45 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23d729fda8d6ecf9cc878829a64a0058.jpg 03a8e06aeac9df794c1f5d3243644d1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ojciec i syn odpoczywający na łące / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource strój regionalny; odzież męska ; odzież dziecięca ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę w kapeluszu góralskim siedzącego na trawie wraz z synem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.9.6_01 Brzegi elementy odzieży kapelusz góralski obuwie odzież odzież codzienna odzież dziecięca odzież męska okolice Nowego Targu strój podhalański strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e7a38e6f8c8e16c3a8af0bd29d106bb.pdf d762f4929da3d5cc89d26269fe000d59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5592 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5200 Title A name given to the resource Ojcobó(j)stwo/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.55-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stypuła, Aneta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text An na I psycholog z wykształcenia, antropolog z zamiłowania, etolog z konieczności. 1 Studentka socjologii na UJ i uczestniczka studiów p o d y p l o m o w y c h z zakresu mediacji • dyscyplin, w e wszelkich możliwych konfiguracjach. Obecnie większość cennego czasu | pochłania jej przygotowywanie półrocznego Gałgana d o pracy w kynoterapii. St y p Ut a i negocjacji. Interesuje się zagadnieniami z pogranicza wszystkich wyżej w y m i e n i o n y c h Ojcobó(i)stwo Psychoanaliza a tradycja i religia żydowska podłoża przełomowej w dziejach psychologii teorii, nie została do tej pory w jednoznaczny tak na marginesie - dlaczego psycho­ sposób wyjaśniona. Część uczonych skłonna analizy nie stworzył żaden spośród jest dostrzegać w y r a ź n e powiązania m i ę d z y wszystkich tych pobożnych, dlacze­ metodą psychoanalityczną a kabałą, zwłaszcza go' trzeba było czekać na zupełnie bezbożnego jeśli idzie o uwypuklanie pierwiastka męskiego Zyda?" , zapytał raz Freud uczestników coty­ i żeńskiego, sięganie do symboli i numerologii godniowego środowego spotkania. Pytanie to oraz zapożyczanie podstawowych terminów domaga się próby udzielenia nań odpowiedzi, z Talmudu i ksieei Zohar Teza ta iest iednak iest bowiem czymś istotnie intryeuiacym fakt trudna do udowodnienia tym bardziej ze sam ze me tylko sam twórca psychoanalizy ale tez Freud nie tylko nie odebrał ortodoksyjnie' ży¬ około 90% jego zwolenników oraz większość pa­ dowskiego wychowania ani nie umiał - jak jego cjentów w pierwszych latach działalności Freuda oiciec - czytać no hebraisku ale też z cała sta¬ bvło Dochodzenia żydowskiego Nieunikniony nowczością określał się jako ateista i w takim tez wydaie sie zatem wniosek że musi istnieć iakiś diichn wychował swoie dzieci 7darzvło mii sie zwiazekmiedzy pochodzeniem żydowskim któ stwierdzić z nrzekasem- Żydzi w oróle czcił, re Freud stale oodkreślał a oowstaniem osycho- mnie iak bohatera narodowego chonaz moia analizy niemniej rola tradycji żydowskiej, jako z ^ ^ d k s p r a w ^ KSIĘGA RODZAJU: początki psychoanalizy A 1 3 2 4 1 G. Markus, Zygmunt Freud i tajemnice duszy, PIW, Warszawa 1993, s. 165-166. 2 Ibid. 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA 3 D . M . Wulff, Psychologia religii, WSiP, Warszawa 1999. 4 G. Markus, op.cit. �Anna Styputa 56 tego jedynie, że nigdy nie ukrywałem swego ży­ dowskiego pochodzenia" . Odczuwając przynależność do narodu ży­ dowskiego, Freud odcinał się bowiem od swoich religijnych korzeni i starannie zacierał wszel­ kie ślady pokrewieństwa między psychoanalizą a judaizmem. Być może takie zależności rze­ czywiście istniały, niemniej w interesie Freuda leżało, aby je ukryć, częściowo z powodu obawy przed oskarżeniem o nienaukowość, a częścio­ wo w obronnej reakcji przed antysemityzmem Silne uprzedzenia antyżydowskie w środowisku wiedeńskim sprawiły że Freud z wielka ulga powitał w gronie żydowskich psychoanalityków Szwaicara - C G lunga gdvz iak pisał twór­ ca psychoanalizy w liście do Karola Abrahama w roku 1908 doniero ieao noiawienie sie uchro niło psychoanalizę nrzed niebezpieczeństwem 5 6 l l l l W J y 1 l v / Cl l1 Cli l ' 1 u z n a n i a iei z a ż v d n w s k a ' ' 1 V_ Ł 7 V_ / ^ | 71 V_ / ^ V_ 11 O 1 W ^ l l l snrawe n a r n d n w a " 7 N a d z i e i e Freuda k t ó r v liczvł na to ze T,,n«r stanie I t a n .nadknbi^^ zarysowały się roznicezdan, które doprowadziły do rozwiązania ich krótkotrwałej współpracy Kroplą, która przepełniła czarę goryczy, stała się odmowa Freuda udostępnienia Jungowi szczegó­ łów ze swego prywatnego życia, które posłużyć miały za materiał do analizy marzeń sennych: mistrz zareagował na prośbę swego ucznia po­ dejrzliwym spojrzeniem i oświadczył kategorycz­ nie, ze nie może ryzykować swego autorytetu, czym ostatecznie zraził do siebie Junga". Nieufność, z jaką Freud odniósł się do szwaj­ carskiego współpracownika, miała cechować stosunek ojca psychoanalizy wobec wszystkich nie-Żydów: wprawdzie zależało mu na rozsze­ rzeniu swoich idei poza wąski krąg żydowskich lekarzy, ale nie mógł pozbyć się wobec swych nieżydowskich zwolenników, takich jak Jung czy Ernest Jones, owej dozy dystansu i sceptycy- zmu. Postawa ta po kłótni z Jungiem jeszcze się zaostrzyła i nie była całkowicie nieuzasadniona: jest swego rodzaju paradoksem, że to właśnie Junga posądza się o antysemityzm, a nawet co jest j u ż przesadą - o sympatie nazistowskie. Prawdopodobnie Jung nie tyle był antysemitą, co starał się za pomocą wątpliwych etycznie poglą­ dów uzyskać przewagę nad Freudem . Antysemityzm, który stanowił podłoże za­ równo powstania, jak i zerwania relacji między oboma uczonymi, wydaje się mieć kluczowe znaczenie dla rozwój u psychoanalizy j ako takiej, i to na wielu płaszczyznach. Najbardziej oczy­ wistą okolicznością, wywołaną silnymi, antyży­ dowskimi uprzedzeniami środowiska nauko¬ wego Wiednia, było wykluczenie Żydów z życia towarzyskiego i zmuszenie ich tym samym do skupienia sie wokół osoby Freuda Bardziej dyskusyjnym źródłem powstania psychoanalizy było postrzeganie Żydów iako odmiennych pod względem seksualnym Fascynacja ta domnie­ mana odmiennością rozoowszechniła sie me tylko w nieoświeconei części snołeczeństwa ale tez w środowisku medycznym Potocznie uwa¬ żało się że na skutek obrzezania Żydzi wyka9 10 7iiia d7ika a 7ara7em 7abnr7nna s e k s u a l n o ś ć s ^ n n ™ ^ nr7enhS^^^ w t ^ r ^ ^ wizerunek Zydow w ich własnych oczach, robując się odciąć od przypisanego im przez spo­ łeczeństwo stereotypu, Żydzi reagowali albo od­ rzuceniem tożsamości żydowskiej (czemu często towarzyszyła konwersja na chrześcijaństwo), albo - jak uczynili to zwolennicy psychoanali­ zy - rozszerzeniem antysemickiego stereotypu na całosc społeczeństwa, dopatrując się w lęku przed feminizacją na drodze kastracji cechy nie tyle żydowskiej, co uniwersalnej, dotyczącej sek¬ sualnego rozwoju każdego mężczyzny . 11 5 G. Markus, op.cit., s. 167. 6 D . M . Wulff, op.cit. Psychoanalitis Review", 91/2004, s. 309-330. 7 G. Markus, op.cit., s. 166. 10 D . M . Wulff, op.cit. 8 D . M . Wulff, op.cit. 11 S. Frosh, op.cit., s. 309-330. 9 S. Fmsh, Psychoanalysis and Anti-Semitism, BARBARZYŃCA [w]: „The 3 (13) 3DD8 �57 Ojcobó(j)stwc Wreszcie antysemityzm wywarł znaczący wpływ na samego ojca psychoanalizy. Wysunię­ cie tak śmiałych tez j ak te, które są zawarte w teo­ rii psychoanalitycznej, wymagało nie lada odwa­ gi i nie bez znaczenia pozostaje tu fakt, że sam Freud określał się mianem outsidera, upatrując źródeł takiej postawy życiowej w czterech czyn­ nikach: ogólnie ambiwalentnym nastawieniu wobec nowości, negowaniu przez wiedeńskich lekarzy znaczenia czynników psychicznych h i ­ pokryzji kulturowej" społeczeństwa przestrzecaiaceco tabu seksualności i antysemityzmie właśnie Przeiawy antyżydowskich uprzedzeń dotknęły Freuda podczas studiów na uniwer­ sytecie i doświadczenia te iak twierdził zmo bilizowały *o do w i ę k s z e ^ nonkonformizmu i niezależności w myśleniu staiac sie nodstawa odniesionego później sukcesu' i - nawiasem mówiąc - zyskał sobie serdeczną niechęć wszystkich innych ludów". Dociekając genezy owego oporu, „zacznijmy od jednej cechy charakteru Żydów, która rządzi ich stosunkiem do innych ludzi. Nie ma żadnej wątpliwości, że mają oni bardzo dobrą opinię o sobie, uważają się za szlachetniejszych, reprezentujących w y ż ­ szy poziom, górujących nad innymi, od których dzieli ich także wiele z ich obyczajów. Przy tym ożywia ich szczególne zaufanie do życia, takie iakie daie taiemne posiadanie cenneeo daru- iest to pewien rodzai optymizmu Ludzie wierzący nazwaliby to zaufaniem do Boea" Freud zaś utożsamia ów skarb ze specyficznym przekona­ niem Żydów o tvm ze sa narodem wybranym Powstanie te^o orzeświadczema iest zdaniem Freuda z a s h L Moizesza Frincianina który no śmierci faraona Fchnatonf w dzac odwrót ™ y X r o d ^ KSIĘGA WYJŚCIA: judaizm w ujęciu Z 2 Freuda 14 7 ^ 1 Było to jednak pyrrusowe zwycięstwo. Do końca życia nie udało się Freudowi wyelimino­ wać ciągłych napięć pojawiających się w związ­ ku z jego narodowością, zwłaszcza w okoliczno­ ściach rodzącego się nazizmu. Kontrowersyjny w swej wymowie tekst Mojżesz, jego lud i religia monoteistyczna jest w rzeczy samej próbą roz­ wiązania przez Freuda tego wewnętrznego kon­ fliktu W obliczu kryzysu tożsamości rozdarcia miedzy byciem Żydem i nie-Żvdem Freud wraca do swych korzeni i usiłuiac przeciwstawić sie nazizmowi poszukuie źródeł antysemityzmu w historii narodu żydowskiego". Swoje studia rozpoczyna od charakterystyki ludu żydowskiego, który „z bezprzykładną siłą oporu stawiał (...) czoło nieszczęściu i prześla­ dowaniu, rozwinął szczególne cechy charakteru 16 G. Markus, op.cit. 15 S. Frosh, op.cit., s. 309-330. 1 6 kultura, religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1967, s. 203. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA wiarę , C r ^ 15 13 Z. Freud, Mojżesz jego lud i religia monoteistyczna, [w]: , ^ ^ 7 ^ 3 ^ rzędów (w tym obrzezania), tez wyprowadzi! przy pomocy najbliższych współpracowników z Lgiptu. Mojżeszowi udało się połączyć charak­ terystyczną dla każdego ludu pewność co do wła­ snej wyższości jako narodu, z religią: dzięki temu unikatowemu sprzężeniu Żydzi zyskali częsc boskiej wspaniałości, a zarazem dumę ufnosc i poczucie bliskiego kontaktu z Bogiem. Wszyst­ kie te cechy składają się na żydowskie poczucie wyższości jako narodu wybranego, co ma dwo­ jakiego rodzaju konsekwencje. Z jednej strony pozwoliło Hebrajczykom przetrwać, bo trzymali się z dala od innych ludów , z drugiej zas stało się zarzewiem konfliktu z sąsiednimi narodami, wywołując w nich zazdrość będącą prototypem późniejszych uprzedzeń rasowych . Jednak początków religii jako takiej - w tym również i judaizmu - trzeba upatrywać nie tyle 12 Z. Freud Człowiek,, ,ZTr\nZ\ł Ibid. S. Frosh, op.cit., s. 309-330 �Anna Styputa 58 w przeszłości, co w ludzkiej psychice, w bez­ radności małego dziecka szukającego poczucia bezpieczeństwa w osobie wywyższonego ojca . Geneza religii wiąże się także ściśle z komplek­ sem Edypa, sprowadzającym się do żywionego przez dziecko płci męskiej pragnienia elimina­ cji ojca i zajęcia jego miejsca przy boku matki. Jest to motyw stale powtarzający się w pracach Freuda dotyczących relieii Naiwyraźniei za­ znacza się on w książce Totem i tabu w której Freud wywodzi początki totemizmu z zabój­ stwa oica popełnionego przez sprzymierzonych synów chcących obiać kontrole nad zdominowa­ na przezeń horda p erwotna i należącymi do niei kobietami. Po dokonaniu morderstwa i pożarciu ciała zahitecro bracia nie mocrac noradzić sobie z noczuciem winv i rozkładem snołecznei struk tury ustanawiaia zakaz zabiianfa totemiczne™ zwferzecra h e l c e ^ protoplasty y sadzonego 17 18 s m D o l e m Zdaniem kontynuatora myśli Freuda, T. Reika , podobny, choć metaforycznie ujęty prze­ bieg zdarzeń zamieszczony został w Księdze Rodzaju: Jahwe jest tu Bogiem zamieszkującym drzewa, zaś Adam, przedstawiający symbolicznie sprzymierzonych braci, w celu zdobycia władzy zjada owoc z zakazanej jabłoni - totemicznego bóstwa (nadmienić tu należy, że powyższa opo¬ wieść bibliina była analizowana i interpretowana przez spadkobierców Freuda na wiele różnych SDOSO D O W łącznie z UDatrvwa.riierjn w Ewie personifikacii matki Adama nadaniem wezowi znaczenia erotycznego czy utożsamieniem iabłek z piersiami kobiecymi zaś ich spożywania z aktem kooulaciP U samego oica Dsvchoanali zv watek oicobó stwa noiawia sie również w hi" storiitradycji judeochrześcijańskiej, gdzie Jezus 19 17 Z. Freud, Poza zasadą przyjemności, PWN, Warszawa 1975. 18 Z. Freud, Totem i tabu, Wydawnictwo KR, Warszawa 1993. 19 20 21 D . M . Wulff, op.cit. Ibid. zarazem uosabia powrót uśmierconego ojca, jak i wprawia w ruch koło zamachowe odwiecznego cyklu - religia synowska (chrześcijaństwo) mor­ duje ojcowską (judaizm) . 21 KSIĘGA KAPŁAŃSKA: religie autorytarne i humanistyczne Fromma Także i Fromm widzi w przekazie biblij­ nym ślady wspomnień walki hordy pierwotnej z ojcem: są to takie momenty jak ten, w którym Adam zjada jabłko, by stać się jak Bóg, czy ten, gdy ludzie wspólnymi siłami wznoszą wieżę Babel. Tym jednak, co rzeczywiście interesuje From­ ma jako psychoanalityka, jest ewolucja obrazu Boga. Początek Starego Testamentu przedsta­ wia Jahwe jako karzącego naczelnika plemie­ nia , który domaga się od swoich wiernych bezwzględnego posłuszeństwa. Zmiana tego wizerunku następuje, gdy Bóg decyduje się na zesłanie potopu i zawarcie z Noem przymierza. Tym samym z chwila edy zobowiazuie sie do przestrzegania daneeo człowiekowi słowa B ó Przestaje być absolutnym władca Ograniczę nie własnei poteei naiwyraźniei uwidacznia sie w scenie targu Abrahama z Bogiem o z n i s z c z ę nie Sodomv i G o m o r y Abraham odwołnie sie do zasad sorawiedliwości obowiazuiacych samLo Bo^ra Dalszym etanem rozwoiu idei Bora iest utożsamienie Co z L u ł a m i miłości i nrawdy 22 23 e 24 snosóh R L staTe 7e h e ^ i m I n Z f e d n l nod 7ZTwZe\klZ wo^olnle^ Fromm dostrzega tu podobieństwo mię­ dzy rozwojem społecznym a osobniczym: od 25 22 E. Fromm, Dogmat Chrystusa i inne pisma religioznawcze, Wydawnictwo Tekst, Lublin 1992. 23 E. Fromm, Szkice z psychologii religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1966. 24 E. Fromm, Psychoanaliza a religia, Rebis, Poznań 2000. 25 E.Fromm, Szkice... S. Frosh, op.cit., s. 309-330. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Ojcobó(j)stwc 59 stadium bezradnego przywiązania do bogini Matki przez posłuszeństwo wobec Ojca - boga, aż po dojrzałość, gdy dorosły człowiek utożsa­ miony zostaje ze swymi rodzicami. Ewolucja religii monoteistycznej przebiega więc od obrazu Boga, który tak jak ojciec kocha i karze dzieckoczłowieka, do idei Boga jako symbolu ludzkich dążeń i wartości; nie jest to j u ż osoba, do której człowiek zwraca się z błagalną prośbą, bowiem, zdaiac sobie sprawę z własnej ograniczoności i niemożności pojęcia Boga człowiek wierzy me tyle w Boga co w zasady przez Niego repre­ zentowane Bóg przestaie bvć zewnętrzna moca a staie sie zasada urzeczywistniana w życiu na­ biera poetyckiego i symbolicznego znaczenia . 26 Tym samym u źródeł judeochrześcijaństwa leżą oba wyróżnione przez Fromma typy religii. Pierwszym jest religia autorytarna, zakładająca istnienie sił wyższych od człowieka, którym ludzie, słabi i źli, muszą się bezwzględnie p o d ­ porządkować: nieposłuszeństwo wobec Boga jest ujmowane w kategoriach grzechu i kara¬ ne z całą surowością. W ślad za Feuerbachem Fromm widzi w owych siłach projekcie najwyżej cenionych cech której rezultatem iest zubożenie samych ludzi Przeciwieństwem powyższego światopoglądu religijnego iest religia huma­ nistyczna która dokonut afirmacii człowieka iako istoty zdolnei do rozwinięcia o własnych siłach swego ootenciału rozumu i miłości W ta 27 kim uieciu orzechem staie sie n i e w y k o r z y s t a n i e owych m o ż l i w o ś c i k t ó r e w religii autorytarne, sa kategorycznie t ł u m i o n e P o c z u c i e w i n y w ł a S w e Z o ™ mchu c h ^ Prażan lalmudu czy Widać zatem, że Fromm, wychowany w ro­ dzinie rabinackiej o starych tradycjach , tak 29 jak sam założyciel psychoanalizy, oddalił się od swoich religijnych korzeni. Religia jest dla niego swoistą koniecznością dziejową niezbędną dla przetrwania człowieka, w sytuacji gdy w filo­ genetycznym rozwoju gatunku do minimum ograniczony został zwierzęcy instynkt na rzecz rozwoju świadomości. Stanowi ona wszelki, właściwy pewnej grupie ludzi, system myślo­ wy i etyczny, który dostarcza jednostkom ramy orientacyjnej oraz przedmiotu w który moga wierzyć Nic dziwnego zatem 'ze określając sie mianem teisty Fromm neguje świętość Biblii twierdząc że nie została Tonal napisana przez iednego człowieka ani tez nie podyktował iei Bóg- wyraża sie w mei raczei geniusz narodu który orzez wiele nokoleń walczył o swe życie i wolność" i który ofiarował ludzkości szerea norm i zasad zachowujących swoją wartość przez tysiąclecia 30 31 32 Fromm, podobnie jak Freud, uwypukla za­ tem etyczny wymiar religii, podważając jedno­ cześnie tezę, jakoby ojciec psychoanalizy był jej zagorzałym przeciwnikiem: tym, co krytykował Freud, miał być jedynie jej aspekt teistycznonadprzyrodzony . Twierdzenie to można po­ traktować jako swoisty eufemizm, gdy zważy się na sceptyczny stosunek Freuda do obrzędowości żydowskiej i wrogie nastawienie wobec reli­ gii rzymskokatolickiej która zwykł utożsamiać z antysemityzmem z racji iei rozpowszechnie­ nia wśród mieszkańców Wiednia . Drugim D o g l ą d e m kwestionowanym Drzez Fromma iest mniemanie iakoby W w przeciwieństwie do Freuda był zwolennikiem religii- g d y b y ś m y mieli podsumować stanowiska Freuda i lun J powiedzielibyśmy ze Freud przeciwstawia sie reliaii w imie etyki - a wiec ostatecznie zaimnie Z I T S można 1 3 ^ r H i ar mym InaczeH^ 33 34 26 E.Fromm, Szkice... 3 0 27 E. Fromm, Psychoanaliza a... 31 Z. Freud, Totem... 28 E. Fromm, Mieć czy być? Rebis, Poznań 1995. 32 Ibid., i. 150. 29 M . Chałubiński, Fromm, Wiedza Powszechna, 33 E. Fromm, Psychoanaliza a.. 34 D . M . Wulff, Psychologia... Warszawa 1993. 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA E. Fromm, Mieć..., s. 2008. �Anna Styputa 60 ter zjawiska czysto psychologicznego, a równo­ cześnie wynosi nieświadomość do rangi zjawiska religijnego" . 35 Psychologia J u n g a , s k o n c e n t r o w a n a wokół a r c h e t y p ó w d e f i n i o w a n y c h jako „ f o r m y lub ob­ razy natury kolektywnej, które p o j a w i a j ą się n a c a ł y m ś w i e c i e jako c z ę ś c i s k ł a d o w e m i t ó w , KSIĘGA LICZB: symboliczne interpretacje Junga a z a r a z e m jako autochtoniczne i indywidu­ alne w y t w o r y pochodzenia n i e ś w i a d o m e g o , 3 9 s k ł o n n a jest przez p r y z m a t owego centralnego Istotnie, Jung nie przyznawał religii jako ta­ p o j ę c i a a n a l i z o w a ć t r e ś c i tradycji r e l i g i j n y c h , kiej racji bytu czy też prawomocności roszczeń w y ł a w i a i a c z e ś w i ę t y c h t e k s t ó w szeree archety­ do prawdy. Nie budziło jego najmniejszych wąt­ p o w y c h symboli (liczb k o l o r ó w z w i e r z ą t i m i o n pliwości, że „Bóg jest (...) faktem psychicznym, boskich) i o d n o s z ą c przedstawione w n i c h wy¬ a nie fizycznym, tzn. że jego istnienie da się d a r z e n i a do p s y c h i c z n y c h w ł a ś c i w o ś c i l u d z k i e j stwierdzić tylko psychicznie, nie zaś fizycznie" . naturv W ten s n o s ó b trzv n i e r w s z e r o z d z i a ł y Jest to fakt niezwykle istotny dla ludzkiej egzy­ K s i e r i R o d z a i u staia sie d l a z w o l e n n i k ó w l u n a m e t a f o r y c z n y m o d z w i e r c i e d l e n i e m procesu stencji ale ogranicza sie on do indywidualne™ doświadczenia me mając mc wspólne™ z real­ i n d y w i d u a c h ti soecyficzme ooimowanei samo reahzacii k t ó r e i n u n k t e m d o i ś c i a iest o s L n i e " nością zjawisk nadprzyrodzonych. cie i a ź n i ' czyli c e n t r u m o s o b o w o ś c i b e d a c e ™ Interpretacje tekstów biblijnych autorstwa mstanria n X e X a T o h e ^ Junga są niejasne i mają bardziej osobisty niż na­ W s n i e c e X na nal J v zszv nTzinrTZwnt,' ukowy wydźwięk. Jedną z najbardziej znanych, a zarazem najbardziej kontrowersyjnych publi­ r n . i ^ kacji jest Odpowiedź Hiobowi, w której Jung odmiennycń, przedstawia Boga jako pełnego sprzeczności: S e n t ^ r ^ y d i i M . P o c z ą t k i e m tego procesu, tak j a k z o s t a ł o n z jednej strony jawi się On jako tyran, który gwał­ cąc swoje prawa i dopuszczając się jawnej niespra­ przedstawiony w G e n e s i s , jest „ p o j a w i e n i e s i ę wiedliwości, odbiera Hiobowi cały jego majątek, ego z niepodzielnej całości - c i e m n o ś c i i pust­ potomstwo i zdrowie Z drueiei strony lahwe ki p r z e d s t w o r z e n i e m z i e m i , oraz stopniowego ukazany zostaje jako BÓ pragnący kochać rodzaj r ó ż n i c o w a n i a się i integracji. P i e r w s z y m p o w a ż ­ ludzki i być przezeń uwielbianym.' Owa dwoistość n y m z a g r o ż e n i e m dla coraz bardziej z ł o ż o n e j Bora z którei On sam nie zdaie sobie snrawv zo¬ j a ź n i , symbolizowanej przez m a n d a l ę ogrodu, staje przez Hioba dostrzeżona i ujawniona. W ten jest w y j ś c i e z A d a m a jego kobiecej strony, S o ­ snosób roznoczvna sie nroces ewolucii Bora krórv phii lub m ą d r o ś c i , co p o p r z e d z i ł akt ofiary (od­ stoomowo ooczał wyzbywać sie swoich mrocz danie ż e b r a ) D o p i e r o po spotkaniu z w ę ż e m nvch cech oraz desnotvcznvch oestów i w rezul" ( k t ó r y s y m b o l i z u j e w i e d z ę l u b p o j a w i a j ą c a s i ę tacie wzdedne™ ograniczenia roli szatana Tahwe" ś w i a d o m o ś ć ) i poprzez u l e d o ś ć wobec pokusy 36 e 37 S możslmiwst^ z i e d z e m a i a b ł k a (co s y m b o l i z u j e p e ł n i e i s a m o realizacie) A d a m u ś w i a d a m i a sobie swa l u d z k a I i e n ™ n S i n d y w i d u a l n o ś ć i namecie miedzy ś w i a d o m o ś c i ą karaajTrobf^ i nieświadomością » G r z e c h « Adama i E w y nie 3 5 E. Fromm Psychoanaliza a...,s. 52-53. 38 Ibid, s. 309. 3 6 C G . Jung Odpowiedź 3 9 C G . Jung, Psychologia a religia, [w]: C G . Jung, Hioba [w]: C G . ]ung Psychologia a religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1970, s. 364. 3 7 C G . Jung Odpowiedź Hiobowi, [w]: C G . Jung, Psychologia a religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1970, s. 143. Psychologia a religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1970. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Ojcobó(j)stwc 61 jest więc czymś godnym potępienia, lecz repre­ zentuje wzrost świadomości, który w rezultacie oddziela ego od jaźni. Począwszy od tego mo­ mentu Raj (jaźń) staje się (...) iluzorycznym ce­ lem symbolizującym nową pełnię" . Powyższa interpretacja wydarzeń w Edenie, będąca dzie­ łem kontynuatorów Junga, odbiega wyraźnie od tradycyjnych, psychoanalitycznych interpretacji tekstów biblijnych W obu iednak wypadkach opowieść o początkach rodzaju ludzkiego ujmo­ wana jest w kategoriach metafory procesów za­ chodzących we wnętrzu człowieczej psychiki. 40 KSIĘGA POWTÓRZONEGO PRAWA: analiza rytuałów Do wcześniejszego fragmentu Pisma Świę­ tego odnosi się dokonana przez Fromma ana­ liza tradycji szabatu. Fromm dostrzega tu dwie sprzeczne tendencje: chociaż szabat jest czasem odpoczynku i jako taki jest wartościowany po­ zytywnie, to temu odpoczynkowi towarzyszy szereg uciążliwych zakazów których złamanie grozi sankcjami charakterystycznymi dla naj­ cięższych przestępstw Przepisy obowiązujące pobożnych Żydów w czasie szabatu są zdaniem Fromma typowe dla rytuałów załobńo-pokutnych a ich centralnym nakazem jest wymóg powstrzymania sie od wykonywań a iakieikol wiek pracy Iest to iednak praca specyficznie rozumiana orace wykonuie nie ten kto sie trudzi lub 'tworzy wartości ekonomiczne, lecz ten którv nrlrlziałilie w hiifliiiacvm Inh niszczą cvm sensie na nrzirode To z n a c z y ze natura zo^ta a uznana zaTahu i' każda zmiana choćhv t T k n ^ n r , ^ 41 K n s a ' ^ h ^ się samych początków świata, gdytiog nie­ zwyciężony ojciec zaślubiony z Matką Ziemią — wypoczywa po stworzeniu człowieka, len wypoczynek nie jest dla Fromma niczym innym jak równoważnikiem „bycia martwym" i stanowi nawiązanie do zabójstwa ojca. Tym samym dla rolniczego ludu, jakim byli Żydzi, uprawa ziemi utożsamianej z aspektem matczynym, staje się symbolem kazirodztwa. Pierwotny charakter szabatu nie jest więc pozytywny (w znaczeniu dnia poświęconego na odpoczynek), lecz tywny (ucieleśniając rezygnacje z kazirodczego ujarzmiania natury) Nie znaczy to jednak ze aspekt pozytywny zostaje całkowicie wyelimino­ wany przeciwnie odpoczynek po pracy stanowi przywrócenie harmonii z okresu przebywania w łonie matki- o ile nierwotnie szabat miał bvć ookuta za grzech merworodny za oicobóistwo i skłonności kazirodcze, zaś zakaz pracy miał hvćz iednei strnnvkara za orzech a z drnoiei za nobielać nowvm imnulsom do kazirodztwa to facnrazha^ zostaje eonak spełnione, dzień pokutny, w któ­ rym człowiek musi zrezygnować z pracy, staje się dniem przyjemności harmonii człowieka z przyrodą, dniem, który daje akurat spełnienie tego, co miało byc zabronione . Drugą, obok wymogu obchodzenia szaba­ tu, cechą dystynktywną Żydów jest, w opinii Fromma , obrzezanie. Także i ono doczekało się psychoanalitycznej interpretacji, stając się, z racji swego przesunięcia w czasie do okresu dzieciństwa, nośnikiem lęku kastracyjnego: „kie­ dy dziecko jest j u ż większe i dowiaduje się, że w niemowlęctwie zostało poddane obrzezaniu, może to wywołać obawę przed nowymi karami ze strony oic ten sposób syn na dostawa s e pod władze ojca zaś samo obrze­ zanie zamiast przynosić durne której doznaje młody człowiek w wyniku przejścia tego inicja­ cyjnego rytuału w okresie dojrzewania prze 44 40 D . M . Wulff, op.cit., s. 388. 43 41 E. Fromm, Dogmat Chrystusa i inne pisma 44 religioznawcze, Wydawnictwo Tekst, Lublin 1992. 42 Ibid., s. 62. 3 (13) 3DD8 45 Ibid., s. 70. Ibid. B. Bettelheim, Rany symboliczne, rytuały i zazdrość BARBARZYŃCA męska, inicjacji Czytelnik, Warszawa 1989, s. 297. �62 Anna Styputa kształciło się w narzędzie degradacji potencjału id. W wymiarze społecznym wyznaczenie mo­ mentu obrzezania w tak młodym wieku i ograni­ czenie udziału w tym rycie jedynie do mężczyzn mogło stanowić „krok na drodze prowadzącej do ustanowienia paternalistycznego monoteizmu" (idem), nadając płci męskiej magiczną moc pły­ nącą z przymierza z Bogiem. Próba zrozumienia istoty obrzędu obrzezania odsyła Bettelheima do Starego Testamentu, w którym widzi on szereg dowodów na świeżo zdobyta (lub iedyne postu­ lowana) przez mężczyzn dominacie nad kobieta­ mi: przesłankami świadczącymi o prawdziwości tei tezv ma bvć chełpliwy ton w v D o w i e d z i l a h w e zaoewniaiacych omeskiei wyższości iakrówniez modyfikacja mitu o stworzeniu świata fwbrew wszelkiej L e e to z mezczvznv stworzona zo sta,e kobieta, która służyła podkreśleniu wam snnremacii mężczyzn rzntniar ia w przeszłość T e d n o r . e ś n i e L h o w a ł y <ie ślady w i e L ń ™ ' waniu zawarcia małżeństwa poddaniem się przez mężczyznę obrzezaniu, „w języku hebrajskim etymologiczne znaczenia słowa oznaczającego obrzezanie i słowa oznaczającego ojca zony są tak bardzo zbliżone, iz narzuca się mysi, ze niegdyś jedno słowo oznaczało i jedno, i drugie . Innym przykładem specyficznych dla juda­ izmu praktyk są przepisy żywieniowe, wywo­ dzące się, zdaniem F. Fromm-Reichmann , z totemizmu: totem, razem z innymi zwierzę­ t a m i wyposażonymi w członki symbolizujące rodzicielski fallus (np. poroże), staje się skład­ nikiem pożywienia, ale jego konsumpcja, uświa­ damiająca zagrożenie związane z tym śmiałym aktem, obwarowana jest licznymi zasadami. Za­ kaz łącznego przygotowywania oraz spożywania 47 mięsa i mleka sprowadza się do radykalnego rozdzielenia jedzenia mięsa, uważanego za akt identyfikacji z totemem, od picia mleka (matki) symbolizującego z kolei kazirodztwo. Do koncepcji hordy plemiennej Freuda na­ wiązuje także Reik , analizując przeznaczenie i genezę noszonych przez Żydów filakterii. Owe rytualne przedmioty mają być niczym innym jak pozostałością po zwyczaju noszenia skóry zabi­ tego zwierzęcia celem przejęcia jego mocy: rogi tefilah to rogi byka, tefilah umieszczany na ramie­ niu jest odpowiednikiem kopyt, a skórzane czę­ ści filakterii to zredukowana do minimum skóra zwierzęcia. Używanie filakterii staje się więc identyfikacja z ofiara zbrodni z przeszłości - prze­ kształconym w totem ojcem-bogiem. Nieco innej interpretacji dokonuie Langer utrzvmuiac że w kształcie noszonego na głowie tefilah u awnia sie iego falliczny charakter zaś w połączeniu z sześciennym schowkiem symbolizującym na¬ rządy kobiece wyobraża stosunek płciowy. 48 49 Tenże Langer upatrywał także seksualnej symboliki w kształcie zawieszanej przy drzwiach żydowskich mieszkań mezuzy, nie jest jednak w swych interpretacjach konsekwentny: mezuza może zarówno nawiązywać swą formą do fallu¬ sa ojca, jak i wyobrażać żeńskie genitalia (jako że nie tylko przypomina o ograniczeniach, ale i umieszczana jest przy otworze wejściowym bę­ dącym w wielu kulturach symbolem kobiecych narządów płciowych). 50 MIDRASZ: komentarz d o psychoanalitycznego pięcioksięgu Taki brak konsekwencji jest częstym, lecz niejedynym grzechem psychoanalityków. Analizy 46 Ibid., s. 308. 49 47 F. Fromm-Riechmann, Das judische Sspeiseritual, 1927, Imago 16, s. 435-485, za D . M . Wulff, Psychologia religii, [w]: Imago 13, s. 235-246, za D . M . Wulff Psychologia religii, W S i Ę Warszawa 1999. 48 T. Reik, The Prayer Shawl and the Phylacteries of the Jews, [w]: T. Reik, Dogma and Compulsion, 1951, za D . M . G. Langer, Die judischen Gebetsriemen, 1930, [w]: W S i Ę Warszawa 1999. 50 G. Langer, Zur Punktion der judischen Turpfosterolle, 1928, [w]: Imago 14, s. 457-468, za D . M . Wulff Psychologia religii, W S i Ę Warszawa 1999. Wulff, Psychologia religii, W S i Ę Warszawa 1999. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Ojcobó(j)stwc 63 podejmowane w ramach tej orientacji teoretycz­ nej charakteryzują się z jednej strony daleko po­ suniętą dowolnością skojarzeń, z drugiej zaś ich zdolności interpretacyjne są znacząco zawężone w wyniku koncentracji psychoanalizy na seksu­ alnym wymiarze ludzkiego życia czy też - jak to było w przypadku Junga - na wyszukiwaniu archetypicznych symboli. Cechująca myśl psychoanalityczną swoboda toku rozumowania i wysoki poziom abstrakcji uniemożliwiają de facto naukową weryfikację tworzonych w tym nurcie prac, co jest głównym zarzutem wysuwanym z pozycji naukowych przeciwko psychoanalizie jako takiej. Z kolei rezultatem ześrodkowania uwagi na kilku wy­ branych motywach jest - w przypadku badań nad judaizmem - nie tylko ograniczenie pola zainteresowania do pierwszych ksiae Stare™ Testamentu z silnym zaakcentowaniem opo­ wieści o początkach świata i nieposłuszeństwie pierwszych rodziców ale także stronniczość ana­ lizy nastawionei a Priori na wyłuskanie znaczeń dowodzących prawdziwości wcześniei nrzyie tych założeń W wyniku takie™ nostenowama wywody psychoanalityków oceraia sie często kroć o Loteske właściwa nracom von D ä n i k e na i znnełnie lekceważąc nrawde hixnrvcnä _ ryhkowania konkluzji, te hipotezypsychoanali­ tyków, które odnoszą się do konkretnych zjawisk czy wydarzeń z przeszłości, bywały często pod­ ważane przez specjalistów zajmujących się daną dziedziną wiedzy, lak stało się np. z dokonaną przez H-euda rekonstrukcją powstania judaizmu teza, jakoby ta tradycja religijna wywodziła się w prostej hriii od kultu boga Atona, spotkała się z ostrą krytyką historyków Podobnie przypisanie Mojżeszowi narodowości egipskiej jest czystą 51 D . M . Wulff, op.cit. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA spekulacją niemającą najmniejszych podstaw w wiedzy historycznej . Jednak w pracach psy­ choanalityków więcej niż konkretnych odniesień jest rozważań o charakterze abstrakcyjnym, któ­ re przyjmuje się na zasadzie wiary, a nie na mocy dowodów naukowych. Niewątpliwie wkład psychoanalizy w roz­ wój zarówno psychologii, jak i samej cywilizacji europejskiej jest niebagatelny. Jeśli więc Freud stawiał się w jednym rzędzie z Kopernikiem i Darwinem, twierdząc, że jego tezy w takim sa­ mym stopniu wpłyną na dzieje świata co prace tych dwóch uczonych, to nie sposób odmówić mu odrobiny satysfakcji. Przez długi czas psy¬ choanaliza była w psychologii główną orientacją teoretyczna Zdyskredytowana późniei przez na­ ukowców o pozytywistycznym nastawieniu dziś wraca do nauki w nowej formie, znajdując uza¬ sadnienie niektórych ze swvch tez (zwłaszcza dotyczących funkcionowania nieświadomości) w badaniach neurologicznych. 51 Jest więc swoistym paradoksem, że psycho­ analiza, osiągając tak potężny wpływ na dzieje zachodniej kultury i nauki, nie przysłużyła się tradycji, z której wyrosła. Nie dość, że określono ją mianem „żydowskiego wynalazku", kolejnego chwytu tego podstępnego narodu dążącego do przejęcia władzy nad światem, to jeszcze sama odwróciła się od judaizmu i podążając tokiem głoszonych przez siebie tez, dokonała rękoma swych żydowskich twórców symboliczne™ zabóistwa własne™ oica me tylko ostro krytykuiac oicowska relieie i tradycie ale tez przypisu ac iei meiednokrotnie dyskredytuiace właściwo ci W ten soosób osychoanaliza oowołana do życia iako odnowiedź na antysemityzm sama stała sie ednym z ie™ narzedz, tworząc koleiny z wielu paradoksów obecnych'w dzieiach narodu z y dowsk Y 1 r � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25b2ec48ddb921a781881dd146a3164a.pdf f8235e1d35584071e6d4603af1393f4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3366 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3154 Title A name given to the resource Ojcowie pustyni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.135-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Węglarz OJCOWIE PUSTYNI 1 Fenomen a n a c h o r e t y z m u nie jest zjawiskiem cha­ rakterystycznym jedynie dla c h r z e ś c i j a ń s t w a . J e d n a k ż e p r ó b a ujęcia r ó ż n o r o d n y c h f o r m życia tamotniczego w ramach w s p ó l n e j definicji jest p r z e d s i ę w z i ę c i e m skaza­ n y m na p o i a ż k ę . Za e g z e m p l i f i k a c j ę tej tezy niech po­ służy nam p r z y k ł a d k i l k u ludzi, k t ó r z y ś w i a d o m i e i do­ browolnie — w r ó ż n y c h okresach historycznych i na r ó ż n y c h obszarach — i decydowali się żyć poza społe­ c z e ń s t w e m . W e ź m y p o s t a ć Timona z A t e n oraz trzech ascetów religijnych: buddyjskiego, hinduistycznego i c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Żyjący w V w. p.n.e. Timon zwany M i z a n t r o p e m podjął samotne życie z powodu niechęci do ludzi nabranej na skutek pewnych przejść osobis­ tych (kiedy s t r a c i ł m a j ą t e k opuścili go wszyscy ci, Którzy przedtem korzystali z jego bogactw i m i e n i l i się b y ć jego przyjaciółmi). T r e ś c i ą tego pustelnictwa jest więc niewiara w p r z y j a ź ń p o w s t a ł a na tle doznanej od bliźnich k r z y w d y . Buddyjski jogin, ćwiczący zgodnie z zasadami W a d ż r a j a n y , żyje w odosobnieniu ze w z g l ę ­ d ó w praktycznych: u w a ż a , iż m e d y t u j ą c w s a m o t n o ś c i ł a t w i e j osiągnie oświecenie, a ż e b y później m ó c p o w r ó ­ cić do s p o ł e c z e ń s t w a w celu głoszenia D h a r m y . 8 3 Jogin hinduistyczny — u p r a w i a j ą c y na p r z y k ł a d R a d ż a J o g ę — prowadzi samotny żywot po to, żeby zdobyć wyzwolenie z k r ę g u w c i e l e ń . Natomiast samotnictwo anachorety chrześcijańskiego wyraża... Stop. Analiza z n a c z e ń c h r z e ś c i j a ń s k i e g o pustelnictwa b ę d z i e w ł a ś n i e przedmiotem niniejszego a r t y k u ł u . J u ż tych k i l k a p r z y k ł a d ó w dostatecznie wydaje się u z a s a d n i a ć twierdzenie, że wynajdywanie w s p ó l n e j f o r m u ł y dla o k r e ś l e n i a wszystkich t y p ó w eremityzmu jest b ł ę d e m metodologicznym, stanowi bowiem wykroczenie prze­ ciwko postulatowi rozpatrywania formy k a ż d e g o zja­ wiska w połączeniu z jego t r e ś c i ą oraz zawsze w k o n ­ tekście cystemu socjo — kulturowego, do k t ó r e g o na­ leży. Dlatego też w t y m artykule, p o m y ś l a n y m jako rodzaj prolegomeny do etnologicznej interpretacji zja­ wiska pustelnictwa, ograniczymy się do zagadnienia anachoretyzmu chrześcijańskiego, k t ó r y zostanie ujęty w trzech esejach u j a w n i a j ą c y c h r ó ż n e jego aspekty. 4 5 Szkic pierwszy traktuje o genezie pustelnictwa, bar­ dzo istotnej ze w z g l ę d u na jej olbrzymi w p ł y w na k s z t a ł t i znaczenie eremityzmu, a t a k ż e daje ogólną a n a l i z ę ideologii odosobnienia (przede wszystkim w w e r ­ sji anachoreckiej). Esej drugi, z a t y t u ł o w a n y Pustelnicy — ludowi święci, dotyczyć będzie n i e k t ó r y c h proble­ m ó w z w i ą z a n y c h z funkcjonowaniem pustelnictwa w ś r e d n i o w i e c z n e j Europie, ze szczególnym u w z g l ę d n i e ­ niem ziem polskich. Z a j m o w a ć się b ę d z i e m y g ł ó w n i e r o l ą p u s t e l n i k ó w w procesie chrystianizacji ludności wiejskiej. Analiza legend o życiu takich e r e m i t ó w j a k św. św.: Andrzej—Swierad, Just, Urban, Benedykt i bł. Jan г D u k l i ( z a r ó w n o w z i ę t y c h z l i t e r a t u r y , j a k i zebranych podczas w ł a s n y c h b a d a ń terenowych), po­ służy jako pretekst io ujawnienia s t r u k t u r m y ś l e n i a mitycznego t k w i ą c y c h u podstaw religijności ludowej. W szkicu Obrazki z życia pustelników, zamierzam przed­ s t a w i ć pustelnictwo w dobie dzisiejszej na p r z y k ł a d z i e charakterystyki p a r u współcześnie żyjących ascetów. Na z a k o ń c z e n i e tych k i l k u uwag w p r o w a d z a j ą c y c h dodajmy, że fenomen anachoretyzmu f a s c y n o w a ł m . i n . bardzo w i e l u a r t y s t ó w . Griinewald, Bosch, Bruegel i i n ­ n i znakomici mistrzowie pędzla t w o r z y l i w i e l k i e dzieła inspire-.vani ż y c i e m p u s t e l n i k ó w . R ó w n i e ż w utworach literackich nierzadko w y s t ę p u j e postać eremity. Pisa­ rzem, w k t ó r y m temat życia samotniczego t r w a ł „tak uparcie jak Faust w G o e t h e m " b y ł Gustaw Flaubert. Efektem oczarowania Flauberta t y m zagadnieniem było La tentation de Saint Antoine. Kuszenie Świętego An­ toniego jest ś w i a d e c t w e m poczucia duchowej j e d n o ś c i wielkiego artysty z w i e l k i m pustelnikiem. Problem ere­ m i t y z m u z a j m o w a ł Flauberta przez całe niemal życie, czego wyrazem były wielokrotne powroty do tego te­ matu i trzy redakcje k s i ą ż k i o ś w . A n t o n i m . T a k ż e A n a t o l France jest autorem dzieła inspirowanego Ży­ wotem Antoniego Atauarego Wielkiego, z k t ó r e g o po­ siewu n a r o d z i ł y się przede wszystkim Żywoty Ojców. Vitae Palrum, to w s p ó l r y t y t u ł zbioru r ó ż n y c h u t w o ­ r ó w z a w e r a j ą c y c h wspomnienia o życiu i m y ś l a c h Ojców pustyni, tzn. c h r z e ś c i j a ń s k i c h m n i c h ó w ż y j ą c y c h na Wschodzie w okresie od drugiej p o ł o w y I I I w i e k u do s c h y ł k u w i e k u V I . W s k ł a d Żywotów Ojców wcho­ dziły zasadniczo n a s t ę p u j ą c e dzieła: poza wzorcowymi Vita beati Antonii Atanazego i Vita s. Pauli Eremitae, Vita Malchi, Vita s. Hilarionis p i ó r a św. H i e r o n i ­ ma, t a k ż e inne żywoty pojedynczych e r e m i t ó w , oraz z b i o r k i o p o w i a d a ń t y p u Historia m n i c h ó w egipskich,™ Historia o mnichach do Lausosa, * Historia pobożna, Łąka duchowa, а ponadto Nauki Starców czyli zestaw sentencji przypisywanych wschodnim anachoretom. Te u t w o r y o d e g r a ł y k l u c z o w ą r o l ę w f o r m u ł o ­ w a n i u i propagowaniu ideologii odosobnienia; w decy­ d u j ą c y sposób w p ł y n ę ł y na k s z t a ł t c h r z e ś c i j a ń s k i e g o monastycyzmu. S t w o r z y ł y one model życia ś w i ą t o b l i ­ wego, d j k t ó r e g o o d w o ł y w a ł się Kościół p o c z ą w s z y od I V stulecia, od czasu gdy c h r z e ś c i j a ń s t w o zostało r e l i g i ą p a ń s t w o w ą . W ó w c z a s „ c z e r w o n e m ę c z e ń s t w o k r w i " za­ stąpiono „białym męczeństwem świątobliwego życia". Po łych wszystkich uwagach w s t ę p n y c h , w części za­ sadniczej pierwszego szkicu, scharakteryzujemy p o k r ó t c e historyczne tło powstania i rozwoju zjawiska monasty­ cyzmu, a n a s t ę p n i e przejdziemy do o d k r y w a n i a s t r u k ­ t u r y i interpretacji z n a c z e ń anachoretyzmu. 8 7 8 9 10 11 1 2 1 19 15 17 18 Historyczne ramy genezy chrześcijańskiego monastycyzmu W i e k i I I I — V I I n.e. — czas narodzin i bujnego r o z k w i ­ t u monastycyzmu chrześcijańskiego — są jednym z n a j ­ bardziej i n t e r e s u j ą c y c h i r ó w n o c z e ś n i e n a j s ł a b i e j poz­ nanych o k r e s ó w w dziejach k u l t u r y ś r ó d z i e m n o m o r ­ skiej. Jest to okres s c h y ł k u , a wreszcie upadku ś w i a t a antycznego oraz — r ó w n o l e g l e — narodzin i k s z t a ł t o ­ wania s?c nowego p o r z ą d k u . Korzeni tych g ł ę b o k i c h przemian należy u p a t r y w a ć w t o t a l n y m kryzysie, k t ó r y od p o c z ą t k u I I I stulecia n ę k a ł Cesarstwo Rzymskie. Ś w i a t o w a ekspansja k u l t u r y grecko-rzymskiej b y ł a zbyt g w a ł t o w n a i powierscłv>wna, aby m o g ł a p r z e t r w a ć . W y - 135 �I I . 1. K a r t a t y t u ł o w a dzieła J. i R. S a d e l e r ó w , Solitudo, Wenecja 1600 d a w a ć by się mogło, i * z a k o ń c z e n i e p o d b o j ó w przyczyni się do с k r z e p n i ę c i a p a ń s t w a , że z a k o ń c z e n i e rozbudo­ w y powstizyma proces destrukcji. S t a ł o się inaczej: kres ekspansji z e w n ę t r z n e j powoduje stopniowy rozpad I m p e r i u m Romanum. Z c h w i l ą ustania p o d b o j ó w do­ chody zaczęły m a l e ć , anarchia d o k o n a ł a reszty i nas t ą o i ł kryzys gospodarczy, jakiego ś w i a t r z y m s k i nigdy nie z a z n a ł . P o t w i e r d z i ł a się zasada, iż cesarstwo t r w a dopóki (rkŁpanduje. Gdy z a b r a k ł o nowych ziem i rzesz n i e w o l n i k ó w do pracy na nich — z a ł a m a ł się cały sys­ tem ekonomiczny. Wielka inflacja p o c i ą g n ę ł a za sobą upadek handlu oraz p o w r ó t do gospodarki naturalnej. Rosła d r o ż y z n a , brak t o w a r ó w rodził s p e k u l a c j ę , wzno­ siła się fsla p r z e s t ę p c z o ś c i , mnożyły rozboje... P o s t ę p o ­ w a ł a dcr.icralizacja w a r s t w y biurokratycznej. C h c i w o ś ć i korupcja stały się nagminne r ó w n i e ż w szeregach a r m i i . Z.ai archizowane wojsko wynosiło i o b a l a ł o w ł a d ­ ców. N a j d o t k l i w i e j konsekwencje tych ciężkich czasów o d c z u w a ł y n a j u b o ż s z e w a r s t w y l u d n o ś c i : coraz bardziej v. y n ^ d z n i a ł e i g ł o d n e . Obchody pierwszego m i l l e n i u m Miasla p r z y p a d ł y v; okresie gdy kryzys sięgał dna. .Światopogląd ó w c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a o p a n o w a ł pesy­ mizm. W ś r ó d n a s t r o j ó w dekadenckich zapuszcza korze­ nie i umacnia się eschatologizm. T ę s k n o t a za lepszymi czasami, pragnienie nowego, szczęśliwego tysiąclecia łączą się z przekonaniem o n i e ­ chybnie zbliżającym się k o ń c u dotychczasowego ś w i a t a . Chrzcic;jań.*two ze swoją a p o k a l i p t y c z n ą wizją nadcho­ dzącego K r ó l e s t w a Bożego trafia na podatny grunt. 136 Sive vitae Patrum Eremicolarum..., Wszelkie znaki na runbie i ziemi zdają się wskazy­ w a ć na m a j ą c y w k ó t c e n a s t ą p i ć p r z e ł o m . Atmosfera owych lat jest na w s k r o ś religijna, p r z e s i ą k n i ę t a mis­ tycyzmem i ascetyzmem. W dziedzinie filozofii docho­ dzi do ponownego r o z k w i t u tych k i e r u n k ó w , k t ó r e są bliskie p a n u j ą c e m u k r m a t o w i ś w i a t o p o g l ą d o w e m u . O d ­ radza się pitagoreizm, a także cynizm ze s w o j ą p o g a r d ą d ó b r materialnych i sprzeciwem wobec n a w y k ó w k u l ­ turalnego życia. Z w ą t p i e n i e w w i e d z ę wskrzesza scep­ tycyzm. Ostatni stoicy szerzą k a t a s t r o f i c z n ą wizję z b l i ­ żającego się zognienia (lub potopu) świata... R e l i g i j n o ś ć najszerszych k r ę g ó w społecznych pozostaje w opozycji do materializmu, kuU.u powodzenia i z m y s ł o w y c h przy­ j e m n o ś c i — ongiś d o m i n u j ą c e g o — teraz istniejącego tylko wśród w a r s t w y - z ą d z ą c e j . Zasadnicza różnica po­ g l ą d ó w w y s t ę p o w a ł a w szczególności m i ę d z y zwolen­ n i k a m i dawnego p o r z ą d k u , k t ó r z y nadal propagowali ideologię hedonizmu, a k r z e p n ą c y m i z d o b y w a j ą c y m sobie coraz w i ę k s z e rzesze w y z n a w c ó w chrześcijań­ stwem. K o n f l i k t u p o m i ę d z y zwolennikami chrystianizmu i e l i t ą w ł a d z y — dla k t ó r e j c h r z e ś c i j a n i n był antyspo­ ł e c z n y m a t e i s t ą , nieprzyjacielem rodzaju ludzkiego, o ś r o d k i e m biernego oporu, nielojalnym poddanym itd. — nie dało się u n i k n ą ć . Ze szczególną j a s k r a w o ś c i ą w y ­ s t ę p o w a ł on wtedy, gdy na tronie cesarskim zasiadali w ł a d c y , Których a m b i c j ą było w e w n ę t r z n e wzmocnienie p a ń s t w a . P r z e ś l a d o w a n i a c h r z e ś c i j a n za Decjusza i D i o ­ klecjana Eą tego w y m o w n y m p r z y k ł a d e m . J e d n a k ż e dokonana przez nich p i ó b a restauracji cesarstwa w m i - �И. 2. Abba M a k a r y Egipcjanin. Na d r u g i m planie pustelnicy o d t w a r z a j ą c y riionym k s z t a ł c i e me m c g ł a p o w s t r z y m a ć biegu historii, a raczej p r z y ś p i e s z y ł a n a d c h o d z ą c e zmiany. P r z y p o m n i j ­ m y : w efekcie p r z e z w y c i ę ż e n i a p o w t a r z a j ą c y c h się przez k i l k a d z i e s i ą t lat k r y z y s ó w w ł a d z y p o w s t a ł dominat. W ł a d c y z dynastii i l y r y j s k i e j stworzyli scentralizo­ wana p a ń s t w o biurokratyczne. S t a n o w i ą c y jego podsta­ w ę aparat administracyjny był j e d n o c z e ś n i e sprawnym n a r z ę d z i e m wyzysku. P r z y b i e r a j ą c y na sile ucisk fis­ k a l n y p o w o d o w a ł p a u p e r y z a c j ę ludności i jeszcze bar­ dziej p o g a r s z a ł s y t u a c j ę w a r s t w produkcyjnych: nie­ w o l n i k ó w i chłopów. G n ę b i o n a l u d n o ś ć swój protest przeciwko nader trudaej sytuacji e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z nej w y r a ż a ł a m.in. poprzez powstania niewolniczo-chłopskie oraz p o n u c a t n e ziemi. R e a k c j ą w ł a d z na to ostatnie, b y ł a decyzja o przywiązaniu rolnika do gleby, z w i ą z a n i e jednostki z jej zawodem. Przymus p a ń ­ stwowy z kolei w z m ó g ł opór — w y t w o r z y ł o się b ł ę d n e kcło... C a ł k o w i t y k r y j y s f o r m egzystencji społecznej — połączony ze w z r a s t a j ą c y m z a g r o ż e n i e m z e w n ę t r z n y m Cesarstwa Rzymskiego — znalazł odzwierciedlenie w nasilających się objawach dekadencji światopoglądu antycznego. Miejsce ideologicznego z a m ę t u (synkretyzm u religijnego) coraz w y r a ź n i e j zajmuje, m a j ą c a u n i wersalistyczne aspiracje religia c h r z e ś c i j a ń s k a . Proces ten u ł a t w i a ł a tzw. metoda „ c h r z e ś c i j a ń s t w a otwartego", p o l e g a j ą c a — w n a j w i ę k s z y m uproszczeniu rzecz u j m u ­ j ą c — ;ia dopasowywaniu duchowej tradycji kultury hellenistycznej do d o k t r y n y chrystiaiiizmu. Opierając się na c h a r a k t e r y s t y s z i y m dla hellenizmu eklektyzmie, Raj przystosowano pewne kategorie, pojęcia i koncepcje filozoficzne do potrzeb r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . Po okre­ sie dominacji separatyzmu, w wieku I I I znacznie w z m o c n i ł y się tendencje adaptacyjne. Najpełniejsza re­ cepcja l a c j o n a l i s t y c i n e i t r a d y c j i filozofii greckiej doko­ n a ł a się w aleksandryjskiej Szkole K a t e c h e t ó w (przede wszystkim w pismach Orygenesa). P ó ź n i e j na glebie hellen zmu w y r o s ł y w i e l k i e dzieła teologiczno-filozoficzr.e O j c ó w Kościoła (m.in. Grzegorza z Nyssy i Augustyna',. Wszelaka ca p o c z ą t k u w c h r z e ś c i j a ń s t w i e istniał drugi, konkurencyjny n u r t szeroko o d w o ł u j ą c y się do judaistycznych korzeni religii. Przedstawiciele tego k i e r u n k u n a w i ą z u j ą c do koncepcji j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i c h głosili m.in. elitaryzm zbawienia (eschatologia indywidualna) w opozycji do zasady zbawienia pow­ szechnego (eschatologia uniwersalna), oraz idee apo­ kaliptycznego mesjanizrru ziemskiego opozycyjne w z g l ę ­ dem idei mesjanizmu auchowego, propagowanych przez „hellenistów". Pierwszy wariant nawracania pogan, w y ­ pracowany dla pozyskania m i e s z c z a ń s k i c h klas ś r e d ­ nich b ę d ą c y c h o s t o j ą uniwersalistycznej k u l t u r y h e l l e ń ­ skiej, b y ł zasadniczo konserwatywny społecznie. Nato­ miast drugi — sięgający do uczuć nacjonalistycznych (przeciwstawnych hellenistycznemu kosmopolityzmowi) —• zyski »vał wierny :h c h r z e ś c i j a n w ś r ó d zrujnowanych l u d ó w podbitych. Silna akcenty chiliastyczne przyczy­ niały c h r y e ś c i j a ń s t w u w i e l u z w o l e n n i k ó w t a k ż e spośród rewolucyjnie nastawionych, n a j u b o ż s z y c h w a r s t w spo­ ł e c z n y c h . Te dwie dające się w y o d r ę b n i ć w akcji m i ­ syjnej tendencje, nie były w istocie przeciwstawne lecz komplementarne, o d p o w i a d a ł y na r ó ż n e zapotrzebowa; 137 �I I . 3. Sw. P a w e ł z Teb. U góry k r u k , p r z y n o s z ą c y ś w i ę t e m u chleb. U dołu hiena u o s a b i a j ą c e r o z p u s t ę i rozwiązłość nia społeczne. Z a s p i k a j a j ą c oczekiwania w i e l u grup socjalnych wzajemnie się u z u p e ł n i a ł y . Egipt I I I w i e k u n.e. jest niemal laboratoryjnym p r z y k ł a d e m sukcesu, j a k i przynosiło łączne ich stoso­ wanie w procesie upowszechniania chrześcijaństwa. K r a j ten m o ż e służyć za wzorcowy model w a r u n k ó w , w j a k i c h d o k o n a ł się „ p r a w d z i w y i j e d y n y z a k r ę t h i ­ storyczny" — przejście od hellenizmu do c h r z e ś c i ­ j a ń s t w a , od s t a r o ż y t n o ś c i do ś r e d n i o w i e c z a . Asymilacja d w ó c h najbardziej z n a c z ą c y c h grup etnicznych zamiesz­ k u j ą c y c h d u c h o w ą -stolicę ó w c z e s n e g o ś w i a t a doprowa­ dza do tego, że Aleksandria j u ż w k o ń c u I I w i e k u „sta­ je się c e n t r u m k u l t u r y h e l l e n i s t y c z n o - c h r z e ś c i j a ń s k i e j " . Lecz poza A l e k s a n d r i ą : jej kosmopolitycznymi miesz­ k a ń c a m i istnieje Egipt wiejski, w k t ó r y m wszystkie zasygnalizowane dotychczas problemy — charaktery­ styczne dla sytuacji historycznej okresu p r z e ł o m u so­ cjalnego i kulturowego z w i ą z a n e g o z upadkiem c y w i l i ­ zacji grecko-rzymskiej i ś w i a t o p o g l ą d u antycznego — n a b r z m i a ł y szczególnie. Na'd N i l e m Grecy, k t ó r y c h c e c h o w a ł a bezgraniczna w i a r a w wyższość w ł a s n e j k u l t u r y ( w y r a ż a j ą c a się np. w zasadzie nie podejmowania t r u d u uczenia się j ę z y ­ k ó w podbitych ludów), t r a f i l i na K o p t ó w u w a ż a j ą c y c h się ?a b e z p o ś r e d n i c h s p a d k o b i e r c ó w c y w i l i z a c j i znacz­ nie starszej od k u l t u r y n a j e ź d ź c ó w . Wobec wzajemnego uznania się za b a r b a r z y ń c ó w k o n f l i k t ś w i a t o p o g l ą d o w y był n i e u n i k n i o n y . P o n i e w a ż ludzie m o g ą „współistnieć o d m a w i a j ą c sobie wzajemnie p o r ó w n y w a l n e g o stopnia człowieczeństwa, lecz wtedy jedni stają się p o d w ł a d ­ 1 C 2 0 138 i zając, n y m i i n n y c h " " — proces hellenizacji (a później romanizacji) K o p t ó w ograniczył się do ich eksploatacji. „ P o ­ s t ę p u j ą c a b e z n a d z i e j n o ś ć życia i skrajna n ę d z a , szczegól­ nie pod panowaniem r z y m s k i m , kiedy to Egipcjanie zeszli do r o l i jedynie siły roboczej wykorzystywanej do n a p e ł n i a n i a zbożem spichlerzy R z y m u " , przygotowały grunt dla r e l i g i i nadziei — c h r z e ś c i j a ń s t w a . W ciągu I I I stulecia chrystianizm r o z p r z e s t r z e n i ł się b ł y s k a w i c z ­ nie w c'olinie N i l u , o b e j m u j ą c szerokie rzesze k o p t y j sk'ej ludności wiejskiej. N i e w ą t p l i w i e p r z y c z y n i ł y się dc tego Heine paralele p o m i ę d z y w i a r ą p o g a ń s k i c h K o p ­ t ó w i r e l i g i ą c h r z e ś c i j a ń s k ą . Takie analogie j a k п р . : zagadnienie życia po ś m i e r c i ; idea Boga u ś m i e r c o n e g o i z m a r t w y c h w s t a ł e g o ; t r i a d y b ó s t w (w szczególności Ozyrys — Izyda — Horus) — T r ó j c a P r z e n a j ś w i ę t s z a , Ś w i ę t a Rodzina i t p . oraz fakt, iż koncepcja mono­ teizmu m i a ł a już w ó w c z a s duże poparcie w s p o ł e c z e ń ­ stwie egipskim u m o ż l i w i ł y s z y b k ą a d a p t a c j ę nowej r e Hgii. P r z e t ł u m a c z e n i e (na p r z e ł o m i e I I i I I I wieku) większości k s i ą g Pisma świętego sprawia, że chrystia­ nizm umacnia poczucie jednostki etnicznej i tożsamości k u l t u r o w e j Egipcjan s t a j ą c się m a n i f e s t a c j ą ich ducha narodowego, a t a k ż e protestem przeciwko cesarskiej centralizacji politycznej : k u l t u r a l n e j oraz d y s k r y m i n a ­ cji podbitego ludu. Wyzysk ekonomiczny i p r z e ś l a d o w a n i a chrześcijan za Decjusza, Waleriana, a później Dioklecjana oraz jego n a s t ę p c ę na Wschodzie Maksymina Daję, s t a j ą się za­ czynem do powstania bezprecedensowego w swej skali zjawiska — masowej anachorezy. Dziesiątki tysięcy 28 23 �egipskich chłopów porzuciło ś w i a t cywilizowany, za­ mieszkane obszary nad R z e k ą , u d a j ą c się na nieprzy­ s t ę p n e tereny „ziemi czerwonej". Spalony s ł o ń c e m , prawie pozbawiony życia, pustynny p ł a s k o w y ż Pustyni Wschodniej i Zachodniej staje się ś w i a d k i e m narodzin c h r z e ś c i j a ń s k i e g o mo nasty cyzmu. W I V stuleciu, w sto­ sunkowo k r ó t k i m czasie (kilkudziesięciu lat), fenomen monastycyzmu objął o l b r z y m i ą część t e r y t o r i u m Ce­ sarstwa: poza Egiptem, t a k ż e L i b i ę , P a l e s t y n ę , S y r i ę , Azję Mniejszą, wyspy Morza Ś r ó d z i e m n e g o i ś r ó d z i e m ­ nomorskie w y b r z e ż a Europy. D u ż e rozmiary p r z y b r a ł r ó w n i e ż w krajach spoza k r ę g u ś r ó d z i e m n o m o r s k i e g o : Etiopii, Mezopotamii, A r m e n i i , Gruzji... Wszędzie ideo­ logia odosobnienia doskonale się a k l i m a t y z o w a ł a d z i ę ­ k i w a r u n k o m jakie w y t w o r z y ł y się w I m p e r i u m , skut­ k i e m zarysowanych w y ż e j u k ł a d ó w historycznych. Do s p o t ę g o w a n i a ekspansji monastycyzmu p r z y c z y n i ł a się nadto nowa sytuacja Kościoła w p a ń s t w i e i stosunki w samym K o ś c i e l e . W wiekach V — V I I monachizm stał się p o t ę ż n y m ruchem s p o ł e c z n y m , a wielka liczba mnichów* s p r a w i ł * , iż odgrywali o n i doniosłą r o l ę w życiu r e l i g i j n y m , politycznym i gospodarczym. W k ł a d k u l t u r y monastycznej dc k u l t u r y europejskiej oraz ś w i a ­ towej jest t r u d n y do przecenienia, nie miejsce t u jed­ nak na rozwijanie tego t e m a t u . P o w r ó ć m y jeszcze na moment do z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z genezą monasty­ cyzmu. Na pustyni egipskiej — w g ł ó w n y c h o ś r o d k a c h samotniczego życia: Tebaidzie oraz N i t r i i , Celli, Scytii — a t a k ż e na sąsiednich pustyniach Judzkiej i Syryjskiej, j u ż w pierwszej p o ł o w i e I V w i e k u k r y s t a l i z u j ą się jego 24 28 podstawowe formy: anachorecka i c e n o b i t a l n a . Spo­ śród t y c h — w y r o s ł y c h z zakwestionowania sensu do­ tychczasowego istnienia — s t y l ó w życia cenobityzm, k t ó r e g o fundamentem są r e g u ł y o k r e ś l a j ą c e zasady k o ­ egzystencji m i n i c h ó w (z nakazem p o s ł u s z e ń s t w a wobec przełożonego na czele), staje się p o z y t y w n ą alterna­ tywą potępionego społeczeństwa. Mnisi są naśladowca­ mi Chrystusa i aniołów oraz życia wzorowanego na życiu apostolskim. Z czasem monastycyzm w s p ó l n o t o ­ w y b ę d z i e coraz dobitniej a f i r m o w a ł w a r t o ś c i społecz­ ne, stając się h o ł u b i o n ą przez Kościół f o r m ą realizacji ideału c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Natomiast anachoretyzm, zro­ dzony z absolutnego sprzeciwu wobec s p o ł e c z e ń s t w a , b y ł najbardziej r a d y k a l n y m w y r a z e m p o t ę p i e n i a p a n u j ą c y c h stosunków socjalnych oraz całej sfery ideologicznej, k t ó r a je s a n k c j o n o w a ł a . Pustelnicy konsekwentnie ne­ gowali wszelkie w a r t o ś c i społeczne, a nawet — w eks­ tremalnej postaci — całą k u l t u r ę . 28 25 Mit samotniczego życia 8 27 Adepci monastycyzmu byli głęboko w i e r z ą c y m i , na w s k r o ś r e l i g i j n y m i l u d ź m i . Dla tych ż a r l i w y c h w y z ­ n a w c ó w c h r z e ś c i j a ń s t w a n a j w y ż s z y m dobrem b y ł Bóg, k t ó r y s t a n o w i ł k r y t e r i u m w a r t o ś c i — p o d s t a w ę nowe­ go, teocentrycznego systemu aksjologicznego. Ucieczki na p u s t y n i ę b y ł y m a n i f e s t a c j ą w y b o r u B o g a . W prze­ k o n a n i u a n a c h o r e t ó w n a g r o d ą za r e z y g n a c j ę ze ś w i a t a doczesnego b y ł o c z e k a j ą c e ich szczęście wieczne. Cel ten p r a g n ę l i o s i ą g n ą ć jeszcze za życia t y m bardziej, 30 23.9 �że — j a k w ó w c z a s u w a ż a n o — kres tego ś w i a t a i S ą d Ostateczny m i a l n a d e j ś ć lada m o m e n t . Za n a j w ł a ś c i w ­ szą d r o g ę do zapewnienia sobie zbawienia, uznano ż y ­ wot — sensu strictissimo — bezgrzeszny. N a s u w a ł o się w z w i ą z k u z t y m pytanie: j a k powinna w y g l ą d a ć k o n ­ kretna p r a k t y k a takiego ż y c i a ? Jako się r z e k ł o , o d ­ p o w i e d z i ą d a n ą przez O j c ó w pustyni było przede wszyst­ k i m porzucenie w i ę z ó w , jakie n a k ł a d a ł o pozostawanie w o b r ę b i e s p o ł e c z e ń s t w a . Egipski pustelnik n a w o ł u j e : „jeżeli zbawieni b y ć — synowie — chcecie, uciekajcie od l u d z i " oraz „ u c i e k a j m y już synowie, g d y ż się zbliża czas". „ Z d a ł y się miasta jako więzienia, a osobność p o k a z y w a ł a się i m R a j e m " . Za pierwszy, najdoskonal­ szy wzorzec dla realizacji swojego i d e a ł u , ś w i ą t o b l i w i anachoreci p r z y j ę l i opisany w Księdze Rodzaju stan pierwotnej n i e w i n n o ś c i i s z c z ę ś l i w o ś c i . Stan ten — w k o n t e k ś c i e tzw. drugiego opisu stworzenia — przed­ stawia i d e a l n ą , w z o r c o w ą s a m o t n o ś ć c z ł o w i e k a (Rdz 2,18). W Eden A d a m pędził ż y w o t w b e z p o ś r e d n i e j blis­ kości Boga i a n i o ł ó w , w s t a ł y m kontakcie z sacrum. Podobnie żyją pustelnicy: J u l i a n Sabas przeprowadza rozmowy z Bogiem, P a w e ł zwany Prostakiem rozma­ w i a (w p o ł u d n i e ) z Jezusem Chrystusem; a a n i o ł o w i e często ich o d w i e d z a j ą , p r z y n o s z ą c „ p o k a r m niebieski" (bezgrzeszny stan c z ł o w i e k a nie u w z g l ę d n i a ł pracy jako źródła u t r z y m a n i a ) . Czas r a j s k i to t a k ż e epoka czu­ łego współżycia człowieka z p r z y r o d ą . Panuje w ó w c z a s wegetarianizm (Rdz 1,29), a z w i e r z ę t a są c z ł o w i e k o w i poddane. P o n i e w a ż temu ostatniemu zagadnieniu auto­ rzy Żywotów p o ś w i ę c a j ą wiele miejsca, my r ó w n i e ż 31 3 2 83 34 35 36 HO I przytoczmy k i l k a f r a g m e n t ó w , k t ó r e t r a k t u j ą o p o s ł u ­ s z e ń s t w i e z w i e r z ą t wobec a n a c h o r e t ó w . D z i k i osioł i k r o k o d y l w y k o n u j ą rozkazy pustelnika Heleniego, Benon w y p ę d z a „dzikiego konia", k t ó r y pola r o l n i k o m p u s t o s z y ł oraz krokodyla, i n n y pustelnik naka­ zuje l w u zastanemu w swej j a s k i n i a ż e b y ją opuścił, co ten natychmiast czyni, podobnie J u l i a n S ł u p n i k przez brata Pankracego poleca l w u opuścić k r a i n ę , w k t ó r e j g r a s o w a ł . Pewien starzec tak p e ł e n cnoty i ł a s k i bożej był, że „lwy w jednej z sobą j a s k i n i p r z e c h o w y w a ł i p o k a r m i m na ł o n i e swoim d a w a ł " , natomiast Pardusa Rzymianina lew nie chciał pożreć, co u z n a ł za znak odpuszczenia m u g r z e c h ó w . P a w e ł z Tebaidy b r a ł w ręce żmije, w ę ż e oraz skorpiony i r o z r y w a ł je w p ó ł , co w i d z ą c mnisi p y t a l i go: „ P o w i e d z nam, coś r o b i ł ześ o d e b r a ł t a k ą ł a s k ę ? " , na co i m odrzekł: „Przebaczcie m i bracia, jeżeli k t o ś będzie m i a ł n i e w i n n o ś ć wszystko m u poddane b ę d z i e , j a k A d a m o w i kiedy b y ł w Raju przed p r z e s t ą p i e n i e m boskiego przykazania". Równie w y r a ź n i e o m a w i a n ą t r e ś ć teologiczną w y r a ż a znane opowiadanie o l w i e ojca Gierasima z d z i e ł k a Jana Moschosa, k t ó r e kończy się n a s t ę p u j ą c o : „To z a ś stało się nie dlatego, żeby lew m i a ł duszę r o z u m n ą , ale że Bóg pragnie o d d a ć c h w a ł ę t y m , k t ó r z y m u o d d a j ą cześć i to nie tylko za życia, ale i po ś m i e r c i oraz p o k a z a ć , jak z w i e r z ę t a były poddane pierwszemu c z ł o w i e k o w i , dopóki nie p r z e k r o c z y ł przykazania i n i m został w y ­ gnany z Raju rozkoszy". Okres szczęśliwej koegzystencji w p i e r w o t n y m Raju t r w a ł do momentu stworzenia niewiasty. B ł o g o s ł a w i o n a 37 �I I . 6. M n i c h D i d y m „różną g a d z i n ą bez szkody d e p t a ł " s a m o t n o ś ć c z ł o w i e k a skończyła się. Ewa zaraz po t y m j a k została stworzona — z d r a d z i ł a . D a ł a się p o d s t ę p ­ nie s k u s i ć — zazdrosnemu o rajskie szczęście ludzi — szatanowi (Rdz 3,1—5). N a k ł o n i ł a t a k ż e Adama do n i e p o s ł u s z e ń s t w a wobec Boga (Rdz 3,6), na skutek cze­ go zostali w y p ę d z e n i z ogrodu Eden (Rdz 3,23). Grzech p i e r w o r o d n y z a p o c z ą t k o w a ł n o w ą e p o k ę w dziejach l u d z k o ś c i : h i s t o r i ę oddalania się c z ł o w i e k a od Boga oraz s t o p n i o w ą d e g e n e r a c j ę l u d z i . Pierwszy grzech po­ zostaje w b e z p o ś r e d n i m z w i ą z k u z aktem seksualnym i p r o k r e a c j ą (Rdz 3,16; 4,1—2), co pociągnęło za sobą poddanie c z ł o w i e k a „ p r a w u cierpienia i p r a w u ś m i e r ­ c i " . Ojcowie pustyni, o d t w a r z a j ą c y zakłóconą l u d z k i m wszeteczeństwem harmonię świata, traktują pożądli­ w o ś ć s e k s u a l n ą jako grzech najcięższy. Walka z p o k u ­ sami cielesnymi należy w ich m n i e m a n i u do z a d a ń naj­ w a ż n i e j s z y c h . Ź r ó d ł e m n a m i ę t n o ś c i ciał są m.in. zmys­ ły, k t ó r e mnisi u m a r t w i a j ą na wiele s p o s o b ó w : np. smak słoną w o d ą , w ę c h p r z y k r y m i zapachami i t d . Za j e d n ą z najskuteczniejszych f o r m ascezy uchodzi post, a ponadto ograniczona ilość snu, w y s i ł e k fizyczny, po­ waga, milczenie i w ogóle wszelka p o w ś c i ą g l i w o ś ć . W „ Ż y w o t a c h O j c ó w " zawartych jest wiele przestróg przed grzechem c i e l e s n y m . Ł a d n i e w y r a z i ł to pewien „święty starzec" s t w i e r d z a j ą c : „Dzieci, sól pochodzi z morza, lecz jeśli zbliży się do wody, r o z p ł y w a się i g i ­ nie. Podobnie m n i c h : pochodzi z niewiasty, lecz gdy zbliży się do b i a ł o g ł o w y , r o z p r z ę g a .się i przestaje b y ć mnichem". W opinii ś w i ą t o b l i w y c h m ę ż ó w celibat 38 3 0 40 41 (cnota czystości) należy do podstawowych w a r u n k ó w osiągnięcia życia wiecznego; jest koniecznym etapem na drodze p r o w a d z ą c e j do pcnownego zespolenia czło­ wieka z Bogiem. P o d s u m o w u j ą c dotychczasowy tok w y ­ w o d ó w na temat znaczeń anachoretyzmu s t w i e r d ź m y , że opisywany w Żywotach Ojców ś w i ą t o b l i w y t r y b ż y ­ cia polega na o d t w a r z a n i u R a j u . Przywracanie przez p u s t e l n i k ó w stanu rajskiej szczęśliwości i n i e ­ w i n n o ś c i modelowane jest m . i n . poprzez: s a m o t n o ś ć (i celibat), pozostawanie w b e z p o ś r e d n i m kontakcie z sacrum, s p o ż y w a n i e p o k a r m u niebieskiego, błogie w s p ó ł ­ życie z p r z y r o d ą (panowanie nad z w i e r z ę t a m i ) i t d . Czas „ p o c z ą t k u " jest przez Ojców pustyni waloryzowany zde­ cydowanie pozytywnie. M a m y t u do czynienia z typo­ w y m dla m y ś l e n i a mitologicznego sposobem odczuwa­ nia czasu z w a n y m i n w e r s j ą h i s t o r y c z n ą . Opisany w K s i ę d z e Rodzaju m i t Raju (mit rozumiany t u jako „ p e w i e n p i e r w o t n y sposób w y r a ż a n i a t r e ś c i n a j g ł ę b ­ szej"), jest j e d n ą z wersji — znanego w i e l u mitolo­ giom — obrazu „złotego w i e k u " l u d z k o ś c i . Anachoretyzm stanowi jego s c h r y s t i a n i z o w a n ą r e a l i z a c j ę . Jed­ n a k o w o ż analiza fenomenu pustelnictwa w kategoriach powtarzania sytuacji wzorcowej, ujawnia tylko jeden aspekt nader wieloznacznego zjawiska. Ideologia odo­ sobnienia jest r ó w n i e ż m i t e m eschatologicznym. Zycie a n a c h o r e t ó w m o ż n a (i należy) i n t e r p r e t o w a ć także jako antycypowanie Raju. U b ó s t w o m n i c h ó w — na p r z y k ł a d — to z jednej strony powtarzanie sytuacji sprzed grzechu pierworodnego (wówczas c z ł o w i e k o w i 42 4 3 141 �Mulufht* nolbni tec ~b-m» }UERONYM Va^n tłumią pr*A,tv. faumi*. ll. Г.У. tru л Ai e\u )',trum fertant vttcrum i tslgt*, <v«« fffitubtt tr~i fir ti­ 7. Sw. Hieronim, Ojciec i Doktor Kościoła, autor pierwszych w języku tów, w okresie życia pustelniczego obce było pojęcie własności), z drugiej natomiast — ewangeliczny nakaz, k t ó r e g o w y p e ł n i e n i e jest jednym z w a r u n k ó w o s i ą g n i ę c i a nieba (Mt 19,21). Celibat i cnota czystości w perspektywie eschato­ logicznej u z y s k u j ą s a n k c j ę w słowach Jezusa: „Są t r z e b i e ń c y , k t ó r z y się sami na to skazali, dla k r ó l e s t w a niebieskiego" (Mt 19,12). R e c e p t ą na panowanie nad z w i e r z ę t a m i i tutaj jest b e z g r z e s z n o ś ć : „jeżeli p r z y k a ­ zania Pana naszego Jezusa Chrystusa p r z e s t r z e g a l i ś m y , to z w i e r z ę t a zaiste b a ł y b y się nas; ale przez grzech n i e w o l n i k a m i stawszy się, my się ich b a ć pokazuje­ my". P r z y k ł a d y m o ż n a m n o ż y ć . K r ó t k o m ó w i ą c , anachoreci o d p o w i a d a j ą t a k ż e na zawarte w Ewangelii wezwanie: „ p o k u t ę czyńcie, zbliżyło się b o w i e m k r ó l e ­ stwo niebieskie" (Mt 3,2). Asceza ma na celu przygoto­ wanie p o w t ó r n e g o p r z y j ś c i a Zbawiciela. Pustelnicy dążą do zrealizowania zapowiedzianego K r ó l e s t w a Bożego. I c h życie to w y p e ł n i e n i e oczekiwanego przez w i e r n y c h czasu urzeczywistnienia w a r t o ś c i n a j w y ż s z y c h . 44 4 5 R e a s u m u j ą c : w modelu anachoreckim zarówno przeszłość, j a k i przyszłość są waloryzowane dodatnio. B ł o g o s ł a w i o n y p o c z ą t e k zapowiada, przygotowuje i uza­ sadnia szczęśliwy koniec c z ł o w i e k a . T y l k o realny czas t e r a ź n i e j s z y jest p o t ę p i o n y ; nie posiada w a r t o ś c i , nie ma znaczenia i nie interesuje m n i c h ó w . Anachoreci po­ r z u c a j ą c ś w i a t doczesny „ w y ł ą c z a j ą " się z p r z e m i j a j ą ­ cego, n i e t r w a ł e g o , zmiennego czasu ś w i e c k i e g o . Ludzie, k t ó r z y „ u m a r l i " dla ś w i a t a (motyw tej ś m i e r c i przed­ stawiony jest w Żywotach Ojców m . i n . poprzez obrazy p u s t e l n i k ó w p r z e b y w a j ą c y c h w grobach), t r a c ą czas i w y c h o d z ą poza jego zasięg — ale j e d n o c z e ś n i e — zdo­ 142 9 łacińskim J** Żywo­ b y w a j ą w zamian w i e c z n o ś ć i w s z e c h o b e c n o ś ć , a więc prawdziwe życie. Przez; samotniczy ż y w o t „ w ł ą c z a j ą " się w czas ś w i ę t y , czas c h r z e ś c i j a ń s k i e g o m i t u . S w o i m życiem przeszłość i przyszłość p r z e k s z t a ł c a j ą w i n n ą współczesność — b e z c z a s o w ą teraźniejszość m i t y c z n ą . „ J e d y n i e w n i e z m ą c o n e j r ó w n o c z e s n o ś c i lub, co na j e d ­ no wychodzi, poza czasem m o ż e odsłonić się p r a w d z i ­ w y sens tego, co było, co jest i co b ę d z i e . . . " , albo­ w i e m „istotą tajemnicy jest i b ę d z i e b e z c z a s o w ą t e r a ź ­ niejszość". O pustelnikach m o ż n a p o w i e d z i e ć : „mit p r z e m i e n i ł się w nich w m i s t e r i u m , a między „ b y ć " i „ o z n a c z a ć " nie b y ł o dzielącej r ó ż n i c y " — odnosząc do nich słowa T. Manna. Życie anachoreckie jest sui generis r y t u a ł e m ; dramatem, k t ó r e g o odgrywanie zapewnia zbawienie. 49 4 7 4 8 To, co zostało powiedziane d o t ą d o w i z j i czasu, k t ó r ą w y e k s p l i k o w a l i ś m y z t k w i ą c e g o implicite w Ży­ wotach Ojców c h r z e ś c i j a ń s k i e g o m i t u samotniczego ż y ­ cia, da się z a s t o s o w a ć — mutatis mutandis — r ó w n i e ż do analizy w y o b r a ż e ń p r z e s t r z e n n y c h tam za­ w a r t y c h . Dawno j u ż stwierdzono, ż e w ś w i a t o p o g l ą d z i e m i t y c z n y m zjawiska w a ż n e w wymiarze czasowym, znaj­ d u j ą swoje odbicie t a k ż e w przestrzeni. P r z e j d ź m y więc do przedstawienia sceny, na k t ó r e j toczy się akcja „ob­ r z ę d u " pustelniczego ż y w o t a . Kandydaci na e r e m i t ó w p o r z u c a j ą c swoje dotych­ czasowe życie w ś r ó d s p o ł e c z e ń s t w a , opuszczali ś w i a t zaludniony: domy, wsie, miasta; całą — u z n a n ą za po­ t ę p i o n ą ziemię — ekumene. U w a ż a l i , iż b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z sacrum może d o k o n a ć się tylko na obszarze �I I . 8. Ilustracja w i a r y w obcowanie m n i c h ó w z a n i o ł a m i . Cenobita na rys. ubrany w sym­ boliczny ubiór mnicha: kaptur oznacza n i e w i n n o ś ć , szkaplerz — p o s ł u s z e ń s t w o , pas — m ę ­ stwo i czystość „ d z i e w i c z y m " , nie s k a ż o n y m g r z e s z n ą d z i a ł a l n o ś c i ą l u ­ dzi. W y r u s z a j ą c w d r o g ę na poszukiwanie miejsc ś w i ę t y c h w i e r z y l i , że z n a j d ą je na terenach s t a n o w i ą ­ cych anekumene: pustyniach i g ó r a c h . T a m szukali ongiś utraconej ojczyzny Adamn, k t ó r ą teraz anachoreci — n o w i Adamowie p r a g n ę l i o d z y s k a ć . Nie było to p r z e d s i ę w z i ę c i e n i e m o ż l i w e do s p e ł n i e n i a , albowiem „w w y o b r a ż e n i a c h c h r z e ś c i j a n s t a r o ż y t n y c h i ś r e d n i o ­ wiecznych raj opisany w Księdze Rodzaju istniał w dalszym ciągu w sensie d o s ł o w n y m . . . " . Tyle tylko, iż — j a k mniemano — „ d a l e k ą morza i ziemi odległoś­ cią od naszej zamieszkanej oddalony tak jest w y n i e ­ siony, że prawie aż nieba d o t y k a " . Ostatnie słowa tego cytatu d a j ą k o n k r e t n ą w s k a z ó w k ę d o t y c z ą c ą w y ­ b o r u odpowiedniego miejsca eremu: nowy Raj Ojców p u s t y n i w i n i e n z n a j d o w a ć się na g ó r z e. Za t a k i m usytuowaniem pustelni p r z e m a w i a j ą i inne w z g l ę d y . W S t a r y m Testamencie znajduje się wiele wzmianek w s k a z u j ą c y c h na d o n i o s ł ą r o l ę o d g r y w a n ą przez w z g ó r z a w kontaktach Bóg — człowiek. Szczególnie góra Boża Horeb (Synaj) b y ł a miejscem wielokrotnego k o m u n i k o ­ wania się Boga z l u d ź m i . P r z y p o m n i j m y : tu Pan uka­ zał się Mojżeszowi i w y j a w i ł m u i m i ę Swoje (Wj 3,1-—2; 3,14); t u z a w a r ł przymierze z ludem (Wj 19,18—20), d a j ą c m u przykazania (Wj 20,2'—17); tutaj wreszcie ob­ j a w i ł się Eliaszowi ( I K r l 19,9—13). Wzniesienia były terenem nieoficjalnych (plebejskich) f o r m k u l t u . Na w y ż y n a c h s k ł a d a n o ofiary Jahwe; a jeden z p a g ó r k ó w nazywano „Na w z g ó r z u Pan się ukazuje" (Rdz 22,14). Odnowienie przymierza I z r a e l i t ó w z Bogiem d o k o n a ł o 4 9 50 51 5 2 się t a k ż e na górze zwanej G a r i z i m (Joz 8,30—35). W i e l ­ kie znaczenie w tak zdecydowanie p o z y t y w n y m w a r ­ t o ś c i o w a n i u „góry", miało skojarzenie tego k i e r u n k u z „ n i e b e m " . K r ó t k o m ó w i ą c opozycja g ó r a - d ó ł n a l e ż y do podstawowych kategoryzacji przestrzennych w micie chrześcijańskim. W modelu anachoreckim, podobnie j a k w k a ż d e j mitycznej koncepcji przestrzeni, mamy do czynienia z z a s a d n i c z ą jej n i e j e d n o r o d n o ś c i ą ( s e g m e n t a r n o ś c i ą ) . Poszczególne fragmenty przestrzeni r ó ż n i ą się od siebie stopniem ś w i ę t o ś c i . Pustelnicy c e n i ą jedynie te miejsca, k t ó r e są daleko od ludzi (profanum) a blisko Boga (sacrum). G ó r a najlepiej s p e ł n i a te w a r u n k i , dlatego jest n a j c z ę s t s z y m miejscem z a k ł a d a n i a e r e m ó w . Żywoty Ojców r o j ą się od p r z y k ł a d ó w to p o t w i e r d z a j ą c y c h . Z w i ą z e k życia eremickiego z g ó r a m i b y ł w ó w c z a s tak ścisły, że zwrot „pójść w g ó r y " b y ł (w o k r e ś l o n y m k o n t e k ś c i e ) r ó w n o z n a c z n y z p o d j ę c i e m życia monastycz­ nego. D r u g ą bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą miejsca pus­ telni było ź r ó d ł o . Koniecznie m u s i a ł o to b y ć tzw. „źródło wody ż y w e j " czyli „ s a m o r o d n e j wody s t r u ­ m i e ń " . Trzecim elementem pustelni było d r z e w o (naj­ częściej jest to palma daktylowa), k t ó r e g o owoce sta­ n o w i ł y pokarm, a liście m o g ł y służyć za okrycie. M a m y tu kolejne s y g n a ł y w s k a z u j ą c e jednoznacznie na to, iż erem b y ł swego rodzaju odwzorowaniem Raju (Rdz 2,10; 2,9). Ostatnim d a j ą c y m się w y e k s p l i k o w a ć z Żywotów Ojców s k ł a d n i k i e m idealnego miejsca pustelni była 53 из �I I . 9. Hieronim Bosch, Kuszenie j a s k i n i a . P o d s u m o w u j ą c tę część naszej analizy fe­ nomenu anachoretyzmu należy p o w i e d z i e ć , że zrekon­ struowane w y ż e j miejsce eremu było w przekonaniu p u s t e l n i k ó w terenem w y b r a n y m , lub w r ę c z specjalnie stworzonym przez Boga dla u m o ż l i w i e n i a anachoretom b e z p o ś r e d n i e g o z N i m k o n t a k t u . Eremici p ę d z ą c swój samotniczy ż y w o t w t a k i m szczególnym miejscu mogli ł a t w o o b c o w a ć z wiecznością. K r e u j ą c specyficzną cza­ s o p r z e s t r z e ń , m i t anachorecki p o w o d o w a ł , że pustelnicy (w niej p a r t y c y p u j ą c y ) znajdowali się w swoistym s t a ­ n i e —• na granicy p o m i ę d z y z n i k o m y m ś w i a t e m do­ czesnym, a ż y c i e m wiecznym. S t ą d p r z e j ś c i e anachoret ó w do ś w i a t a pozaziemskiego było jedynie z w y k ł ą „ f o r m a l n o ś c i ą " . Po ś m i e r c i Amona (z N i t r i i ) , św. A n t o n i w i d z i a ł jego duszę do nieba n i e s i o n ą ; Pafnucy r ó w n i e ż b y ł w z i ę t y do nieba przez a n i o ł ó w ; t a k ż e d u s z ę Anufa a n i o ł o w i e tam zabrali, podobnie jak duszę — zabitego p i o r u n e m — Szymona S ł u p n i k a . Ś m i e r ć fizyczna tak dalece nie w y r z ą d z a ł a pustelnikom szkody, że ciała ich nie u l e g a ł y r o z k ł a d o w i . Pozostawanie e r e m i t ó w w ,„sta144 1 św. Antoniego nie granicznym", m i a ł o jeszcze inny w y m i a r : n a r a ż a ł o ich na szczególne n i e b e z p i e c z e ń s t w o ze strony demo­ nów. H e r o i z m a n a c h o r e t ó w p o l e g a ł m.in. na t y m , iż u d a j ą c się na p u s t y n i ę , ś w i a d o m i e podejmowali o n i o t w a r t ą w a l k ę z „ n i e c z y s t y m i duchami" w ich w ł a s n e j siedzibie (Mt 12,43; Ł k 11,24). Jedynie „ a t l e c i " ascezy „mogli się m i e r z y ć z demonami, p o n i e w a ż t y l k o oni b y l i zdolni ujrzeć ich t w a r z ą w twarz i znieść tę strasz­ ną wizję". Wzorem pustelniczego bohaterstwa był A n t o n i , k t ó r y w i e l o k r o t n i e toczył z w y c i ę s k i e boje z d i a b ł a m i : w grobowcach, ruinach zamku, na górze Quolzem. W i e l k i asceta Szymon (zwany później S ł u p nikiem) w s z e d ł do w y s c h ł e j studni „gdzie nieczyste duchy m i e s z k a ł y " ; a Euzebiusz w y z w a ł demony, osia­ d a j ą c w dawnej ś w i ą t y n i p o g a ń s k i e j . Anachoretom przy­ chodzi toczyć w a l k i z d i a b ł a m i p r z y b i e r a j ą c y m i prze­ r ó ż n e postacie: p i ę k n y c h kobiet; g a d ó w , p ł a z ó w i i n ­ nych z w i e r z ą t ; maszkar; a nawet s m o k ó w i bazylisz­ ków. Szatan, w celu osiągnięcia sukcesu, p o s ł u g u j e się r ó ż n o r o d n y m i sztuczkami. (W charakterze ciekawostki 6 4 55 5 6 5 7 �II. 10. H i e r o n i m Bosch, Św. Jan Chrzciciel. Jagnię czystość i n i e w i n n o ś ć podajmy, że j e d n y m ze sposobów u m o ż l i w i a j ą c y c h roz­ szyfrowanie jego p o d s t ę p ó w , jest rozpoznanie wroga po z n a m i o n u j ą c y m go p r z y k r y m zapachu — zasadniczo róż­ n y m od p i ę k n e j woni ś w i a d c z ą c e j o obecności aniołów). W ł a ś c i w y pustelnikom stan mediacji, nie t y l k o skazuje ich na a t a k i ze strony d e m o n ó w , lecz daje szczególną moc — czynienia c u d ó w . Teon, Beniamin i i n n i anachoreci m i e l i moc cudownego uzdrawiania, a Mucius posiadł n i e z w y k ł e u m i e j ę t n o ś c i : N i l przechodził mocząc się zaledwie do k o i a n ; przez z a m k n i ę t e d r z w i do i n ­ nych p u s t e l n i k ó w „na wyższych s k a ł a c h siedzących wchodził"; w d o w o l n y m miejscu natychmiast mógł się znaleźć. Przytoczone wyżej p r z y k ł a d y ś w i a d c z ą , że p r z e s t r z e ń w analizowanym przez nas micie j a w i się jako a m b i ­ walentna: poza miejscami ś w i ę t y m i , są r ó w n i e ż miejsca zamieszkiwane przez demony (złe duchy). Ta ambiwalencja pustyni w y r a ż a się ponadto w t y m , iż — oprócz d e m o n ó w i dzikich z w i e r z ą t — jest ona m i e j ­ scem schronienia p r z e s t ę p c ó w . N a p i s a ł Jan Chryzostom: symbolizuje Chrystusa a także „Przed p r z y j ś c i e m Zbawiciela Jezusa Chrystusa, g ó r y były schronieniem dla dzikich z w i e r z ą t i r o z b ó j n i k ó w ; ale od czasu, gdy ludzie m o g ą o s i ą g n ą ć cnotę a n i e l s k ą , umieścili oni na szczytach swe siedziby, w k t ó r y c h na­ śladują życie a n i o ł ó w . " Góry i pustynie z a m i e s z k u j ą ludzie, k t ó r z y w y k l u c z y l i się ze s p o ł e c z e ń s t w a : święci anachoreci oraz w y k l ę c i zbrodniarze. F a k t tego s ą s i a ­ dowania powoduje, że zbójca jest a n t y t e z ą pustelni­ ka. Teksty Żywotów w i e l o k r o t n i e a k c e n t u j ą tę przeciws t a w n o ś ć . Na dowód przytoczmy (w streszczeniu) k i l k a o p o w i a d a ń : H i l a r i o n żyje na pustyni p e ł n e j zbójców, a gdy ci n a ń n a p a d a j ą — nasz bohater wykazuje się n i e z w y k ł ą o d w a g ą . K i e d y na Teona chcieli n a p a ś ć roz­ bójnicy, ten ich „ c u d o w n y m sposobem z w i ą z a ł " . Ponie­ waż ojcu A m o n o w i zbójcy w y j a d a j ą pokarm, nakazuje on d w o m smokom, aby wejścia do jaskini p i l n o w a ł y . R ó w n i e ż pustelnika z góry Atlibens złoczyńcy napadli... Zgodnie z f u n k c j o n u j ą c ą w ś w i a d o m o ś c i mitycznej za­ s a d ą i ten k o n f l i k t dobra ze złem, przynosi z w y c i ę s t w o dobra: z w y c i ę ż e n i i skruszeni zbóje n a w r a c a j ą się, zo58 145 �I I . 11. Rysunek Bruegela do obrazu Kuszenie stając m n i c h a m i — czynią p o k u t ę . P r z y k ł a d y w s p o m ­ nianych już ojców Teona i Muciusa, a ponadto Mojżesza (czarnego n i e w o l n i k a , k t ó r y został p o t ę ż n y m hersztem, a później w y b i t n y m mnichem) oraz D a w i d a (zakonnika b ę d ą c e g o w c z e ś n i e j p r z y w ó d c ą bandy), dobitnie o t y m ś w i a d c z ą . W w y m i e n i o n y c h osobach d o k o n a ł a się s y n ­ t e z a p r z e c i w i e ń s t w : zbójcy (zło) i pustelnika (dobro). „ M e d i a c y j n o ś ć " jest w t y m przypadku niejako s p o t ę ­ gowana (w stosunku do i n n y c h O j c ó w pustyni) — stąd ich z w i ę k s z o n a moc (patrz w y ż e j : podania o Muciusie i Teonie). W i e l o w ą t k o w o ś ć , w i e l o p ł a s z c z y z n o w o ś ć i wieloznacz­ ność e l e m e n t ó w m i t u , k t ó r y u s i ł u j e m y t u r o z s z y f r o w a ć , nakazuje p o w r ó c i ć raz jeszcze do kwestii z w i ą z k u anac h o r e t ó w z rajem. O p i s u j ą c stan n i e w i n n o ś c i i szczęśli­ w o ś c i oraz odtwarzanie sytuacji rajskiej w ideale anachoreckim, p o m i n ę l i ś m y (celowo) jeden z bardzo istot­ nych m o m e n t ó w — p i e r w o t n ą n a g o ś ć człowieka (Rdz 2,25) — do k t ó r e g o teraz zamierzamy w r ó c i ć , ażeby w z b o g a c i ć n a s z ą i n t e r p r e t a c j ę ; n a c z e ń fenomenu pustelnictwa. Ojcom pustyni „ s t r ó j " Adama nie b y ł obcy: pewien anachoreta przez 35 lat po p u s t y n i nago cho­ dził; jeszcze lepszy był pustelnik Sofroni, k t ó r y 70 lat żył nago nad Morzem M a r t w y m ; inny eremita lat 50 na górze Synaj w z u p e ł n e j s a m o t n o ś c i mieszkał, j e d y ­ nie w ł a s n y m w ł o s i e m odziany.. P r z y k ł a d ó w nagości pustelników jest w Żywotach wiele. U w a ż a j ą oni, iż ubranie to rzecz ś w i e c k a i grzeszna, k t ó r a c z ł o w i e ­ k o w i przed p o p e ł n i e n i e m grzechu b y ł a nieznana. „ O k r y ­ wanie wstydu ciała swego" — to owoc grzechu. Jed­ n a k ż e nagość posiada t u jeszcze inne znaczenie: stan rajski jest kojarzony z ż y c i e m zgodnym z n a t u r ą . N a t u r a l n o ś ć p u s t e l n i k ó w p o d k r e ś l a j ą m . i n . opisy sposo­ b ó w ich o d ż y w i a n i a : nagi pustelnik pasie się (!) na t r a w i e ; wspomniany Sofroni żywił się jedynie ziołami; Julian Sabas i jego uczniowie s p o ż y w a l i t y l k o j a r z y n y 146 św. Antoniego „w stanie n a t u r a l n y m " ; r ó w n i e ż Jakub Nisibita j a d a ł w y ł ą c z n i e pokarmy r o ś l i n n e i w dodatku surowe (!). Usytuowanie a n a c h o r e t ó w po stronie natury, widoczne jest t a k ż e w ich relacji do z w i e r z ą t . P r z y k ł a d o w o : dzi­ ka koza uczy pustelnika r o z r ó ż n i a ć zioła; lwica zwraca się do jednego z e r e m i t ó w z p r o ś b ą o p r z y w r ó c e n i e wzroku jej szczeniętom.; wilczyca, k t ó r a p o p e ł n i ł a k r a ­ dzież prosi pustelnika o odpuszczenie w i n y , natomiast sarna wskazuje miejsce, w k t ó r y m leżały zwłoki anachorety... Posiadanie u m i e j ę t n o ś c i porozumiewania się ze z w i e r z ę t a m i pozostaje w stosunku komplementarności z niechęcią p u s t e l n i k ó w do u ż y w a n i a — b ę d ą ­ cego w y t w o r e m k u l t u r y — j ę z y k a ludzi. W i e l o m ó w n o ś ć traktowana jest jako ciężki grzech, a milczenie u w a ż a się za jeden ze skutecznych ś r o d k ó w p r o w a d z ą c y c h do zbawienia. ( P r z y k ł a d e m na to może być 30-letnie m i l ­ czenie Teona). Miejsce pustelni to, z tego p u n k t u w i ­ dzenia, r ó w n i e ż element natury. Ariachoreci sypiają naj­ częściej w jaskiniach, grotach i t p . — czyli p o d s u n i ę t y c h przez n a t u r ę miejscach — lub w r ę c z pod g o ł y m niebem. Konkludując: w modelu anachoretyzmu, człon pierwszy opozycji n a t u r a - k u l t u r a jest w a r t o ś c i o ­ wany dodatnio, natomiast drugi — ujemnie. Ku'.tura, w rozumieniu O j c ó w pustyni, to efekt z a k ł ó c e n i a usta­ nowionego przez Boga ładu. Powstanie k u l t u r y łączy się ściśle z przekroczeniem boskiego zakazu; jej naro­ dziny to dzieło ludzi skuszonych przez szatana. T y m , co m i ł e Bogu (święte) jest natura; natomiast k u l t u r a jako sfera ś w i e c k a i grzeszna jest p o t ę p i o n a . Życie zgodne z n a t u r ą , to w m n i e m a n i u p u s t e l n i k ó w , kolejna recepta na osiągnięcie z b a w i e n i a . G w o l i ścisłości nadm i e ń m y , iż nagość poza o m ó w i o n y m i t u znaczeniami uzasadnianymi wskazaniami p o c h o d z ą c y m i z przesz­ łości ( p o c z ą t k o w a n a g o ś ć wzmiankowana w Księdze Rodzaju), oraz teraźniejszości (nagość jako znak zer­ wania z k u l t u r ą ) — ma t a k ż e uzasadnienie eschatolo59 �giczne. W jednej z apokryficznych ewangelii uczniowie p y t a j ą Chrystusa: „Kiedy n a m się pokażesz i kiedy Cię zobaczymy?"; na co o t r z y m u j ą o d p o w i e d ź : — „ K i e ­ dy zdejmiecie szaty i nie będziecie się w s t y d z i ć " . C a ł k o w i t a s a m o t n o ś ć , absolutne milczenie, n a g o ś ć itd., to raczej teoretyczne postulaty s p e ł n i a n e przez nie­ w i e l u a n a c h o r e t ó w . Rzeczywista p r a k t y k a samotnicze­ go ż y w o t a w y g l ą d a ł a nieco inaczej. Pustelnicy nie izolo­ w a l i się z u p e ł n i e od ludzi; milczenie p r z e r y w a l i cho­ ciażby dla udzielenia nauk o d w i e d z a j ą c y m ich piel­ grzymom, a ciało swoje o k r y w a l i s k ó r a m i z w i e r z ę c y m i . S t r ó j w fenomenie chrześcijańskiego monastycyzmu s p e ł n i a ł w a ż n ą f u n k c j ę , o k t ó r e j szerzej powiemy za chwilę. Na razie o d w o ł a j m y się raz jeszcze do m e n t a l n o ś c i ó w c z e s n y c h c h r z e ś c i j a n . Otóż w e d ł u g w i e r z e ń s t a r o ż y t ­ nych i ś r e d n i o w i e c z n y c h w y z n a w c ó w Chrystusa, nie wszyscy ludzie — spośród p o k o l e ń ż y j ą c y c h po grzechu p i e r w o r o d n y m — b y l i p r z e k l ę c i . Stary Testament po­ daje, iż dwie osoby zyskały sobie szczególne uznanie u Pana: Henoch (Rdz 5,21—24) i Eliasz (1 K r i 17 nn.; 2 K r i 1 п.). S w o i m ż y c i e m zasłużyli sobie na to, że nie zaznali ś m i e r c i lecz b e z p o ś r e d n i o b y l i wzięci (z c i a ł e m i d u s z ą ) do Raju. O Henochu niewiele wiadomo poza t y m , iż żył „w p r z y j a ź n i z Bogiem a n a s t ę p n i e znikł, bo z a b r a ł go B ó g " (Rdz 5,24). Bardziej szczegółowo B i b l i a opisuje p o s t a ć i ż y w o t Eliasza. Jego, a t a k ż e Elizeusza i Jana Chrzciciela u z n a j ą Ojcowie pustyni za swych ludzkich p o p r z e d n i k ó w . Ś w i ę t o ś ć życia p r o r o ­ k ó w b y ł a poparta autorytetem ś w . P a w ł a z Tarsu, k t ó r y w Liście do H e b r a j c z y k ó w w y r a z i ł się o nich t y m i słowy: „...tułali się w s k ó r a c h owczych i kozich, w nędzy, w utrapieniu, w ucisku — ś w i a t nie b y ł ich w a r t — i b ł ą k a l i się po pustyniach i g ó r a c h , po j a s k i ­ niach i rozpadlinach ziemi" (Hbr 11,37 п.). Fragmenty ich ż y c i o r y s ó w p r z y j ę t o za wzorzec, z k t ó r e g o korzystali zarówno anachoreci, j a k i cenobici. Monastycyzm c h r z e ś c i j a ń s k i b y ł n a ś l a d o w n i c t w e m samotnictwa, u b ó s t w a , celibatu oraz pewnych i n n y c h f o r m ascezy p r a k t y k o w a n y c h przez p r o r o k ó w (np. p o s t ó w ) . 60 W a ż k ą rolę w p o d k r e ś l a n i u b e z p o ś r e d n i e j łączności p o m i ę d z y starozakonnymi p r o r o k a m i i c h r z e ś c i j a ń s k i m i m n i c h a m i o d g r y w a ł s t r ó j . W 2 K r i Eliasz opisany jest jako „człowiek w płaszczu z sierści i pasem s k ó ­ r z a n y m przepasany d o k o ł a bioder" (2 K r i 1,8). Płaszcz Eliasza jest n a r z ę d z i e m dokonania p r z e z e ń cudu oraz — nade wszystko — znakiem p o w o ł a n i a do s p e ł n i a n i a f u n k c j i prorockiej, czyli aktualnego objawienia w o l i Bożej (głoszenia Bożego słowa). K i e d y Eliasz chce prze­ k a z a ć Elizeuszowi swój charyzmat, czyni to poprzez da­ rowanie m u płaszcza, p e ł n i ą c e g o t u rolę oznaki na­ s t ę p s t w a (2 K r i 2,13). Pozostaje to w zgodzie z całą starotestamentową t r a d y c j ą t r a k t o w a n i a stroju jako znaku: ubranie c z ł o w i e k a m ó w i o n i m (Syr 19,30). „ K i e ­ dy w B i b l i i otrzymuje ktoś n o w ą szatę, staje się i n n y m c z ł o w i e k i e m . Szata jest b o w i e m odbiciem p o r z ą d k u B o ­ żego w ś w i e c i e i znakiem osoby w jej tożsamości i od­ r ę b n o ś c i " . M o t y w odmiany stroju, r ó w n o z n a c z n y z od­ m i a n ą sposobu życia, w i e l o k r o t n i e w y s t ę p u j e w Żywo­ tach Ojców. Poza Eliaszem i Elizeuszem, r ó w n i e ż Jan Chrzciciel — trzeci w ś r ó d p r o r o k ó w wzorzec ś w i ą t o b l i ­ wego m ę ż a — „nosił odzienie z s i e r ś c i w i e l b ł ą d z i e j i pas s k ó r z a n y o k o ł o bioder..." (Mt 3,4; M k 1,6). O k r y ­ cie e r e m i t ó w , tzn. s k ó r a z w i e r z ę c a ( p r z e w a ż n i e — j a k j u ż wspomniano — owcza lub kozia) w z g l ę d n i e płaszcz z w i e l b ł ą d z i e j sierści oraz s k ó r z a n y pas — w i ą ż ą się s w ą s y m b o l i k ą z u b i o r e m p r o r o k ó w . Ponadto i s t o t n y m w y r ó ż n i k i e m c h r z e ś c i j a ń s k i c h s a m o t n i k ó w b y ł a laska (najczęściej w k s z t a ł c i e greckiej l i t e r y „ T a u " ) , wzoro­ 6 1 wana na lasce Elizeusza (2 K r i 4,29). Jak d o n i o s ł ą f u n k ­ cję s e m i o t y c z n ą p e ł n i ł s t r ó j , machaj zaświadczy — o p i ­ sany przez Palladiusza w Historii Lausiaca — przy­ padek niejakiego zakonnika (?) i m i e n i e m Serapion z p r z y d o m k i e m Sindonita (gr. „ s m d o n " = „ p r z e ś c i e r a d ­ ło"). Nie nosił on s k ó r y , a n i laski, nic zgoła poza p r z e ś ­ c i e r a d ł e m , s ł u ż ą c y m m u za jedyne odzienie. Z tego po­ wodu — j a k podaje autor — n i k t w Atenach go nie n a k a r m i ł . Uznano go zapewne ( i chyba słusznie) nie za bogobojnego mnicha, lecz za jednego z licznych wtedy, w ę d r o w n y c h a b n e g a t ó w o b r a ż a j ą c y c h opinię p u ­ b l i c z n ą i d r w i ą c y c h sobie z niej. N a w i ą z y w a n i e do tradycji prorockiej znajduje swój wyraz t a k ż e w stosunku p u s t e l n i k ó w do przestrzeni. Wyżej wspomniano, że w modJiu anachoretyzmu n a j ­ bardziej cenionymi były miejsca teofanii. Teraz wypada dodać, iż duże uznanie m i a ł y r ó w n i e ż miejsca h i e r o f a n i i : p r z e s t r z e ń z w i ą z a n a z działalnością Eliasza oraz Elizeusza i Jana Chrzciciela. Gorę K a r m e l p r z y j ę t o za p r z y k ł a d miejsca eremu spełniającego w p e ł n i w y m a ­ gane w a r u n k i : jest gorą, na k t ó r e j znajduje się j a s k i ­ nia, źródło wody ż y w e j (źródło Eliasza), m n o g o ś ć po­ ż y w i e n i a z ziół i owoców, a nadto zdrowe powietrze. Pustelnicy „górę K a r m e l w uszanowaniu o s o b l i w y m zawsze m i e l i " i nad inne pustelnie p r z e d k ł a d a l i . To samo dotyczy i n n y c h terenov/, k t ó r e były ozdobione cudami p r o r o k ó w Eliasza, Elizeusza i Jana Chrzcicieia (np. pieczary nad Jordanem, g ó r a E f r a i m itd.). W na­ ś l a d o w n i c t w i e p r o r o k ó w r ó w n i e ż nie z a b r a k ł o a k c e n t ó w eschatologicznych. Eliasz, j a k wierzono, p r z e b y w a ł w Raju o c z e k u j ą c n a d e j ś c i a czasów pojawienia się A n t y ­ chrysta. Wtedy m i a ł p o w r ó c i ć (wraz z Henochem — o b r o ń c ą Żydów) na ziemię, dla wybawienia l u d z k o ś c i . Ze tak w ł a ś n i e b ę d z i e , ś w i a d c z y ć m i a ł y s ł o w a Jezusa: „Eliasz istotnie przyjdzie i n a p r a w i wszystko" ( M t 17,11). Jan Chrzciciel z a p o w i a d a ł pierwsze p r z y j ś c i e Chrystusa, a Eliasz ( p o w t ó r n i e p r z y c h o d z ą c ) — p r z y j ś c i e ostatnie. Anachoreci, w uznaniu w s p ó ł c z e s n y c h , b y l i n o w y m i Eliaszami. 6 2 63 Na t y m zamykamy ten, z k o n i e c z n o ś c i Skrótowy, zarys modelu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o pustemictwa wraz z p r ó b ą jego analizy. Do dokonanych t u i n t e r p r e t a c j i będziemy się o d w o ł y w a ć w zamierzonych, dalszych szkicach t r a k t u j ą c y c h o fenomenie anachoretyzmu w i ­ dzianym przez pryzmat w s p ó ł c z e s n e j etnologii. Zakończenie R. Barthes n a z w a ł n i e g d y ś m i t „ s ł o w e m nad­ m i e r n i e uzasadnionym". T r a f n o ś ć tego s f o r m u ł o ­ w a n i a z n a l a z ł a potwierdzenie w zaprezentowanych t u analizach m i t u samotniczego ż y w o t a . Z p e w n o ś c i ą nie w y c z e r p a l i ś m y wszystkich m o ż l i w y c h jego interpreta­ cji — nie było to naszym zamiarem. C h c i e l i ś m y przed­ s t a w i ć pewne — naszym zdaniem i n t e r e s u j ą c e — zja­ wisko i p o k a z a ć , ż e fenomen anachoretyzmu jest zagad­ n i e n i e m s p o ł e c z n y m oraz k u l t u r o w y m , w i ę c t a k ż e etnologicznym, a nie (jak chcieliby n i e k t ó r z y ) chorobą umysłowo^religijną. 84 65 Za p o d j ę c i e m przez etnologię b a d a ń nad proble­ m a m i z w i ą z a n y m i z pustelnictwem, zachęcająco prze­ mawia m . i n . specyfika jej przedmiotu i metod. E t n o ­ logia jest n a u k ą s y t u u j ą c ą często przedmiot swoich za­ i n t e r e s o w a ń na r ó ż n e g o rodzaju pograniczach. A n a ­ choreci e g z y s t u j ą poza s t r u k t u r a m i społeczności ś w i e c ­ kiej i k o ś c i e l n e j ; żyją w i ę c niejako na marginesie spo­ ł e c z e ń s t w a , na peryferiach k u l t u r y . J u ż przez ten fakt s t a n o w i ą z a j m u j ą c y m a t e r i a ł dla e t n o l o g ó w l u b i ą c y c h 147 �b a d a ć zjawiska pozornie marginalne, k t ó r y c h w ł a ś c i w e miejsce i ranga w systemie k u l t u r y uwidacznia się do­ piero z zajmowanego przez nich stanowiska poznaw­ czego. P r z y k ł a d o w o : historycy piszący o pustelnictwie nie bardzo m o g ą p o r a d z i ć sobie z k w e s t i ą olbrzymiego autorytetu i p o p u l a r n o ś c i a n a c h o r e t ó w w ś r ó d szerokich rzesz s p o ł e c z n y c h . (Aspołeczność p u s t e l n i k ó w dotyczy­ ła z e w n ę t r z n e j formy życia, a nie sposobu o d d z i a ł y w a ­ n i a ) . " Ich w y j a ś n i e n i a s p r o w a d z a j ą się do wskazywa­ nia na ludowy charakter genezy m o n a s t y c y z m u , naj­ częściej bez precyzowania na czym (poza r e k r u t o w a ­ n i e m się m n i c h ó w z w a r s t w y chłopskiej), ta l u d o w o ś ć m i a ł a b y polegać. 66 68 Dla zrozumienia zasygnalizowanego problemu nie­ odzownym jest p r z y j ę c i e perspektywy etnologicznej, z k t ó r e j w i d a ć , iż ujawniona s t r u k t u r a pustelnictwa po­ zostaje w relacji homologicznej w z g l ę d e m ś w i a t o p o g l ą ­ du mitycznego. W y r a ź n i e wyszło to przy o m a w i a n i u stosunku a n a c h o r e t ó w do przestrzeni i czasu. Wykaza­ liśmy j a k d o n i o s ł ą p e ł n i ł y te kategorie f u n k c j ę w rea­ lizacji i d e a ł u samotniczego ż y w o t a . PRZ 1 T e r m i n „ a n a c h o r e t y z m " pierwotnie był synoni­ mem „ e r e m i t y z m u " oraz „ m o n a c h i z m u " i o z n a c z a ł zja­ wisko życia w odosobnieniu. Z czasem znaczenia grec­ kich w y r a z ó w „ m o n a c h ó s " , „ e r e m i t e s " , „ a n a c h o r e t e s " , k t ó r y m i o k r e ś l a n o ludzi p r o w a d z ą c y c h życie samotni­ cze czyli p u s t e l n i k ó w , uległy ewolucji i z r ó ż n i c o w a n i u . „ M n i c h " p r z y j ą ł się jako nazwa członka w s p ó l n o t y klasztornej (cenobitalnej f o r m y monastycyzmu), cenob i t y . „ E r e m i t a m i " nazywa się przede w s z y s t k i m przed­ stawicieli w s p ó l n o t pustelniczych (typu kameduli, k a r ­ tuzi itp.). Synonimem „ p u s t e l n i k a " pozostał w ł a ś c i w i e jedynie „ a n a c h o r e t a " . P o n i e w a ż w okresie, k t ó r e g o do­ tyczy szkic pierwszy pojęcia mnicha, eremity, anachor e t y i pustelnika b y ł y r ó w n o z n a c z n e , zasadniczo u ż y ­ w a ć ich b ę d ę w y m i e n n i e . 2 T i m o n z A t e n , zwany Mizantropem, syn Echekratidesa. Żył w V w . p.n.e. ( z m a r ł przed 414 г.). J u ż od I V stulecia przed nar. Chrystusa b y ł p o p u l a r n ą p o s t a c i ą l i t e r a c k ą , bohaterem w i e l u dzieł dramatycznych. M . i n . Szekspir u c z y n i ł go t y t u ł o w ą p o s t a c i ą jednej ze swych sztuk. Za p r z y k ł a d buddyjskiej ascezy typu pustelni­ czego może posłużyć ż y w o t Milarepy opisany w : W. Y. Evans — Wentz, Tibet's Great Yogi Milarepa, Oxford 1973 Zob.: M . Eliade, Yoga: Immortality and Freedom, New Y o r k 1958 Por.: С. L e v i — Strauss, Myśl nieosmojona, War­ szawa 1969, s. 100, 102 et passim. J. Parandowski, Gustaw Flaubert, Warszawa 1948, s. 4 I n t e r e s u j ą c ą a n a l i z ę twórczości Flauberta, w szcze­ gólności Kuszenia Świętego Antoniego przeprowadza: J. Bem, Desir et savoir dans I'aeuvre de Flaubert, Universite de L i l l e 1979 Zob.: Vitae Patrum sive historia,e eremiiicae. L i b r i decem, PL, t. L X X I I I — L X X I V , Parisiis 1879. Ży­ woty Ojców zostały p r z e t ł u m a c z o n e na język polski w X V I I w i e k u przez ks. Sebastiana Piskorskiego, w y d . w K r a k o w i e w 1688 r. Dzieło s k ł a d a się z trzech części oraz dodatku. Część p i e r w s z ą s t a n o w i ą żywoty m n i c h ó w m.in. Atanazego, Hieronima, Pafnucego i i n . Druga część to ..apoftegmaty" czyli n a u k i Ś w i ę t y c h S t a r c ó w , zebrane przez r ó ż n y c h a u t o r ó w . Na część t r z e c i ą s k ł a ­ dają się trzy „ h i s t o r i e " : Palladiusza Historia Lausiaca, Teodoreta z K y r r o s Historia pobożna oraz Jana Mos3 4 6 8 7 8 148 1 To samo dotyczy ludowej w i z j i ś w i a t a , w k t ó r e j „nie ma i d e a ł u oderwanego od przestrzeni i czasu. Rze­ czy w a ż n e m o g ą i p o w i n n y w ostatecznym r a c h u n k u b y ć w a ż n e t a k ż e w przestrzeni i czasie. C z ł o w i e k f o l ­ k l o r u wymaga przestrzeni i czasu po to, by się urze­ c z y w i s t n i ć , mieści się w nich c a ł k o w i c i e , są b o w i e m jego żywiołem". Wyobrażenia czasoprzestrzenne o k r e ś l a j ą m i t y c z n ą t r e ś ć anachoretyzmu, r ó ż n ą od zra­ cjonalizowanych koncepcji ó w c z e s n y c h elit intelektual­ nych. Mnisi, podobnie jak i liczni podówczas pielgrzy­ m i mniemali, że empiryczna p r z e s t r z e ń jest ś r o d k i e m do n a w i ą z a n i a k o n t a k t u z Bogiem (sacrum). Odmienne p o g l ą d y głosili reprezentanci n u r t u elitarnego w r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j u w a ż a j ą c y , że „ z m i a n a miejsca nie po­ woduje p r z y b l i ż e n i a do Boga...". Anachoretyzm (oraz monastycyzm w ogóle) dzięki p o w i n o w a c t w u z systemem myśli mitycznej, u c h r o n i ł c h r z e ś c i j a ń s t w o — w okresie jogo formowania — przed zbyt w i e l k i m w p ł y w e m spekulacji filozoficznej, odci­ n a j ą c katolicyzm np. od w y d u m a n y c h nadmiernie teorii gnostyckich. R ó w n i e ż pod t y m w z g l ę d e m rola feno­ menu monastycyzmu nie została dotychczas w p e ł n i do­ ceniona, ale to już temat na inne opowiadanie. 89 7 0 71 PISY chosa Łąka duchowa zwana Nowym Rajem. Dodatkiem jest Jana biskupa Jerozolimy O postanowieniu pierw­ szych zakonników... W dalszej części niniejszego a r t y k u ­ łu o d w o ł y w a ł się b ę d ę do tego t ł u m a c z e n i a . P o w s t a ł o ok. 376 r. Zob.: Vita s. Pauli primi eremitae, PL, t. X X I I I , Parisiis 1883, s. 18—30 Napisane ok. 390—391 r. Zob.: Vita Malchi monachi captivi, j . w . , s. 55—62 Ok. 391 r. Zob.: Vita s. Hilarionis eremitae, j . w . , s. 30—54 Vita s. O n u p h r n ; Vita s. Pachomii; Vita sAbrahae i in., PL, t. L X X I I I , s. 213—294 Historia monachorum, j . w . , s. 707—735 Historia Lausiaca, j . w . , s. 1066 Philotheus, sive Theophiles, PL, t. L X X I V , s. 1—118 Pratum Spirituale, j . w . , s. 119—243 Verba seniorum, PL, t. L X X I I I , s. 735—1066 Por.: M . Starowieyski, Świętość w życiu i myś­ lach pustelników egipskich IV wieku, W nurcie zagad­ nień posoborowych, Warszawa 1972, s. 370 n. A. Camus, Eseje, Warszawa 1971, s. 554 M . Starowieyski, Świętość w życiu i myślach..., dz. cyt., s. 369 C. Levi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1964, s. 136 A.S. A t i y a , Historia Kościołów Wschodnich, War­ szawa 1976, s. 18 Masowe ucieczki na p u s t y n i ę u w a ż a n e są za p o c z ą t e k ruchu monastycznego. O d n o ś n i e miejsca jego zainicjowania i s t n i e j ą dwie teorie. „Dyfuzjoniści" u w a ­ żają, iż do powstania i krystalizacji monastycyzmu doszło w Egipcie, skąd z o s t a ł przeniesiony na inne te­ reny. Zwolennicy konkurencyjnej hipotezy głoszą, że monastycyzm n a r o d z i ł się n i e z a l e ż n i e od siebie w ta­ kich krajach j a k : Egipt, Syria, Palestyna. Dla nas p r o ­ blem absolutnego p o c z ą t k u zjawiska c h r z e ś c i j a ń s k i e g o monachizmu — t r u d n y do jednoznacznego rozstrzyg­ nięcia — nie jest zbyt istotny. S k ł o n n i j e s t e ś m y przy­ c h y l a ć się do p o g l ą d u , że ze w z g l ę d u na s y t u a c j ę h i ­ s t o r y c z n ą jaka w y t w o r z y ł a się w Egipcie, tam n a j p r ę ­ dzej dojrzały w a r u n k i do zainicjowania tego ruchu. Na temat p o c z ą t k ó w monastycyzmu zob.: W . H . Mackean, Christian Monasticism in Egypt to the Close of the Fourth Century, London 1920; t a k ż e : J. Bremond, Les peres du desert, Paris 1927; t a k ż e : К . Heussi, Der Urs9 1 0 1 1 1 2 13 14 16 18 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 �prung des Mónchtums, Tubingen 1936; t a k ż e : J. Leroy, Moines et monasteres du Proche — Orient, Paris 1958; t a k ż e : A . Voobus, A History of Asceticizm in the Syrian Orient: A Contribution to the History of Culture in the Near Eeast, t. I — I I , [ w : ] Corpus Scriptorum Christianorwm Orientalism, nr nr 184, 197, L o u v a i n 1953, 1960 Liczba m n i c h ó w , z powodu braku wiarygodnych źródeł, jest bardzo trudna do ustalenia. W e d ł u g p r z y ­ b l i ż o n y c h danych w Egipcie — w okresie n a j w i ę k s z e j f a l i monastycyzmu — było ich k i l k a d z i e s i ą t tysięcy. Por.: E.R. Hardy, Christian Egypt, Church and People, New Y o r k 1952, s. 92 W literaturze przedmiotu często m o ż n a znaleźć pogląd, że masowe ucieczki na p u s t y n i ę w czasie gdy c h r z e ś c i j a ń s t w o stało się r e l i g i ą p a ń s t w o w ą , b y ł y w y ­ razem protestu przeciwko kompromisowi Kościoła z p a ń s t w e m oraz n a r a s t a j ą c e m u k l e r y k a l i z m o w i i stop­ niowemu wypaczaniu i d e a ł u c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Zob.: A . Harnach, Das Monchtum, seine Ideale und seine Geschichte, Giessen 1901; t a k ż e : H.B. W o r k m a n , The Evo­ lution of the Mlonastic Ideal from the Earliest Times down to the Coming of the Friars, L o n d o n 1927, s. 14; także: M . Simon, Cywilizacja wczesnego chrześcijań­ stwa, I—IV w., Warszawa 1979, s. 357; t a k ż e : T. M a n ­ teuffel, Zakony Kościoła katolickiego do polowy XIV теки, [ w : ] Szkice z dziejów papiestwa, Warszawa 1958, s. 3 K r y t y c z n e o m ó w i e n i e liczby m n i c h ó w zawiera praca: D. Savramis, Zur Soziologie des byzantinischen Mónchtums, Leiden/Koln 1962, s. 53 n. Szeroko pisze o t y m J. K ł o c z o w s k i w swym zna­ k o m i t y m dziele. Zob.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty chrześ­ cijańskie, K r a k ó w 1964, s. 138 n. Obok tych d w ó c h zasadniczo odmiennych postaci monastycyzmu, w y s t ę p u j e jeszcze forma p o ś r e d n i a — w s p ó l n o t a anachorecka. Pustelnicy — uczniowie skupiali się wokół anachorety — mistrza zwanego „ojcem" lub ,starcem", z dodaniem „święty". T a k i „ a b b a " cieszył się s z c z e g ó l n y m autorytetem ( p r z y w ó d z t w o charyzma­ tyczne) i o p i n i ą świętości. A r c h i t e k t o n i c z n y m odzwier­ ciedleniem zbiorowo — eremickiej f o r m y monachizmu jest l a u r ą (ławra, ł a w r a ) . Por.: J. K ł o c z o w s k i , Wspól­ noty chrześcijańskie, dz. cyt., s. 60 n . Ponadto i s t n i a ł a zapewne n i e m a ł a ) grupa tzw. m n i c h ó w w ę d r o w n y c h . Niemal wszyscy pisarze k o ś c i e l n i w y ż e j o c e n i a j ą c e n o b i t a l n ą f o r m ę monastycyzmu. T y l k o Jan Kasjan zdaje się bardziej cenić anachorelyzm. Zob.: Jan Kasjan, Rozmów dwadzieściacztery, t. I I , P o z n a ń 1929, s. 243 Por.: M . Borkowska OSB, M n i s i — szaleńcy hie­ rarchii wartości, „ Z n a k " nr 318, g r u d z i e ń 1980, s. 1543 Okres oczekiwania eschatologicznego w przeko­ naniu, że drugie n a d e j ś c i e Zbawiciela n a s t ą p i r y c h ł o , t r w a ł od czasów A p o s t o ł ó w . Dopiero św. Augustyn, po­ w o ł u j ą c się na zdanie z Pisma św. (Dz I , 7), u s i ł o w a ł p o d w a ż y ć tę p o w s z e c h n ą p e w n o ś ć . Przypomnijmy, że w B i b l i i brak jest b e z p o ś r e d ­ nich w z o r c ó w ś w i ę t y c h ludzi i nie ma ich k u l t u . T r a ­ dycja uwielbienia m ę c z e n n i k ó w s t a n o w i ł a niejako pre­ cedens c h r z e ś c i j a ń s k i e j koncepcji ś w i ę t y c h . Jan Moschos, Łąka duchowa, [ w : ] Żywoty Ojców, dz. cyt., s. 774 Jarl biskup Jerozolimy, O postanowieniu pierw­ szych zakonników, [iv:] j . w . , s. 843 Por.: P. Nagel, Die Wiedergewinnung des Paraćieaes durch Askese, „ F o r s c h u n g e n und F o r t s c h r i t t e " 34, 1960, s. 375 n. Por.: A . Guriewicz, Kategorie kultury średnio­ wiecznej, Warszawa 1976, s. 266 n. Dla anachoretów praca fizyczna b y ł a u m a r t w i e n i e m . Zob.: Nauki świę­ tych Starców, dz. cyt., s. 427. W Żywotach Ojców w y ­ s t ę p u j ą fragmenty, k t ó r e w s k a z u j ą na kształtowanie się odmiennego stosunku do pracy c e n o b i t ó w . Zob.: Nauki svjiitych Starców, dz. cyt., s. 446 Poza wspomnianym już t ł u m a c z e n i e m S. Piskor­ skiego, u k a z a ł się p r z e k ł a d tego fragmentu autorstwa S. Hammera ( „ M e a n d e r " 1, 1946, s. 49—51) przedruko­ wany t a k ż e przez A . Bobera (Antologia Patrystyczna, s. 277 п.), oraz p r z e k ł a d M . Starowieyskiego, „ Z n a k " 252(6), czerwiec 1975, s. 802 л. Schemat c h r z e ś c i j a ń s k i e j koncepcji historii m o ż ­ na p r z e d s t a w i ć n a s t ę p u j ą c o : stworzenie ś w i a t a i pier­ wotna szczęśliwość c z ł o w i e k a ; grzech p i e r w o r o d n y i od­ dalanie się ludzi od Boga; pierwsze przyjście Chrystusa i odkupienie ludzkości; okres oczekiwania na p o w t ó r n e przyjście i na koniec ś w i a t a ; drugie przyjście Z b a w i ­ ciela i k r ó l e s t w o m e s j a ń s k i e ; Sąd Ostateczny i p o w r ó t 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 1 3 5 3 3 3 7 3 8 człowieka do Boga. Średniowieczni historiografowie dokonywali nieco innych p o d z i a ł ó w dziejów (np. P a w e ł Orozjusz w Historia adversus paganos dzieli h i s t o r i ę ś w i a t a na cztery okresy, a Augustyn w s w y m Państwie Bożym na sześć epok), lecz t r e ś ć zasadnicza jest iden­ tyczna. Por.: A. Guriewicz, Kategorie..., dz. cyt., s. 123 п.; t a k ż e : J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, s. 169 п.; t a k ż e : Z Kuderowicz, Filo­ zofia dziejów. Rozwój p r o b l e m ó w i stanowisk, Warsza­ wa 1973, s. 9 n. Por.: Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 741. Nawiasem m ó w i ą c , nasuwa się t u pewne skojarze­ nie p o m i ę d z y p o s t ę p o w a n i e m a n a c h o r e t ó w i d z i a ł a l ­ nością s t a r o ż y t n y c h Egipcjan, k t ó r z y — zgodnie z k o n ­ cepcją ł a d u (Maat) — w i n n i b y l i swym życiem p r z y ­ w r a c a ć zachwiany stan w naturze i s p o ł e c z e ń s t w i e . Zob.: S. Morenz, Bóg i człowiek w starożytnym Egipcie, Warszawa 1972, s. 112 et passim. Charakter o s t r z e ż e n i a ma np. historia o Eronie z A l e x a n d r a , k t ó r e m u zgniły i o d p a d ł y genitalia jako k a r a za s p ó ł k o w a n i e . Zob.: Palladiusz, Historia Lausiaca, dz. cyt., s. 629 Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 817; to samo w t ł u m . M . Starowieyskiego: „ Z n a k " 252(6), czer­ wiec 1975, s. 808 Por.: M . Bachtin, Problemy literatury i estetyki, Warszawa 1982, s. 352 Por.: P. Nagel, Die Motiuierung der Askese in der Alten Kirche und der Ursprung des Mónchtums, B e r l i n 1966 Nie tylko Orygenes p o t r a k t o w a ł d o s ł o w n i e to zda­ nie. W „ Ż y w o t a c h O j c ó w " wspomina się z a r ó w n o o po­ jedynczych mnichach-kastratach, jak i o klasztorach r e z a ń c ó w . Zob.: Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 782, 795, 800 et passim. R ó w n i e ż w innych miejscach Pisma ś w i ę t e g o znaleźć m o ż n a twierdzenia p r e f e r u j ą c e b e z ż e n n o ś ć (np. I K o r 7,1). Jan Moschos, Łąka duchowa, dz. cyt., s. 741 M . Bachtin, Problemy literatury..., dz. cyt., s. 334 T. Mann, Józef i jego bracia, t. I , Historie Jakubowe. Młody Józef, Warszawa 1967, s. 25 t a m ż e , s. 24 „Droga" w ó w c z e s n y m ś w i a t o p o g l ą d z i e poza sen­ sem d o s ł o w n y m m i a ł a t a k ż e znaczenie p r z e n o ś n e : b y ł a d u c h o w y m poszukiwaniem, por.: A . Guriewicz, Kate­ gorie..., dz. cyt., s. 76 J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty chrześcijańskie..., dz. cyt., s. 155 Jan biskup Jerozolimy, O postanowieniu..., dz. cyt., s. 844 To i n a s t ę p n e zdania, p o z o s t a j ą w ścisłym z w i ą z ­ k u z zagadnieniem m o t y w a c j i w micie. Zob.: R. Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 44 n. Por.: A . Guriewicz, Kategorie..., dz. cyt., s. 74 W m y ś l zasad magii A l k m e n y , Por.: L . Stomma, Słońce rodzi si% 13 grudnia, Warszawa 1981, s. 31 n. P. Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964, s. 110 Tzw. s ł u p n i c y (stylici) to pustelnicy, k t ó r z y przez długie okresy mieszkali w c a ł k o w i t y m odosobnieniu na szczytach kolumn lub na specjalnie w t y m celu zbu­ dowanych filarach. Ta forma ascetyzmu n a r o d z i ł a się w S y r i i , a p r z e t r w a ł a na Wschodzie przez wiele w i e ­ k ó w . Zob.: H . Delahaye, Les Saints Stylites, „Subsidia Hagiographica", X I V , Bruxelles — Paris 1923; t a k ż e : J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt. s. 60; t a k ż e , A.S. A t i y a , Historia Kościołów..., dz. cyt., s. 161 Zob.: Żywoty Ojców, dz. cyt., s. 113 Cyt. za: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt. s. 148 Analogiczne (w p e w n y m sensie) poglądy na w a r ­ tość natury o d n a l e ź ć m o ż n a w dziełach J.J. Rousseau. U w a ż a ł on, że natura — pojmowana jako stan pier­ wotny — jest najdoskonalsza. Rousseau w i e l b i ą c n a t u r ę , r ó w n o c z e ś n i e p o t ę p i a k u l t u r ę . „Wszystko jest dobre, gdy wychodzi z r ą k b t w ó r c y , wszystko się paczy w r ę k a c h c z ł o w i e k a " . (Na marginesie dodajmy, że stworzona m u przez przyjaciół siedziba, nazwana została Eremitage). Zob.: W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, Warszawa 1959, s. 207 n. N i e k t ó r z y Ojcowie Kościoła t r a k t u j ą jako przed­ c h r z e ś c i j a ń s k i c h ś w i ę t y c h m.in. Sokratesa, Platona i Senekę. R. Przybylski, K u b r a k pośmiewiska, „ Z n a k " 310, k w i e c i e ń (4) 1980, s. 442 Żywoty Ojców, s. 841 3 0 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 62 149 �6 3 M o t y w ten r o z w i j a j ą iiczne pisma apokryficzne (m.in. ewangelie). Zob.: „ Z n a k " 275, maj (5) 1977, s. 555 n . R. Barthes, Mit i znak, dz. cyt., s. 49 Zob.: J. P t a ś n i k , Kultura wieków średnich, War­ szawa 1925, s. 37 Zob.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt., s. 59, 184 et passim, t a k ż e : T. Manteuffel, Zakony..., dz. cyt., s. 14; t a k ż e : J. Wierusz K o w a l s k i , Monastycyzm wczes­ nochrześcijański [ w : j Katolicyzm s t a r o ż y t n y , Warszawa 1969, s. 372 n. Nie zgadzam się z tezami D. Savramisa w tej k w e s t i i . Por.: tegoż, dz. cyt., s. 10 п., 81, 90 et passim. 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 Zob.: J. K ł o c z o w s k i , Wspólnoty..., dz. cyt., s. 49, 53; t a k ż e : J. Wierusz K o w a l s k i , Monastycyzm wczesno­ chrześcijański, dz. cyt., s. 370 п.; t a k ż e : M . Simon, Cywilizacja..., dz. cyt., s. 360 n . M . Bachtin, Problemy..., dz. cyt., s. 356 Grzegorz z Nyssy, Wybór Pism, Warszawa 1963, s. 228 Ciekawe b y ł o b y p o r ó w n a n i e koncepcji n i e k t ó r y c h sekt gnostyckich (np. a d a m i t ó w ) i pewnych p o g l ą d ó w heretyckich z I I I i I V stulecia, z fenomenem anacho­ retyzmu. N i e w ą t p l i w i e istniało między n i m i wiele ele­ m e n t ó w w s p ó l n y c h , niemniej jednak anachoreci ucho­ dzili od p o c z ą t k u za w i e l k i c h w r o g ó w h e r e t y k ó w . Por. Żywoty Ojców, dz. cyt., s. 743 et passim. 6 9 7 0 7 1 Fot.: Z. Zagajewski Wszystkie reprodukowane ryciny pochodzą z dzieła Solitude. J . i R. Sadelerów, Wenecja 1600 1 I I . 1. Brat Urban, franciszkanin o p i e k u j ą c y się (w okresie od maja do ś w . Michała) „Puszczą bł. Ja­ na z D u k l i " . I I . 2. Sw. Andrzej Ś w i e r a d . Zaostrzone p r ę t y m a j ą r a n i ć z n u ż o n e snem ciało, podob­ nie — zawieszone nad g ł o w ą kamienie 150 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94aa25416f5c92cd852c9716694c1c5a.pdf 66484ac6e5056271afb932e9a5d768e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2112 Title A name given to the resource Ojczyzna w pieśniach i wierszach chłopskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.9-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartmiński, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Bartmiński O J C Z Y Z N A W PIEŚNIACH I W I E R S Z A C H CHŁOPSKICH R o z w ó j pojęcia ojczyzny w polskiej kulturze l u d o w e j przebie­ e m b r i o n a l n e , r o d z i n n e znaczenie ojczyzny ludzie wychowani gał inaczej niż w kulturze o g ó l n o n a r o d o w e j - c h o ć o c z y w i ś c i e w kulturze w i e j s k i e j z a c h o w u j ą niekiedy bardzo d ł u g o : „ W m o j e j vv p o w i ą z a n i u z nią. Był w y p a d k o w ą zapożyczeń, p r z e w a r t o ś ­ w i o s c e p o d K r a k o w e m - stwierdza w s p ó ł c z e s n y autor, profesor c i o w a ń i w ł a s n y c h d o k o n a ń . Na l u d o w e dzieje ojczyzny u n i w e r s y t e t u - d o m r o d z i n n y n a z y w a się ojczyzną. B y ł o t o dla się b o w i e m recepcja działań p r o p a g a n d o w y c h składa patriotów od końca X V I I I w i e k u poczynając, znajdująca o d b i c i e w fascynacji programem n a r o d o w y m w r ó ż n y c h j e g o w e r s j a c h p o l i t y c z n y c h m n i e przez w i e l e lat j e d y n e znaczenie s ł o w a ojczyzna. Z n a c z y ł o o n o d o m . Po prostu d o m . " 1 1 W d o k u m e n t a c j i hasła ojczyzna zgromadzonej w krakowskiej i samorzutne rodzenie się w ś r ó d c h ł o p ó w poczucia w s p ó l n o t y p r a c o w n i s ł o w n i k a g w a r p o l s k i c h P A N , znaczenie „ o j c o w i z n y " ponadregionalnej i p o n a d k l a s o w e j połączona z b u d o w a n i e m i l o ś c i o w o z d e c y d o w a n i e przeważa nad znaczeniem „ o j c z y z n y radykalnego p r o g r a m u r u c h u c h ł o p s k i e g o , i wreszcie dramatycz­ n a r o d o w e j " (które jest d o k u m e n t o w a n e ś l a d o w o ) - ale jest t o ne d o c h o d z e n i e d o w ł a s n e j w e w n ę t r z n e j dojrzałości, oparte na użycie w ł a ś n i e p o t o c z n e , c o d z i e n n e . u g r u n t o w a n y c h w a r t o ś c i a c h tradycji k u l t u r o w e j . Przetwarzanie 1 2 Jeśli s i ę g n i e m y p o f o l k l o r p i e ś n i o w y , t j . l u d o w ą poezję ustną, koncepcji n a r o d o w y c h w d u c h u c h ł o p s k i e g o systemu w a r t o ś c i t o s t w i e r d z i m y , że ojczyzna i religijno-ludowej waloryzacji świata i człowieka, doprowadziło z d u m i e w a j ą c o rzadko. W d o k u m e n t a c j i do u f o r m o w a n i a d u j e m y ją w ż a r t o b l i w e j c h ł o p s k i e j piosence: Umar Maciek umar, daj mu jego™ w ł a s n e g o w a r i a n t u pojęcia ojczyzny, który wobec j e d n y c h k o n c e p c j i e l i t a r n y c h s t a n o w i k o n t r p r o p o z y c j ę , Boże niebo, - „ o j c o w i z n a " p o j a w i a się w a ja będę Kolbergowskiej mieszkał niej znaj­ na ojczyźnie wobec i n n y c h - r o z w i n i ę c i e , d o p e ł n i e n i e . Nurt k u l t u r y l u d o w e j i w weselnej p r z y ś p i e w c e : Podajcie spotkał się z s i l n y m o s t a t n i o n u r t e m o g ó l n o n a r o d o w y m , „ m i ł o - dwoje, s z o w s k i m " , w szukaniu dla ojczyzny w y z n a c z n i k ó w b l i s k i c h , j e d y n e d w a p o ś w i a d c z e n i a na p o n a d d w a d z i e ś c i a tysięcy pieśni 1 w p o w r a c a n i u d o idei ojczyzny p r y w a t n e j i „ m a ł y c h o j c z y z n " . Chcę w t y m szkicu o b s e r w o w a ć przemiany t y t u ł o w e g o pojęcia na materiale t z w . t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , t j . t r a d y c y j n y c h pieśni co ja sobie podweselę mi skrzypce, za ojczyznę zapisancych w c a ł y m „ L u d z i e " ! 1 5 podajcie swoje" mi - to bodaj M o ż n a w r ę c z p o w i e d z i e ć , że w tradycyjnej pieśni l u d o w e j ojczyzna w znaczeniu „ o j c o w i z n y " nie f u n k c j o n u j e . l u d o w y c h , a także ( n a w e t przede w s z y s t k i m ) - pisanej poezji F u n k c j o n u j e n a t o m i a s t w pieśniach ojczyzna narodowa, ideo­ chłopskiej. Poezja ta w o s t a t n i m czasie w r a c a d o źródeł, d o logiczna. W k r o c z y ł a t a m już w X I X w i e k u j a k o element u r o c z y s ­ swoich p o d s t a w o w y c h w a r t o ś c i . Ojczyzna t o j e d e n z p o d s t a w o ­ tego słownika patriotycznego i obywatelskiego, jako synomim wych jej t e m a t ó w . Taki t y t u ł nosi n i e d a w n o w y d a n y z b i o r o w y Polski w z y w a j ą c e j s w o j e dzieci d o w a l k i o n i e p o d l e g ł o ś ć . Jest tom wierszy w s p ó ł c z e s n y c h a u t o r ó w c h ł o p s k i c h i - licznie p o ś w i a d c z a n a w materiałach z a p i s y w a n y c h przez Kolber­ zdaniem w y d a w c y - j e s t t o „najtrafniejsze u o g ó l n i e n i e i w s p ó l n y m i a n o w ­ ga o d p o ł o w y w i e k u , częsta też jest w pieśniach p ó ź n i e j s z y c h . nik w y p o w i e d z i p o e t y c k i e j p o d s t a w o w e j części p o e t ó w l u d o ­ J e d n a k bliższe przyjrzenie się K o l b e r g o w s k i m z a p i s o m pokazuje, J w y c h " . Liczne - d a w n e i n o w e - wiersze z ojczyzną w t y t u l e że nie są t o b y n a j m n i e j teksty czysto l u d o w e , lecz niemal bez znajdujemy w y j ą t k u teksty „ p r z y n i e s i o n e " : z w o j s k a w retrospektywnej Antologii 3 1830-1980 J . S z c z a w i e j a , np. Połączenie Lengowskiego, Uczmy Nosala, Ziemia się kochać ojczysta mojej ludowej z ojczyzną ojczyznę naszą Michała Wojciecha J ó z e f a Ś w i d e r s k i e g o , Pożegnanie czyzny Piotra Piecha, Ojczyste W ojczyźnie poezji strony Stanisława Palecznego, S t a n i s ł a w a B u c z y ń s k i e g o , Kocham Stefana C e b u l s k i e g o , Że ty jesteś oj­ moją ojczyzną ojczyznę J a n a Pocka. Kościuszkowskiego, z Legionów, z szeregów powstańczych: Bartosie, Bartosie, nę nam zbawP* My Polaki, ocalenie nie traćmy nadziei. Bóg pobłogosławi, nieboraki, swą krew na plac toczyć stawać będziem" będziem. - Żegnam was, kraino żyzna i ty mi bądź zdrowa, ojczyznę od zguby z latami p o p u l a r n o ś ć t e m a t y k i ojczyźnianej rośnie. Wiersze pt. Byłeś, Polsko, Ojczyzna ma w s w o i m d o r o b k u kilkudziesięciu p o e t ó w c h ł o p s ­ mnie płynie Przechodziło o n o w czasie? z rodziną i d o m e m j a k o w y z n a c z n i k a m i Podstawowymi j e g o treści. wolną była, chętnie siła, wszak dom dziedziczony zniosę to dla ojczyzny™; utworach traktowana niech narodowa blizny, niech krwi ze itp. ojczyzna jest w tych „ p o w i n n o ś c i o w o " , d o m a g a się ofiary, n i e p o d l e g ł o ś c i o w o - p a t r i o t y c z n y przy t y m p o ułańsku splata się t u z e r o t y c z n y m (Bo takiemu Historycznie p i e r w o t n e znaczenie s ł o w a ojczyzna 1 a proś Boga, spełnienia p a t r i o t y c z n e g o o b o w i ą z k u , p o d j ę c i a w a l k i . W ą t e k Przede w s z y s t k i m w kulturze l u d o w e j n i g d y nie została ze­ rwana w i ę ź ojczyzny przez zachowa'"; Zapożyczona z zewnątrz Co składa się na l u d o w e pojęcie ojczyzny i jakie m e t a m o r f o z y ojczyzny w y d a w c ę j a k o pieśń „ k o ś c i u s z k o w s k a " ; Podobny obraz dają liczne i n d y w i d u a l n e i z b i o r o w e publikacje, kich'. Za kwalifikowana takie jak Wieś tworząca* czy Złote ziarna*. O d n o s i się wrażenie, że ojczyz­ - to wariant znanego „krakowiaka Kościuszki"; po ojcu", „ojcowizna" - - które „grunt zaczęło kochanka kto krew ochoczy 30 nie żałuje wianka ), za ojczyznę broczy, o b r o n a kraju jest na s p o s ó b r o m a n t y c z n y t r a k t o w a n a j a k o t y t u ł d o c h w a ł y (O nie i o sławie nuci młodzież 2 1 po Warszawie... ' ), ojczyź­ a sama śmierć zamierać w polszczyźnie o g ó l n e j j u ż w w i e k u X V I , w kulturze z b r o n i ą w ręku w ludowej i j ę z y k u w s i b y ł o n i e z m i e n n i e ż y w e i w d u ż y m s t o p n i u o c z y w i ś c i e ) jest ż o ł n i e r z o w i miła: Za ojczyznę Pozostało aktualne d o dziś. Z n a c z e n i e t o m i a ł o silne z a k o t ­ koszą polegnę , wiczenie ż y c i o w e , b y ł o w r o ś n i ę t e w c o d z i e n n ą g w a r ę , p o t o c z n e Ten u ł o ń s k o - r o m a n t y c z n y sztafaż, zachęcający d o w a l k i , silnie *Vobrażenia, w n o r m y z w y c z a j o w e i p r a k t y k i . C h ł o p s k i e p o ­ rzekadło Cyja pańscyzna, 1 tego i ojcyzna przyznawało prawo do Dfuntu o j c o w s k i e g o t e m u , k t o o d r a b i a ł d w o r s k ą Щяугпе o d r ó ż n i a n o o d babizny: powinność. „ D w ó c h braci mieszkających 22 b o : na [...] grobie zejdą kwiatki patosu w trywialny kontekst przyśpiewkowy: • ' A tj. mając t y l k o p o j e d n y m k o n i u , łączą je w parę dla o b o p ó l n e j być ojczyźnie mnie zrodziła, to a kochance wyssałem: wiernym, stałym. " • " u c h o m e d z i e d z i c z n e " , o d r ó ż n i a n o o d mienia n a b y t e g o , czyli Napijmy się, ^upizny.* napijmy się Na Kurpiach o m ł o d o ż e ń c a c h m ó w i o n o , że zamiesz- *"И na ojczyźnie, 4 1 1 jeśli szli mieszkać u r o d z i c ó w m ł o d e g o , l u b jeśli do r o d z i c ó w m ł o d e j , że o n ożenił się do niej.™ Itp. T o 23 ojczyzny Polka czyli „ m i e n i e z roz­ zapłaczą . f o l k l o r nie cofa się przed w p r o w a d z e n i e m n o b l i w e j z mlekiem - ojcowiznę i Polki k o n t r a s t u j e ^ tragiczną t o n a c j ą X I X - w i e c z n e j a u t e n t y c z n e j l u d o ­ • " • d Raby etnograf - dla ł a t w i e j s z e g o o b r o b i e n i a roli ((sprzęgają 8 dziewczyny i za ciebie w e j pieśni o w o j n i e . R ó w n o c z e ś n i e nie a k c e p t u j ą c y • s ą s i e d z t w i e , j e d e n «na ojcyźnie», d r u g i «na babiźnie» - n o t u j e •'Otrzeby." Na innej zasadzie ojczyznę o b r o n i e Polski (i u k o c h a n e j kumo, obie, bo nam ta nie gorzałecki w dadzą, 2 grobie. * �D o k o n u j e się też prozaizacji p o d n i o s ł e g o s ł o w a w c i s k a j ą c je Wyssałem w ż a r t o b l i w y refren: Więc „wszystkie Porodzśla Niemca a Moskala świnia, a Polaka koza, porzĄdna u Ojczyźnie siły jej składam ojcz.izna kochana}* Choć my tacy, lecz Dumni z naszej śpieszając d o j r z e w a n i e ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j w ś r o d o w i s k u Co ojczyznę c h ł o p s k i m , sprzyjała asymilacji n o w e g o pojęcia. N a s t ę p o w a ł o t o I piosenki mi p o s t a w chłopów w broni, w świat Polskim p o u w ł a s z c z e n i u - pisze Helena B r o d o w s k a - mieli o n i 26 Potwierdzają tę o p i n i ę o p u b l i k o w a n e w W a r s z a w i e w 1 9 1 2 r o k u Wspomnienia z roku 1863, chłopa niowym. C h ł o p s k i e m u w r a s t a n i u w e w s p ó l n o t ę n a r o d o w ą d ł u g o prze­ szkadzało p o c z u c i e k r z y w d y społecznej i k o n f l i k t y o p o d ł o ż u k l a s o w y m . Zasadniczy d y l e m a t p a t r i o t y z m u c h ł o p s k i e g o : być Polakami razem z klasą „ p a n ó w " czy też odrzucając szlacheckie tradycje samodzielnie b u d o w a ć ojczyznę c h ł o p s k ą , przewija się latami przez p r o g r a m o w e w y p o w i e d z i i osobiste w y n u r z e n i a . Rozstrzygnięcie radykalne s f o r m u ł o w a n e o k o ł o p o ł o w y w i e k u XIX ( „ O j c z y z n a nasza, t o jest L u d polski, zawsze była o d ł ą c z o n a 2 7 o d ojczyzny szlachty p o l s k i e j " ) przetrwało p o czasy Leona K r u c z k o w s k i e g o ( 1 9 3 2 ) , Ojczyzny Kordiana Wandy Wasi­ lewskiej ( 1 9 3 5 ) by z a o w o c o w a ć p o j ę c i e m „ O j c z y z n y L u d o w e j " w okresie f o r m o w a n i a PRL i wierszami t y p u Ojczyzny Para-Hejki (Moja Ojcyzna o chłopskich zgrubach na Józefa 2 gęb/e... *). Koniec tradycji szlacheckiej d e k r e t o w a n o w poznańskiej przy­ ... chłop ni bo w naszej chłopka, Umie oddać krew Ojczyźnie czy swoją sochą. i serce ( M . K o z a c z k o w a , ur. 1 9 4 7 ) " Etos ten jest zawsze t r a k t o w a n y j a k o w ł a s n a c h ł o p s k a tradycja, nie podlegająca w najmniejszym s t o p n i u zakwestionowaniu. J e g o s y m b o l e m jest przede w s z y s t k i m k o s a , narzędzie z a r ó w n o w a l k i , jak pracy - z h i s t o r y c z n y m r o d o w o d e m sięgającym Rac­ ł a w i c i Kościuszki: gdy w porannym kawic, Wtedy kosiarz, pieszczący myśli: o tej spod niemowlę Racławic. Ojczyzny, słońcu klingę [...] a dla siebie padnie snop na kosisku, którą kosie ręce kosiły chłopskie -przywoływały błys­ O innej lepszą dolę. ( J . 3 6 Z y c h , ur. 1 8 9 5 ) . Jest przy t y m w y r a ź n i e określana motywacja i d e o w a tej p o s t a w y w a l k i : wyraża ją hasło nie tyle niepodległości, c o w o l n o ś c i , łączące w sobie sens z a r ó w n o n a r o d o w y , jak społeczny: silnie wierzę, że to orlę nasze Powstanie ze snu i wolność zadnieje э т ( W . Z a w a d a ur. 1 8 7 0 ) ; będzie wolna Ojczyzna / wtedy będziesz szczęśliwa ( H . Waligóra, 3 8 ur. 1 9 2 9 ) ; krew parobka, Twe płakały, wzdychały do Boga. Broniely wolności 3 9 Silami (K. Z a b o r o w s k a , ur. 1 8 8 2 ) ; chłopska przelana za wolność ojczyzny (S. Klimas, ur. 1920) ojczyźnie, Ojczyzno! a już po poniewierce. traktorem wszystkiemi gospodarza w Orząc ziemię praojców Dzieci ś p i e w c e z lat siedemdziesiątych: Nie trzeba się wstydzić 3 4 uroni. powstańca I g n a c e g o Drygasa, parobczańskiego syna, który przedostał się z Prus, b y w a l c z y ć o Polskę w P o w s t a n i u S t y c z ­ i chama ( J a n t e k z Bugaja, ur. 1 8 7 4 ) dłoni żywi Królestwie ś w i a d o m o ś ć p a n o w a n i a o b c y c h na ziemiach Polski, którą ś w i a t lejsi n a z y w a l i o j c z y z n ą . " 3 3 szczęśliwi, chłopskiej s t o p n i o w o na d ł u g o przed o d r o d z e n i e m się p o l s k i e g o p a ń s t w a . podstawie znanych ofierze" ( W . B r e o w i c z , ur. 1 9 0 2 ) dana Sytuacja n i e w o l i n a r o d o w e j i k o n f l i k t ó w p o l i t y c z n y c h , przy­ „Na spłacić... w dzewcz.ina, dana ci jest Poznaniaka, nakaz: - Dług ślachetczyźnie. . bez W rzeczywistości j e d n a k „ s z l a c h e t c z y z n a " nie t y l k o nie zginęła, ale s t o p n i o w o przekazując s w ó j etos p a t r i o t y c z n y rodzącej się Wolna grozy bata, tysiąclecie 1 tyś! To nie złudzenie! co przez twarz (Z. Kupisz, ur. 1 8 9 4 ) * ; świśnie ( M . Burzyńska, ur. 1 9 1 7 ) - otośmy wolni na 4 2 P u n k t w i d z e n i a o b r o ń c y s p r a w i a , że ojczyzna stale j a w i sie~ inteligencji, zaczęła f o r m o w a ć także c h ł o p s k i e pojęcie ojczyzny c h ł o p s k i e m u poecie jako w a r t o ś ć zagrożona przez otaczających - P o l s k i . Silnie o d d z i a ł y w a ł y - p o d k r e ś l a c y t o w a n a H. B r o d o w s k a ją w r o g ó w : Pilnować - takie c z y n n i k i , jak miłość d o ziemi o j c ó w , niechęć d o zaborcy, Sięgną po ojców religia, język, tradycja n a r o d o w a , o ś w i a t a zwłaszcza tajna, na w s k i , ur. 1 9 0 7 , Ojczyzna) . ziemiach r u s y f i k o w a n y c h i g e r m a n i z o w a n y c h . 30 Odrodzenie Pol­ ski i znaczący udział c h ł o p ó w w jej życiu p o l i t y c z n y m p r o w a d z i ł y jak relikwii 43 Poszedłem I bronić moich spuściznę. walczyć Mojej muszę, gdy ręce Ojczyzny A gdy Ojczyznę czyja- (S. Komonie- palii wróg przeklęty. o Polskę nad Odrą ( W . B r e o w i c z ur. 1902) **, itp. d o utożsamienia p o w i n n o ś c i o w e g o etosu ojczyzny z p r z y j m o w a ­ D e f i n i t y w n ą p r a w d z i w o ś ć t y c h deklaracji s ł o w n y c h poświad­ niem o d p o w i e d z i a l n o ś c i za kraj. W i t o s o w ą k o n c e p c j ę ojczyzny czył rzeczywiście m a s o w y udział c h ł o p ó w w partyzantce w okre­ j a k o p a ń s t w a należącego d o całego narodu poeta c h ł o p s k i uznaje sie I! W o j n y Ś w i a t o w e j , kiedy - w e d l e s ł ó w K. Zaborowskiej za realizację i n t e r e s ó w także s w o j e j w a r s t w y społecznej: - Biedne Wyszedłeś z Wierzchosławic tylko by chłopów wiersze przyjmujące formę żołnierskiego m e l d u n k u : Rozkaz mych niony. do drzwi że za wolność oddać trzeba, wszystkim państwa ojczyzny pamiętać jest nawet by bronić własne Ojczyzno! spełniony)które [...] d o k o n a ń literackich: wiersze stają się e k w i w a l e n t e m literacki!* przedłużają działanie rzeczywiste na tereflM c z y n u p a t r i o t y c z n e g o , p o d o b n i e jak d o k u m e n t o w a n i e - poprzej musicie, zapis kronikarski, elegię, w s p o m n i e n i e - b o h a t e r s k i c h сгупбш— cenie, t y c h , c o w a l c z y l i o Polskę (por. wiersze: Kościuszko życie nego. zatraceniem. ( W ł a d y s ł a w R u t k o w s k i , Wincenty Witos) 31 Racławickie duchy W „ p o w i n n o ś c i o w ą " k o n c e p c j ę ojczyzny n a r o d o w e j został j e d n o z n a c z n i e w p i s a n y o b o w i ą z e k służby i ofiary. Etos służby ojczyźnie - o b r o ń c y , a z czasem także ż y w i c i e l a - s t a n o w i w c h ł o p s k i c h w y p o w i e d z i a c h o ojczyźnie t r w a ł ą i niezmienną k o n o t a c j ę i nadaje t y m w y p o w i e d z i o m w a l o r szlachetnej d y d a k ­ t y k i patriotycznej: Jeszcze Polski się Ojczyźnie S. Cebulskiego, J . M o d r z e j e w s k i e g o , Hel A. Piepera, Nad S. K a p ł a n o w e j , Za drutami Nie posiądzie speł­ (F. Ł o j a s - K o ś l a , ur. 1 9 4 6 , wiersz RozkeĘ_. przyznam, w najwyższej jej przed [...] zapuka, was dla niej oszukam!" chetnk- Poetycką k o n s e k w e n c j ą o d d a n i a się w służbę ojczyźnie st, ojczyzna że nie wam, jej pierwszeństwo przede to „Ilekroć a gdy trza będzie, O jednym uzely, Ale dlo ojcyzny do własnej z całym narodem że niepodległość sławy, ojczyzny. to biedy zawieść / rzekłeś swoim: wiedzcie, nie po strzępy partyzanty s/uze/y**. S. Palec*-* Westerplatte grobem partyzantt 4 7 0 F. Raka i t p . ) . D o t e g o g a t u n k u P * ^ u ż y t k o w e j należą apele i manifesty patriotyczne, z d o m i n o w a n e j przez p o c z u c i e o b y w a t e l s k i e g o o b o w i ą z k u , o d k t ó r y c h roi sie "f*** w e w s z y s t k i c h trzech w y d a n i a c h Antologii poezji ludowej JeeJffr Szczawieja - j e d n a k jak się zdaje nie bez inspiracji i udzie*!** redaktora, s p o ł e c z n e g o a k t y w i s t y . C h ł o p s k i p a t r i o t y z m zostaje t f r przełożony na p r o g r a m p o l i t y c z n y ł a t w o w c h ł a n i a j ą c y aktualnfc. obca nam chłopska и kosa и treści p r o p a g a n d o w e , k t ó r y m nb. ś w i a d o m o ś ć „ t w ó r c ó w ' ^ * * * ohyda. w y c h " zawsze ulegała silniej niż ś w i a d o m o ś ć i n n y c h ś r o d o w * e r przyda. (F. Kuraś, ur. 1 8 7 1 ) 3 2 społecznych. * �Jak w okresie w a l k i o Polskę za p o d s t a w o w y o b o w i ą z e k poeta c h ł o p s k i uznaje ofiarę k r w i , tak w czasie p o k o j o w y m - g ł ó w n y m hasłem staje się dla n i e g o p r a c a - praca dla ojczyzny: Idę budować ojczyznę. Oto ja dąb. ( J . Ś w i d e r s k i , ur. 1 9 0 3 ) *"; Mej ojczyzny postać nowa w treści życia, a nie słowach, radość, piękno twórczej pracy, która kraj mój wciąż bogaci, i tęczowy pracy znak, i dni nowych nowy tad ( S . C h o j n o w s k i , ur. 1 9 2 6 ) ; Ze syćkiemi wami sie dziełem, nomilejsi bracio rodocy, i zycem pomocy boskiej w tyj spólnej pracy. Co jom konomy lo ojcyzny (A. F l o r e k - S k u p i e ń , ur. 1 9 0 2 ) . W a r t o ś c i o w a n i e sakralne i a n i m i s t y c z n e ziemi s t a n o w i p o m o s t w p r o w a d z a j ą c y ojczyznę w sferę l u d o w e g o k u l t u r e l i g i j n e g o , k u l t u maryjnego. A b y o d t w o r z y ć te l u d o w e d r o g i r o z w o j u pojęcia ojczyzny zatrzymajmy się w i ę c przy t y m j e g o f u n d a m e n t a l n y m w y z n a c z n i k u , j a k i m jest ziemia. W c h ł o p s k i c h wierszach „ z i e m i a i ojczyzna p o j m o w a n e [są] 4 9 5 0 Na drodze t e g o n u r t u p o w i n n o ś c i o w e g o czai się j e d n a k deklaratywizm p o l i t y c z n y : Moja ojczyzna to zieleń i czerwień Pierwszego Maja, i wielkie święto lipcowe - Manifest, wolność dla kraju (K. W i ś n i e w s k a , ur. 1 9 2 1 ) P o l s k o Ludowa,, Ty Kwitnąca Różo ( W . J a r e c k i , Wiersz o Ojczyźnie) ; Dla ciebie. Ojczyzno, wioskem porzucił. Rodzeństwo, ojca i matkę.... Do hut poszedłem i do kopalni. By kraj nasz w przemysł wzrastał ( B . Pietrak, Dla ciebie. Ojczyzno) - a także n i e b e z p i e c z e ń s t w o akceptacji ograniczenia w ł a s n e j roli d o w ą s k i c h ram w y z n a c z o ­ nych „ c z ł o w i e k o w i w s i " przez oficjalną i d e o l o g i ę i rozminięcia się z l u d o w ą hierarchią w a r t o ś c i , z nakazem „ b y c i a c z ł o w i e k i e m " . Wiele wierszy t e m u n i e b e z p i e c z e ń s t w u ulega. 52 M Wizerunek „ p o w i n n o ś c i o w y " ojczyzny p r o w a d z i w s p o s ó b konieczny d o pytania o t o , c o ojczyzna ma w zamian d o dania swoim o b r o ń c o m i s ł u g o m , d o p o s t a w i e n i a p r o b l e m u p r a w , d o sprecyzowania o c z e k i w a ń i nadziei. Pytania te stają się o d pewnego czasu stałym s k ł a d n i k i e m l u d o w y c h w y p o w i e d z i o o j ­ czyźnie. G o r z k i m r a c h u n k o m i p o c z u c i u n i e s p r a w i e d l i w o ś c i -Nie dala Ojczyzna mi szczęścia, pasanie stada tylko znalem (B. Rosiński, ur. 1 9 2 6 ) " - t o w a r z y s z y postulat p e ł n e g o u c z e s t n i c t w a we w s p ó l n o c i e historii i kultury, aspiracje bycia nie t y l k o t y m i , c o „żywią i b r o n i ą " , ale p o p r o s t u p e ł n o p r a w n y m i o b y w a t e l a m i : Do pojęcia ojczyzny należy książka - pisał w okresie o k u p a c j i a n o n i m o w y c h ł o p z Prus W s c h o d n i c h . C h ł o p s k i e nadzieje wobec idealnej ojczyzny zawierają się w s ł o w a c h t a k i c h , jak radość i pokój ( W . J a r e c k i ) , zgoda i pokój (A. F l o r e k - S k u ­ pień) , radość, praca (S. C h o j n o w s k i ) , praca i prawa (A. F i l i p ) , przede w s z y s t k i m j e d n a k - jak p o w i e d z i a n o w y ż e j - w o l n o ś ć (rozumiana w sensie s p o ł e c z n y m ) : W ojczyźnie, w której się najadłem bólu jak koń siana [...] muszę być - jak szary derkacz na polnej miedzy - wolny i muszę mieć serce radością i szczęściem rozkwitłe - p o d s u m o w y w a ł u kresu XX-lecia m i ę ­ dzywojennego c h ł o p s k i e d o ś w i a d c z e n i a i nadzieje J a n Pocek (Muszę być) "°. M n i e j e d n o k r o t n i e j a k o s y n o n i m y " (S. W e r e m c z u k ) ; Pocek „ m i ę ­ dzy k u l t e m ziemi a p o s t a w ą [...] znak r ó w n o ś c i " (A. A l e k s a n d r o w i c z ) . O ojczyźnie m ó w i ą patriotyczną poeci c h ł o p s c y u ż y w a j ą c metaforyki c h t o n i c z n e j : pachnie kwitnie łanem i lasem Ojczyzno - schedo) 65 5 5 M 59 Etos służby ojczyźnie nie przerodził się na g r u n c i e l u d o w y m w „re'igię p a t r i o t y z m u " , jak się t o zdarzało w ś r o d o w i s k a c h romantycznych b o j o w n i k ó w o Polskę. Nie t y l k o z p o w o d u gorszej społecznej pozycji l u d o w e g o p o w s t a ń c a , szeregowca, lecz i d l a t e g o , że w c h ł o p s k i m kościele miejsce na ołtarzu b y ł o zajęte. Ojczyzna n a r o d o w a m o g ł a się t a m znaleźć t y l k o w p i s u j ą c 'ię w ś w i a t u z n a n y c h w a r t o ś c i r e l i g i j n y c h . O w s z e m , obser­ wujemy w poezji c h ł o p s k i e j t e n d e n c j ę d o sakralizacji ojczyzny, jednak sakralizacja ta następuje zupełnie inną, s w o i s t ą d r o g ą : prcez nawiązanie d o t r a d y c y j n e g o w a r t o ś c i o w a n i a ziemi j a k o fundamentu c h ł o p s k i e g o ś w i a t a , miejsca pracy, źródła życia. W n o w s z y c h wierszach c h ł o p s k i c h r o z w i j a n i u idei ojczyzny towarzyszy r ó w n o l e g ł e w y a r t y k u ł o w a n i e archaicznego agrarneflo mitu ziemi; ziemi ś w i ę t e j , z i e m i - m a t k i . W tradycji l u d o w e j mit 'en znajdował w y r a z raczej p o z a s ł o w n y , poprzez w i e r z e n i a , ryty ' n o r m y z a c h o w a ń . Teraz jest g ł o s z o n y w p r o s t : 0 grudko mojej 0 relikwio orny, zagon uprawny, w mojej Bo te soki Co dajesz Иг" krew 1 dają mi krew łan, a w i ę c pracy, dostarczycielka chleba. D o m i n u j ą c y t y p l u d o w e g o wiersza o ojczyźnie - oparty na k o n w e n c j i „ k a t e c h i z m o w e j " , znanej z M . K o n o p n i c k i e j (Co ojczyzna?) czy A. O p p m a n a (Twoja ojczyzna) - zawiera obrazy miejsc s w o j s k i c h , k t ó r y c h i n t y m n y stosunek z c z ł o w i e k i e m jest o p a r t y na w y s i ł k u , na ludzkiej pracy, dającej poczucie pełnej h a r m o n i i z o t o c z e n i e m : To jest wieś moja - dalej, kościół Oto południe lipcowe: zmęczeni żniwiarze z komina dymu rozp/ot Jest niebiesko sennym z wiadra zostawia... nasze. słodko od kwitnących brzęk się zwie Ta przestrzeń, sobą co widzisz przed jest! lip, niesie; idzie od zżętego Teraz już wiesz, jak to wszystko - to moja ojczyzna żurawia, moje, pszczeli świeżego [...] gaszą: w górze ślad od pogody, - skrzypienie pragnienie twoje, powietrzem smak chleba i cmentarz przy chacie Oto jest życie biblijne: żyta... się? To nasza Rzeczpospolita! (F. Beciński, ur. 1 8 9 7 ) W tym modelu utworu cieszy się (w opinii wielu t w ó r c ó w - „ o j c z y ź n i a n e g o " , który 6 6 niesłabnącą p o p u l a r n o ś c i ą , s t a n o w i ą c s w o i s t ą społeczną oczekiwaną) legitymację tożsamości pisarza l u d o w e g o , o g r o m n ą rolę gra t o p o g r a f i a , w y l i c z a n i e i o p i ­ sanie s k ł a d n i k ó w najbliższego otoczenia. Nie c h o d z i jednak wcale o wierność fotograficzną, doborem szczegółów rządzi zasada semiotyczna i f u n k c j o n a l n a . W obrazie ojczyzny p o j a w i a j ą się p r z e d m i o t y - s y m b o l e , p r z e d m i o t y , które w o b e c c z ł o w i e k a funkcjonują pozytywnie: zapewniają mu bezpieczeństwo i ciepło ( d o m ) , zaspokajają g ł ó d (zboża, pola, p r z y s ł o w i o w y zagon), dostarczają w r a ż e ń estetycznych ojczysty ( k w i a t y , ptaki) i t d . Integrują ś w i a t rzeczy ze ś w i a t e m ludzkich potrzeb i w a r t o ś c i . Powstaje s ł o w n i k z n a k ó w , s y m b o l i , s t e r e o t y p ó w i m i t ó w k u l t u r o ­ w y c h , z b u d o w a n y z szeregów e k w i w a l e n t n y c h m o t y w ó w : dzinny zagon, żniwiarze, woń pola chleb miodu, i łąki, ziarno, ( p r z y r o d a ) ; lasy ( u k s z t a ł t o w a n i e t e r e n u ) ; ziemia czyste, wioska, kłosy, żyto, (praca na r o l i ) , lipy, topole, ptaki dom rodzinny i gaje, polska, pszenica, kwiaty, góry, ( m i e j s c a ) ; kościół, pszczoły, rzeki kraj, region, ro­ kosa, i jeziora strony cmentarz, oj­ kości ( o b i e k t y i pamiątki k u l t u r y ) . D w a szeregi o szczególnej pozycji t w o r z ą ojciec zwyczaje, ojczysty i matka, historia, bracia, sztandary, dom, ojczysty e m o c j o n a l n y c h : miłość, dzieci, bitwy... wnuki... oraz: mowa, Częstość najwyższą osiąga zagon i Wisła. O s o b n o stoi szereg w y r a ż e ń szczęście, radość, tęsknota, ból i t d . Do ojczyzny - „ z i e m i m o j e g o n a r o d u " ś w i a d o m o ś ć c h ł o p s k a c o «swoje» - niepojęta! dłoni w oczach czyć na «głos ziemi» w ł a s n e j , ale przecież celem j e g o p o c z y n a ń jest w y z w o l e n i e c a ł e g o kraju. A w i ę c w y o b r a ż o n y m , i d e a l n y m tętni. terenem j e g o działań przestał być obszar ziemi, o której z n a j g ł ę b ­ Twoja. szym przekonaniem m ó g ł d o t ą d p o w i e d z i e ć , że t o ziemia «moja» żywotne. l u b «nasza». Wszak «kraj» l u b «ojczyzna» t o z e t n i c z n e g o p u n k t u obficie. się we mnie pisze badacz poezji o k u p a c y j n e j - partyzanta o g r o m n i e się rozrasta, bohater idzie c o p r a w d a w a l ­ moja. Ta krew, co we mnie To przecież niwa, przestrzeń o s w o j o n a , bliska, przyjazna, ż y c i o d a j n a , miejsce w y p r o w a d z a c h ł o p s k i e g o partyzanta z o j c o w i z n y w ś w i a t . „ T o , Jakaś siła nas razem łączy Ty czujesz ( J . Król, d o c h o d z i przez c z y n zbrojny okresu II w o j n y ś w i a t o w e j . W o j n a ziemi, święta! Jak krew krąży chlebem, , jest chlebna itp. Ojczyzna t o grunt - ы (Pocek, Musimy) 5 5 57 stawia ю w i d z e n i a teren nieznany m u i n a p r a w d ę o b c y . " zmieniają 6 7 J a k o miejsce życia ziemia „ o j c z y s t a " jest w i ę c dla piszących życie. 6 1 (Paulina H o ł y s z o w a , ur. 1 8 9 5 ) . c h ł o p ó w przestrzenią rozszerzającą stale s w ó j h o r y z o n t . „ W i ę k - 11 �szość t y c h p o e t ó w jest zakochana w s w o j e j małej ojczyźnie i daje na p o w i n n o ś c i ) s t a w i a c e c h y „ ż e ń s k i e " , „ m a c i e r z y ń s k i e " (oparte t e m u w y r a z . Nie są t o j e d n a k poeci r e g i o n a l n i . Nie c h c ą b o w i e m na bliskości, akceptacji i w s p ó ł o d c z u w a n i u ) . ograniczać się d o przypisanego im z natury rzeczy f o l k l o r u . Są Przypadający na lata osiemdziesiąte w y r a ź n y n a w r ó t poezji lokalni na t y l e , na ile konieczne t o jest, żeby nie być n i j a k i m i . c h ł o p s k i e j d o t r a d y c y j n e g o e t o s u , oznaczający „ n o w e przewar­ U t r w a l a j ą urodę s w o j s k i e g o krajobrazu, o k o l i c y , w i d z ą przecież t o ś c i o w a n i a " " i o ż y w i e n i e z a i n t e r e s o w a ń ź r ó d ł a m i w ł a s n e j kul­ dalej i szerzej" - pisała recenzentka Antologii Szczawieja, Barbara tury i jej w a r t o ś c i przynosi w z m o c n i e n i e n u r t u a u t o n o m i c z n e g o , M i c h a ł o w s k a •*. J . A d a m o w s k i , k o m e n t u j ą c zebrane z r ę k o p i s ó w rdzennie c h ł o p s k i e g o w m y ś l e n i u o ojczyźnie. Reprezentuje go w y p o w i e d z i p o e t ó w z a m o j s k i c h , zauważa, że „ D l a c h ł o p a oj­ w najczystszej postaci J a n Pocek, nie bez p o w o d u nazywany - t o przede w s z y s t k i m ziemia, którą u p r a w i a . [...] w n a ­ „ k s i ę c i e m p o e t ó w c h ł o p s k i c h " . Pocek „ z a w i e s z a j a k b y wzór czyzna 7 stępnej k o l e j n o ś c i poezja c h ł o p s k a p r z y w o ł u j e i b u d u j e pojęcie myślenia o ojczyźnie u p o w s z e c h n i o n y przez lektury „ o j c z y z n y r e g i o n a l n e j " , której zakres g e o g r a f i c z n y u w i d o c z n i o n y i chama, jest np. w tytulaturze n i e k t ó r y c h wierszy: Ziemia (M. w y c h cieszył się z n a c z n y m p o w o d z e n i e m , o d c h o d z i także o d jej ziemia (A. Kotlińska) itp. I jest w r e s z ­ p o w o j e n n y c h rozmaitych ideologizacji. W y b i j a się na niezależ­ S i t a r c z y k ) , Hrubieszowska Zamojska cie w tej t w ó r c z o ś c i pojęcie ojczyzny rozumiane j a k o : kraj, n a r ó d , Kordiana wzór, który w m i ę d z y w o j e n n y c h ś r o d o w i s k a c h w i c i o ­ ność, d e f i n i u j e pojęcie ojczyzny p o s w o j e m u . W wierszach poety 69 państwo, a więc ojczyzna-Polska." z Kalenia treść s ł o w a ojczyzna - w e d l e s ł ó w krytyka - „ n i e ma i n n y c h w y r ó ż n i k ó w p o n a d te, które zawierają się w s ł o w a c h : T o przyrastanie przestrzeni ojczystej nie osłabia j e d n a k pozycji k o ł y s k a - d o m - t r u m n a - w i e c z n o ś ć . Nie ma t u m o w y o patriotyz­ c e n t r a l n e g o c z ł o n u , j a k i m jest d o m i najbliższa o k o l i c a . Z n a j ­ mie j a k o z a d a n i u , j a k o i d e o l o g i i . Jest natomiast ojczyzna jako d u j e m y t u t ę samą zasadę k o n c e n t r y c z n o ś c i , która p o r z ą d ­ w i e c z n e t r w a n i e . Poeta j a k b y pragnął „ r o z t o p i ć " znaczenie tego kuje przestrzenny w y m i a r ojczyzny na g r u n c i e słowa w świadomości ś w i e c i e c a ł y m , który jest ostatecznie równoważny 7 0 o g ó l n o n a r o d o w e j , a r ó w n o c z e ś n i e w c h ł o p s k i e j poezji „ o j c z y ź ­ „ c z t e r e m ś c i a n o m najprostszej o j c z y z n y " n i a n e j " o b o w i ą z u j e zasada transferu w a r t o ś c i , ich przenoszenia Pojęcie ojczyzny pojawia się w m o m e n t a c h zagrożenia, w momen­ z kręgu d o m o w e g o ( r o d z i n n e g o ) na kręgi dalsze - r e g i o n u , kraju. tach p r z e ł o m o w y c h , w o b l i c z u narodzin i umierania. Jest ono W całokształtem w i d z i a l n e g o i o d c z u w a n e g o świata. Jej treść jest ten sposób pojęcie ojczyzny (także n a r o d u ) , w y s o c e p o z y t y w n e charakterystyki „ e l e m e n t ó w dziedziczy pierwszych", z m y s ł o w a , a nie i d e o l o g i c z n a . " 79 (Ojczyzna i chłop). R ó w n o c z e ś n i e c h ł o p s k i poeta d o m u i rodziny, w s i rodzinnej i społeczności s w o j a k ó w , krajan, przemawia j a k o Polak, ś w i a d o m y w ł a s n e j tradycji narodowej, z i o m k ó w . Wszystkie te składniki z a c h o w u j ą miejsce w p o j ę c i u umiejący ją postrzegać na tle szerokim, p o n a d n a r o d o w y m : ojczyzny n a r o d o w e j , k o n t r o l u j ą j e g o r o z w ó j i przekazują jej s w o j e wartościowanie. 7 1 Ziemia t o nie t y l k o przestrzeń, t o także ż y w i o ł , namacalny i bliski, jak p o w i e t r z e , w o d a , o g i e ń . Nosicielka t a j e m n i c y w i e c z n i e o d r a d z a j ą c e g o się życia, j e g o początku i k o ń c a . Ź r ó d ł o - matka w s z y s t k i e g o , c o żyje, i ta, która przyjmuje z p o w r o t e m d o s w e g o w n ę t r z a ; ta, która leczy; która jest ż y w a jak c z ł o w i e k i w r a ż l i w a moralnie: jęczy z b ó l u , drży i trzęsie się z g n i e w u , rozstępuje i p o c h ł a n i a złych ludzi, w y r z u c a z w ł o k i grzesznych; miejsce nie pisaliśmy - jak żydzi - biblii nie bijaliśmy - jak grecy persów w czterech ścianach przysięgliśmy dlatego najprostszej wierność dzisiaj ze złotych - kosturem mamy białych i - to co nic nie daje najwyżej wierszom coś w sobie pszenic ojczyzny polom jest jabłoni kochamy w dłoni ( J . Pocek, spełniania się ł a d u świata. Ziemia ś w i ę t a , p r z e d m i o t czci. Przysięgliśmy)" U ś w i ę c e n i e pojęcia ojczyzny o d b y ł o się w m y ś l e n i u l u d o w y m P o w r ó t ze świata d o siebie, odnalezienie w ł a s n e j wartości poprzez w p i s a n i e jej w sakralną ( n a t u r a l n o - r e l i g i j n ą i chrześ­ i w o l n o ś c i , w i d z e n i e w p r z e d m i o t a c h bliskich ś w i a d k ó w historii cijańską) k o n c e p c j ę ł a d u ś w i a t a , w grę p i e r w i a s t k ó w żeńskiego dalekiej, k r a j o w e j i „ ś w i a t o w e j " , o d n a j d u j e m y też u pisarzy nurtu i m ę s k i e g o , o p o z y c j ę ziemi i nieba, m a t k i i ojca, matki i syna. wiejskiego: C h ł o p s k a ojczyzna staje w z m i t o l o g i z o w a n y m szeregu po stronie żeńskości, macierzyńskości, ziemskości, w opozycji d o t e g o c o męskie, o j c o w s k i e . Ostatecznie znajduje s w ó j wyraz w kulcie maryjnym, religijny tak charakterystycznym dla polskiej k u l t u r y l u d o w e j . Kult B o g a r o d z i c y - p r z y p o m i n a ostatni t ł u m a c z chyli się słońce i zapada już dotyka rejtana Księgi M ą d r o ś c i - był p o p r z e d z o n y w Europie przez najstarszą nad wawelem nad głowy stojącego stodoły ojczyzną-ojcowizną mojego u wrót ojca [...] ( J . Baran, Chyli się słońce nad Wawelem stodoły)" religię (starszą niż indoeuropejska i n w a z j a ) , religię M a t k i - Z i e ­ mi. 7 2 Matecznik W s p ó ł c z e ś n i l u d o w i poeci zwracając się d o ziemi używają f o r m u ł sakralnych, zaczerpniętych z m o d l i t w d o M a t k i Bożej: Bądź pochwalona nie z gwiazd próchnicy ziemi) ; w ramiona na nas głodu Dolino I pelnaś [...] jestem pełen (S. B u c z y ń s k i , Wierzę w [...] nie strasz tak swego kona. Niebo Chleborodzicy chleba w miłości / radości i słońca n i k ó w » t o masa w y d a n a na żer i d e o l o g i o m , a zarazem gleba, na której kiełkują tak ł a t w o najróżniejsze t o t a l i z m y . " 8 2 ziemię Ogromnym wieńcem Moja ty / skowronka / Matka d o k t r y n y , i d e o l o g i e , s e z o n o w e k o n i u n k t u r y . Ludzie bez «matecz- 7S przygrania ( W a n d a Czubernat, Moja Dolino «pałubiczny», przez który przepływają s w o b o d n i e najróżniejsze Modlitwa) ; n / B/ogos/awionaś ziemi potęgę z «matecznika», ten okrada się z «siebie», przybiera kształt narodu. (Ksenia P i r o g o w i c z , Chrystus welo­ Ziemio, ( W ł a d y s ł a w S i t k o w s k i , Na dróg rozstaju) ; Nowotarska I surowa ka) gdzie I dary składa z ziół i pszenicy gotem tęsknotę O ziemio pszeniczna, Na dróg rozstaju, w ( J . Pocek, Bądź pochwalona) ; ciepła jak ręce matek, śmierć, Nie dopuszczaj ziemio dziewico 13 złotych pełna, - na życie, 7t - bądź pochwalona, M . Pilota zawiera p o d o b n e przesłanie. Komentator określa je następująco: „ Kto daje się w y p ę d z i ć z «małej ojczyzny*, świer­ wśród matek Nowotars­ 77 . Takie broniące się przed nadmierną ideologizacją i upolitycz­ nieniem p o j m o w a n i e ojczyzny jest w y n i k i e m wewnętrzneflO r o z w o j u k u l t u r y c h ł o p s k i e j , osiągania w ł a s n e j dojrzałości P° d ł u g i m okresie h i s t o r y c z n y c h d o ś w i a d c z e ń . P o j m o w a n i e to zara­ W t y m m o m e n c i e ojczyzna zmienia na g r u n c i e l u d o w e j k u l t u r y zem k o r e s p o n d u j e z t e n d e n c j a m i , które wyraziście z a r y s o w a ł y * ? s w o j e oblicze, w y ż e j niż d o t y c h c z a s o w e c e c h y „ m ę s k i e " , „ o j ­ w literaturze n a r o d o w e j , w t w ó r c z o ś c i Czesława Miłosza, Stanis­ c o w s k i e " ( u t r w a l o n e w e t y m o l o g i i s ł o w a , oparte na o b o w i ą z k u , ł a w a Vincenza, J e r z e g o S t e m p o w s k i e g o . 12 �PRZYPISY 1 S. O s s o w s k i , Analiza socjologiczna pojęcia ojczyzny, „Myśl W s p ó ł c z e s n a " 1 9 4 6 , nr 2; przedruk w : S. O s s o w s k i , O ojczyźnie j narodzie. Warszawa 1 9 8 4 , s. 1 5 - 4 6 Ojczyzna. Antologia współczesnej poezji ludowej. Wybór, o p r a c o w a n i e , p o s ł o w i e i indeks S t a n i s ł a w W e r e m c z u k , L u b l i n 1987, s. 2 5 1 (dalej O A W P L ) . III w y d a n i e w 1 9 8 5 r o k u , I - 1 9 6 7 , 1 1 - 1 9 7 2 * Т. I p o d red. A l i n y A l e k s a n d r o w i c z - L u b l i n 1 9 6 2 , t. I I - V I I p o d red. Elżbiety i R o m a n a R o s i a k ó w - L u b l i n 1 9 6 6 - 1 9 8 3 * Złote ziarna. Antologia współczesnej poezji ludowej ziemi zamojskiej p o d red. J a n a A d a m o w s k i e g o , L u b l i n 1 9 8 6 • Pozostaje t o w z w i ą z k u z o r g a n i z o w a n i e m t e m a t y c z n y c h konkursów i ankiet przez redakcje p i s m i organizacje społeczne. Ankietę w ś r ó d p o e t ó w na t e m a t ojczyzny o g ł o s i ł y „ R e g i o n y " na 60-lecie odzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i Polski ( 1 8 w y p o w i e d z i o p u ­ blikowano w nrze 4 z r o k u 1 9 7 8 ) ; w 1 9 8 8 r o k u k o n k u r s dla l u d o w y c h p l a s t y k ó w pt. „ M o j a mała O j c z y z n a " o g ł o s i ł y : Z G Stowarzyszenia T w ó r c ó w L u d o w y c h i NK Z S L . Słownik gwar polskich J . Karłowicza (dalej SG P ) , 111,424; o d Międzyrzeca. „ M a t e r i a ł y A n t r o p o l o g i c z n o - A r c h e o l o g i c z n e i Etnograficz­ ne", (dalej M A A E ) , I I , cz. 2, 1 4 7 - 1 4 8 • Tamże, s. 1 9 4 0 . Kolberg, Dzieła wszystkie, (dalej K o l b ) , t. 2 7 , Mazowsze 4,224 Tadeusz Styczeń, w : T. S t y c z e ń , E. Balawajder, Jedynie prawda wyzwala. Rozmowy o Janie Pawle II, Roma 1 9 8 6 , s. 7 4 L u d o w a rzeczowość w w i d z e n i u świata przydaje niekiedy wyrazowi ojczyzna jeszcze inne interesujące znaczenie, i n t e r p ­ retujące pojęcie w s p ó l n o t y ludzkiej poprzez w i ę ź b i o l o g i c z n ą , mianowicie znaczenie „ m ę s k i e g o narządu r o d n e g o " . W kartotece słownika g w a r o w e g o w K r a k o w i e ma o n o d o k u m e n t a c j ę z W i e l ­ kopolski, o d Ś r e m u , O b o r n i k , W ą g r o w c a , Wrześni (zapisy A . Tomaszewskiego). Kolb t. 5 0 , Sanocko-Krośnieńskie 2, nr 541 (zapisy z lat ok. 1883-1884). Kolb t. 1 2 , Poznańskie 4, 265 ( 1 8 7 9 ) . Informacja z kartoteki s ł o w n i k a s t e r e o t y p ó w j ę z y k o w y c h UMCS. " Kolb t. 6, Krakowskie 2, nr 7 0 7 ( 1 8 7 3 ) . " Kolb t. 4 1 , Mazowsze 6, nr 1 1 8 4 (zapis z lat 1 8 4 3 - 1 8 6 9 ) ; tamże w a r i a n t p o d nr 1 1 8 5 ; też Kolb t. 3 9 Pomorze, nr 2 1 5 , (1875). Kolb t. 5 0 , Sanocko-Krośnieńskie 2, nr 6 1 3 (zapis z lat 1883-1885). " Tamże, nr 6 0 9 (zapis z lat 1 8 8 3 - 1 8 8 5 ) . Kolb t. 6, Krakowskie 2, nr 6 4 2 (zapis ok. roku 1 8 7 3 ) . Kolb t. 5 0 , Sanocko-Krośnieńskie 2, nr 6 1 0 ( 1 8 8 3 - 1 8 8 5 ) . Tamże, nr 6 1 3 ( 1 8 8 3 - 1 8 8 5 ) . Tamże, nr 6 1 3 Kolb 4 6 , Kaliskie i Sieradzkie, nr 5 5 2 (mat. z lat 1 8 4 3 - 1 8 8 6 ) . Ł. Kamieński, Pieśni ludu pomorskiego 1936, nr 1 2 0 ; podobny refren w pieśni w s p ó ł c z e s n e j zapisano w r o k u 1 9 5 1 , por. L. Bielawski i A. M i o d u c h o w s k a , Kaszuby, m p s , nr 6 1 9 B. H. B r o d o w s k a , Chłopi o sobie i Polsce, W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 16 27 Lud polski na emigracji 1835-1846, Jersey 1854, s.4 38 OAWPL 70 Kolb t. 1 2 , Poznańskie 4 , nr 5 2 7 H. B r o d o w s k a , o p . cit., s. 13 OAWPL 209-211 Antologia poezji ludowej 1830-1980. W y d . III p o p r a w i o n e ; 2 3 7 8 10 11 12 13 14 18 18 20 21 22 23 24 28 rozszerzone, opr. J a n S z c z a w i e j , W a r s z a w a 1 9 8 5 , s. 1 6 6 (dalej APL). APL 417 APL 186 APL 556 APL 300 A P L 162 O A W P L 69 OAWPL 227 APL 803 APL 275 OAWPL 224 APL 489 APL 421 APL 206 O A W P L 67 APL APL 462 APL 846 » APL 444 ' OAWPL 84 O A W P L 77 OAWPL 82 APL 857 J . Jastrzębski, Między apologia a negacją. Kultura ludowa w polemikach 1939-1948, W a r s z a w a 1 9 8 7 , s. 1 3 0 O A W P L 77 APL 444 APL 846 OAWPL 225 J . Pocek, Poezje wybrane. W a r s z a w a 1 9 8 8 , s. 1 0 5 P. H o ł y s z o w a , O grudko mojej ziemi. W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 9 Posłowie d o : O A W P L 1 9 8 7 , s. 2 5 1 W e Wstępie d o : J . Pocek, Poezje. L u b l i n 1 9 8 0 , s. 4 2 OAWPL 232 O A W P L 81 A P L 341 J . Ś w i ę c h , Pieśń niepodległa. Model poezji konspiracyjnej 1939-1945. Warszawa 1 9 8 2 , s. 2 7 6 - 2 7 7 Trza łapać nowe, „ P o l i t y k a " 1 9 6 8 , nr 2 9 ; cyt. za A P L 3 8 J . A d a m o w s k i , Posłowie d o : Złote ziarna. Antologia współ­ czesnej poezji ludowej ziemi zamojskiej, L u b l i n 1 9 8 5 , s. 3 0 9 J . B a r t m i ń s k i , Jak biegną drogi ojczyzny?, „ E t h o s " nr 5, 1 9 8 9 , s. 1 6 8 Por. J . B a r t m i ń s k i , Niebo się wstydzi. Wokół ludowego pojmowania ładu świata, [ w : ] Kultura, literatura, folklor. Prace o f i a r o w a n e P r o f e s o r o w i C z e s ł a w o w i H e r n a s o w i . Red. M . Graszewicz i J . K o l b u s z e w s k i , Warszawa 1 9 8 8 , s. 9 6 - 9 7 Cz. M i ł o s z , Przedmowa d o : Księga Mądrości. Tłumaczył z greckiego i k o m e n t a r z e m opatrzył Cz. M i ł o s z , Paris 1 9 8 9 , s. 37 Poezje 1980, s. 8 0 O A W P L 231 Nad ołtarzem pól. Antologia religijnej poezji ludowej lubelszczyzny. W y b ó r i s ł o w o w s t ę p n e M . L e s i ó w , L u b l i n 1 9 8 6 , (dalej NOP), 98 NOP 117 O A W P L 75 S. W e r e m c z u k w Posłowiu O A W P L 251 R. S u l i m a , Po jasnej stronie świata. [ W s t ę p d o : ] J . Pocek, Poezje wybrane, o p . cit., s. 1 6 - 1 8 J . Pocek, Poezje wybrane, s. 1 0 4 „ R e g i o n y " , 1 9 7 8 , nr 4 , s. 5 R. S u l i m a , Male ojczyzny, „ R e g i o n y " , 1 9 8 9 , nr 3, s. 1 0 4 3 3 3 4 3 5 ж 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 8 4 7 4 8 4 9 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 8 9 6 0 6 1 62 6 3 8 4 6 5 6 6 6 7 68 6 9 7 0 7 1 7 2 73 7 4 75 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58ddd8278ea3bd84821b52d1442ae220.pdf 8548fea8f269edfdafa111f78a582052 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3863 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3620 Title A name given to the resource Okładka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA ROK V I P A Ń S T W O W Y 19 5 2 I N S T Y T U T NR 4-5 S Z T U K I �ZESPÓŁ REDAKCYJNY Dr Mieczysław Dr Ksawery redakcji), Gładysz, Piwocki, Mgr Aleksander Dr Roman Jackowski Reinfuss, Mgr Jan (redaktor Sadownik Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor Mgr Aleksander REDAKCJA i ADMINISTRACJA naczelny), (sekretarz techniczny), Wojciechowski. P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, DŁUGA 26. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86954786b874f9cf5eabe6b212881f95.pdf ce05aa57e6febf2aa4b10a470d5e4ba7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6534 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource okładka 2005/1 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6106 Title A name given to the resource Okładka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2005 rok LIX nr 1 (268) Indeks 369403 ISSN 1230-6142 Cenal5zl KONTEKSTY • A N T R O P O L O G I A KULTURY • ETNOGRAFIA # SZTUKA ANTROPOLOGIA ŻYCIA. ANTROPOLOGIA ŚMIERCI. Zagęszczanie życia Peter Brook Aldona Mickiewicz, Tadeusz Kantor FOTOGRAFIA Andrzej Łojko, Wojciech Prażmowski �Tierno Bokar Petera Brooka. Fot. Maciej Hadrych Zrealizowano przy pomocy finansowej Ministerstwa Kultury Okładka: Polacy, portrety współczesne: Józef Czapski. Fot. Krzysztof G i e r a ł t o w s k i Polacy, portrety współczesne: Portret mojego synka. Fot. Krzysztof G i e r a ł t o w s k i Redakcja K O N T E K S T Ó W : R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz (redaktor naczelny), Aleksander Jackowski, Danuta Benedyktowicz (sekretarz redakcji), Dariusz Czaja, Wojciech Michera, Maciej Różalski, Czesław Robotycki Doradzają i współpracują: Jerzy Bartmiński, A n t o n i Kroh, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak Projekt graficzny: Wojciech Markiewicz Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 26/28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, teł. (+48 22) 50 48 243 tel./fax (+48 22) 50 48 296; e-mail: konteksty@ispan.pl; www.konteksty.pl Wydawcy: Instytut Sztuki PAN, Fundacja Kultury Mrgraf TOMASZ DUKIELSKI Skład: Katarzyna Płońska. Druk i oprawa: Argraf 03-301 Warszawa, ul. Jagiellońska 76, tel. (0 22) 811 51 11 �Polacy, portrety współczesne: Fot. Krzysztof Gierałtowski PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" za rok 2005 Półroczna - 30 zł Roczna - 60 zl Warunki prenumeraty przez „ R U C H " SA O . K . D . P. Prenumerata krajowa: Wpłaty na prenumeratę przyjmują jednostki kolportażowe „RUCH" SA właściwe dla miejsca zamieszkania. Termin przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową - do 5 każdego miesiąca poprzedzającego okres rozpoczęcia prenumeraty. Prenumerata opłacana w złotówkach ze zleceniem wysyłki za granicę: Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" SA Oddział Krajowej Dystrybucji Prasy, 01-248 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33, telefony 5328-731, 5328-816, 5328-819, 5328-820 infolinia 0-800-1200-29 wpłaty na konto w banku PEKAO SA IV O/Warszawa Nr 12401053-40060347-2700-401112-005 lub kasa Oddziału. Dokonując wpłaty za prenumeratę w Banku lub w Urzędzie Pocztowym należy podać: nazwę firmy kolportażowej, nazwę banku, numer konta, czytelny pełny adres odbiorcy za granicą, okres prenumeraty, rodzaj wysyłki (p-tą lot. czy zwykłą) oraz zamawiany tytuł. Warunkiem rozpoczęcia wysyłki prenumera­ ty jest dokonanie wpłaty na konto „RUCH". Prenumerata opłacana w dewizach przez odbiorcę z zagranicy:przelewem na konto w banku w USD PEKAO SA IV O/W-wa 12401053-40060347-2700-457872-001 w EUR PEKAO SA IV O/W-wa 12401053-40060347-2700-459782-001 Po dokonaniu przelewu prosimy o przesianie kserokopii polecenia przelewu z podaniem adresu i tytułu pod nr faxu + 48 22 532-87-32. Opłaty za prenumeratę można dokonać również czekiem wystawionym na firmę „RUCH SA OKDP" i przesianym razem z zamówieniem, listem poleconym, na adres „RUCH". Informujemy, że klienci płacący z zagranicy mogą też dokonać wpłaty na prenumeratę kredytowymi VISA i MASTERCARD w internecie http://www.ruch.pol.pl. CENTRALA HANDLU ZAGRANICZNEGO ARS POLONA 03-933 Warszawa, Obrońców 25, Polska tel.: 22 509-86-00, fax: 509-86-48 e-mail: arspolona@arspolona.com.pl VAT No: PL 5251700016 Sprzedaż prowadzi również Dział Wydawniczy Instytutu Sztuki PAN, 00-950 Warszawa, ul. Długa 28, tel. 50 48 274 www.ispan.pl iswydawnictwo@ispan.pl Sprzedaż na rachunek, za zaliczeniem pocztowym lub za gotówkę w Dziale Wydawniczym oraz w kiosku Instytutu Sztuki. Również numery archiwalne. �W NASTĘPNYM NUMERZE * GEORGIJ IWANOWICZ GURDZIJEW Peter Brook Wstęp * Recepcja Grzegorz Ziółkowski Recepcja nauczania Geo­ rgija Iwanowicza Curdżijewa w Polsce * W stronę esencji Peter Brook Wprowadzenie: "W stronę esencji", Peter Brook Grając rolę w życiu, James Moore Wystąpienie we Wrocławiu w listopadzie 2001 roku, taurence Rosenthal W stronę esencji, Tilo Ulbricht Wprowadzenie do nauczania o wielkich prawach * Nauczanie Thomas de Hartmann Nasze życie z panem Gurdżijewem (fragment), Piotr D. Uspienski Fragmenty nieznanego nauczania. W poszukiwaniu cudownego (fragment), Jeartne de Salzmann Pierwsza inicjacja, Michel de Salzmann Widzenie: niewyczerpane źródło wewnętrznej wolności, Henri Tracol "Pamiętanie samego siebie", James Moore Omawiane objawienie * Belzebub i Ruchy Henri Tracol Tako rzeki Belzebub, Joanna Haggarty Niektóre aspekty Ruchów, Rola Ruchów wywiad z Pauline de Dampierre * Gurdżijew - człowiek Michel de Salzmann Georgij Iwanowicz Gurdżijew, Fritz Peters Dzieciństwo z Gurdżijewem, Tchesslav Tchechovitch (Czesław Czechowicz) Wierni dnia dwudziestego, Henriettę Lanes Rozpoznać mistrza * Biblio­ grafia Michel de Salzmann Odsyłacz do literatury na temat Curdżijewa, Grzegorz Ziółkowski Bibliografia źródeł w języ­ ku polskim na temat Gurdżijewa i jego nauczania * Henryk Jurkowski Craig w świecie Idei Henryk Jurkowski Sztuka ak­ torska jako wyraz dualizmu filozoficznego * ISTA - WROCŁAW, 2005 Maciej Różalski - Utopia, której udało się zaist­ nieć, Eugenio Barba - jak doszło do powstania ISTA, Julia Varley ISTA - Opowieść o przemianie. Otwarty list do uczest­ ników i prowadzących czternastej sesji ISTA, Wrocław, 2005, Nando Taviani Doświadczenie teatru między improwizacją i premedytacją, Roberta Carreri, Julia Varley, Ibn Nagel Rasmusen Improwizacje aktorów Odin Teatrem, Paweł Soszyński Sen Andersena, Paweł Soszyński Slow Morion, Eugenio Barba Dzieci Ciszy. Rozważania o czterdziestoleciu Odin Teatrem, Eugenio Barba Tajemnemu ludowi - przyjaciołom Odin Teatrem, Eugenio Barba Zdobywanie różnicy - List do pewnej historyczki o nieukierunkowaniu pamięci autobiograficznej � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00e6f5f07d6caa1153ebc2f1e9bd483f.pdf df0ff03b1541828d80306051b13cbf91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6497 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource okładka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6069 Title A name given to the resource Okładka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja PSL- Konteksty Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 1230-6142 Special Issue 2014 Polska Sztuka Ludowa K o n teksty ♦ CULTURAL ANTHROPOLOGY ♦ ETHNOGRAPHY ♦ ART ♦ ANTHROPOLOGY between Scie n ce and A rt ANTHOLOGY OF TEXTS FROM THE QUARTERLY "KONTEKSTY" (CONTEXTS) Volume I Anthropology of Contemporary Culture Uolume II Anthropology of Film �Palace of Culture and Science in Warsaw. © Photo: Anna Beata Bohdziewicz On the cover: altar erected in Defilad Square (in front of the Palace of Culture and Science in Warsaw), where Holy Mass was celebrated during the visit-pilgrimage of Pope John Paul II in Poland, 1987. © Photo: Anna Beata Bohdziewicz Editorial Staff: Zbigniew Benedyktowicz (Editor-in-Chief), Aleksander Jackowski, Danuta Benedyktowicz (Managing Editor), Justyna Chmielewska, Dariusz Czaja, Wojciech Michera, Maciej Rożalski, |Czesław Robotyckj, Tomasz Szerszeń. Summaries: Aleksandra Rodzińska-Chojnowska Scientific Editorial Board: Jerzy Bartmiński (Maria Curie-Skłodowska University, Lublin), Antoni Kroh (Ethnographical Workshop, Nowy Sącz), Ludwik Stomma (Ecole des Hautes Etudes, Sorbonne, Paris), Roch Sulima (University of Warsaw), Zofia Bisiak (Foundation Academy Łucznica) NARODOWY PROGRAM ROZWOJU HUMANISTYK* This scientific publication was financed by the Minister of Science and Higher Education in the frame of the “ National Programme for the Development of the Humanities” [Narodowy Program Rozwoju Humanistyki] for 2012-2013. Translation: Aleksandra Rodzińska-Chojnowska Selection and edition: Zbigniew Benedyktowicz Design: Andrzej Łubniewski Editorial address: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 26/28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. (+48 22) 50 48 243 tel./fax (+48 22) 50 48 296; e-mail: konteksty@ispan.pl; www.konteksty.pl Publisher: INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE „Konteksty” in electronic version is also available in Central and Eastern European Online Library (CEEOL) http://www.ceeol.com/aspx/publicationlist.aspx Electronic design: Łukasz Pruszko � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/85d0d2c2a22993c7542fdce0da1e7490.jpg 99485f4f14b695e1c51cdf0ee1bb9213 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Okrągły płotek palisadowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia płotek palisadowy wykonany z kołków Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.1.4_01 budownictwo wiejskie elementy zagrody Lipnica Wielka ogrodzenie okolice Nowego Targu płot https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09df815db970545834b03c1435348abd.pdf 40a71682075e33c37696a36bdd2a34e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5975 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5567 Title A name given to the resource Okres lub wiek dziecka, kiedy może być porwane lub zamienione/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska, Edyta Kłodnicki, Zygmunt ( kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Okres lub wiek dziecka, kiedy może być porwane lub zamienione Opracowała Edyta Diakowska Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Objaśnienie znaków: Wierzono dawniej, iż porwania lub zamiany dziecka przez demony są możliwe: 1 — tylko przed chrztem, 2 — również po chrz 3 — do wywodu matki, 4 — niemowlęta, 5 — małe dzieci, 6 — do czasu aż dziecko nauczy się chodzić, 7 —chodzące już, 8 miesięcy, albo do czasu aż nauczyło się chodzić, 9 — cyfry w kółkach odnoszą się do wieku porywanych dzieci, np.do dwóch lat, do trzech lat itd., 10 — do kilku lat, 11 — rzadko dzieci starsze, 12 — potwierdzone informacje z kwestionariusza VII, 13 tradycji, 14 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. i 80. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. i 80. XX wieku. 3. Punkty oznaczone kolorem szarym odnoszą się do informacji z kwestionariusza PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzen urodzinowe. 4. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w Kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i nia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: XIII. Wątek opowiadań o porywaniu dziecka i podrzucaniu "odmieńca" 69. W jakim okresie dzieciństwa zdarza się to np. tylko przed chrztem, przed wywodem matki? Do jakiego cza niejszych? Od jakiego wieku dziecka nie zdarza się już? oraz na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 10, Demony, półdemony i istoty nadp dzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych, oprac. Józef Gajek: XVI. Demony porywające, zamieniające dzieci 6. Przybliżony wiek porwanego dziecka, czy porwania dotyczyły niemowląt, które nie chodzą, czy dzieci starszy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7941eec0c75031a8c0da4261331b203.pdf 8730d077b0c8f2db2b428609cc665fc6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5938 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5530 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie 'spiczastego, czubatego' brzucha ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie spiczastego, czubatego brzucha ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, ż e gdy c i ę ż a r n a kobieta posiada brzuch spiczasty, czubaty: 1—urodzi c ó r k ę , 2—urodzi syna, 3—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą o z n a c z a j ą informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h rejonów Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi n a pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) Z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c2f920f08594c4040c1ba97c56009fcd.pdf 66eb8de9d6746b40082e74c4b82485d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5931 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5523 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie "korzystnego" wyglądu ciężarnej kobiety / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie korzystnego wyglądu ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, że gdy ciężarna kobieta wygląda ładnie (np. posiada ładną, gładką, „czystą" cerę): 1—urodzi córkę, 2—urodzi syna, 3—„dobrze wygląda", to urodzi syna, 4—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez i n f o r m a t o r ó w indagowanych w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym zda­ niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6feace9177c7648b1fd9b34309b45075.pdf 6a98643d7ef932d38e2ded21a6b1c216 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5932 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5524 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie "niekorzystnego" wyglądu ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie niekorzystnego wyglądu ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, ż e gdy c i ę ż a r n a kobieta w y g l ą d a niekorzystnie (np. posiada b r z y d k ą cerę): 1—urodzi c ó r k ę , 2—urodzi syna, 3—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3590a38b9007f30cafe8b05bdb2e9b2c.pdf 2d01c1337337271385e910b7bf0a5089 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5937 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5529 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie "okrągłego" brzucha ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie okrągłego brzucha ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, że gdy c i ę ż a r n a kobieta posiada „okrągły" brzuch, to urodzi: 1—c ó r k ę , 2 — syna, 3—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba8279677302864b91cb5be62737d85e.pdf c51f0b263229bb8b2a5a311cb7c9ce68 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5939 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5531 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie apetytu ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie apetytu ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, ż e gdy c i ę ż a r n a kobieta ma podczas ciąży o c h o t ę na k w a ś n e potrawy: 1—uro­ dzi syna, 2—urodzi c ó r k ę ; gdy ma o c h o t ę na słodkie potrawy, 3—urodzi c ó r k ę , 4—urodzi syna, 5—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32fe46defe87701f4933f662d9958e7b.pdf 4d6a2710420049f460d7fb5ae3972110 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5935 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5527 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie braku plam na skórze ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie braku plam na skórze ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, ż e gdy c i ę ż a r n a kobieta nie ma plam na s k ó r z e : 1—urodzi się c ó r k a , 2—urodzi się syn, 3—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi n a pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2964da405c8c38d373af974e0da36b17.pdf 4a984c8ccdbffd96fe2c428122b4c45a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5940 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5532 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie interpretacji snów ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie interpretacji snów ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: O płci noworodka prognozowano po snach ciężarnej: 1—p ł e ć dziecka b ę d z i e zgodna z t y m co się śniło, 2—p ł e ć dziecka b ę d z i e odwrotna od tego, co się śniło, 3—inne sny, na podsta­ wie k t ó r y c h o k r e ś l a n o płeć p o c z ę t e g o dziecka, 4—brak d o k ł a d n i e j s z y c h danych, 5 — brak tradycji, 6—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą o z n a c z a j ą informacje p o c h o d z ą c e od l u d n o ś c i n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi n a pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić 16. Wróżby: a) ze snów - chodzi o treść snu, która zapowiada urodzenie chłopca łub dziecka: dziewczynki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86202624ce41a703d2e4daf9085cd6b5.pdf cbde1d4de7bed6651a55226e7be88c34 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5934 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5526 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie koloru cery ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie koloru cery ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, ż e gdy c i ę ż a r n a kobieta: 1—jest blada, to urodzi c ó r k ę , 2—jest blada, to urodzi syna, 3—jest „ c z e r w o n a " / „ r u m i a n a " , to urodzi syna, 4—jest „ r u m i a n a " , to urodzi c ó r k ę , 5 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7eaaf426b2d385d1d63a4bc6a2490fdb.pdf aefe2b02be744e73fc87a719e98ec015 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5933 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5525 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie plam występujących na skórze ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie plam występujących na skórze ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, ż e gdy kobieta c i ę ż a r n a ma plamy (np. piegi na twarzy): 1—urodzi się c ó r k a , 2—urodzi się syn, 3—brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (prze­ siedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6642330abf4a03ecb96b9a7de277cb78.pdf f56da447a98ee8cb67a1b8565858db87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5756 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5354 Title A name given to the resource Określanie pory nocy na podstawie piania koguta/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.248 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 44. Określanie pory nocy na podstawie piania koguta Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o kogucie? Objaśnienia znaków: Pianie koguta oznacza: 1 — zbliżający się poranek; 2 — porę nocy (brak dokład­ niejszych danych); 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60b1961df91a0629b88c0337f13c48d4.pdf 4693779b5dac962967596c1912718d5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6609 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne swaty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6179 Title A name given to the resource Określenie odmowy używane podczas swatów/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.126 ( mapa nr 17) Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 17. Określenie odmowy używane podczas swatów Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne", b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy"). Zbadać, czy terminy te /nazwy/ są lub były we wsi znane oraz opisać — na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto brał w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grał w nich swat? może swatka? 27a. Czy „oględziny" i „swaty", zmówiny to dwa akty równoczesne, czy dwa odrębne, w pewnych odstę­ pach czasu? 28. Jak postępowano i zachowywano się, jakie formuły wygłaszano, gdy wynik tych przetargów był nega­ tywny? Czy podawano wówczas „poczęstne" wyrażające odmowę? Czym częstowano? Czy wypowiadano jakieś formuły słowne? Jeżeli tak, należy je zapisać [...] Objaśnienia znaków: 1—„dostać słomiany wianek"; 2 — „dostać grochowy wieniec", „wianek gro­ chowy"; 3 — „dostać kosza"; 4 — „dostać kipę" (kosza); 5 — „panna usiadła na koszu"; 6 — „dostać arbuza"; 7 — „dostać czarną polewkę", „szarą polewkę"; 8—„dostać czerninę"; 9 — „dostać łopatę"; 10 — inne odpowiedzi (zob. komentarz do mapy); 11 — brak tradycji; 12 — brak odpowiedzi. �Uwagi: 1) mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. X X wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesied­ leńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8799f08819d026a3fe7cb3cfdf5a0475.pdf 35fef137b77a93615f3fa2351bfbe6e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3843 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource kowalstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3603 Title A name given to the resource Okucia wozów z okolic Makowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.11-12; s.27-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OKUCIA WOZÓW Z OKOLIC MAKOWA CZĘŚĆ I. ANALIZA FORM ZOFIA (c z a s i e dzonych przez Instytutu na i poszukiwań Sekcje Badania znacznym Sztuki ornamentowania i inne nym żelaznych zdobione części z Z i bogatym i nagromadzonego że na terenie pod względem i rodzajem, Grupy centrami w 212 stanowią dają obejmującego krakowskiego wozów układają się m i ę d z y sobą poszczególnych s i ę na n i c h się z w y k l e powiązać niniejszej Makowa pracy jest Jordanowa, itd., k t ó r e Cechą jącego dyszel bardzo często w wozach i śnicę, z pewnymi w analiza Bystrej, skrócie będę nazy­ charakterystyczną z Makowa i tej obejmu­ się miejscowości wymienionych. głównie na przedniej dyszlu i tzwspotykany r y c . 1. J a k nas okuć Sidziny, ( r y c . 1, 8) p o w t a r z a j ą c y Okucia ozdobne w y s t ę p u j ą ce części ornamen­ g r u p y jest k s z t a ł t p i e r ś c i e n i a ś r o d k o w e g o , na sic tak kowalskimi. „makowskimi". okuć zdob­ miejscowościach województwa kształtów Przedmiotem wyżej zaś artystycz­ ludowego materiału, znajdujących zdobionych z okolicy Osielca, czasem dzięki ornamentom ozdobne okucia jak wać dyszla, te pewne grupy, które różnią tów. przy Małopolsce. kieleckiego w zwyczaj wozach. dziedzin 596 o k u ć w o z ó w , z e b r a n y c h wynika, krakowskiego okuć Okucia ciekawszych nictwa w stwierdzono dzisiejszego są okucia żelazne. kształtom jedną Ludowej, do d n i a prowa­ Państwowego obszarze w o j e w ó d z t w kieleckiego ż y w y Przeważnie terenowych, Zdobnictwa CIEŚLA-REINFUSSOWA części śnicach. na tych w okolicach wozu, a Najpełniejszy częściach skupiają się przede zespół przedstawia widać z załączonej ilustracji okucia Makowa mianowicie interesują­ wszystkim na f2 a 27 �T ABLICA I 9 10 k o ń c u dyszla i w miejscu jego osadzenia w Takie rozmieszczenie wynika ze względów tech­ cową a najwięcej (ryc. narażone na końcu dyszla 1) w ą s k i e j , p r o s t o k ą t n e j hakowatego rzchnię blachy 3) d o l n e g o wymagają 6a, wzmocnienia. Okucia na 2) uszkodzenia wyrostka, zwanego składają się z 4 blachy górnej sterczącego tu ( r y c . 1, 3), nad ,,kaczka" okucia, o d p o w i a d a j ą c e g o części: (ryc. blasze ( n i e w i d o c z n e g o n a r y c . 1 i 4) p i e r ś c i e n i a , powie­ 1, 2 ) , górnej obejmują- cego k o n i e c d y s z l a w r a z z b l a c h a m i z w a n e g o „koń­ witką" ( r y c . 1). D r u g i jący się u nasady dyszla nicznych, g d y ż oba w y ż e j w y m i e n i o n e p u n k t y j a k o specjalnego 28 śnicach. mianowicie: z 4 pierścieni 1, 5, 7, 8, 11), d w ó c h 6b), nazwie, samym ozdoby a w leżącej między 9, okuć, znajdu­ zwanych „witkami" blach bocznych formie iglicy o blachami ( r y c . 1, nieznanej bocznymi w i e r z c h u d y s z l a , ( r y c . 1, 4) o r a z h a k a , ż ą c e g o do zawieszania 1, zespół złożony b y w a z 9 części; 10). Jako ,-wagi" czy „ p ó ł w a ż k a " ostatnie blachy wzmacniające okucie drewniane należy mi na słu­ (ryc wymienić ś n i c e ( r y c . 1, 12a, b). Hak stanowi punkt graniczny, rozdzielający �TABLICA wszystkie p i e r ś c i e n i e na d w i e części w ten że znajdujące zywają w się „ w i t k a m i tyle „ w i t k ą Pierwszy (ryc. poza poprzed 1, 7 ) , k t ó r y i „witka" jeszcze leżąca bocznych dodatkowe śnice również posiada z dyszlem dolny poza określenie koniec „skupienie „iglicy", okuwane. 5 w i t e k i blachy boczne a nie inne w znów mają „iglicę" bez ma­ blach nie znaj­ ani drugiego t y l k o same witki l i c z b i e 4, w ł ą c z a j ą c sych, których w to j u ż pierścień s i ę czasem w ó z k i o dyszlach posiadających zaledwie końcowy. prawie bo-, dwie witki, a to na k o ń c u dyszla i w miejscu jego osadzenia w śnicach. Różnice występujące w sposobie o k u w a n i a dysz­ la i l u s t r u j e p o n i ż s z a t a b e l k a , u w z g l ę d n i a j ą c a tylko żelazne Nie wszystkie w o z y są jednako bogato zaś i takie, w dziemy ani jednego mianem z dyszlem". Jedne posiadają ją zaś bocznych- b y w a j ą Zdarzają związujący obejmuje blach hakowi", na­ hak". pierścień, „iglicy" śnica sposób, się od niego k u p r z o d o w i dyszla II witki, blachy te c z ę ś c i , k t ó r e j a k h a k widzenia technicznego w wozie. każdym i „iglice", pomijająca lub „kaczka" niezbędne ' zaś są z punktu i występują 29 �występ. Nazwa okucia Witka (ryc. końcowa l-l) Wilka Jak tabelki 47 Przystępując dyszla 68 7) środkowa 3 (ryc fryc. Blachy Iryc. boczne 22 1, 2) ma okuć tzn: witki stał „makowskiego" zasadniczo środko­ się p o d s t a w ą od formę 6-cio boku o k o ł o 10 c m , k t ó r e g o wierzchołki wydłużają się, do innych. dwa tworząc dyszel i śnice. B o k i tego sześ- c i o b o k u s ą c z a s e m p r o s t e ( t a b l . I . 5), z w y k l e j e d n a k mniej lub więcej „Iglica" (ryc. 1-4) 20 r 57 14 ()() ) >l 1» w k l ę s ł e (tabl. I. 6 — 14), o n a r o ­ ż a c h o s t r y c h ( t a b l . I . 5, 6, 7, 8) n i e k i e d y n a r o ż a t e s ą ścięte Snicc 1-I2(i. 1 — charakterystycznego kształt ośrodku obręcz, obejmującą 4<) (ryc. b). umiarowego o przekątni b) przewa­ dyszla (ryc. 1 — „makowskich" ten przeciwległe l~(,a, (ryc. końcu najbardziej 8). J e j wyodrębnienia 71 I - 11) od 1 — Pierścień ostatnia zdecydowaną z 4 witek do o p i s u f o r m p o s z c z e g ó l n y c h zacznę elementu wozów OH J-ti) Wilka wynika zespół okuć złożony i ś n i c a c h ( r y c . 1 — 12a, 24 wej Wilka iryc. z tej gę ma 7, 8, 11) o r a z b l a c h y n a środkowa I wysl. 71 Wilka mula fryc. !-•>) (ryc nic pojedynczo (tabl. wójnie (tabl. I . 14), I . 10 — rzadziej 13), t o z n ó w bywają pod­ zaokrąglone ( t a b l . 1. 9). Blacha (ryc. końcowa I - 'i) Z d a r z a się r ó w n i e ż , przez dalsze p o m n a ż a n i e przy­ biera postać tarczy okrągłej otoku ( t a b l . I . 15, Jak z załączonego zestawienia wynika najczę­ s t s z y m i o k u c i a m i są d w i e w i t k i na k o ń c u i u dy dyszla, po nich idą dwa pierścienie nasa­ środkowe ( r y c . 1 — 7, 8) a n a s t ę p n i e b l a c h a k o ń c o w a i ś n i c e . wy­ cięć, że zaciera się k s z t a ł t p i e r w o t n y i w i t k a Obok 16). tych, nazwijmy je, ścieni spotyka się r ó w n i e ż i witki o ząbkowanym owalne podłużnie „gwiaździstych" na omawianym pier­ terenie ( t a b l . I . 2) w z g l ę d n i e p r z e c z n i e ( t a b l . I . 3), k o l i s t e ( t a b l . I . 4) c z y też po­ zu­ S t o s u n k o w o dość r z a d k i e są b l a c h y boczne i ,,iglice" p e ł n i e p r o s t e w k s z t a ł c i e o b r ę c z y ( t a b l . I . 1). J e d n a k Oba te ostatnie te f o r m y przy bardziej ozdobnych razy zdarzyło się, na ostatnie d y s z l u bez okucia że zwykle występują wozach. „iglice" razem, Zaledwie pojawiły się i „iglic" jest k t ó r a je obejmuje witka i u m a c n i a na Jeśli chodzi teraz o k w e s t i ę pewnymi mała zespołami, tłumaczy poniższa to to (ryc. struje same blach bocznych i odwrotnie. W s ł y m z w i ą z k u i u z a l e ż n i o n a od w y s t ę p o w a n i a bocznych kilka Na to okuć okuć Wszystkie lazne dyszlu owalnych 13 18 okrągły,!, obręczy 7 3 10 Brak lego części mówi % 11) j witek-i-blachy -f- blachy boczne końc. - f zauważyć nych materiałów podanego razem s a m a za s i e b i e . J e d e n r z u t „gwiaździstych" w śnice 8% terenie, mają innymi. które zestawienia. większości zdecydowaną nad oka przewagę Oprócz zebra­ ponadto szereg potwierdziły wynik przeprowadzono Jordanowa, Bystrej, 0 % 4 4 °0 3 pierścienia form wywiadów że­ (,4 najlepiej T a b e l k a ta wyslep. r 4> 5), tabelka:: na zestawienie. okuć: „gwiaździstych'- wystarcza, żeby Zespól ilu­ ści­ dyszlu. zagadnienie następujące 71 w o z ó w b y ł o blach 1 — występowania są d a l e k o rzadsze. N a j l e p i e j Wozy z okolic Sidziny itd., w „gwiaździstą" Makowa, przeważającej witkę środkową. Czasem zdarzy się j a k i ś ozdobnie k u t y wóz, pocho­ •7 witek blacha -f „iglica" końc. 4- 2 śnice 2% dzący o 4 witki inice + (lub i wilki (lub bez + blacha kom . wywiad 44 bez) śnice 2 śnie. 2 witki na końcu sady dyszla 2\ na­ 1 okolic Makowa czy pierścieniu. okazuje jednak Jordanowa Przeprowadzony z reguły, że okucie to jor­ wy­ uczył się w przeniósł poznane tamtejszych formy w stronach, a swoje później okolice. Powyżej witki „gwiaździstej" mniej więcej w 71 ro­ d a n o w s k i c h , w z g l ę d n i e k o w a l , k t ó r y to okucie ległości razem dalszych b i o n e b y ł o w k t ó r e j ś z w s i p o d m a k o w s k i c h czy konał i u z „gwiaździstym" lazny 10 (ryc. cm 1 natrafiamy — 7), na zwany drugi też pierścień ,-skupienie od­ że­ śnica �TABLICA 1 III 2 3 TABLICA 1 z IV 2 3 dyszlem", którego charakterystyczny dla ka ta k ą na przypomina 7 — 4 4 kształt wozów swym jest 5 również bardzo „makowskich". wyglądem koronę, Wit­ wyso­ 11 c m ( c z a s e m d o c h o d z i d o 16 c m ) , lek­ ko z w ę ż a j ą c ą się k u podstawie. K r a w ę d ź d o l n a jest zawsze prosta, górna wycięta w zęby o urozmai­ końcami ku witce środkowej ce zębów zaś tych 14, 15), kiedy czasem wykrój bywają ścięte ich 1 — 7, 8). Koń­ ostre (tabl. (ryc. I I . 6, 7, (tabl. jest jeszcze I I . 10, Konusowata forma omawianej wana jest rozszerzaniem się śnie raz ścień ten stale zwrócone 12). Nie­ profilo­ w a n y ( t a b l . I I . 13). c o n e j f o r m i e . R a z s ą o n e d r o b n i e j s z e ( t a b l . I I . 7, 12), w i ę k s z e ( t a b l . I I . 6. 1 1 , 13), a l e 11, dodatkowo 8, niezawsze jest w witki na całym spowodo­ dyszlu. swym Pier­ otoku $ \ �R u 2 1 4 7 j e d n a k o w o szeroki. Z d a r z a się czasem, że g ó r ą szerszy, z a ś s p o d e m cej) węższy jak pierścień Spod „gwiaździsty" tak i oprócz f o r m charakterystycznych dla o ś r o d k a kowskiego" przybiera też i kształty we dla tych okolic inne ten „ma­ nietypo­ dyszla tabel­ było: 46 65 °/o 15 21 ° o różne i owalna okrągła Brak tej Porównując s i ę do witek prawie jednakową 6 1 « % 1 % :i 4 '7o z poprzednim, „gwiaździstych" odno­ zauważymy częstość w y s t ę p o w a n i a jednych i d r u g i c h . N i e znaczy to b y n a j m n i e j , że te ozdobnie profilowane na 32 witki to zestawienie pierścienie t y m samym spotyka się pierścienia blachy 1 — 6X30 „korony" witka. środkowego umieszczone na nimi „iglica" (ryc. 1 — wycho­ bokach 6a, b ) i l e ż ą c a n a w i e r z c h u w cm, względnie 8X35 bok dłuższy, znajdujący jest zupełnie prosty, dyszla pośrodku 4). cm, przy się drugi pod czym spodem zaś widoczny jeden dyszla wycięty towarzyszy prosty „gwiaździ­ pierścień. (tabl. I I I . 5, 6, 7 ) . K o ń c e t y c h z ę b ó w , z w r ó c o n e s ą z a w s z e do ś r o d k a dyszla, m o g ą albo ścięte (tabl. 1). D w a boki Podchodzący b y ć ostre (tabl. I I I .1 —7) I I I . 8). Z d a r z a j ą boczne o z u p e ł n i e się też prostych krawędziach krótsze również pod w i t k ę jest nie prosty są blachy (tabl. I I I . jednakowe. zaś drugi by- 'W cl t r ó j k ą t n y (tabl lub łukowato Zwykle równocześnie dyszlu. Często b o w i e m stej" witce ś r o d k o w e j dwie lub okrągła j e s t w z ę b y d u ż e ( t a b l . I I I . 2, 3 ) , l u b d r o b n e „korona" równa obręcz szerokości drugiego między ( t a b l . I I . 1, 2, 3, 4, 9, 1 6 ) . najlepiej u j m u j e to niżej podana ,Va 71 okuć dzą (ryc. i odwrotnie obok pięknej się owalna B l a c h y boczne są k s z t a ł t u p r o s t o k ą t n e g o o w y m . ka. szącym czy p ó ł o w a l n y znajduje ( t a b l . I I . 4, 9). Podobnie Cyfrowo jest dyszla jest o p o ł o w ę (lub w i ę ­ 8 stępuje I I I 4) wygięty o w a l n y (tabl (tabl w wozach, m a j ą c y c h dodatkowo jeszcze III 2 5 8) I I I . 2) blachy boczne w y ­ jedno okucie żelazne n a z w a n e p r z e z e m n i e , , i g l i c ą " ( r y c . 1 — 4). O k u c i e to składa się jakgdyby z dwóch części, dolnej �TABLICA V r V l i 10 w kształcie 5 — cokołu trójkątnego (tabl. I V . 1, 2, 9) c z y c z w o r o b o c z n e g o ( t a b l . I V , 4), cego s i ę p o d s t a w ą nie pozwalając Do o witką środkową tejże obsunąć przeciwległego boku 3, wspierają­ (ryc. 1 — 7), się. „iglicy" Blachy witka mała pomocy obręczy spiralnie zwiniętego zwoju, przechodzącego następ­ 10 ma d ł u g o ś c i o d 30 — 60 c m . „ I g l i c e " b e z spiralnych cm, prawie jednakowe o tyle wśród „cokołów" do c z y n i e n i a z w i e l k ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą W ogólnym zarysie w y g l ą d a j ą wszystkie one mamy 6). B o k i tego t r ó j k ą t a jak nawet lecz p r o f i l o w a n e równomiernie w z w y k l e nie różnorodny ząbkowane od są sposób. podstawy równe Czasem ku wierz­ c h o ł k o w i ( t a b l . I V . 1), w z g l ę d n i e m n i e j w i ę c e j w łowie wysokości przewężone, rozszerzające się (tabl. I V . 5, a następnie ku 6, 9 ) . N i e k i e d y s ą l e k k o ł u k o w a t e ( t a b l . I V . 7), a b y w a j ą g i ę t e p ó ł k o l i ś c i e ( t a b l . I V . 8). po­ górze boki też i w y ­ dyszlu. prostym jest w i t k a duża obejmująca w pierścieniem (ryc. w formie 1, 11) s z e r o k a najszerszym środkową zakładania główka podkłada w r ó w n o r a m i e n n e , s t o s u n k o w o s m u k ł e ( t a b l . I V , 1, 2, 3, 5, mocno na takim około miejscu śnice 9). do form. trójkąty okucia, (ryc. Ażeby są prostej obydwa się hak „dzidy" kształcie dy­ r ó w n i e ż , ale z d a r z a j ą s i ę b a r d z o ile w części znajduje 1). O która górnej szla i w i t k ą rzadko IV. 1, 5), 15 w i dyszel. M i ę d z y ostatnim p i e r ś c i e n i e m u nasady zwojów występują (tabl. je Drugim przy Całość (ryc. przytrzymuje w ą s k i e j o b r ę c z y nasadzona jest na wierzchołka nie j a k b y w w ą s k ą , ostro z a k o ń c z o n ą dzidę. 14 i „iglice" spinając względnie' doczepiona jest część d r u g a 13 12 11 wagi śruby się pod „gwiaździstą" czy nie nią półważka wrzynała żelazny 1, drzewo pasek blachy, który „gwiaździście". Mało urozmaicone pod względem wydłużone prostokątne (ryc. formy są 1, 12a, b). blachy o dłuższych k a c h zawsze prostych, zaś b o k i k r ó t s z e są w o k ó ł h a k a k o ń c z y się owalnie, o k r ą g ł o a czasem lazne okucia d r e w n i a n y c h śnie to się z jednej strony pod witkę ostatnią, są lekko zaokrąglone. ścią c h a r a k t e r y z u j ą wice, wsi położonej Pewną względnie Makowa. trój­ odrębno­ się w o z y z Białej pow. niedaleko Są bo­ podsunięte jeśli pod n i ą nie p o d c h o d z ą z a k o ń c z o n e b y w a j ą kątnie lub że­ Wado­ Otóż we 33 �wszystkich okuciach zebranych w blachy na śnicach były w tej połowie wsi, swej żelazne długości w y g i ę t e półkoliście i odchylone na z e w n ą t r z nianych Z różnorodna Jest ona a długa (tabl. V) na końcu formie jest dyszla blacha 70 c m - B l a c h y t e w się k u witce i podchodzący jest rozmaicie pod na nią. blachy zeby (tabl V Rzadziej wej witce osadzony jest h a k o w a t y w y r o s t e k zwany tu dyszla bok względnie 11) o s z p i c a c h 13). prosto­ końcu „ k a c z k ą " . Jest on z w y k l e nego klocka końcu wycięty w dwa 12, najpro­ V . 5, 6 7, 9 12, 13. 14 15). N i e k i e d y z d a r z a s i ę , ż e b o k 10) V. spiral­ (tabl. V (tabl. końco­ V . 1), p ó ł k o l i ś c i e ( t a b l . V . 3, 8), l u b t r ó j k ą t n i e zęba (tabl ścięte two­ końce 15). W b l a s z e g ó r n e j w z g l ę d n i e 6 bokiem kształt zostają po­ obu­ nie (tabl. V 5 — Przeciwny zakończony, czasami (tabl. ma tej spotyka się blachy g ó r n e częściowo z w i n i ę t e owalnie ten forma r z ą s i ę o s t r e z ę b y ( t a b l . V . 9, 10, 11), k t ó r y c h naj­ górna mniej w i ę c e j szeroka na kształcie wyglądają jak długi kąt lekko zwężający krótszy się w o d 20 d o stszym s w y m Rozwinięta s t r o n n i e w y g i n a ć s i ę , f a l o w a ć ( t a b l . V . 5 — 8) znajdujących (ryc. 1-3). zewnątrz. to p r o s t o k ą t , z a t r a c a j ą c y m n i e j w i ę c e j w łowie swej długości proste linie, zaczynający śnie. okuć bardziej cm drew­ conych na górnej Na jest w zwró­ formie prostopadłościanu, dłuższym na blasze czy równociosa- umieszczonego pierścieniu na dyszla. tym części cymi w kończę drugiej ich opis k s z t a ł t ó w zajmę żelaznych się o r n a m e n t a m i , okuć, zdobią­ powierzchnię. OKOBKfl B 0 3 0 B B OKPECHOCT9X MAKOBA. OKOBK3 B O 3 0 B cocTaBjiaeT H3 H a n 6 o j i e e M H T e p e c H h i x cupacnefi HapoflHoro npnK/iaflHoro nc.Kycc.TBa. B HacToamefi c r a T b e , c o c r a B A s n o m e f i 1 naerb Tpyfla, paccMaTpHBarojCH cpopMbi w e / i e s H t i x O K O B O K , BCTpenaio- Bjiaroflapa apTHCTHMecKHM cpopMaM u 6oraTt>iM opHaMeHTaM >«ejie3Haa oflHy HopAaHOBa H MaKOBa — AByx HeÖOJlbUJHX 3 T H O K O B K H AeAHTCH H a A B e r p y n n b i : n e p B y K ) r p y n n y C O C T 3 B J I 5 I K 3 T Konbu,a B cpopMe o o p y w e f i , oxBaTbiBaiomnx Abiujjio B HecKOJibKMx M e c T a x ; BTopyro r p y n n y c o C T a B / i a i O T npoAOArOBaTbie >KeAe3Hbie ncmocbi, npeAHa3HaneHHbie A-na yKpenAeHHH AepeBHHHbix n a c T e f l u npnAep>KHBaeMbie BbiLueynoMsmyTbiMM Ko/ibu,aMH. Han6ojiee H H T e p e c H y K ) cpopMy, x a p a K T e p H y r a TOJibKO A J I H B O 3 0 B H 3 O K p e c H O C T e f i MaKOBa H MopAaHOBa, LUHXCH Ha MecTeneK, nepeAHefi B 0 3 0 B B OKpeCHOCTHX nacTH pacnono>KeHHbix B IO>KHOH Majiono/ibLue. MMeeT cpeAHee KOJibu,o, BbiKOBaHHoe B cbopMe, KOAbu,o, H a x o A s i m e e c s i BepxHero Kpyra. FERRURE DES HecKO/ibKO CHARS DANS Bbiuje LA L e s f e r r u r e s des c h a r s , c o n s t i t u e n t u n formes artistiques richement ornées. noxowefi nepBoro, CONTRÉE aspect DE Ha ujecTHKOHeMHyra B cbopMe KopoHbi 3 B e 3 A y H BTopoe c npeKpacHbiM npochw/ieM MAKÓW. intéressant d'ornementation populaire grâce à leurs D a n s l ' a r t i c l e p r é s e n t q u i est l a p r e m i è r e p a r t i e d ' u n o u v r a g e p l u s l o n g , i l est t r a i t é des f o r m e s d e f e r r u r e s , p r o v e n a n t des a l e n t o u r s d e J o r d a n ó w e t M a k ó w , d e u x p e t i t e s b o u r g a d e s s i t u é e s d a n s l e S u d d e ' l a P o l o g n e . L e s f e r r u r e s se d i v i s e n t e n d e u x g r o u p e s . L e p r e m i e r se c o m p o s e d ' a n n e a u x e n f o r m e de c e r c l e s q u i e n s e r r e n t l e t i m o n e n p l u s i e u r s e n d r o i t s : l e s e c o n d , d e l a m e l l e s de t ô l e o b l o n g u e s s e r v a n t à c o n s o l i d e r les p a r t i e s e n b o i s e t m a i n t e n u e s p a r l e s a n n e a u x e n q u e s t i o n . L a f o r m e l a p l u s c a r a c t é r i s t i q u e et q u ' o n ne v o i t q u e d a n s l e s c h a r s d e l a c o n t r é de M a k ó w e t d e J o r d a n ó w , se d i s t i n g u e p a r u n a n n e a u c e n t r a l f o r g é à l a r e s s e m b l a n c e d ' u n e é t o i l e s é x a g r a m m e et un s e c o n d q u i se t r o u v e u n p e u p l u s h a u t q u e l e p r e m i e r e t q u i est u n e couronne au cercle supérieur ingénieusement profilé. THE IRON — BINDINGS OF CARTS IN THE M A K Ó W T h e i r o n — b i n d i n g s of carts are because of t h e i r interesting feature of p o p u l a r art. REGION. artistic f o r m and rich ornamental design a very I n t h e p r e s e n t a r t i c l e w h i c h is t h e I . p a r t o f a l o n g e r w o r k , a t t e n t i o n i s d r a w n t o t h e f o r m o f t h e i r o n — b i n d i n g s w h i c h o n e sees i n t h e r e g i o n o f J o r d a n ó w a n d M a k ó w t w o s m a l l t o w n s s i t u a t e d i n S o u t h - P o l a n d . These i r o n b i n d i n g s are d i v i d e d i n t o t w o g r o u p s . One of t h e m consists of r i n g s i n the f o r m of b a n d s e n c i r c l i n g the shaft i n s e v e r a l places, and t h e o t h e r one of o b l o n g l a m e l s w h i c h serve to consolidate the w o o d e n parts, and h e l d i n place by the above m e n t i o n e d rings. The most characteristic f o r m w h i c h one r e m a r k s o n l y i n c a r t s o f t h e M a k ó w a n d J o r d a n ó w — r e g i o n , is the one with a middle ring w r o u g h t i n t h e f o r m of a s e x a g o n a l star, a n d a n o t h e r r i n g s o m e w h a t a b o v e t h e f i r s t one, w h i c h has the s h o p e o f a c r o w n w i t h a f i n e l y p r o f i l e d u p p e r c i r c u l a r b a n d . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1de1e652b4ab92882819d8b8adc5fd4a.pdf 1443abae07f8debd34c272da44156e2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3872 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource metaloplastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3628 Title A name given to the resource Okucia wozów z okolic Makowa cz.II / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.26-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OKUCIA W O Z Ó W Z O K O L I C MAKOWA П mówione w części pierwszej poszczególne okucia wozów nietylko odznaczają się różnorod­ nością formy, lecz także bogactwem ornamentów. Wzory są wybijane techniką stempelkową, pole­ gającą na tym, że na gotowym okuciu, na zimno lub na gorąco robi się odciski przy pomocy spe­ cjalnych tłoczków. Tłoczki te przybierają formę bądź walcowatych sztabek, bądź młotków, osa­ dzonych na drewnianej rękojeści, zwanych na omawianym terenie „siekocami". Wycięcia na stemplach nie są na ogół skompli­ kowane. Do najpospolitszych i powszechnie t u spotykanych należą: linia prosta, zygzakowata, falista, półksiężyce (o krawędziach gładkich albo ząbkowanych), dalej punkt, kółko, trójkąt. Im więcej kowal ma różnorodnych stempli tym wię­ cej istnieje możliwości zdobniczych. Ważniejszą od ilości posiadanych ,,siekocy" jest jednak umie­ jętność operowania nimi. Niekiedy okucie zdo­ bione ornamentem złożonym z 2 lub 3 elementów daje, dzięki dobrej kompozycji wrażenie estetyczniejsze, niż inne, do sporządzenia którego uży­ to całego szeregu rozmaitych stempli. Zestawione na tablicy I odciski stempli, zebra­ ne z okuć wozów „makowskich" dają przegląd najczęstszych elementów, z których dopiero two­ rzą się motywy ośrodkowe i pasowe. Jak z tej tablicy wynika są to wszystko motywy geome­ tryczne. Na pierwszy plan wysuwają się różnego rodzaju linie, a więc: prosta, (tabl. I , 1), zygzako­ wata (tabl. I , 4), ząbkowana (tabl. I , 7), falista (tabl. I , 5, 6), łukowato wygięta (tabl. I , 8), two­ rząca półksiężyce (tabl. I , 9 — 17), złamana pod k ą t e m ostrym (tabl. I , 2, 3). Oprócz tego bardzo częstym elementem zdobniczym jest trójkąt, po­ siadający kilka różnych odmian. T r ó j k ą t y jakie w ornamentach na okuciach wozów „ m a k o w ­ Л A 2 3 ^ Л A 22 T A B L I C A 23 I skich" występują są stale r ó w n o r a m i e n n e (tab). 1, 18 — 25) o rozmaitej wysokości, dzięki czemu są raz bardziej spłaszczone (tabl. I , 22, 24), to znów bardziej smukłe (tabl. I , 18, 19). Niektóre z nieb posiadają ponadto kółko w środku (tabl. I , 23 —• 25) albo mają podstawę zdeformowaną w kształcie półkola (tabl. I , 25). Z innych figur geometrycznych spotyka się, ale już daleko rzadziej, kwadrat (tabl. I , 26), romb (tabl. I , 27), punkt względnie kółko (tabl. I , 29), oraz kółko przekreślone na krzyż (tabl. I , 30). Osobną grupę zdobin stanowią gwiazdki od 4-ro do 8-miopromiennych, przy czym w każdej gwiazdce promienie mają inny kształt. Jedne są w formie trójkątów (tabl. I , 31 — 33), drugie k w a d r a t ó w (tabl. I . 34, 36), lub wydłużonych pro­ stokątów (tabl. 1, 35). Promienie te łączą się ści­ śle z sobą i wyznaczają kółko w e w n ę t r z n e (tabl. I , 33 — 36), albo ułożone są odśrodkowo, nie sty­ kając się ze sobą zupełnie (tabl. I , 31, 32). Oprócz gwiazdek różnego kształtu spotykamy na wozach „makowskich", choć znacznie rzadziej, pewne motywy zbliżone do form kwiatowych, składających się z kolistego środka i k i l k u płat­ ków dookoła (tabl. I , 37 — 40). Najczęściej jednak z wyżej wymienionych elementów spotyka się, tak w motywach paso­ wych jak i środkowych, półksiężyce i to najróżnorodniejsze co do wielkości i co do kształtu. Występują one bądź to samodzielnie, bądź też w połączeniu z innymi elementami zdobniczymi, przy czym najchętniej kowale zestawiają je z gwiazdkami. Z opisanych tu elementów otrzymujemy całą plejadę motywów, których wartość artystyczna zależna jest przede wszystkim od uzdolnień kom­ pozycyjnych danego kowala. А Л Л Л 4 5 6 • 24 25 26 7 27 9 3 i 28 • O 29 �A N A L I Z A ORNAMENTÓW ZOFIA W zdobnictwie wozów „makowskich" została zrealizowana w sposób mistrzowski podstawowa zasada budowy ornamentu. „ O r n a m e n t " — pisze prof. К. Homolacs — „służy do wyrażenia i pod­ kreślenia formy, na której występuje. Musi on • tedy być zgodny z materiałem w k t ó r y m dana forma została wykona i musi wyrażać sens tej formy." ) Motywy ośrodkowe, występujące jedynie na tarczowatych witkach wozów „makowskich", przedstawione na tablicach I I i I I I , u w y p u k l a j ą wyraźnie kształt owalny, kolisty czy „gwiaździ­ sty" tych witek. Przeciwnie zaś motywy pasowe, znajdujące się na innych okuciach jak na witkach w formie gładkich pierścieni, na blachach bocz­ nych i końcowych na śnicach i „iglicach" podkre­ ślają ich wydłużony kształt (tabl. V I , V I I , V I I I , IX, X). Wspomniane wyżej w i t k i tarczowate są z reguły nieco wypukłe, przy czym na środku w y ­ bity jest jakiś motyw centralny, stanowiący ca­ łość samą dla siebie. 1 Najczęstszą zdobiną, występującą na wyniosłej części w i t k i , to „gwiazda" czteropromienna, k t ó r a w najprostszym wypadku posiada promienie zło­ żone z dwóch łuków, stykających się końcami ze sobą (tabl. I I , 1, 5, 14). Niekiedy łuki te nie scho­ dzą się całkowicie (tabl. I I , 6, 7, 9, 10). Często te cztery promienie łączą się w samym środku z sobą (tabl. I I , 5, 15, tabl. I I I , 1), a czasem nieco dalej od centrum tak, że zamykają wewnątrz p e w n ą przestrzeń, k t ó r a jest albo pusta (tabl. I I , 6, 7, 18, 19), albo wypełniona kółkiem (tabl. I I , 13, 14, tabl. I I I , 4). Łuki wyznaczające promienie gwiaz­ dy bywają niekiedy podwójne (tabl. I I , 5 — 7, 13, 18, 19, tabl. I I I , 1 — 4 ) lub nawet potrójne (tabl. I I , 9, 10, 20, tabl. I I I , 20). Jako odmiana С Z. II. CIEŚLA-REJNFUŚSO WA gwiazdy czteropromiennej występuje niekiedy taka, w której 4 długie przecinające się nawza­ jem łuki układają się jak gdyby w zamkniętą poczwórną pętlicę (tabl. I I , 2). Czasem motyw ten bywa zdwojony w ten sposób, że pętlice mniejsze wpisane są w większe (tabl. I I , 4, 8) lub też pętli­ ce równej wielkości zostają nałożone na siebie z pewnym minimalnym odchyleniem (tabl. I I , 3). Rzadko stosunkowo zdarza się, iż zamiast cztero­ promiennej gwiazdy jako zdobinę środkową kują gwiazdę sześciopromienną, przybierającą bądź postać sześciolistnej rozety (tabl. I I , 12), bądź zag­ matwanej w rysunku „gwiazdy" o promieniach ze zdwojonymi konturami (tabl. I I . 11). W okół gwiazd zarówno cztero jak i sześciopromiennych występują dodatkowo zdobiny w for­ mie małych elips złożonych z łuków, lub gwiaz­ dek. Jeśli duża gwiazda jest czteropromienna a zdobin jest również cztery, wówczas wypełniają one wolne pola między promieniami (tabl I I , 14 20, tabl. I I I , 1). Jeśli dodatkowych zdobin jest sześć, wtedy 2 pozostałe umieszczane są na dwóch przeciwległych końcach promieni (tabl. I I I . 2, 3). Gdy zaś jest ich jeszcze więcej, wtedy układają się one w koło (tabl. I I I , 6), względnie elipsę (tabl. I I I , 5). W niektórych gwiazdach prze­ strzeń między promieniami wypełniona bywa jed­ nym lub dwoma łukami, zwróconymi bądź koń­ cami do w e w n ą t r z (tabl. I I , 13) bądź na zewnątrz (tabl. I I , 10). Oprócz opisanych wyżej jako motywy central­ ne spotyka się na witkach środkowych prosty krzyżyk r ó w n o r a m i e n n y (tabl. I I I . 6), elipsę ze środkiem pustym (tabl. I I I . 8) lub wypełnionym (tabl. I I I , 7) albo też rozety (tabl. I I I , 9, 10) utwo­ rzone z elips powstałych z dwóch łuków. Czasem zdarza się, że motyw centralny złożony jest z 9 Л i 11 i 3*1 12 • J U / 4 32 13 33 14 O 34 15 # 35 16 17 18 O # # 38 36 3? 19 O O 39 40 T A B L I C A I 27 �19 28 T A B L I C A II 20 gwiazdek ułożonych w 3 szeregi po trzy tak, że wypełniają one powierzchnię zbliżoną do kwa­ dratu (tabl. I I I , 13). Rzadziej jeszcze motyw centralny przybiera postać słabo ze sobą powią­ zanych jakgdyby rozsypujących się zdobin w kształcie krzyża (tabl. I I I , 17), czy wirującej gwiazdy (tabl. I I I , 18). Do w y j ą t k ó w należą w i t k i , k t ó r e w ogóle nie mają ośrodkowej kompozycji motywu centralnego, tylko całą ich powierzchnię pokrywa ornament pasowy, jak np. w formie r ó w ­ noległych l i n i i prostych ułożonych z drobniutkich łuków (tabl. I I I , 15), lub przecinają ją przez środek dwie biegnące równoległe linie zygzakowate (tabl. I I I , 14). Opisane tu motywy centralne występują na w i t ­ ce środkowej, bądź jako jedyna ozdoba (tabl. I I , 1, 9), bądź też z innymi, które albo ciągną się wzdłuż krawędzi w i t k i i podkreślają w ten sposób jej kształt (tabl. I I , 2, 8, 15, 16, 18, tabl. I I I , 2, 3, 4, 16, 18 — 20) albo też tworzą zamknięty k r ą g wokół motywu środkowego. Powstają w ten spo­ sób dookoła gwiazdy środkowej koła lub elipsy utworzone z połączonych (tabl. I I , 3) lub luźnych (tabl. I I , 11) łuków, elips (tabl. I I , 4, tabl. I I I , 6 — 10, 12). Wyjątkowo tylko pole środkowe, na k t ó r y m znajduje się motyw centralny w y o d r ę b ­ niony bywa przy pomocy l i n i i łamanej (tabl. I I I , 13). Tarcza w i t k i środkowej przechodzi w obręcz, obejmująca dyszel i śnice. Jeśli idzie o ornament, to kompozycja motywów na tarczy może n a w i ą ­ zywać do zdobin na obręczy (tabl. I I , 2, 5), częściej jednak bywa oddzielona jakimś elementem od niej, tworząc zamniętą zupełnie w sobie całość (tabl. I I , 6, 7, 13, 17. 19, tabl. I I I . 3, 17, 19, 20). Przyglądając się tablicom I I i I I I można ogólnie powiedzieć, że motywy ośrodkowe tu zestawione zbudowane są na najmniej dwóch osiach symetrii, a często na 4 i więcej. W przeciwieństwie do tego ozdoby na tzw. „ko­ ronach" zbudowane są z reguły na jednej osi sy­ metrii, co w pewnej mierze wynikać może z kształ­ tu pola zdobniczego. Uderzającym jest to, że zdobi­ ny występujące na „koronie" posiadają jako mo­ tyw zdobniczy głównie ornamenty roślinne, których nie ma na innych okuciach. Podstawowym, moty­ wem jest tutaj gałązka najczęściej z elipsowatymi listkami, wyrastającymi parami (tabl. I V , 1 — 8, 10, 12, 13, 15, 19 — 23) względnie pojedynczo (tabl. IV, 9, 11, 14, 16, 18, 24). Czasem zamiast listków spotyka się jak gdyby kolce czy igły (tabl. I V , 17, 21). Na powierzchni korony znajdują się dwie (tabl. IV, 1 — 16), trzy (tabl. I V , 17 — 21) a nawet cztery gałązki (tabl. I V , 22). Jeżeli jest ich dwie, wówczas mogą być one umie­ szczone od siebie w pewnym oddaleniu, bądź roz­ chylając się k u górze na zewnątrz (tabl. I V , 1—12), �bądź też przeciwnie, nachylając się k u sobie (tabl. IV, 13 — 15). Czasem zdarza się, że gałązki wycho­ dzące mniej więcej z jednego punktu wychylają się silnie na boki (tabl. I V , 9 — 11), przechodząc w układ prawie poziomy (tabl. I V , 12). W zdobi­ nach, składających się z 3 gałązek jedna ułożona jest na osi symetrii, dwie zaś pozostałe po bokach. Gałązki boczne są z reguły górą na zewnątrz w y ­ chylone. Spotyka się też wypadki schodzenia się 3 gałązek w jednym punkcie u dołu (tabl. I V , 18). Przy układach złożonych z trzech gałązek zdarza się niekiedy, że niewszystkie gałązki wykonane są w ten sam sposób. Naprzykład na tablicy I V r y ­ sunek 21, gałązka środkowa i jedna boczna posia­ dają kolce czy szpilki, podczas gdy druga boczna zaopatrzona jest w elipsowate listki. W wypadku gdy ,.koronę" zdobią cztery gałązki, to schodzą się one parami w kształcie litery „V" (tabl. I V , 22). Wyjątkowo na jednej z „koron" zanotowano ornament roślinny, zbudowany bez osi symetrii, składający się z k i l k u gałązek, ułożonych ukośnie w jednym kierunku (tabl. I V , 24). Pola między gałązkami są albo puste (tabl. I V , 1, 9, 10, 16 — 18, 22) albo też wypełniają je jakieś dodatkowe ozdoby jak gwiazdki pojedyncze (tabl. IV, 3, 19, 24) lub ułożone w różne motywy (tabl. IV, 2 — 8, 11 — 13, 15, 20, 21, 23, 24). Czasem zdarza się, że oprócz lub zamiast zdobin występują też t u daty wykonania wozu (tabl. I V , 2, 6, 13, 15 — 18, 23) lub inicjały (tabl. I V , 14, 15). Rzadko ornament rośliny wypełnia w całości pole zdobni­ cze. Przeważnie jest ono bądź jednostronnie bądź dwustronnie obrzeżone szlakiem ornamentu geo­ metrycznego. Wzdłuż prostego boku „korony" jest to najczęściej pas złożony z trójkątów łuków, elips. Na niektórych bogatszych okuciach pas ten składa się z k i l k u biegnących równolegle układów zdobin (tabl. I V , 3, 9, 11, 12). Na przeciwległym brzegu, zwłaszcza w koronach zębatych, dla podkreślenia formy wybijane są przeważnie pasowe u k ł a d y zło­ żone z łuków (tabl. I V , 1, 10, 11, 12, 22, 24) lub kro­ pek (tabl. I V , 8, 19). W jednej z „koron" o. pięknie rozwiniętym potrójnym w y k r o j u zębów zwraca u w a g ę bardzo trafne wypełnienie ich powierzchni przy pomocy czteropromiennych gwiazdek (tabl. IV, 9). Zdarzają się „korony", których pole zdobni­ cze podzielone jest kreską poziomą na dwie mniej więcej równe części, przy czym jedna wypełniona jest ornamentem druga zaś przeznaczona na datę. (tabl. I V , 6, 23). Obok „koron" o przeważnie roślinnym ornamen­ cie spotyka się też i „korony" o motywach wyłącz­ nie geometrycznych. Występują one jednak dale­ ko rzadziej niż poprzednie. Zestawiono je na tabli­ cy V. W „koronach" tego typu przeważa ornament o układzie pasowym. Wzdłuż prostego brzegu w i t - 10 11_ 13 14 16 1? T A B L I C A III �в 01 W <У> о* л о -ОчО f0 Ф W л «с и n & to ! _' ctH NЛ • • P-N В — В) С fccttacj. H-NBct 04> ДВ ct го P ч и н а a p<4 04 n в Ж роч _ 00 нчо =3 • У O.S » » d S O K U ЯО ctM 3 top- vo Ф «<D lb ct tj. p.(n Oh* o o 17° ° Ł"———-J ok „ - „ d e 15 14 j T T O r / % > i6 17 19 20 *5 Ł ° ć 23 30 T А В L 1С А IV 21 ^ 24 я> о о.оь ... ający się р ' о Ф*чбBн O -Caо» ар»нcР-р 'В t 3п Sd-tr o i )а4и-0 er >о ltd W •tłocr и- o n>даа н- <5 a где о о р w9 Q • = J a d ó w różн й о norodnych elementów. Zazwyczaj ostatni z tych częściowych pasów, zamykający szeroki szlak od środka „korony" składa się z łuków, przeważnie podwójnych (tabl. V, 1 — 4). W miejscach łączenia się półksiężyców, czyli w punktach przewężenia, znajdują się znane nam już z poprzednich tablic, elipsowate ozdoby, ułożone dłuższą osią prosto­ padle do biegnących łuków, wypełniające lukę między nimi (tabl. V, 1—4, 9). Na zakończeniu tych elips znajdują się 2 łuki dodatkowe (tabl. V, 3, 4) albo wąskie t r ó j k ą t y (tabl. V, 2), k t ó r e rozchylają się silnie od środka na boki. W polu między nimi jest albo jeszcze jeden taki sam trójkąt (tabl. V, 2, 3) albo kropka (tabl. V, 4). Czasem te dodatkowe ozdoby nie dochodzą do elipsy lecz przeciwnie leżą z dala od niej (tabl. V, 1). Ozdoba ta w całości, t j . pas łuków oraz elipsa razem z wystającymi z niej łóżkami, robi wrażenie jakiś jakby wisiorków przewieszonych na długich falujących się festonach. Podobne jak i w koronach o motywach roś­ linnych tak i tu oprócz zdobin spotyka się też i da­ ty, które zazwyczaj występują w pasie, biegnącym wzdłuż prostego boku „korony" (tabl. V, 7, 8) a nie­ kiedy nieco od niego odsuniętym (tabl. V, 11). W przeciwieństwie do tego drugi brzeg posiada wąski, lekki, szlak, złożony z podwójnych łuków, podkreślających kształt okucia (tabl. V, 1 — 4, 7 — 10). Niezbyt często występuje pojedyncza „gwiazda" jako jedyny motyw na tarczy w i t k i (tabl. V, 5 — 7). Gwiazdy te podobne są do zna­ nych nam „gwiazd" w i t k i środkowej. Jeśli idzie o pokrycie regularne j a k i m ś motywem geometry­ cznym całej powierzchni „korony", to takie w y ­ padki są raczej w badanych okuciach niezwwkle rzadkie i równocześnie zupełnie dla wozów „ma­ kowskich" nietypowe (tabl. V, 10 — 12). Motywy geometryczne są jedynymi jakie spoty­ ka się na wydłużonych częściach okuć wozów „makowskich'. Nie da się przy tym. mówić o osiach symetrii, gdyż co najwyżej jest ona jedna, przecho­ dząca wzdłuż pasa przez środek motywu, połowią­ ca go na dwie części równoważne, odpowiadające sobie nawzajem. T a k ą właściwość mają jedynie motywy pasowe dwustronne np. (tabl. V I , 8, 14, 23, ltd). W układach pasowych, biegnących w kie­ runku prostym daleko ważniejszym od osi symetrii jest r y t m czyli fala, powtarzająca się stale. I m ona jest krótsza i mniej skomplikowana, t y m motyw jest bardziej zwarty i wyraźniejszy. Z m o t y w ó w geometrycznych do rzadkości należą układy ułożo­ ne z p u n k t ó w (tabl. V I , 1), czy kółek przekreślo­ nych (tabl. V I , 18). Również bardzo rzadko samo­ dzielnie występuje linia prosta, jako motyw mało ozdobny (tabl. V I , 2). Częściej stosowana jest linia �zygzakowata (tabl. V I , 3, 12). Obydwie te linie: prosta i zygzakowata służą jednakże, jak to już poprzednio było omówione, do podkreślania formy samego okucia. W t y m celu stosuje się je przede wszystkim do obrzeżania układów pasowych. Dość częstymi zjawiskami są dwie linie równoległe do brzegów, między k t ó r y m i znajduje się jakiś motyw prc.sty (tabl. V I , 5 — 8, 14, 22, 23 itd.) względnie bardziej skomplikowany (tabl. I X , 2, 7, 13 itd.). Z linii prostych powstają jeszcze takie motywy jak skośna kratka o oczkach drobnych, w formie rombu, (tabl. V I , 5), czy większych, również rom­ bowych, ale z uciętym jednym narożem (tabl. V I , 6), względnie krzyżyki, wyglądające jak duże ,,X'' (tabl. V I , 7). Podobne do tego ostatniego motywu są krzyżyki utworzone z bardzo maleńkich łuków, przypominające w całości pajączki, (tabl. V I , 8). Obydwie jednak te formy są na ogół rzadkie. T r ó j ­ kąty układają się w sposób klinowaty, zazębiający się. Między szereg trójkątów ułożonych podstawa­ mi na jednej linii prostej wsuwa się od strony przeciwnej drugi, tak samo zbudowany (tabl. V I . 10 — 12). Kwadraty, a właściwie romby układane mogą być albo dłuższą średnicą prostopadle do bo­ ków (tabl. V I , 14), albo równolegle (tabl. V I , 15). W jednym okuciu dodatkowo obok rombów wymia­ tanych głębiej z jednej strony, pola między nimi wy­ pełnia elipsowata zdobina, złożona z 2 małych łu­ ków. Pola te zamknięte są g r u b ą linią zygzakowatą, składającą się z kątów. Te same kąty po przeciw­ nej stronie pasa środkowego wypełniają pola mię­ dzy rombami (tabl. V I , 16). Na jednym jedynym okuciu znaleziony został ornament ułożony z nie­ zbyt foremnych połówek elips (tabl. V I , 17). Dużo stosunkowo m o t y w ó w spotyka się zrobio­ nych z różnorodnych gwiazdek (tabl. V I , 19, 20, 22, 24), występujących nieraz jako samodzielna ozdoba, podobnie zresztą jak i elipsy powstałe z 2 ł u k ó w prostych, czy też o ząbkach ostrych względnie okrągłych (tabl. V I , 21, 23). Częstą ozdobą spotykaną na okuciach wozów „makowskich' jest linia łamana. Zestawione różne kombinacje m o t y w ó w na tablicy V I I dają przegląd najważniejszych układów, których częścią podsta­ wową jest właśnie owa linia zygzakowata. Pow­ stać ona może dwoma sposobami po pierwsze albo przez wtłaczanie k ą t ó w w żelazo tak, że linia ja­ ko całość jest wklęsła a powstałe w ten sposób po­ la w y p u k ł e (tabl. V I I , 2, 4, 6 — 10, 12 itd.) i od­ wrotnie kowal wgniatając trójkąt raz koło razu otrzymuje w y p u k ł ą linię zygzakowatą, zaś sam trójkąt jest wklęsły (tabl. V I I , 5, 11, 13, 15). Jak wynika z tabl. V I I linia zygzakowata może być ujęta 2 liniami prostymi (tabl. V I I , 2, 4, 6, 11, 12 itd.) albo jedną, jeśli dochodzi z drugiej strony do brzegu okucia (tabl. V I I , 3, 1, 7, 14, itd.), W wyjąt- T A B L I С Л V kowych tylko wypadkach nie ma ani jednej l i n i i prostej, a wtedy albo obustronnie dochodzi do kra­ wędzi (tabl. V I I , 13) albo też tylko jednostronnie (tabl. V I I , 9, 15, 17). Zasadniczo jednak jeśli tylko w układzie pasowym występuje prócz l i n i i zygza­ kowatej jeszcze jakiś drugi element, wówczas pole zdobnicze podzielone jest na dwie części linią pro­ stą, jedną część zajmuje linia łamana zaś drugą pozostały inny motyw pasowy. Czasem szlak ozdób jest złożony z więcej jak z dwóch pasów, wtedy całe pole podzielone jest liniami prostymi r.a od­ powiednią ilość części składowych (tabl. V I I , 12). Zdarza się także, że linia łamana jest utworzona z wąskich odcinków jednostronnie ostro ząbkowa­ nych (tabl. V I I , 1, 3, 10), przy czym ząbki te mogą być wszystkie na zewnątrz zwrócone (tabl. V I I , 1) albo raz na zewnątrz raz do w e w n ą t r z (tabl. VII,,3), albo też wszystkie do w e w n ą t r z (tabl. V I I , 10). Ta wąska linia łamana występuje bądź to samodziel­ nie (tabl. V I I , 1) bądź to w połączeniu z linią ła­ maną gładką (tabl. V I I , 3) bądź też z półksiężycami (tabl. V I I , 10). Częstszą od opisywanej tu linii ząbkowanej jest linia zygzakowata o krawędziach prostych (tabl. V I I , 2), łącząca się chętnie z różnemi rodzajami łu­ ków. Łuki te są różne tak co do wielkości (tabl. V I I , 11, 17, 18) jak i co do formy. Mogą one być g'ład- 31 �2 3 v > S ? S ? S ^ < x x 4 x x < x x «деДОДОг 13 П ДОлТдОД -10 11 12 14 15 16 t f f ft 0®0®<8К ОООО 1? 18 19 Ф - T A B L I C A # # £ # 22 21 32 Ш о с о 23 о о о о 20 с о с ^ V 24- VI kie, pojedyncze (tabl. V I I , 5) podwójne (tabl. V I I , 6, 12, 18, 19), wycinane ostro (tabl. V I I , 9) czy owal­ nie (tabl. V I I , 4, 20) albo kombinacje jednych i drugich (tabl. V I I , 7, 10, 15). Ponadto łuki te zwracają się raz końcami w stronę l i n i i zygzako­ watej (tabl. V I I , 5, 7, 11, itd) lub przeciwnie końce skierowane są k u drugiemu brzegowi okucia (tabl. V I I , 6, 9, 20). Czasem te łuki łączą się końcami ze sobą tworząc zęby (tabl. V I I , 4, 7, 9 itd.) lub zamy­ kają między sobą pole przez co powstają jakby og­ niwa łańcucha (tabl. V I I , 8, 9), albo też są od siebie z dala odsunięte a przestrzeń powstała w ten spo­ sób między niemi może być wolna (tabl. V I I , 5, 6. 15), względnie wypełniona gwiazdką (tabl. V I I , 11) czy elipsowatą zdobiną (tabl. V I I , 16). Również powierzchnie oddzielone linią falistą są puste (tabl. V I I , 1 — 12), bądź posiadają punkcik (tabl. V I I , 13 — 16) bądź też mały kąt (tabl. V I I , 17). Naj­ chętniej jednak u ż y w a n y m elementem zdobniczym przez kowali z okolic Makowa jest motyw półksię­ życów. Jako zdobina występuje ona prawie na każdym okuciu, pod różnymi postaciami i w naj­ rozmaitszych ułożeniach. Na opracowywanych 71 x 8 7 ^ ^ ^ ж x wozów wszystkie, nawet o nieznacznych ornamen­ tach mają w swym zespole okuć zawsze jakiś mo­ t y w ułożony z półksiężyców. Układy tych łuków mogą być proste i bardzo skomplikowane, co u w i ­ doczniają tablice V I I I , I X , X. Półksiężyce mogą być małe, drobne, o gładkich krawędziach (tabl. V I I I , 1. 2, 7), to znów duże (tabl. V I I I , 12, 17, 26) albo jednostronnie o ostrych zębach (tabl. V I I I , 3, 13, 16). czy owalnych (tabl. V I I I , 5, 22). Niekiedy łuki złożone są z niewielkich oddzielnych prostokącików (tabl. V I I I , 4) albo opartych na łuku (tabl. V I I I , 6). Wszystkie te wymienione półksiężyce tworzą samoistne jednoszeregowe układy (tabl. V I I I , 1, 4) względnie podwójne rzędy jednakowych ł u k ó w (tabl. V I I I , 7, 8), albo też występują w j a k i m ś zestawieniu (tabl. V I I I , 5, 9, 10). Są także ornamen­ ty, złożone z 3 (tabl. V I I I , 11) i więcej szeregów półksiężyców (tabl. V I I I , 13) ułożonych równolegle nad sobą i zajmujących całe pole zdobnicze. Łączenie półksiężyców z gwiazdkami czy styli­ zowanymi kwiatkami daje szereg bardzo interesu­ jących układów. Jednym z takich zestawień jest gwiazdka, znajdująca się nad łukiem półksiężyca, о �(tabl. V I I I , 14). K w i a t k i b y w a i " do wypełniania luk p o " ' stykającymi si^ półksiężycowy cym dodatków V I I I , 16 — 28). 16) albo rozetka jest najczęstsze i - z łuków pojedynczych tabl 24, 26 — 28) lub podwójnych (tabl. -*±, 22, 23, 25). Łuki, przy których wiszą te ozdoby są zwrócone końcami k u dołowi, tak, że dochodzą do środka zdo­ biny (tabl. V I I I , 17, 18, 20 — 22, 26), lub przeciw­ nie posiadają końce w y w i n i ę t e do góry, a w y n i k ł e w ten sposób między wybrzuszeniami półksięży­ ców przewężenie, wypełnione bywa również opisy­ w a n ą wyżej zdobiną (tabl. V I I I , 19, 23 — 28). Cza­ sem między t y m i zdobinami dodatkowo umieszcza­ ne są jeszcze gwiazki (tabl. V I I I , 23) lub pod nimi, w środku elips utworzonych z łuków (tabl. V I I I , 27). Gwiazdki także wypełniają wygięcie półksię­ życów (tabl. V I I I , 21) a niekiedy ich miejsce zajmu­ je motyw złożony z 3 elipsowatych zdobin, wyglą­ dający jak trójlistna koniczyna (tabl. V I I I , 28). ,r ch wozów „makowskich" wielokrotnionych szereeżących łuków, częściej ie innym zestawieniu, - .П.. Łuki mogą biegnąć wzdłuż . „ / . I okucia na kilka różnych sposobów, a więc po pierwsze końcami zwrócone k u środkowi oku­ cia (tabl. I X , 1 — 11 tabl. X , 1 — 19), p o w t ó r e częścią w y p u k ł ą do w e w n ą t r z a końcami ku bokom okucia tabl. I X , 12 — 20), po trzecie i tak i tak tzn. półksiężyce, leżące bliżej krawędzi skierowane są ku n i m końcami, zaś pas w e w n ę t r z n y jest złożony z łuków o końcach zwróconych do środka układu, przy czym mogą one leżeć od siebie w pewnej od­ ległości (tabl. I X , 21), lub też dotykać się wzajem­ nie (tabl. I X , 22 — 26). Oprócz tych spotyka się jeszcze zestawienia łu­ ków, w formie układów stojących naprzemianległych (tabl. I X , 29 — 32), polegających na tym, że 2 szeregi łuków zazębiają się wzajemnie za siebie. Z innych u g r u p o w a ń należy wymienić jeszcze pół­ księżyce zwrócone prawie prostopadle do krawędzi okucia, a wychodzące na boki z pasa utworzonego z elips (tabl. I X , 33). T A B L I C A A / W VII Л Л Л Л / 4- Л Л А А А Л ч А Л А А А / 8 з а о о о о о о о о с 10 11 12 19 20 IVAVAV 2 1? 18 �2 1 3 T /"4 T <t*""">» <t«nw>)> <t* " >;> 10 13 o o ' ^ ^ S ^ 21 11 12 3>&Jł>Si*il z - ^ ^ x c ^ x ^^^^ 14 15 16 18 19 f#(oPł *®*®«0* 22 25. 34 Л o 1? T A B L I C A 4 «<""Ч 23 24 28 VIII Łuki mogą nietylko łączyć się końcami, ale tak­ że wzajemnie przecinać, przez co powstają owalne i rombowe pola wewnętrzne, (tabl. I X , 34). Owalne zdobiny w formie ogniw łańcuszka nie muszą tworzyć jednej całości lecz mogą także być przerwane i połączone jedynie jednym łukiem, drugi zaś ułożony jest do niego równolegle (tabl. IX, 35). Opisane tu dopiero co układy łuków występują pojedynczo (tabl. I X , 1, 4, 5, 6, 12, tabl. X, 1 — 6, 8 — 10, 19) podwójnie (tabl. I X , 7,-13 —16 tabl. X, 7, 11 — 17) a nawet potrójnie (tabl. I X , 3). Pola zawarte między łukami bywają puste (tabl. IX, 1, 3, 12, 16, tabl. X, 1 — 7 itd.) albo też znaj­ duje się w nich jakaś ozdoba jak kropka (tabl. I X , 9 tabl. X , 8), kółko (tabl I X , 5), drobne gwiazdki różnego kształtu (tabl. I X , 6-8 tabl. X, 10, 11, 18, 19), a nawet większe (tabl. I X , 10) elipsa (tabl. I X , 4, tabl. X, 9, 13). Również wolne miejsca między dwo­ ma sąsiednimi łukami są wypełniane przez rozmai­ te elementy zdobnicze. Tu należy wyliczyć kółko (tabl. I X , 2, 5), kropki pojedyncze (tabl. I X , 17) i poczwórne (tabl. I X , 19), gwiazdki (tabl. I X , 18, 20, 30) elipsy pojedyncze, ułożone poziomo (tabl. IX, 24), wzlędnie pionowo (tabl. I X , 11, 27 tabl. X, 14 — 17). Niekiedy całe pole zdobnicze, znajdujące się mię­ dzy dwoma szeregami łuków wypełnione bywa ja­ kimś motywem, który powtarza się rytmicznie np. kółko i gwiazda (tabl. I X , 28), albo rozrzucone łu­ ki, przegrodzone czteropromienna gwiazdą (tabl. IX, 36). Raz jeden tylko na wydłużonym okuciu wystą­ pił motyw roślinny w kształcie gałązki o owalnych listkach powstałych z dwóch małych łuków. Listki te, osadzone na niewielkim ogonku, wyrastającym z głównej gałązki są ułożone wobec niej asyme­ trycznie (tabl. X, 20). Pasowe części okuć wozów „makowskich", po­ siadają obustronnie krawędzie z ą b k o w a n e mają nadzwyczaj trafne rozwiązanie powierzchni przy pomocy zdobin uwypuklających jeszcze ich kształt. Miejsca szersze wypełniają albo łuki pojedyn­ cze (tabl. X I , 1, 2) lub podwójne (tabl. X I , 3), ale �I 4«» О 1 о * * * * О о o _ o о с o o < v o . 8 t t E : 13 • • • • • Ф 1? N*-^ > W ф U U 10 11 12 14 15 16 19 20 Ф 4 18 SM./ > « W - W kM< S228?55 •••• 25 29 зз D c o o 22 21 *»• • U SO fggggg c > A e j 24 Ч Г о о Г 28 2? frg 34 o 23 26 30 c w>«^ » » 31 35 » 32 tS/>i K : « �4 coocoo ооооос 5 C C O V"N O O f~z 8 ^^^^^аШ^ ^^^^^^^^^^^^ 10 ii 12 16 4 1? T A B L I C A 36 18 20 X przede wszystkim znane z witek środkowych i „ko­ ron" czteropromienne gwiazdki (tabl. X I , 4 — 9). Na przewężeniach nie ma bądź to nic (tabl. X I , 1, 2, 4, 10), bądź też znajduje się jakaś zdobina jak elipsa pozioma (tabl. X I , 5), gwiazdka (tabl. X I , 6), łuki ułożone równolegle do wycięcia (tabl. X I , 7 — 9). Inaczej ozdobione jest okucie naznaczone na tablicy X I , 10. Rozszerzoną część wypełnia t u motyw z 3 elips. Całość przypomina u k ł a d e m t r ó j listną koniczynę. Ponieważ następne pole zostało przepołowione a zatym przedzielono również i sa­ mą zdobinę. Zestawiając razem ze sobą motywy, znajdujące się na różnych okuciach na wozach „makowskich" zauważa się, że na jednym i t y m samym wozie mogą one być albo różnorodne albo też jednakowe. Częściej zdarza się jednak wypadek pierwszy, tzn., że motywy zdobiące poszczególne okucia są roz­ maite. Na zebranych wozach znajdujemy daty począw­ szy od roku 1901 poprzez wszystkie prawie lata następne aż do 1947 r. Jest to więc sztuka żywa, nie ma mowy o jakimś zanikaniu tej gałęzi zdob­ nictwa ludowego. Każda wieś, w której były prze­ prowadzane badania, ma kowali robiących okucia ozdobne wozów do dnia dzisiejszego, jednakże niewszyscy oni cieszą się jednakowym uznaniem i po­ wodzeniem. Z 71 wozów o 53 wiadomem jest skąd pochodzą, tzn. gdzie te okucia były wykonane, a z tych 37 jes; autoryzowanych. Kowale pochodzą z Sidziny (Ziembański Paweł, Wojtusiak Franciszek. Jaro­ min Kazimierz, Dyndes Stanisław, Szynurdziak Kazimierz), Bystrej (Dziegciowski Stanisław, Ma­ ciaszek Stanisław, Skupień Stanisław, Chłopciaś Jan, Jabcon Jan), a przede wszystkim z Makowa (Nosalik Grzegorz, Pitek Jan i Szewczyk Michał). Z sidzińskich kowali najwybitniejszym jest Ziembański Paweł, posiadający narzędzia—stem­ ple, wykonane według własnego pomysłu. Uczył on się kowalstwa u swego ojczyma, k t ó r y zdobył t ę .wiedzę na Węgrzech. Okucia wozów Ziembańskiego są różnorodne, obok zupełnie prostych moty­ w ó w na jednych wozach, spotyka się bardzo skom­ plikowane na innych. Stosuje również motyw r o ś ­ linny, gałązkowy na „koronach", choć rzadko. Bardziej charakterystyczny od ornamentu jest kształt okuć. Dla Ziembańskiego typową jest for­ ma w i t k i środkowej w postaci tarczy „gwiaździ­ stej" o ściętych narożach. �O innych kowalach z Sidziny trudno coś bliż­ szego powiedzieć, gdyż za mało jest materiału. To samo można powiedzieć i o kowalach b y s t r z a ń skich. Charakterystycznym dla nich jest motyw roślinny 2 i 3 gałązkowy na trapezowatej „koro­ nie" o bokach równych. Na okuciach wozów robio­ nych przez kowali w Baczynie, Jachówce, K o j szówce, Jordanowie, Białej, Skawicy również w y ­ stępują te gałązkowe układy, ale na „koronie" jed­ nostronnie ząbkowanej. Okucia wozów wykonanych w Makowie odzna­ czają się wielkim bogactwem o r n a m e n t ó w oraz „gwiaździstą" formą witek środkowych i ząbkowa­ n y m i dużymi „koronami". Dla kowala makowskie­ go Grzegorza Nosalika charakterystyczny jest orna­ ment pasowy złożony z wypukłej l i n i i zygzakowa­ tej i w y p u k ł y c h p u n k t ó w leżących między zagię­ ciami l i n i i . Motyw ten występuje na każdym w y ­ konanym przez niego zespole okuć. Oprócz tego na „koronach" o motywach geometrycznych w y s t ę p u ­ ją u niego elipsowate wisiorki u festonów. Drugim kowalem makowskim jest Pitek Jan. Cechą wyróżniającą jego wyroby jest kształt gwiaz­ dy na witce środkowej w formie poczwórnej pętli­ cy, k t ó r ą też ozdabia swe wozy trzeci kowal z Ma­ kowa, Michał Szewczyk. Różnica między t y m i dwoma ostatnimi polega na innym wykonaniu ozdób na „koronach". Podczas gdy Pitek zdobi swe pięknie ząbkowane korony motywem roślinnym, gałązkowym, Szewczyk stosuje t y l k o ornament ge­ ometryczny. TABLICA XI Zestawiając ze sobą żelazne okucia wozów „ma­ kowskich" tak pod względem kształtów jak i w y ­ stępujących na nich o r n a m e n t ó w z innymi znany­ m i już z literatury a więc: żywieckimi, śląskimi i bocheńskimi oraz z bogatym zbiorem materiałów zgromadzonych w Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szuki Ludowej dochodzimy do n a s t ę p u ­ jących w y n i k ó w : okucia wozów „makowskich" od­ różniają się od innych jedynie formą „gwiaździ­ stą" w i t k i środkowej i ząbkowaną „koroną" nie spotykaną dotychczas nigdzie poza okolicami Ma­ kowa. Pozostałe formy tych okuć, a więc okrągłe, owalne w i t k i środkowe czy prostokątne „korony" występujące także w wozach makowskich są pow­ szechne w innych okolicach. Jedynie p e w n ą odmia­ ną w kształcie tarczy w i t k i środkowej charaktery- żują się wozy z Wilamowic w powiecie bialskim. Zdobiny i motywy znajdujące się na okuciach wozów makowskich nie różnią się niczym zasadni­ czym od zdobin spotykanych na terenach sąsied­ nich. Motywy i rozwiązania ornamentalne, z oko­ lic Makowa występują również na okuciach wozów śląskich, żywieckich, czy też z południowych ob­ szarów etnograficznych ziemi krakowskiej. Widać z powyższego, że tereny karpackie i pod­ karpackie stanowią jeśli chodzi o zdobnictwo okuć na wozach obszar mniej więcej w y r ó w n a n y . Istot­ ne różnice w sposobie traktowania ornamentu w y ­ stępują dopiero w północnych częściach Krakow­ skiego a zwłaszcza koło Zawiercia, Włoszczowej, Miechowa i w okolicach dalej w kierunku północ­ no - wschodnim położonych. PRZYPISY: -) M. Gładysz: Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938 3) R. Reinfuss: O wozach kutych ozdobnie, Orli Lot r. X X I nr. 7/8 Kraków 1947. *) К. Homolacs: Budowa barw. Kraków 1930. ornamentu i harmonia �ОКОВКА ВОЗОВ В О К Р Е С Н О С Т Я Х МАКОВА Ч. I I . ()ковка возов в окресностях Макова отличается не только богатством формы, но и богатством орнамента. Встречающиеся здесь мотивы оковки — преимущественно геометрической формы. Об­ разцы выдавливаются техникой тиснения, при помощи железных приборов, называемых штам­ пами. Образцы выдавливаются уже на готовой оковке, холодной или раскаленной. Элементами украшения оковки возов, чаще всего встречающимися в окресностях Макова, являются: прямая линия, извилистая, волнообразная, точка, кружок, треугольник, но наиболее рас­ пространены всякого рода дуги, что прекрасно иллюстрируется прилагаемыми таблицами от I до X I . Орнамент на повозках в окресностях Макова распределен таким образом, что он под­ черкивает и выделяет характер самой формы ок >вки. Чаще веете украшается находящаяся на од­ ном из средних колец четырехконечная звезда, которую иногда окружает еще ряд добавочных украшений. На втором среднем кольце, в противоположностьпервому, геометрический мотив за­ меняется растительным, состоящим из нескольких веток. Равным образом и на этом кольце встречается добавочно дата приготовления оковки или инициалы. На продолговатых оковках применяется симметрическое распределение полосок с одними только геометрическими мотива­ ми. Не все кузнецы, до нынешних дней выделывающие оковки с украшениями для возов, поль­ зуются одинаковым успехом. Наиболее широко распространены возы, сделанные кузнецами из Макова, что свидетельствует о большой популярности этого центра. Сравнивая оковку возов в окресностях Макова с оковкой в соседних районах, можно заметить, что существующая между ними разница заключается прежде всего в различных формах двух средних колец, в то время как орнамент в карпатских и прикарпатских районах остается более или менее одинаковым. Суще­ ственные особенности наблюдаются лишь в северных районах Краковского воеводства. F E R R U R E S D E S C H A R S DANS L A C O N T R E E D E MAKÓW II-me Partie Les ferrures des chars dans la con tree de Maków se distinguent par une richesse de forme egale a celle de l'ornement. Les motifs de ces ferrures sont principalement geometriques. Les dessins sont marteles a l'aide d'instruments speciaux, repousses a froid ou au brulant sur la ferrure deja prlete. Les elements de l'ornementation qu'on rencontre le plus souvent dans les ferrures dans la contree de Maków sont: la ligne droite, la ligne en zygue-zague, la ligne ondulee, le point, et les triangles; mais les plus communs ce sont toutes sortes d'arcs, chose parfaitement bien illustre dans les tables I — XI. L'ornement des chars dans la contree de Maków est combine de facon a souligner et faire ressortir le caractere de la forme mane de la ferrure. On voit le plus souvent dans un des anneaux du milieu une etoile a quatre rayons entouree d'une serie d'ornements ajoutes. Dans le second anneau du milieu, le motif geometrique est remplace par un motif de plante compose de quelques branches. On trouve aussi dans cet anneau la date de Гехё cution de la ferrure ou bien des initiales. Sur les ferrures oblongues on remarque des arrangements rhytmiques de bandes aux motifs exclusivement geometriques. Parmi les forgerons qui jusqu'a aujourdhui executent les ferrures de chars, tous ne jouissent pas de la meme reputation. Les chars executes par les forgerons de Maków se rencontrent sur la plus grande etendue de terrain, chose qui prouve la force d'attraction de ce centre. Quand on compare les ferrures des chars de la contree de Maków avec d'autres des terrains voisins, on remarque que les differences principales consistent dans la diversite de forme des deux anneaux du milieu, tandis que l'ornementation est plus ou moins uniforme dans la region des Carpathes et la contree adjacente. Les differences essentielles apparaissent manifestemont dans la partie Nord du Palatinat de Cracovie. C A R T IRON - BINDINGS IN T H E REGION O F MAKÓW Part TI The cart iron - bindings in the region of Maków have a great richness of form and of ornament. The motifs one sees on the iron-bindings are mostly geometrical. The resigns are executed w i t h a technique of stamping, and the special iron tools nsed are called: stamps. The designs are pressed cold or hot, on ready iron-bindings. The ornamental elements one sees most often on the cart ironbindings i n the region of Maków are: the straight line, the zig-zag, the wave-line, the dot, the circle, and triangles; but the most common are all sorts of arcs, as best illustrated on the tables I — XI. The ornament of the carts i n the region of Maków is designed so as to underline and give convexity to the form of the iron-binding itself. One finds the most common ornament in one of the middle rings, a star w i t h four rays, sometimes surrounded by a whole series of additional minor ornaments. On the second middle ring, i n contrast to the first one, a plant design composed of a few branches takes the place of the geometrical one. Sometimes, there is also to be found on this ring the date of the making of the iron-binding or initials. Adapted to the oblong iron-bindings, are rhythmical arrangements of stripes of exclusively geometrical design. Not all the black-smiths busy nowadays w i t h the making of iron-bindings are in the same demand. Carts made by the Maków black-smiths spread on the widest area what proves the at­ tractive influence of this centre. When comparing the cart iron-bindings in the region of Maków w i t h others from the adjoining areas one remarks that the difference between them chiefly consists in the various forms of the two middle rings, while the ornament is more or less standardized in the Carpathian and in the sub-Carpathian area. Essential differences first appear in the Northern part of the Cracow Palatinate. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37f47943a380adc5bd3aef892ff2a9ec.jpg 306e9f443f957cc5af85511d13564c38 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ołtarz z rzeźbą Świętej Rodziny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zakopane (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource architektura sakralna ; rzeźba sakralna ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia ołtarz w kościele przy Krupówkach w Zakopanem, autorem jest Kazimierz Wachulski [prawdopodobnie chodzi o obecną parafię Najświętszej Rodziny] Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XV_O.4.9.1_01 architektura sakralna kościół ołtarz rzeźba sakralna sztuka sakralna Zakopane https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed5d0e4698d9aa5e1fc63b492e246d3f.pdf a2f925f9a3742d0a4d3b25e049c7e02b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2824 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2631 Title A name given to the resource On Ethnographic Authority [in:] Predicament of culture=O autorytecie etnograficznym (w:) Kłopoty z kulturą / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.106-107 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC AUTHORITY JAMES Ceremonial Act of the Kula." A shell necklace is being offered to a Trobriand chief, who stands at the door of his dwelling. Behind the man presenting the necklace is a row of six bowing youths, one of them sounding a conch. A l l the figures stand in profile, their attention apparently concentrated on the rite of exchange, a real event of Melanesian life. But on closer inspection one of the bowing Trobrianders may be seen to be looking at the camera. C L I F F O R D O n Ethnographic Authority [in:] Predicament of culture Lafitau's allegory is the less familiar: his author transcribes rather than originates. Unlike Malinowski's photo, the engraving makes no reference to ethnographic experience-despite Lafitau's five years of research among the Mohawks, research that has earned him a respected place among the fieldworkers of any generation. His account is presented not as the product of firsthand observation but of writing, in a crowded workshop. The frontispiece from Argonauts, like all photographs, asserts presence-that of the scene before the lens; it also suggests another presence-that of the ethnographer actively composing this fragment of Trobriand reality. Kula exchange, the subject of Malinowski's book, has been made perfectly visible, centered in the perceptual frame, while a participant's glance redirects our attention to the observational standpoint we share, as readers, with the ethnographer and his camera. The predominant mode of modern fieldwork authority is signaled: "You are there. . . because I was there." (Fragment) T he 1724 frontispiece of Father Lafitau's Moeurs des sauvages ameriquains portrays the ethnographer as a young woman sitting at a writing table amid artifacts from the New World and from classical Greece and Egypt. The author is accompanied by two cherubs who assist in the task of comparison and by the bearded figurę of Time, who points toward a tableau representing the ultimate source of the truths issuing from the writer's pen. The image toward which the young woman lifts her gaze is a bank of clouds where Adam, Eve, and the serpent appear. Above them stand the redeemed man and woman of the Apocalypse, on either side of a radiant triangle bearing the Hebrew script for Yahweh. The frontispiece for Malinowski's Argonauts of the western Pacific is a photograph with the caption "A Uroczysty akt obrzędu Kula A Ceremonial Act of the Kula 106 �James Clifford • O AUTORYTECIE ETNOGRAFICZNYM JAMES C L I F F O R D O autorytecie etnograficznym (w:) Kłopoty z kulturą (Fragment) wodzowi, który stoi w drzwiach swego domostwa. Za męż­ czyzną prezentującym naszyjnik, stoi w rzędzie sześciu, pochylonych w pokłonie młodzieńców, jeden z nich dmie w muszlę. Wszystkie postaci widzimy z profilu najwyra­ źniej skoncentrowane na rytuale wymiany, rzeczywistym wydarzeniu Melanezyjskiego życia. Ale po bliższym przyj­ rzeniu się możemy zobaczyć, że jeden z kłaniających się patrzy w kamerę. Frontyspis dzieła ojca Lafitau, Paris 1724, Oryginał w zbiorach Biblioteki Narodowej Pałacu Krasińskich Frontyspis of Father Lafitau "Moeurs des sauvages 1724, the collection of the National Library ameriąuains", in Warsaw F rontyspis dzieła ojca Lafitau z 1724 roku Moettrs des sauvages americquains przedstawia etnografię jako młodą kobietę, siedzącą za pulpitem do pisania, otoczoną dziełami sztuki pochodzącymi z Nowego Świata i z klasycznej Grecji oraz Egiptu. Autorowi (owej młodej kobiecie) towarzyszą dwa cheruby, które asystują w zada­ niu porównania, oraz brodata postać wyobrażająca Czas, która wskazuje na obraz, przedstawiający ostateczne źródło prawdy spływającej z pióra osoby, która pisze. Obraz, ku któremu biegnie wzrok tej piszącej młodej ko­ biety przedstawia obłoki, wśród których pojawiają się Adam i Ewa, i wąż, a ponad nimi widzimy drugą parę ludzką, zbawionych, wolnych od grzechu - mężczyznę i kobietę, o których mówi księga Apokalipsy. Stoją oni po dwu stronach promieniejącego u góry trójkąta noszącego w sobie napisane po hebrajsku Imię Jahwe. Karta tytułowa Argonautów Zachodniego Pacyfiku Bro­ nisława Malinowskiego przedstawia fotografię, na której uchwycono „Uroczysty A k t obrzędu Kula". Oto widzimy na niej ofiarowanie naszyjnika muszel Trobriandzkiemu Alegoria Lafitau wydaje się mniej bliska: w niej autor dokonuje transkrypcji raczej, aniżeli daje początek i two­ rzy. W odróżnieniu do fotografii Malinowskiego, rycina nie czyni żadnych referencji, nie odwołuje się do do­ świadczenia etnograficznego - chociaż pięć lat badań prowadzonych przez Lafitau pośród plemienia Mohawków zapewniło mu pełne uznania miejsce pomiędzy bada­ czami terenowymi wszystkich pokoleń. Jego opis nie przedstawia się jako produkt obserwacji z pierwszej ręki, lecz jako wynik pisania w zatłoczonej pracowni. Karta tytułowa Argonautów - jak wszystkie fotografie - dowodzi obecności i zapewnia o istnieniu tego, co uchwycono w scenie przed soczewką obiektywu, ale tak­ że sugeruje i inną obecność, obecność etnografa aktywnie komponującego ów fragment Trobriandzkiej rzeczywisto­ ści. Obrzęd wymiany Kula - przedmiot książki Malinow­ skiego - został opisany z perfekcyjną wizualnością, przed­ stawiony w postrzegalnych ujęciach, podczas gdy owe spojrzenie uczestnika obrzędu kieruje z powrotem naszą uwagę ku punktowi widzenia obserwatora, z którym jako czytelnicy mamy współudział, ku etnografowi i jego ka­ merze. Sygnalizowany jest tu dominujący tryb współcze­ snych badań terenowych i ich autorytetu: „Jesteście tam....ponieważ ja tam byłem" przełożył Zbigniew Benedyktowicz (por. „Konteksty" nr 3-4/1992 s.3) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cf7934ea009822cebf4e2fe8c5288d4d.pdf 8ab6c7114246ce88085195888885fe15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2823 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2630 Title A name given to the resource On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad and Malinowski=O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.80-105 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING JAMES development, a process that, although threatened by various disruptions, was assumed to be the basic, progressive movement of humanity. By the turn of the century, however, evolutionist confidence began to falter, and a new ethnographic conception of culture became possible. The word began to be used in the plural, suggesting a world of separate, distinctive, and equally meaningful ways of life. The ideal of an autonomous, cultivated subject could appear as a local project, not a telos for all humankind. C L I F F O R D On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad and Malinowski* 1 The underlying causes of these ideological developments are beyond my scope here. 1 want only to call attention to the development in the early twentieth century of a new "ethnographic subjectivity." Modern anthropology - a Science of Man linked closely ... the age in which we are camped, like bewildered to cultural description - presupposed the ironic stance travellers in a garish, unrestful hotel. of participant observation. By professionalizing Joseph C o n r a d , Victory fieldwork anthropology transformed a widespread predicament into a scientific method. Ethnographic My whole ethics is based on the fundamental instinct of knowledge could not be the property of any one unified personality. Bronisław Malinowski, Trobriand Field Diary discourse or discipline: the condition of offcenteredness in a world of distinct meaning systems, a state of being in culture while looking at culture, permeates twentieth-century art and writing. Nietzsche o say that the individual is culturally constituted had clearly announced the new stance in his famous has become a truism. We are accustomed to fragment "On Truth and Lie in an Extra-Moral Sense," hearing that the person in Bali or among the asking: "What, then is truth? A mobile army of Hopi or in medieval society is different - with different metaphors, metonyms, and anthropomorphisms - in experiences of time, space, kinship, bodily identity short, a sum of human relations, which have been from the individual in bourgeois Europe or in modern enhanced, transposed, and embellished poetically and America. We assume, almost without question that rhetorically, and which after long use seem firm, a self belongs to a specific cultural world much as it canonical, and obligatory to a people" (Kaufman speaks a native language: one self, one culture, one 1954:46). Nietzsche, perhaps more than Tylor, was the language. I do not wish to dispute the considerable main inventor of the relativist idea of culture: this truth contained in even so bald a formula; the idea that chapter could well have been called " O n Truth and Lie individuality is articulated within worlds of signification in a Cultural Sense." that are collective and limited is not in question. I want, however, to historicize the statement that the I have instead taken my title from Stephen self is culturally constituted by examining a moment Greenblatt's Renaissance Self-Fashioning (1980), around 1900 when this idea began to make the sense it a work that traces an emerging, bourgeois, mobile, does today. cosmopolitan sense of the self. The ethnographic 2 T subjectivity I am concerned with may be seen as its late variant. The sixteenth-century figures of More, Spenser, Marlowe, Tyndale, Wyatt, and Shakespeare exemplify for Greenblatt "an increased self-consciousness about the fashioning of human identity as a manipulable, artful process" (p. 2). I cannot do justice to the book's subtle and persuasive individual analyses, but I want to note Greenblatt's own ethnographic standpoint, the complex attitude he maintains toward fashioned selves, including his own. He recognizes the extent to which recent questions about freedom, identity, and language have shaped the version he constructs of sixteenth-century culture. He imports a modern critical approach to his material. Yet he writes In the mid-nineteenth century to say that the individual was bound up in culture meant something quite different from what it does now. "Culture" referred to a single evolutionary process. The European bourgeois ideal of autonomous individuality was widely believed to be the natural outcome of a long * Reprinted and translated from " O n Ethnographic SelfFashioning: C o n r a d and Malinowski" by James Clifford, in Reconstructing Individualism, ed. Thomas C . Heller, Morton Sosna, and D a v i d Wellberg with permission of the Publisher, Stanfotd University Press. Copyright 1986 by the Board of Trustees of the Leland Stanford Junior University. A l l rights reserved 80 �)ames Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJ! T ruizmem stało się stwierdzenie, że jednostka jest kulturowo uwarunkowana. Jesteśmy przyzwycza­ jeni do opinii, że mieszkaniec Bali, członek ple­ mienia Hopi lub społeczeństwa średniowiecznego jest odmienny - ma inne doświadczenie czasu i przestrzeni, inne rozumienie pokrewieństwa i cielesnej tożsamości od jednostki żyjącej w mieszczańskiej Europie lub we współczesnej Ameryce. Zakładamy, prawie bez zastrzeżeń, że jednostka należy do określonego kulturowego świata, podobnie jak to, że mówi rodzimym językiem: jedno „ja", jedna kultura, jeden język. Nie chcę rozważać godnej uwagi prawdy, zawartej w nawet tak jałowej formule; idea, że indywidualność wyraża się wewnątrz światów znaczenia, które są kolektywne i ograniczone, nie jest tu naszym problemem. Chcę jednak uhistorycznić stwier­ dzenie, że „ja" jest ukształtowane kulturowo, badając ów moment około roku 1900, kiedy idea ta zaczęła być rozu­ miana tak jak dzisiaj. JAMES C L I F F O R D O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski* ... ta epoka, w której koczujemy jak oszołomieni podróżni w krzykliwym, niewygodnym hotelu. Joseph C o n r a d , Zwycięstwo Stwierdzenie, że jednostka jest kulturowo ograniczo­ na, w połowie dziewiętnastego stulecia znaczyło coś zu­ pełnie innego, niż znaczy dziś. „Kultura" odnosiła się do pojedynczego procesu ewolucyjnego. Ideał autonomicz­ nej indywidualności europejskiego mieszczaństwa był jak powszechnie wierzono - naturalnym wynikiem dłu­ giego rozwoju, procesem, który chociaż zagrożony przez rozmaite rozdarcia, był - jak zakładano - podstawowym, postępowym ruchem ludzkości. Jednakże na przełomie wieków ta ewolucjonistyczna wiara zaczęła się chwiać, a nowa etnograficzna koncepcja kultury stała się możli­ wa. Słowa „kultura" zaczęto używać w liczbie mnogiej, su­ gerującej światy oddzielnych, wyróżniających się i równie pełnych znaczenia sposobów życia. Ideał autonomicznej, wykształconej jednostki mógł pojawić się jako lokalny po­ mysł, a nie jako telos dla całego rodzaju ludzkiego. Cala moja etyka jest oparta na podstawowym instynkcie spójnej osobowości. Bronisław Malinowski, Trobriand Field Diary torycznie upiększone i które na skutek długiego użytko­ wania wydają się ludowi niezmienne, kanoniczne i obo­ wiązujące". ' Nietzsche, być może bardziej niż Taylor, był głównym odkrywcą relatywistycznej koncepcji kultury: rozdział ten mógł być równie dobrze zatytułowany „ O prawdzie i kłamstwie w sensie kulturowym". Zamiast tego zaczerpnąłem swój tytuł z książki Ste­ phena Greenblatta Renaissance Self-Fashioning* pracy, która kreśli wyłaniające się mieszczańskie, zmienne, ko­ smopolityczne znaczenie własnego „ja". Etnograficzna su­ biektywność, którą się zajmuję, może być traktowana ja­ ko jego późny wariant. Szesnastowieczne postacie - Mo­ re, Spenser, Marlowe, Tyndale, Wyatt i Szekspir - stano­ wią dla Greenblatta przykłady „wzrastającej świadomości tego, że kształtowanie ludzkiej tożsamości jest dającym się manipulować, przemyślanym procesem". Nie mogę tu oddać sprawiedliwości subtelności tej książki i przekonu­ jącym poszczególnym analizom, ale chciałbym odnoto­ wać etnograficzny punkt widzenia Greenblatta, całościo­ we podejście, które zachowuje on wobec wykreowanych jednostek, włączając w to również samego siebie. Świado­ my jest on stopnia, w jakim nowe pytania o wolność, toż­ samość i język ukształtowały konstruowaną przez niego wersję szesnastowiecznej kultury. Greenblatt wprowadza 1 Właściwe powody owego ideologicznego rozwoju wy­ kraczają w tym miejscu poza zasięg moich zaintereso­ wań. Chcę tylko zwrócić uwagę na rozwój nowej „etno­ graficznej subiektywności" na początku dwudziestego stu­ lecia. Współczesna antropologia - nauka o człowieku związana blisko z opisem kulturowym - zakłada z góry iro­ niczną postawę obserwacji uczestniczącej. Poprzez profe­ sjonalizację badań terenowych antropologia przekształci­ ła swe szeroko rozpowszechnione kłopotliwe położenie w metodę naukową. Wiedza etnograficzna nie może być własnością jakiegoś pojedynczego dyskursu czy dyscypli­ ny: kondycja bycia poza centrum, w świecie odmiennych systemów znaczeniowych, stan bycia w kulturze podczas patrzenia na kulturę przenika dwudziestowieczne pisar­ stwo i sztukę. Nietzsche wyraźnie zapowiedział tę nową postawę w słynnym tekście zatytułowanym O prawdzie i kłamstwie w pozamoralnym sensie, pytając: „Czym więc jest prawda? Ruchliwą armią metafor, metonimii, antropomorfizmów - krótko mówiąc sumą ludzkich stosunków, które zostały spotęgowane, przekształcone, poetycko i re2 5 * Polska wersja niniejszego artykułu ukazała się pierwotnie w „Kontekstach" 3-4, 1992, a w wersji książkowej w James Clif­ ford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, litenura i sztuka, Wydawnictwo K R , Warszawa 2000. Wydawnictwu K R dziękujemy za zgodę na przedruk polskiej wersji tekstu. 81 �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING concern with evolutionary "history" and "progress"). I think we are seeing signs that the privilege given to natural languages and, as it were, natural cultures, is dissolving. These objects and epistemological grounds are now appearing as constructs, achieved fictions, containing and domesticating heteroglossia. In a world with too many voices speaking all at once, a world where syncretism and parodie invention are becoming the rule, not the exception, an urban, multinational world of institutional transience - where American clothes made i n Korea are worn by young people in Russia, where everyone's "roots" are in some degree cut - i n such a world it becomes increasingly difficult to attach human identity and meaning to a coherent "culture" or "language." too as someone caught up with and loyal to a tradition. He expresses i n a moving epilogue his stubborn commitment to the possibility of shaping one's own identity, even if this means only to "selfhood conceived as a fiction" (p. 257). He is led to what Conrad approvingly called a "deliberate belief." Greenblatt is a participant-analyst, constructing and engaging a cultural formation that is both distanced i n the sixteenth century and dialectically continuous with the present. His "late," reflexive version of Renaissance self-fashioning relies on a sharply articulated ethnographic viewpoint. The fashioned, fictional self is always located with reference to its culture and coded modes of expression, its language. Greenblatt's study concludes that Renaissance self-fashioning was anything but the unconstrained emergence of a new individualist autonomy. The subjectivity he finds is "not an epiphany of identity freely chosen but a cultural artifact" (p. 256), for the self maneuvers within constraints and possibilities given by an institutionalized set of collective practices and codes. Greenblatt invokes symbolic-interpretive anthropology, particularly the work of Geertz (also Boon, Douglas, Duvignaud, Rabinów, and Turner); and he knows, moreover, that cultural symbols and performances take shape i n situations of power and dominance. One hears echoes of Foucault i n Greenblatt's warning: "The power to impose a shape upon oneself is an aspect of the more general power to control identity - that of others at least as much as one's own" (p. 1 ). It follows that ethnographic discourse, including Greenblatt's literary variant, works i n this double manner. Though it portrays other selves as culturally constituted, it also fashions an identity authorized to represent, to interpret, even to believe - but always with some irony - the truths of discrepant worlds. I evoke this syncretic, "postcultural" situation only to gesture toward the standpoint (though it cannot be so easily spatialized), the condition of uncertainty from which I am writing. But my concern is not with the possible dissolution of a subjectivity anchored in culture and language. Rather, I want to explore two powerful articulations of this subjectivity i n the works of Conrad and Malinowski, two displaced persons both of whom struggled in the early twentieth century with cosmopolitanism and composed their own versions of " O n Truth and Lie i n a Cultural Sense." Conrad may have seen more deeply into the matter, for he built into his work a vision of the constructed nature of culture and language, a serious fictionality he deliberately, almost absurdly, embraced. But a comparable grappling with culture and language may be seen i n Malinowski's work, particularly in the difficult experience and literary representation of his famous Trobriand fieldwork. (This fieldwork has served as a kind of founding charter for the twentieth-century discipline of anthropology.) Conrad accomplished the almost impossible feat of becoming a great writer (his model was Flaubert) in English, a third language he began to acquire at twenty years of age. It is not surprising to find throughout his work a sense of the simultaneous artifice and necessity of cultural, linguistic conventions. His life of writing, of constantly becoming an English writer, offers a paradigm for ethnographic subjectivity; it enacts a structure of feeling continuously involved in translation among languages, a consciousness deeply aware of the arbitrariness of conventions, a new secular relativism. Ethnographic subjectivity is composed of participant observation in a world of "cultural artifacts" linked (and this is the originality of Nietzsche's formulation) to a new conception of language - or better, languages seen as discrete systems of signs. Along with Nietzsche, the thinkers who stake out my area of exploration are Boas, Durkheim, and Malinowski (inventors and popularizers of the ethnographic culture idea), and Saussure. They inaugurate an interconnected set of assumptions that are now i n the last quarter of the twentieth century just becoming visible. A n intellectual historian of the year 2010, if such a person is imaginable, may even look back on the first two-thirds of our century and observe that this was a time when western intellectuals were preoccupied with grounds of meaning and identity they called "culture" and "language" (much the way we now look at the nineteenth century and perceive there a problematic Malinowski remarked, "[W. H . R.] Rivers is the Rider Haggard of Anthropology: I shall be the Conrad!" (to B. Z. Seligman, quoted in Firth 1957:6). He probably had i n mind the difference between Rivers' multicultural survey methodology (collecting traits and genealogies) and his own intensive study of a single group. For Malinowski the name Conrad was a symbol 82 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI do swojego materiału współczesne, krytyczne podejście. Ale pisze on jednocześnie jak ktoś uwiedziony tradycją i lojalny wobec niej. W poruszającym epilogu autor upar­ cie dopuszcza możliwość kształtowania czyjejś tożsamości, nawet jeśli oznacza to tylko „osobowość rozumianą jako fikcję". Prowadzi to Greenblatta do tego, co Conrad aprobująco nazwał „przemyślaną wiarą". 6 Greenblatt jest uczestnikiem-analitykiem, konstruują­ cym i zaangażowanym w kulturową formację, która jest odległa od szesnastego stulecia, jak i dialektycznie bliska teraźniejszości. Jego „późna", refleksyjna wersja autokreacji Renesansu opiera się na zdecydowanie artykułowanym etnograficznym punkcie widzenia. Ukształtowane, fikcyj­ ne „ja" jest zawsze umieszczone w kontekście, odniesione do swojej kultury, zakodowanych sposobów ekspresji, do swojego języka. Studium Greenblatta kończy się wnio­ skiem, że autokreowanie się Renesansu bynajmniej nie jest swobodnym powstawaniem nowej jednostkowej au­ tonomii. Subiektywność, którą odkrywa, nie jest „epifa­ nią wybranej dowolnie tożsamości, lecz wytworem kultu­ rowym" , ponieważ jednostka manewruje w obrębie ogra­ niczeń i możliwości danych przez zinstytucjonalizowany zestaw zbiorowych praktyk i kodów. Greenblatt odwołuje się do antropologii symboliczno-interpretującej, szczegól­ nie do prac Geertza (ale również do takich autorów, jak Boon, Douglas, Duvignaud, Rabinov i Turner); a ponad­ to wie on, że kulturowe symbole i przedstawienia nabie­ rają kształtu w sytuacjach związanych z władzą i domina­ cją. W ostrzeżeniu Greenblatta słychać echo Foucaulta: „Władza nadawania komuś kształtu jest przejawem bar­ dziej ogólnej władzy kontrolowania tożsamości - tożsa­ mości innych co najmniej w tym samym stopniu, co swo­ jej własnej". Wynika z tego, że etnograficzny dyskurs, włączając jego literacką odmianę Greenblatta, funkcjo­ nuje w taki podwójny sposób. Chociaż przedstawia on in­ ne „ja" jako ukonstytuowane kulturowo, to również mo­ deluje tożsamość upoważnioną do reprezentowania i tłu­ maczenia prawd sprzecznych światów, a nawet zawierze­ nia im - jakkolwiek wiara ta zawsze zabarwiona jest iro­ nią. 7 8 Etnograficzna subiektywność składa się z obserwacji uczestniczącej w świecie „kulturowych artefaktów", zwią­ zanej (na tym polega oryginalność sformułowania Nietz­ schego) z nową koncepcją języka - albo lepiej języków widzianych jako odrębne systemy znaków. Oprócz Nietz­ schego myślicielami, którzy wytyczają sferę moich badań, są Boas, Durkheim i Malinowski (twórcy i popularyzato­ rzy etnograficznego pojęcia kultury) oraz Saussure. Wprowadzili oni i zespolili zestaw założeń, które dziś, w ostatniej ćwierci dwudziestego wieku, stają się właśnie oczywiste. Historyk formacji intelektualnej roku 2010, je­ żeli można wyobrazić sobie taką postać, mógłby nawet spojrzeć wstecz na początkowe dwie trzecie naszego stu­ lecia i spostrzec, że był to czas, kiedy zachodni intelektu­ 8) aliści byli zaabsorbowani podstawami znaczenia i tożsa­ mości tego, co nazywali „kulturą" i „językiem" (nieledwie w taki sam sposób, w jaki patrzymy teraz na dziewiętnaste stulecie i postrzegamy w nim problematykę dotyczącą ewolucjonistycznej „historii" i „postępu"). Sądzę, że do­ strzegamy oznaki tego, iż przywilej dany językom natural­ nym, i niejako naturalnym kulturom, zanika. Te przedmioty i epistemologiczne podstawy ukazują się teraz jako konstrukcje, dokonane fikcje, które zawierają i oswajają różnorodność języków (heteroglosię). W świe­ cie, w którym zbyt wiele głosów mówi jednocześnie, w którym synkretyzm i parodystyczna inwencja stają się regułą, a nie wyjątkiem, w zurbanizowanym wielonarodo­ wym świecie instytucjonalnej tymczasowości - gdzie ame­ rykańskie ubrania produkowane w Korei noszone są przez młodych ludzi w Rosji, gdzie „korzenie" każdego są w pewnym stopniu podcięte - w takim świecie coraz tru­ dniejszą rzeczą staje się połączenie ludzkiej tożsamości i znaczenia ze spójną „kulturą" czy „językiem". Przywołałem tę synkretyczną „postkulturową" sytua­ cję tylko po to, by wskazać punkt widzenia (chociaż nie może on być tak łatwo osadzony w przestrzeni), stan nie­ pewności, w którym się znajduję, pisząc te słowa. Ale mój niepokój nie jest związany z możliwym rozpadem subiek­ tywności zakotwiczonej w kulturze i języku. Chciałbym raczej zbadać dwie potężne artykulacje tej subiektywności w dziełach Conrada i Malinowskiego, obydwu wyrwa­ nych ze swego środowiska, z których każdy zmagał się na początku dwudziestego wieku z kosmopolityzmem i stwo­ rzył swoją własną wersję O prawdzie i kłamstwie w sensie kulturowym. Conrad mógł głębiej wejrzeć w istotę rzeczy, gdyż zbudował w swoim dziele wizję skonstruowanej isto­ ty kultury i języka, poważną fikcję literacką, którą ujął w sposób przemyślany, niemal absurdalnie. Ale porówny­ walne borykanie się z kulturą i językiem można zobaczyć w pracach Malinowskiego, szczególnie w trudnym do­ świadczeniu i literackim przedstawieniu jego słynnych ba­ dań terenowych na Trobriandach. (Badania te posłużyły za rodzaj aktu założycielskiego dla dwudziestowiecznej dyscypliny - antropologii). Conrad osiągnął rzecz niemal niemożliwą, stał się wielkim pisarzem języka angielskiego (jego wzorem był Flaubert), swojego trzeciego języka, który zaczął przyswajać sobie w wieku lat dwudziestu. Nie dziwi, że w jego książkach odnajdujemy poczucie równo­ czesnej biegłości w sztuce słowa, jak i konieczność kultu­ rowych, językowych konwencji. Dzieje jego pisarstwa, wytrwałego stawania się pisarzem angielskim, oferują pa­ radygmat dla etnograficznej subiektywności, odtwarzają i ustanawiają strukturę poczucia nieustannego uwikłania w tłumaczenie pomiędzy językami, świadomość głęboko zdającą sobie sprawę z arbitralności konwencji, nowy świecki relatywizm. Malinowski powiedział kiedyś „[W.H.R.] Rivers jest Riderem Haggardem Antropologii: ja będę Conradem!". 9 �James Clifford • O N E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING of depth, complexity, and subtlety. (He invokes him in this sense in the field diary.) But Malinowski was not the Conrad of anthropology. His most direct literary model was certainly James Frazer; and in much of his own writing he was reminiscent of Zola - a naturalist presenting facts plus heightened "atmosphere," his scientific-cultural descriptions yielding morally charged humanist allegories. Anthropology is still waiting for its Conrad. seemed to leave little room for the stable, comprehending posture of relativist ethnography. Moreover, in its rawness and vulnerability, its unquestionable sincerity and inconclusiveness, the Diary seemed to deliver an unvarnished reality. But it is only one important version of a complex, intersubjective situation (which also produced Argonauts and other ethnographic and popular accounts). The Diary is an inventive, polyphonic text. It is a crucial document for the history of anthropology, not because it reveals the reality of ethnographic experience but because it forces us to grapple with the complexities of such encounters and to treat all textual accounts based on fieldwork as partial constructions. My comparison of Malinowski and Conrad focuses on their difficult accession to innovative professional expression. Heart of Darkness (1899) is Conrad's most profound meditation on the difficult process of giving himself to England and English. It was written in 189899, just as he decisively adopted the landlocked life of writing; and it looked back to the beginning of the process, his last, most audacious voyage out to his "farthest point of navigation." O n the journey up the Congo a decade earlier, Konrad Korzeniowski had carried with him the initial chapters of his first novel, Almayer's Folly, written in an awkward but powerful English. My reading of Heart of Darkness embraces a complex decade of choice, the 1890s, beginning with the African voyage and ending with its narration. The choice involved career, language, and cultural attachment. Malinowski's parallel experience is marked off by two works, which may be treated as a single expanded text: A Diary in the Strict Sense of the Term (1967), his intimate Trobriand journal of 1914-18, and the classic ethnography that emerged from the fieldwork, Argonauts of the Western Pacific (1922). 5 4 • • • Malinowski and Conrad knew each other, and there is evidence from Malinowski's comments on the older, already well known writer that he sensed a deep affinity in their predicaments. W i t h reason: both were Poles condemned by historical contingency to a cosmopolitan European identity; both pursued ambitious writing careers in England. Drawing on Zdzisław Najder's excellent studies of Conrad, one can speculate that the two exiles shared a peculiarly Polish cultural distance, having been born into a nation that had since the eighteenth century existed only as a fiction - but an intensely believed, serious fiction - of collective identity. Moreover, Poland's peculiar social structure, with its broadly based small nobility, made aristocratic values unusually evident at all levels of society. Poland's cultivated exiles were not likely to be charmed by Europe's reigning bourgeois values; they would keep a certain remove. This viewpoint outside bourgeois society (but maintained with a degree of artifice rather like Balzac's standpoint in the France of the 1830s) is perhaps a peculiarly advantageous "ethnographic" position. Be that as it may, there is no doubt about Malinowski's strong affinity for Conrad. (Just before the war he presented the older man with a copy of his first book, The Family among the Australian Aborigines, with a Polish inscription; what Conrad made of Arunta notions of paternity remains, perhaps fortunately, unknown.) Although their acquaintance was brief, Malinowski often represented his life in Conradian terms, and in his diary he seemed at times to be rewriting themes from Heart of Darkness. A word of methodological caution is needed at the outset. To treat the Diary and Argonauts together need not imply that the former is a true revelation of Malinowski's fieldwork. (This is how the Diary was widely understood on its publication in 1967.) The Trobriand field experience is not exhausted by Argonauts or the Diary or by their combination. The two texts are partial refractions, specific experiments with writing. Recorded largely in Polish and clearly not intended for publication, the Diary caused a minor scandal in the public image of anthropology - although fieldworkers recognized much that was familiar. One of the discipline's founders was seen to have felt considerable anger toward his native informants. A field experience that had set the standard for scientific cultural description was fraught with ambivalence. The authoritative anthropologist in his intimate journal appeared a self-absorbed hypochondriac, frequently depressed, prey to constant fantasies about European and Trobriand women, trapped in an endless struggle to maintain his morale, to pull himself together. He was mercurial, trying out different voices, personae. The anguish, confusion, elation, and anger of the Diary Nearly every commentator on the Diary has plausibly compared it with Conrad's African tale (see for example Stocking 1974). Both Heart of Darkness and the Diary appear to portray the crisis of an identity a struggle at the limits of Western civilization against the threat of moral dissolution. Indeed this struggle, and 84 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ A U T O K R E A C J I Prawdopodobnie miał on świadomość różnic pomiędzy wielokulturową opisową metodologią Pviversa (gromadzą­ cą cechy i genealogie) i swoimi własnymi intensywnymi studiami pojedynczej grupy. Dla Malinowskiego nazwisko Conrada było symbolem głębi, złożoności i subtelności. (Odwoływał się do niego w tym sensie w swoim dzienni­ ku badań terenowych). Ale Malinowski nie był Conra­ dem antropologii. Jego najbardziej bezpośrednim mode­ lem literackim był z pewnością James Frazer; a w wielu własnych książkach przypominał Zolę - naturalistycznie przedstawiając fakty i dodając do nich podniosłą atmosfe­ rę, jego naukowo-kulturowe opisy niosą moralnie zabar­ wione, humanistyczne alegorie. Antropologia wciąż cze­ ka na swojego Conrada. Moje porównanie Malinowskiego i Conrada skupia się na ich trudnym dojściu do pełnej odkryć profesjonalnej ekspresji. Jądro ciemności (1899) jest najbardziej głęboką medytacją Conrada na temat trudnego procesu wiązania się z Anglią i angielszczyzną. Książka ta została napisa­ na w latach 1898-99, zaraz po tym jak zdecydował się on wieść życie pisarza; i spoglądała wstecz na początki tego procesu, na ostatnią, najbardziej zuchwałą podróż Conra­ da do „najdalszego punktu żeglugi". W podróży w górę rzeki Kongo dziesięć lat wcześniej Konrad Korzeniowski wiózł ze sobą początkowe rozdziały swojej pierwszej po­ wieści Szaleństwo Almayera, napisane w niezdarnej, choć bardzo sugestywnej angielszczyźnie. Moja lektura Jądra ciemności ogarnia złożoną dekadę wyboru lat dziewięć­ dziesiątych dziewiętnastego stulecia, która rozpoczyna się podróżą afrykańską, a kończy jej opisem. Wybór ten po­ wodował uwikłanie się w karierę, język i kulturowe związ­ ki. Paralelne doświadczenie Malinowskiego jest zaznaczo­ ne przez dwa dzieła, które można traktować jako poje­ dynczy, rozszerzający się tekst: A Diary in the Strict Sense of the Term (1967) (Dziennik we właściwym sensie tego słowa), osobisty dziennik z Trobriandów z lat 1914-18, i przez klasyczne dzieło etnograficzne, powstałe na pod­ stawie badań terenowych, Argonautów zachodniego Pacyfi­ ku (1922). 10 Na początek potrzebne jest słowo metodologicznej przestrogi. Łączne potraktowanie Dziennika i Argonautów nie musi zakładać, że ten pierwszy jest prawdziwym obja­ wieniem badań terenowych Malinowskiego. (Tak właśnie szeroko rozumiano Dziennik po jego publikacji w roku 1967). Doświadczenia z badań terenowych na Trobriandach nie zostają wyczerpane ani przez Argonautów, ani przez Dziennik, ani przez ich połączenie. Te dwa teksty są częściowymi refrakcjami, specyficznymi eksperymentami pisarskimi. Dziennik, pisany w przeważającej części po polsku i w oczywisty sposób nie przeznaczony do publika­ cji wywołał niejaki skandal w publicznym obrazie antro­ pologii - chociaż badacze terenowi rozpoznali wiele do­ brze sobie znanych rzeczy. Oto jeden z założycieli dyscy­ pliny został pokazany w sytuacjach, gdy odczuwał praw­ 85 dziwy gniew wobec swoich tubylczych informatorów. Do­ świadczenie badań terenowych, które ustaliło standard dla naukowego opisu kulturowego, miało dość ambiwa­ lentny charakter. Obdarzony autorytetem antropolog w swoim poufnym dzienniku występuje jako zaabsorbo­ wany samym sobą hipochondryk, osoba często przygnę­ biona, ofiara uporczywych fantazji na temat europejskich i trobriandzkich kobiet, schwytana w pułapkę niekończą­ cych się zmagań o równowagę duchową i konsolidację psychiczną. Był postacią merkuryczną, żywą jak rtęć, próbującą przemawiać różnymi głosami. Udręka, niepew­ ność, podniecenie i gniew Dziennika wydają się zostawiać niewiele miejsca dla stabilnej rozumiejącej postawy, czy wręcz pozy relatywistycznej etnografii. Ponadto w swojej surowości i słabych punktach, bezspornej szczerości i bezkonkluzyjności Dziennik wydaje się dostarczać nam nagą rzeczywistość. Ale jest to tylko jedna, choć ważna wersja złożonej, intersubiektywnej sytuacji (która zrodziła rów­ nież Argonautóu' i inne etnograficzne i popularne opisy). Dziennik jest pomysłowym, polifonicznym tekstem. Dla historii antropologii jest on tekstem przełomowym nie dlatego, że objawia rzeczywistość etnograficznego do­ świadczenia, ale ponieważ zmusza nas do borykania się ze złożonością takich spotkań, potyczek oraz do traktowania wszystkich tekstowych sprawozdań, opartych na bada­ niach terenowych, jako stronniczych interpretacji." Malinowski i Conrad znali się osobiście. Z uwag spo­ rządzonych przez Malinowskiego na temat starszego, do­ brze już znanego pisarza wynika jasno, że miał on poczu­ cie głębokiego wzajemnego powinowactwa w ich trud­ nym położeniu. Nie bez powodu - obaj byli Polakami ska­ zanymi przez historyczny przypadek na kosmopolityczną europejską tożsamość; obaj dążyli do ambitnej kariery pi­ sarskiej w Anglii. Odwołując się do znakomitych studiów Zdzisława Najdera o Conradzie, można sądzić, że udzia­ łem tych dwóch uchodźców był osobliwy polski kulturo­ wy dystans, gdyż wywodzą się oni z narodu, który od osiemnastego stulecia istniał jedynie jako fikcja zbiorowej tożsamości - lecz fikcja, w którą żarliwie wierzono. Po­ nadto szczególna struktura społeczna Polski - znajdująca szerokie oparcie w drobnej szlachcie - uczyniła arystokra­ tyczne wartości niezwykle oczywistymi dla wszystkich warstw społecznych. Było to mało prawdopodobne, by wykształconych polskich uchodźców mogły urzec panują­ ce w Europie wartości mieszczańskie: umieli oni zacho­ wać dystans. Ten punkt widzenia spoza społeczeństwa mieszczańskiego (choć utrzymywany do pewnego stopnia sztucznie - podobnie jak punkt widzenia Balzaka we Francji lat trzydziestych dziewiętnastego wieku) jest być może szczególnie korzystną „etnograficzną" pozycją. Jak­ kolwiek by było, nie ma wątpliwości co do silnej sympatii �James Clifford • O N E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING Heart of Darkness offers, then, a paradigm of ethnographic subjectivity. In what follows I will be exploring specific echoes and analogies linking Conrad's situation of cultural liminality in the Congo with Malinowski's in the Trobriands. The correspondence is not exact, however. Perhaps the most important textual difference is that Conrad takes an ironic position with respect to representational truth, a stance only implicit in Malinowski's writing. The author of Argonauts devotes himself to constructing realistic cultural fictions, whereas Conrad, though similarly committed, represents the activity as a contextually limited practice of storytelling. the need for personal restraint, is a commonplace of colonial literature. Thus the parallel is not particularly revealing, beyond showing life (the Diary) imitating "literature" (Heart of Darkness). I n addition to Kurtz's moral disintegration, however, Conrad introduces a more profound, subversive theme: the famous "lie"- actually a series of lies that in Heart of Darkness both undermine and somehow empower the complex truth of Marlow's narration. The most prominent of these lies is, of course, Marlow's refusal to tell Kurtz's Intended his last words, "The Horror," substituting instead words she can accept. This lie is then juxtaposed with the truth - also highly circumstantial - told to a restricted group of Englishmen on the deck of the cruising yawl Nellie. Malinowski's unsettled Diary does seem to enact the theme of disintegration. But what of the lie? The alltoo-believable account? Malinowski's saving fiction, I will argue, is the classic ethnography Argonauts of the Western Pacific. 6 In comparing the experiences of Malinowski and Conrad, one is struck by their linguistic overdetermination. I n each case three languages are at work, producing constant translation and interference. Conrad's predicament is extremely complex. Just before leaving for Africa he had unaccountably begun writing what would become Almayer's Folly. After composing the opening chapters, he ran into obstacles. Around this time he came to know a cousin by marriage, Marguerite Poradowska, with whom he became in some significant way amorously involved. She was married and a well-known French author; it was largely a literary entanglement. Conrad wrote her rather passionate and self-revelatory letters - in French. Poradowska, who lived in Brussels, was instrumental in arranging her kinsman's Congo employment. T i e n , in the months just before he left for Africa, Conrad returned to Poland for the first time since he had run away to sea fifteen years before. This renewed his Polish, which had remained good, and revived its association with childhood places and ambivalent feelings. From Poland (actually the Russian Ukraine) he rushed almost directly to take up his post in the Congo. There he spoke French, his most fluent acquired tongue, but kept a diary in English and may have worked on the chapters of Almayer. (He claims as much in his "Biographical Note" of 1900.) In Africa Conrad established a friendship with the Irishman Roger Casement and generally maintained a pose of an English nautical gentleman. His intense letters to Poradowska continued, as always, in French. His mother tongue had just been revived. The Congo experience was a time of maximal linguistic complexity. In what language was Conrad consistently thinking? It is not surprising that words and things often seem disjointed in Heart of Darkness as Marlow searches in the dark for meaning and interlocution. Heart of Darkness is notoriously interpretable; but one of its ines capable themes is the problem of truthspeaking, the interplay of truth and lie in Marlow's discourse. The lie to Kurtz's Intended has been exhaustively debated. Very schematically, my own position is that the lie is a saving lie. In sparing the Intended Kurtz's last words, Marlow recognizes and constitutes different domains of truth - male and female as well as the truths of the metropole and the frontier. These truths reflect elementary structures in the constitution of ordered meanings - knowledge divided by gender and by cultural center and periphery. The lie to the Intended is juxtaposed with a different truth (and it too is limited, contextual, and problematic) told on the deck of the Nellie to Englishmen identified only as social types - the Lawyer, the Accountant, the Director of Companies. If Marlow succeeds in communicating, it is within this limited domain. As readers, however, we identify with the unidentified person who watches Marlow's dark truths and white lies enacted on the stage of the yawl's deck. This second narrator's story is not itself undermined or limited. It represents, I propose, the ethnographic standpoint, a subjective position and a historical site of narrative authority that truthfully juxtaposes different truths. While Marlow initially "abhors a lie," he learns to lie - that is, to communicate within the collective, partial fictions of cultural life. He tells limited stories. The second narrator salvages, compares, and (ironically) believes these staged truths. This is the achieved perspective of the serious interpreter of cultures, of local, partial knowledge. The voice of Conrad's "outermost" narrator is a stabilizing voice whose words are not meant to be mistrusted. As for Malinowski, in the field he kept his private diary in Polish and corresponded in that language with his mother, who was behind enemy lines in Austria. He wrote in English on anthropological topics to his 5 86 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI sne kłamstwa Marlowa, odegrane na scenie pokładu jol­ ki. Ta opowieść drugiego narratora nie zostaje podważo­ na ani ograniczona. Reprezentuje ona - moim zdaniem etnograficzny punkt widzenia, subiektywną pozycję i hi­ storyczne miejsce osoby narratora, która zestawia trudne prawdy. Chociaż Marlow początkowo „brzydzi się kłam­ stwem", to jednak uczy się kłamać - są to częściowe fik­ cje życia kulturowego, konieczne by porozumiewać się wewnątrz społeczności. Opowiada on gotowe historie. Drugi narrator ratuje, ocala, porównuje, (z ironią) wierzy w te odegrane prawdy. Jest to osiągnięcie perspektywy po­ ważnego interpretatora kultur, lokalnej, cząstkowej wie­ dzy. Głos „najbardziej zewnętrznego" narratora u Conra­ da jest głosem stabilizującym, którego słowa nie są po to, by im nie dowierzać. Malinowskiego dla Conrada. (Tuż przed wojną podarował temu starszemu panu egzemplarz swojej pierwszej książki The Family among the Australian Aborigines z polską dedy­ kacją; co Conrad pojął z koncepcji ojcostwa plemienia Arunta, pozostaje - być może na szczęście - nieznane). Chociaż ich znajomość była krótka, Malinowski często przedstawiał swoje życie w kategoriach conradowskich i w swoim dzienniku, jak się wydaje, czasami powtarza i przerabia tematy z jądra ciemności. Niemal każdy komentarz Dziennika pozornie słusznie porównywał go z afrykańską opowieścią Conrada. Za­ równo Jądro ciemności, jak i Dziennik wydają się portreto­ wać kryzys tożsamości - walkę na granicach cywilizacji zachodniej przeciwko groźbie moralnego rozkładu. Oczy­ wiście walka ta i potrzeba osobistego umiaru jest banałem literatury kolonialnej. Wobec tego porównanie takie nie jest szczególnie odkrywcze poza tym, że pokazuje życie (Dziennik) naśladujące „literaturę" (Jądro ciemności). Jako dodatek do moralnego rozkładu Kurtza Conrad wprowa­ dza bardziej głęboki, wywrotowy temat: słynne „kłam­ stwo" - faktycznie szereg kłamstw, które w Jądrze ciemno­ ści zarówno podkopują, jak i w pewien sposób czynią moż­ liwą złożoną prawdę narracji Marlowa. Najbardziej spek­ takularnym z tych kłamstw jest oczywiście to, gdy Marlow odmawia powtórzenia narzeczonej Kurtza jego ostatnich słów - „Zgroza! Zgroza!" - i zastępuje je słowami, które mogła przyjąć. Kłamstwo to jest później zestawiane z prawdą - również wielce uwarunkowaną okolicznościa­ mi - opowiedzianą grupie Anglików na pokładzie krążą­ cej po morzu jolki „Nellie". „Rozstrojony" Dziennik Mali­ nowskiego wydaje się przedstawiać temat rozpadu. Ale co z kłamstwem? Z wszystkimi nader wiarygodnymi opisami? Ocalającą fikcją Malinowskiego - czego dowiodę - jest klasyczna etnografia Argonautów Zachodniego Pacyfiku. 12 15 Jadro ciemności oferuje zatem paradygmat etnograficz­ nej subiektywności. W dalszym ciągu nietrudno będzie zauważyć szczególne echa i analogie, łączące sytuację kul­ turowej graniczności Conrada w Kongu z sytuacją Mali­ nowskiego na Trobriandach. Jednakże zgodność ta nie jest dokładna. Być może najważniejsza różnica tekstowa polega na tym, że Conrad przyjmuje postawę ironiczną, z szacunkiem dla przedstawionej prawdy, postawę zawar­ tą tylko pośrednio w pismach Malinowskiego. Autor Ar­ gonautów poświęca się konstruowaniu realistycznej, kul­ turowej fikcji, podczas gdy Conrad, chociaż podobnie za­ angażowany, przedstawia działanie jako kontekstualnie ograniczoną praktykę opowiadania historii. 14 Jądro ciemności dopuszcza wiele interpretacji, ale jed­ nym z tematów, którego nie sposób uniknąć, jest problem prawdomówności, wzajemna gra prawdy i kłamstwa w opowieści Marlowa. Kłamstwo wobec narzeczonej Kurtza rozważano już wyczerpująco. Mówiąc bardziej schematycznie, kłamstwo to jest moim zdaniem kłam­ stwem ocalającym. Oszczędzając narzeczonej Kurtza jego ostatnich słów, Marlow uznaje i wyznacza różne domeny prawdy - męską i kobiecą, jak również prawdę metropo­ lii i pogranicza. Prawdy te odbijają podstawowe struktury w tworzeniu uporządkowanych znaczeń - wiedzy podzie­ lonej przez płeć oraz przez kulturowe centrum i peryferie. Kłamstwo wobec narzeczonej jest zestawione z inną prawdą (która także jest ograniczona, zależna od konte­ kstu i problematyczna), opowiedzianą na pokładzie „Nel­ lie" Anglikom, określonym jedynie jako typy społeczne Prawnik, Buchalter, Dyrektor. Jeżeli Marlowowi udało się z nimi porozumieć, to tylko w ramach tej ograniczonej domeny. Jako czytelnicy utożsamiamy się jednakże z nie­ zidentyfikowaną osobą, która śledzi ciemne prawdy i ja­ 87 W porównywaniu doświadczeń Malinowskiego i Con­ rada uderzają nas ich wielorakie determinanty językowe. W obu przypadkach są w użyciu trzy języki, powodując ciągłe tłumaczenie i interferencje. Trudna sytuacja Con­ rada jest nadzwyczaj złożona. Tuż przed wyjazdem do Afryki z niezrozumiałych powodów zaczął pisać to, co sta­ ło się później powieścią Szaleństwo Almayera. Po napisa­ niu początkowych rozdziałów natknął się na przeszkody. Mniej więcej w tym czasie poznał swoją powinowatą Mar­ guerite Poradowską, z którą związał się uczuciowo. Była kobietą zamężną, dobrze znaną francuską pisarką; było to uwikłanie w znacznej mierze literackie. Conrad pisał do niej bardzo uczuciowe i otwarte listy po francusku. Pora­ dowską, która mieszkała w Brukseli, pomogła mu w zna­ lezieniu zatrudnienia w Kongu. Następnie, kilka miesięcy przed wyjazdem do Afryki, Conrad przyjechał do Polski po raz pierwszy od czasu, gdy piętnaście lat wcześniej uciekł na morze. Wizyta ta odświeżyła jego polszczyznę, która pozostawała niezła, ożywiła związki z miejscami dzieciństwa i obudziła ambiwalentne uczucia. Z polski pospieszył niemal wprost na posadę w Kongu. Tam mówił po francusku, w obcym języku, w którym osiągnął naj­ większą biegłość, ale dziennik prowadził po angielsku i w tym języku mógł pracować nad rozdziałami Almayera. (Potwierdza to w nocie biograficznej z roku 1900). W Afryce Conrad nawiązał przyjaźń z Irlandczykiem Ro- �James Clifford • ON ETHNCKJRAriUC SELF-FASHIONINO uncontrolled. The jungle is cacophonous, filled with too many voices - therefore mute, incoherent. Malinowski was not, of course, isolated in the Trobriands, either from natives or from local whites. But the Diary is an unstable confusion of other voices and worlds: mother, lovers, fiancee, best friend, Trobrianders, local missionaries, traders, as well as the escapist universes, the novels he can never resist. Most fieldworkers will recognize this multivocal predicament. But Malinowski experiences (or at least his Diary portrays) something like a real spiritual and emotional crisis: each of the voices represents a temptation; he is pulled too many ways. Thus, like Marlow in Heart of Darkness, Malinowski clings to his work routines, his exercises, and his diary - where confusedly, barely, he brings his divergent worlds and desires together. professor, C. G. Seligman, in London. To his fiancee, "E. R. M . " (Elsie R. Masson), in Australia he wrote frequently, also in English. There were, however, at least two other women, old flames, on his mind, at least one of them associated with Poland. His most intimate Polish friend, Stanisław Witkiewicz ("Staś" in the Diary), soon to become a major avant-garde artist and writer, also haunted his consciousness. The two had traveled together to the Pacific and had fallen out just before Malinowski's Trobriand sojourns. He yearned to set things right, but his friend was now in Russia. These powerful English and Polish associations were interrupted by a third linguistically coded world, the Trobriand universe, in which he had to live and work productively. Malinowski's daily transactions with Trobrianders were conducted in Kiriwinian, and in time his field-notes were recorded largely in the vernacular. A passage from the Diary will illustrate his predicament: 7 We can suggest a tentative structure for the three active languages of Conrad's and Malinowski's exotic experiences. Between Polish, the mother tongue, and English, the language of future career and marriage, a third intervenes, associated with eroticism and violence. Conrad's French is linked with Poradowska, a problematic love object (she was both too intimidating and too intimate); French is also linked with Conrad's reckless youth in Marseilles and with the Imperial Congo, which Conrad abhorred for its violence and rapacity. Malinowski's interfering language was Kiriwinian, associated with a certain exuberance and ludic excess (which Malinowski enjoyed and portrayed sympathetically in his accounts of Kula rituals and sexual customs) and also with the erotic temptations of Trobriand women. The Diary struggles repeatedly with this Kiriwinian realm of desire. "7.18.18... On the theory of religion. My ethical position in relation to Mother, Staś, E. R. M . Twinges of conscience result from lack of integrated feelings and truth in relation to individuals. My whole ethics is based on the fundamental instinct of unified personality. From this follows the need to be the same in different situations (truth in relation to oneself) and the need, indispensability, of sincerity: the whole value of friendship is based on the possibility of expressing oneself, of being oneself with complete frankness. Alternative between a lie and spoiling a relationship. (My attitude to Mother, Staś, and all my friends was strained.) Love does not flow from ethics, but ethics from love. There is'no way of deducing Christian ethics from my theory. But that ethics has never expressed the actual truth - love your neighbor - to the degree actually possible. The real problem is: why must you always behave as if God were watching you?" (pp. 296297) So it is possible to distinguish in each case a mother tongue, a language of excess, and a language of restraint (of marriage and authorship). This is surely too neat. The languages would have interpenetrated and interfered in highly contingent ways; but enough has been said, perhaps, to make the main point. Both Conrad in the Congo and Malinowski in the Trobriands were enmeshed in complex, contradictory subjective situations articulated at the levels of language, desire, and cultural affiliation. The passage is confused; but we can extract perhaps the central issue on which it turns: the impossibility of being sincere and thus of having an ethical center. Malinowski feels the requirement of personal coherence. A punitive God is watching his every (inconsistent) move. He is thus not free to adopt different personae in different situations. He suffers from the fact that this rule of sincerity, an ethics of unified personality, means that he will have to be unpleasantly truthful to various friends and lovers. A n d this will mean - has already meant - losing friends: "Alternative between a lie and spoiling a relationship." • •• In both Heart of Darkness and the Diary we see the crisis of a self at some "furthest point of navigation." Both works render an experience of loneliness, but one that is filled with other people and with other accents and that does not permit a feeling of centeredness, coherent dialogue, or authentic communion. In Conrad's Congo his fellow whites are duplicitous and There is no way out. There must be a way out. Too much truth-telling undermines the compromises of collective life. Malinowski's solution consists of constructing two related fictions - of a self and of a culture. Although my task here is neither 88 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI kać się wzajemnie i kolidować na wysoce przypadkowe sposoby, ale powiedziano już chyba wystarczająco dużo, by sformułować konkluzję. Zarówno Conrad w Kongu, jak i Malinowski na Trobriandach byli wplątani w sieć złożonych, subiektywnie przeciwstawnych sytuacji, do­ chodzących do głosu na poziomie języka, pożądania i kul­ turowych afiliacji. gerem Casementem i całkowicie przejął pozę angielskie­ go gentlemana związanego z morzem. Wciąż pisał gorące listy do Poradowskiej, jak zwykle po francusku. Jego język ojczysty uległ właśnie odświeżeniu. Doświadczenie Konga było czasem największej językowej złożoności. W jakim języku Conrad stale myślał? Nie ma niczego dziwnego w tym, że słowa i rzeczy w Jądrze ciemności często sprawia­ ją wrażenie, iż nie łączą się ze sobą - jakby Marlow szukał w ciemności znaczeń i dialogu. Malinowski zaś prowadził w terenie swój dziennik po polsku i w tym języku korespondował z matką, która prze­ bywała za linią frontu w Austrii. Na tematy antropolo­ giczne pisał po angielsku do Londynu, do swojego profe­ sora C G . Seligmana. W tym języku pisywał również czę­ sto do swojej narzeczonej „E.R.M." (Elsie R. Masson) do Australii. Ale pojawiały się w jego myślach również co najmniej dwie inne kobiety, dawne kochanki; przynaj­ mniej jedna z nich miała coś wspólnego z Polską. Jego świadomość nawiedzał także najserdeczniejszy polski przyjaciel Stanisław Ignacy Witkiewicz („Staś" w Dzienni­ ku), który wkrótce stał się głównym polskim awangardo­ wym artystą i pisarzem. Podróżowali oni razem po Pacyfi­ ku i pokłócili się tuż przed przybyciem Malinowskiego na Trobriandy. Malinowski pragnął odzyskać tę przyjaźń, ale jego przyjaciel był już w tym czasie w Rosji. Te silne an­ gielskie i polskie związki zakłócał trzeci językowo zakodo­ wany świat - wszechświat Trobriandów - w którym Mali­ nowski musiał żyć i wydajnie pracować. Codzienne kon­ takty Malinowskiego z Trobriandczykami odbywały się w tamtejszym języku kiriwińskim i w tym czasie większość notatek sporządził on w rym właśnie języku. ' Zarówno w Jądrze ciemności, jak i w Dzienniku widzimy kryzys „ja" w samym „najdalszym punkcie żeglugi". Obie te książki wyrażają doświadczenie samotności, ale samot­ ności wypełnionej innymi ludźmi, innymi akcentami, która nie pozwala na poczucie „bycia w środku", spójny dialog lub autentyczną wspólnotę. W Kongu Conrada je­ go biali towarzysze są dwulicowi i nieopanowani. Dżungla jest kakofoniczna, przepełniona zbyt wieloma głosami przeto głucha, niema i chaotyczna. Malinowski nie byl oczywiście na Trobriandach odizolowany ani od tubyl­ ców, ani od przebywających tam białych. Lecz Dziennik przedstawia niestabilne zmieszanie innych głosów i świa­ tów: matki, kochanek, narzeczonej, najlepszego przyja­ ciela, Trobriandczyków, miejscowych misjonarzy, kupców, jak również głosów z eskapistycznych światów - powieści, którym nigdy nie potrafi się oprzeć. Większość badaczy terenowych rozpozna ten wielogłosowy dylemat. Lecz Malinowski doświadczał (a w każdym razie przedstawia to jego Dziennik) czegoś na kształt rzeczywistego duchowego i i emocjonalnego kryzysu - każdy z głosów reprezentuje pokusę; autor jest szarpany w wielu kierunkach. Tak jak Marlow w Jądrze ciemności, Malinowski lgnie do rutyny swojej pracy, rutyny procedur swoich badań i swojego dziennika - w którym wśród rozterek z trudem łączy w ca­ łość swoje rozbieżne światy i pragnienia. 1 Możemy sugerować wzajemne relacje tych trzech języ­ ków używanych przez Conrada i Malinowskiego w trakcie ich egzotycznych doświadczeń. Pomiędzy język polski (oj­ czysty) i angielski (język późniejszej kariery i małżeństwa) wchodzi język trzeci, związany z erotyzmem i przemocą. Francuszczyzna Conrada łączy się z Poradowska, proble­ matycznym przedmiotem miłości (była ona zarówno zbyt onieśmielająca, jak i zbyt intymna); język francuski wiąże się także z lekkomyślną młodością Conrada w Marsylii i z imperialnym Kongiem, do którego Conrad czul odrazę z powodu brutalizmu i drapieżności. Dla Malinowskiego językiem wprowadzającym zamęt byl kiriwiński, związany ze szczególną bujnością i ludycznym brakiem umiaru (który podobał się Malinowskiemu i został przez niego z sympatią ukazany w opisach rytuałów kula i zwyczajów seksualnych), jak również z erotycznymi pokusami ze strony trobriandzkich kobiet. Dziennik zmaga się nieu­ stannie z tą sferą pożądania wytworzoną przez lokalny ję­ zyk. Następujący ustęp z Dziennika ilustruje ten dylemat: 7.18.18... O teorii religii. Moje etyczne stanowisko w stosunku do Matki, Stasia, E.R.M. Ukłucia świadomo­ ści wynikające z braku zintegrowanych uczuć i prawdy w stosunku do innych osób. Cała moja etyka jest oparta na podstawowym instynkcie spójnej osobowości. Wypły­ wa z tego potrzeba bycia takim samym w różnych sytua­ cjach (prawda w stosunku do siebie samego) i potrzeba, niezbędność szczerości: cała wartość przyjaźni opiera się na możliwości wyrażania siebie, bycia sobą z całkowitą otwartością. Alternatywa pomiędzy kłamstwem i popsu­ ciem wzajemnych relacji. (Moja postawa wobec Matki, Stasia i wszystkich moich przyjaciół była napięta). Nie miłość wypływa z etyki, lecz etyka z miłości. Nie ma spo­ sobu, by wydedukować z mojej teorii etykę chrześcijań­ ską. Ale ta etyka nigdy nie wyraziła rzeczywistej prawdy kochaj bliźniego swego - w stopniu faktycznie możliwym. Rzeczywisty problem to: dlaczego musisz zawsze zachowy­ wać się tak, jak gdyby Bóg cię obserwował? (s. 296-297). A więc możliwe jest wyróżnienie w każdym z przypad­ ków języka ojczystego języka przekroczenia i języka po­ wściągliwości (małżeństwa i zawodu pisarskiego). Jest to z pewnością formuła nazbyt zręczna. Języki mogły przeni­ 89 �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING psychological nor biographical, let me simply suggest that the personal style - extravagant, operatic - that both charmed and irritated Malinowski's contemporaries was a response to this dilemma. He indulged in "Slavic" extremism; his revelations about himself and his work were exaggerated and ambiguously parodie. He would strike poses (he claimed to have single-handedly invented "The Functional Method"), challenging the literal-minded to see that these personal truths were in some degree fictions. His character was staged but also truthful, a pose but nonetheless authentic. One of the ways Malinowski pulled himself together was by writing ethnography. Here the fashioned wholes of a self and of a culture seem to be mutually reinforcing allegories of identity. A n essay by Harry Payne, "Malinowski's Style" (1981 ), suggestively traces the complex combination of authority and fictionality that the narrative form of Argonauts enacts: " W i t h i n the immense latitude of [its] structure Malinowski can determine shifts in focus, tone, and objects; the cyclical thread will always provide a place of return. Functional therapy acts only heuristically. Since everything adheres to everything, one can wander without ever getting fully disconnected" (p. 438). The literary problem of authorial point of view, the Jamesian requirement that every novel reflect a "controlling intelligence," was a painful personal problem for the Trobriand diarist. The ample, multiperspectival, meandering structure of Argonauts resolves this crisis of sincerity. I n effect, as the scientific, persuasive author of this fiction, Malinowski can be like Flaubert's God, omnipresent i n the text, arranging enthusiastic descriptions, scientific explanations, enactments of events from different standpoints, personal confessions, and so forth. in Malinowski's intimate Polish text. Speaking of his Trobriand informants who will not cooperate with his research, he damns them in Kurtz's terms: "At moments I was furious at them, particularly because after I gave them their portions of tobacco they all went away. O n the whole my feelings toward the natives are decidedly tending to 'Exterminate the brutes'" (p. 69). Malinowski flirted with various colonial white roles Kurtz-like excess included. Here the ironic invocation provides him with a fictional grasp of the stresses of fieldwork and the violence of his feelings. In the Diary, like Marlow in his ambivalent doubling with Kurtz, Malinowski often faces the inseparability of discourse and power. He must struggle for control in the ethnographic encounter. Another nonironic echo of Heart of Darkness is heard in Malinowski's grief-stricken response to the news of his mother's death, which shatters the Diary's last pages: "The terrible mystery that surrounds the death of someone dear, close to you. The unspoken last word-something that was to cast light is buried, the rest of life lies half hidden in darkness" (p. 293). Malinowski feels he has been denied Marlow's rescued talisman, an ambiguously illuminating, potent last word breathed in the moment of death. 8 Beyond the more-or-less direct citations in the Diary one notes also more general thematic and structural parallels with Heart of Darkness. Both books are records of white men at the frontier, at points of danger and disintegration. In both sexuality is at issue: both portray an other that is conventionally feminized, at once a danger and a temptation. Feminine figures in the two texts fall into either spiritual (soft) or sensual (hard) categories. There is a common thematization of the pull of desire or excess barely checked by some crucial restraint. For Malinowski the restraint is embodied by his fiancee, linked in his mind to an English academic career, to an elevated love, and to marriage. "Thought of E. R. M . . . . " is the Diary's censor for lascivious thoughts about women, native or white: " I must not betray E. R. M . mentally, i.e., recall my previous relations with women, or think about future ones... Preserve the essential inner personality through all difficulties and vicissitudes: I must never sacrifice moral principles or essential work to 'posing' to convivial Stimmung, etc. My main task must be work. Ergo: work!" (p. 268). Cultural descriptions in Malinowski's style of functionalism strove for a kind of unified personality, but a convincing totalization always escaped them. Malinowski never did pull together Trobriand culture; he produced no synthetic portrait, only densely contextualized monographs on important institutions. Moreover, his obsessive inclusion of data, "imponderabilia," and vernacular texts may be seen as a desire to unmake as well as to make a whole; such additive, metonymic empiricism undermines the construction of functional, synecdochic representations. Malinowski's ethnographies - unlike RadcliffeBrown's spare, analytic, functional portraits - were multifarious, loose, but rhetorically successful narrative forms (Payne 1981 :420-421 ). Fictional expressions of a culture and of a subjectivity, they provided a way out of the bind of sincerity and wholeness, the Conradian problematic of the lie at issue in the Diary. Like Conrad's protagonist, the ethnographer struggles constantly to maintain an essential inner selfreliance - his "own true stuff," as Marlow puts it. The pull of dangerous others, the disintegrating frontier, is resisted by methodical, disciplined work. For Marlow obsessive attentions to his steamboat and its navigation provide the "surface wisdom" needed to hold his There are more specific echoes of Heart of Darkness 90 �James CUfford • O ETNOGRAFICZNE] AUTOKREACJI znania i tak dalej. Opisy kulturowe w stylu funkcjonalizmu Malinowskie­ go starają się mieć ujednolicony charakter, lecz przekonu­ jące uogólnienie zawsze im umyka. Malinowski nigdy nie zebrał w całość trobriandzkiej kultury, stworzył on nie ty­ le syntetyczny portret, ile jedynie gęsto skontekstualizowane monografie ważnych instytucji. Ponadto jego obse­ syjne włączanie do tekstu „imponderabiliów" i tekstów w języku tubylczym można odczytać jako pragnienie za­ równo niszczenia, jak i scalania; taki addytywny, metonimiczny empiryzm podważa konstrukcję funkcjonalnych, synekdochicznych wyobrażeń. Opisy etnograficzne Mali­ nowskiego - inaczej niż oszczędne, analityczne, funkcjo­ nalne przedstawienia Radcliffe-Browna - stanowią róż­ norodne, swobodne, lecz retorycznie udane formy narra­ cyjne. Fikcyjne ekspresje kultury i tego, co subiektywne, dostarczyły sposobu wyjścia ze skrępowania szczerością i całościowością, z conradowskiej problematyki kłam­ stwa, będącej także zagadnieniem Dziennika. Powyższy fragment wywołuje zakłopotanie, ale być może uda nam się wydobyć z niego główną kwestię: nie­ możność bycia szczerym i niemożność posiadania tym sa­ mym etycznego centrum. Malinowski odczuwa wymóg spójności swojej osobowości. Karzący Bóg obserwuje każ­ dy jego (niekonsekwentny) ruch. Nie jest on zatem wol­ ny, by przyjmować różne postawy w odmiennych sytua­ cjach. Cierpi z powodu faktu, że zasada szczerości, etyka spójnej osobowości oznacza, iż będzie musiał być w nie­ przyjemny sposób prawdomówny wobec różnych przyja­ ciół i ukochanych osób. A to by znaczyło - już znaczy utratę przyjaciół: „Alternatywa pomiędzy kłamstwem i popsuciem wzajemnych relacji". Nie ma wyjścia. Musi być wyjście. Zbyt wielka doza prawdomówności podkopuje kompromisy życia zbiorowe­ go. Rozwiązanie Malinowskiego składa się z budowania dwóch spokrewnionych fikcji - swojego „ja" i kultury. Chociaż moim zadaniem nie jest analiza psychologiczna ani biograficzna, pozwolę sobie po prostu zasugerować, że odpowiedzią na ten dylemat był jego osobisty styl - eks­ trawagancki, operowy - który zarówno oczarowywał, jak irytował współczesnych Malinowskiemu. Dawał on upust swojej „słowiańskiej" skrajności; jego rewelacje na temat samego siebie i swojej pracy były wyolbrzymione i zagad­ kowo parodystyczne. Przybierał nagle jakąś pozę (twier­ dził, że posiada osobiście wynalezioną „metodę funkcjo­ nalną"), prowokując dosłownie myślących do zwrócenia uwagi na fakt, że te osobiste prawdy były w pewnym stop­ niu fikcją. Charakter miał teatralny, lecz również praw­ dziwy, była to poza, lecz mimo to autentyczna. Jednym ze sposobów, w jaki Malinowski starał się zapanować nad so­ bą, było uprawianie etnografii. Tutaj ukształtowane cało­ ści „ja" i kultury wydawały się wzajemnie wzmacniać ale­ gorie tożsamości. Esej Harry'ego Payne'a Malinouiski's Style sugestywnie śledzi złożone połączenie powagi autorytetu i fikcyjności, które ustanawia narracyjna for­ ma Argonautów. 18 Istnieją bardziej specyficzne echa Jądra ciemności w osobistym, polskim tekście Malinowskiego. Mówiąc 0 swoich trobriandzkich informatorach, którzy nie chcą współpracować przy badaniach, przeklina ich słowami Kurtza: „Chwilami byłem na nich wściekły, szczególnie dlatego, że po tym, jak rozdałem im porcje tytoniu, wszy­ scy odchodzili. Wszystkie moje uczucia wobec krajowców stanowczo skłaniają się do poglądu 'wytępić te bestie'" (s. 69). Malinowski flittował z rozmaitymi kolonialnymi ro­ lami białych - włączając w to podobny jak w przypadku Kurtza eksces. W tym miejscu ta ironiczna inwokacja da­ je mu urojone poczucie zapanowania nad stresami badań terenowych i nad gwałtownością swoich uczuć. Podobnie jak Marlow w swojej ambiwalentnej dwulicowości wobec Kurtza, w Dzienniku Malinowski często stawia czoło nie dającym się rozdzielić porządkom dyskursu i władzy. M u ­ si walczyć o panowanie nad sobą w etnograficznych spo­ tkaniach i potyczkach. 16 Wewnątrz ogromnego zakresu [jej] struktury Mali­ nowski może określić zmiany w nastawieniu ostrości, to­ nację i przedmioty, cykliczny wątek zawsze zapewnia miejsce, do którego można powrócić. Funkcjonalistyczna terapia działa jedynie heurystycznie. Odkąd wszystko wiąże się ze wszystkim, można wędrować nie popadając w chaos (s. 438). 17 Literacki problem autorskiego punktu widzenia, wy­ móg Jamesa, by każda powieść była odbiciem „kontrolu­ jącej inteligencji", był bolesnym, osobistym problemem autora dziennika trobriandzkiego. Rozległa, wieloperspektywiczna, meandryczna struktura Argonautów roz­ wiązuje ten kryzys szczerości. W rezultacie jako naukowy, wiarygodny autor tej fikcji Malinowski może być jak Bóg Flauberta wszechobecny w tekście, aranżując entuzja­ styczne opisy i naukowe wyjaśnienia, opisując grę zdarzeń z różnych punktów widzenia, zamieszczając osobiste wy­ 91 Inne, nieironiczne echo Jądra ciemności daje się słyszeć w reakcji głęboko zmartwionego Malinowskiego na wia­ domość o śmierci matki, reakcji, która wyziera z ostatnich stronic Dziennika: „Straszna tajemnica, która otacza śmierć kogoś drogiego, bliskiego. Niewypowiedziane ostatnie słowo - coś, co istniało po to, by rzucać światło, jest pogrzebane, reszta życia spoczywa wpółukryta w ciemności" (s. 293). Malinowski czuje, że pozbawiono go talizmanu Marlowa i dwuznacznie pełnego iluminacji 1 mocy ostatniego słowa wyszeptanego w momencie śmierci. Poza mniej lub bardziej bezpośrednimi cytatami w Dzienniku można zauważyć również bardziej ogólne i strukturalne paralele z Jądrem ciemności. Obie te książki są zapisami białych mężczyzn znajdujących się na granicy, w miejscu zagrożenia i rozpadu. W obydwu pojawia się problem płciowości: obydwie przedstawiają innego jako �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING personality in place. As invoked in the Diary, Malinowski's scientific labors serve a similar purpose. Restrained, ethical personality is relentlessly achieved through work. This structure of feeling can be located with some precision in the historical predicament of late Victorian high colonial society, and it is closely related to the emergence of ethnographic culture. special poignancy to the sentence that ends the published Diary: "Truly I lack real character." • •• Malinowski did, however, rescue a self from the disintegration and depression. That self was to be tied, like Conrad's, to the process of writing. In this context it is worth exploring another region of similarity between the Diary and Heart of Darkness: The role of incongruous written texts. The fragmented subjectivity manifested in both works is that of a writer, and the pull of different desires and languages is manifested in a number of discrepant inscriptions. The most famous example in Heart of Darkness is Kurtz's strident essay on the suppression of savage customs, abruptly canceled by his own scrawled comment, "Exterminate all the brutes." But another equally significant text loose in Conrad's jungle is a strange book Marlow discovers on one of only two perilous departures from the deck of his steamboat (on the other he wrestles Kurtz back from the wilderness). In a shack by the riverbank he falls into an almost mystical reverie: Victorian social critics discerned a pervasive crisis for which Mathew Arnold's title Culture and Anarchy provided the basic diagnosis: against the fragmentation of modern life stood the order and wholeness of culture. Raymond Williams (1966) has offered a subtle account of these humanist responses to the unprecedented technological and ideological transformations at work in the mid-nineteenth century. George Eliot's strange affirmation is characteristic: of the three words "God," "Immortality," and "Duty," she pronounced, "with terrible earnestness, how inconceivable was the first, how unbelievable was the second, and yet how peremptory and absolute the third!" (quoted in Houghton 1957:43). Duty had become a deliberate belief, a willed fidelity to aspects of convention and to work (Carlyle's solution). Ian Watt has persuasively tied Conrad to this response (1979:148-151). Marlow, in the middle of Africa, clings for dear life to his steamboat, to the routine duties of its maintenance and navigation. And the structure persists in Malinowski's Diary, with its constant self-exhortations to avoid loose distractions and get down to work. In the culture and anarchy problematic (which persists in plural, anthropological culture concepts that privilege order and system over disorder and conflict), personal and collective essences must continuously be maintained. The ethnographic standpoint that concerns us here stands half-outside these processes, observing their local, arbitrary, but indispensable workings. "There remained a rude table - a plank on two posts; a heap of rubbish reposed in a dark corner, and by the door I picked up a book. It had lost its covers, and the pages had been thumbed into a state of extremely dirty softness; but the back had been lovingly stitched afresh with white cotton thread, which looked clean yet. It was an extraordinary find. Its title was, A n Jnguiry Into Some Points of Seamanship, by a man Towser, Towson - some such name - Master in His Majesty's Navy. The matter looked dreary reading enough, with illustrative diagrams and repulsive tables of figures, and the copy was sixty years old. I handled this amazing antiquity with the greatest possible tenderness, lest it should dissolve in my hands. Within, Towson or Towser was inquiring earnestly into the breaking strain of ships' chains and tackle, and other such matters. Not a very enthralling book; but at the first glance you could see there a singleness of intention, an honest concern for the humble pages, thought out so many years ago, luminous with another than a professional light. The simple old sailor, with his talk of chains and purchases, made me forget the jungle and the pilgrims in a delicious sensation of having come upon something unmistakably real. Such a book being there was wonderful enough; but still more astounding were the notes pencilled in the margin, and plainly referring to the text. I couldn't believe my eyes! They were in cipher! Yes, it looked like cipher. Fancy a man lugging with him a book of that description into this nowhere and studying it - in cipher at that! It was an extravagant mystery", (pp. 38-39) Culture, a collective fiction, is the ground for individual identity and freedom. The self, Marlow's "own true stuff," is a product of work, an ideological construction that is nonetheless essential, the foundation of ethics. But once culture becomes visible as an object and ground, a system of meaning among others, the ethnographic self can no longer take root in unmediated identity. Edward Said has said of Conrad that his principal struggle, reflected in his writing, was "the achievement of character" (1966: 13). Indeed he reconstructed himself quite carefully in the persona of an "English" author, the character who speaks in the "Author's Note" he would later add to each of his works. This construction of a self was both artificial and deadly serious. (We can see the process parodied by the accountant in Heart of Darkness, who seems literally to be held together by his ridiculously formal but somehow admirable get-up.) A l l of this gives 9 92 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI tropologicznych pojęciach kultury obstaje przy przewadze porządku i systemu nad nieładem i konfliktem) osobowa i zbiorowa istota rzeczy musi być wciąż podtrzymywana. Etnograficzny punkt widzenia, którym się tu zajmujemy, znajduje się połowicznie poza tymi procesami, zachowu­ jąc ich lokalne, dowolne, lecz nieodzowne wytwory. Kultura, fikcyjne wyobrażenie zbiorowe, jest podstawą indywidualnej tożsamości i wolności. Jaźń, „własne praw­ dziwe ja" Marlowa, jest produktem pracy, ideologiczną konstrukcją, która jest mimo to konieczna, jest podwali­ ną etyki. Ale od kiedy zaczęto postrzegać kulturę jako przedmiot i podstawę, jako jeden z systemów znaczeń, et­ nograficzne „ja" nie może już dłużej zapuszczać korzeni w bezpośredniej tożsamości. Edward Said powiedział 0 Conradzie, że jego głównym wysiłkiem, odzwierciedlo­ nym w pisarstwie, było „nabranie charakteru". Rzeczy­ wiście, zrekonstruował on samego siebie dość starannie w postaci „angielskiego" pisarza, postaci mówiącej w sło­ wie „od autora", które mógł później dodawać do każdego ze swoich utworów. Ta konstrukcja własnego „ja" była za­ równo sztuczna, jak i śmiertelnie poważna. (Można zoba­ czyć ten proces sparodiowany w Jądrze ciemności przez Bu­ chaltera, który wydaje się dosłownie „utrzymywać się w sobie" dzięki swojemu śmiesznie formalnemu, lecz w pewien sposób godnemu podziwu, ubiorowi). A wszyst­ ko to nadaje szczególnej pikanterii zdaniu, które kończy opublikowany Dziennik: „Naprawdę brak mi prawdziwego charakteru". konwencjonalnie sfeminizowanego, jednocześnie niebez­ piecznego i kuszącego. Postacie kobiece w obu tekstach są ujęte albo w duchowe (miękkie), albo w zmysłowe (twar­ de) kategorie. Istnieje wspólna tematyzacja ciągu pożąda­ nia lub braku umiaru zaledwie kontrolowanego przez pewne decydujące ograniczenia. Dla Malinowskiego ograniczenie to ucieleśnia się w postaci jego natzeczonej, która wiąże się w jego myślach z angielską karierą akade­ micką, wzniosłą miłością i z małżeństwem. „Myśl o E.R.M..." jest w Dzienniku cenzorem dla lubieżnych my­ śli o kobietach, miejscowych bądź białych: Nie wolno mi zdradzać E.R.M. w myśli, to jest przywo­ ływać swoich wcześniejszych stosunków z kobietami albo myśleć o przyszłych... Zachować zasadniczą osobowość poprzez wszystkie trudności i zmienne koleje. Nie wolno mi nigdy poświęcać zasad moralnych ani koniecznej pra­ cy, by pozować na wesoły Stimmung itd. Moim głównym zadaniem musi być praca. Ergo: pracować! (s. 268). 22 Jak protagonista Conrada etnograf usiłuje zachować podstawową duchową niezależność - „własne prawdziwe ja", jak ujmuje to Marlow. Przyciąganie niebezpiecznych obcych, dezintegrująca granica jest odpierana dzięki me­ todycznej, zdyscyplinowanej pracy. Dla Marlowa natręt­ ne zajmowanie się parowcem i żeglugą daje mu „powierz­ chowną mądrość" konieczną do zachowania osobowości. Odwołując się do Dziennika można powiedzieć, że nauko­ wa praca Malinowskiego służyła podobnemu celowi. Po­ wściągliwą, etyczną osobowość można osiągnąć jedynie poprzez pracę. Ta struktura uczucia może być umiejsco­ wiona z pewną precyzją w historycznej kategorii późnowiktoriańskich kolonialnych wyższych sfer i odnosi się ściśle do kształtowania się kultury etnograficznej. • • • Wiktoriańscy krytycy społeczni dostrzegali głęboki kryzys, którego podstawową diagnozę dała książka Mathew Arnolda Culture and Anarchy: naprzeciw fragmentacji współczesnego życia stał porządek i całościowość kultury. Raymond Williams przedstawił subtelny opis humanistycznych reakcji na bezprzykładną technologicz­ ną i ideologiczną transformację, jakiej uległa praca w po­ łowie dziewiętnastego stulecia. Charakterystyczne jest niezwykłe stwierdzenie George Eliot: z trzech słów „Bóg", „Nieśmiertelność" i „Obowiązek", które wypowiada „ze straszną powagą, jakże niepojęte jest pierwsze, jakże nie­ wiarygodne drugie i jeszcze jakże ostateczne i absolutne trzecie!". Obowiązek stał się przemyślanym wierzeniem, upragnioną wiernością przejawom konwencji i pracy (roz­ wiązanie Carlyle'a). Ian Watt przekonująco powiązał Conrada z taką właśnie odpowiedzią. Marlow w środku Afryki, dla ratowania drogiego życia, uczepił się swojego parowca, rutynowych obowiązków związanych z jego ob­ sługą i żeglowaniem. Ta struktura trwa w Dzienniku Mali­ nowskiego, z jego stałym napominaniem siebie, by unikać rozwiązłych dystrakcji i zabierać się do pracy. W proble­ matyce kultury i anarchii (która w pluralistycznych, an­ 14 20 21 93 Jednakże Malinowski uratował własne „ja" przed dez­ integracją i depresją. Owo „ja" miało się wiązać, tak jak u Conrada, z procesem pisania. W tym kontekście warto zbadać inną sferę podobieństwa pomiędzy Dziennikiem 1 Jądrem ciemności: rolę nie przystających do siebie te­ kstów. Pokawałkowana subiektywność wyrażona w oby­ dwu książkach jest subiektywnością pisarza, a siła ciąże­ nia różnych pragnień i języków manifestuje się w szeregu pełnych sprzeczności zapisów. Najsłynniejszym w Jądrze ciemności przykładem jest nastrojony na zbyt wysoką nutę teferat Kurtza na temat tępienia dzikich obyczajów, rap­ townie przekreślony jego własną nagryzmoloną uwagą „wytępić wszystkie bestie". Ale innym, równie znaczącym tekstem, porzuconym w dżungli Conrada, jest dziwna książka, którą odkrywa Marlow podczas jednego z dwóch tylko niebezpiecznych momentów opuszczenia pokładu swego parowca (podczas drugiego mocuje się z Kurtzem, by wrócił on z dziczy). W szopie na brzegu rzeki Marlow popada w nieomal mistyczną zadumę: „Pozostał prymitywny stół - deska na dwóch pnia­ kach; kupa śmieci leżała w ciemnym kącie, a koło drzwi podniosłem z ziemi książkę. Nie miała okładki, kartki jej od częstego użytku stały się niezmiernie brudne i miękkie; �^. Н 1 л и - O N E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING The passage has religious overtones - a miraculous relic, an abrupt movement in imagery from dirt and decay to transcendence and light and thence into mystery, the naive witnessing of a moment of faith. We must be careful not to interpret the Inquiry's appeal to Marlow simply as nostalgia for the sea, though that is part of its charm. The Russian "harlequin" who turns out to be the book's owner seems to read the treatise primarily in this way; for he takes careful notes, presumably on the book's content, as if he were studying seamanship. For Marlow, however, the inspiration of the book proceeds in some way directly out of the writing itself, which, transcending the chains and ships and tackle, is "luminous with another than a professional light." Marlow heeds not the content but the language. He is interested in the old sailor's painstaking craft; his way of making the book and his "talk" seem concrete - even to the abstract numerical tables. absence of context - and once more a reader to the rescue. Rescue is one of Conrad's key images for his work; the act of writing always reaches toward rescue in an imagined act of reading. Significantly the text that means most in Heart of Darkness is the one with the least teference to the situation at hand. Malinowski's fieldwork experience is filled with discrepant inscriptions: his detailed field notes, written in English and Kiriwinian; vernacular texts, often recorded on the back of letters from abroad; his Polish (actually heteroglot) diary; the multilingual correspondence; and finally a corpus worth lingering on for a moment, the novels he cannot resist. These last contain whole narrated worlds that seem at times more real (in any case more desirable) than the day-to-day business of research, with its many incomplete, contradictory notes, impressions, data that must be made to cohere. Malinowski catches himself "escaping from" Trobriand actuality "to the company of Thackeray's London snobs, following them eagerly around the streets of the big city." (The escapist reading of ethnographers in the field may require an essay of its own.) What charms Marlow is not primarily the possibility of sincere authorship. The old salt, "Towser or Towson - some such name - Master in His Majesty's Navy", is personally elusive; it is not his being that counts but his language. The man seems to dissolve into vague typicality; what matters is his plain English. Significantly, though, the text fails to unite its two equally devout readers; for when they finally meet, the Russian is overjoyed to greet a fellow seaman, wheteas Marlow is disappointed not to find an Englishman. Readership is in question. The same physical book provokes different, equally reverent reactions. I cannot explore here the biographical significance of the disjuncture: Conrad had just shed his official Russian citizenship for British nationality, and arguably the harlequin is connected with the young wanderer, Korzeniowski, who was becoming Conrad. It is enough to notice the radical relativity: the distance between two readings. The "cipher" makes the point graphically, and if the marginalia turn out later to be in a European language, that in no way diminishes the graphic image of a separateness. (It is reminiscent of the sense of unease one experiences on finding strange markings in a book and then recognizing having made them oneself Malinowski's novels suggest a revealing though imperfect parallel with Towser's Inquiry - another wonderfully compelling fiction in the midst of confusing experience. Towser's book shows the possibility of personally and authentically speaking the truth; and it points toward writing (a miraculous presence in absence) as salvation. But Towser is also a temptation, like Malinowski's novels, drawing Marlow away from his work, his steamboat, into a kind of vertiginous reverie. Such readings are desired communions, places where a coherent subjectivity can be recovered in fictional identification with a whole voice or world. Towser and the novels do suggest a viable path beyond fragmentation, not for the charmed reader but for the hard-working, constructive writer. For Malinowski rescue lies in creating realist cultural fictions, of which Argonauts is his first fully realized success. In both novels and ethnographies the self as author stages the diverse discourses and scenes of a believable world. ••• - another person - in a previous reading.) What persists is the text itself - barely. Worn by thumbing and cut loose from its covers - which may symbolize the context of its original publication - the written text must resist decay as it travels through space and time. After sixty years - a human lifetime - the moment of disintegration has come. The author's creation faces oblivion, but a reader stitches the pages lovingly back together. Then the book is abandoned to its death somewhere on a strange continent, its nautical content run aground in the The loose texts in Heart of Darkness and the Diary are scraps of worlds; like field notes they are incongruent. They must be made into a probable portrait. To unify a messy scene of writing it is necessary to select, combine, rewrite (and thus efface) these texts. The resulting true fictions for Malinowski are Argonauts and the whole series of Trobriand ethnographies, for Conrad Almayer's Folly and the long process of learning to write English books, culminating in his first 94 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNE] AUTOKREACJI ale grzbiet zeszyto troskliwie na nowo białą bawełną, która wyglądała jeszcze czysto. Znalezienie tej książki by­ ło czymś nadzwyczajnym. Tytuł jej brzmiał: Badania doty­ czące pewnych zagadnień marynarskich przez jakiegoś Towsera, Towsona czy coś w tym rodzaju, kapitana marynarki jego królewskiej mości. Wyglądało to na dość nudną lek­ turę, ilustrowaną wykresami i odstręczającymi tablicami - a ów egzemplarz pochodził sprzed sześćdziesięciu lat. Oglądałem zdumiewający antyk z jak największą delikat­ nością, aby mi się nie rozleciał w rękach. Towson czy Towser rozpisywał się z powagą o nadmiernym przeciąże­ niu okrętowych łańcuchów i takielunku tudzież innych tym podobnych materiałach. Niezbyt porywająca książka; ale na pierwszy rzut oka dostrzegało się w niej szczery za­ miar, uczciwą troskę o właściwe ujęcie tematu - i to spra­ wiało, że nie tylko światło wiedzy biło ze skromnych kar­ tek, które powstały przed tylu laty. Dzięki prostemu sta­ remu marynarzowi i jego opowiadaniu o łańcuchach i dźwigach zapomniałem o dżungli i pielgrzymkach w roz­ kosznym poczuciu, że zetknąłem się z czymś bezsprzecznie realnym. Już znalezienie tam takiej książki było zadziwia­ jące, ale bardziej jeszcze zdumiały mnie notatki skreślone ołówkiem na marginesach, odnoszące się wyraźnie do te­ kstu. Nie chciałem wierzyć własnym oczom! Były pisane szyfrem! Tak, to wyglądało na szyfr. Wyobraźcie sobie człowieka, który taszczy za sobą w bezludzie książkę tego rodzaju i studiuje ją - i robi notatki - szyfrem w dodatku! Była to cudaczna tajemnica (s. 58-59). 23 Powyższy fragment ma religijne akcenty - cudowne szczątki, raptowny ruch gry wyobraźni - od brudu i upad­ ku po transcendencję i światło, a stąd w tajemnicę, naiw­ ne świadectwo chwili prawdy. Musimy być ostrożni, by nie interpretować zainteresowania Marlowa Badaniami jako zwykłej nostalgii za morzem, chociaż tu leży część ich czaru. Rosyjski „arlekin", który okazuje się właścicielem książki, wydaje się czytać ją przede wszystkim w ten spo­ sób, gdyż prowadzi dokładne notatki, przypuszczalnie do­ tyczące treści książki, tak jak gdyby studiował sztukę że­ glarską. Jednakże dla Marlowa inspiracja wypływająca z tej książki podąża w pewien sposób dokładnie poza to, co w niej zapisane, wykraczając poza łańcuchy, statki i takielunek, „rozświetla ją innym niż zawodowe światłem". Marlow zwraca uwagę nie na treść, lecz na język. Intere­ suje go staranne rzemiosło starego żeglarza; sposób, w ja­ ki sprawia on, że książka i jego „wywód" wydają się kon­ kretne - aż po abstrakcyjne tablice pełne liczb. To, co urzeka Marlowa, nie wiąże się przede wszystkim z możliwością ustalenia autorstwa. Stary wilk morski „Towser czy Towson, czy coś w tym rodzaju, kapitan ma­ rynarki jego królewskiej mości" jest osobiście nieuchwyt­ ny, to nie jego istnienie ma tutaj znaczenie, lecz język. Człowiek ten wydaje się rozpływać w bliżej nieokreślonej typowości; znaczenie ma jego prosta angielszczyzna. Zna­ czące jest zatem, że tekstowi nie udaje się zjednoczyć tych 95 dwóch swoich równie zagorzałych czytelników, a kiedy w końcu się spotkają, Rosjanin nie posiada się z radości, mogąc powitać kolegę marynarza, podczas gdy Marlow jest rozczarowany, że nie znalazł w nim Anglika. Problemem jest tu lektura i wspólnota lektury. Ten egzemplarz książki wywołuje różne, choć równie pełne szacunku reakcje. Nie mogę zbadać w tym miejscu biograficznego znaczenia tej rozbieżności: Conrad pozbył się właśnie oficjalnej rosyjskiej przynależności państwowej, przyjmując obywatelstwo bry­ tyjskie, a arlekin w sposób uzasadniony łączy się z młodym wędrowcem Korzeniowskim, który stał się Conradem. Wy­ starczy to, by zauważyć radykalny relatywizm: dystans po­ między dwoma sposobami czytania. „Szyfr" udowadnia to graficznie, a jeśli uwagi na marginesie okazują się później napisane w języku europejskim, to w żaden sposób nie po­ mniejsza to graficznego obrazu odrębności. (Przypomina to uczucie niepokoju, jakiego doświadcza się, znajdując dziw­ ne znaki w książce, które później rozpoznaje się jako swoje własne, uczynione - w innym stanie osobowości - podczas wcześniejszej lektury). Tym, co istnieje dalej, jest jedynie książka sama w so­ bie. Zaczytany i pozbawiony okładek - czegoś, co może symbolizować kontekst jej oryginalnej publikacji - tekst pisany musi być odporny na zniszczenie, kiedy podróżuje przez przestrzeń i czas. Po sześćdziesięciu latach - czyli cza­ sie równym długości życia ludzkiego - przychodzi chwila dezintegracji. Dziełu autora grozi pójście w niepamięć, lecz czytelnik z troską zszywa stronice w jedną całość. Na­ stępnie książka idzie na zatracenie gdzieś na obcym konty­ nencie, jej żeglarska treść osiada na mieliźnie z braku kon­ tekstu - i raz jeszcze czytelnik przychodzi jej na ratunek. Ratunek jest jednym z kluczowych obrazów w dziele Con­ rada; akt pisania zawsze poszukuje ocalenia w wyobrażo­ nym akcie czytania. Znamienne, że tekst, który w Jądrze ciemności znaczy najwięcej, jest jednocześnie tekstem naj­ mniej odnoszącym się do kontekstu całości. Doświadczenie badań terenowych Malinowskiego jest wypełnione pełnymi sprzeczności zapiskami: szczegółowy­ mi notatkami terenowymi z badań pisanymi po angielsku i w języku kiriwińskim; tekstami w języku tubylczym, za­ pisywanymi często na odwrocie listów z zagranicy; polski­ mi (faktycznie wielojęzycznymi) zapiskami w dzienniku; korespondencją prowadzoną w wielu językach; i wreszcie zbiorem tekstów, nad którym warto zatrzymać się przez chwilę - a mianowicie nad powieściami, którym nie po­ trafił się oprzeć. Te ostatnie zawierają całość opisanych światów, które wydają się czasami bardziej realne (w każ­ dym razie bardziej pożądane) niż codzienna praca badaw­ cza, z towarzyszącymi jej wieloma niepełnymi, sprzeczny­ mi notatkami, wrażeniami, danymi, które trzeba uczynić spójnymi. Malinowski łapie się na „ucieczce o d " trobriandzkiej rzeczywistości „do towarzystwa londyńskich snobów Thackeraya i chęci podążania za nimi ochoczo ulicami wielkiego miasta". (Eskapistyczne lektury etno- �Jama. Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING B' £ L 2 L Ci P с e ^ ь Bronisław Malinowski, fot. Stanisław I. Witkiewicz ca 1911 96 П 7 P ?Ki - u , w, �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI grafów przebywających w terenie wymagają odrębnego eseju). Powieści, które pochłaniają Malinowskiego, sugerują odsłaniające się, chociaż niedoskonałe pokrewieństwo z Badaniami Towsera - z inną, cudownie nieodpartą fik­ cją, która pojawia się w samym centrum pełnego konfuzji doświadczenia. Książka Towsera pokazuje możliwość mówienia prawdy osobiście i autentycznie i wskazuje na pisarstwo (cudowna obecność w nieobecności) jako na ratunek. Ale Towser jest również pokusą, jak powieści w przypadku Malinowskiego: odciąga Marlowa od pracy i wprowadza w rodzaj marzenia przyprawiającego o za­ wrót głowy. Takie lektury są upragnionymi sferami łącz­ ności duchowej, miejscami, gdzie spójna subiektywność może zostać odzyskana w fikcyjnej powieściowej identyfi­ kacji z pełnym głosem albo światem. Towser i owe powie­ ści wskazują wybawienie od fragmentaryczności, przezna­ czone nie tyle dla oczarowanego nimi czytelnika, ile dla ciężko pracującego, twórczego pisarza. Dla Malinowskie­ go ratunek leży w tworzeniu realistycznych kulturowych fikcji, z których Argonauci stali się pierwszym urzeczywist­ nionym sukcesem. Zarówno w powieściach, jak i w pra­ cach etnograficznych „ja" jako autor przedstawia różno­ rakie dyskursy i sceny z wiarygodnego świata. ły ambiwalentne i niezdyscyplinowane. Skonfundowana subiektywność, którą opisują, jest zdecydowanie różna od tej zainscenizowanej i powtórnie opisanej w Argonautach. Kiedy Dziennik został po raz pierwszy opublikowany w ro­ ku 1967, rozbieżność ta szokowała, ponieważ obdarzony autorytetem obserwator uczestniczący, jak i postawa życz­ liwego rozumienia innego, jest tam po prostu nieuchwyt­ na. Na odwrót, to co widoczne, to wyraźna ambiwalencja w stosunku do Trobriandczyków, empatia pomieszana z pożądaniem i awersją, nie występująca nigdzie w Argo­ nautach, gdzie panują zrozumienie, skrupulatność i wiel­ koduszność. Istnieje pokusa, by zaproponować twierdzenie, że et­ nograficzny sposób rozumienia (spójna postawa współodczuwania i hermeneutycznego zaangażowania) ukazuje się bardziej jako kreacja etnograficznego pisarstwa niż konsekwentna jakość etnograficznego doświadczenia. W każdym razie to, co Malinowski osiągnął w pisarstwie, było jednocześnie (1) fikcyjną inwencją na temat Tro­ briandczyków, wynikłą z masy notatek z badań w terenie, dokumentów, wspomnień i tak dalej, oraz (2) konstruo­ waniem nowej publicznej postaci, antropologa jako bada­ cza terenowego, persony, której status mógł być dalej szczegółowo opracowywany przez Margaret Mead i i n ­ nych. Warto zauważyć, że osoba antropologa jako obser­ watora uczestniczącego nie była profesjonalnym wizerun­ kiem, na temat którego Malinowski fantazjował w Dzien­ niku (wizerunkiem, który pociągałby za sobą rycerstwo, „Towarzystwa Królewskie", „Nowe Humanizmy" i tym podobne). Był on raczej artefaktem wersji, którą retro­ spektywnie zbudował w Argonautach. Łącząc antropolo­ gię z badaniami terenowymi, Malinowskiemu udało się stworzyć najlepszą opowieść, optymalnie sprostać wymo­ gom okoliczności. Uwagi te prowadzą nas do problemu obecnego w roz­ ważaniach nad etnograficznymi pracami Malinowskiego, a w rzeczywistości niemalże całej twórczości etnograficz­ nej. Dzięki wzrastającej ilości konfesyjnych i analitycz­ nych opisów, wiemy coraz więcej o doświadczeniach i ograniczeniach związanych z badaniami terenowymi. Ale faktyczny proces pisania prac etnograficznych pozo­ staje niejasny i niezanalizowany. Wiemy co nieco o bada­ niach Malinowskiego na Trobriandach w 1914 i 1918 ro­ ku, ale nie wiemy faktycznie nic o tym, co robił na Wy­ spach Kanaryjskich w latach 1920 i 1921. (Pisał wówczas Argonautów zachodniego Pacyfiku). Dziennik pozostawia nas w zawieszeniu. Istnieje nagła luka w pisaniu, która, jak dowiadujemy się ze skąpych ujawnień, kiedy tekst zmaga się z podejmowaniem wątku na nowo, sygnalizuje przybycie wiadomości o śmierci matki. Pojawia się rozpaczliwy ostatni werset: „Naprawdę brak mi prawdziwego charakteru". Milczenie. Trzy lata później Malinowski pojawia się ponownie jako autor A r gonautów, będących aktem kreującym nowy typ antropo- • •• Porzucone, nie powiązane z całością teksty w Jądrze ciemności i Dzienniku są strzępami światów, tak jak nie po­ wiązane są notatki z badań terenowych. Trzeba z nich zbudować prawdopodobny opis. Aby zunifikować tę nie­ chlujną scenę pisarską, konieczne jest wybranie, połącze­ nie, przerobienie (i w ten sposób usunięcie w cień) owych tekstów. Dla Malinowskiego prawdziwą fikcją, rezultatem takich zabiegów, są Argonauci i cała seria etnograficznych prac z Trobriandów, a dla Conrada Szaleństwo Almayera i długi proces nauki pisania książek po angielsku, której kulminacją było jego pierwsze arcydzieło Jądro ciemności. Oczywiście są to różne doświadczenia pisarskie; prace et­ nograficzne są równocześnie podobne i niepodobne do powieści. Ale w pewien znaczący ogólny sposób te dwa doświadczenia ustanawiają proces fikcyjnej autokreacji w odnośnych systemach kultury i języka, które nazywam etnograficznymi. Jądro ciemności odtwarza i w sposób iro­ niczny zwraca uwagę na ten proces. Argonauci są książką mniej refleksyjną, ale zarówno tworzą kulturową fikcję, jak i ogłaszają pojawienie się obdarzonej autorytetem po­ staci: Bronisława Malinowskiego - antropologa w nowym stylu. Postać ta, wyposażona w coś, co Malinowski nazwał „magią etnografii", nowy rodzaj intuicji i doświadczenia, nie powstała, prawdę mówiąc, w czasie badań w terenie. Nie przedstawia ona doświadczenia badawczego, lecz je racjonalizuje. Dziennik pokazuje to wyraźnie, ponieważ badania terenowe, jak i większość podobnych badań, by­ 97 �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING masterpiece, Heart of Darkness. Obviously these are different writing experiences: ethnographies are both like and unlike novels. But i n an important general way the two experiences enact the process of fictional selffashioning i n relative systems of culture and language that I call ethnographic. Heart of Darkness enacts and ironically calls attention to the process. Argonauts is less reflexive, but it produce a cultural fiction and announce the emergence of an authoritative persona: Bronisław Malinowski new style anthropologist. This persona, endowed with what Malinowski called "the ethnographer's magic," a new kind of insight and experience, was not, properly speaking, constructed i n the field. The persona does not represent but rationalizes a research experience. The Diary shows this clearly, for the fieldwork, like most similar research, was ambivalent and unruly. The confused subjectivity it records is sharply different from that staged and recounted i n Argonauts. When the Diary was first published in 1967, the discrepancy was shocking, for the authoritative participant-observer, a locus of sympathetic understanding of the other, is simply not visible in the Diary. Conversely, what is visible, a pronounced ambivalence toward the Trobrianders, empathy mixed with desire and aversion, is nowhere i n Argonauts, where comprehension, scrupulousness, and generosity reign. about Malinowski's Trobriand research of 1914 and 1918 but virtually nothing of what he was doing in the Canary Islands during 1920 and 1921. (He was writing Argonauts of the Western Pacific.) The Diary leaves us hanging. There is a sudden gap in the writing that, as we learn from small revelations when the text struggles to resume, signals the arrival of word that his mother has died. Then the desperate envoi : "Truly I lack real character." Silence. Three years later Malinowski reappeare as the author of Argonauts, the character of the new fieldworkeranthropologist. What has intervened? Like Conrad in the period between the rout of his African adventure and the success of Heart of Darkness he has accepted three major commitments: (1) to writing, (2) to marriage, and (3) to a limited audience, language, and culture. The Canary Islands are an intriguing scene for Malinowski's writing cure. He goes there for his health, but the choice is overdetermined. One is tempted to see this place as a liminal site at the outer edge of Europe, propitious for a displaced Pole writing Pacific ethnography. More important, however, is the fact that he had earlier vacationed i n the Canaries with his mother. Now he is there again with his new wife, completing his first major work. He is fully i n the realm of substitution, of a series of compromises and replacements. For Malinowski, as for Conrad, three such substitutions are crucial: (1) family, with mother replaced by wife; (2) language, with the mother tongue abandoned for English; and (3) writing, with inscriptions and texts substituted for immediate oral experience. The arbitrary code of one language, English, is finally given precedence. The mother tongue recedes, and (here the personal and the political coincide) English dominates - represents and interprets Kiriwinian. Cultural attachment is enacted as marriage. The yearning for sincere interlocutory speech gives way to a play on written substitutes. One is tempted to propose that ethnographic comprehension (a coherent position of sympathy and hermeneutic engagement) is better seen as a creation of ethnographic uniting than a consistent quality of ethnographic experience. In any event what Malinowski achieved in writing was simultaneously (1) the fictional invention of the Trobrianders from a mass of field notes, documents, memories, and so forth, and (2) the construction of a new public figure, the anthropologist as fieldworker, a persona that would be further elaborated by Margaret Mead and others. It is worth noting that the persona of the participant-observer anthropologist was not the professional image about which Malinowski fantasized in the Diary (which involved knighthoods, "Royal Societies," "New Humanisms," and the like). Rather, it was an artifact of the version he constructed retrospectively i n Argonauts. In fusing anthropology with field-work Malinowski made the most, the best story, of what circumstance had obliged him to attempt. Some of these transitions and replacements were surely at stake i n the successful writing on the Canary Islands. Malinowski's Diary ends with the death of a mother; Argonauts is a rescue, the inscription of a culture. 10 • •• Such considerations lead us to a problem in discussing Malinowski's - and indeed nearly all ethnographic production. Thanks to a growing number of confessional and analytic accounts, we know more and more about fieldwork experiences and their constraints. But the actual writing of ethnographies remains obscure and unanalyzed. We know something A few final reflections on the current status of the ethnographic author: When Malinowski's Diary was first published, it seemed scandalous. The quintessential anthropologist of Argonauts did not, i n fact, always maintain an understanding, benevolent attitude toward his informants; his state of mind i n the field was anything but coolly objective; the story of ethnographic 98 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNE] AUTOKREACJI loga-badacza terenowego. Co zaszło w tym czasie? Podob­ nie jak Conrad w okresie pomiędzy bezładnym odwrotem ze swojej afrykańskiej przygody a sukcesem Jądra ciemno­ ści, Malinowski zaakceptował trzy główne zobowiązania: (1) wobec pisarstwa, (2) wobec małżeństwa i (3) wobec określonej publiczności, a także określonego języka i kul­ tury. Wyspy Kanaryjskie są intrygującą scenerią dla pisar­ skiej kuracji Malinowskiego. Udał się tam dla zdrowia, ale wybór ten był przesądzony z góry. Kusi, by spojrzeć na to miejsce jako graniczny punkt najdalszego krańca Euro­ py, odpowiedni dla wyrwanego ze swego środowiska Pola­ ka, który pisze o etnografii wysp Pacyfiku. Jednakże waż­ niejszy jest fakt, że już wcześniej spędził on na Wyspach Kanaryjskich wakacje z matką. Teraz jest tu znowu, ze swoją żoną, kończąc swoje pierwsze ważne dzieło. Przeby­ wa w sferze całkowicie zastępczej, składającej się z serii kompromisów i substytutów. Dla Malinowskiego, tak jak dla Conrada, trzy z tych substytutów są najistotniejsze: (1) rodzina, w której żona zastępuje matkę; (2) język, gdzie język macierzysty zostaje porzucony na rzecz angiel­ skiego; i (3) pisarstwo, gdzie zapisy i teksty zastępują bez­ pośrednie doświadczenie rozmowy. Ostatecznie pierw­ szeństwo uzyskał arbitralny kod jednego języka: angiel­ skiego. Język macierzysty ustępuje, a (w tym punkcie sprawy osobiste i polityczne zbiegają się) angielski domi­ nuje: w nim znajduje swą reprezentację i tłumaczenie k i riwiński. Kulturowa przynależność jest ustanowiona przez małżeństwo. Tęsknota za szczerą wymianą myśli ustępuje przed grą pisanych namiastek. W niektórych z tych zmian i substytutów z pewnością szło o powodzenie w pisaniu na Wyspach Kanaryjskich. Dziennik Malinowskiego kończy się wraz ze śmiercią jego matki; Argonauci są ratunkiem, zapisem kultury. Przywołajmy los impulsywnych bazgrołów Kurtza w Ją­ drze ciemności, „Wytępić wszystkie te bestie". Matlow odrywa ów przeklęty, prawdziwy suplement, oddając do belgijskiej prasy rozprawę Kurtza na temat dzikich oby­ czajów. Jest to wymowny gest i podsuwa on kłopotliwe pytanie dotyczące Malinowskiego i antropologii: Co jest zawsze odrywane, niejako po to, by budować publiczny, wiarygodny dyskurs? Dziennik został wyłączony z Argo­ nautów, а raczej niejako „powtórnie napisany", w proce­ sie nadawania całości kulturze (trobriandzkiej) i własne­ mu „ja" (uczonemu etnografowi). W ten właśnie sposób antropologia oparta na badaniach terenowych konstytu­ uje swój autorytet, konstruuje i rekonstruuje spójnych kulturowo innych i interpretujące „ja". Jeżeli ta etnogra­ ficzna autokreacja zakłada z góry kłamstwa pominięcia i kłamstwa retoryki, czyni ona również możliwym mówie­ nie mocnych prawd. Ale podobnie do opowieści Marlowa na pokładzie „Nellie", prawdy kulturowych opisów są peł­ ne znaczenia dla określonych społeczności, w których do­ konuje się interpretacja w określonych historycznych wa­ runkach. W ten sposób „odrywanie", przypomina Nietz­ sche, jest zarówno aktem cenzury, jak i aktem znaczącego tworzenia, zniesieniem niespójności i przeciwstawności. Najlepsze etnograficzne fikcje są - jak u Malinowskiego zawile prawdziwe; lecz zawarte w nich fakty, jak wszystkie fakty w naukach o człowieku, są poklasyfikowane, skontekstualizowane, włączone w narrację i wyostrzone. W ostatnich latach pojawiły się nowe formy etnogra­ ficznego realizmu, bardziej dialogiczne i nie definitywne w swoim narracyjnym stylu. „Ja" i ten inny, kultura i jej interpretatorzy występują jako byty mniej godne zaufania. Spośród tych, którzy zrewidowali autorytet i retorykę et­ nografii wychodząc od jej wnętrza, chciałbym wspomnieć tylko trzech (których Clifford Geertz wyróżnił za kryty­ cyzm w serii prowokacyjnych wykładów na temat upra­ • • • wiania etnografii): Paula Rabinova, Kevina Dwyera i Vincenta Crapanzano. (Z powodu grzechu samochwalstwa Jeszcze kilka końcowych uwag o współczesnym statu­ Geertz nazwał ich „dziećmi Malinowskiego"). Mogą oni sie autora prac etnograficznych: kiedy po raz pierwszy reprezentować wielu innych aktualnie zajmujących się opublikowano Dziennik Malinowskiego, wydawał się on złożoną dziedziną tekstowych eksperymentów na pogra­ skandaliczny. Wzorowy antropolog z Argonautów, fak­ niczu akademickiej etnografii. Powiedziałem, że antro­ tycznie nie zawsze zachowywał pełne zrozumienie i życzli­ pologia wciąż czeka na swojego Conrada. Współcześnie we podejście wobec swoich informatorów; stan jego umy­ eksperymentatorzy na wiele sposobów spełniają tę rolę. słu w czasie badań w terenie z pewnością nie był ani Balansują twórczo, tak jak robił to Conrad - i jak, w spo­ chłodny, ani obiektywny; opowieść o etnograficznych ba­ sób bardziej ambiwalentny, balansuje sam Geertz - po­ daniach, włączona w skończoną monografię, była stylizo­ między realizmem i modernizmem. Eksperymentatorzy wana i wybiórcza. Fakty te, raz włączone w publiczne odsłaniają w swoich pracach ostre odczucie wykreowane­ świadectwa antropologii, wstrząsnęły fikcją kulturowego go, przypadkowego stanu wszelkich kulturowych opisów relatywizmu jako stabilnej subiektywności, zakwestiono­ (i wszelkich autorów opisów kulturowych). wały punkt widzenia „ja", które rozumie i przedstawia Owi obdarzeni autorefleksją pisarze zajmują ironiczną kulturowo innego. Po pojawieniu się Dzienników między­ postawę w ramach ogólnego projektu etnograficznej su­ kulturowe zrozumienie okazało się retorycznym konstrukbiektywności i kulturowego opisu. Stoją oni, jak i my tem, którego wyważony racjonalny status podminowują wszyscy, na niepewnym historycznym gruncie, w miejscu, ambiwalencja i przemoc. z którego możemy rozpocząć analizę ideologicznej matry24 25 26 99 �James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING research included i n the finished monograph was stylized and selective. These facts, once entered into the public record of anthropological science, shook the fiction of cultural relativism as a stable subjectivity, a standpoint for a self that understands and represents a cultural other. In the wake of the Diary cross-cultural comprehension appeared a rhetorical construct, its balanced comprehension traversed by ambivalence and power. We recall the fate of Kurtz's violent scrawl i n Heart of Darkness, "Exterminate all the brutes." Marlow tears off the damning, truthful supplement when he gives Kurtz's disquisition on savage customs to the Belgian press. It is a telling gesture, and it suggests a troubling question about Malinowski and anthropology: What is always torn off, as it were, to construct a public, believable discourse? I n Argonauts the Diary was excluded, written over, i n the process of giving wholeness to a culture (Trobriand) and a self (the scientific ethnographer). Thus the discipline of fieldwork-based anthropology, in constituting its authority, constructs and reconstructs coherent cultural others and interpreting selves. If this ethnographic selffashioning presupposes lies of omission and of rhetoric, it also makes possible the telling of powerful truths. But like Marlow's account aboard Nellie, the truths of cultural descriptions are meaningful to specific interpretive communities i n limiting historical circumstances. Thus the "tearing off," Nietzsche reminds us, is simultaneously an act of censorship and of meaning creation, a suppression of incoherence and contradiction. The best ethnographic fictions are, like Malinowski's, intricately truthful; but their facts, like all facts in the human sciences, are classified, contextualiz­ ed, narrated, and intensified. In recent years new forms of ethnographic realism have emerged, more dialogical and open-ended in narrative style. Self and other, culture and its interpreters, appear less confident entities. Among those who have revised ethnographic authority and rhetoric from within the discipline I shall mention just three (whom Clifford Geertz has marked off for critique in a series of provocative lectures on the writing of ethnography): Paul Rabinów, Kevin Dwyer, and Vincent Crapanzano." (For their sins of self-display Geertz calls them "Malinowski's Children.") These three can stand for many others currently engaged in a complex field of textual experiments at the limits of academic ethnography. 1 have said that anthropology still awaits its Conrad. In various ways the recent experimentalists are filling that role. They teeter productively, as Conrad did - and as, more ambivalently, Geertz himself balances - between realism and modernism. The experimentalists reveal i n their writings an acute sense 12 of the fashioned, contingent status of all cultural descriptions (and of all cultural describers). These self-reflexive writers occupy ironic positions within the general project of ethnographic subjectivity and cultural description. They stand, as we all do, on an uncertain historical ground, a place from which we can begin to analyze the ideological matrix that produced ethnography, the plural definition of culture, and a self positioned to mediate between discrepant worlds of meaning. (To say that this historical ground is, for example, postcolonial or postmodern is not to say much - except to name what one hopes no longer to have to be.) I n fact most of the self-conscious hermeneutic ethnographers writing today get about as far as Conrad did i n Heart of Darkness, at least i n their presentations of narrative authority. They now gesture toward the problematic other narrator on the deck of the Nellie as they say, with Marlow: "Of course in this you fellows see more than I did then. You see me, whom you know." Notes 1 O n the development of the concept of culture see Williams 1966, Stocking 1968, and Chapter 10 Ц. Clifford, Predicament of Culture]. T h e novelty and fragility of the Western notion of the individual was noted in Mauss 1938, perhaps the first ethnographic overview of the subject. 2 A full analysis of changes i n the "culture" response would presuppose those forces taken by Raymond Williams (1966) as determinants: industrialism, social conflict, the rise of mass culture. To these would be added the needs of high colonial societies to understand the increasingly accessible diversities of the planet as a dispersed totality. The mapping of the world's human arrangements as distinct cultures asserts that things hold together separately. ' T h e interpretation I suggest owes a good deal to previous explicators of C o n r a d , most notably Edward Said and Ian Watt. I n its biographical dimensions it draws on the standard works: Baines 1960; Watt 1979; K a r l 1979; and Najder 1983. My focus o n Heart of Darkness as an allegory of writing and of grappling with language and culture in their emergent twentieth-century definitions is, I believe, a new one, but it draws on many points well established in C o n r a d studies. I have not cited specific sources for biographical facts, since those I build with are not, to my knowledge, disputed in the literature. 4 I juxtapose Argonauts and the Diary to highlight a critical discrepancy between the two best-known accounts of Malinowski's research process. A t times I oversimplify the course of Malinowski's research and writing; the Diary actually covers work done i n both the Trobriands and M a i l u . By concentrating o n two texts I ignore other complicating ones, most notably certain unpublished and currently unavailable diaries, along with Malinowski's "Natives of M a i l u " (1915) and "Baloma: T h e Spirits of the D e a d in the Trobriand Islands" (1916). I n these last two works he c a n be seen working out the personal and �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI су, k t ó r a w y t w o r z y ł a e t n o g r a f i ę , m n o g o ś ć d e f i n i c j i k u l t u ­ do Jądra ry i „ j a " u s y t u o w a n e t a k , by m e d i o w a ć p o m i ę d z y sprzecz­ z językiem i kulturą, tak jak wyłaniają się one w dwudziesto­ n y m i ś w i a t a m i z n a c z e n i a . ( S t w i e r d z e n i e , że t e n h i s t o r y c z ­ wiecznych definicjach, jest - jak sadzę - podejściem nowym, w studiach conradowskich kwestii. N i e cytuję poszczegól­ z wyjątkiem faktu nazwania n y c h źródeł faktów biograficznych, oprócz tych, które nie by­ c z e g o ś , c o , m o ż n a m i e ć n a d z i e j ę , n i e m u s i już dłużej ist­ ły - n i e ć ) . F a k t y c z n i e , w i ę k s z o ś ć p i s z ą c y c h dzisiaj s a m o ś w i a d o m y c h e t n o g r a f ó w o n a s t a w i e n i u h e r m e n e u t y c z n y m się­ według mojej wiedzy - rozważane w literaturze przedmiotu. " ga p r z y n a j m n i e j t a k d a l e k o , j a k czynił to C o n r a d w J ą d r z e ciemności, jako alegorii pisarstwa oraz borykanie się ale czerpie ono w wielu punktach z dobrze ustalonych już n y g r u n t jest, n a p r z y k ł a d , p o s t k o l o n i a l n y czy p o s t m o d e r ­ nistyczny, n i e m ó w i w i e l e - ciemności Zestawiam Argonautów i Dziennik, by naświetlić krytyczną sprzeczność pomiędzy dwoma najbardziej znanymi zapisami przynajmniej w przedstawianiu znaczenia nar­ metody badawczej Malinowskiego. C z a s e m przesadnie upra­ drugiego szczam przebieg badań i pisarstwa Malinowskiego; Dziennik n a r r a t o r a n a p o k ł a d z i e „ N e l l i e " , j a k gdyby m ó w i l i r a z e m rzeczywiście opisuje pracę wykonaną na Trobriandach i M a ­ z M a r l o w e m : „Wy, koledzy, m o ż e c i e z tego o c z y w i ś c i e w i ę ­ ilu. Koncentrując się na tych dwóch tekstach, pomijam inne racyjnego. W s k a z u j ą o n i teraz n a z a g a d n i e n i e cej z r o z u m i e ć niż j a p o d ó w c z a s . W y którego znacie". rozumiecie zapisy, które wprowadziłyby komplikacje, w szczególności mnie, pewne nie publikowane i aktualnie niedostępne dzienniki, 2 7 łącznie z Natives Przełożył Trobriand Maciej Krupa of Mailu Islands (1915) i Baloma: (1916) The Spirits of the Malinowskiego, w tych dwóch ostatnich pracach można dostrzec, jak wypracowuje on oso­ bisty i naukowy etnograficzny styl, który osiąga swój pełny Przypisy 1 wyraz w Argonautach. N a temat rozwoju pojęcia kultury patrz R . Williams, 1780-1959, N e w York 1966; and Society, G . Stocking, the Uses of Invention, w: Race, nold, Tylor and Culture Ar­ lanezyjskiej kultury i historii, każde z tych podejść pociągnę­ and łoby za sobą wybć>r innego zbioru dokumentów. Ponadto za­ N e w York 1968, s. 60-96. N a nowość i kruchość trzymując się na roku 1922 pomijam fakt, ze Malinowski cią­ zachodniego pojęcia jednostki zwrócił uwagę M . Mauss, So­ gle przerabiał dialog z Trobriandami. Jego ostatnia wielka Evolution, cjologia i antropologia, Warszawa 1973. monografia Ogrody koralowe przel. M . Król, K . Pomian i J. Szacki, stawę, jaką zajmował w Pełna analiza zmian w „kulturze" powinna z góry zakładać 1 2 wyd. cyt.) za determinanty: 3 1 in „Heart of R. D a r ­ ' Podobny do mojej rodzaj lektury, lecz z innym ogólnym roz­ by dodać do nich potrzebę rozumienia przez wysokie warstwy łożeniem społeczeństw kolonialnych coraz bardziej dostępnej różno­ rad's Darkness, akcentów, prezentuje w: Poets of Reality, J. Hillis Miller Cambridge, Mass. (Con­ 1965, rodności naszej planety jako rozproszonej całości. Przedsta­ rozdz. I ) . Znajdujemy tam mocne argumenty za tym, by spoj­ wianie na mapie ludzkiego porządkowania świata jako odręb­ rzeć na Jądro n y c h kultur potwierdza, że trzymają się one razem - będąc rowego kłamstwa", ale jako na coś, co podkopuje wszelką odrębnymi. prawdę, jako na bardziej tragiczny, ciemny, czy wreszcie nihi- F. Nietzsche, Pisma pozostałe przel. B. Baran, 1862-1875, S. Greenblatt, Renaissance kespeare, Chicago ciemności nie jako na pozytywny wybór „kultu­ listyczny tekst. Niewątpliwie zarówno w formie, jak i w treści opowieść ta zmaga się z nihilizmem. M i m o to dramatyzuje Kraków 1993, s. 189 4 and Antipathy w: Readings in the History of Anthropology, nell (ed.), N e w York 1974, s. 85-98 uprzemysłowienia, konfliktu społecznego, narodzin kultury masowej. Należało­ Argonautach. Patrz пр.: G . Stocking, Empathy Darkness", istnienie sił uznanych przez Raymonda Williamsa (Culture and Society.., i ich magia w ważny sposób eks­ perymentalnie i samokrytycznie kwestionuje retoryczną po­ Było to być może pierwsze etnograficzne ujęcie tego tematu. 2 Sporządzając biograficzny zapis, cało­ ściowy portret pracy terenowej Malinowskiego albo opis me- Culture Self-Fashioning: From More to Sha­ ona udaną konstrukcję fikcji, przypadkową, podważaną, lecz ostatecznie przemożną opowieść, pełną znaczenia ekonomię 1980 prawd i kłamstw. Świadectwo biograficzne wzmacnia moją 5 Tamże, s. 2 6 Tamże, s. 257 sugestię, że Jądro 7 Tamże, s. 256 wyraźnego sukcesu w mówieniu prawdy. Jak już wcześniej za­ 8 Tamże, s. 1 9 D o B. Z. Seligmana, cyt. Z a : R. Firth, M a n and Culture: Evaluation 1 0 ciemności jest historią ograniczonego, lecz znaczyłem, historia ta została napisana zaraz po tym, gdy of the Work of Bronisław Malinowski, An London C o n r a d ostatecznie zdecydował oddać się całkowicie pisaniu w języku angielskim. Jesienią 1898 roku opuścił Essex i ujście 1957, s. 6 Tamizy (miejsce pomiędzy lądem a morzem) dla Kentu, by Interpretacja, którą tutaj proponuję, sporo zawdzięcza wcze­ mieszkać blisko innych pisarzy, takich jak H . G . Wells, Ste­ śniejszym interpretatorom Conrada; phen C r a n e , Ford Maddox Ford, Henry James. Przeprowadz­ najbardziej godnymi uwagi spośród nich są Edward Said i Ian Watt. W warstwie ka ta, która nastąpiła zaraz po ostatnim biograficznej czerpie ona z klasycznych prac takich autorów, poszukiwaniu posady morskiej, rozpoczęła najbardziej pro­ jak: J. Baines, Joseph Conrad: duktywne lata pracy literackiej C o n r a d a . Złamana została A Critical Biography, 1960; I. Watt, Conrad w wieku dziewiętnastym, N e w York przel. M . Bo- ciemności wyłoniło się w nie­ Con­ typowym dla niego pośpiechu. Z punktu widzenia tej decyzji Con- opowieść sięga dekadę wstecz, do początków zwrotu Korze­ t. 1-2, Warszawa 1980. Moje podejście niowskiego w stronę pisarstwa, kiedy to w Kongu jego bagaż duszyńska-Borowikowa, Gdańsk 1984; E Karl, Joseph rad. The Three Lives, N e w York 1979 i Z. Najder, Zycie rada-Korzeniowskiego, poważna pisarska blokada; Jądro udokumentowanym 101 �]ames Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING scientific ethnographic style that achieves full expression in cultural function like the othets on the deck. T h i s Argonauts. A listener's invisibility guarantees a certain ironic authority, biographical account, or a thorough portrayal of Malinowski's fieldwork, or a depiction of Melanesian the possibility of seeing and not being seen, of speaking culture and history each would select a different corpus. without conttadiction about relative ttuths, or deciding Moreover, by stopping at 1922 I neglect their undecidability. Malinowski's ongoing rewriting of the dialogue with the T h e "Polish" diary is extraordinarily heteroglot. Mario Bick 7 Trobriands. I n important ways his last major monograph, Coral Gardens and Their Magic (1967:299), whose task was to compile a glossary and (1935), experimentally and generally to "sort out the linguistic melange," specifies that self-critically questions the rhetorical stance constructed in Malinowski wrote " i n Polish with frequent use of English, Argonauts. words and phrases in G e r m a n , French, Greek, Spanish, and For a reading close to my own but with a different overall Latin, and of course terms from the native languages" emphasis see J. Hillis Miller 1965. Here we find strong (there were four: Motu, Mailu, Kitiwinian, and Pidgin). arguments for seeing Heart of Darkness not as a positive T h e r e is an interesting slip between this passage and its 8 choice for the "lie of culture" but as something that footnote: functionalist "therapy" becomes functionalist undermines all truth, a more tragic, dark, ultimately "theory". nihilistic text. Undoubtedly in both form and content the Page references here and elsewhere are from the 1971 9 tale grapples with nihilism. Nonetheless, it does dramatize Norton edition. the successful construction of a fiction, a contingent, 1 0 It would be interesting to analyze systematically how, out of undermined, but finally potent story, a meaningful the heteroglot encounters of fieldwork, ethnographers economy of truths and lies. Biographical evidence construct texts whose prevailing language comes to reinforces my suggestion that Heart of Darkness is a story of override, represent, or translate other languages. Here Talal qualified but distinct success in truth-telling. I have alteady Asad's conception of a persistent, structured inequality of noted that the tale was written just when C o n r a d finally languages gives political and historical content to the decided to stake everything on his career of writing in apparently neutral process of cultural translation (Asad English. I n the autumn of 1898 he left Essex and the T h a m e s estuary (the place between land and sea) for K e n t 1986). 11 to reside near other writers-H. G . Wells, Stephen C r a n e , Geertz's lectures (1983), "Works and Lives: T h e Anthropologist as Author," were not yet published as of Ford Maddox Ford, Henry James. T h e move, immediately this writing. I n the section of the oral presentation I am followed by his last recorded search for a maritime post, discussing he refers primarily to Rabinów 1977; inaugurated his most productive years of literary work. Crapanzano 1980; and Dwyet 1982. [Actually the lectures A serious writing block was broken; Heart of Darkness by C . Geertz have already appeared as emerged in an uncharacteristic rush. From this standpoint of decision the tale reaches back a decade to the beginning Works and Lives: The Anthropologist as Author, Stanford Univ. Press, I9b8]. 12 T h e discursive field cannot, of course, be limited to the of Korzeniowski's turn to writing, when, in the Congo, his discipline of anthropology or its frontiers; nor is it luggage contained the first chapters of Almayer's Folly. I n adequately captured in terms like reflexive or dialogical. the reading I am sketching out Heart of Darkness is For provisional surveys see Marcus and C u s h m a n 1982; centrally about writing, about telling the truth in its most Clifford 1986a; and Chaptet 1 [in Predicament of Culture]. alienated, nondialogical form. C o n r a d does succeed in becoming an English writer, a limited truth-teller. It is not Bibliography surprising, then, that in the blurred cacophony of the jungle Marlow yearns for English words. Kurtz was partly educated in Britain, and his mother, we recall, was half- Asad, Talal 1986 " T h e C o n c e p t of Cultural Translation in British Social English. From the beginning Marlow searches for Anthropology", In: Wńtins Culture: The Poetics and Kurtz's intimate and elemental voice; and in the end "this Politics of Enthnography, ed. James Clifford &George initiated wraith from the back of Nowhere honoured me Marcus, p. 141-164, Berkeley: University of California with its amazing confidence before it vanished altogether. Press T h i s was because it could speak English to me" (p. 50). I cannot here discuss the many complexities in the staging Baines, Jocelyn 1960 and valuing of different languages in Heart of Darkness. N e w York: McGraw-Hill In Reading for the Plot (1984:259-260) Peter Brooks nicely observes that Heart of Darkness presents its truth as Joseph Conrad: A Critical Biography, H i c k , Mario 1967 " A n Index of Native Terms", I n : Bronisław Diary in the Strict Sense of the Term, a "narrative transaction" rather than a "summing up" (as in Malinowski, A Kurtz's last words). Meaning in the narrative is not 299-315, N e w York: Harcourt, Brace, and World a revealed kernel; it exists outside, dialogically, in specific transmissions; it is "located in the interstices of story and Brooks, Petet 1984 Reading for the Plot: Design and Intention in Narrative, frame, born of the relationship between tellers and New listeners." In sttessing the tale's "interminable analysis" Clifford, James Brooks minimizes the first narrator's stabilizing function as p. 1979 a special listener (reader), not named or given a limited " N a m i n g Names", 153 102 York: K n o p f Canto: Review of the Arts 3 (1): 142- �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI Szaleństwa Almayera. W próbie Jądro ciemności do­ tecznie lekceważy, reprezentuje lub tłumaczy inne języki. T u ­ odczytania, jaką próbuję tu naszkicować, taj koncepcja uporczywej, strukturalnej tyczy głównie pisarstwa, mówienia prawdy w jej najbardziej języków Talala Asada nadaje polityczną i historyczną treść odstręczającej, niedialogicznej formie. Conradowi udało się neutralnym procesom kulturowego przekładu (T. A s a d , The zawierał pierwsze rozdziały of Cultural Translation in British Social Anthropology, zostać angielskim pisarzem, ograniczonym głosicielem praw­ Concept dy. N i e ma zatem niczego dziwnego w tym, ze pośród kako­ w: Writing Culture, J. Clifford, G . Marcus (eds.), Berkeley fonii dżungli Marlow tęskni za angielskimi słowami. Kurtz 1986, ss. 141-164). częściowo kształcił się w Anglii, a jego matka - przypomnij­ Wykłady Geertza (1983), works and Lives: The Anthropologist my - była n a wpół Angielką. O d samego początku Marlow as Author, nie zostały jeszcze opublikowane szuka osobistego i zasadniczego głosu Kurtza; w końcu „ten w której pisze te słowa. W e fragmencie dotyczącym ustnej wtajemniczony duch, który przyszedł z głębi nicości, zaszczy­ prezentacji zajmuję się tym, co Geertz odniósł przede wszyst­ do chwili, Reflections on Fiel­ Tuhami: cił mnie zdumiewającą ufnością przed swym ostatecznym kim zniknięciem. A to z tego powodu, że mógł mówić ze m n ą po dwork in Marocco, angielsku" (s. 76). N i e mogę tutaj rozważyć złożonych kwe­ Portrait of a Maroccan, Chicago 1980 i К. Dwyer, Maroccan stii prezentowania Dialogues, i oceniania różnych języków w Jądrze ciemności. 1 4 nieprzvstawalnosci W książce tive Berkeley 1977; Baltimore 1982. V. Crapanzano, (Wspomniana wyżej książka G e ­ ertza ukazała się drukiem w roku 1988 w Stanford, Kalifor­ Reading for the Plot: Design and Intention in Narra­ (New York 1984, s. 259 n.) Peter Brooks subtelnie zau­ waża, ze do następujących prac: R Rabinov, Jądro ciemności prezentuje swoje prawdy raczej jako nia, a jej polskie wydanie opublikowano w roku 2000 w W y ­ dawnictwie K R w Warszawie, pod tytułem Dzieło i życie - przyp. t ł u m . ) . „narracyjne sprawozdanie" niż „rekapitulację" (jak w ostat­ Ta dyskursywna dziedzina nie może oczywiście być ogranicza­ n i c h słowach Kurtza). Znaczenie w opowiadaniu nie jest od­ na do antropologii lub jej pograniczy, nie jest ona też ade­ refleksyjna słaniającym się jądrem, lecz istnieje poza tym opowiadaniem, kwatnie uchwycona w takich kategoriach, jak dialogicznie, w poszczególnych przekazach; jest ono „umiej­ dialogiczna. scowione w szczelinach pomiędzy opowieścią a jej ramą, ro­ tematyki patrz: G . Marcus, D . C u s h m a n , Ethnography as lub D l a zapoznania się ze wstępnym przeglądem tej dzi się ze stosunku pomiędzy opowiadającymi a słuchacza­ Texts, „Annual Review of Anthropology" 11, 1982, mi". J. Clifford, Partial Truths, w: Writing Culture..., wyd. cyt., s. 1- Podkreślając „nieskończoną analizę" tej powieści, Bro­ oks minimalizuje stabilizującą funkcję pierwszego narratora 26 jako szczególnego słuchacza (czytelnika), nie nazwanego ani Conrad, Jądro..., wyd. cyt., s. 42 25-69); nie ograniczonego kulturową funkcją jak pozostałe osoby na pokładzie. T a nieuchwytność słuchacza gwarantuje szczegól­ ną ironiczną władzę, możliwość patrzenia i bycia niewidocz­ nym, Bibliography mówienia o względnych prawdach bez napotykania sprzeciwu i bez decydowania o ich nierozstrzygalności. 1 5 Asad, Talal „Polski" dziennik jest niezwykle wielojęzyczny. Mario Bick Index of Native Terms, w: В. Malinowski, A Strict Sense of the Term, N e w York 1967, s. 299), (An 1986 The Concept thropology, Diary in tfie którego za­ of Cultural Translation in British Social An­ Writins Culture: The Poetics and Politics of (w:) Enthnography, wyd. James Clifford i George Marcus, s. miarem było zestawienie słownika i ogólne „posortowanie tej 141-164, Berkeley: University of California Press lingwistycznej mieszaniny", precyzuje, że Malinowski pisał Baines, Jocelyn „po polsku, często używając angielskiego, słów i zdań po nie­ 1960 miecku, francusku, grecku, hiszpańsku i po łacinie oraz oczy­ Malinowski's H i c k , Mario 1967 1 6 H . Payne, 17 Występuje tutaj interesujący przeskok pomiędzy cytowanym Style, ..Proceedings of the A m e r i c a n York: Harcourt, Brace, and World a przypisem do niego: funkcjonalistyczna „tera­ Brooks, Peter 1984 pia" staje się funkcjonalistyczna „teorią". Payne, 1 9 Williams, Culture 2 0 Cyt. Reading for the Plot: Design and Intention in Narrative, N e w York: Knopf Malinowski's Style, m. cyt., s. 420 n. and Society..., wyd. cyt. za: W. Houghton, The Victorian Frame of Mind, 1 8 Index of Native Terms, (w:) Bronisław Malinowski, Diary in the Strict Sense of the Term, s. 299-315, N e w An A Philosophical Society" 125, 1981, s. 416-440 fragmentem N e w York: M c ­ Graw-Hill wiście terminów pochodzących z języków tubylczych" (były to cztery języki: motu, mailu, kiriwiński i pidgin). Joseph Conrad: A Critical Biography, Clifford, James 1979 Naming Names, „Canto: Review of the A r t s " 3 (1): 142- 1980 Fieldwork, Reciprocity, and the Making of Ethnographic Te­ New H a v e n 1957, s. 43 153 2 1 Watt, Conrad..., wyd. cyt., s. 173-176 2 2 E . Said, Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, C a m ­ 1982a Person and Myth: Maurice Leenhardt in the Melanesian xts, „Man" 15: 518-532. bridge, Mass., 1966, s. 16 2 ' J. C o n r a d , Jądro ciemności, World, Berkeley: University of California Press przeł. A . Zagórska, Warszawa 1991 (przyp. t ł u m . ) . 2 4 Byłoby rzeczą interesującą systematycznie 1982b Review ofNisa, by Marjorie Shostak, „London T i m e s L i ­ terary Supplement" Sept. 17: 994-995 przeanalizować, 1986a Partial Truths (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford jak z wielojęzycznych spotkań w badaniach terenowych et­ i George Marcus, s. 1-26, Berkeley: University of C a l i ­ nografowie budują teksty, w których dominujący język osta­ fornia Press 103 �James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING 1980 1915 "Fieldwork, Reciprocity, and the Making of Ethnographic Texts", M a n 15: 518-532. 1982a Society of Southern Australia", 39: 49-706 Person and Myth: Mauńce Leenhardt in the Melanesian 1916 Literary Supplement London Times 1935 & George Marcus, p. 1-26, Berkeley: University of California Press 1967 1986c " T h e Tropological Realism of M i c h e l Leiris", 1938 Press Sociologie et anthropologie 1950. Miller, J. Hillis Heart of Darkness, N e w York: Norton C r i t i c a l Editions, 1965 Victory, London: Methuen Najder, Zdzisław 1964 Tuhami: Portrait of a Moroccan, Chicago: University of Moroccan Dialogues, Conrad's Polish Background: Letters to and from Polish Friends, Oxford: Oxford University Press 1983 Joseph Conrad: A Chronicle, N e w Brunswick, N.J.: Rutgers University Press Payne, Harry Baltimore: Johns Hopkins 1981 "Malinowski's Style", Proceedings of the Philosophical Society, 125: 416-440 1977 Re/lections on Fieldwork in Morocco, Berkeley: University Press Firth, Raymond American Rabinów, Paul Man and Culture: An Evaluation of the Work of Bronisław Malinowski London: Routledge and Kegan University of California Press Paul Said, Edward 1966 Geertz, Clifford Works and Lives: The Anthropologist as Author, Lectures Stockin George Stanford, California: Stanford University Press. 1988 1968 "Arnold, Tylor and the Uses of Invention", I n : Culture and Evolution, Greenblatt, Stephen Renaissance Self-Fashioning: From More to Shakespeare, Chicago: Univetsity of Chicago Press Race, p. 69-90, N e w York: T h e Free Press 1974 "Empathy and Antipathy in 'Heart of Darkness'", I n : Readings in the History of Anthropology, ed. Regna Houghton, Waltei Victorian Frame of Mind, N e w H a v e n : Yale Darnell, p. 85-98 N e w York: Harper and Row, Univetsity Press Watt I a n Karl, Frederick 1979 Joseph Conrad: The Three Lives, New York: Farrar, Conrad in the Nineteenth Century, Berkeley: University of California Press Straus, and Giroux Williams Raymond Kaufman, Walter (ed.) The Portable Nietzsche, Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, Cambridge, Mass.: Harvard University Press delivered at Stanford University, M a r c h 1983, The "Conrad's Darkness", I n : Poets of Reality, chapter. 1, Cambridge, Mass.: Harvard University Press Dwyer, K e v i n 1954 " U n e categorie de 1 esprit humain: L a notion de p. 333-362, Paris: Presses Universitaires de la France, Chicago Press 1979 Ethnographies as Texts, "Annual Review of Writing Culture: The Poetics and Politics of Ethnography, Berkeley: University of California Crapanzano, Vincent 1957 N e w York: personne, celle de 'moi'", I n : 1971 1980 the Strict Sense of the Term, Clifford James and George Marcus (ed.) C o n r a d , Joseph 1983 A Diary in Mauss, Marcel Clifford, p. 4-20 1957 Bloomington: Anthropology" 11: 25-69 Introduction to "Sulfur" 15 (special issue), ed. James 1982 Gardens and Their Magic, Marcus, George, i D i c k C u s h m a n 1982 University of California Press 1980 Cora! Harcourt, Brace, and World James Clifford & George Marcus, p. 98-121, Berkeley: 1911 Argonauts of the Western Pacific, London: Routledge Univetsityof of Indiana Press. 1986b " O n Ethnographic Allegory", I n : Writing Culture, ed. 1899 Islands, (w:) History Press 1922 Sept. 17: 994-995 1986a "Partial Truths", I n : Writing Culture, ed. James Clifford 1986 Baloma: Spirits of the Dead in the Trobriand Magic, Science and Religion, Garden City, N Y : Natural World, Berkeley: University of California Press 1982b "Review of Nisa, by Marjorie Shostak", The Natives of Mailu, "Transactions of the Royal 1966 New York: Vintage Culture and Society, 1780—1950, N e w York: Harper and Row Malinowski, Bronisław 104 �James Clifford • O ETNOC IRAFICZNEJ AUTOKREACJI 1986b O n Ethnugraphic (w:) Writing Culture, wyd. Ja­ Allegory 1922 Realism of Michel Leiris, Introduction 1935 Writing Culture: The Poetics and Politics of 1967 A Diary in the Strict Sense of the Term, N e w York: Ethnogra- Harcourt, Brace, and World, (brak polskiego wydania - N e w York: Norton Critical Editions, 1982 Mauss, Marcel 1938 Portrait Chicago: University of of a Moroccan, Dialogues, Baltimore: Johns Hopkins Univer­ M a n and Culture: A n Evaluation of the Work of Broriislaw 1983 L o n d o n : Routledge and Kegan Paul Works and Lives: 1981 The Anthropologist Lectures as Author, California: Stanford University Press. 1988 Dzieło i życie. Antropolog 1977 jako autor, Wydawnictwo K R , Polish Background: Letters to and from Polish Oxford: Oxford University Press Joseph Conrad: A Chronicle, N e w Brunswick, N.J.: Rut­ Malinowski's Style, „Proceedings of the A m e r i c a n Philo­ Reflections on Fieldwork in Morocco, Berkeley: University of California Press Said, Edward Greenblatt, Stephen 1966 Renaissance Self-Fashioning: From More to Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, Stockin George Houghton, Walter 1968 sity Press Arnold, Tylor and the Uses of Invention, (w:) Race, re and Evolution, Frame of Mind, N e w H a v e n : Yale U n i v e r ­ 1974 Karl, Frederick Three Lives, New York: Farrar, Empathy and Antipathy in „Heart 1915 The Natives 1979 N e w York: Vintage (w:) Rea­ wyd. Regna Darnell, in the Nineteenth Century, Berkeley: University Williams Raymond .Transactions of the Royal Society of Southern Australia", 39: 49-706 Spirits of the Dead in the Trobriand Magic, Science and Religion, Conrad of California Press Malinowski, Bronisław of Mailu, of Darkness", Watt Ian Kaufman, Walter (wyd.) The Portable Nietzsche, of Anthropology, s. 85-98 N e w York: Harper and Row, Straus, and Giroux 1954 Cultu­ s. 69-90, N e w York: T h e Free Press dings in the History The Cambrid­ ge, Mass.: Harvard University Press Shakespeare, Chicago: University of Chicago Press Conrad: Conrad's Rabinów, Paul [wyd. pol. Warszawa 2000] Baloma: rozdz. 1, C a m ­ sophical Society", 125: 416-440 delivered at Stanford University, M a r c h 1983, Stanford, 1916 (w:) Poets of Reality, Darkness, gers University Press Payne, Harry Geertz, Clifford Joseph Conrad's Friends, Firth, Raymond 1979 (Wyda­ 1973) Najder, Zdzisław 1964 The Victorian Warszawa i antropologia, bridge, Mass.: Harvard University Press sity Press 1957 personne, s. 333-362, Miller, J. Hillis 1965 Dwyer, K e v i n Malinowski La notion de et anthropologie Paris: Presses Universitaires de la France, 1950. nie polskie: Socjologia Chicago Press Moroccan Une cat'egorie de I esprit humain: celle de 'moi', (w:) Sociologie 1957) Tuhami: Ethnographies as Texts, „ A n n u a l Review of Anthropolo­ gy" 11: 25-69 Warszawa 1991, Wydawnictwo S E N - Victory, London: Methuen. (wyd. pol. Zwycięstwo, War­ szawa koralowe tom 4 - przyp. tłum.) przyp. t ł u m . ) . Marcus, George, i D i c k C u s h m a n Heart of Darkness, ciemności War­ tom 3 Bloomington: Universi- i ich magia, Warszawa 1986, Dzieła, Crapanzano, V i n c e n t 1980 and Their Magic, Clifford James i George Marcus (wyd.) przyp. tłum.) 1983 Coral Gardens tyof Indiana Press. (Wydanie polskie: Ogrody 1971 (w tłumaczeniu użyto przekładu A n i e l i Zagórskiej, 1957 Pacyfiku, Leirisa), wyd. James Clifford, s. 4-20 Jądro 1982 zachodniego - przyp. tłum.) do C o n r a d , Joseph 1980 Routledge. szawa 1967; wydanie II - Warszawa 1981, Dzieła, phy.Berkeley: University of California Press 1911 London: Pacific, versity of California Press „Sulfur" 15 (numer specjalny poświęcony przekładom 1899 of the Western (Wydanie polskie: Argonauci 1986c The Tropological 1986 Argonauts mes Clifford i George Marcus, s. 98-121, Berkeley: U n i ­ 1966 Culture Row Islands, (w:) G a r d e n City, N.Y.: Natural History Press 105 and Society, 1780—1950, N e w York: Harper and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80dcf20aa2b42d5410c014d1e5961ca7.pdf 56abb5737a1b8394cc93ecb7f9bbe087 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6502 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource Kapuściński, Ryszard (1932-207) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6074 Title A name given to the resource On memory and Its Threats/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.21-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kapuściński, Ryszard Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polesia Czar and a childhood RYSZARD K A P U Ś C I Ń S K I landscape Zbigniew Benedyktowicz: W e are to talk about memory and its significance in contemporaneity as well as its assorted forms and manners of appearance. Let us, however, start with your private and most intimate “memory place”, the very onset of your biography. You must have been asked often about the Polesie region and the town of Pińsk - your birthplace and the land of your childhood... Ryszard Kapuściński: I am constantly requested to comment about all sorts of things and endlessly about Polesie. This is also a moral problem, because I am the only living writer born in Pińsk. A t the moment, I thus live as if under social pressure and feel some sort of a moral obligation. We know very well that everyone is writing about W ilno and Lwów, and that Polesie and Pińsk are situated exactly halfway between those two. Polesie is a somewhat poor and abandoned land and little has been written about it. Z. Benedyktowicz: D o you frequently compare that, which you remember as a child and that, which you encounter now? Do such confrontations reveal something permanent? R. Kapuściński: I often travel there whenever I am capable of doing so and have the time. Here stands the house in which I was born and here lies the cem e­ tery with the graves of those closest to me, members of my family. My grandmother and cousins were buried On Memory and Its Threats - Ryszard Kapuscinski Talks with Zbigniew Benedyktowicz and Dariusz Czaja here. My parents were elementary school teachers in Pińsk and up to this day some of the locals remember them. I am even an honorary member of the Polish Circle in Belarus. Finally, some of the old streets have survived. Z. Benedyktowicz: W hat about the landscape and Nature? R. Kapuściński: Polesie was an extrem ely exo t­ ic part of Europe, a land of sprawling m arshes with only a single road from Brześć (Brest) to Pińsk built o f paving stones; the rest was com posed of bogs or dunes. It was simply im possible to reach certain viL lages, accessible only by boat or, in the winter, by sleigh. C om m unication was m aintained with boats. T h at world no longer exists. D uring the Soviet era the m arshes were drained and turned into deserts. Paradoxically, part of Polesie survived thanks to the R ed Army, which set up training areas; consequently, it was forbidden to do or change anything. This part o f Polesie preserved its original form. O n the other hand, people o f the past are no longer, or only a very small num ber has survived. T he policy pursued dur­ ing the Soviet period consisted of a “R ussification ” o f the area close to the border. R ussians arrived from further inland aand, consequently, the character of the whole region underwent great transform ations. T he Borderlands still feature m uch of their allure. This is a m agnificent them e, since the Borderlands ch aracter rem ains, predom inantly within the in h ab­ itants. People of the Borderlands stick together and Polesie circles are active in G dań sk and W roclaw . In the various parts o f the world that I visited I al­ ways m et Poleszczuki - former residents o f Polesie, who came to see me and w anted to talk about the past and show photographs. In N ew York or London som eone w ould appear and pointing to a photo say: ’’Look. H ere’s your M um ” . Som etim es, they brought photographs taken in their schooldays ... Z. Benedyktowicz: This is interesting in view of the fact that sociological studies or publicistics stress predominantly the threat of globalisation. Your exam- Street and family home of Ryszard Kapuściński in Pińsk 21 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI shall be leaving soon?” A n d that person sits down and describes everything. The recollections are at times extraordinary, as in the case of a 90 years-old lady who now lives near W roclaw. I also possess an enormous collection of photographs. It was even suggested to organise a large-scale exhibition of my photographs of Pińsk. This memory about a world of the past is really very much alive. Travelling across the world I appreciate the power of the feeling of identity and at­ tachm ent to one’s birthplace, that small homeland. Despite enormous and growing emigration people leaving their native land take those feelings with them and thus cherish the strongest possible connection with the “small hom eland” . This awareness of identity linked with a concrete place is m an’s great need. It is the reason why A frica is so fascinating as a continent that has preserved tribal awareness in a most visible, palpable, and experienced form. This is not the con­ sciousness of a “generalised” person, but regional, lo­ cal awareness. Apparently, there is no such thing as an awareness of the hom eland - the homeland is a fluid concept in the history of societies, a rather artificial product of our mentality; it is tribal awareness that is the strongest in man. Z. Benedyktowicz: W hat if we were to try to es­ tablish at this exact moment that what has been pre­ served in your memory first and foremost? R. Kapuściński: W hat do I remember? It seems to me that we are dealing here with a much wider prob­ lem. My thesis about memory is as follows - ask: when does man come into being? N ot biologically, but when does he start existing as a human being? In my opinion, he emerges with the very first reminiscence that can be reached. W e thus search while saying: “I remember this, and this, and one more thing”, and in this way we arrive at the very first recollection when we no longer remember anything that occurred earlier. It is exactly at that point that m an begins and ”1” emerges, that my identity and my extremely individual, private life story start. I am in the habit of asking people: “W hat is the first recollection of your life?” Two things arise upon this occasion. T he first is the discovery that so few people actu ­ ally think about this, and that they begin to labo­ riously recollect. Generally speaking, people do not ponder this theme and are forced to dig deep in order to reach their first memory. The second issue con­ cerns the character of those reminiscences. I have asked hundreds of people about this, and it is inter­ esting to discover that each has different recollec­ tions. Som e are linked with a cat, another - with a fire, and yet others with a boiled sweet purchased by grandm other. These rem iniscences vary greatly, and are one of the proofs of m an’s differentiation. A lready the very first recollections distinguish us to such a great extent. In Polesie... In New York... New York 1984- Photo: Andrzej Strumiłło ple shows how assorted local peripheral cultures suc­ cessfully function alongside this p ro c e ss... R. Kapuściński: Yes, this is an extremely strong phe­ nomenon. I believe that it is the reverse of globalisation. It is the latter menace that sets free a feeling of distinct­ ness, a certain need for identity and belonging to some sort of a local community. Those bonds are extremely powerful. It is because I come from Pińsk that people bring to those meetings assorted photographs and items that they took from there. These durable relations con­ tain a certain emotional load. The people in question are extremely proud of the fact that they are the carriers of memory and willingly gather to reminisce. By way of example, I say: “Alright, would you like to write all this down and then mail it to me, because I 22 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Dariusz Czaja: What do you consider to be the point of departure for memory? W hat is it? Is it a word? Colour ...? R. Kapuściński: An image! Z. Benedyktowicz: An image? And not sound? R. Kapuściński: It will always be an image. After all, we know that earliest reminiscences concern the period when we were three or four years old, more or less the age when a child thinks in images. As a rule, this is a case of visual recollections. Even if there did take place some sort of a loud noise, such as thunder, it too must have been associated with an image, either of a storm or the place where it took place. I always found this phenomenon extremely interesting and noteworthy. I would like to write about my childhood in Pińsk. the operation of introducing order and hierarchy, the arrangement of memory, becomes extremely relevant. I think in a certain way because I am writing an auto­ biographical reportage and constantly encounter this problem. I recall an episode from an African country but cannot remember when it took place. What oc­ curred “before” and “after”? Did I stay there in 1967 or perhaps in 1968? Was it Ghana or rather the Republic of South Africa? Here problems start and demand se­ rious effort. Z. Benedyktowicz: Do you keep such a diary? R. Kapuściński: No, I am incapable of doing this simply because my journeys are extremely exhausting physically. A s a rule, they take place in the tropics, there is a lot of work in progress and texts that have to be immediately handed over; later, I am so tired that I do not have the strength for anything else. Years later, I am compelled to reconstruct the past out of elements: airplane tickets, passport visas, various o ther things. Furthermore, there is yet another problem, the reason why I am not a great enthusiast of diaries. A person who keeps a diary writes down every day that, which he regards as important. Reading it years later it turns out that usually such records make but a slight contribution. This fact is associated with the selective role of memory. Take the highly instructive reminiscence about Gorky, who upon a certain occasion was introduced to a young writer named Paustovsky who brought one of his stories. Gorky read it and they made an arrange­ ment to meet again. Gorky said: "Young man, this text shows talent, but I would like to give you a piece of ad­ vice: spend the next ten years travelling across Russia, working and earning a living. Write nothing. Do not keep any notes. Once you return, make a record of all that you saw. Why then? Because you shall remember that, which was truly significant, while that, which you do not recall was simply not worth remembering”. A t this moment I am writing Podróże z Herodotem, i.e. about experiences that took place in the 1950s. I still recall them. By way of example, in 1956, upon the wave of the October thaw, my editorial board sent me for the first time to India. I flew via Rome, in an old wartime DC-3. The airplane landed in Rome in the evening. For the first time in my life I saw a town all lit up. This came as such a shock that although fifty years have passed I still remember precisely the view of the illuminated city at night.... This is why I firmly believe in the selective role played by memory. There is no need to member everything because such a proc­ ess serves no purpose. D. Czaja: But this would produce an interesting conclusion. Apparently, it is not we who consciously and intentionally put those data into order or con­ struct an image of the past pertaining to us; this proc­ ess takes place somewhere “in the back of the head”, The chaos of memory and the order introduced into it Z. Benedyktowicz: You have just mentioned that, as a rule, people are forced to delve deep into their memory in order to reach their first reminiscence. Did you encounter such a phenomenon also in your life, when earliest recollections find themselves beneath those that are “worked over”, and about which we know that they are the property of others and had been already heard somewhere? R. Kapuściński: Yes, this has to be cleared up. This is the Husserlian idea of purification. Arrival at these primary things is extremely difficult, especially in the case of those about which we had been already told. This is connected with two overlapping problems with memory and reminiscences. The first is the in­ troduction of order. It turns out that we find it very difficult to put all those recalled images into order and thus encounter certain chaos. In other words, the process of introducing order must be purposeful, con­ scious, and intended - I must arrange everything in or­ der and determine what was “before” or “after”. It be­ comes necessary to establish the sequences of certain events. This is extremely important for memory. Sec­ ondly, that, which is essentially linked with memory or perhaps with its absence is the fact that memory is fragmentary and without a continuum. We remember only certain episodes from the past but do not have access to their complete sequence. D. Czaja: Additionally, it is interesting to note that we immediately arrange them into some sort of a plot, construe narration, and gather those details into a linear sequence. R. Kapuściński: We have to do this, otherwise we shall get lost and everything will simply scatter. In other words, in order for memory to function usefully it requires certain operations and effort. This is not automatic since that, which autonomously imposes itself is chaotic, fragmentary, and non-cohesive. Only 23 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI without our will. In other words, we contain some sort of a selection mechanism that is nothing else but a resultant of all the significant events in our heretofore life. R. Kapuściński: Yes. It is not that, which I daily decide that I shall remember or forget that is impor­ tant. It suddenly turns out that I recall a certain thing, which, actually, I should not remember but by some miracle it exists in my memory. Then I start wonder­ ing why this is taking place and why I recollect pre­ cisely that thing and not another. D. Czaja: A t this stage there comes into being a certain subtlety, not to say: difficulty, probably not the last that we shall discuss today while drifting between memory and oblivion. I have in mind selection associ­ ated with memory. You mentioned the “introduction of order” into memory data. If we, however, perform a slight semantic retouching then we shall immedi­ ately arrive at the “construction” of memory. Another slight shift and we are dealing with a “mythicisation” of memory. How can those subtleties be separated? Is it at all possible to introduce some sort of an acute distinction? When do we once again deal with such remembrance of the past about which we may say: "This truly took place”, and when with something that I described as the mythologisation of memory or, if we speak about the collective dimension, with the ideologisation of memory? After all, each of those operations performs some sort of a selection, right? R. Kapuściński: In my opinion there is no unam­ biguous response to this question. All depends on the given person, the situation in which he finds himself, and many different factors. As a reporter I might say that in this case the foundation is some sort of an ethi­ cal attitude, an elementary compulsion that says: “I remember that”. This means that I am responsible for what I wrote. In other words, I guarantee that I had really experienced something, that the book contains my experience. This was my argument while writing at the time of prevailing censorship. If the censors com­ plained I answered: ”I was there, and if you want to, then come with me”. It seems to me that personal expe­ rience constituted the foundation of what I wrote. A t the same time, it provided me with a feeling of power. I do not know how to write, nor am I a typical author. My problem consists of the fact that I am deprived of that sort of imagination, and thus I have to actually be everywhere in order to write something, I have to per­ sonally remember things. Everything must leave a di­ rect imprint on my memory. Then, when I come back, I do not deliberate about the form in which I am going to write - a poem, a drama or a philosophical treatise; I simply try to write a text. The point is for this text to be the most faithful recreation of the memory of my experiences, of what I saw and thought. Naturally, I am fully aware that this is all very subjective, i.e. that everyone sees reality differently. I often encountered this phenomenon during assorted meetings with my readers. Someone stands up and says: "Mister, I saw what you described but it was quite different...”. And I absolutely believe him because the number of as­ sorted versions of the same events corresponds to the number of its witnesses. Consequently, there is no such thing as objective memory. Nothing of the sort exists. Memory is the most subjectivised element of culture. We really remember extremely different things. I have a sister who is a year younger and lives in Canada. I did not see her for years and once we met I, thinking about Pińsk, reached for a tape recorder, saying: "Ba­ sia, what do you recollect from our years in Pińsk?”. Let me add that we are very close and when we were little we always walked holding hands. One could thus say that we saw exactly the same thing. When she be­ gan to extract reflections from her memory it turned out that they were totally different from mine. In other words: she remembered things that I did not recollect at all. And vice versa. You can see just how strong is the individualisation of memory. As a result, I always use the formula: “according to me, this is what hap­ pened”. I could never say that my perception is the only true one. Z. Benedyktowicz: Despite this radical subjectivisation of memory there also exists something like the memory of a generation, perhaps not as objective but one in which people can at least recognise them­ selves... R. Kapuściński: Naturally. The memory of a gen­ eration or of a nation - they both exist. Just like col­ lective memory I too possess deep archetypical strata, that whole Jungian phenomenon. But in my personal experience as a reporter, a person travelling around the world, collecting observations and stories, and writing about them I am most fascinated by the fact that memory is individualised... D. Czaja: ... that the past is perceived differently in each personal experience ... R. Kapuściński: ... extremely so. This is what I find so fascinating in Herodotus, because it turns out that he already tackled these difficulties. The reason lay in the fact that his writing was connected directly with the problem of memory. Recall the opening invo­ cation of his book: These are the researches of Herodotus of Halicarnassus, which he publishes in the hope of there­ by preserving from decay the remembrance of what men have done. Herodotus struggled with the obliteration of memory, encountered already at the time. By way of example, upon his arrival in Thebes he discovered that everyone said something different about a certain past event. To this he responded that he was obliged to describe assorted versions. His task consisted of a faithful presentation. He felt compelled to propose an objective account. It was Herodotus who was the 24 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI first in world literature to announce this differentia­ tion of memory and the image of the past. We know, however, that past reality resembles quicksand. We all make our way along this sandy terrain, of which no one is certain. D. Czaja: There undoubtedly exists some sort of tension between subjectivity and the objective image of a thing. You mentioned that Herodotus attempted to coordinate various versions of the past. He too, however, was probably not free from subjectivity. Within the context of your recollections of the past you mention the individualisation of memory and the subjectivity of the image of the past. There arises the following problem: what is the situation of an historian who tries to trust memory (witnesses or documents) but, at the same time, tries to solve the question re­ peated after Ranke: “What actually happened” (wie es eigentlich gewesen)? To put it directly: he attempts to be objective. Do you, in the wake of numerous texts demythologising our naive faith in “genuine reality” recreated by the historian, still believe in the objectiv­ ism of historical studies, the scientific, to coin a term, image of the past? R. Kapuściński: My approach is as follows: I re­ gard the key to such situations and problems to be the French term: approximation. In other words, such objectivism is possible only in an approximated form. Approximation means that we harbour certain ideals, which we accept and in some way assume. I would like to write an ideal book. But all that I am capable of do­ ing is, at best, to come close to the theoretical ideal, which I have adopted. The same situation occurs in science and the humanities. Everything is approximation. Importance is attached to the degree in which we manage to approximate this devised collective ideal. Some succeed in approaching it extremely close whilst others will never attain it. An historian who assumes that he will write an objective book about the battle of Grunwald also presupposes some sort of cognitive ideal. The degree to which he will attain it will be­ come the yardstick of his work. We cannot achieve an absolute because this is simply impossible, and the yardstick of assessing our effort is the degree of ap­ proximation to this absolute. D. Czaja: Fine, but how do we know that we are coming close to the epistemological absolute? R. Kapuściński: Social awareness contains a func­ tioning concept of the ideal. We feel that a certain novel, for example, In Search of Lost Time by Proust, comes close to it, or that Joyce succeeded, but some inferior author did not. This is a collective comprehen­ sion of the ideal, just as Znaniecki wrote in Społeczne role uczonych that someone is eminent in a given do­ main of science. How is one to define who is brilliant in a certain field? The solution proposed by znaniecki claims that a group of specialists regards someone as outstanding. This is the criterion, and there is no oth­ er. In my opinion, the same holds true for every ideal. D. Czaja: In other words, this would take place according to the principle of some sort of consensus, a collective contract, right? R. Kapuściński: Yes, this is the case. Joint reflec­ tion, joint evaluation, joint comprehension. This is how I envisage it. I am incapable of discovering a dif­ ferent criterion defining why a particular reportage is considered better than another. People, members of a group, simply think that someone is better, another is worse, and yet another is superior. D. Czaja: Or could it be that what we describe as “the truth of the past” is simply a function of the time, in which it had been formulated? Let us take a closer look at mediaevalist research in the past several decades. After all, this is not the case of an avalanche discovery of some new, previously unknown docu­ ments. The image of the Middle Ages, nonetheless, changed from the infamous “Dark Ages” to excellent multi-strata studies, such as those by Gurievich or re­ cent publications by Le Roy Ladurie. What will hap­ pen to those visions of the Middle Ages in another several decades? R. Kapuściński: The humanities as a whole are deeply immersed in living and endlessly active matter. In Brzozowski’s brilliant definition of memory the lat­ ter is always working and transposing, and there is no such thing about which we could find out something once and for all. He was of the opinion that it is matter that succumbs to constant transformation. D. Czaja: If this is so, then perhaps it is the ideal as such that is fiction? R. Kapuściński: Yes, because this ideal too chang­ es. I maintain that the greatness of the humanities consists of the fact that we permanently work with matter subjected to limitless transformation. It is fasci­ nating to follow its trends and assorted varieties. This is what I find so unusual and interesting. Furthermore, it testifies to the quality of the human intellect. B ad memory, repressed memory D. Czaja: We are speaking the whole time about the positive function of memory, memory that sal­ vages, creative memory, and, finally, memory build­ ing our identity thanks to which we know who we are and where we come from. I would like us - and by no means due to contrariness - to speak for a while about the sort of memory that can produce resistance and about unwanted, negative memory. Our discussion thus cannot lack Nietzsche and his celebrated and highly controversial text : On the Use and Abuse of History for Life. What does Nietzsche tell us? He declared more or less: why do you want to re­ member? This is the hump that you carry at all times. The excess of history has seized the plastic force of life. It 25 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI no longer understands how to make use of the past as a powerful nourishment. A whole diatribe against histo­ rians and the historical sense. Nietzsche criticised a stand that perceives the world through the prism of sight always focused on the past. He was irritated by the fact that in this manner we build a society that erects shrines to the past and the old. My question too embarks upon this Nietzschean motif of memory that could become a burden and an obstacle, and which does not create but hampers, es­ pecially if it pertains to a cohesive tribal group. Take the example of the war in the Balkans. It is said at times, while observing the frenzied Balkan melting pot, that, paradoxically, if local population groups re­ membered less and did not accuse each other of the suffering endured in the past, during the lifetime of their fathers or grandparents, and if they were capable of forgetting, then the bloody massacres of the 1990s would have never taken place. What is your opinion about such a portrayal of this issue? R. Kapuściński: I do not share this opinion. I disagree with Nietzsche, especially considering that today we endure assorted problems involving memory and there exist a number of serious threats entailing memory loss. On the other hand, here are several remarks about tribalism. Unfortunately, this particular word is en­ dowed with a negative meaning and Africans find its use offensive and prefer “nationality” or “people”. They consider tribe or tribalism to be anathema. In order to understand what actually took place in the Balkans it is necessary to introduce a certain dif­ ferentiation, to distinguish between tribal awareness and its use for political purposes and strife. This some­ what resembles the use of a knife to cut bread and ... throats. The same holds true for tribalism, which in itself is an enormous value to be applied either for the sake of a political game or one conducted for winning power and certain political profits. From this point of view, tribalism is a powerful feeling of local commu­ nity, neither better nor worse than any other emotion. In political games it is possible to make use of every sort of feeling with a tangible outcome. In the Balkans such emotions were applied for destructive and out­ right murderous purposes. After all, scores of genera­ tions led normal lives in harmony. Mixed marriages abounded. Pińsk, where I was born, was an interna­ tional small town, where 72% of the population was composed of Jews, Ukrainians, Byelorussians, Latvians and Lithuanians. There was no feeling of radical ani­ mosity. Leaving Pińsk I was bereft of all ethnic aware­ ness and was even unconscious of its existence. We all lived together. As long as a burning fuse is not inserted into such diverse matter - and this can be done only from the outside - there is no threat. It is not part of man’s nature, and without that external factor he will not become ablaze with hatred. This is simply some­ thing that man lacks. D. Czaja: I seriously doubt it. After all, we all be­ long to “the tribe of Cain”, right? I recently watched a shocking British documentary about Srebrenica. N at­ urally, we know that men have been killing as long as the world exists, but the scale and type of those murders, totally impartial, exceeds all boundaries of our imagination... R. Kapuściński: True, this is already bestiality. Once the wheel of hatred is set into motion it be­ comes difficult to stop it. I constantly repeat that I am concerned with one thing: that people will never start anything of this sort by themselves! Take the example of a multi-tribal African town in which every inhab­ itant has his street and house. Nothing special takes place. Suddenly, one day, agitators arrive and declare: “Listen, you’re poor while that man on the next street is a member of the ruling elite; wouldn’t you like to be one, too? If you continue to remain passive you’ll die of hunger and achieve nothing...”. This is the way things start. People go into the streets brandishing machetes and start fighting “for their cause”, killing and assaulting. This is the type of mechanism I am concerned with. More exactly, I am anxious about the fact that such a feeling of tribal affiliation may be eas­ ily used for political purposes. D. Czaja: I agree, but it must fall on susceptible ground. Inciting one against the other only awakens dormant demons. And they do really exist! R. Kapuściński: True, very often they only have to be awakened. I do not maintain that man is an ideal creature, but I do claim that every person contains all sorts of features. It all depends on the sort of traits to which we refer and which we stir. I affirm that man as such does not act in this manner as if “from the in­ side” and that only certain circumstances will awaken the negative, dark side. This is what I have in mind. True, such darkness exists as an imminent component in a dormant state that could be described as passive. In order to achieve it, it is necessary to create suit­ able conditions. This is the case with tribalism. On the other hand, I repeat obstinately that clan, family or tribal bonds are an extremely positive emotion since it enables us to function in the world. An individual simply cannot exist outside a clan. This is the essence of the philosophy of African societies and, generally speaking, the philosophy of clan societies as such. Here lies also one of the differences between the East and the West. In Western civilisation it is the in­ dividual who is the most prominent, and we deal with the liberty of the individual, his rights, and so on. In non-Western societies the situation is the reverse supreme value is attached to the collective, a fact that simply follows from different historical experience, i.e. the individual could not survive in conditions created 26 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI by local poverty and is forced to seek the support of the community. Only the latter is capable of facing Nature. The individual is incapable of doing this and of taming Nature. In a word, subjugation to the col­ lective is a condition for endurance in contrast to developed Western civilisation where the individual can easily survive and relish assorted rights. This is a certain luxury, i.e. the enjoyment of civic rights and similar privileges that the highly technological society can well afford. Poor society, dependent on Nature, cannot afford this. Back to the Balkans. The whole story, as we know, started at the time of the Turkish invasion. Previously, this was a normal and peaceful community. A t a cer­ tain moment, tribal animosities were stimulated and kept alive. A t this stage, the basic issue comes to the fore. My theory about the origin of tribal and national conflicts claims that war did not start on 1 Septem­ ber 1939, nor did it break out on the day when the first shots were fired. In the contemporary world, war begins with changes in the language of propaganda. Whenever we observe language and the way in which it transforms itself and certain words start to appear then it becomes obvious that suddenly there come into being such terms as: enemy, foe, to destroy, to kill ... i.e. there emerges a language of aggression and hatred or, to put it differently, so-called hate speech. There is still no sign of war and nothing is said about it, but the language of communication begins to alter. A t that very moment, in the wake of those vagaries of the language and their intensification, we notice the looming menace of war. This process could be classi­ cally observed in the Balkans. I claim that each war, be it in Iraq, the Balkans or any other country, starts in this manner. D. Czaja: Let us, therefore, make matters clear. Our issue presents an extremely interesting fragment of the most recent book by Paul Ricoeur on history, memory, and oblivion. We include a chapter on how to successfully tackle the difficult problem of bad memory. This is a thoroughly practical question and I am even inclined to agree with you that tribalism as such is not a threat. The war in the Balkans has come to an end, and now what? What about memory that does not wish to forget? What should be done about it? It is easy to say: testify, educate, and teach. All this is fine, but we do not really believe in the effective­ ness of such activity. After all, we had our Sqsiedzi. We also recently held a difficult and painful discus­ sion about Jedwabne. Now what? Should the whole problem be simply described, explained, recalled, and taught at school? Certainly. But something else must also be done. I agree with Ricoeur who wrote about the need for the Freudian term: “the work of mourn­ ing” , some sort of grief tackling the past. Powerful suf­ fering, a process of filtering the facts. Otherwise, when traumatic experiences of the past become relegated to textbooks or even, as in the case of Jedwabne, state ceremonies are held, without private mourning we shall as a community enjoy the comfort of feeling that everything has been already done and now we can en­ joy peace and quiet. It has all become part of the past. What is your opinion? R. Kapuściński: Naturally, this is an extensive theme, dramatic and, for all practical purposes, one that does not offer any solutions. I have in mind the fact that the moment when such development has been revealed, the dynamic of destructive processes is appalling. Once this Pandora’s box has been opened it becomes extremely difficult to close it again. It will probably be never possible to shut it tightly, a feat that will remain unaccomplished for the next few genera­ tions. It is here that time starts to exert an impact. The once incited bloody conflict and the instigation of hatred possess terrible results and cannot be set right in a brief space of time. This is an exceedingly pain­ ful circumstance. Man’s great frailty consists of the fact that he is unable to abandon it either ultimately or satisfactorily for many generations. Up to this very day, despite the passage of decades, certain societies are completely unable to confront reality. By way of example, Japanese society still refuses to settle ac­ counts with the memory of its past crimes. This great nation is incapable of even approaching the problem. I believe that the task in question is too demanding and horrible ... D. Czaja: But something must be done and things cannot be left unchanged. R. Kapuściński: Theoretically, you are right. Naturally, I have in mind good will and intentions. In such cases it is necessary to return to those problems, face them, and mull them over. Once again, this has to be attained with a conviction that in this case too there functions an approximation mechanism, i.e. that we may only draw closer to the solution of such ques­ tions. This is a case of human weakness, and matters of this sort cannot be ultimately resolved. D. Czaja: Perhaps this could become the moment when it becomes possible to embark upon the work of, so to speak, wise forgetting. The latter would involve grief or at the very least be preceded by some sort of reflection, if not atonement. R. Kapuściński: Yes, this is certainly right. None­ theless, the process in question could be accomplished in relation to only a certain part of society or individu­ als, but it is difficult to imagine that it could refer to entire societies and communities. D. Czaja: I insist that something should be done because scores of examples testify that a simple ejec­ tion of traumatic past events from memory actually does not yield anything. 27 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI R. Kapuściński: It generates nothing because real­ an avalanche, a burden that makes life impossible and produces permanent exhaustion. Existing information exceeds many times the capacity of the average hu­ man intellect. Finally, the third threat involves the enormous acceleration of historical processes. This means that history used to follow a slow course. Three hundred years ago nothing took place, two hundred years ago - the same, and the human mind was adapted to that tempo. Man could absorb historical moments and those of his life. History exerted a stabilising effect. Man lived in a constant environment, which he was capable of encompassing within his memory and mas­ tering. Now, due to terrible acceleration, on the one hand, temporal and, on the other hand, spatial, with space and time acting as our two fundamental orien­ tation points in the world we have lost the feeling of stabilisation and enrootment in the world. D. Czaja: How would you, in connection with this multi-trend loss of memory by contemporary society, define our epoch, the time in which we live? By way of example, Pierre Nora, author of the already classi­ cal Les Lieux de mémoire, seems to be saying something quite different: we live at a time of commemoration, a time of gathering memories. Take a look at numerous memory “sites”: museums, archives, compendia, dia­ ries, monuments - assorted “appliances” for remem­ bering. What is actually taking place: are we living at a time of memory or a time of forgetting? R. Kapuściński: Naturally, museums and archives do exist. I, however, am concerned with something quite different, namely, that more and more of our interior is being extracted and delegated to assorted institutions. I have in mind the entire institutionalisa­ tion and bureaucratisation of memory. Various insti­ tutions are being established - in Poland, for example, the Institute of National Remembrance - to organise our memory. We are becoming increasingly convinced that “they” will deal with the issue at stake. “They” have their archives and the individual, as I have men­ tioned, is getting rid of his memory and dispatching it to an anonymous institution. I am concerned with dis­ tinctive memory, the sort that differentiates us. This is the memory that we develop in time and via which we create ourselves, our identity, and personality. We differ, i.a. due to the fact that we have diverse memo­ ries, that each one of us remembers different things and values, and becomes attached to certain stages or types of memory. Furthermore, I am concerned with the fact that the statement that we live at a time of remembrance can be at most a symbol of the fact that we live at a time of increasingly institutionalised memory and less so at a time of memory as a personal, private value. D. Czaja: Perhaps it would be possible to com­ bine those two things. It could be deduced already ity stays on. D. Czaja: Sometimes, it returns with even greater force. R. Kapuściński: Yes. I think that this is one of those weaknesses of human nature, the nature of societies with which we simply do not know how to deal. There are multiple things about which we do not know what should be done. They entail great themes and equally great weaknesses, such as human cruel­ ty. For centuries, people have been embarking upon similar questions and we are still incapable of tackling them successfully. Dostoevsky was always fascinated by the mystery of unnecessary, disinterested cruelty. A person has killed? Yes. But why does he quarter, slice, boil, why does he additionally... why, why...? We are incapable of resolving such questions. The essence and greatness of the humanities probably lie in the fact that they recognize the existence of a range of queries to which we shall never find solutions. Threats to memory and time of commemoration Z. Benedyktowicz: Let us now discuss the threats to memory looming in contemporary culture, which you mentioned on the margin. In what domains of life would you situate them? O f what are they supposed to consist? R. Kapuściński: In my opinion, there are three such threats. The first entails the enormous develop­ ment of mechanical memory carriers, which means that man is slowly unlearning the art of remembrance. The art of memory is something that has to be mas­ tered; one has to learn how to remember. Today, everything is transposed into a computer, a book, a record, an encyclopaedia. We no longer- as has been the case until recently - have to learn everything by heart nor do we have to train our memory since eve­ rything is recorded on assorted carriers. Memory is as if relegated from our heads and transferred into me­ chanical memory carriers although it is an absolutely essential part of human awareness, which Plato de­ scribed as the soul. The process of getting rid of the art of remembrance poses a very grave menace for human personality. This is by no means a purely mechanical problem. It is something more: it pertains to man’s skills and ability to think, to his and our identity. This peril is growing. In the course of the development of the “net” and the computerisation and electronisation of life we shall steadily become invalids as far as our memory is concerned. The second threat facing memory is, in my opin­ ion, an excess of data. As the British say: abundance of riches. Human awareness is simply flooded with such an amount of information that it is no longer ca­ pable of mastering it. This excess acts in the manner of 28 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Africa. Photo: Ryszard Kapuściński 29 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI from what you have said that the search conducted in one’s past, described by scholars, the quest for family genealogies, literary or cinematic returns to the time of childhood, museum tours, the universal predilec­ tion among readers for diaries, and various types of nostalgia, in a word, the whole movement “towards memory” is some sort of a counter-reaction to the earlier mentioned civilisation acceleration. Could this be an instinctive defence against Milosz’s accélération d’histoire, that powerful and still encroaching variabil­ ity of daily life? R. Kapuściński: I do not claim that these phenom­ ena exclude each other. I do maintain, however, that the situation in which the art of remembering is hand­ ed over to institutions is a dangerous tendency. Nor do I insist that this is a case of either one or the other. We know that by the very nature of things man is a lazy creature and prefers to seek diverse facilitations in life; hence I discern in this process a trend towards rendering life easier. This is not a charge addressed against technology. Imagine, however, a situation in which everything has been already computerised and suddenly a virus attacks this digitally recorded mem­ ory. It could then turn out that we shall remain to­ tally deprived of all memory. Naturally, I am speaking about certain hazards, those bad paths of civilizational progress. I do not maintain that all is a catastrophe nor do I prophecy the end of the world. Z. Benedyktowicz: Earlier, you mentioned threats facing memory in the contemporary world in connec­ tion with the development of new technologies. To what extent, in your opinion, could conventional di­ visions into societies “with history” and “without his­ tory”, once existing in anthropology, be referred to the contemporary world? Is it possible to speak today about “societies with memory” and “without memo­ ry”? Characteristically, American culture used to be described as culture without memory not because it has a relatively brief history but also owing to a dis­ tinct appreciation of the present, for living for the mo­ ment, for life without that constant gazing into the past, so typical for Europe. Quite possibly, the absence of significant traumatic experiences is the reason why in that model of culture people are so insensitive to the past and do not experience so strongly the pres­ sure of the duty to remember and to conserve memo­ ry. Is American culture really like that? How does this appear from the perspective of your American experi­ ences? R. Kapuściński: We live in a world in which mul­ ticultural qualities are a norm. We are enclosed within a world of assorted cultures and traditions offering us totally dissimilar commodities. On the one hand, we are dealing with societies dominated by oral cultures: i.e. the societies of America, Latin America or Asia, where this symptom of values really prevails. There exists yet another type of society, bearing the heavy burden of historical thought. It includes our society and European societies in general. History constitutes a large part of our culture: historical thought, the sym­ bolic of historical memory, the feeling of a continuum in time. Then there is a third group of new societies, whose roots stem from emigration and whose history is relatively brief: the USA, Canada, Australia, and oth­ er, smaller ones. They are no more than 200 years old and are not burdened with history; thus their world faces the future. One could say that the future is their past. But this too is changing. Take a look at all that, which transpired in the US in the wake of 11 Septem­ ber. This was a classical example of building own tradi­ tion, a nobilitation of patriotism, and the construction of identity around such symbolic signs as the flag and the anthem. These new societies clearly experience the need to create national identity, which they can­ not derive from the past since they simply do not have it. They lack some sort of a “battle of Grunwald” or an event with a similar rank. Hence, they are compelled to erect this “past” ad hoc. I would not be inclined to say that this is a bad thing. Generally speaking, they find the idea of hierarchising culture strange. Such a society is what it is because it has a certain history and simply has to be accepted as such. D. Czaja: Nonetheless, it is possible to observe in American culture also other types of a return to the past, this time in a rather more grotesque version. Take the example of the rather comical snobbery for “the old”, naturally in its European version. “American” books by Eco or Baudrillard mention all those churches or castles transferred to distant Idaho and there recreated anew brick by brick, as well as other artificial practices of prolonging one’s lineage. Naturally, this is not only an American speciality. What are we to think, for in­ stance, about the contemporary phenomenon - actu­ ally, a fashion - for an artificial resurrection of the past, a costume-like enlivening of memory? You mentioned a moment ago the battle of Grunwald, which reminds me of a certain amusing newspaper article about the annual recreation of the “battle of Grunwald” on the historical site, involving teams of knights, “our” men and the enemy, using swords and lances and engaged in armed skirmishes. Interestingly, the outcome is not historically predetermined. I even recently heard that the Teutonic Knights won [laughter]. How would you assess those returns to the past, the whole process of putting on - literally and metaphorically - someone else’s costume? Just how sensible is this theatralisation of memory, which some might find funny and others - grotesque? Do such journeys into the past actually assist in regaining memory? R. Kapuściński: I would say that as long as people are not killing or setting fire to each other... 30 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Africa. Photo: Ryszard Kapuściński 31 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI D. Czaja: ... then let them play... R. Kapuściński: Yes, let them play. I, theretofore, hanged...” sort. Everything is forgotten. Something quite different is at stake, and this is a model of culture totally different from its European counterpart. Start with the fact that the dead must be immediately buried. The first reaction is to instantly inter the person who died or had been killed. There is no funeral ceremony or prepara­ tions of the sort known to us... This fact is also connected with a totally different attitude to time, its treatment and experiencing. If an ancestor is recalled then not as a martyr but because he is still alive, participates in the life of the community by giving advice, metes punishment or reprimands; in a word, he remains next to, and together with us. Signifi­ cantly, such ancestors are buried in the direct proximity of the homestead. Numerous graves are located next to homes and often the living walk over them. The ances­ tor seems to have departed but he remains an extremely ambivalent figure. It is impossible to totally forget him because he continues to function. Illness among the liv­ ing could be a sign that we have neglected some of our duties vis a vis the ancestor, who in this way reminds us that he still exists. Z. Benedyktowicz: Perhaps this awareness that ancestors continue to accompany us does not generate martyrological remembrance and cultural martyrdom? R. Kapuściński: Yes, because belief in the presence of the deceased is extremely strong. This holds true not only for African religions. Such a conviction about the return of the dead is a constant component of numerous religions in which the boundary between life and death is never final or total. Such an approach remains so abso­ lutely at odds with our culture in which death is a terrible caesura. There it is fluent reality. Consequently, despair is also dissimilar and extremely theatrical, since basically death is something quite natural. I always experienced this as a problem on assorted African frontlines. Some­ times, accompanying these men I realised that they were facing certain death. They, on the other hand, treated it as something normal; quite simply: someone dies. The relation between the living and the dead differs. This is a positive philosophy inasmuch as death does not produce such a terrible gap in the world around us. It is not hor­ rendous tragedy or insufferable pain. Remember that the average African woman used to give birth to twenty children and that throughout the whole childbearing stage in her life she produced a child year after year. Out of this total some five children sur­ vived, quite a large number. If, therefore, a woman bur­ ies her children each year her attitude towards death is totally dissimilar to ours. She lives and simply gives birth to successive offspring. The relation towards death and life is totally different. In certain Latin American coun­ tries I often accompanied groups of Indians. In Bolivia or Peru, I would suddenly see a father carrying a small coffin made of plain boards to be buried in a cemetery high in the mountains. A thing quite inconceivable in would not perceive anything blameworthy in those phe­ nomena. Naturally, this is connected with the fact that we are living in a world of intensively functioning mass culture and, as result, a world of enormous deposits of kitsch, which has already become a permanent element of culture. Some might find this to their liking, while others might not; these mass culture phenomena can be ignored or criticized but they shall objectively exist. Willingly or not, we are compelled to participate in this process. Z. Benedyktowicz: My question about American culture has also a second hidden agenda. Naturally, we know enough about American pop culture and numer­ ous phenomena, including embarrassing ones, from this particular domain. On the other hand, if we inquire about the best chairs of classical philology in the world then it turns out that, as Zygmunt Kubiak said during a discussion held by our editorial board, ancient Greek studies flourish best at Harvard... R. Kapuściński: It must be kept in mind that Amer­ ican society is highly diversified. The campus phenom­ enon takes place also in this world. But this is a closed enclave, almost totally isolated from society. It is, and is not, America. True, in each academic domain you en­ counter all: means, ambition and talent. These people are intentionally drawn there and enjoy excellently or­ ganized work. Such campuses represent the highest pos­ sible level. The whole problem consists of the fact that they exert but a slight impact on the rest of the country. This is also the reason why I find it difficult to say that all those phenomena are actually “America”, just as those who are familiar with Africa find it difficult to use the name: "Africa”. “America” and "Africa” are comprised of so many realities simultaneously, so many different worlds, at time highly contradictory, that the applica­ tion of a single name in order to encompass everything is simply misleading. z . Benedyktowicz: I would like to ask about yet an­ other detail, closely connected with historical trauma and ways of overcoming this sort of memory. In his re­ view of Rondo de Gaulle’a, a book by Olga Stanisławska, Jacek Olędzki wrote about an issue strange for the Euro­ pean: African museums, even those focused on coloni­ alism, lack martyrological memory. In other words, the strong presence of the cult of ancestors seems to have replaced remembrance, that specific process of concen­ trating on the painful past so familiar to us from personal experience. Is this really the case? R. Kapuściński: Let us start from the fact that there are no European-style museums in Africa. They are mu­ seums only because that is their name and they do not display anything of special importance. No such institu­ tions exist. Local culture and tradition lack a remem­ brance site of the “here men were shot, there they were 32 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Poland, but understandable within the rules of local cub ture. why he travelled across the world, attempting to render the Greeks aware of the nature of their culture when facing other cultures. Z. Benedyktowicz: Thanking you for accepting the invitation of our editorial board and for the stimulating conversation I ask once again: when can we expect your book to be published? R. Kapuściński: Without disclosing too much I would like to add that this book has produced grave problems. I chiefly have in mind the way in which I should control the entire classical material. After all, there recently took place a significant breakthrough in historical research, and in the past years we have all wit­ nessed a great revolution in this domain. Consequently, unruffled traditional science about antiquity is starting to become somewhat part of the past. There exists a vast new literature on the topic, with which I am mak­ ing my very first acquaintance. Since the whole time I have maintained contacts with my friends, experts on antiquity, they assist me by proposing various interesting titles and urge: “Look, this could be useful, and you must read this or that”, to which I respond: ”1 shall never fin­ ish writing this book!”. Naturally, the proposed studies are extremely interesting and I eagerly study them since they recommend is an entirely new approach to history, extremely vital and in accord with novel tendencies de­ scribed as postmodern. Consequently, there is no way out: this Herodotus is still growing. Arrangement of discussion Dariusz Czaja The editors would like to thank the author and Ms. Iza Wojciechowska for the photographs and cooperation. “I shall never finish this book!” Z. Benedyktowicz: I have the impression that so far we have said too little about the book you are now writ­ ing: Podróże z Herodotem. Here are a few details. I know that the book, albeit with a famous ancient historian in the background, originates from individual, private memory... R. Kapuściński: ... both mine and his. To a certain extent this is a highly autobiographical book based on authentic experiences. Everything started when in 1956 I was presented with the idea - an exercise of sorts - of a voyage to India, Pakistan, and Afghanistan. Naturally, it accompanied me all over the world although not always. Now, years later, I read Herodotus anew. But this is ex­ actly what happens with a book - obviously, if it is good and outstanding. It turns out that each time we read it as if it was new. The extraordinary feature of a great book is the fact that it contains many books, or rather their endless number. One could describe it as multi­ text. The extraction of those assorted texts depends on when we read the book, in what sort of circumstances, mood, and situation, and what we seek in it at the given moment. Summing up: I regard Herodotus to be a teacher of sorts, who taught me perception of the world as well as an attitude towards others and different cultures. After all, he was the first globalist, the first to understand that in order to comprehend one’s culture it is necessary to become acquainted with others, since the essence of our culture is reflected only in the latter. This is the reason 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2b9abc342bd835fd2fc8c2bbb762f70.pdf 52b5420ac91bd1ccd78e8e2bd1a63c2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3141 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2941 Title A name given to the resource Opłatki i ozdoby z opłatka w tradycji polskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.81-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ogrodowska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Ogrodowska OPŁATKI I OZDOBY Z OPŁATKA W TRADYCJI POLSKIEJ Są t r w a l e związano z tradycją polską, z przechodzącym z po­ w s z y s t k i c h zebranych, nawet służących i łamiąc go powtarzał: kolenia n a pokolenie obyczajom r o d z i n n y m i d o m o w y m , zgodnie bodaj byśmy n a przyszły r o k łamali go ze sobą." 3 z którym obchody świąteczne Bożego Narodzenia rozpoczynamy przekaz chłopskich, od uroczystego w X I X w., p r z e d s t a w i o n y m przez R e y m o n t a : „Boryna prze­ przełamania, podzielenia i spożycia opłatków, znajdujemy również; w opisie „Godów" Podobny z jodnoczesnym składaniem sobio życzeń wszelkiej pomyślności. żegnał się, podzielił opłatek p o j e d l i go ze czcią, k i e b y ten chleb Dotychczas są opłatki niezbędnymi, bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n y m i pański" . 4 akcosoriami t y c h Świąt i nie może i c h zabraknąć na stolach przygotowanych do wspólnej rodzinnej wieczorzy wigilijnej. Ceremonia łamania opłatka g r o m a d z i bowiem co r o k u , w wieczór Pod względem f o r m y i m a t e r i i są opłatki s u b s t y t u t e m chleba. Uznać można zatem, że cały c y k l świąteczny Bożego Narodzenia otwiera w Polsce s y m b o l i c z n y gest dzielenia się chlebem. w i g i l i j n y , p r z y stole wszystkich domowników i bliskie i m osoby. Obyczaj t e n w y w o d z i się z rytuałów 5 starochrześcijańskich, W zależności o d t r a d y c j i regionalnej i domowej kładziemy je n a dzielenia i rozdawania chlebów o f i a r n y c h , dopełnianych podczas środku stołu, n a obrusio zaścielanym joszcze niokiedy n a sianie, misteriów r e l i g i j n y c h . Część niekonsekrowanych chlebów, nie­ na o z d o b n y m t a l e r z u , n a bochnie chleba, na małej wiązce siana, w y k o r z y s t a n y c h w m i s t e r i a c h wymieniały pomiędzy sobą kościo­ na ziarnach zawiązanych w sorwetę, l u b obok nakryć każdego ły, z a k o n y i b r a c t w a r e l i g i j n e ; rozdawano je także w i e r n y m , a b y z domowników. Łamanio się opłatkiem wyraża — podobnio j a k właśnie w okrosio Bożego Narodzonia, łamali je i spożywali n a w przeszłości — więzi wzajomne, pojednanie, życzliwość. T a k i m i znak też i n t e n c j a m i nacechowany jest zwyczaj, coraz powszechniojszy skiej . b r a t e r s t w a i przynależności do wspólnoty chrześcijań­ 6 w czasach o s t a t n i c h , j a k i m jost wkladanio kawałków opłatka do W wiekach średnich, w E u r o p i e , we w s z y s t k i c h t y c h p r a k t y ­ listów i przesyłek świątecznych, n a znak łączności i serdecznoj k a c h , używano początkowo n i e w i e l k i c h chlebów i płytek chle­ pamięci. b o w y c h . Zakaz stosowania takiego pieczywa, zarówno w obrzę­ 1 Źródła etnograficzne z X I X i X X w., m . i n . pisma Gołębiow­ dach kościelnych j a k i d o m o w y c h wydał K a r o l W i e l k i , cesarz skiego, K o l b e r g a , Glogera i B y s t r o n i a , a także materiały zawarte r z y m s k i i król Franków, rzecznik i krzewiciel i d e i w w i e l u monografiach t e r e n o w y c h , artykułach stwa, zapewne dlatego żo chleb używany był także w tępionych tematycznych i p r z y c z y n k a c h , wykazują że obyczaj dzielenia opłatków k u l t y ­ przez w o w a n o w Polsce już w początkach X I X w . , a prawdopodobnie p r a k t y k a c h pogańskich, obiatach poświęconych k u l t o w i bóstw, także i wcześniej. zmarłych 2 O jego powszechności, o zrośnięciu z naszą kulturą, świadczyć mogą także zapisy l i t e r a c k i e . „Niecierpliwie czekano pierwszej władzę kościelną przodków i świecką, o d p r a w i a n y c h chrześcijań­ i w innych podobnych potajemnie uroczystościach i p r a k t y k a c h m a g i c z n y c h . W czasach pokarolińskich, t j . o d połowy IX w., w świecio chrześcijańskim, głównie wśród chrześcijan g w i a z d y , g d y t a zajaśniała zbiorali się goście i dzieci... rodzice obrządku tacińskiogo, p o j a w i a się i n n y rodzaj pieczywa obrzędo­ w y c h o d z i l i z opłatkiem n a t a l e r z u — w s p o m i n a obyczaj t o n wego — surogaty chlebów w f o r m i e zbliżonej do z n a n y c h n a m Niemcewicz dzisiaj opłatków. Sporządzano jo z mąki pszennej i czystej w o d y — a każdy z obecnych biorąc opłatek obchodził 7 81 �Gwiazdy i pieczono z opłatka,, z w o j . siedleckiego, w y k . : i l . 1—4. Józef Guwor, L i w , 1872; i l . 5. Czesława R o w i c k a , Górki G r u b a k i w metalowych matrycach, z wygrawerowanymi wewnątrz s y m b o l a m i r e l i g i j n y m i , seonami z życia Chrystusa., m o t y w a m i roślinnymi, które odciskały się i b y t y widoczne n a gotowych w y p i o k a c h . W Polsce opłatki wyrabiano były najczęściej p r z y kościołach, Gotowo opłatki, białe i b a r w n e , roznoszone były następnie do domów p a r a f i a n , j a k o dar chrześcijański, zwany toż „kolędą", przez księży, l u b organistów, którzy p r z y tej o k a z j i składali s w y m p a r a f i a n o m życzenia świątoczno. „Proboszcz i z pobłiższycb miejsc d u c h o w n i — napisał o zwy­ Matryce do ich w y p i e k u zwano czaju t y m , n a początku X I X w . L . Gołębiowski — roznoszą po u nas „żelazami", l u b „żelazkami", zdobione były również m o ­ domach pęk opłatków białych, żółtych i czerwonych, j a k p r z o d t o m tywami wyznaczonych i teraz i inno k o l o r y przydają. N a ta,cy p r z y k r y t e j jo ofiarowują okręgiem polach (kształt późniejszy, wycinanej z opłatka hostii), i dostają za to nagrodę, a za perorę i życzenia podziękowanio" . przoz t z w . „ludzi kościelnych". 8 r e l i g i j n y m i , umieszczanymi często w morz,«dk,> bywały też na nich w y r y i o nazwy p a r a f i i , inicjały plebanów, data w y k o n a n i a m a t r y c y , czasami rzemioślnika — k o w a l a . 82 takżo inicjały 9 W Polsce opłatki i ceremonia i c h dzielenia, przed wieczerzą wigilijną, przyjęły się początkowo na dworach szlacheckich. Szybko j o d n a k rozpowszechniły się wśród i n n y c h stanów i n a �znacznym obszarze k r a j u . W uznać należy za zwyczaj obwili oboonoj tamanio opłatka ogólnopolski, chociaż joszcze w po­ czątkach obecnego w i o k u nio był o n znany „rolnikom i r y b a k o m na P o m o r z u " a także na W a r m i i i M a z u r a c h . 10 Przypisywano też niegdyś opłatkom wielo niezwykłych właści­ wości, w t y m takżo magicznych. Sama icłi obecność w d o m u . w okresie Bożego Narodzenia i także w okresie miała zapewnić d o m o w n i k o m powodzonio, późniejszym spokój i szczęście w nadchodzącym r o k u . Miały też zapewniać dostatek, a przede w s z y s t k i m obfitość chleba. Wierzono, że t e m u k t o opłatkiem się lamio nie zabraknie chleba przez cały r o k i co więcej będzie mógł chlobem t y m podzielić się z i n n y m i . W niektórych regionach, głównie na południu Polski dzielono się o p l a t k i o m p o s m a r o w a n y m m i o d e m ; niekiedy opln,tki z miodem spożyw.mo już wcześnie rano i b y l to wówczas j e d y n y nosiłek dozwolony w d n i u w i g i l i i , przed uroczystą wieczerzą ; zaś w okolicach Jarosławia, po opłatku 11 dzielono się jeszcze chlebom z w a n y m „osuchem", l u b ,, proskurą", takżo z m i o d e m , a wszystko po t o , a b y w nadchodzącym r o k u „życie było słodkie" i d o s t a t n i o . stołu w r z u c o n y zdrowie 12 Ułamek opłatka z wigilijnego do s t u d n i miał oczyszczać l u d z i o m i i c h trzodzie. Wierzono, wodę, zapewniać żo jeśli zabłąkany p r z y p o m n i sobie z k i r u opłatek łamał, szczęśliwie powróci do domu. 1 3 Pomagały leż, opłatki w p r z o w i d y w a n i u przyszłości. Posługi­ w a n o się więc n i m i wo wróżbach, przodo w s z y s t k i m dotyczących urodzaju. W czasie wieczerzy w i g i l i j n e j podkładano cząstki opłatka p o d m i s k i z jedzeniem, jeśli przywierały do dna naczynia wróżyło t o urodzaj n a roślinę (warzywo, zboże, owoc), z której przyrządzona zestala znajdująca się w n i m p o t r a w a , j a k o że na „ w i l i ę " , zwana też „nośnikiem" spożywano pokarmy postne i głownio roślinne, „ z tego co w p o l u , ogrodzio, sadzie i ł o s i e " , 14 a więc z i e m n i a k i , groch, kapustę, różnogo r o d z a j u k l u s k i i pierogi, g r z y b y , suszone owoce i t p . Wróżba t a jost dotychczas i powszeehnio znana stosowana, m . i n . przez Łachów Sądeckich za­ mieszkujących wieś Podegrodzie i wsie okoliczne Sącz) oraz Pogórzan z okolic ,Światy" z opłatka, w y k . : i l . 6. A n n a K r z y s i a k , Choch­ ołów, w o j . nowosądeckie, 1974; i l . 7. Józefa Puc, Kożuchów, w o j . rzoszowskio, 1967 (w w o j . N . Grybowa . 1 5 N a wsi powszechny b y l także zwyczaj, w niektórych regionach Polski dotąd jeszczo zachowywany, obdzielania opłatkiem, a takżo r e s z t k a m i p o t r a w z wieczerzy w i g i l i j n e j zwierząt gospo­ darskich, przodo w s z y s t k i m bydła i k o n i , a w nioktórych regio­ nach wszystkich zwierząt h o d o w l a n y c h i d o m o w y c h , w przoko16 n a n i u żo t a k wielkiego święta j a k i m jest Bożo Narodzonio dostąpić w i n i e n takżo świat zwierzęcy. „Chrystus się w onej godzinie naro­ dził — tłumaczy zwyczaj ten gospodarz z Lipiec pod Łowiczom, w i n t e r p r e t a c j i literackiej R e y m o n t a — to niech każde stworzenie k r z e p i .się t y m chlobem ś w i ę t y m " . 17 Przypuszczać też można, żo wyróżniono w ten sposób zwierzęta hodowlano ponieważ p r z y ­ nosiły one i przynoszą, l u d z i o m różne istotno pożytki. T y m b a r d z i o j żo opłatek t r a k t o w a n o również jako środek leczniczy i substancję magiczną, mogącą zachować zwierzęta w dobrym zdrowiu i chronić je przed złym u r o k i e m . Właściwości t a k i e p r z y p i s y w a n o t y m zwłaszcza opłatkom, w których zapieczone zostały zioła święcone, głownio zaś ziele r u t y , która rzekomo „podana n a opłatku m a tę właściwość, żo bydło w czystości u t r z y m u j e " , 1 8 t z n . c h r o n i jo przed c h o r o b a m i zakaźnymi, zapaleniem w y m i e n i a , zakażeniem po połogu i i n n y m i . Zwykło dla zwierząt przezna­ czone były opłatki określoneg > k o l o r u . W Galicji n p . d l a bydła wydzielony bywał o p l a ' e k żółty ponieważ „żółto masło dają k r o w y , którym w pośniku dano żółty o p ł a t e k " , konie juatomiast 19 otrzymywały opłatki czerwono, bo takio miały najskuteczniej chronić jo przed zołzami. Gdzie i n d z i e j , głównie па południu Polski, ]lodawano zwierzętom opłatki w kolorze z i e l o n y m . Wierzono takżo pow'szeelmie, 2 0 że opłatkiem — - m i s t y c z n y m chlebom — - dzielić się można z duszami zmarłych, które w wieczór i noc wie-ńjną odwiedzać mają d o m y swych bliskich. Ze względu na icłi domniemaną obecność w d o m o s t w a c h , w d n i u w i g i l i i n a ­ leżało zdmuchiwać zydle i ławy z a n i m się na nio usiadło, z najwięk­ szą t y l k o ostrożnością można było posługiwać się o s t r y m i narzę- 7 83 �Powszechno w Polseo występowanio opłatka i przokonanio 0 niezwykłych jog> właściwościach, spowodowały, j a k mniemać można, w y t w a r z a n i e ozdób świątecznych z tog_> wlaśnio surowca, ozdób które joszczo w pierwszych dziesięcioleciach X X - e g ) w . , stanowiły c h a r a k t e r y s t y c z n y przystrój wnętrz w okresie Bożego Narodzenia. Pozostawiano jo w izbach takżo w okresie późniojszym, dopóki nio uległy zniszczeniu. W miało przedłużać się owo dobroczynne t e n sposób bowiem działanie opłatków d l a d o m u , g >spodarstwa i w s z y s t k i c h jego mieszkańców. D o w y k o n y w a n i a ozdób z opłatka przystępowano wieczorem, po skończonej wieczerzy, k i e d y obdzielono n i m i l u d z i i zwierzęta 1 z a n i m nadeszła pora wyjścia do kościoła na pasterkę. Resztek pozostałych po wieczerzy opłatków nio wolno było b o w i e m w y ­ rzucać do odpadków, a n i pozostawać bez uszanowania. Ze względu n a porę w y k o n y w a n i a opłatkowych ozdób zwano jo n i e k i e d y „wilijkami". Tę nazwę nadawano głownio f o r m o m przestrzonnym, chociaż częściej f o r m y to zwano ,,światami". „ T e g >ż wieczora robią świat z opłatków, t j . wycinają okrągłe kawałki i tworzą z t o g ) kulę, a wieszają go albo u stragejrza, albo nad o b r a z k a m i . Jeśli m u c h y go nio zjedzą będzie r o k u r o d z a j n y " — t a k przedstawiony został proces w y k o n y w a n i a ozdób i deko­ r o w a n i a izby w opisie e t n o g r a f i c z n y m w s i Przobieczany, w p o w . wielickim. 23 Zdarzało się także, że ozdoby z opłatka w y k o n y w a n o wcześ­ niej, bezpośrednio po wizycie księdza z „kolędą" i zawczasu dokorowano n i m i i z b y „ b i a ł o " i świetlice. Stąd też zapowno w nioktórych regionach, n p . na Podlasiu, ozdoby to zwano były „kolędami". 24 T r u d n o jest dzisiaj ustalić dokładnio o d j a k dawna z opłatka stosowane ozdoby były w Polsco, w dekoracji świątecznej wnętrz. Prawdopodobnie pojawiły się one n a j p i o r w we dworach 8 szlacheckich, j a k samo opłatki i zwyczaj i c h dziolonia. T a k i n p . „ Ś w i a t y " z opłatka, z w o j . nowosądeckiego, w y k . : i l . 8. L u d w i k a Głuc, Podegrodzie, 1983; i l . 9. J a n Świerczek, K a m i o n k a W i e l k a , 1972 d z i a m i , t a k i m i j a k igły, nożyce, noże, nie należało rąbać d r e w n a , wylewać p o m y j przed próg i t p . , a b y nio potrącić, nio zranić, l u b nie obrazić niewidzialnej d u s z y . 21 Pozostałością t y c h d a w n y c h wierzeń jest zachowany jeszcze W w i e l u d o m a c h zwyczaj stawiania na stole w i g i l i j n y m d o d a t k o ­ wego talerza i składania n a n i m cząstki opłatka. P o e t y c k a wersja tego zwyczaju zachowała się w u t w o r z e W . Pola, pisanego w l a t a c h 60-ych X I X w . , wkrótce po u p a d k u p o w s t a n i a styczniowego: „ A t r z y krzesła p o l s k i m strojem Koło stołu stoją próżno I z opłatkiem każdy swojem I d z i o do n i c h spłacać dłużne I pokłada n a t a l e r z u Anielskiego chleba k r u c h y B o w t y c h krzesłach siedzą d u c h y X i k t nie p y t a o k i m mowa Wszyscy wiodzą co się święci I d l a kogo serce chowa Winną pamięć tej pamięci Łzą się uczta rozpoczyna N i e m o liczy się drużyna Zo s t r a t wszystkich z l a t ubiegłych Z nieobecnych i p o l e g ł y c h " 22 O k r u c h opłatka, a w Polsce płd.-wschodniej i wschodniej także chleb i r e s z t k i p o t r a w , pozostawiano na stole na całą noc, a b y dusze zmarłych mogły spokojnie i bez przeszkód posilić się i po­ przez posiłek t o n , wraz świątecznym. 84 z żywymi uczestniczyć w obrzędzie �miejsce szczególne: po pierwsze — j a k o oryginalna polska ozdoba t r a d y c y j n a wnętrza mieszkalnego, w okresie Bożogo Narodzenia, nieznana poza naszym k r a j o m ; po drugie — zo względu na osobli­ w y surowiec z którego jo w y k o n y w a n o . D e l i k a t n y i k r u c h y opłatek dawał się łatwo barwić, a p r z y pewnej w p r a w i o można w n i m było wycinać różne f o r m y zdobnicze, które następnie sklejano śliną (w t y m p r z y p a d k u stanowiła ślina doskonały, niezastąpiony klej organiczny) w wyszukane, lekkie kompozycje o pięknoj, subtelnej k o l o r y s t y c o ; po trzecio — zo względu n a wielką rozmaitość f o r m zdobniczych. M a m y wśród ozdób z opłatka niewiolkie w y c i n a n k i : krążki, krzyżyki, g w i a z d k i , trójkąty i t p „ f o r m y , które możnaby określić j a k o płaszczyznowe, ponieważ wycięto je o s t r y m narzędziem (nożycami, nożykiem) w j e d n y m kawałku opłatka. Wykorzy­ s t y w a n o je głównie w dekoracji podłaźniczek. T e c h n i k a w y k o n a ­ n i a i f o r m y t y c h wdaśnio ozdób są nioco zbliżone do X V I I i X V I I I wiecznych w y c i n a n e k p a p i o r o w y c h , zdobiących pieczęcie n a do­ kumentach miejskich . 2 8 M a m y też ażurowo, wiolobarwne kompozycje w formie rozot, l u b gwiazd, wyklejano z w i e l u różnych i n a różne sposoby ukła­ d a n y c h elementów, uprzednio wyciętych z opłatka; kompozycje te występujące w niezliczonej ilości o d m i a n , zarówno w zakresio f o r m y j a k i k o l o r y s t y k i , znano były głownio w Polsce płn.-wschodniej, przede wszystkim na P o d l a s i u ; zdobiono nimi wyłącznie b e l k i powały, zawieszając je na niciach l n i a n y c h , łub na włosach z końskiogo ogona l u b g r z y w y , po k i l k a l u b kilkanaście sztuk, niorzadko n a caloj długości b e l k i . Wśród ozdób z opłatka m a m y też f o r m y przestrzenne, nazy­ wano — j a k już wcześniej podano — „światami", l u b „wilijkami". Według Seweryna inspiracjo dla t y c h właśnie f o r m stanowiła sztuka kościelna, rzeźby i malowidła na których Chrystus t r z y m a 10 w dłoni kulę z zatkniętym krzyżom — mającą wyobrażać kulę „ Ś w i a t y " z opłatka, z w o j . nowosądeckiego, w y k . : i l . 10, L u d w i k a Głuc; i l , 11, A n n a K r z y s i a k , 1974 opis i z b y czeladnej, we dworze szlacheckim n a Żmudzi, w X V I I w. przedstawił Sienkiewicz, w s w y m eposio h i s t o r y o z n y m „gdy płomień strzelił jaśnioj widać było ciemne Trylogia: drewniane ściany ogromnej izby z nadzwyczaj n i s k i m b e l k o w a n y m s u f i t e m . U belek wisiały n a niciach różnokolorowe g w i a z d k i uczyniono z opłatków, kręcąco się w c i e p l e " . Za najstarszy j e d n a k przekaz 25 o ozdobach z opłatka p r z y j m u j e się zwykło, za Seworynem, fragment p o e m a t u Słowackiogo „Horsztyński" (pierwsze wydanio 1835 г.), którego bohater p o w i a d a : czuję drżąco l i s t k i chleba w m o i c h dłoniach. J a k j a lubiłem niegdyś dzień Bożogo Narodzon i a ! W t y m s a m y m p o k o j u z opłatków kleiłem różnokolorowe słońca, kołyski... j a k a świętość i wesołe napełniały m o j e cinne Na dzie­ serce..." . 26 podstawie źródeł i materiałów etnograficznych, m . i n . c y t o w a n y c h już p i s m Golębiowskiogo, przypuszczać można, że omawiano t u ozdoby, a wśród n i c h , „gwiazdeczki z wszelkiej f a r b y opłatków, zawieszane u ścieli", występowały n a w s i , także w domach chłopskich, już w pierwszej połowio X I X w . . 2 7 Uwagę zwraca rozległy zasięg występowania t y c h ozdób. Znano były b o w i e m n a teronio całej prawio Polski, z wyjątkiem terenów północnych i północno-zachodnich, gdzie opłatki roz­ powszechniły się później niż w i n n y c h regionach. Stosowa.no jo j a k o samodzielną ozdobę i wówczas wieszano je na. belkach s t r o p o w y c h , zwykło w pobliżu ołtarzyka domowego, p r z y obrazach z w i z e r u n k a m i świętych i nad stołem p r z y którym spożywano wieczerzę wigilijną; służyły prócz tego do dekoracji podłaźniczek i następnio pierwszych choinek, któro j a k w i a d o m o pojawiły się na w s i dopiero w X X - y m w i e k u . W polskiej twórczości l u d o w e j , w plastyce obrzędowej i t r a ­ d y c y j n y m zdobnictwie świątecznym, ozdoby z opłatka zajmują 85 �W y c i n a n k i z opłatka: Wyk. przez Ludwikę Głuo, ok. 1982; i l . 12. „Gwiazda"; i i . 13. „ K r ą ż o k " W y c i n a n k i z opłatka w y k . przoz Ludwikę Gluc, ok. 1982: i l . 14. „ K w i a t " ; i l . 15. „ K r ą ż e k " �16 W y c i n a n k i z opłatka w y k . przez Ludwikę Glue: i l . 16, 18. „ K r ą ż e k " ; i l . 17. „ K r ą ż e k " z Ukrzyżowanym ziemską, a więc „świat*', j a k o przyjęty ze świata antycznego s y m b o l panowania i w ł a d z y . 29 Pods! a w o w y m elementem k o n s t r u k c y j n y m „świa,tów" były n i o k i e d y dwie, l u b t r z y opłatkowe k u l e , l u b inno bryły zbliżone do k u l i , łączono w pionie uzyskując przoz to d o d a t k o w y efekt d o k o r a c y j n y . T a k więc i to f o r m y odznaczały się nio t y l k o wielką wycinane z opłatka krążki, l u b i c h części, rzadziej k w a d r a t y , l u b różnorodnością, ale także bardzo interosującym wyrazom plas­ prostokąty, które zlopiało się zwilżając ich brzegi śliną. „Pomiędzy tycznym. cztery ćwiartki sklejonego n a krzyż opłatka — pisze o k o n s t r u k c j i chociaż znane były również w Polsce c e n t r a l n e j , a także, chociaż światów J . P u r d y u a — wkłoja się mniejsze o d c i n k i wzbogacając w m n i e j s z y m s t o p n i u w Polsce pln.-wschodnioj. Występowały one głownio w Polsce południowej, ich f o r m ę " . Z t y c h to właśnie ołemoiitów k o n s t r u o w a n o k u l o , „ Ś w i a t y " miały szorsze nieco, niż w y c i n a n k i różnej k o n s t r u k ­ elipsy, czasem walce i inno m u i e j , lula bardziej wymyślne bryły. c j i , zastosowanie w zdobnictwie świątecznym. Dekorowano więc N i e k i e d y układano i sklejano skomplikowano kompozycje z k i l k u , nimi, u b k i l k u n a s t u brył, zwykłe mniejszych, łub większyoh półkul; w pośrodku siostrzana b y w a wyrżnięty krzyż —• napisał o zdob- 30 podobnie j a k w y c i n a n k a m i , b e l k i stropowe. „Zwykle 87 �88 �nict.cie chat w i e j s k i c h w o k o l i c y Siewierza, Żarek i P i l i c y , M . F e d o r o w s k i — i nazwiska stawających i odpowiednie napisy... szczęść Boże mieszkańcom... p o i spodem zawioszony na nitco świat w czas się obraca,, wskazując z opłatków pozlepiane ścianki". Kolorowy co c h w i l a różnobarwne, 31 „duży świat" zawieszano także n a d stołem, na którym zastawiano „postnik" — wieczerzę wigilijną; ale prócz tego bywały „ ś w i a t y " — o c z y m już w z m i a n k o w a n o — n a j o k a ­ zalszą ozdobą, podłaźniczek, a w późniejszym okresie takżo drzewek świątocznyeh. D o dekoracji choinok używano z w y k l e ma,łych „światów" k u l i s t y c h , któro n a Podlasiu zwane były „jabłuszkami" . W t y m 32 miejscu zaznaczyć należy, żo w tej części Polski „ ś w i a t y " p o j a ­ wiały się sporadycznie. D o dekoracji świątecznej wnętrz miesz­ kalnych stosowano t u przede wszystkim ażurowo gwiazdy z opłatka. Po czwarte —• ze względu na, symbolikę i treść obrzędową. Ozdoby wykonywane z opłatków przejmować miały bowiem wszystkie i c h dobroczynno właściwości. W e wnętrzach mieszkal­ n y c h umieszczano jo więc nie t y l k o dla icli walorów dekoracyj­ n y c h , ale przede w s z y s t k i m po t o a b y sprowadzały na d o m bło­ gosławieństwo boże, dostatok, spokój i a b y zapowniały mieszkań­ c o m szczęście, miłość wzajemną i harmonię. Dlatego toż starano się a b y przetrwały t a m j a k najdłużej, najlepiej aż do następnej wigilii. W l i t e r a t u r z e etnograficznej, która woole miejsca i u w a g i poświęca s a m y m opłatkom i ich f u n k c j o m obrzędowym, zagad 83 �ао �nionie ozdób opłatkowych traktowano jost marginesowo. B r a k u j e Sienkiewicza, R e y m o n t a ) . zwłaszcza opracowań s y n t e t y c z n y c h , a także materiałów i k o n o ­ u w a g i „ ś w i a t o m " opisując sposób i porę i c h w y k o n y w a n i a , i c h g r a f i c z n y c h mogących w wyczerpujący sposób przedstawić' tę piękno f o r m y , icłi usytuowanie we wnętrzu m i o s z k a l n y m . niezwykłą, oryginalną dziedzinę plastyki obrzędowej. Dotychczas najszerzej zagadnienie t o potraktował T . Seweryn, w cytowanej Najcenniejszym zatem Zwłaszcza R e y m o n t poświęci! wielo źródłom, d l a zainteresowanych tą gałęzią ludowej twórczości a r t y s t y c z n e j , są obecnie zbiory muzeal­ t u pracy o pająkach, światach i podlaźnikach. Jeden jej rozdział no i różno f o r m y d o k u m e n t a c j i prowadzono przez muzea. T y m - poświęcony został w całości „ ś w i a t o m " z opłatka, icłi pochodzeniu, bardziej że ozdoby to mają już dziś c h a r a k t e r u n i k a l n y . Stosowane historii, zasięgu występowania, a także technikom i powszechnio w dekoracji światocznej mieszkań w X I X w., zaczęły zdobniczym. Nieco więcej miejsca poświęci! toż formom „światom" wychodzić z użycia w początkach XX-eg:> w. W c h w i l i obocnoj, J . F u r d y n a , pisząc o zdobnictwie wnętrz u Lasowiaków zamiesz­ k i l k a zalodwio kujących Łorony położone w widłach Wisły i Sanu. ozdoby t a k i o , według dawnogo Poza t y m m a m y nieliczne t y l k o i krótkio w z m i a n k i o ozdobach osób na terenie całej Polski, p o t r a f i wykonywać w z o r u . W zasadzio przotrwały więc już t y l k o w kolekcjach m u z o a l n y c h , a i t u t a j należą do z opłatka, rozproszonych w d o d a t k u w różnych w y d a w n i c t w a c h , rzadkości, są b o w i e m materiałem bardzo t r u d n y m p o d względom głównie czasopismach, nie za,wszo już dzisiaj k o m p l o t n y c h . k o n s e r w a t o r s k i m . Z tego też względu nieczęsto oglądać jo można P e w n y c h i n f o r m a c j i o ozdobach t y c h , icłi formach, icłi zna­ czeniu w z d o b n i c t w i e świątecznym i t r a d y c j i domowoj dostarcza n a m także l i t e r a t u r a piękna (np. cytowane t u dzieła Słowackiego na wystawach sztuki ludowej, chociaż niowątpliwio są one świadectwom niezwyklogo k u n s z t u twórców l u d o w y c h , a takżo wysokiej k u l t u r y artystycznej d a w n y c h mieszkańców w s i . 91 �Г II Z У l' I S Y Рог. I . K u b i a k , I i . K u b i a k , Chleb w tradycji ludowej, W a r ­ szawa 1981, s. 25 Por. Ł. Gołębiowski, Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, głownio s. 318; O. K o l b e r g , Dzieła, Wrocław 1961—1973, głównie, t o m y . t . V Krakowskie s. 192, t . X I Wielkie Ks. Poznańskie, s. 142, t . X V I Lubelskie s. 100—102, t . X X I I I Kaliskie s. 5 2 — 5 4 , t . X X I V , cz. 2 Mazowsze Polne, s. 7 1 — 7 2 , t . X X V I Mazowsze Leśne, s. 5 3 — 5 4 , t . X X V I I Mazowsze Stare (Mazury, Kurpie) s. 1 1 0 — 1 1 1 , t . X X X V Przemyskie, s. 14—15, t . X C I V Góry i Pogórze, s. 63, t . X C I X Tarnowskie—rzeszowskie, s. 6 2 ; Z. Gloger, Rok polski w życiu tradycji i pieśni, s. 25 i następ­ ne, s. 70 i następne; tenże, Święta Hożego Narodzenia w Radłowie Galicyjskim, „ W i s ł a " , t . I I , 1888, s. 8 1 5 — 8 1 7 ; J.Sb. Bystroń, Etnografia PoUki, 1947, s. 172 Podaję za J . S t . B y s t r o n i e m , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, w X V I — X V I I I 'w., Warszawa 1976, t . I I s. 40 C y t . za W ł . R e y m o n t e m , Chłopi, W a r s z a w a 1948 t . I I , Z i m .., s. 88 Por. A . Zadrożyńska, Powtarza/; czas początku, Warszawa 1985, s. 53 T . Seweryn, Podłainiki, światy, pająki, Kraków 1930, s. 23 i następne. A . B r u c k n e r , Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1980, s. 172; Encyklopedia Powszednia — Ultima Thule, Warszawa 1933, hasło: Karol Wielki, s. 385 --386; T . Soworyn, Podłainiki..., op. c i t . , s. 23 Według określenia K o l b e r g a , podaję za A . Zadrożyńska, Powtarzać czas..., op. c i t . , s. 52 C y t . za Ł. Gołębiowskim, Lud polski..., op. c i t . , s. 318 P o r . B . Stelmachowska, Рок obrzędowy na Pomorzu, Toruń 1933, s. 4 8 ; M . Drabecka, B . Krzyżaniak, J . L i s a k o w s k i , Folklor Warmii i Mazur, W a r s z a w a 1978, s. 372 E . F r a n k o w s k i , Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, War­ szawa 1928, s. 1 0 ; J . Ziemba, Niektóre zwyczaje podczas Bożego Narodzenia iv okolicy Dąbrowy Górniczej, „ W i s ł a " , t . I I , 1888, s. 3 2 ; S. TJlanowska, Hoże Narodzenie u górali zwanych Zagórza­ nami, „ W i s ł a " , t . I I , 1888, s. 9 9 ; J . K a n t o r , Zwyczaje Świąt Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy w okolicy Jarosławia, „Ma­ teriały antropologiczne, archeologiczne i e t n o g r a f i c z n e " , t. X I I I , 1914, s. 218 Podaje z a : J'. K a n t o r . Zwyczaje..., op. c i t . , s. 218 I . K u b i a k , K . K u b i a k , Chleb..., op. c i t . , s. 28 E . F r a n k o w s k i , Ketłutdarz..., op. c i t . , s. 10 Badanie własno w w y b r a n y c h wsiach regionu sądeckiego, 1974—1976 E . M a j e w s k i , W . J a r e c k i , Bydło w pojęciach i praktykach ludu polskiego, „ W i s ł a " , t , X V I I , 1903, s. 158; O. K o l b e r g , Dzieła..., o p . c i t . , głównie t o m y : t . X W.Ks. Poznańskie, cz. 2, s. 57, t . X X I I I Kaliskie, s. 5 1 , t . X C I X Sanocko-Krośnieńskie, 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 s. 108; A . Chętnik, Kurpie, Kraków 1924 (roz. Życie i obyczaj Kurpiów — zwyczaje świąteczne, doroczne, domowe, i rodzinne, obrzędy, wierzenia i podania), s. 7 9 — 8 0 ; A . Chmielińska, Księżacy, Kraków 1933, s. 1 0 8 - 1 1 0 ; S. D w o r a k o w s k i , Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok 1964, s. 3 2 — 3 3 ; B . Stelmachowska, Рок obrzędowy..., op. c i t . s. 6 0 — 6 1 ; także badania własne w w y b r a n y c h wsiach regionu sądeckiego, 1974—1976 W . R e y m o n t , Chłopi..., op. c i t . , s. 88 Za K s . W ł . S i a r k o w s k i m , Materiały do etnografii ludu pol­ skiego z okolic Pińczowa, „Zbiór wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w o j " , t . I X , 1885, s. 3 — 5 ; także E . Majewski, W . J a r o c k i , Bydło..., op. c i t . , s. 158 1 1 1 8 S. Udziela, Jjud polski w powiecie ropczyckim w Galicji, ..Zbiór Wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , t . X I V , 1890' s. 40 J . K a n t o r , Zwyczaje..., op. c i t . , 127; także badania, własne w w y b r a n y c h wsiach regionu sądeckiego, 1974—1976 Ten aspekt obrzędowości Bożego Narodzenia przedstawiają szerzej: W . K l i n g e r , Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia, jej początek i pierwotne znaczenie, Poznań 1926; K . Zawistowicz-Adamska, Momenty zaduszkowe w obrzędowości Bożego Naro­ dzenia, Warszawa 1931, „Wiedza i Ż y c i e " n r 12 19 2 0 2 1 W . P o l . Pieśń o domu naszym (fragment), L w ó w 1866, s. 66 C y t . za, S. Cerchą, Wieś Przebieczany w pow. wiełiekirn, opisał p o d względem e t n o g r a f i c z n y m S. Cercha, Materiały antropologiczne, archeologiczne i etnograficzne, t . I V , 1900, s. 122 Według relacji Cz. R o w i c k i e j , a u t o r k i ozdób z opłatka, badanie terenowo P M E 1986, Węgrów, w o j . siedleckie C y t . za H . Sienkiewiczem, Trylogia, cz. I I Potop, Warsza­ w a 1982, t . I , s. 14 Podaję za T . Sewerynem, Podłainiki..., op. c i t . , s. 24 C y t . za Ł. Gołębiowskim, Lud polski..., op. c i t . , s. 3 1 8 ; por. także J . F u r d y n a , Zdobnictwo wnętrz u) chałupach wiejskich, na terenie wideł Wisły i Sanu, „Polska Sztuka L u d o w a " , R . X X V I I I , 1973, n r 3, s. 139 oraz cytowane wcześniej materiały zamieszczone w czasopismach etnograficznych z X I X w . T . Seweryn, Polskie wycinanki papierowe XVII i XVIII w., „Polska Sztuka L u d o w a " , Р.. X , 1956, n r 2, s. 67—103 T . Seweryn, Podłainiki, oj), c i t . , s. 23 C y t . za J . F u r d y n a , Zdobnictwo..., op. c i t . , s. 13 C y t . za M . F e d o r o w s k i m , Lud z okołic Żarek, Siewierza i Pilicy, Warszawa 1885, s. 10—14 (roz. I , Chaty, sprzęty, na­ czynia) Materiały terenowe P M E 1986, Węgrów, w o j . Siedlce. W y w i a d z Cz. Rowicką, a,utorką ozdób z opłatka n a wystawie autorskiej Wycinanki z opłatka Czesławy Rowickiej — Węgrów, grudzień 1986 r. 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 Fot.: Krzysztof Chojnacki, i l . 1—5, 7—10, 12—18, 26 (oraz repr. 20—21); L . Trojanowski, 11. 6, 1 1 ; Krzysztof Urbański, i l . 19, 27 Wszystkie reprodukowane o p i a t k i oraz zdjęcia archiwalne znajdują się w zbiorach Państowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee882e483e1b14217c9c25c056edaf73.pdf 19cbc00271a00b1679e0624c75553293 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2770 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2580 Title A name given to the resource Opowiedz o swojej podróży: Michel Leiris / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.181-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Opowiedz o swojej podróży Michel Leiris* J a m e s Clifford Guinie, de ton cri, de ta main, de ta patience II nous reste toujours des terres arbitraires. АГМЁ CESAIRE L'Afrique fantóme to monstrum: 533 strony gęstych zapi­ sków etnograficznych, dziennika z podróży, badania samego siebie, „onirografii". Weźmy priere d'inserer do tej książki, reklamową ulotkę wsuniętą pomiędzy kartki skończonego dzieła. W trakcie całej swojej kariery zawodowej Michel Lei­ ris uprawiał taki właśnie mikroskopijny gatunek: chłodny esej, który opisuje książkę, będąc z nią związany jednocześnie intymnie i niezobowiązująco, prowadząc czytelnika lub wpro­ wadzając go w błąd, pozwalając autorowi na zatarcie za sobą śladów. Ostatnio priere d'inserer zaczęto drukować na tylnej stronie okładki lub skrzydełku obwoluty opublikowanej książ­ ki - w unieruchomieniu, nad czym Leiris ubolewał. W pierw­ szym wydaniu L'Afrique fantóme (1934) była to luźna kartka papieru: „Chory z powodu życia w Paryżu, postrzegając podróż ja­ ko poetycką przygodę, metodę zdobycia wiedzy konkretnej, próbę, symboliczny sposób na powstrzymanie starzenia się, zaprzeczenie czasowi przez przekraczanie przestrzeni, autor, zainteresowany etnografią ze względu na wartość, którą przy­ pisywał tej nauce w rozjaśnianiu kontaktów międzyludzkich, przyłączył się do wyprawy przemierzającej Afrykę. Cóż tam znajduje? Niewiele przygód, badania, które pierwotnie pobudzają go, wkrótce okazują się zbyt nieludzkie, by mogły dostarczać sa­ tysfakcji, wzrastającą obsesję erotyczną, ciągle powiększającą się pustkę emocjonalną. Pomimo niechęci do ludzi cywilizo­ wanych i życia miast-metropolii, jeszcze przed końcem podróży zatęsknił za powrotem. Próba ucieczki okazała się kompletną porażką, i tak czy owak przestał już wierzyć w wartość ucieczki. Nawet jeśli zważymy na wzrastającą w kapitalizmie tendencję, by wszel­ kie kontakty ludzkie uczynić niemożliwymi, czy nie jest tak, że to właśnie w obrębie swojej własnej cywilizacji człowiek Zachodu może odnaleźć okazję do samorealizacji na poziomie emocjonalnym? W każdym razie ponownie przekona się, że tu, podobnie jak gdzie indziej, człowiek nie może uciec przed własnym osamotnieniem: wynik tego będzie taki, że któregoś dnia, porwany przez nowe fantomy, zacznie na nowo - tym ra­ zem już bez złudzeń. Tak wygląda schemat pracy, którą autor być może napisałby, gdyby nie fakt, że będąc zainteresowany przede wszystkim przedstawieniem możliwie najbardziej * Niniejszy tekst jest 6 rozdziałem książki Jamesa Clifforda, The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Cambridge, M.A. Harvard Univ. Press. Polskie tłumaczenie książki ukaże się w Wydawnictwie KR. Wydawcy dziękujemy za zgodę na druk. Teksty Clifforda z niniejszej książki drukowaliśmy już w następujących numerach naszego pisma: 3-4/92, 1/93, 3-4/95 oraz omówienie całej książki i postaci Clifforda w nr 1/91. obiektywnego i szczerego dokumentu, wytrwał przy swoim notatniku z podróży, publikując go w tej właśnie formie. Plan ten można dostrzec, przynajmniej w utajonej formie, w obrębie całego dziennika, w którym bez ładu i składu zano­ towane są wydarzenia, obserwacje, odczucia, sny, myśli. Od czytelnika zależy, odkrycie zarodków budzącej się świadomości, którą osiągnął już dobrze po powrocie, i jedno­ czesne podążanie za autorem pośród ludów, miejsc, zmiennych kolei losu między Atlantykiem a Morzem Czerwonym." (Lei­ ris 1966a: 54-55) Priere d'inserer nie została umocowana - nie jest ani wstę­ pem, ani konkluzją, została napisana z myślą o czytelnikach, którzy nie mają czasu na czytanie - dla wydawców pism, sprzedawców książek, dystrybutorów, recenzentów. (Klasyfi­ katorzy gatunków: gdzie umieścić tę niezręczną i budzącą za­ kłopotanie Afriquel) Dla kartkujących tę książkę ciekawskich, jest ona tylko niewielką frunącą do kosza na śmieci kartką pa­ pieru. Autor opisuje stronice przeznaczone dla anonimowych czytelników: szansa na to, by ruszyli oni właściwym tropem, powiedzenia, o czym (o kim) jest ta książka, i w końcu, dostar­ czenia tym stronicom tematu. Ostatnia szansa, żeby powie­ dzieć to, co zostało powiedziane, przywołać schemat, opo­ wieść, którą zamierzał napisać. (Jednak autor opisuje historię, której nie zamierzał napisać i którą odrzucił.) Szansa, by za­ cząć pisać od początku... Pięćdziesiąt lat później, mimo pomocy nowego objaśniają­ cego wprowadzenia i jeszcze innego „Preambule", nadal trud­ no zorientować się, co należy zrobić z 638 nie tworzącymi zwartej całości zapiskami w tej książce: „Od czytelnika zale­ ży, odkrycie zarodków budzącej się świadomości, którą osią­ gnął już dobrze po powrocie, i jednoczesne podążanie za au­ torem pośród ludów, miejsc, zmiennych kolei losu..." Nie­ możliwe do wykonania dwojakie czytanie: ponieważ jeśli ma­ my w pamięci kształt narracji ukazujący się (zawsze) dzięki spojrzeniu wstecz, to nie możemy wówczas śledzić rozrasta­ jącego się nadmiernie we wszystkich kierunkach dziennika; a jeśli naprawdę poświęcimy się tym doraźnym wędrówkom, wówczas problematyczne staje się stworzenie jakiejkolwiek opowieści, która by je relacjonowała i tłumaczyła. Autor odrzuca tworzenie narracji ze skrawków doświadczeń, publi­ kując je teł quel, w chronologicznym następstwie - jak gdyby mogło to rozwiązać ostateczny dylemat związany ze stworze­ niem publicznej formy dla osobistych doświadczeń bez zdra­ dzania ich szczególnej, przeżytej autentyczności. Leiris do czytelników: „Ostrzeżenie - ta książka nie nadaje się do czy­ tania." „... tak obiektywny i szczery dokument, jak to tylko możli­ we." L'Afrique fantóme nie gromadzi swoich obiektów w taki sposób, jak gdyby były one artefaktami, których przeznacze­ n i �niem są oczekujące gabloty muzealne. Etnograficzne kolekcjo­ nerstwo, jakie w niej znajdujemy, nie kieruje się wyraźnymi wskazówkami, ani estetycznymi ani naukowymi. Stronice te nie odbijają też żadnego autorytatywnego punktu widzenia, ani też nie przybierają tonu niezaangażowania: muszą sobie wza­ jemnie przeczyć. Będą też dziwnie drobiazgowe: „Mam zabło­ cone buty, długie włosy i brudne paznokcie. Ale lubię ten brud, gdyż wtedy wszystko, co kocham, staje się tak czyste i tak od­ ległe" (s. 287). Nadmiar subiektywności, gwarantuje rodzaj obiektywności - takiej, jaką (paradoksalnie) niesie osobista et­ nografia. Realistyczna wyobraźnia, wytwórczym vraisemblable, została odrzucona na rzecz nieprawdopodobnie szczerego zapisu rzeczywistości: postrzeżenia, nastroje, fakty. W Afryce Leiris zaczyna prowadzić terenowe notatki na te­ mat samego siebie, czy może bardziej precyzyjnie - na temat niepewności egzystencji. Notatki te prowadzone na pieczoło­ wicie zestawionych kartkach, stworzą dane dla L'age d'homme {Wiek maski, przełożony przez Teresę i Jana Błońskich) oraz czterech tomów La regle du jeu: nie tyle autobiografii, co zbio­ ru „zdarzeń i obrazów, których nie chciałem wykorzystywać, pozwalając wyobraźni, aby je obrabiała i rozpracowywała. Słowem, szło o zaprzeczenie powieści. Odrzucić wszelkie zmyślenia i jako materiał przyjmować tylko fakty prawdziwe (...) tylko te fakty i wszystkie te fakty" (1972 [1946]: 12). ,Д1еп que ces faits." „Lecz podróż musi zostać opowie­ dziana." Nie może być stosem obserwacji, notatek, pamiątek - poszczególne elementy przedstawione są w kolejności na­ stępowania. Dziennik ma sens jako „budzącej się świadomo­ ści"; opowieść konsoliduje się wokół tożsamości. (Opowiedz nam o swojej podróży!) Ale co stanie się jeśli odmówimy opowiadania? (Jak każde dziecko Leiris uczył się opowiadać prawidłową historię. Co było dziś w szkole? Nie, nie chodzi o to, żeby powiedzieć, co rzeczywiście się wydarzyło - że byłeś w klasie, że było gorąco i nudno, latały muchy, zao­ strzyłeś ołówek i poszedłeś do tablicy. Nie musisz przywoły­ wać wszystkich rzeczy, które były urocze, ani tych, które cię zirytowały: ptak uderzający skrzydłami o okienną szybę, wstrętna kupa w łazience.) „Pisząc ten dziennik, od samego początku walczyłem z trucizną, jaką jest myśl o publikacji" (1934: 215). Czy wystarczyłoby wrócić z Afryki, tak jak Marlow u Con­ rada, wrócić z jednym tylko mocnym słowem? Jakiego rodza­ ju retuszu trzeba i kłamstw, żeby stworzyć możliwą do przyję­ cia historię? Czy może trzeba wyprowadzić w pole opowiada­ nie i w jakiś sposób powiedzieć wszystko, transkrybując z jed­ nakowym rygorem to, co nudne, i to, co pasjonujące, interesu­ jące, nieoczekiwane i banalne? Inny sposób opowiadania: jak gdyby tysiąc fotografii mogło zaświadczyć o tym, co rzeczy­ wiste na swój własny sposób: tak było. Ca a ite. Et ca, ca, ca. „Być w faktach jak dziecko. Tam chciałbym się dostać" (1934: 234). Pragnienie cofnięcia się do egzystencji poprzedzającej stan, kiedy zaistniała potrzeba kontrolowania się, wyjaśnienia rzeczy i siebie samego. Ale L'Afrique fantóme przedstawia surrealistę-etnografa usidlonego w pisanie - pisanie siebie poprzez innych. Pod ko­ niec intensywnego okresu badań nad opętaniem zar w Etiopii, specjalnie dla Leirisa złożona została ofiara. Dziennik donosi, że próbował on krwi ofiarnego zwierzęcia, lecz nie wykonał gourri, tańca opętanych. Widzimy go kiedy siedzi pośród adeptów obrzędu zar - pomieszczenie wypełnia zapach kadzi­ dła, potu i perfum. Głowę posmarowaną ma masłem i - jak te­ go wymaga rytuał - wnętrzności martwego zwierzęcia owinię­ te są wokół jego czoła. Tym niemniej nie przerywa sporządza­ nia notatek. 182 Leiris nosi wspaniały tytuł „sekretarza-archiwisty" misji Dakar-Djibouti. W związku z tym oczekuje się od niego, że stworzy historię wyprawy, historycznej przeprawy przez Czar­ ny Kontynent; lecz historia ta w rzeczywistości została napisa­ na zanim sporządził pierwszą notatkę czy wypełnił pierwszą kartę identyfikacyjną, dla któregokolwiek spośród 3600 pozy­ skanych przez misję obiektów. Opowieść ukryta jest w samej nazwie: Misja Dakar-Djibouti. Słowo misja funkcjonuje jako uniwersalny termin dla każdego zbawczego kolonialnego za­ dania, czy będzie ono miało charakter militarny, ewangeliczny, medyczny czy etnograficzny (patrz Barthes 1979). Podsuwa to na myśl setki innych podróży, z których wszystkie są heroicz­ nymi, pewnymi siebie gestami, stanowczego i silnego podmio­ tu, który podbija, naucza, nawraca, opisuje, podziwia, repre­ zentuje ... inne ludy i ich światy. „Ne visitez pas l'Exposition Coloniale" (brzmi hasło surrealistów z 1931 roku). Dokładnie wtedy, gdy członkowie zespołu Dakar-Djibouti przygotowywali się do drogi, w bois de Vincennes szykowano wielką pompę egzotycznych światów. Pawilony z wszystkich kolonii, stroje, posągi, maski, wszelkiego rodzaju ciekawostki, „dzikie tańce" miały bawić podróżującego po lądzie dobrze uporządkowanego oczarowania. Oficjalnie wyznaczone ścież­ ki gładko wiodły zwiedzającego od jednej placówki postępu do kolejnej - Indochiny, Francuska Afryka Zachodnia, Mada­ gaskar, Nowa Kaledonia, Gwinea, Martynika, Reunion. Histo­ ria Misji Dakar-Djibouti, której oczekiwano od Leirisa, ekspe­ dycji, która przecina trzynaście krajów afrykańskich, spośród których dziesięć znajduje się pod panowaniem Francji niesie w sobie ryzyko stania się właśnie tego typu sekwencją. Kolejne gładko przebiegające etapy ekspedycji zostały za­ trzymane na granicy ówczesnej nigdy nie skolonizowanej Etiopii - sytuacja ta prowokuje do tego, że spod pióra secretaire-archiviste wychodzą najdłuższe, najbardziej niespokojne i dręczące stronice. Tu właśnie autorytet i władza, authority, misji spotyka się z pierwszymi, poważnymi przeszkodami; zmuszeni są zmienić trasę, starając się wybrnąć z kłopotów związanych z napiętą sytuację polityczną. W Gondar Leiris bo­ ryka się ze zmieniającymi się rolami, szachrajstwem i podstę­ pami, nieoswojonym erotyzmem własnej pracy z adeptami zar, na dobre traci resztki pewności siebie niezbędnej do sformuło­ wania autorytatywnej opowieści o Afryce. Opowieść, która w założeniu miała być prowadzona w imię misji, rozwija się w postaci codziennych efemerycznych zapisków jego dzienni­ ka. By być zastąpiony przez co? Przez pewien czas Leiris opie­ rał się ustalonym podejściom narracyjnymi, stanowiskom ści­ śle przypisanym białym w koloniach, jakiekolwiek byłoby ich osobiste, polityczne czy estetyczne inklinacje. Na początku podróży przy okazji pokazów gry na bębnach i tańców notuje: „Zatrzymałem się na chwilę, zagubiony w tłumie, później, kie­ dy zobaczyłem, że zarezerwowano dla mnie miejsce koło ad­ ministratora, po wielu wahaniach zdecydowałem się tam usiąść" (1934: 32). O ile można rozpoznać kolonialne stanowisko i do pewne­ go stopnia zachować wobec niego dystans, o tyle inne postawy są już mniej widoczne. Dopiero pod koniec podróży Leiris ze­ rwał z alternatywnym, liberalnym nastawieniem proponowa­ nym przez naukową etnografię, dyskursywną postawą „rozu­ mienia" Afryki, jej ludów i kultur, jeśli to tylko możliwe, w ich własnych kategoriach. Etnografia bada swoje przedmioty z empatią, rozumiejąco i systemowo. „Intensywna praca, której się oddałem z pewną wytrwałością, lecz bez krztyny pa­ sji. Wolałbym raczej stać się opętanym, niż badać innych opę­ tanych ludzi, raczej poznać cieleśnie wiedzę 'zanine', niż wie- �dzieć o niej wszystko z punktu widzenia nauki. Wiedza ab­ strakcyjna nigdy nie będzie dla mnie niczym więcej jak kiep­ ską namiastką wiedzy" (1934: 324). Kolejny punkt widzenia, z którego (z pewnością siebie) podróżny proponuje nam opowiedzieć o tym, jak wchodzi w lokalną kulturę i wraca, żeby przywołać inicjację, utratę sie­ bie, przerażenie, oświecenie. Nim jeszcze wyjechał do Afryki Leiris był pod wrażeniem napisanej przez Williama Seabrooka powieści przygodowej na temat haitańskiego voodoo, The Ma­ gie Island (przełożonej na francuski w 1929 roku). Seabrook pojawia się na fotografii przy ołtarza voodoo z namalowanym na czole krwią krzyżem, znakiem przebytej inicjacji. W czasie przeciągającego się bez końca opóźnienia na granicy angloegipskiego Sudanu Leiris powtórnie czyta afrykańską fanta­ styczną opowieść podróżniczą Les secrets de la jungle (1931). Ponownie kusi go ta „raczej olśniewająca fantazja" (1934: 202). Jednak pewna pudeur zawsze wydaje się powstrzymy­ wać Leirisa, który w każdym razie robi wrażenie, że czerpie przynajmniej tyle samo natchnienia z Notes and Queries on Anthropology (lektura W. H. Riversa na temat teorii snów Freuda i Junga, stała się przewodnikiem po tej rozwijającej się etnografii samego siebie) i Klubu Pickwicka, znalezionego przypadkiem w domu gościnnym. Utknąwszy na granicy etiopskiej, czytając co się trafi i gryzmoląc dla zabicia czasu, Leiris zostaje pochłonięty rodzajem narracji, którą zbiera. Które spośród wszelkich możliwych po­ staw związanych z wypowiadaniem się, enunciative position, powinien przyjmować niechętny historyk, a których powinien unikać? Jak nie napisać książki podróżniczej, opowieści przy­ godowej, grand reportage, utopii, sprawozdania z pielgrzym­ ki, pełnego zachwytu (lub ironii) dostępu do mądrości, etno­ graficznej bajki na temat kontaktu, humanistycznego obrzędu przejścia, naukowego mitu odkrycia, wędrówki w poszukiwa­ niu (kobiety, dziwaczności, cierpienia, sztuki, odnowy, auten­ tycznego głosu)? Napotykamy listę ,jmagerie africaine" (które zostaną zapomniane) - Prester John, śmierć Livingstona, Fachoda, Rimbaud, Kitchener, Impressions d'Afrique Raymonda Roussela, „les amazones de Behanzin" ... (s. 294). Leiris spędza senne dni szkicując zarysy przedmów (dwie spośród nich znalazły się w środku LAfriquefantóme). Do pro­ blemów z gatunkiem i formą narracji dochodzą kłopoty i niepo­ koje związane z zasadami włączania i wykluczania. Broni ry­ gorystycznej subiektywności, prawa (obowiązku), by zapisać przebieg snu czy napisać o problemach gastrycznych - wraz z obserwacjami dotyczącymi miejsca, wydarzeń związanych z misją i dociekaniami naukowymi. Chciał, żeby jego tekst po­ został otwarty na obiektywny przypadek, zapisując wszystkie myśli, problemy czy fantazje, które mu się narzucały. Leiris kontynuuje poszukiwanie satysfakcjonującego spo­ sobu opowiedzenia - zebrania i przedstawienia - egzystencji. Ostatnie strony L'Afrique fantóme zawierają szkic powieści, skoncentrowanej wokół oczywistego alter ego, postaci nazwa­ nej od Axela Heysta, bohatera ze Zwycięstwa Conrada. Heyst odgrywa różnorodne seksualne obsesje i lęki Leirisa - niepo­ koje związane z nadciągającym powrotem do Europy, spotka­ niem z żoną, wiecznym problemem sprostania mrocznej, re­ strykcyjnej normie wieku męskiego. Skłębienie wątku jest in­ trygujące, chociaż nie wiedzie do żadnego rozstrzygnięcia (ss. 499-504). Ważniejszy jest dający się z tego dzieła wywniosko­ wać model narracji, który stanowi prefigurację dla późniejszej twórczości literackiej Leirisa. Projektowana powieściowa forma zawdzięcza mniej Con­ radowskiemu Zwycięstwu niż Jądru ciemności, które to opo­ wiadanie Leiris bardzo podziwiał (s. 196). Podobnie jak Con­ rad przedstawił śmierć tajemniczej kolonialnej postaci (Heyst/Kurtz) w taki sposób, w jaki widzi ją druga osoba („le docteur"/Marlow), składając opowieść z fragmentów - listów, dokumentów, pogłosek, wymykającego się i nieuchwytnego osobistego kontaktu. Kiedy wiarygodna relacja o śmierci bo­ hatera zostaje już ustalona, druga postać stwarza fikcyjną wer­ sję, by wykorzystać ją w szczególnym kontekście, w którym stanie się ona wiarogodna. Odgrywany proces zbierania i opo­ wiadania osobistej historii, sam staje się ogniskową narracji. Szkic powieści Leirisa obejmuje żmudną dokumentację histo­ rii życia, kłamstwo każdej z pojedynczych jego wersji oraz wzajemną grę bohatera, pisarza i publiczności na scenie po­ wieści. Teatralne pojęcie podmiotu pojawia się później w nauko­ wych rozważaniach Leirisa dotyczących badań nad obrzędem zdr, jego dwuznacznej, niepokojącej grze ról: La possession et ses aspects thiatraux chez les Ethiopiens de Gondar (1958). W rzeczy samej jego literackie prace zawsze objawiają „aspects theatraux", posyłając częste spojrzenia poza scenę pi­ sania. Praktyka Leirisa przypomina tę, którą posiada wyćwi­ czony, disciplined, aktor, łącząc jednocześnie udawanie i szczerość w poszukiwaniu obecności, która nie udaje się nig­ dy do końca. Ta dyscyplina widoczna jest w dziele, które przychodzi po L'Afrique fantóme. Wiek męski (1946) przybiera formę narra­ cji, która z powodzeniem czerpie z intymnego dziennika i fik­ cji powieściowej, nie ulegając żadnej z tych form do końca. W pierwotnej priere d'inserer (włączonej później do wprowa­ dzającego eseju Literatura a tauromachia) autor nadal poszu­ kuje sposobu, żeby „mówić o sobie z możliwie największą trzeźwością i szczerością." Wszelako robi to, paradoksalnie, unikając form prezentujących się jako ekspresje podmiotu, który ujawnia siebie. Leiris odwraca naszą uwagę od auten­ tycznego głosu, kierując ją na ,,1'objet fabrique", oferowaną nam krzykliwą samokreację, kamienną twarz zwróconą do pu­ bliczności. Wiek męski, powieść o edukacji, nie kończy się wy­ łonieniem tożsamości, lecz osoby. Urywa się krótko, nie za­ kończona, słowami, które są cytatem ze snu: „Wyjaśniłem swojej przyjaciółce, że muszę koniecznie zbudować wokół sie­ bie mur - przy pomocy ubrania." „Szczerość", której szuka Leiris ma tak niewiele wspólne­ go z romantycznym pojęciem wyznania (niezapośredniczona prawdziwa mowa), jak „obiektywność", którą uprawia, z nau­ kowym oderwaniem. W każdym z tych przypadków autor wy­ daje się przyjmować zasadę obowiązującego sposobu bycia, lecz później wywierając na nią nacisk i badając do granic moż­ liwości ujawnia, że takie postępowanie jest jeszcze jednym podstępem subiektywizmu, który wiecznie opowiada i powtór­ nie opowiada siebie. („Podstęp" nie jest dobrym słowem, po­ nieważ zawsze następuje kolejny zwrot, dzięki któremu Leiris przekonuje nas w pewien sposób o prostocie tego przedsię­ wzięcia.) „Nieudawane wykorzystanie retoryki", wyrażenie Leirisa zastosowane wobec Raymonda Queneau (w przedmo­ wie do Contes et propos, 1981), opisuje w równym stopniu je­ go własne konstrukcje narracyjne na temat siebie samego, jak i tego, co się wokół niego dzieje - przebrania, które tworzą człowieka. L'Afrique fantóme z uporczywą naiwnością utrzy­ muje dystans do akceptowanych form narracji, napomykając jednocześnie (w priere d'inserer) o ich niezbędności. Wiek mę­ ski przechodzi ponad antynarracją dziennika, zwykłą chrono­ logiczną kolekcją cytatów i zdjęć. Konstmuje opowieść, po­ wiada nam Leiris, wzorując się na fotomontażu (1946: 13). Ułożona w ten sposób antologia własnego ,ja", kultywuje fo­ tograficzny punkt widzenia - dokumentalny, quasi-naukowy, 183 �lecz także surrealny ton. Nie ma próby - jak w przypadku antyretorycznego romantyzmu - mówienia bez sztuczności i for­ telu, prosto z serca. „Obiektywna", „szczera" postawa Leirisa uporczywie objawia się jako skutek działania stylu, w dużym stopniu poprzez systematyczną, niezdarną i skomplikowaną inscenizację tekstu, której rekwizytami są różnorodne skom­ plikowane wyjaśnienia, dodatkowe noty, ukryte przedmowy i priere d'inserer. To, co jednak najtrudniejsze do wyjaśnienia w L'Afrique fantóme, nie wiąże się wcale z niezdarnością, dadaistycznym podejściem do danych, odrzuceniami, a nawet z jego nudą (forma disponibilite). Nie chodzi też o stałe rozczarowanie, które dziennik odgrywa. (Jeśli zdana się coś jasnego i zrozu­ miałego, to szybko okazuje się być to niegodziwym spekta­ klem, kupiecką transakcją, dalszą sposobnością dla ambiwalencji, depresji i temu podobnych.) Po Conradzie przyzwycza­ iliśmy się już do tristes tropiques, z ich bajkami o rozczarowa­ niu. To, co pozostaje niewyjaśnialne, to dziwna dziecięca nie­ winność wyłaniająca się w jakiś sposób za każdym razem po doświadczeniu. To zupełnie niewiarygodne, że Leiris nie za­ przestaje pisania, a my nie przestajemy czytać, zanurzając się i wynurzając z tych kart. Jednak każdego dnia pojawiają się skrupulatne zapiski dziennika - długie, krótkie, zawiłe i wy­ pracowane lub zwięzłe - a każdy z nich obiecuje, że coś się ja­ koś zdarzy i wkrótce zobaczymy, do czego prowadzi ten nieu­ błagany ciąg. Nie doczekamy się tego. Żadnego momentu prawdy: L'Afrique fantóme - to pióro, które zaczyna pisać każ­ dego dnia na nowo. Przypominamy sobie później intensywność, spotkania, przypadki zwątpienia w siebie, diatryby przeciwko koloniali­ zmowi i etnografii, jak gdyby znaczyły one wątek, postęp opowieści. Zapominamy wszystkie drobne wstępy, zapiski: „Coup de theatre sur coup de theatre" ... „Źle spałem" ... „In­ tensywna praca, której oddałem się z pewną wytrwałością" ... „Jesteśmy znudzeni, wszyscy" ... „Zamaskowane matki, którym składa się ofiary z ludzi; oto opowieść Tabyon" ... „Odjazd z Bordeaux o 5:50 po południu" ... „Kolejna noc w Malkam Ayahou" ... „Zbliżamy się do Malakal. Zielone tra­ wy. Żółte trawy." Pisarskie życie Leirisa łączy ostre odczucie daremności ist­ nienia z nieustępliwym pragnieniem uratowania pełnych zna­ czenia detali - cytat, postrzeżenie, wspomnienie. Wraca do swoich notatek terenowych. Praca z 1981 roku, Le ruban au сои d'Olympia, ponownie przybiera formę złożoną z fragmen­ tów - zebranych tekstowych świadectw pewnego istnienia. Priere d'inserer do niej rejestruje podwójny cel: „na chwilę pozwolić tego rodzaju bohaterowi (czasem szczeremu, czasem zawoalowanemu) na publiczne wyznanie, na upajające odczu­ cie prowadzenia drugiego życia; zmuszenie adresata, by do­ strzegł to, co mówiąc o aktorze i jego grze [son jeu] nazwałby 'obecnością'." Priere d'inserer - uwolniona gdzieś pomiędzy stronami na­ pisanej książki a upragnionym czytelnikiem. Zaczynamy od nowa. Kolejny Leiris... * L'Afrique fantóme rozpoczyna proces pisania, który będzie bez końca stwarzał i przetwarzał tożsamość. Jej poetyka wiąże się z niezakończeniem i procesem, pozostawiając miejsce dla tego, co obce i nie związane. Przerywając gładką opowieść et­ nograficzną o dostępności Afryki, podkopuje przypuszczenie, że ,ja" i inny mogą być uchwyceni w stabilnej, koherentnej narracji. Dziwną „książkę" Leirisa o otwartym zakończeniu można umieścić w obrębie nowej, heterogenicznej sytuacji hi­ storycznej. W przełomowej dekadzie po drugiej wojnie świato­ wej Leiris zostanie przyjacielem Aime Cesaire'a, w czasie gdy surrealizm jako kulturowo-polityczna krytyka powróci na ro­ dzinną ziemię, do Paryża, choć tym razem w jego mowie sły­ chać będzie akcenty negritude. (Leiris jest być może pierw­ szym zawodowym etnografem, który w 1950 roku nazwał i za­ nalizował kolonializm, jako nieuchronne ideologiczne podło­ że.) Powszechne stało się rozróżnienie dwóch rodzajów negri­ tude. Jako spojrzenia wstecz na tradycję i elokwentne groma­ dzenie wspólnej „afrykańskiej" esencji w wydaniu Senghora. I bardziej synkretyczne, modernistyczne i parodystyczne negri­ tude Cesaire'a - karaibskie w swojej akceptacji dla fragmentów i docenieniu mechanizmu kolażu w życiu kulturowym. Obecnie w naszych urbanistycznych archipelagach wszy­ scy jesteśmy Karaibami. „Gwineo - (Cesaire pisze - stara Afryko) - z twojego krzyku z twojej dłoni z twojej cierpliwo­ ści / ciągle mamy pewne arbitralne ziemie" (1983: 207). Być może nikt już nie może powrócić do rodzimej ziemi - zostały jedynie terenowe notatki, żeby ją ponownie wynaleźć. Powieściopisarz i krytyk gujański, Wilson Harris, zaleca „zasadę ze­ stawienia" jako sposób na wytłumaczenie „stwarzania tradycji (...) heterogenicznej podstawy autentycznej społeczności". Za­ interesowany jest on czymś, co nazywa „piłką krzywką natury i dialogiem rzeczywistości" (1973: 7, 9, 81). Możemy rozpo­ znać w tej wizji postrzępioną inscenizację dla współczesnej et­ nografii i etnopoetyki. Zaczynając od burzącej równowagę iro­ nii Cesaire'a (1983: 51): I znasz już całą resztę Że 2 plus 2 daje 5 że las miauczy że drzewo wydobywa z ognia maroons że niebo gładzi sobie brodę etc. etc. (...) Kim i czym jesteśmy? Pytanie zasługujące na najwyższy szacunek! Przełożył Sławomir Sikora BIBLIOGRAFIA: Barthes Roland. 1979 thologies, ss. 103-109. New York: Hill and Wang. Cesaire Aime 1983 1958 La possession et ses aspects theatraux chez les Ethiopiens de 1966 Brisćes. Paris: Mercure de France. African Grammar, (w:) tenże, The Eiffel Tower and Other My­ Gondar. Reprint. Paris: Le Sycomore, 1980. 1972 Aime Cesaire: The Collected Poetry, Berkeley: University of Ca­ lifornia Press. Wiek męski. Przełożyli Teresa i Jan Błońscy, Warszawa, PIW. Wyd. francuskie L'age d'homme 1946. Leiris Michel Harris Wilson 1981 1973 Quaneau Raymond The Whole Armour and the Secret Ladder. London: Faber and Faber. 1981 Leiris Michel 1934 L'Afrique fantóme. Gallimard, 1950. 184 Le ruban au сои d'Olympia. Paris: Gallimard Contes et propos. Paris: Gallimard. Seabrook William Kolejne wydanie z nowym wstępem. Paris: 1931 Les secrets de la jungle. Paris: J. Haumont � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bf0873447dfc32cda0df7560ec63196.pdf 7ac24c82eec3b05cd0463aaf037eba1f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6288 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Hasior, Władysław (1928-1999) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5865 Title A name given to the resource Opowieść o Hasiorze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.156-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewska, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 156-157 Wroblewska.ps - 9/7/2006 4:46 PM DANUTA WRÓBLEWSKA Opowieść o Hasiorze R zeźbiarze mają życie częściej gwałtowne aniże­ li spokojne. Są mniej pokorni, więcej samotni i porywczy. Są odmieńcami. Czy to borykanie się z kamieniem, odlewami, ciężarem warsztatu, czy też większa niż u innych zależność od zamawiającego powodują, że są oni wojownikami. Stwarzają byty przestrzenne sąsiadujące z człowiekiem lub go przera­ stające, mają więc poczucie wpływania na świat fi­ zyczny. Nieodwołalność decyzji w realizacjach i zwią­ zany z tym stopień napięcia kończą się podobnie, jak to bywa w przyrodzie: rozładowaniem-burzą. Opowia­ da się o nich, jak o Dunikowskim, całe legendy, z któ­ rych jednak sporo jest prawdą. Nie wiemy, jak było pierwotnie, w dawnych czasach tworzenia katedr, jednak warsztat, jego uwikłania i dynamika zawsze były te same. Uwaga dla inności rzeźbiarskiego tem­ peramentu zaczęła się na dobre od Michała Anioła. Toteż o rzeźbie, życiu i mozole jej twórców chętnie czyta się monografie czy powieści. W polskiej biografistyce, stosunkowo zresztą ubo­ giej, jeśli chodzi o sztuki piękne, ten temat jest jednak na dalekim planie. Rzeźba jako przegląd form jest nie­ często podejmowana i nie budzi szczególnych emocji. Podobnie twórczość rzeźbiarska pojedynczych arty­ stów. Dzieje się tak może i dlatego, że u nas raczej uświęca ona zamówienie, aniżeli podrażnia oko, jest solenna i mniej prowokuje przestrzeń. Toteż za praw­ dziwą niespodziankę trzeba przyjąć rzecz o Hasiorze pióra Hanny Kirchner, skądinąd znawczyni i anality­ ka słowa literackiego. To jest książka dla każdego czy­ telnika zainteresowanego człowiekiem-twórcą. Bar­ dzo dobrze, że portret (głównie psychologiczny) tego rzeźbiarza naszkicowała osoba stojąca z boku, nie za­ rażona ścisłym profesjonalizmem, za to wrażliwa i współczulna życiu z bagażem talentu. Choć książka została przez autorkę nazwana opo­ wieścią na dwa głosy, to jej zawartość jest w pewien sposób polifoniczna. Hanna Kirchner pisze o zawiłych dziejach swojej przyjaźni z Hasiorem od pierwszej wi­ zyty w zakopiańskiej pracowni po jego czas ostatni. Są to wspominania niewolne od sentymentu, swobodne i szczere, czasem - dla porównania lub wyjaśnień skokowo mieszające lata. Skrupulatnie wyliczają zda­ rzenia, ale i czyta się w nich także o szaleństwie wy­ obraźni, śledzi wzloty i upadki artysty, podlicza jego triumfy i jego sprawy przegrane. Czuje się żar samospalania w sztuce, ale obok dostrzega również wódkę, przestrzeń banału i fałszu, a także niełatwy charakter artysty, który był tłem wielu powikłań. Tę przejmują­ cą relację rytmicznie przerywa głos samego Hasiora z jego listów do Kirchner, kiedy, jak w dzienniku, do- 156 �156-157 Wroblewska.ps - 9/7/2006 4:46 PM D anuta Wróblewska • OPOWIEŚĆ O HASIORZE nosił o wszystkim, co uznawał za ważne. Pisał krótko, raczej dawał sygnały, niż opisał zdarzenia, i owe wol­ ne od gadulstwa kartki były - obok rozmów tych dwojga - wglądem w jego życie. Ciekawy jest ton tych zapisków. Wobec autorki Hasior zachowywał zawsze pełen atencji dystans, równocześnie mając ją za cel zwierzeń i zawierzeń. Nawet te najzwięźlejsze mają swoją dramaturgię i kierunek. Odgaduje się, że „Wielka Miła Wspaniała Pani” była mu oparciem w ciemnych chwilach, ale też i to, że wiedział, iż to ona poniesie jego sławę dalej. W jakiś sposób na to li­ czył. Poza czcią dla adresatki za dobrodziejstwo uwa­ gi dla jego osoby Hasior, sam słowotwórczy i bystry, przez tę korespondencję jak gdyby wspinał się powy­ żej wszystkiego, co go otaczało. Przyjaźń z badaczką, przypieczętowana ciepłą korespondencją, wyraźnie go wyróżniała, może nawet dopingowała. Są w książce jeszcze teksty drukowane przez Kirchner w czasopismach artystycznych i literackich. Pisane w zachwycie, trochę ponadczasowo, dla po­ tomnych, dawały szeroką i bardzo literacką egzegezę tej sztuki i jej korzeni. W opinii piszącej spotykały się tutaj wczesny nadrealizm, gest ekspresjonisty, cząstki cywilizacyjnego śmietnika, ale przede wszystkim - duch sztuki sakral­ nej, elementarz dewocyjny, chłopska wyobraźnia lu­ dowa. Był przecież Jankiem Muzykantem spod Nowe­ go Sącza (jak siebie nazywał), z tą strefą rodzinnie po­ łączonym. Zanim na taką swobodną heterogeniczność przyszła w świecie moda, on już taki był. Wobec jej częstego niezrozumienia, teksty Hanny Kirchner sta­ wały mu się tarczą obronną. Wzięte z progu obrzędo­ wości, teatru i magii kolaże Hasiora, wzbogacane 0 dźwięk, ogień i wodę, były - jak pisała autorka tych tekstów - zmierzeniem się ze sztuką totalną. Ich me­ taforyczna rzeczywistość przyjmowała do swego leksy­ konu strzępy dzisiejszego i przeszłego świata, kulturę 1 naturę, żart i patetykę formy, nadając temu zazębia­ niu ślad filozoficznej refleksji. Trzeba było sporej wraż­ liwości, by tę zawartość oddać. Kirchner to zrobiła. Te teksty są operacją monumentalizowania arty­ sty, jest więc tak, jakby szkła, chorągwie, metafizycz­ ne pejzaże i ironiczne kukły Hasiora znalazły sąsiedz­ two spiżu słowa. Zestawienie bliskiego planu przyjaź­ ni ze skalą wielkiej sceny to ciekawy zabieg. Trzy wątki splatają się jak w warkoczu, warunkują siebie i siebie uzupełniają. Każdy z nich zamyka inną emocję. Najważniejszy jest pierwszy. Wspominanie przyjaciela, który odszedł, jest wspominaniem gorącz­ ki młodości, powrotem do historii jakby wyjętej z kart dawnej powieści, przeżywanej do tego w świetle sztuki-kapryśnicy, przemiennie poetyckiej, ironicznej i tra­ gicznej. Świadomość tragiczna, ona chyba była u H a­ siora najsilniejsza. I ją tropiła Kirchner pod kamufla­ żem formy, pod płaszczem ironii, groteską, zabawnymi połączeniami rekwizytów. I to ona do uważnego widza, jakim była biografistka, przemawiała najsilniej. W swojej książce Hanna Kirchner na nowo wpa­ truje się w osobę, której inność ją interesuje. A może pod jej pociągającym pretekstem wpatruje się przede wszystkim w tajemnicę sztuki - czegoś nie do końca zrozumiałego, nieprzydatnego i jednocześnie olśniewa­ jącego. Widzi, jak burzy ona życie i w pewnej mierze je wynagradza, jak zagarnia w nim wszystkie siły. Jak, po­ pychając człowieka w górę, w tym życiu jest naczelna. Wniebowzięcie 157 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0497608d595bc735a1945bfbc2210ca5.pdf a474f777ed83b03caaa9f319480c65a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6229 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Rawenna - mozaiki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5809 Title A name given to the resource Opus musivum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.41-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J O A NN A BENEDYKTOWICZ W spółczesny człowiek - turysta, kimkolwiek by nie był, musi stanąć w zadziwieniu i oszołomieniu w zetknięciu z fenomenem sztuki mozaikowej w Rawennie.1 Z jednej strony onieśmiela ogrom i rozmach, z dru­ giej niezwykły kunszt i pietyzm, o którym wiele można przeczytać, ale z którym osobiste zetknięcie budzi szczere zaskoczenie. Jednak odczucia estetyczne szybko zostają zdominowane przez nasuwające się gwałtownie pytania „co to wszystko znaczy?”. Kim są przedstawio­ ne postacie? Jaka jest ich historia? Co znaczyły dla współczesnych te wyobrażenia? Jakim językiem symbo­ li się posługiwali? A w końcu - jakich pytań nie umie­ my zadać tym mozaikom? Czy czasem nie umyka nam jakaś ważna sfera ich rzeczywistości przez to, że nie przychodzi nam do głowy zadać istotnych pytań. Nie ulega wątpliwości i jest wręcz pewnym tru­ izmem stwierdzenie, że dzieła sztuki stanowią źródło historyczne. Mozaiki z Rawenny są szczególnie cen­ nym tego typu źródłem ze względu na burzliwe czasy, w których powstawały, i na różne ideologie, które od­ cisnęły na nich swoje piętno. Pierwsze więc pytania, jakie możemy zadać, mogą dotyczyć historycznych okoliczności powstania tych dzieł sztuki. VI wiek jest dla Rawenny szczególnie interesujący - w tym bowiem czasie następuje tu bezpośrednie zetknięcie dwóch bardzo już od siebie odmiennych kultur - wschodniej i zachodniej. Obie części cesarstwa oddalały się od sie­ bie nieodwracalnie, różnice zaś stały się na tyle głębo­ kie, że właśnie w wieku VI niektórzy historycy widzą początek Bizancjum jako tworu średniowieczne­ go.2 W Rawennie, która od 402 r. była stolicą Cesar­ stwa, krzyżowały się różne wpływy kulturalne, poli­ tyczne i religijne, przy czym konieczna jest świado­ mość, jak bardzo w tamtym czasie były ze sobą te dzie­ dziny powiązane, by nie powiedzieć tożsame. Zmiany, które się wówczas dokonywały, były tak liczne, że współcześni nie zawsze dostrzegali ich doniosłość (chociażby przejęcie władzy przez Odoakra). Sytuacja w Italii była dosyć skomplikowana - od 493 Rawenna była siedzibą Teodoryka, króla Ostrogo­ tów, znajdującego się na służbie wschodniorzymskiej. Mimo że oficjalnie występował jako magister militum, w rzeczywistości rządził jako niezależny władca.3 Goci byli odseparowani od poddanych rzymskich. Do tych pierwszych należały sprawy wojskowe, natomiast tym drugim została przydzielona administracja cywilna. Równolegle do tego podziału istniał podział ze względu na wyznanie - Goci byli wyznawcami arianizmu, uzna­ nego przez kościół „katolicki”, czyli powszechny i pra­ wowierny, za herezję na pierwszym soborze w Nicei (325). Sam Teodoryk był wielkim wielbicielem kultury rzymskiej, starał się związać ze sobą arystokrację sena- Opus musivum Program ideowy mozaiek raweńskich w VI w. na przykładzie San Vitale, San Apolinare Nuovo i San Apolinare in Classe* torską Rzymu, a także popierał opozycję papieża i kleru rzymskiego przeciw wschodniemu monofizytyzmowi. Mimo że zyskał wśród Rzymian zwolenników i współ­ pracowników,4 większość senatorów, duchowieństwo, a także masy ludowe były jednak Gotom przeciwne. Nie mniej skomplikowana sytuacja była na Wscho­ dzie, gdzie niemal każde niezadowolenie społeczne owocowało jakąś herezją (na czoło wysuwał się właśnie konflikt o naturę (physis) Chrystusa), a kwestiom wybo­ ru władcy towarzyszyły zamieszki w Konstantynopolu i niekończące się intrygi dworskie. W 517 cesarzem zo­ stał Justyn, katolik (co miało niebagatelne znaczenie po długoletnim panowaniu monofizycko nastawionych ce­ sarzy5). Od początku jego panowania ogromną rolę od­ grywał jego bratanek - Petrus Sabbatius (początkowo jako candidatus, oficer pułku scholae), który z czasem przyjął imię Justyniana, a w 527, sam został cesarzem. Justynian, wielka osobowość, wytrawny polityk, człowiek obdarzony niespożytą energią, podjął szeroko zakrojoną akcję odbudowy cesarstwa. Jego wojsko, pod dowództwem Belizariusza, wodza pochodzenia germańskiego, zdobyło wpierw ziemie w północnej Afryce (533), a następnie przystąpiło do odzyskiwania ziem Italii. Jak zobaczymy, Justynian nie opierał się je­ dynie na sile zbrojnej, ale przez cały czas umacniał wpływy na Półwyspie Apenińskim, w sposób szczegól­ ny w jej ówczesnym centrum, jakim była Rawenna. Miał po temu możliwość z jednej strony przez oddzia­ ływanie na rzymskie duchowieństwo (a właściwie da­ leko idące współdziałanie), roszcząc sobie prawo do zwierzchnictwa nad nim. Z drugiej strony wiemy, że cesarz utrzymywał kontakty i prowadził rokowania z Amalasuntą, córką i następczynią Teodoryka, sprzy­ jającą Rzymianom, co budziło wielką niechęć moż­ nych gockich. Pretekstem do wydania wojny stało się jej zamordowanie przez własnego krewnego - Teodahada. Rozpętały się wyczerpujące i przeciągające się wojny gockie. W 536 r. Belizariusz zajął Rzym, a w 540 Rawennę, gdzie podpisano kapitulację. Nie był to jed­ nak koniec wojen - prawie cały sukces Belizariusza zo­ stał zaprzepaszczony, na pewien okres prawie cała Ita­ lia powróciła w ręce Ostrogotów (Rzym został zdoby­ *Praca napisana pod kierunkiem prof. Wojciecha Fałkowskiego w Instytucie Historii UW. 41 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M U SV U M PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH ty w 546 r.). W wyniku wznowienia kampanii pod do­ wództwem Narsesa Goci zostali ostatecznie rozgro­ mieni w 552 r. Italia, choć, jak miało się okazać, na krótko, znów stała się częścią cesarstwa. Tak więc na początku VI wieku Rawenna znajdo­ wała się na „skrzyżowaniu” wpływów Bizancjum (z sil­ nymi akcentami monofizyckimi), rzymskiego kleru i papieża, a pod bezpośrednim panowaniem arian, Ostrogotów. w budynkach użyteczności publicznej, który miał w pewnym wymiarze stale uświadamiać ludziom obec­ ność i władzę cesarza.8 Możemy dostrzec tu koncep­ cję, czy może wiarę w rzeczywisty związek między przedstawieniem i przedstawionym. Wizerunek cesa­ rza zaznaczał jego dominację, przypominał poddanym 0 władcy, o jego potędze, a jednocześnie reprezento­ wał samą obecność - jakby rzeczywiście tam był. Sztuka religijna szeroko adaptowała formuły iko­ nografii cesarskiej - sceny nadawania dygnitarzowi zwoju z dyplomem nominacyjnym, czy władca na ma­ jestacie w otoczeniu dworu ulegały przekształceniu w przedstawienia np. Chrystusa nadającego prawo św. Piotrowi, Chrystusa pomiędzy apostołami, czy stojące­ go wśród świętych i donatorów. Taki zabieg niósł dwo­ jakie konsekwencje - z jednej strony pewne znane, czytelne formuły pomagały przekazać nowe treści (w tłumaczeniu Ewangelii odnoszono się do idei Pana - Dobrego i Sprawiedliwego władcy), z drugiej zaś sto­ sując tę swojego rodzaju kalkę relacji (Chrystus wierni / cesarz - poddani) ulegało nobilitacji i uświę­ ceniu znaczenie samego cesarza. Dążenie, by treści chrześcijańskie i idee głoszące świetność imperium na­ wzajem się uzupełniały i przydawały sobie głębi, treści 1prestiżu, ten szczególny związek wydaje się zrozumia­ ły, jako że chrześcijaństwo rozwijało się pod szczegól­ ną opieką cesarstwa. W ten sposób najstarsze malarstwo chrześcijań­ skie, wywodzące się z III w., na wielką skalę posługu­ jące się symboliką i emblematami (póki było zakazane i tępione, musiało być „zaszyfrowane”, zrozumiałe tyl­ ko dla wtajemniczonych), splotło się z dworską okaza­ łością sztuki cesarskiej. I tu właśnie należy się doszukiwać źródeł fenome­ nu mozaiki: z jednej strony, jako technika wyjątkowo zbytkowna, utrafiała w potrzebę wystawności i przepychu,9 a z drugiej dawała możliwości zaklęcia boskiego, metafizycznego świata w tajemniczy i niedosłowny ję­ zyk symboli. Świątynia jako całość stawała się pewnym modelem wszechświata - z zewnątrz mało atrakcyjna, szara i surowa architektura skrywała olśniewające i za­ chwycające wnętrze, w najbardziej wyczuwalny sposób oddzielając sferę sacrum od profanum. Rozplanowa­ niem wnętrza, dekoracją rządziła liturgia, która subtel­ nym językiem sztuki uchwytywała nie mniej subtelną teologię tego okresu. Mozaika, opus musivum, czyli dzieło dotyczące Muz, składała się z drobnych kostek, zw. tesserae, opus tesselatum, wytwarzanych z różnoko­ lorowych marmurów i kamieni półszlachetnych, a tak­ że ze szklanych kostek barwionych szkliwem. Coraz większe mistrzostwo i doskonałość warsztatowa (po­ czątkowo wiele dekoracji było wykonywanych przez niewykwalifikowanych robotników - miało to związek z nagłym zapotrzebowaniem na nowe świątynie) po­ zwalało na celne uchwytywanie rzeczy nieuchwytnych - np. przez układanie niektórych kostek ciemną stro­ Możemy następnie rozpatrzyć, jakie miejsce w hi­ storii sztuki zajmują te mozaiki. Tak jak większość wy­ darzeń, prądów tej epoki można przedstawiać w róż­ nym świetle, rozpatrywać pod rozmaitymi kątami, tak­ że jeżeli chodzi o sztukę VI i trzeba mieć na uwadze jej różne aspekty. Z jednej strony można ją odczytywać w kontekście rozwijającej się sztuki wczesnochrześci­ jańskiej, jako jej bezpośrednią kontynuację - ewolucję w wyniku powiązania ze sztuką publiczną,6 a z drugiej już jako sztukę odmienną w charakterze, bizantyjską, nasyconą monastycyzmem, będącą niejako preludium do malarstwa ikonowego.7 Od czasów Konstantyna, kiedy chrześcijaństwo stało się religią legalną, a następnie państwową, nastą­ pił rozwój architektury sakralnej, a malarstwo chrze­ ścijańskie, dotąd występujące tylko w katakumbach i małych budowlach sakralnych, nabrało ogromnej wagi. Dotychczasowe tematy - sceny mitologiczne, myśliwskie, sceny z życia codziennego, motyw Arka­ dii, przedstawienia personifikacji i alegorii pór roku, miesięcy, znaków zodiaku, planet, były sukcesywnie przejmowane na potrzeby rodzącej się sztuki oficjalno-chrześcijańskiej. Z pojawieniem się bazyliki wczesno­ chrześcijańskiej, wielkiej budowli sakralnej mającej pomieścić cały lud boży, wiązała się kwestia dekoracji i zagospodarowania przestrzeni. N a tym polu artyści (a właściwie „dyrektorzy arty­ styczni”, do których należała koncepcja, plan i pro­ jekt, i rzemieślnicy, do których należało samo wykona­ nie), wyszkoleni na dawnych wzorach korzystali obfi­ cie z wypracowanych koncepcji. Motywy z tematyki świeckiej pojawiały się jeszcze do końca IV i początku V wieku na ścianach i sklepieniach, będąc akceptowa­ nymi przez Kościół; następnie pojawiały się już tylko na posadzkach. Wiele z nich, reinterpretowanych w duchu chrześcijaństwa, było wplatanych (często po prostu jako element dekoracji) w główną kompozycję (winobranie, amorki z owocami czy kwiatami, zbyt­ kowne naczynia, roślinność, zwierzęta, etc.). Z czasem rozbudowywała się ich symbolika chrześcijańska. Istniała również oficjalna ikonografia cesarska - na murach pałaców cesarskich były upamiętniane zwy­ cięstwa władców (np. na rozkaz Justyniana został uwieczniony wracający ze zwycięskiej wojny Belizariusz). Duże znaczenie miał oficjalny portret cesarski, zarówno ten bity na monetach, jak i ten umieszczany 42 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH ną do góry nie tylko unikano wrażenia monotonii, ale przede wszystkim uzyskiwano efekt rozproszonego światła, wypełniającego całe wnętrze mistycznym bla­ skiem - promienie odbijające się i załamujące od tes­ serae nachylonych pod różnymi kątami nadawały przedstawionym scenom, postaciom świetlistość, któ­ ra uzmysławia ich ponadczasowe, głębokie i nadnatu­ ralne znaczenie. Ponadto światło w pewien sposób za­ mknięte w półmroku kościoła posiadało wartość teo­ logiczną - jako uosobienie i znak realnej obecności Boga.10 Świątynia była modelem wszechświata, swojego ro­ dzaju deklaracją - w co wierni wierzą. Religia nie była oderwana od życia publicznego, była z nim nieroze­ rwalnie związana. Postulaty religii były jednocześnie odzwierciedleniem postawy obywatelskiej i świadomo­ ści kulturowej. Siłą rzeczy program artystyczny kościo­ łów stał się narzędziem polityki i, jako że było to naj­ bardziej nośny i sięgający wszystkich warstw społe­ czeństwa element „propagandy” państwowej, pozosta­ wał w centrum zainteresowania cesarza, szczególnie jeżeli cesarzowi, jak było w przypadku Justyniana, za­ leżało na jedności imperium. Religia miała scalać pod­ danych, świątynia zaś miała przekazywać treści umac­ niające tę jedność. Justynian był godnym następcą Konstantyna. Kwe­ stia religii była bodaj najważniejsza w jego panowaniu - jako władca był odpowiedzialny przed Bogiem za zba­ wienie swoich poddanych. Poparcie boskie dla cesarza, usankcjonowanie jego władzy obligowało go do stania na straży w kwestii prawowierności wyznania. Justy­ nian dążył do restytucji imperium w jego najświetniej­ szych granicach i to zamierzenie polityczne pozostawa­ ło w ścisłym związku z ideą państwa chrześcijańskiego. Justynian (a także jego małżonka Teodora) był żywo zainteresowany teologią i próbował za pomocą i w ob­ rębie religii zaprowadzić trwały pokój i zjednoczyć bar­ dzo odległe od siebie prowincje. Kontynuował dawną tradycję cesarzy, którzy uważali się za kompetentnych zarówno w sprawach państwa, jak i wiary. We wstępie do swojej sexta novella (535) pisał: „Dwa są naczelne dary, jakie Bóg zesłał ludziom. Są to: kapłaństwo i władza cesarska (sacerdotium et impe­ rium). Z darów tych pierwszy odnosi się do spraw Bo­ skich, drugi zaś do ludzkich. Oba wypływają z tego sa­ mego źródła, oba są ozdobą ludzkiego żywota. Nie masz nic ważniejszego dla cesarzy niż dbać o dostojność ka­ płaństwa, tak by nawzajem kapłani mogli modlić się do Boga za cesarza. Dlatego też naszą wielką troską jest wspieranie prawdziwej nauki wypływającej z Boskiego natchnienia oraz otaczanie czcią kapłanów. Państwu zapewni się pomyślność, jeżeli święte kanony, ustano­ wione przez apostołów, a przechowane i objaśnione przez świętych Ojców, osiągną powszechny posłuch”.11 Dając w ten sposób wyraz przekonaniu o szczegól­ nym zadaniu cesarza, by wcielać „święte kanony” w życie, Justynian przypisywał sobie nierzadko prawo do wygłaszania wypowiedzi doktrynalnych, które na­ stępnie starał się narzucić wiernym. N a fali poczucia odpowiedzialności za prawowierność poddanych, a dodatkowo uważając się za czołowego teologa swojej epoki, na szeroką skalę prześladował Żydów, Samary­ tan, pogan, heretyków, nie wahał się stosować repre­ sji przeciw sprzeciwiającym się mu biskupom (także wobec biskupa Rzymu). N a równi z przedsięwzięciami militarnymi prowadził szeroko zakrojony program mi­ sji - tak poza granicami Cesarstwa, jak i w jego obrę­ bie. Stąd wpływy Bizancjum - kultura, sztuka przeni­ kały stopniowo do różnych obszarów starając się wcią­ gnąć je jak najściślej w krąg swojego oddziaływania. Dlatego możemy śmiało mówić o całym programie ideologicznym, którym kierował się Justynian przy odbudowie imperium. W mojej pracy postaram się pokazać, jak w mozaikach z trzech kościołów z tego okresu - San Vitale (ufundowany w 526 r., poświę­ cony 548), Sant’Apolinare in Classe (ukończony w 549 r.) i Sant’ Apolinare Nuovo (który został prze­ budowany po 556 r.) wyraża się ten program, jakimi środkami wyrazu operuje, jaki prowadzi „dialog” z od­ biorcą, z wiernymi. San Vitale Kościół ten został ufundowany w 526 r., po powro­ cie biskupa Eklezjusza z Konstantynopola (gdzie był z papieżem Janem I) i najprawdopodobniej już po śmierci Teodoryka, za panowania jego córki Amalasunty. W latach 526-540 budowa szła bardzo wolno ze względu na toczącą się wojnę i dopiero po zdobyciu miasta przez Belizariusza powstała większość budowli i na ten okres (540 - 546) należy datować mozaiki. Cały wystrój świątyni został ufundowany przez Julia­ nusa Argentariusa. N a sklepieniu prezbiterium widnieje przedstawie­ nie Baranka Bożego. Baranek jest ukazany na tle gwiaździstego nieba i znajduje się w środku wieńca, który podtrzymują cztery anioły stojące na kulach-globach. Kule te, jak zauważył Nordstrom, mają różne wielkości, którym odpowiadają różne astronomiczne fazy.12 W ten sposób reprezentowane są pory roku, przez co kule stają się symbolem Wieczności. Całość kompozycji osadzona jest w bujnej zieloności (jakby akantowa wić), w której ukazane są różne zwierzęta kaczory, rozmaite ptaki, baran, osiołek, ryby, i wiele in­ nych na złotym albo zielonym tle, a na rogach, na nie­ bieskich kulach trzymanych przez delfiny, stoją pawie. Baranek Boży otoczony jest wieńcem - trudno po­ wiedzieć, czy laurowym (na co wskazywałyby liście), czy jest to jakby „wieniec obfitości” (owoce). Jest god­ ne uwagi, że wyobrażenie Agnus Dei zostało wprowa­ dzone do obrządku rzymskiego dopiero w końcu VII 43 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Vitale, Ofiara Abla i Melchizedeka (Płd. Strona Prezbiterium), [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideenge­ schichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 San Vitale, Abraham i aniołowie (odwiedziny trzech posłańców), Ofiara Izaaka, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastu­ dien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 44 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Vitale, Procesja Justyniana, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Vitale, Procesja Teodory, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 45 �Joanna Beneiyktowicz • O PUS M U SV U M PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH w. przez papieża Sergiusza I, Syryjczyka. Natomiast w liturgiach wschodnich pojawiał się już wcześniej, ja­ ko symbol ofiary Chrystusa. Wskazuje to na wyraźne wpływy wschodnie. Baranek jest przedstawiony jako Kosmokrator, który panuje nad całym stworzeniem. Jednocześnie symbolizuje ofiarę mszy i śmierć Chry­ stusa na Krzyżu - i to znaczenie teologiczne jest pod­ kreślone przez umieszczenie właśnie tego wizerunku w najwyższym punkcie prezbiterium. Dekoracja ewidentnie odwołuje się do wyobrażeń raju - sztuka katakumb przejęła motywy idyllicznych ogrodów pełnych zwierzyny i w ten sposób obrazowała rajski ogród. Paw w tym kontekście symbolizowałby „wieczną wiosnę”, czy przyszłą „łaskę”, zmartwych­ wstanie (obok delfinów, które oznaczają życie wiecz­ ne). Jednocześnie zestawienie pawi z kielichami i wino­ gronami (te motywy występują wyraźniej bezpośrednio pod dekoracją sklepienia, wokół okien) może wskazy­ wać na „rozkosze spożywania świętej Eucharystii i nie­ bieskiego posiłku w błogosławionej wieczności”.13 Wydaje się to przekonującą hipotezą - wskazywa­ łyby na to mozaiki z bocznych ścian, nad arkadami prowadzącymi do obejścia, które wydają się przywoły­ wać właśnie motyw Ofiary, Eucharystii. Z lewej, połu­ dniowej strony widzimy dwie sceny: Abraham i Sara goszczący trzech aniołów14 i Abraham składający ofia­ rę z Izaaka. Natomiast w obramieniu, nad tą sceną jest ukazane powołanie Mojżesza - na dole Mojżesz pasą­ cy owce Jetry, a powyżej Mojżesz i płonący krzak na górze Horeb. Następnie dwa anioły trzymające meda­ lion z monogramem Chrystusa (krzyż, na którego ra­ mionach są zawieszone dwie litery ra15) oddzielają po­ stać proroka Izajasza. Po stronie prawej, północnej jest ukazany ołtarz, na którym składają ofiary: Abel z owieczki, i Melchizedek - z dwóch bochenków chle­ ba i z wina. Powyżej (w obramieniu) widzimy Mojżesza otrzymującego Dziesięcioro Przykazań na górze Synaj, poniżej Aarona i dwanaście pokoleń Izraela, którzy są świadkami tej sceny. Po analogicznym do poprzednie­ go motywie dwóch aniołów niosących medalion z krzyżem przedstawiony jest prorok Jeremiasz. Trzej aniołowie mogą być odczytani jako manifestacja Trój­ cy Świętej;16 cielątko, które niesie im Abraham - jest analogią do ofiary mszy; stół, przy którym siedzą anio­ łowie, wyraźnie nawiązuje wyglądem do ołtarza, a trzy bochenki, które leżą przed nimi, przypominają hostie tego okresu (są znaczone znakiem krzyża); Izaak jest prototypem Chrystusa, odwiedziny Trzech Posłańców - prototypem Zwiastowania, przez co Sara staje się prototypem Maryi,17 a Abraham - Józefa. W tym kon­ tekście wymowa mozaiki jest antyariańska: jest uzna­ niem boskości Chrystusa i roli Marii jako Bożej Rodzi­ cielki. Zestawienie ofiar składanych przez Abrahama, Abla i Melchizedeka odzwierciedla bardzo starą (IV w.) rzymską liturgię mszy, w której wymienia się właśnie te postacie przy składaniu ofiary eucharystycznej. Są to trzy mistyczne antytypy kapłaństwa Chrystusa. Ich po­ stacie nawiązują do idei, w której każdy chrześcijanin uczestniczy czynnie w składaniu ofiary jako „godny (sprawiedliwy) ofiarodawca” (just offerer).18 Wszystkie trzy przedstawienia odbywają się przy ołtarzach i odwo­ łują się bezpośrednio do Eucharystii. Znakiem, że ofia­ ra jest miła Bogu, jest Jego ręka wyłaniająca się w ge­ ście błogosławieństwa spośród chmur.19 Ważnymi postaciami są prorocy ofiarnej śmierci Chrystusa - Jeremiasz i Izajasz.20 Izajasz przy tym jest szczególnie prorokiem Wcielenia, a Jeremiasz - Męki. Sceny przedstawiające Mojżesza pokazują chronolo­ gicznie historię jego powołania i przywołują następują­ ce skojarzenia: Mojżesz jako Dobry Pasterz i jako po­ średnik między Bogiem a ludźmi. Wszystkie sceny zo­ stały zamieszczone celowo, zgodnie z ówczesnym rozu­ mieniem Starego Testamentu jako opisującego „cienie/zarysy i rodzaje/typy” (shadows and types) wydarzeń zbawienia ludzkości.21 I tak Mojżesz, który wybawił Izraelitów z niewoli egipskiej, jest znakiem dzieła Zba­ wienia, którego dokonał Chrystus; nadanie Dekalogu zapowiada zesłanie Ducha Świętego. Symboliczna wymowa całości zdaje się podkreślać dwie natury Chrystusa - zarówno Jego boskość w scenie odwiedzin trzech aniołów (jako jedna z Osób Trójcy Świętej), jak i jego człowieczeństwo: w scenie ofiarowania Izaaka baranek symbolizuje Jezusa, który umrze za nas na krzyżu. Melchizedek składa chleb i wi­ no, w których wyraża się właśnie podwójna natura Je­ zusa. Niewinna śmierć Abla prefiguruje śmierć Chry­ stusa. Gorejący krzak - z jednej strony jest symbolem Boga-Człowieka, a z drugiej Marii Bożej Rodzicielki tak jak krzak „nosił” Boga w postaci płomieni, tak M a­ ryja nosiła w sobie Chrystusa. Do tego trzeba pamiętać o symbolice Mojżesza i dwóch proroków. Wymowa tych scen jest więc wymierzona zarówno przeciw monofizytyzmowi (jako że podkreślają podwójną, bosko-ludzką naturę Chrystusa), jak i przeciw arianizmowi (nie odmawiają mu pełnej boskości). Jest też dostrze­ galne duże znaczenie liturgii dla tej kompozycji.22 Nad tymi mozaikami ukazani są czterej ewangeliści - po lewej Mateusz i Marek, po prawej - Jan i Łukasz, trzymający swoje Ewangelie, z ukazanymi po bokach narzędziami do pisania. Nad każdym z nich znajduje się adekwatne „zwierzę” apokaliptyczne (odpowied­ nio: anioł, lew, orzeł, wół), co jest bezpośrednim na­ wiązaniem do dekoracji samej absydy: w niej Chrystus trzyma zwój z siedmioma pieczęciami. Lew symbolizu­ je Zmartwychwstanie, Anioł (Człowiek) odwołuje się do genealogii Jezusa z Ewangelii św. Mateusza, Wół, jako zwierzę ofiarne odnosi się do Męki, z kolei Orzeł jest symbolem Wniebowstąpienia. Wydaje się też oczywisty stosunek, jaki zachodzi między tymi posta­ ciami a mozaikami poniżej: tak jak Mojżesz na górze Synaj otrzymał Prawo - Stare Przymierze, tak Nowe 46 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH złoto-zielonym tle, bez żadnych elementów architek­ tonicznych, które w jakiś sposób sugerowałyby, gdzie jest ona umiejscowiona - przez to wydaje się, że odby­ wa się ona bezpośrednio w kościele. Stojący na czele diakon z kadzidłem wysuwa we wskazującym geście rękę poza ramę dekoracyjną. N a drugiej mozaice mo­ żemy zauważyć fontannę, wnękę, baldachim z zasłoną, zza której wyłaniają się damy dworu, drzwi wejściowe, których kotarę odchyla jeden z urzędników. Jest to, choć w skróconej formie, narteks kościoła San Vitale. Teodora miała ogromny wpływ na politykę, była rze­ czywiście consors imperii i mimo że razem z mężem bie­ rze udział w rytuale ofiarnym, to jednak dla niego jest zarezerwowana świątynia, bezdyskusyjnie wyprzedza małżonkę w liturgicznym rytuale. N a dole sukni Teo­ dory pojawia się motyw Trzech Króli, który symbolizu­ je eucharystyczną ofiarę (składanie darów), a zarazem jest przedstawieniem chrześcijan, którzy wyjdą naprze­ ciw Chrystusowi, by go przywitać w Jego powtórnym przyjściu (tak jak Trzej Mędrcy przy pierwszym). D o­ datkowo Trzej Królowie są świadkami Epifanii - obja­ wienia się prawdziwego Boga w Dzieciątku. W sposób bardzo subtelny został tu przemycona ważna prawda wiary. Ciekawe jest, że Teodora zmarła kilka tygodni po poświęceniu San Vitale. Tym samym mozaika ta stała się jakby jej epitafium. Jako że mozaiki te były ukończone, zanim rozstrzy­ gnął się wynik wojny gockiej, trzeba je odczytywać nie tylko jako znak triumfu ze zdobycia Rawenny, ale też jako wyraz pewności co do przyszłego zwycięstwa. Istotna dla zrozumienia tej wymowy jest świadomość, jak poważną funkcję spełniał portret cesarski. Identy­ fikacja wyobrażenia (przedstawienia) z rzeczywisto­ ścią, wywodząca się z prymitywnych wierzeń magicz­ nych, w Imperium Rzymskim zyskała konkretne praw­ ne znaczenie i funkcję. Portret cesarza pojawiał się na insygniach wojskowych, na monetach, w miejscach publicznych jako wyraz jego najwyższej władzy; miał wymagać od poddanych posłuszeństwa i wierności. Był to „formalny symbol monarchii”.28 Cesarze nie tyl­ ko umacniali swoją władzę, ale też dyskretnie imputo­ wali boskość swojego stanowiska - portrety stawały się świętymi obrazami (wizerunkami), vultus sacri, m.in. przez to, że były umieszczane właśnie w kościołach, były poświęcane, modlono się za władcę, a przez to jednocześnie składano mu hołd. Prawdopodobnie w drugiej połowie IV wieku na Wschodzie została odrzucona liturgia, w której każdy wierny uczestniczył czynnie w ofierze; jedynym świec­ kim, który był godzien brać udział w oblacji, był cesarz. Ta ambicja władców wschodnich w dziedzinie sacerdotium powoduje, że można inaczej interpretować mozai­ ki przedstawiające starotestamentowe postacie: Abel, Abraham, Melchizedek nie tyle symbolizują każdego chrześcijanina, co cesarza. Abraham dodatkowo pod­ kreśla znaczenie władcy jako patriarcha Izraela, Moj- było zawarte w Ewangeliach. W późniejszym Średnio­ wieczu ten związek między Starym a Nowym Testa­ mentem często był przedstawiany przez pokazanie Ewangelistów stojących bezpośrednio na ramionach proroków starotestamentowych.23 W głębi korytarza absydy po obu stronach znajdu­ ją się przedstawienia uroczystych procesji - po lewej (czyli dla Chrystusa z absydy po prawej) Justyniana i jego dworu, a po prawej - Teodory i jej świty. N a pierwszej widzimy cesarza (który oprócz diademu ma aureolę) po jego lewej biskupa Rawenny Maksymiana (nad którym widnieje napisane jego imię), z tyłu, mię­ dzy nimi stoi Julianus Argentarius. Następnie są uka­ zani dwaj diakoni - pierwszy trzyma księgę, a drugi, wskazujący ręką kierunek procesji, niesie kadzidło. Z drugiej strony cesarza pierwszy stoi dux armis (naj­ prawdopodobniej sam Belizariusz), za nim praefectus legibus, po czym grupa żołnierzy. Jeden z nich trzyma tarczę z monogramem Chrystusa (Chi-ro) i jest to naj­ prawdopodobniej uroczysta paradna tarcza cesarska. Charakterystyczne jest przedstawienie Justyniana i Maksymiana jako równych - realizacja imperium i sacerdotium. Maksymian, który pochodził z Poli w Istrii24 odgrywał bardzo ważną rolę w planach Justyniana. W jego działalności biskupiej duże znaczenie miała li­ turgia. W czasach jego episkopatu w Bizancjum roz­ grywał się spór o Trzy Artykuły (tria kephala)25 i bi­ skup obsadzony w tak istotnym z punktu widzenia ce­ sarza mieście musiał wykazywać się dużym talentem dyplomatycznym. Za Justynianem i Maksymianem stoi Julianus Argentarius, o którym dowiadujemy się dzię­ ki IX-wiecznemu kronikarzowi Agnellusowi, że był osobą świecką, pochodzącą z Bizancjum i że to on ufundował wystroje San Vitale i Sant’Apollinare in Classe.26 To, że stoi tuż przy cesarzu, musi świadczyć o jego bardzo wysokim znaczeniu. Możemy przypusz­ czać, że był architektem, w ówczesnym rozumieniu te­ go słowa, przybyłym z Bizancjum, by nadzorować sze­ roko zakrojony program architektoniczny Justyniana. Był artystyczno-ideologicznym koordynatorem, wyso­ kim urzędnikiem cesarskim, w którego gestii było dys­ ponowanie pieniędzmi cesarskiego skarbu. Był istot­ nym „narzędziem” propagandy bizantyjskiej. Simson posuwa się nawet tak daleko, by twierdzić, że wojna gocka nie zaczęła się wraz ze śmiercią Amalasunty, lecz właśnie w projektach architektonicznych Julianu­ sa Argentariusa.27 Po drugiej stronie jest ukazana cesarzowa Teodo­ ra, jej damy dworu i dwaj dygnitarze dworscy. Para ce­ sarska bierze udział w rytuale ofiarnym: Justynian nie­ sie patenę z chlebem eucharystycznym, Teodora kielich z winem (scyphus aureus). Dla Chrystusa, do którego zmierzają dwie procesje, Justynian znajduje się po prawej stronie (pars virorum), a Teodora po stronie lewej, po której żeńska część zgromadzenia uczestni­ czyła w mszy. Procesja cesarza przedstawiona jest na 47 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Vitale, Chrystus Kosmokrator, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Vitale, św. Łukasz, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 San Vitale, św. Marek, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 48 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH żesz - jako prawodawca (co niejako miałoby uprawniać cesarzy do regulowania kwestii religijnych), ten, który uwalnia ludzi od tyranii, Dobry Pasterz.29 Cesarz, jako władca Republicae Christianae musiał być imitator Chri­ sti - bezpośrednim naśladowcą, podczas gdy wierni mieli być do Niego podobni. Tak jak Mojżesz zbudował i czcił Świętą Arkę, tak Justynian zbudował i wykoń­ czył S. Vitale. Melchizedek jako król-kapłan zyskał w oficjalnej ikonografii szczególne znaczenie: przedsta­ wiany w szatach cesarskich był uosobieniem władcy idealnie łączącego w jednej osobie te dwie funkcje. W San Vitale nosi on szaty kapłana, za to jego buty, płaszcz i nakrycie głowy są z purpury, zarezerwowanej przez ceremoniał dworski jedynie dla cesarza. W absydzie przedstawiony jest Chrystus Kosmokra­ tor tronujący na Kuli, globie wszechświata,30 spod któ­ rego wypływają cztery rzeki Raju. W lewej ręce trzyma Księgę Żywota, opatrzoną siedmioma pieczęciami, prawą podaje wieniec (zwycięstwa, zasługi, świętości) świętemu Witalisowi, który jest przedstawiany przez anioła. Drugi anioł pokazuje biskupa Eklezjusza, fun­ datora, trzymającego w rękach model świątyni. Anio­ ły są w strojach straży cesarskiej. Wieniec jest symbo­ lem korony chwały dla świętych. Tak jak możemy oczekiwać, że zaraz po uhonorowaniu św. Witalisa wieniec otrzyma biskup Eklezjusz, tak można odczy­ tać, że Justynian zostanie wynagrodzony za zasługi ja­ ko następny. Obraz odwołuje się do apokaliptycznych moty­ wów, podkreślając eschatologiczny wymiar powtórne­ go przyjścia. Cała ofiara składana przez Justyniana jest ukazana jako przyjęta w Dniu Sądu Ostatecznego (i jest zarazem wyrazem boskiego poparcia dla jego rządów). Ciekawe jest, że Chrystus jest tu ukazany ja­ ko młodzieniec, bez brody - raczej w duchu wczesnej sztuki chrześcijańskiej z katakumb, czy w tradycji hel­ lenistycznej, niż jako groźny brodaty Pantokrator z póź­ niejszej sztuki wschodniej. W scenie tej możemy od­ czytać elementy charakterystyczne dla bizantyńskiego rytuału: zakryte szatami dłonie. Ponad absydą znajduje się przedstawienie dwóch miast niebiańskich - Jerozolimy i Betlejem. Między ni­ mi dwa anioły podtrzymują medalion z monogramem Chrystusa, tym razem A, od którego odchodzi osiem promieni.31 Przed każdym z miast rośnie cyprys (sym­ bol chwały królestwa Bożego, tego co wyniosłe, wznio­ słe i nieprzemijające, wierność Boga wobec narodu wybranego), a pod nimi - palmy (symbol życia wiecz­ nego).32 N a łuku tęczowym znajduje się piętnaście medalio­ nów przedstawiających popiersia Chrystusa,33 dwuna­ stu apostołów, świętych Gerwazego i Protazego. Każdy medalion jest podtrzymywany przez delfiny. Święci Witalis, Gerwazy i Protazy byli uznawani przez biskup­ stwo w Mediolanie za tamtejszych patronów, genii locii. Jest to element rywalizacji między diecezjami, w której główną rolę odgrywał autorytet świętych: bi­ skupstwom nadawały prestiż spoczywające w kościele (też zdobyte) relikwie, fakt odegrania ważnej roli w ży­ ciu świętych, to, czy pierwszy biskup był apostołem, uczniem apostoła, czy uczniem ucznia, itd. Zaledwie kilka lat przed budową San Vitale ukazała się Passio SS. Martyrum Gervasii et Protasii, która przypisywała tych trzech świętych właśnie Rawennie. Wydaje się, że słusznie, jako że zmarli oni w Rawennie i kościół San Vitale stał się ich grobowcem.34 Ogólne przesłanie, które wyłania się ze wszystkich mozaik, wyraża ideę odkupienia ludzkości, zbawienia przez Chrystusa i pokazuje sakramentalną rekonstruk­ cję tego wydarzenia w eucharystycznej ofierze. Szcze­ gólna rola w tym dziele odkupienia przypada cesarzo­ wi, a konkretnie Justynianowi I. Mogłoby się wydawać wobec tego logiczne zakwalifikowanie programu iko­ nograficznego tej świątyni jako służącego cesarskiej propagandzie. Przywołanie konkretnych postaci starotestamentowych, użycie odpowiednich symboli, wyra­ finowana gra tymi symbolami, mająca wyrażać prawdy teologiczne - żaden element nie jest bez znaczenia. Jednak pojawia się wątpliwość - na ile możemy mówić 0 propagandzie, jeśli kluczowe przedstawienia: proce­ sji ofiarnej cesarza i uzupełniających jej sens scen ze Starego Testamentu właściwie nie widać z miejsca, gdzie stoją wierni? Sacrum wnętrza świątyni koncen­ truje się w prezbiterium. Jest do niego dopuszczony głównie cesarz, ze swą małżonką i dworem. Widzimy tu wyraźnie tendencję Kościoła wschodniego do od­ grodzenia prezbiterium, żeby mogli wchodzić tam tyl­ ko godni. To, czy wierni mają ich widzieć, nie tylko jest nieistotne, ale będzie wręcz niepożądane - najbar­ dziej święte momenty mszy będą przed nimi zakryte. Natomiast wiedzą, że cesarz Justynian TAM jest 1 uczestniczy w każdej mszy - m.in. za każdym razem jest wyczytywane jego imię. Jest gwarancją powszech­ ności Kościoła i powszechności cesarstwa. On jest za­ stępcą Chrystusa i rzeczywiście prowadzi lud Boży do zbawienia. Wierni widzą przede wszystkim apokalip­ tyczną wizję Chrystusa Kosmokratora. Sant’ Apolinare in Classe Początek budowy miał miejsce za biskupa Ursicinusa (532-536); za episkopatu biskupa Wiktora (537 (8)-544 (5)) wydaje się, że prace posuwały się bardzo wolno,35 większość powstała za Maksymiana, kościół ukończono w trzecim roku jego episkopatu, w 549 i na pewno w ciągu tych trzech lat powstały mozaiki.36 Ko­ ściół jest dedykowany św. Apolinaremu, który według tradycji był uczniem św. Piotra i pierwszym biskupem Rawenny; zmarł śmiercią męczeńską. Po tym, jak świątynia została splądrowana przez Saracenów w IX wieku, relikwie świętego zostały przeniesione ze wzglę- 49 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare in Classe, Absyda, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Apolinare in Classe, Ofiara Abla, Melchizedeka i Abrahama, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 50 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH dów bezpieczeństwa do kościoła św. Marcina, którego wezwanie zmieniono na Sant’Apolinare Nuovo. W absydzie centralne miejsce zajmuje ogromny krzyż (crux gemmata —ozdobiony drogimi kamieniami) w nimbie,37 który otacza gwiaździste niebo z dziewięć­ dziesięcioma dziewięcioma gwiazdami. N a skrzyżowa­ niu ramion znajduje się medalion z popiersiem Chry­ stusa. Przy przeciwległych ramionach Krzyża znajdują się litery A i ra, nad i pod napisy: SA LUS MUNDI i IX0YC. Po dwóch stronach nimbu są ukazani do po­ łowy ukryci w chmurach Mojżesz i Eliasz, całość z góry błogosławi ręka Boga. Bezpośrednio pod Krzyżem stoi św. Apolinary. Jest ukazany w geście modlitwy - orans - na rajskiej łące, na której rosną niewielkie drzewa (pinie, palmy i cyprysy - wszystkie symbolicznie zwią­ zane z nieśmiertelnością i życiem wiecznym). Z dwóch stron zbliża się do niego po sześć owiec, między który­ mi rosną lilie.38 Owce te mogą symbolizować aposto­ łów (na co wskazywałaby liczba) albo po prostu wier­ nych, lud Boży. Trzy owce stoją wyżej, bliżej Krzyża (jedna po lewej, dwie po prawej). Scena ta symbolicz­ nie przedstawia Przemienienie Pańskie na górze Tabor.39 Trzy owce to trzej uczniowie - Piotr, Jakub i Jan, apostołowie, którzy towarzyszyli Jezusowi przy Przemie­ nieniu, ale także w Ogrójcu. We wczesnym Chrześcijaństwie krzyż był przede wszystkim symbolem triumfu, bronią, drzwiami Raju. Scena ta łączy temat Przemienienia i Wywyższenia (Podniesienia) Krzyża. Ukrzyżowanie znaczyło obietnicę zwycięstwa. Przemienienie jest rzeczywistością Krzyża. Chrystus, a zarazem Krzyż, jest, co podkreśla napis, SA­ LUS MUNDI.40 Przedstawienie Przemienienia (transfiguratio) ma ścisły związek z obrządkiem eucharystycz­ nym: odwołuje się do przeistoczenia chleba i wina w cia­ ło i krew Chrystusa, które odbywa się na każdej mszy świętej. Scena ta, umieszczona w tak uroczystym miej­ scu - ponad (i jednocześnie za) ołtarzem, na którym do­ konuje się obrzęd Eucharystii, jak żadna inna podkreśla doniosłość tego wydarzenia. Takie tło, operując uniwer­ salnym językiem symboli, czyniło mszę i jej najważniejszy moment czytelnymi dla wszystkich uczestników (należy pamiętać, że Rawenna była w tamtych czasach dwuję­ zyczna i miała dwujęzyczną liturgię).41 Św. Apolinary jako męczennik jest alter Christus, naśladujący Chrystusa w męczeństwie; jego gest orans - odzwierciedla gest ukrzyżowanego Chrystusa (rozłożone w charakterystyczny sposób ręce: repraesentatio passionis). To, że stoi idealnie pod Krzyżem podkreśla jego doskonałość duchową - to, że jest imi­ tator Christi. Męczennik najdoskonalej naśladuje Chrystusa, najwierniej wypełnia Jego polecenie, by wziąć swój krzyż i iść za Nim (Mt 16: 24).42 Cud Prze­ mienienia jest obietnicą i obrazem jego (ale także wszystkich Chrześcijan) uczestnictwa w chwale Zmar­ twychwstania Chrystusa. Nabiera to szczególnego znaczenia, gdy uświadomimy sobie, że kościół został zbudowany jako martyrion, miejsce pochówku Święte­ go. Jego relikwie spoczywały pod ołtarzem. Maximus z Turynu, w IV wieku pisał: „Czy możemy wyobrazić sobie coś bardziej pobożnego i zaszczytnego niż spoczy­ wanie pod ołtarzem, na którym sprawowana jest ofia­ ra, na którym składane są dary ofiarne, i przy którym sam Pan jest kapłanem? Męczennicy słusznie umiesz­ czani są pod ołtarzem, gdyż na nim jest złożone ciało Pana. Grzebanie męczenników w miejscu, gdzie cele­ brujemy codziennie śmierć Chrystusa, jest przeto wy­ pełnieniem i wyrazem tego rodzaju zjednoczenia. Nie jest niesłuszne, że grób Tego, który umarł, został przy­ gotowany dla pewnego rodzaju uczestnictwa: żeby przyjąć także członków śmierci Pana; ci, których Jed­ na Męka złączyła z Chrystusem, mogą dostąpić złącze­ nia się z nim w świętości tego miejsca”.43 Tak wielka apoteoza św. Apolinarego ma również znaczenie polityczne - dotyczące prestiżu, rangi i ju­ rysdykcji biskupstwa raweńskiego. Największe i naj­ bardziej znaczące biskupstwa szczyciły się i temu przy­ pisywały swoje znaczenie, że zostały założone przez apostołów i miały ich za swoich pierwszych biskupów. Biskupi Rzymu byli następcami św. Piotra, Aleksan­ drii - św. Marka, Jerozolimy - św. Jakuba Młodszego. Konstantynopol za swojego pierwszego biskupa uważał św. Andrzeja, co miało daleko idące polityczne konse­ kwencje: św. Andrzej był nie tylko apostołem Azji Mniejszej i Bałkanów, lecz także bratem św. Piotra i, co najważniejsze, był jednym z dwóch pierwszych uczniów, którzy posłuchali głosu Chrystusa, i to on przyprowadził Piotra do Niego.44 W trwającym kon­ flikcie między Rzymem i Konstantynopolem o prymat w świecie chrześcijańskim był to poważny argument. Maksymian, wracając ze swojego wyjazdu do Konstan­ tynopola (548 r.), przywiózł do Rawenny relikwie św. Stefana - pierwszego męczennika, św. Andrzeja (po­ czątkowo miał nawet ambicje przywieźć całe ciało świętego), św. Piotra i Pawła.45 Zbudował świątynie dedykowane dwóm pierwszym świętym, dedykował martyrion świętym Witalisowi, Gerwazemu i Protaze­ mu (przypisując tym samym Rawennie część chwały dotąd należącej do biskupstwa Mediolanu) i św. A po­ linaremu - uczniowi św. Piotra. Szeroko zakrojony program ideowy takiej polityki cesarskiego miasta miał zdystansować dwa pozostałe biskupstwa - Me­ diolanu i Rzymu, który leżał w ruinach. Św. Apolinary jako biskup występuje tu także w roli Dobrego Pasterza, który ma się opiekować lu­ dem Bożym. Pod tą sceną, między oknami ukazani są czterej na­ stępcy św. Apolinarego: biskup Eklezjusz, św. Sewerus, św. Ursus i biskup Ursicinus, fundator.46 Wszyscy czterej noszą pallium, znak godności metropolity, mi­ mo że są poprzednikami Maksymiana. Dzieje się to przez to, że sam Apolinary go nosi, więc nie można by­ ło go ominąć u jego następców. Wybór tych czterech 51 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH wosławną” (ortodoksyjną), i nawet na Kościół rzymski patrzono podejrzliwie, jako na mający związki z ariana­ mi i opierający się cesarzowi w sporze o Trzy Artykuły. Mozaiki ze ścian bocznych nawy głównej podzielo­ ne są jakby na trzy piętra. Najwyżej, nad oknami na­ wy, znajduje się dwadzieścia sześć scen z życia Chry­ stusa (po trzynaście z każdej strony). Zaczynając od wejścia, z prawej strony (nad procesją męczenników) następują po sobie przedstawienia: biskupów nie jest przypadkowy: św. Sewerus cieszył się szczególnym kultem w Rawennie, św. Ursus zbudował katedrę i był uważany za największego budowniczego, biskup Eklezjusz zapoczątkował architektoniczny pro­ gram Justyniana, a biskup Ursicinus ufundował Sant’Apolinare in Classe. Ich obecność w absydzie, przy celebracji mszy świętej, jako następców tak god­ nego świętego, podkreśla ogromne znaczenie roli bi­ skupa.47 Po bokach widnieją dwie sceny: z prawej ukazane są ofiary składane przy jednym ołtarzu: Abel ofiarowu­ je jagnię, Melchizedek chleb i wino, a Abraham Iza­ aka. Po stronie lewej ukazane jest dziewięć osobisto­ ści: cesarz Konstantyn IV Pogonatos, jego synowie w aureolach - Tyberiusz i Herakliusz, najprawdopo­ dobniej biskup Maurus i jego następca, Reparatus, dworzanie cesarscy i kler raweński.48 N ad łukiem tęczowym jest ukazany w medalionie Chrystus z Księgą w lewej ręce, prawą błogosławi. Po obu Jego stronach są zwrócone w Jego kierunku sym­ boliczne wyobrażenia ewangelistów, każdy z nich trzy­ ma odpowiednią Ewangelię. Poniżej znów pojawia się przedstawienie dwóch miast niebieskich: Jerozolimy (Ecclesiae ex circumcisione —Kościół obrzezanych) i Be­ tlejem (Ecclesiae ex gentibus —Kościół pogan). Z każde­ go wychodzi po sześć owiec.49 Jeszcze niżej pojawiają się dwie palmy (życie wieczne, zwycięstwo Chrystusa). Po dwóch stronach przy wejściu do chóru stoją archa­ niołowie Gabriel i Michał ubrani jak caesares, wysocy urzędnicy dworu Justyniana, trzymający vexillia (rzym­ skie chorągwie wojskowe) z potrójnym Hagios (odpo­ wiednikiem łacińskiej modlitwy Sanctus). W kontek­ ście tego, że program artystyczny zdaje się podkreślać znaczenie biskupa, archaniołowie mogą symbolizować diakonów. Pod nimi: św. Mateusz i Łukasz (którzy symbolizują Wcielenie i Mękę50), ukazani do połowy. Ukazanie się uczniom i niewierność Tomasza (J 20: 26- 29) Droga do Emaus (Łk 24: 13-29) Kobiety u Grobu (Mt 28: 1- 8),(M k 16: 1-8), (J 20: 1-7), (Łk 24: 1-11) Droga Krzyżowa, Szymon Cyrenejczyk (Mt 27: 32),(Mk 15: 20-21),(Łk 23: 26-33) Chrystus przed Piłatem (Mt 27: 11-24) Skrucha Judasza (Mt 27: 3-5) Zaparcie się Piotra (J 18: 15- 17) Zapowiedź zaparcia się Piotra (Mt 26: 31-35), (Mk 14: 27-31), (Łk 22: 31-34) Chrystus przed Kajfaszem (Mt 26: 57- 66), (Mk 14: 53­ 56); (Łk 22: 31-34) Chrystus pojmany (Łk 22: 66) Pocałunek Judasza (Mt 26: 47-57), (Mk 14: 43-50), (Łk 22: 47-53), (J 18: 1-12) Modlitwa w Ogrodzie Oliwnym (Mt 26: 44-45), (Mk 14: 32- 42), (Łk 22: 44-46) Ostatnia Wieczerza (Mt 26: 20- 25), (Mk 14: 17- 26), (Łk 22: 14- 23), (J 13: 21-26) Z drugiej strony: Uzdrowienie chromego w Betesda (J 5: 1-9) Uzdrowienie opętanego z kraju Gerazeńczyków (Mk 5: 1-21), (Łk 8: 26- 39) Uzdrowienie paralityka z Kafarnaum (Mt 9: 1-8), (Mk 2: 1-12), (Łk 5: 17-26) Rozdzielenie baranów od kozłów (Mt 25: 31- 46) Wdowi grosz (Mk 12; 41-44), (Łk 21: 1-4) Faryzeusz i celnik w świątyni (Łk 18: 9-14) Wskrzeszenie Łazarza (J 11: 1-46) Sant’Apolinare Nuovo Budowa kościoła zaczęła się za Teodoryka jako ka­ plica pałacowa, a zarazem katedra ariańska. Został ukończony za Amalasunty. Początkowo dedykowany był Chrystusowi Zbawicielowi. Potem został rededykowany w 556 roku św. Marcinowi przez biskupa Agnellusa (miał wtedy siedemdziesiąt lat). Agnellus wcze­ śniej był wojskowym, został księdzem po śmierci żony; był Raweńczykiem, starszym o dziesięć lat od Maksymiana; został wyświęcony na diakona przez Eklezjusza. W IX- X w. znów zmieniono patrona, tym razem na św. Apolinarego. Za biskupa Jana V (724­ -750 r.) trzęsienie ziemi zniszczyło absydę, lub co naj­ mniej jej lewą część, zachowała się tylko dedykacja Teodoryka - fundatora. Po śmierci Maksymiana, wszystkie dobra kościoła ariańskiego zostały skonfisko­ wane, Rawenna została przez cesarza ogłoszona „pra­ Jezus i Samarytanka (J 4: 5-23) Uzdrowienie kobiety z krwotokiem (Mk 5: 25- 34), (Łk 8: 43-48) Uzdrowienie dwóch ślepców (Mt 9: 27- 31) Powołanie Piotra i Andrzeja (Mt 9: 27-31) Rozmnożenie chleba i ryb (Mt 14: 13-24), (Mk 6: 41­ 44), (Łk 9: 10-17); (J 6: 1-15) Cud w Kanie Galilejskiej (J 2: 1-12) Przerywnikami są motywy muszli (symbolizujących życie wieczne i zmartwychwstanie) z krzyżem, korony i „całujących się” gołąbków (które mogłyby oznaczać apostołów). Następne, środkowe piętro, pomiędzy oknami na­ wy stanowią przedstawienia trzydziestu dwóch (począt­ kowo trzydziestu czterech) mężczyzn w białych szatach 52 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Port w Classe z zaznaczonymi figurami Gotów, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 trzymających książki lub zwoje. Nie mają podpisów mogą to być patriarchowie (czterech), prorocy (czte­ rech większych i dwunastu mniejszych), apostołowie (dwunastu) i ewangeliści (dwóch spoza apostołów). Najniżej znajdują się dwie procesje zmierzające w stronę ołtarza: z jednej strony (północnej) procesja dwudziestu dwóch świętych dziewic, prowadzonych przez Trzech Króli, zmierza do Maryi z Dzieciątkiem, którą otaczają cztery anioły, z drugiej strony pochód dwudziestu pięciu świętych męczenników pod prze­ wodnictwem św. Marcina zbliża się do Chrystusa na majestacie, również w asyście aniołów trzymających złote włócznie. Podkreślona jest tu rola Maryi jako Matki Bożej, theotokos. Natomiast Chrystus, Pantokrator, zasiada na tronie, który można zidentyfikować jako cesarski. Świętych męczenników i męczennice rozdzielają pal­ my, które symbolizują zwycięstwo Chrystusa, zmar­ twychwstanie, a jednocześnie wprowadzają w procesje harmonię i porządek. Służą także jako baldachimy mające ich jeszcze bardziej uhonorować. Oryginalny program ikonograficzny miał jednak charakter cesarski, czyli bizantyński, z tym, że rolę władcy prowadzącego swoich poddanych do zbawienia pełnił król Ostrogotów. Teodoryk, mimo że oficjalnie uznawał zwierzchność basileusów Konstantynopola, aspirował do roli następcy cesarza Zachodu. Z jednej strony był wielkim miłośnikiem cywilizacji rzymskiej, 0 czym pisałam wyżej, a z drugiej ogromny wpływ wy­ warła na nim kultura grecka, bizantyjska (w okresie, kiedy przebywał w Konstantynopolu jako zakładnik). „Z Rawenny pragnął uczynić stolicę na wzór Rzymu 1 Bizancjum”.51 Początkowo procesje przedstawiały dwa orszaki dworskie: króla wychodzącego ze swego pałacu i jego małżonki, opuszczającej port w Classe. Przedstawienie władców jako pośredników między Bogiem a ludźmi jest typowo bizantyjskie. Obie proce­ sje mają charakter ofiarny (charakter ten został zresz­ tą zachowany). Wykorzystując ten motyw, tak szero­ ko rozbudowany później w S. Vitale, Teodoryk zdaje się uzurpować sobie miejsce, które zastrzeżone było tylko dla cesarza Bizancjum. Biskup Agnellus dostosowując mozaikę do nowych potrzeb zdecydował się zachować początek i koniec tych scen, mimo że za Palatium, w obrębie murów miejskich możemy doszukać się jedynie ariańskich bu­ dynków. Widać kunszt wykonania i przedstawienie miasta wydały się godne tego, by ich nie skuwać. Zu­ pełnie inaczej niż stojących przed pałacem Teodoryka i przed portem w Classe możnych gockich, których za­ rysy da się wciąż odtworzyć i których dłoni możemy się wciąż doszukać na białych kolumnach pałacowych. Charakterystyczne jest, że procesję świętych dziewic prowadzi Trzech Króli, z szacunkiem zgiętych w półukłonie, w momencie gdy niosą Dziecięciu swoje da­ ry, na czele zaś procesji męczenników stoi św. Marcin, biskup Tours, jeden z największych wrogów herezji ariańskiej. Wszyscy oprócz niego, ubranego w czerwo­ ną tunikę i św. Wawrzyńca, ubranego w złotą są odzia­ ni w białe szaty.52 Wszyscy święci i święte są wymienie­ ni w kanonach mszy Rzymu lub Mediolanu, albo w ka­ nonie św. Ambrożego. Ze „wschodnich” świętych uka­ zani są jedynie św. Demetriusz, św. Polikarp ze Smyr­ ny, św. Eufemia i św. Pelagia.53 Przedstawienia posta­ ci nie są właściwie niczym zindywidualizowane (tylko przy św. Agnieszce jest baranek). Procesję świętych dziewic prowadzą Trzej Królo­ wie. Ich dary mają znaczenie symboliczne: złoto ozna­ cza hołd składany Jezusowi jako Królowi, mirra - pro­ roczy znak Jego Męki, albo rzeczywiste złączenie 53 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Procesja świętych dziewic, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 San Apolinare Nuovo, Procesja świętych dziewic (fragment), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 ,11 J J 1 JT 1 !’ * Is; [i; *?' i " iÄ J fl: sl ■ Vf •. Jr ■ ■ - San Apolinare Nuovo, Procesja męczenników, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 54 • v * -* M-&. 'u;:uz< �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Procesja męczenni­ ków (fragment), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 55 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Chrystus na tronie (fragment Procesji męczenników), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Apolinare Nuovo, Maryja na tronie (fragment Procesji dziewic), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 56 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Trzej Królowie (fragment Procesji dziewic), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 San Apolinare Nuovo, Chrystus oddziela owce od kozłów, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 57 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH Eucharystia nie była „pamiątką” - czymś czynionym dla przypomnienia, ale prawdziwym, mistycznym od­ tworzeniem Przemienienia, była imitatio śmierci i zmartwychwstania Chrystusa, w bardzo bliski sposób przypominała wiernym o cudzie odkupienia i o obiet­ nicy życia wiecznego. Ten święty dramat liturgii znaj­ dował odbicie i uzupełnienie w mozaikach, których program artystyczny był ściśle zaplanowany, podpo­ rządkowany obrządkowi i wspomagający liturgię. W pewnym sensie tylko wtedy niekompletność ich stylu i języka staje się czytelna, gdy uświadomimy so­ bie, że są one tłem i scenografią dla nabożeństw. Tre­ ści, które były przez nie przenoszone, były nasycone teologią, skomplikowaną i niejednoznaczną symboli­ ką, a ta, szczególnie w okresie wielkich niepokojów, była nierozerwalnie związana z polityką. Wystrój ko­ ścioła mógł propagować kulturę, sztukę, a także war­ tości, i to właśnie starał się uzyskać Justynian, inwe­ stując tak ogromne sumy w ten szczególny projekt architektoniczno-artystyczny kościołów w Rawennie. Ogromne wrażenie, jakie wywierają na współczesnym widzu te dzieła sztuki, każe nam przypuszczać, że nie na darmo. w Chrystusie - Synu Boga prawdziwej natury człowie­ ka z boską, kadzidło - to, że oddajemy Synowi taką cześć jak Ojcu.54 Trzej Mędrcy symbolizują każdego chrześcijanina, który ofiarowuje Mu swoją wiarę w Niego jako Króla, Boga-Człowieka, Syna równego Ojcu. Każdy (każda) ze świętych niesie wieniec lauro­ wy, aurum coronarium, aurum oblaticum, koronę świę­ tości, którą otrzymali dzięki Chrystusowi, przez Niego i dla Niego - teraz w procesji ofiarnej zbliżają się, by złożyć Mu je w ofierze. Jest to procesja, jak pisze Rafaella Farioli, bez początku i końca, która wychodzi z ob­ szaru i czasu ludzkiego na zewnątrz.55 W innych mozaikach z czasów Teodoryka także możemy odnaleźć krzyżujące się wpływy greckie i rzym­ skie: w mozaikach przedstawiających cuda i Mękę Chrystusa jest widoczny wpływ rzymskiej i mediolań­ skiej liturgii, lecz styl jest zdecydowanie bizantyński („sztywność fałd i konturów, ukrycie ciał pod szatami, jednolite złote tło, regularne rysy twarzy Zbawiciela 0 wielkich, otwartych oczach, umieszczonego frontal­ nie na większości przedstawień”).56 Z kolei w osobie Chrystusa jest podkreślone jego człowieczeństwo, zu­ pełnie inaczej niż np. w San Vitale, gdzie jest ukazany jako Druga Osoba Trójcy Świętej. To, że ich pocho­ dzenie jest ariańskie, potwierdza fakt, że nie opisuje ich kronikarz Agnellus, który podaje tylko dokonania bi­ skupa. Chrystus w scenach cudów jest młodzieńczy 1 bez brody (wyidealizowany typ Boskiego Zbawiciela), w scenach związanych z Męką - brodaty. Jest to reminescencja teologii syryjskich jakobitów (monofizytów) i nestorianizmu, według którego w Chrystusie były dwie osoby: to człowiek, a nie Bóg cierpiał i umarł za nas na Krzyżu.57 Sceny z życia Chrystusa nie tyle przed­ stawiają wydarzenia z odległej przeszłości, co odzwier­ ciedlają elementy liturgii. Sceny umieszczone przy wej­ ściu - dwie Marie u Grobu, Droga do Emaus, Niewier­ ność Tomasza odnoszą się do cyklu wielkanocnego i przez to mają ścisły związek z obrzędem chrztu. Sceny przy końcu - rozmnożenie chleba i ryb, cud w Kanie Galilejskiej, modlitwa w Ogrójcu, Ostatnia Wieczerza są odbiciem liturgii eucharystii.58 N a przykładzie San Apolinare Nuovo ze względu na jego przejście z rąk Ostrogotów w ręce Bizantyjczyków szczególnie wyraźnie można śledzić i doszukiwać się sensów teologicznych i doktrynalnych, które ich różni­ ły. Można badać związek między konkretnymi modela­ mi ikonograficznymi (np. Chrystus z brodą lub bez) a ich związkiem z danymi prawdami wiary. Wyraźnie widać, co z poprzedniego programu mogło zostać, a co uległo diametralnej zmianie. W wyjątkowy sposób mie­ szają się tu właściwie wszystkie ówczesne tendencje. Bibliografia Lorizzo Angelo, I mosaici di Ravenna, Ravenna 1976 Biblia Tysiąclecia, wyd. 2., Warszawa 1971 Robert Browning, Justynian i Teodora, Warszawa 1977 Encyklopedia Kultury Bizantyńskiej, red. Oktawiusz Jurewicz, War­ szawa 2002 Paul Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964 Rafaella Farioli, Ravenna romana e bizantina, Ravenna 1976 Dorothea Forstner OSB, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990 Hans-Wilhelm Haussig, Historia kultury bizantyńskiej, Warszawa 1969 Cyril Mango, Historia Bizancjum, Gdańsk 1997 Patrizia Martinelli, Aspetti della cultura paleobyzantina nei mosaici di S. Apollinare Nuovo di Ravenna: Il ciclo cristologico, [w:] „Corsi di cultura sull’arte Ravennate e Bizantina”, nr. 23, str. 7-20, Ravenna 1977 Carl- Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchen über Mozaiken von Ravenna, Stockholm 1953 José Pijoan, Złoty wiek sztuki bizantyjskiej, [w:] Sztuka Świata, t. III, Warszawa 1999 Otto G. Von Simson, The sacred fortress, Byzantine art and statecraft in Ravenna, Chicago 1948 Henri Stern, Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975 Kazimierz Zakrzewski, Historia Bizancjum, Kraków 1999 Nicolas Zernov, Wschodnie Chrześcijaństwo, Warszawa 1967 Przypisy 1 Mozaiki należy odczytywać jako scenę i scenogra­ fię dla świętego misterium, które odbywało się w ko­ ściele. Każda msza stanowiła swojego rodzaju święte przedstawienie, w którym brali udział kapłani i wierni. 2 58 Nie chcę przez to wcale powiedzieć, że w zetknięciu z tą fascy­ nującą techniką w innych miejscach wrażenie mogłoby być mniejsze. Jednakże szczególnie w Rawennie ulega nasileniu świadomość/przeczucie, że programy ikonograficzne wnętrz świątyń nie są dziełem przypadku, że warunkują je wielkie siły (też polityczne), ideologie i wierzenia odciśnięte w misternej i skomplikowanej siatce symboli, znaczeń i odwołań. A właściwie nie tyle początek, co „okres przejściowy między epoką późnoantyczną a bizantyjsko-średniowieczną”, Hans- �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWEŃSKICH 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 -Wilhelm Haussig, Historia kultury bizantyńskiej, Warszawa 1969, str. 99, szeroko o tym zagadnieniu - Wstęp i część druga: Narodziny kultury bizantyjskiej, tamże, str. 15- 20, 79- 150 W niektórych inskrypcjach posługiwał się nawet tytułami za­ strzeżonymi dla cesarzy —augustus, dominus noster. M.in. biskup Ennodiusz, uczony Kasjodor. W latach 484-519 z powodu polityki ugodowej wobec monofizytów cesarzy Zenona i Atanazego została zerwana jedność sto­ lic Rzymu i Konstantynopola. Wstąpienie na tron Justyna wy­ wołało nawet poruszenie opozycji w Italii (nasiliły się tendencje lojalności wobec cesarstwa), w wyniku czego Teodoryk, dotąd bardzo tolerancyjny, wszczął represje (stracony został filozof Beocjusz, senator Symmach, w więzieniu umarł papież Jan I). Henri Stern, Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975 Hans-Wilhelm Haussig, Historia kultury bizantyńskiej, Warsza­ wa 1969 Otto von Simson, Ravenna, the sacred fortress, Chicago 1948, str. 27- 29 „Kosztowność tworzyw i skomplikowana procedura techniczna czyniły z niej sztukę luksusową, prawdziwie cesarską (...)” cyt. Anna Różycka —Bryzek, Mozaika [w:] Encyklopedia Kultury Bizantyńskiej, red. O. Jurewicz, Warszawa 2002 Jezus jest światłością świata (J 8: 12), „Bóg jest światłością, a nie ma w nim żadnej ciemności” (1 J 1: 5), „Światłość w ciemności świeci, i ciemność jej nie ogarnęła” (J 1: 5) Cyt. za: Nicolas Zernov, Wschodnie chrześcijaństwo, Warszawa 1967, s. 51-52 Nordström, Ravennastudien, Stockholm 1953, str. 93 Por. D. Forstner OSB, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warsza­ wa 1990, str. 245 Rdz: 18 Jest to odwołanie do Chrystusowej formuły bycia „alfą i ome­ gą”, ale może być też interpretowane jako kotwica: symbol n a­ dziei. „Komentarz liturgiczny tłumaczy to w następujących słowach: „Szczęśliwy Abrahamie, widziałeś Ich, przyjąłeś u siebie trójjedyne Bóstwo”. (...) Trzej niebiańscy pielgrzymi stanowią „przedwieczną Radę” i cały pejzaż zmienia znaczenie: namiot Abrahama staje się pałacem-świątynią; dąb z doliny Mambre —drzewem żywota; (...) Cielec na półmisku ustępuje miejsca kielichowi eucharystyczne­ mu”. Paul Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964, str. 261; Szerzej na temat dębu: por. Nordström, op. cit., str. 95-98 Nordström podkreśla ten fakt, zwracając uwagę na strój Sary, która jest ubrana jak dama dworu — zgodnie z „hierarchią”, w której Maryja w ikonografii bizantyjskiej zazwyczaj nosi szaty właściwe cesarzowej. Nordström, op. cit., str. 94- 95 Simson, op. cit., str. 25, 33 Przy czym w scenie „gościnności Abrahama” to jeden z gości wykonuje gest błogosławieństwa; ręka z chmur jest skierowana wyraźnie w stronę drugiej grupy: Abrahama, Izaaka i baranka. Iz 53: 7, Jr 11: 9 Simson, op. cit., str. 25- 26 Nordström, op. cit., str. 102- 119, szczególnie od str. 109 wni­ kliwa analiza źródłoznawcza. Por. Simson, op. cit., str. 26-27, szczególnie ciekawe jest zesta­ wienie symboliki ewangelistów i rytuału dla katechumenów in apertione aurum. Simson, op. cit., str. 9-18 o okolicznościach nadania Maksymianowi biskupstwa i perypetiach związanych z jego objęciem. Na Wschodzie Justynian starał się utrzymać delikatną równo­ wagę między monofizytami a ich przeciwnikami. Cesarzowi za­ leżało, żeby nie doszło do rebelii: ruch monofizytów przybierał w Syrii i Egipcie charakter narodowościowy. Justynian zreszta nie traktował monofizytyzmu jako herezji (sprzyjała mu sama Teodora). Wykorzystując swoją pozycję, chcąc moderować sy- 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 59 tuację, wydał w 543 r. edykt potępiający tzw. trzy rozdziały. Chodziło o pisma trzech uznanych i otaczanych czcią teologów ze szkoły antiocheńskiej - Teodora z Mopsuestii, Teodoreta z Kyros i Ibasa z Edessy, z IV-V w., których monofizyci oskarża­ li o poglądy nestoriańskie, a których bronił synod w Chalcedo­ nie (451). Edykt nie zjednał jednak monofizytów (satysfakcjo­ nowałoby ich jedynie odrzucenie uchwał chalcedońskich), a wywołał daleko idące zadrażnienia. Mimo że pod naciskiem cesarza edykt uznał biskup i kler Rzymu (na zwołanym w 533 r. synodzie w Konstantynopolu został do tego przymuszony papież Wigiliusz), wywołało to niezadowolenie diecezji w Afryce, M e­ diolanie i Akwilei. Przy opisie San Vitale Agnellus przekazuje inskrypcję dedyka­ cyjną, która wymienia Julianusa Argentariusa przed biskupem Eklezjuszem (za którego został ufundowany kościół) jako głów­ nego fundatora: Ipsius temporibus ecclesia beati Vitalis Martiris a Juliano Argentario, una cum ipso presule, fundata est. Julianus Argentarius jest związany również z budową trzech innych ko­ ściołów w Rawennie: Santa Maria Maggiore, San Michele, Santo Stefano. Jego imię, a także monogramy można odnaleźć w tych kościołach w inskrypcjach dedykacyjnych, jego mono­ gram występuje obok monogramu biskupa Wiktora. por. Sim ­ son, op. cit., str. 5- 6 Otto von Simson, op. cit., str. 6 Mommsen, cyt. za: Simson, op. cit., str. 27 W uroczystych procesjach przed cesarzem była niesiona laska Mojżesza. Motyw ten występuje w przedstawieniach cesarza na monetach; jak pisze Stern „Ulubiona na Zachodzie wizja eschatologiczna jest najbardziej łacińskim elementem tego bizantyńskiego ze­ społu”, Stern, op. cit., str. 97 Osiem jest symbolem doskonałości i Zmartwychwstania Chry­ stusa; jest pierwszym dniem tygodnia, następującym po sied­ miu, dniem, w którym zmartwychwstał Chrystus. Ten dzień sta­ nowi „tajemnicę przyszłego wieku” i „typ nowego wieku”, jako dzień ósmy nie przestaje być pierwszym, „jest symbolem nowe­ go stworzenia, wiecznego wieku, istniejącym poza światem ziemskim, podlegającym śmierci i przemijalności”. Forstner, op. cit., str. 48-49 „Sprawiedliwy wyrośnie jak palma, rozrośnie się jak cedr na Li­ banie” (Ps 37,35) (cedr miał podobną konotację symboliczną jak cyprys), Forstner, op. cit., str. 158 Chrystus jest tu przedstawiony, zgodnie z zasadami wschodniej ikonografii syryjskiej, jako mężczyzna z brodą i włosami sięgają­ cymi do ramion. Święci Gerwazy, Protazy i Witalis, jako ich ojciec byli czczeni w tym kościele w starożytnej liturgii Rawenny; w tzw. Dyptychach, Księdze Życia, są wymienieni jako ci, którzy mają być wspominani na każdej mszy; por. Simson, op. cit., str. 15 Można o tym wnioskować z inskrypcji dedykacyjnej, w której wymienieni są Julianus Argentarius, Ursicinus i Maksymian, a w zwyczaju było wymienianie wszystkich, którzy się przyczyni­ li do budowy. Nie należy się dziwić tej szybkości: Maksymian zbudował San Stefano zaledwie w jeden rok. A raczej, jako że wyobraża Chrystusa, można powiedzieć: w mandorli. „Jego ciało [Chrystusa, przyp. aut.] było wolne od wszelkiej ska­ zy, przeto podobne do lilii (wg Orygenesa). W czasie ziemskie­ go życia Chrystusa owa Lilia jeszcze się jakby nie rozwinęła. Otwarła swój kielich dopiero w Jego chwalebnym zmartwych­ wstaniu i wniebowstąpieniu i olśniewającej bieli przemienione­ go ciała pozwoliła orszakom niebieskim oglądać złocistopromienne Bóstwo i napełniła cały świat duchową wonnością” - Forstner, op. cit., str. 188 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH 39 40 Mt 17: 1-8, Mk 9: 2-8, Łk 9: 28-36 W powszechnej świadomości funkcjonował motyw panowania Chrystusa nad całym światem przez otaczające, obejmujące wszystko rozgwieżdżone niebo. O występowaniu słów SA LU S M UNDI na monetach zachodniorzymskich z V i VI w., połą­ czeniu w nich idei religii i państwa i o występowaniu obok sie­ bie motywów popiersia Chrystusa, Krzyża, słów SA LU S M UNDI na ampułkach przedstawiających Marię orans, Za­ chariasza i Jana Chrzciciela (te motywy występują w palestyń­ skiej scenie Wniebowzięcia) por. Nordström, op. cit., str. 124­ -126 O związku tematu Podwyższenia Krzyża i Przemienienia w teo­ logii tego okresu (m.in. w kazaniach Leona Wielkiego); por. Simson, op. cit., str. 42-44 41 Por. Simson, op. cit., str. 47 42 O związku między Chrystusem (naśladowanym) a męczenni­ kiem (naśladującym) w misterium męczeństwa, związku marty­ rium i misterium por. Simson, op. cit., str. 44- 46, 48-50 43 Cyt. za Simson, op. cit., str. 49, tłumaczenie własne. 44 J 1: 40- 42 45 Por. Simson, op. cit., str. 18 46 Nordström widzi wyraźną różnicę między trzema pierwszymi (pisze, że są ubrani w szablonowe, stereotypowe szaty) a bisku­ pem Ursicinusem. Stwierdza ponadto, że głowa biskupa Ursicinusa jest wykonana zupełnie odmienną techniką, przez co mo­ żemy być pewni, że chodzi o portret. Moim zdaniem trzy pozo­ stałe wizerunki wykazują równie dużą indywidualizację (choć z pewnością twórcy nie mogli odtwarzać wiernie rzeczywistych postaci), tak że również możemy mówić o portretach, a szablonowość strojów nie jest większa niż w przypadku Ursicinusa; por. op. cit., str. 120. Stern pisze o wizerunku Eklezjusza: „przedstawiony jest tak ­ że w San Vitale, a jego portret jest jednym z najlepszych, ja ­ kie pozostawili twórcy mozaik w Rawennie”. Stern, op. cit., str. 99 47 O znaczeniu biskupa, jego uprawnieniach i pozycji, por. Sim­ son, op. cit., str. 40- 41 48 Obie te mozaiki pochodzą z VII wieku, toteż wykraczają poza ramy chronologiczne mojej pracy. N a ich przykładzie widać, jak bardzo osłabła pozycja Bizancjum w Italii i jak zmalały szan­ se na odbudowę imperium. Dostrzegalna jest też gorsza jakość artystyczna, mniejszy przepych i słabsza wiara w nadzwyczajną pozycję cesarza. Scena przedstawia moment wręczenia Reparatusowi, wtedy jeszcze diakonowi, Autokephalia, przywilejów gwarantujących biskupstwu raweńskiemu niezależność od bi­ skupa Rzymu (i tym samym równość z nim). Miało to miejsce w 666 roku, jeszcze za episkopatu Maurusa, i to on powinien zgodnie z zasadami ikonograficznymi odbierać dokument. Jed­ nak Reparatus, biskup od 671, odnawiając kościół uznał wi­ docznie, że ma większe zasługi w uzyskaniu tychże i „poprawił” mozaikę. 49 Całe to przedstawienie datowane jest przez niektórych na wiek IX, Stern, op. cit., str. 99 50 Jak wspomniałam wyżej, Łukaszowi przypisany jest apokalip­ tyczny Anioł-Człowiek, w jego Ewangelii opisany jest ludzki ro­ dowód Jezusa, zaś Mateuszowi - Wół, symbol ofiarnej męki Chrystusa. 51 Stern, op. cit., str. 89 52 Togatus i candidatus w języku kościelnym tego czasu oznaczało męczennika i świętego, obywatela Niebieskiego Miasta. 53 Tabele dotyczące występowania świętych - Simson, op. cit., str. 84-85 54 O symbolice Trzech Króli, tamże, str. 91-94 55 Rafaella Farioli, Ravenna romana e bizantina, Ravenna 1976, str. 113, tłumaczenie własne. 56 57 58 Stern, op. cit., str. 91; Wnikliwa analiza estetyki tła, postaci, re­ lacji człowiek-tło, por. Patrizia Martinelli, Il ciclo christologico [w:] „Corsi di cultura sull’arte Ravennate e Bizantina”, nr. 23, str. 7-20, Ravenna 1977 Por. Simson, op. cit., str. 74-75, o związku doboru i kolejności scen z syryjską liturgią. Por. tamże, str. 76-79 Wnikliwa analiza liturgii, w odniesieniu do tych scen: Nordström, op. cit., str. 63-79 (rozdział Die liturgische Stellung der Christusszenen). SanVitale, Szczegół dekoracyjny prezbiterium [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 60 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06c999524ba5c430b9f825e32734c3d6.pdf 0d17180fd901b3dad67505f0b0391e04 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3602 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3379 Title A name given to the resource Opuszczone ołtarze zamieszkują demony / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.4-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Opuszczone ołtarze zamieszkują demony Joanna Tokarska-Bakir Coz więc mamy robić? Przemyśleć wszystko od początku Czesław Miłosz, Ogród nauk 1. Przypowieść W Martwej naturze z wędzidłem Zbigniew Herbert opowia­ da historię chińskiego cesarza Szy Hunag-ti. „ O t ó ż , ów cesarz kazał otoczyć p a ń s t w o grubym murem, aby odgrodzić się od tego, co inne, i spalił wszystkie księgi, aby nie słuchać napominającego głosu przeszłości. Pod k a r ą śmierci zabronił uprawiania wszelkich sztuk. (Ich całkowita bezużyteczność ujawniła się z całą jaskrawością w obliczu tak ważnych z a d a ń państwowych, jak budowanie twierdzy lub ścinanie głów b u n t o w n i k ó w ) . Tedy poeci, malarze i muzycy ukrywali się w górach i zagubionych klasztorach; wiedli życie banitów tropionych przez sforę donosicieli. Na placach płonęły stosy o b r a z ó w , wachlarzy, p o s ą g ó w , wzorzystych tkanin, przed­ m i o t ó w zbytku lub takich które m o ż n a było uznać za ładne Dzieci kobiety mężczyźni chodzili w jednakowych strojach w kolorze DODiohi Cesarz wvdał nawet woine kwiatom ich polu kuzuł zasypać kamieniami Specjalny dekret stanowił że 0 zachodzie słońca wszyscy mają przebywać w domach, szczelnie zasłaniać okna czarnymi zasłonami, bowiem - sam wiesz - jakie szaleńcze obrazy potrafi m a l o w a ć wiatr, obłoki 1 światło zachodu. Cesarz cenił tylko wiedzę i uczonych obsypywał zaszczytami i złotem. Astronomowie przynosili mu co dzień wiadomości o odkryciu prawdziwej lub urojonej gwiazdy, której służalczo nadawano imię cesarza tak, że w k r ó t c e cały nieboskłon roił się od świetlistych p u n k c i k ó w Szy Huang-ti I , Szy Huang-ti I I . Szy Huang-ti I I I i tak dalej. Matematycy trudzili się nad wynajdywaniem nowych systemów liczbowych, skompliko­ wanych r ó w n a ń , niewyobrażalnych figur geometrycznych, wiedząc dobrze, że ich prace są jałowe i nikomu nie przyniosą pożytku. Przyrodnicy obiecywali, że wyhodują drzewo, które­ go korona tkwi w ziemi a korzenie sięgają nieba, a także ziarno pszenicy wielkie jak pięść Na koniec cesarz z a p r a g n ą ł nieśmiertelności. Lekarze doko­ nywali okrutnych doświadczeń na ludziach i zwierzętach, aby zdobyć tajemnicę wiecznego serca, wiecznej w ą t r o b y , wiecz­ nych płuc. Ów cesarz, jak się często zdarza ludziom czynu, pragnął odmienić oblicze nieba i ziemi, aby imię jego na zawsze zapisało się w pamięci przyszłych pokoleń. Nie rozumiał, że życie zwykłego wieśniaka, szewca czy handlarza warzyw jest znacznie bardziej godne szacunku i podziwu - on sam natomiast staje się bezkrwistą literą, symbolem pośród wielu powtarzających się symboli szaleństwa i gwałtu. Jak na tyle zbrodni, jak na tyle spustoszeń, jakie uczynił w umysłach i duszach ludzi, śmierć miał okrutnie b a n a l n ą . Udławił się gronem winnej latorośli. Aby s p r z ą t n ą ć go z po­ wierzchni ziemi, natura nie wysiliła się ani na orkan, ani na potop."' Działo się to w Chinach, w trzecim wieku przed naszą erą. Historię tę Herbert umieszcza w ciekawym kontekście: czyni ją wyjątkiem z listu wielkiego Johannesa Yermeera do A n ­ 4 toniego van Leeuwenhoeka. przyrodnika, jednego z wynalaz­ ców mikroskopu. Przyjaciel ów p o k a z a ł Vermeerowi skłębio­ ny świat kropli wody w mikroskopowym powiększeniu, śledząc bacznie konsternację tego, który w o d ę miał d o t ą d za materię „ s z k l a n n i e " czystą, niezmąconą. Niewątpliwie pod wpływem esprit d'escalier Vermeer pisze do niego pośpieszny, nerwowy list: „Pojąłem, co chciałeś przez to wyrazić: że my, artyści, utrwalamy pozory, życie cieni, kłamliwą powierzchnię świata, a nie mamy odwagi ni zdolności dotrzeć do istoty rzeczy. Jesteśmy, by tak rzec, rzemieślnikami pracującymi w materii złudy, gdy Ty i Tobie podobni - jesteście mistrzami prawdy." Opowieść o szalonym cesarzu zostaje przywołana w tym właśnie momencie. „ O t ó ż obawiam się - pisze dalej Vermeer że Ty i Tobie podobni wyruszacie na niebezpieczną wyprawę, k t ó r a przynieść m o ż e ludzkości nie tylko korzyści, ale także wielkie, nie dające się naprawić szkody. Czy nie zauważyłeś, że im bardziej środki, narzędzia obserwacji d o s k o n a l ą się, tym bardziej cele stają się odległe i nieuchwytne. Z k a ż d y m nowym odkryciem otwiera się nowa otchłań. Jesteśmy coraz bardziej samotni w tajemniczej pustce wszechświata." Potem mowa jest o dobrych intencjach, k t ó r e dziś pobłażliwie nazwalibyśmy „ o ś w i e c e n i o w y m i " ; padają ważkie pytania: czym motywuje się pragnienie wyprowadzenia ludzi z labiryntu przypadku i zabo­ bonu, czy wiadomo, w czym pomaga wiedza pewna i jasna, albo j a k ą ulgę przynosi zastąpienie słowa O p a t r z n o ś ć słowem konieczność. „Zarzucisz mi pewnie - pisze w zakończeniu listu Vermeer - że nasza sztuka nie rozwiązuje żadnej zagadki przyrody. Naszym zadaniem nie jest rozwiązywanie zagadek, ale uświa­ domienie ich sobie, pochylenie głowy przed nimi, a także przygotowanie oczu na nieustający zachwyt i zdziwienie. (...) Narzędzia, j a k i m i posługujemy się są istotnie prymitywne - kij z przytwierdzoną na końcu k ę p k ą szczeciny, p r o s t o k ą t n a deska, pigmenty i oleje - i nie zmieniły się one od stuleci, podobnie jak ciało i natura ludzka. Jeśli dobrze rozumiem moje zadanie, polega ono na godzeniu człowieka z otaczającą go rzeczywistością, dlatego j a i moi bracia cechowi po­ wtarzamy nieskończoną ilość razy niebo i o b ł o k i , portrety miast i ludzi - cały ten kramarski kosmos, bo w nim tylko czujemy się bezpieczni i szczęśliwi." 2. Spór Inspiracją dla tego tekstu były wykłady i rozmowy z wybit­ nym polskim socjologiem pracującym w Leeds, Zygmuntem Baumanem, który odwiedził Polskę w marcu 1993 roku. Spotkanie to u n a o c z n i ł o m i , jak palącą s p r a w ą jest przemyś­ lenie sytuacji, w jakiej się dziś znaleźliśmy. Przełom post­ modernistyczny jest faktem. Zmiany geopolityczne, związane z upadkiem komunizmu, usunęły ostatnie filary struktury świata nowoczesnego, zaś „usunięcie siatki o d ł o n i ł o w n ę t r z e " , jak powiada Bauman. Rozpad biegunów obnażył kryzys pola. Zakwestionowane zostały wszystkie wielkie narracje ery no­ wożytnej: „dialektyka Ducha, hermeneutyka znaczenia, wy- �zwalanie się podmiotu myślącego lub działającego, tworzenie bogactw" ,a wraz z nimi Postęp, Historia. Sens. Uniwersalizm i Prawda. Znikają „wielcy bohaterowie, wielkie niebezpieczeń­ stwa, wielkie cele" , k o ń c z ą się wielkie teorie, ze sceny chyłkiem schodzi „intelektualista". Wielu m o ż e to dziwić, a jednak jest faktem: „przedstawienie p o w o d ó w , dla których tak się stało, należy do spraw, o których zakłada się, że są znane, chociaż nigdy nie zostały wyjaśnione ani przedyskutowane."* Przełom postmodernistyczny odbył się więc z zachowaniem wszystkich reguł rewolucji opisanych przez Thomasa Kuhna: jest nawróceniem. Zostały przeform u ł o w a n e zadania nauki - porozumienie, konsensus, prze­ stają być celem. Celem staje się spór, sytuacja gdy „konflikt między dwiema (co najmniej) stronami nie m o ż e zostać sprawiedliwie rozsądzony z powodu braku reguły, k t ó r ą dałoby się z a s t o s o w a ć do obu interpretacji" . Regułą staje się permanentny spór. „Interesując się zjawiskami nierozstrzygalnymi, granicami ścisłej kontroli, kwantami, konfliktami zwią­ zanymi z niepełną informacją, katastrofami, pragmatycznymi paradoksami, nauka p o n o w o ż y t n a (postmodernistyczna) tworzy teorię swej własnej ewolucji j a k o procesu nieciągłego, katastroficznego, nieprostowalnego i paradoksalnego. Zmie­ nia ona sens słowa »wiedza« i m ó w i . w j a k i s p o s ó b ta zmiana może nastąpić. Zamiast poznania, dostarcza tego, co niepoznane, i sugeruje taki wzorzec uprawomocnienia, który nie ma nic wspólnego z największą skutecznością, ale nawiązuje do istnienia różnicy, rozumianej j a k o paralogia."* Co dzieje się w tej sytuacji z przedmiotem b a d a ń ant­ ropologii kultury, k t ó r a p o n i e k ą d żyje z łagodzenia sporów? W odróżnieniu od np. Karla Poppcra, ufającego w możliwość krytycznej debaty nad założeniami d w ó c h obcych sobie ob­ razów świata i w szansę wzajemnego porozumienia, osiągane­ go przez różne kultury, tradycje i okresy historyczne, cytowani powyżej prorocy postmodernizmu d o k o n u j ą jego dosłownej likwidacji. I tak, Lyotard twierdzi, że „ n a w e t w obrębie ograniczonej w s p ó l n o t y językowej i kulturalnej wypowiedze­ nie dowolnego zdania m o ż e się stać okazją do sporu, to znaczy nierozstrzygalnej różnicy stanowisk, k t ó r ą p r z e d y s k u t o w a ć i uregulować m o ż n a tylko pod warunkiem wymyślenia jakie­ goś wspólnego, na razie nie istniejącego »języka«. M ó w i ć należy ¡117 nie tvle o niewspółmierności różnych językom i kultur, co wręcz o niewspółmierności zdań (...) w obrębie tego samego j ę z y k a . " W miejsce zwykłych sentymentalnych, idyl­ licznych koncepcji komunikacji j a k o procesu służącego poro­ zumieniu, pojawia się atomizacja, dezintegracja, językowy i kulturalny chaos. M ó w i ą c językiem hermeneutyki, niezdol­ ność do rozmowy osiąga swoje apogeum. Na wieży Babel następuje apokalipsa. Wobec zagrożenia wielką niejasnością nazw, pomieszania pojęć, uchylenia z a k a z ó w i najświętszych reguł, m o ż n a za­ chowywać się na dwa sposoby: albo tkwić z boku, licząc na to, że zlekceważenie huraganu zwiększy szansę przeżycia, i znowu wszystko będzie jak dawniej, albo z a a n g a ż o w a ć s i ę po którejś ze stron sporu o „nowoczesny modernizm" , sporu o m i n i o n ą nowoczesność. Ci, którzy znają Księgę przemian , przypominają sobie być może heksagram X V I I I , Naprawianie zniszczeń. Lekcja tego heksagramu, „ n a p r a w i a to, co zniszczył jego ojciec", w zro­ zumiałym dla Europejczyka języku oznacza po prostu „ s y n o ­ wski stosunek do tradycji" (Goethe), branie odpowiedzialno­ ści za całość dziedzictwa, także za popełnione przez p r z o d k ó w winy. Debata nad modernizmem wydaje się nieuchronna właśnie dlatego, że jest to rozsądne. Jednak najważniejszy, bo moralny p o w ó d , skłaniający do tej dyskusji, został wyar­ tykułowany przez Zygmunta Baumana: w naszej nowoczesnej, racjonalistycznej społeczności, na wysokim szczeblu rozwoju naszej cywilizacji, u szczytu d o k o n a ń ludzkiej kultury pojawił 2 3 5 7 8 9 10 się Holocaust. „ U z n a n i e s p r a w c ó w Holocaustu za odchylenie, anomalię naszej cywilizacji, a nie za jej prawowity produkt - odrażający, lecz zgodny z jej logiką - nie tylko daje moralny komfort samooczyszczenia." „Jest także o z n a k ą niebez­ piecznej i potencjalnie samobójczej g ł u p o t y . " Zdanie: „ i m bardziej «tamci» są godni potępienia, t y m mniej p o w o d ó w do niepokoju mamy « m y » " , ś w i e t n i e znane etnografom z prak­ tyki zawodowej, warto też czasem wziąć do siebie. W i n ą , 0 której t u mowa, jest coś, co (czyniąc p o d w ó j n ą aluzję do znanego określenia Czesława M i ł o s z a * i dyskusji nad post­ modernizmem) m o ż n a by nazwać modernistycznym ukąsze­ niem. Rozpoznanie go w sobie w kategoriach winy oznacza konieczność konfrontacji z atakiem, k t ó r y postmodernizm przypuszcza na rozum, prawdę, rację, porozumienie, uniwer­ salność natury ludzkiej, czystość intencji poznawczych, na samo j ą d r o racji bytu antropologii kultury i innych humanis­ tycznych dyscyplin. D u ż o łatwiej oczywiście powiedzieć - a czyni tak wielu farbowanych p o s t m o d e r n i s t ó w - że (jak za Heglem i Kojevem twierdzi Francis Fukuyama) historia już dawno się skończyła, 1 może co najwyżej p o w t ó r n i e się zacząć, a zatem nie obciąża nas ż a d n a odpowiedzialność za Rozum i jego winy, za nowoczesność i jej wypaczenia. M o ż n a też powiedzieć - j a k czyni to wielu współczesnych integrystów, mimowolnych p o s t m o d e r n i s t ó w a rebours, że właśnie się przed chwilą poprawiliśmy, że nasze „ w a r t o ś c i " g w a r a n t u j ą , że j u ż nigdy więcej... Złudzenia te, składające się na całość, k t ó r ą p r ó b n i e nazwałem zjawiskiem superalienacji , rozwiewa lektura No­ woczesności i zagłady. Jest jednak także druga strona medalu. Postmodernizm (rozumiany tu w kształcie zbliżonym do p o g l ą d ó w J.-F. Lyotarda), w swym n a m i ę t n y m proteście przeciw rozumowi i jego uproszczeniom stosuje bardzo modernistyczną stylis­ tykę. Zachodzi podejrzenie, czy nie czerpie on z korzeni tej samej rośliny, którą stara się w y k a r c z o w a ć . Dlatego w ar­ tykule tym chciałbym przyjrzeć się krytycznie obu stronom konfliktu, najpierw modernizmowi, potem zaś modernistycz­ nym uwikłaniom postmodernizmu. 11 1 2 13 1 1 s 16 3. Archetyp modernizmu Zanim wdamy się w n i e u n i k n i o n ą d e b a t ę nad jego statusem, zanalizujmy opowieść o chińskim cesarzu, traktując ją j a k o stosunkowo pełny, bo spointowany przez czas, przekaz za­ c h o w a ń modernistycznych z I I I wieku przed Chrystusem. Tak więc, po pierwsze, ó w chiński cesarz mial dość typowe maniery władców ( „ k a z a ł otoczyć p a ń s t w o grubym murem, aby odgrodzić się od tego, co inne"), ale w swym pragnieniu odróżnienia się od p o p r z e d n i k ó w ( „ p r a g n ą ł odmienić oblicze nieba i ziemi", „spalił wszystkie księgi, aby nie słyszeć napominającego głosu przeszłości") p o s u n ą ł się do granic dziwactwa: w p r o w a d z a j ą c własny kalendarz z a i n a u g u r o w a ł nową erę, wybrał liczbę-wzorzec (szóstkę!), regulującą wszyst­ kie miary w państwie (w t y m także liczbę koni w zaprzęgu i wysokość czapek urzędników), przetopił b r o ń całego cesarst­ wa. D o rangi cnoty podniósł p o r z ą d e k i regularność („wszyst­ ko miało być rozstrzygane zgodnie z Prawem i Sprawiedliwoś­ cią, a nie w oparciu o D o b r o ć czy D o b r o c z y n n o ś ć " ) . Nade wszystko ceniąc Rozum i Rację oczyścił życie kraju ze zbytecznych, a rozpraszających umysł e l e m e n t ó w („zabronił uprawiania wszelkich sztuk", „płonęły stosy o b r a z ó w , wach­ larzy, p o s ą g ó w , wzorzystych tkanin, p r z e d m i o t ó w zbytku lub takich, które m o ż n a było u z n a ć za ł a d n e " , „ w y d a ł nawet wojnę kwiatom; ich pola kazał zasypać kamieniami", „chodzi­ li w jednakowych strojach w kolorze p o p i o ł u " , „ o zachodzie słońca wszyscy mają p r z e b y w a ć w domach, szczelnie zasłaniać okna czarnymi z a s ł o n a m i " ) : w szczególności tępił p o e t ó w . 17 5 �malarzy, m u z y k ó w , „cenił tylko wiedzę i uczonych obsypywał zaszczytami i z ł o t e m " . W ś r ó d faworytów wymienia się astro­ n o m ó w m a t e m a t y k ó w p r z y r o d n i k ó w Z czasów cesarza Szy wany przeciw „reakcyjnym S " . S K i S aoistom_ ü É e jej chwałę Czemu!nie kOTtroWać jej biegu i nie wykorzystać? Na pory roku patrzycie z szacunkiem i uległością, Czemu nie reagować na nie działaniem stosownym do pory? Opieracie sie na rzeczach i podziwiacie je, Czemu ich me przekształcać w oparem o własne zdolność.? S u ™ p ™ ^ w ™ S ^ r ^ 2 ' nich pożytku? Dlatego też twierdzę: negować człowieka i spekulować o Naturze Znaczy: nie rozumieć, na czym polega wszechświat.-* W imaginarium cesarza Szy Huang-ti moglibyśmy uloko­ wać wszystkie diabelskie atrybuty XX-wiecznego moderniz­ mu: palenie książek, upraszczanie kultur, upraszczanie alfa­ b e t ó w " , upraszczanie c h a r a k t e r ó w . o d w r a c a n i e biegu rzek, rozpalanie sztucznych słońc, wysiedlanie całych n a r o d ó w , Holocaust i kambodżariskie pola śmierci, wielką symplifikację życia, p o d p o r z ą d k o w a n e g o wyraźnym racjonalnym celom, humanizmracjonalizm ogarnięty poczuciem misji, edukujący p r z e z p r a c ę i śmierć kochający ludzkość ale ż a d n e g o pojedyńczeco człowieka W poszukiwaniu idei przewodniej tej ematwaninie win współczesnej „technice m o t o r ó w " . Nie pozwala ona, by rzeczy, k t ó r e wytwarza, stawały się s o b ą , a nie tylko od-tworzeniem czegoś innego. Nie wydobywa bytu, lecz stawia m u warunki: żąda od przyrody energii, k t ó r ą chce zmieniać i m a g a z y n o w a ć . Technika tradycyjna, nienowoczes­ na, jest inna: „ c h ł o p nie wyzywa gleby", spław drewna nie przymusza rzeki do niczego Nie zmienia krajobrazu most ani wiatrak. Przekształca go jednak przemocą siłownia, zmechani­ zowany przemysł spożywczy i technika j ą d r o w a . Dla Heideg­ gera technika a prócz niej sprowadzona do rangi przedmiotu kultura i przyroda są spełnieniem metafizyki w o l i która organizuje! obrachowuje samą siebie" " w fazie jej planetar­ nego zapanowania" Taka technika w niespotykanym stopniu zakrywa przed człowiekiem p r a w d ę bycia ponieważ ujmując przyrodę jako przedmiot człowiek już nigdzie nie spotyka dziś siebie tzn swej i s t o t y " * W technice nie są groźne jej wytwory iako takie ale nieposkromiona wola a raczej samo-wola k t ó r a ie ożywia T y m co śmiercionośne nie jest b ^ t a atomowa ( ) iako taki oto specSny^mechanizm do 2 20 se., jedności, całosc. posuwa s.ę do przemocy, która jest „ p r ó b ą restauracji jedności sensu . Levina* twierdz, ze tej ulubionej zabawy nauczyła Europejczyków filozofia grecka, zjej koncepcją jednorodnego świata, myślenia systemowego, uchylającego r ó ż n o r o d n o ś ć rzeczy wskutek ich partycypacn w bycie i z zasadą .dentycznosc.. „ U k a z u j ą c e się w wojnie obhcze bytu utrwala s.ę w pojęc.u całości (totalite), k t ó r e dominuje nad filozofią z a c h o d n i ą " " - pisze Lćyinas. Totalizm jest z pewnością nieodłącznie związany z letalną skazą modernizmu, jest jednak kategorią przede wszystkim formalną, my zaś poszukujemy takiego symptomu, który odsłoniłby „esencjalny" trop modern.zmu. Za jego oścień m o ż e uchodzić raczej zdeprawowana, wynaturzona technika w kształcie opisywanym przez Martina Heideggera. Ł a t w o wyliczyć najważniejsze jej przejawy: „ n a u k ę , poszukującą w tej chwili głównie władzy; p a ń s t w o totalitarne (nawet gdy nie jes nim jawnie)- zakrycie acrunr «wyniszczenie z.emi i zatracenie przez człowieka jego istoty» (Wstęp do metafizyki)'"-* Poglądy H e i d e i e r a na t e c h n . k • e w o l u o w a ł y od czasu przedstawienia " h we H938) o d c h o d z ą c ód określeń formalnych (techn ka iako nstrument środek do « l u T k í e S S n v Í S L n i e kiego pojmowania techne występującej często razem z epistenw, Heidegger ujmuje technikę jako szeroko r o z u m i a n ą wiedzę p r a k t y c z n ą , znajomość przyczyn , zasad rzeczy. Do jej zrozumienia wiele wnosi arys otelejskie rozróżnienie architektonon-che,rotekton(Metafizyka 98 l b ) . tego, który zna zasadę (arche) . jest swtadom istoty praktyk,, i k o g o ś , kto jest rzem.esln.kiem, „pracuje ręcznie", „ n . e w.edząc, co czyni, tak jak płonący o g i e ń " " . Dlatego techne jest nie tylko wytwarza­ niem czy też odtwarzaniem „ b y t ó w " , ale także odsłanianiem „ b y t u " . Nawiązując do terminologii rozwijanej przez Gadamera, m o ż n a by powiedzieć, że jest czymś więcej niż kopiowa­ n i e m - jest reprezentowaniem, wydobywaniem idei. Takie rozumienie techniki niewidoczne jest jednak zupełnie we 26 6 Gromadząc S e przynSTi ^icrim^oSTSfa Cczłowiekiem Śd sz^zSZym^ " Czy w 2 u a S S S ^ t a moderLr cznego satrapy z I I I wieku p n.e ? Dla Heideggera uprzedmiotowienie świata, widoczne we współczesnej nauce i technice, jest sprzężone z indywidualiz­ mem i subiektywizmem nowoczesności. „ I m mianowicie szer­ szy jest zakres dyspozycyjności podbitego świata, i m obiek­ tywniejszy pojawia się obiekt - tym subiektywniej, tzn. natrętniej wywyższa się subiectum, tym bardziej niepowstrzy­ manie obserwacja świata i nauka (die Lehre) o świecie przekształcają się w n a u k ę o człowieku, w a n t r o p o l o g i ę . " N a ironię zakrawa, że tę najbardziej subiektywną, bo do pozycji kartezjańskiego podmiotu przykrojoną wiedzę (mowa tu 0 antropologii w sensie metafizycznym, o antopocentrycznej wiedzy uprzedmiotowiającej, nie zaś o antropologii kultury), od p o c z ą t k u nauki nowoczesnej nazywano „ o b i e k t y w n ą " . Najpotężniejszym przesądem poznawczym jest, jak powiada Gadamer, iluzja wolności od przesądów. Człowiek - król zwierząt, środek świata, miara wszech­ rzeczy, wynalazca i użytkownik języka, cóż w t y m złego? Jest to złe, o ile złem jest nie-wiedza, zakrycie prawdy, i błądzenie w jego wyniku. Taka sytuacja może pochlebiać ludzkiej próżności Jednak „ z a g r a ż a człowiekowi śmiercią jego istoty", nie m ó w i ą c o t y m , czym zagraża roślinom, zwierzętom 1 m i n e r a ł o m . Świat, w k t ó r y m p o d s t a w ą pewności jest czło­ wiek jako podmiot, rozstrzygający, co jest, a co nie jest bytem, zostaje zagrożony ludzkim woluntaryzmem, „bezwzględnoś­ cią nagiego chcenia w sensie rozmyślnego samorealizowania się we wszystkim". Człowiek opanowuje świat w złudzeniu, że jest panem bytu. Zamiast p o d d a ć sie prawdzie, zaczyna p o d d a w a ć p r a w d ę sobie, czyniąc z niej środek rozszerzenia swej władzy nad b y t e m , " Prawda staje się instrumentem panowania M ą d r o ś ć rozłącza się z inteligencją tą „imitacją ducha maskującą jego brak" (Wstęp do metafizyki), i ob­ umiera Dlatego antropocentryzm który wypisuje sobie na sztandarach hasła humanizmu, zawsze unieszczęśUwia kon­ kretnych empirycznych l u d z i Współczesne postmodernis­ tyczne pomieszanie języków podobnie jak jego p r a w z ó r na Wieży Babel, przychodzi jako kara za o w ą hybrS. y 3 0 32 4. Postmodernizm modernizmem podszyty „Najbardziej nawet radykalna kontestacja filozofii zmuszo­ na jest w fatalny (...) sposób przyjąć formę, logikę, oraz immanentne postulaty p o d w a ż a n e g o przez nią dyskursu filo- �• 33 zoficznego" - pisze Jacques Bouveresse. C h c ą c u n i k n ą ć powtórzenia i utrwalenia zwalczanych przez siebie grzechów, postmoderniści uciekają się zatem często do techniki dobrze znanej azjatyckim filozofom, do techniki łącznej negacji, czy też binegacji: ani to, ani to. T o wrażenie kompulsywnego unikania ryzyka, wiążącego się z posiadaniem p o g l ą d ó w , pogłębia się, gdy usiłują u n i k n ą ć krytykowanego przez siebie antropocentryzmu. Foucault powiedział kiedyś, że chciałby pisać tak. jakby nie miał t w a r z y . Dystans do kultury własnej generacji, odmowa identyfikacji z j a k ą k o l w i e k historyczną wspólnotą, zakaz zapożyczania pojęć opisowych z charak­ terystyki, j a k ą opisywanej rzeczywistości nadaliby sami jej uczestnicy - wszystko są to symptomy modernistycznego ukąszenia. W chwilę po wykazaniu, że każde pojęcie prawdy, wiarygodności, p r a w o m o c n o ś c i , obiektywności zawiera w so­ bie z konieczności pierwiastek antropocentryczny, w k t ó r y m nie ma nic niestosownego, bo prawda, obiektywność i wiary­ godność całkowicie go pozbawione są nonsensem, postmoder­ nizm natychmiast dystansuje się do swego odkrycia. Naj­ wyraźniej go nie unosi, przerysowuje, aż w k o ń c u mu za­ przecza. Zrozumienie dziejowości rozumienia, uwikłania w przesądy swego czasu i miejsca jest wielkim, nie k o ń c z ą c y m się wyzwaniem, z k t ó r e g o trudno wyjść zwycięsko, z za­ chowaniem twarzy i dobrego o sobie mniemania. Zamiast mozolić się nad zasadami i bez końca tłumaczyć z n a d u ż y ć , o ileż łatwiej ogłosić bezzasadność wszelkich roszczeń. Tyle, że całkowity dystans do własnej jaźni jest t a k ą s a m ą niewolą jak psychiczna niewolność. całkowity brak dystansu do własnej jaźni. Wpadamy w p u ł a p k ę , o p i s a n ą w paradoksie przez Reinera Wiehla: „wielu ludzi nie może zmienić swego życia, bo nie może przyjąć swej własnej istoty, i nie może przyjąć swej własnej istoty, bo nie może zmienić swego ż y c i a . " Absolutny relatywizm to bezruch, sztywność, łudząco podobna do kostyczności antyrelatywizmu. Nie jest to prawdopodobnie przy­ padek, że pisma Michela Foucault i niektórych innych postmodernistów tak często p r z y p o m i n a j ą styl filozofów anality­ cznych. Czarnowidztwo poznawcze dzisiejszych postmodernistów było wcześniej triumfalizmem rozumu naukowego. Nieobecność p o d m i o t u jeszcze bardziej niż w strukturalizmie unaocznia się w koncepcji języka autonomicznego, języka bez koniecznego znaczenia , języka-kłącza, z k t ó r e g o bulwy na wszystkie strony wyrastają różne lokalnie rozbłyskujące sensy. Metafora kartezjańskiego drzewa filozofii, w której przez wiele lat odzwierciedlała się n o w o ż y t n a idea osiadłej racjonalnej myśli, zostaje z a s t ą p i o n a metaforami z obszaru stepu i t r a w . Podobne zmiany nastąpiły w sferze ludzkich z a c h o w a ń . Jak powiada Zygmunt Bauman, postać pielgrzyma, weberowski znak ducha protestantyzmu, została z a s t ą p i o n a trzema znacz­ nie mniej podniosłymi figurami: koczownika, a gdy się okaza­ ło, że i jego drogi są niewspółmiernie regularne do chaosu świata, włóczęgi i t u r y s t y . P o c z ą t k o w o opozycja istnieje pomiędzy pielgrzymem, człowiekiem podążającym do z góry określonego celu, który nadaje sens k a ż d e m u stadium jego życia, i koczownikiem, k r ą ż ą c y m po kole czasu. W związku z zaniknięciem regularności „ p r z e m i a n sezonowych", para ta została wyparta przez figury włóczęgi i turysty. Włóczęga wędruje bez ustalonej trasy, przemierzając przestrzeń po­ zbawioną jakiejkolwiek semiotycznej struktury. Konstruuje trasę ad hoc, nie wie jak d ł u g o będzie w drodze, gdzie przypadnie ani jak d ł u g o potrwa następny postój. Trasa nie zależy od niego, tylko od okoliczności. T y m , co utrzymuje go * ruchu, jest rozczarowanie i nadzieja: „ d o przodu p o c i ą g a n y Przez nadzieję n i e s p r a w d z o n ą , od tyłu popychany przez nadzieję niespełnioną". W o l n o ś ć włóczęgi jest wolnością kra­ dzioną. Inaczej turysta, k t ó r y m o ż e sobie tę wolność kupić. Porusza się on po przestrzeni ustrukturyzowanej przez innych 34 35 36 31 38 39 40 turystów. Jest to przestrzeń sztuczna i kiczowata, ukształ­ towana według uproszczonej wizji z bedekera. Świat funkc­ jonuje w niej j a k o dostarczyciel w r a ż e ń , niewyczerpywalne zagłębie przyjemności. Z a p ł a t a gwarantuje turyście nieograni­ czone prawa, z prawem do moralnej ślepoty włącznie, zdej­ muje z niego wszelką o d p o w i e d z i a l n o ś ć . N a wielkich wakac­ jach żyje się w wakacyjnym, k a r n a w a ł o w y m tempie, świat jest „ r z a d k i " nieciągły wybiorczo konsumowany całkowicie uległy Turysta ma prawo i g n o r o w a ć tubylcze znaczenia Z tubylcami porozumiewa się w s p o s ó b zrytualizowany Jest blisko ludzi, a jednocześnie nieskończenie od nich daleko." W tei wizii nie ma mieisca na światłocień lei istotę stanowi wszechogarniające wyobcowZie. ' 5. Jak możliwa jest tubylczość? Wraz z tym pytaniem docieramy do terytorium, na k t ó r y m rozstrzyga się istota sporu modernizmu z jego radykalnym następcą. Umberto Eco w znanym Poslowiu do Imienia róży interpretuje postmodernizm j a k o p e w n ą d u c h o w ą formę, „ m o m e t " czy też punkt przegięcia, od k t ó r e g o rozpoczyna się schyłek każdego okresu kulturowego. Czy w naszej ponowoczesnej epoce, k t ó r a straciła n a i w n o ś ć i r o z p o z n a ł a siebie sama m o ż n a odzyskać utracona niewinność wyiść Doza cytat metajęzykowa grę m a s k a r a d ę ' ' Czy świat tubylczy zamknięty jest przed nami'na głucho'' Są to pytania k t ó r e jak żadne inne powinny dziś o b c h o d z i ć etnografa. ' 41 Oznaczają one nic innego j a k tylko pilną o d p o w i e d ź na pytania kolejne: o „ d o m " , o „ z a - d o m o w i e n i e " , o „ s w o j s k o ś ć " i o „przyswojenie", o „ o b c o ś ć " i o „ w y - o b c o w a n i e " . Jeśli modernizm, zgodnie ze swoją n a z w ą (a i zgodnie ze swoją p r a k t y k ą ) , jest p r ó b ą powiedzenia czegoś nowego, to wysiłkiem odpowiedzi na te wszystkie pytania będzie kierować intencja z gruntu odmienna: chodzić m i będzie o powiedzenie czegoś bardzo stareeo. do czeao wszakże właśnie no to aby rióiść dalej. t r z e b a V r a z powrócić. ' Naszym przewodnikiem po tym starym terytorium będzie spór Levinasa z Heideggerem o istotę miejsca, zamieszkiwania i wykorzystania, spór zaciekły i podszyty resentymentem. a jednocześnie dobroczynny, bo pogłębiający problematyczność wszystkich naszych p y t a ń . Obaj filozofowie pełni są sprzeczności. Pięknie mówi Levinas: „zamieszkiwanie nie umieszcza sie w świecie obiektywnym lecz świat obiektywny umieszcza się w pewnym stosunku do mojego zamieszkiwa­ n i a " ' Jednoczesne jednak przyjmując kartezjańskie pojęcie przestrzeni i świata (jako res extenla rozciągłości) filozof popada w n a t u r a l i z m gdy interpretuje Miejsce jako miejsce w świecie obiektywnym Wrośnięcie w pejzaż przywiązanie do Miehca b e z l o ó r e e o ' świat straciłby znaczenie i ledwie m ó d b v śmieć ó w 4 43 ^«SL^SmJSrt 1961 S a s n!e m ó e 7 o r z e w i d z i e ć nosTmodernizmu cały i e s o a r t y k u l I ł a T z n l e byćmożliwy si^orS toteż w s ^ CU Czy rzeczywiście Heidegger dal p o d s t a w ę do takiej interp­ retacji swojej koncepcji miejsca, skoro p o d s t a w o w ą cechą zamieszkiwania, cechą tworzącą miejsce, jest jego zdaniem postawa nietechniczna, nieuprzedmiotowiające chronienie czegoś, otaczanie opieką, „ p o z o s t a w i a n i e czegoś w jego is­ tocie"? „ R a t u j ą c Ziemię, nie w ł a d a m y nią, nie p o d p o r z ą d 7 �kowujemy jej sobie od władania i p o d p o r z ą d k o w y w a n i a sobie tylko krok do bezgranicznego wyzysku" - pisze w Budo­ wać, mieszkać, myśleć* . Dopiero nauczywszy się mieszkać, człowiek będzie miał miejsce, nie odwrotnie. Sądzę, że interp­ retowanie miejsca w duchu naturalistyczno-kartezjańskim, jest interpretacją w duchu Się, która sama siebie uchyla: można bowiem mieszkać w jednym miejscu cale życie i nigdy go nie za-mieszkać, można też całe życie być w drodze, wszędzie będąc u siebie. Warto rozważyć tę kwestię w odniesieniu do figur włóczęgi i turysty. Kolejny spór dotyczy zadomowienia i wyobcowania. „ P o ­ gaństwo - pisze Lévinas - to duch lokalny: nacjonalizm od strony tego, co okrutne i bezlitosne, a więc bezpośrednie naiwne i nieświadome. Drzewo rośnie i zagarnia dla siebie wszystkie soki ziemi. L u d z k o ś ć zakorzeniona, posiadająca Boga wewnętrznie wraz z sokami, które d o c h o d z ą do niej z jej ziemi, jest ludzkością lasem, ludzkością przedludzką. Nie należy d a ć się zwieść pokojowi lasów." „Wszelkie słowo jest wykorzenieniem. Wszelka rozumna instytucja jest wykorze­ nieniem. Powstanie rzeczywistego społeczeństwa jest wykorze­ nieniem - kresem egzystencji, w której «u siebie» jest ab­ solutem, w której wszystko pochodzi od wewnątrz. P o g a ń s t w o to zakorzenienie, niemal w znaczeniu etymologicznym. Poja­ wienie się Pisma nie jest p o d p o r z ą d k o w a n i e m ducha literze, lecz zastąpieniem rodzimego gruntu l i t e r ą . " I znowu spór filozofów dotyczyć będzie każdego słowa. Światu dojrzalej, świadomej siebie religii Pisma, Lévinas przeciwstawia p o g a ń s t w o „ o węźlastych korzeniach", pojmu­ j ą c je j a k o naiwność i nieświadomość, nieokrzesaną i niepiś­ mienną. Zacznijmy od końca: dlaczego wszelkie słowo jest wykorzenieniem? Czy „być u siebie" znaczy tylko: być bezwiednie, „tak jak płonący ogień", by przywołać w tym miejscu cytowane wcześniej arystotelejskie rozróżnienie architekton-cheirotekion? Czyż nie mieszka się w języku? Wspo­ mnijmy Sto lat samotności, co stało się z mieszkańcami domu w Macondo, gdy zaczęli z a p o m i n a ć nazw p r z e d m i o t ó w ? Jak widać, różne rozumienia domu, zamieszkiwania i wyobcowa­ nia skrywają diametralnie różne podejścia do języka i czasu, rozbieżne ontologie i mity stwórcze. Hermeneuci (oprócz Heideggera mam tu na myśli przede wszystkim H . - G . Gadamera), głosząc język j a k o „ d o m bycia", stwierdzają, że mówienie nie przychodzi po stworzeniu *, ale, 0 ile jest nazywaniem „ i s t o t n y m " , czyli „ w ł a ś c i w y m " " p r z y ­ daje rzeczom bytu, wydobywa ich istotę, pozwala, by stalr się sobą. Jeśli uznajemy, że to właśnie język uczynił człowieka człowiekiem, k r ó t k o m ó w i ą c , jeśli akceptujemy językowy przełom, j a k i d o k o n a ł się w filozofii zachodniej, zadomowie­ nie nie będzie nam się kojarzyć z nieświadomym i ciemnym, „ p o g a ń s k i m " trwaniem w milczeniu, ale właśnie z „pełnią mowy". Pojawia się jednak warunek: tak j a k świat jest światem wtedy i tylko wtedy, gdy staje się w języku, tak samo język jest językiem wtedy i tylko wtedy, gdy przedstawia się w nim świat. (Jest w tym nakaz przedstawieniowości, istotny, bo zwalczany przez p o s t m o d e r n i s t ó w ) . ' Warunkiem prawdy jest by język był Mitte, medium, dzięki k t ó r e g o dwie należące do siebie rzeczywistości, myślenie i bycie, a także człowiek 1 świat, m o g ą się r o z p o z n a w a ć . Tak więc właściwe słowo nas oswaja, zadomawia, podczas gdy słowo niewłaściwe, nieauten­ tyczne - odbiera nam siebie, wpycha nas w wyobcowanie. Powiedzieliśmy j u ż o różnicy p o g l ą d ó w na temat obcości wewnętrznej. A co z zewnętrzną'' K i m jest obcy i j a k możliwe jest z nim porozumienie? O d p o w i e d ź Lévinasa jest heteronomicznym nakazem przedkładania T y ponad Ja, nieoczekiwaniem wzajemności, „etyką, wyprzedzającą ontologie". Trzeba wszakże p a m i ę t a ć , że ó w heteronomiczny tryb moral­ ny wyrasta w twardych realiach religii Przymierza, w której obcym (mam tu na myśli etnologiczne, nie Lévinasowskie 6 47 48 4 52 znaczenie tego słowa) jest niesprawiedliwy , ten, który łamie Prawo: przeciw niemu „trzeba sprawiedliwości, to znaczy p o r ó w n a n i a , koegzystencji, współczesności, zebrania, porząd­ k u , tematyzacji, (...) współobecności na stopie równości, jakby przed s ą d e m " . Ta religijna perspektywa, jakkolwiek zro­ zumiała, nie wróży dobrze wzajemnemu zrozumieniu ludzi, n a r o d ó w i kultur. Religie, szczególnie monoteistyczne, nie­ chętnie idą na kompromis. Wie o tym sam Levinas, gdy rozważa pytania, czy na gruncie prawdy religii tolerancja jest rzeczą p o ż ą d a n ą . 53 5 4 D u ż o lepiej rysują się hermeneutyczne widoki na spotkanie z obcością. Gadamerowskie z ducha twierdzenie, że obcość drugiego jest nieprzezwyciężalna tylko wówczas, gdy nie znając sami siebie, wszelką obcość przypisujemy wyłącznie obcym, jest wezwaniem do problematyzowania swojskości po to. by wzbogacić się obcością, której uczyniliśmy miejsce w szczelinach domu. Z powodu istnienia w czasie i ludzkiej „ s k o ń c z o n o ś c i " (poznawczej i innej) dom człowieka jest ruchomy, jest ciągle w drodze. Człowiek bytuje w świecie na m o d ł ę syna marnotrawnego, wciąż odchodzi i powraca. P o w r ó t syna marnotrawnego nie jest jednak cofnięciem się do punktu wyjścia, ale raczej zadomowieniem się w obcości, k t ó r a niepostrzeżenie stalą się domem: „ O d k r y w a m y wówczas, że ruch, który wydawał się wygnaniem, w rzeczywistości był powrotem zaś to co w chwili wyjściu wyduwciło się domem było tylko stacją w p o d r ó ż y " Wbrew obawom zazdrosnych b o g ó w w konfrontacji z tym co obce człowiek nie traci wcale własnej tożsamości (o ile nie była to tożsamość fałszywa) nie staje się kimś innym ale raczej bardziej s o b ą 5 5 5<i P o r ó w n a n i e optyki Levinasa i h e r m e n e u t ó w poucza, iż: tubylczość, rozumiana j a k o autentyczne, wciąż na nowo tracone i odzyskiwane zadomowienie, istnieje tylko w drugim z tych światów, w rzeczywistości, k t ó r a nie jest dana. lecz za-dana, to znaczy n i e d o m k n i ę t a w swej tożsamości, otwarta i . na interpretację, i co ważne, do swego pełnego bytu niezbędnie potrzebująca człowieka. Tubylczość, podobnie jak miejsce, nie jest więc pojęciem naturalnym, lecz kulturowym, kulturowo uzyskiwanym i traconym, jak' dziedzictwo, k t ó r e g o się nie pielęgnuje lub język, którego się nie ćwiczy. Gruntem naszego zakorzenienia są przesądy epoki historycznej do której należy­ my. Wszyscy je mamy, jednak nie wszyscy godzimy się z tym. Ucieczka od p r z e s ą d ó w to znak rozpoznH wczv modern izmów. 5 5 8 6. Ostrzeżenie przed superalienacją. Konkluzja Postmodernistyczna odmowa uczestnictwa we wszystkich wielkich metanarracjach współczesności („dialektyka Ducha, hermeneutyka znaczenia, wyzwalanie się podmiotu myślącego lub działającego, tworzenie bogactw"), odrzucanie identyfika­ cji z wszelką w s p ó l n o t ą k u l t u r o w ą lub historyczną. „Proteuszowe p r z e k l e ń s t w o " , nie zdoła oczyścić ponowoczesności z modernistycznej skazy. Ten, kto, j a k niegdyś Nietzsche, sądzi, że „należy a b s t r a h o w a ć od własnej osoby, bo istnieje wiele h o r y z o n t ó w , w których należy umieć się przemieszczać, ten w gruncie rzeczy nie ma ż a d n e g o horyzontu h i s t o r y c z n e g o * i nie jest w stanie osiągnąć p r a w d y " . J a k m ó w i ł a m wcześniej, właśnie to dążenie postmodernizmu do prześcignięcia i po* 1 rzucenia własnego poznawczego cienia u w a ż a m za symptom ukrytego w nhn modernizmu, posługującego się podobnie a n o n i m o w ą , abstrahującą od egzystencji koncepcją prawdy (po Heideggerze nadal uniwersyteckie katedry wypełnione są ' profesorów-fachowców którzy własną egzystencję zo- j stawiają przed w y k ł a d e m w kącie j a k zmoczony parasol" )Prowadzi ona do podobnych zniszczeń jak te które wynikają z anonimowej o d w r ó c o n e j od świata techniki- Z każdym nowym odkryciem otwiera sie nowa otchłań Jesteśmy coraz bardziej samotni w tajemniczej pustce wszechświata." Tak więc zastosowanie kategorii zadomowienia - wyobS7 58 �cowania do k r y t y k i zjawiska p o n ó w o c z e s n o ś c i jest programo­ wym anachronizmem. Wynika on z przekonania, że, po p i e r w s z e, nie wolno się d a ć zwieść pozorom n a d ś w i a d o m o ­ ści postmodernizmu; stanowczo o b s t a w a ł a b y m przy tezie, że zdanie „ n a s z a wiedza jest większa od naszej samowiedzy", prawdziwe jest też w odniesieniu do niego. P o zastosowanie wspomnianej kategorii wynika z drugie nieufności wobec postulatu, by p o n o w o c z e s n o ś ć t r a k t o w a ć j a k o zjawisko całkowicie a u t o n o m i c z n e . 53 Istnieją bowiem uzasadnione po­ wody do obaw, że w swym dochodzeniu sprawiedliwości, w ż ą d a n i u z r ó w n a n i a wszystkich t y p ó w dyskursu, postmoder­ nizm ustanawia nowy ukrvty typ przemocy: wymusza an-archię ( k t ó r a wszakże też jest o k r e ś l o n ą arche, J e d n ą z nich jest w s p ó ł c z e s n a eksplozja nacjonalizmu i religijnego fundamentalizmu. Bez kategorii wyobcowania wydaje się ona całkowicie niezrozumiała Jak powiada Erhard K ä s t n e r , opuszczone o ł t a r z e zamieszkiwane są przez demony. Oto szkic sytuacji: sfrustrowani „ n a u k o w y m ś w i a t o p o g l ą ­ d e m " n o w o c z e s n o ś c i , światem bez Boga i bez sensu, ludzie tak d ł u g o znoszą wyobcowanie póki modernizm z jego instytuc­ j a m i przymusu trzyma się mocno Po upadku n o w o c z e s n o ś c i zaś w obliczu natarcia postmodernistycznego chaosu zaczyna­ j ą o r g a n i z o w a ć s a m o o b r o n ę Sytuacje pogarsza wycofujące sie ze swoich funkcji współczesne p a ń s t w o k t ó r e pozostawia po sobie d o t k h w a ^ ^ ^ ^ S ^ zasadą), całkowicie o b o j ę t n ą wobec wszystkich tych m a ł y c h historii, jakie opowiadają sobie z w y k l i ludzie, należący do tego samego co i on społeczeństwa. Uporczywe zainteresowanie, jakie wciąż żywią o n i dla rzeczy tak «przestrzałych» j a k z w y k ł a rozmowa, konsensus, s o l i d a r n o ś ć czy harmonia, musi koniec końców z o s t a ć uznana za o z n a k ę tego, że ulegli cji." mistyfika­ 6 0 Potrzeba zadomowienia, rozumienia o t a c z a j ą c e g o świata nie jest wszakże przejściowym kaprysem historii. Ludzie z niej nie zrezygnują, prędzej zrezygnują z postmodernizmu. W star­ ciu rozumu praktycznego z teoretycznym zawsze o p o w i e d z ą się po stronie tego pierwszego. Ignorowanie tej prawdy z reguły prowadzi do g r o ź n y c h konsekwencji. N a d c h o d z i nowi b a r b a r z y ń c y , p r z y n o s z ą c ze s o b ą wielką symplifikację, z a p o w i e d ź nowego modernizmu. Trzeba zająć się światem, zanim oni wyjaśnią go ze szczętem. Trzeba o d z y s k a ć u t r a c o n ą tubylczość, zanim, zmieniona nie do poznania, zostanie przymusowo doprowadzona do miejsca. k t ó r e jej i nam w y z n a c z ą . PRZYPISY l Zbigniew Herbert, List. z tomu: Marwa natura z wędzidłem. Wroclaw 1993, s. 166-7 Jean-François Lyotard. La condition postmoderne. Rapport sur le savoir. Paris 1979. s. 7. Tłumaczenie fragmentu ukazało się w „Literatu­ rze na Świecie" 1988, nr 8-9, s. 280-300, w przekładzie A . Taborskiej. 'Tamże. 'Jacques Bouveresse, Racjonalność i cynizm. „Literatura na Świecie", 1988, nr 8-9. s. 342-386, przeł. M . Kowalska. Jean-François Lyotard, U Différend. Paris 1983, s. 9 Tegoż, La condition postmoderne, op. cit., s. 97 J. Bouveresse. Racjonalność i cynizm, op. cit., 366 • Chodzi wszakże o zaangażowanie, nie zaś o modniarstwo lub o agresywną defensywność, którą opisuje Jacques Derrida, mówiąc 0 złych stróżach humanistyki, którzy traktują np. dekonstruktywizm jako zagrożenie, „nigdy nie podjąwszy próby zrozumienia historii 1 systemu norm, specyficznych dla swojej instytucji, ani deontologii własnego zawodu. Nie pragną oni wiedzieć, jak od początku X I X wieku pod czujnym spojrzeniem rozumu tworzyła się ich dyscyplina, szczegól­ nie w swej nowoczesnej (...) postaci. Zasada rozumu może dawać obskuranckie i nihilistvczne skutki. Można jc widzieć tu i tam, w Europie i w Ameryce, wśród tych którzy przekonani sa że bronią filozofii literatury i nauk humanistycznych przed nowym sposobem kwestiono­ wania ich racji bytu które icst w istocie nowym stosunkiem do iezyka • e d y c j i , nową afirmacia nowym stylem brania na siebie odpowiedzial­ ności". Principle of Reason The Unhersitv in the Eves ofltS Pupih -Diacritics", jesier,1983'. s. 15 'Tautologię tę, stosowaną tu dla odróżnienia od terminów z zakresu nistoni sztuki, zastępować będzie zwykła „nowoczesność" (za Bauma­ nem) lub „modernizm". T o właśnie nad nią medytował w Bambusowym Gaju Starszy Brat, Jeden z mistrzów Józefa Knechta, bohatera Gry szklanych paciorków Hermana Hessego. Traf chce. że rokowi 1993 patronuje właśnie heksagrąm XVIII. Zygmunt Bauman. Nowoczesność i zagląda. Warszawa 1992, s. 15 Tamże, . 13 "Tamże, s. 15 'Esej Biesy, z tomu: Ogrtidnauk, Lublin 1991, s. 118. Wiara w prawa rozwojowe, pisał Miłosz, sprawia, że umysł zachowuje się jak zając, który " "osie znalazł się w zasięgu świateł nadjeżdżającego samochodu: nie mozc juz z niej ^-JŚĆ [k | ę po oświetlonej elektorami szosie. or. Joanna Tokarska-Bakir. Tożsamość etnografa, nie publikowa­ li maszynopis referatu na seminarium prof. Aldony Jawłowskiej kwietniu 1992. Powrócę do tego w dalszej części artykułu. 1 3 8 7 1 0 s a m p o z e l y 0 D l c c n a w a s n ą z g U D 1 0 Idąc za modną metaforą Deleuze'a i Guattariego należałoby powiedzieć: z nieznanego kłącza wyrasta zarówno modernizm, jak i jego postmodernistyczna krytyka. Gilles Deleuze, Felix Guattari, Klacze, przeł. B. Banasiak, „Colloquia Communia", 1988, nr 1-3, s. 221-237 Marcel Granel, Cywilizacja chińska, Warszawa 1973, s. 47 Za: Joseph Needham, Science and Civilisation in China, t. 2, Oxford 1956, s. 28 " Z a s t ę p o w a n i e alfabetu mongolskiego czy wietnamskiego i arabs­ kiego (w Turcji) łacińskim, zaś arabskiego w Azerbejdżanie - cyrylicą, umotywowane chęcią niesienia oświaty w lud. odcięło od źródeł tradycji miliony ludzi, którzy od tej pory nie mogą odczytać nawet nagrobków swoich przodków. Będzie to nie tylko osławione pranie mózgów, ale także maszyny edukacyjne komunizmu i faszyzmu, znakomicie ujęte w ironicznym skrócie wspomnień Szymona Perela Europa. Europa, które stały się podstawą znanego filmu Agnieszki Holland. Józef Tischner, Myślenie według wartości. Kraków 1982, s. 171 "Emmanuel Lévinas, Totalité et infini. L a Haye 1961, s. X " Michel Haar, Ambiwalentna obecność Nietzschego w pismach Heideggera, „Ogród. Kwartalnik", 1992, nr I , s. 101, przeł. R. Lis. " M a r t i n Heidegger, Pytanie o technikę, (w:) tegoż. Budować, miesz­ kać, myśleć, oprać. K . Michalski, Warszawa 1977, s. 231 " T e n wątek na marginesie Heideggera i arystotelejskiej Metafizyki bardzo ciekawie rozwija Jacques Derrida, w cytowanym wyżej tekście Principle of Reason: The University in the Eyes of Its Pupils, op.cit., s. 18 " K o p i a też jest re-prezentacją, tyle że nie wykorzystującą kryjącej się w niej możliwości przyrostu bytu, możliwości, by rzecz „stalą się sobą", a nie tylko odtworzeniem czego innego. Budować, mieszkać, myśleć, op.cit.. s. 294 Tamże, s. 246 " T a m ż e , s. 195, podkreślenie moje J T B . " T a m ż e , s. 146 J . Tischner, Myślenie według wartości, op.cit., s. 122. Jak bardzo zaciążył nad tym myśleniem Hegel z poglądem, że świadomość rodzi się tylko przez czyn, że kontemplacyjne odczucie podmiotu nie ujawnia podmiotu, ale przedmiot. " O tym braku szacunku les philosophes dla empirycznych mężczyzn i kobiet pisze Zygmunt Bauman w swym artykule Moralne obowiązki, etyczne zasady, który ukaże się w jednym ? najbliższych numerów „Etyki". " J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, op.cit., s. 351 » Za: Richard Rorty, Habermas i Lyotard o postmodernizmie, w: Postmodernizm-kultura wyczerpania?, oprać. M. Giżycki, Warszawa 1988, s. 80 1 7 1 8 2 0 2 1 2 7 2 8 3 1 9 �3 5 Reiner Wiehl. Cierpienie człowieku związane z brakiem wewnętrznej wolności, nie publikowany referat na seminarium prof. K . Mauri na w grudniu 1991 Por. Iris Murdoch, Against Dryness, za: R. Rorty. Habermas i Lyotard o postmodernizmie, op.cit., s. 80 " „Myśliciel postmodernistyczny uważa za całkowicie oczywisty - c h o c i a ż w żadnej mierzenie wynika to z przełomu językowego, jaki miał miejsce w filozofiach zachodnich i na który powołuje się Lyotard - pogląd, według którego język, wyzwolony z wszelkiego rodzaju zależności od użytkownika, stanowi jedyną liczącą się rzeczywistość, jaką należałoby mieć od tej pory na uwadze." Jacques Bouveresse, Raejonainość i cynizm, op.cit., s. 377 " G i l l e s Deleuze, Felix Guattari, op.cit., s. 225 "Bogdan Baran, Postmodernizm, Kraków 1992, s. 179 Źródłem mojej wiedzy jest wykład Zygmunta Baumana, Wzory koczownika, włóczęgi i turysty, wygłoszony w Sali Okrągłego Stołu P A Ń w marcu 1993 « Bogdana Barana komentarz do pomysłu Umberto Eco (Dopiski na marginesie «Imienia róiy», (w:) Imię róży. Warszawa 1991, prze!. A. Szymanowski), że „postmodernizm jest uniwersalną jakością każdej epoki, jej ironicznym metajęzykiem", podchodzi z jego pracy pl. Posmodernizm, op.cit., s. 164 Emmanuel Lévinas, Totalité et infini, op.cit., s. 125 « Ludwig Binswanger, Wspólbycie Mnie i Ciebie, (w:) Filozofia dialogu, oprać. Bogdan Baran, s. 187: „Codzienne obcowanie ludzi, ich mała i wielka polityka owładnięte są pewnym jednoznacznym im­ peratywem i działaniami na rzecz jego sprecyzowania, uregulowania i zorganizowania. Imperatyw ten to: «ôte-toi que m'y mette». Pytając o modus przestrzenności, w którym możliwy jest (...) ó w imperatyw (...) zwracamy się od razu ku modusowi rozciągłości, ku txtensio w sensie karlezjańskim. (...) Takie ujecie przestrzeni i świata wypływa - jak lo pokazał Heidegger (Sein und Zeit, § 22-24) - z jednostronnej obserwacji na bycie jako na stałą obecność." ** Emmanuel Lévinas, Heidegger. Gagarin i my, (w:) Trudna wolność. Eseje o judaizmie. Gdynia 1991, przeł. A. Kuryś, s. 248 Tamże. •"Tamże, s. 322 Trudna wolność, op.cit., s. 145 C a ł k o w i c i e pomijam tu autonomiczność medium pisma, przyjmuję za Gadamerem stanowisko logocentryczne. Pismo jest słabszą reprezen­ tacją mowy. Całkowicie inaczej myśli Emmanuel Lévinas. Du Sacré au Saint. Paris 1977, s. 136: „Ten świat nie jest zatem tym, co człowiek mógłby zaprojektować lub chcieć (...), on nie wyszedł ze stwórczej wolności człowieka. Człowiek wkroczył w świat już całkowicie uczyniony." 3 6 4 0 4 2 4 s 4 7 48 4 5 s ° Eigemlich - 'właściwy', zgodnie z intencją krytyczną, dostrzegalną wewnątrz słowa, tłumaczone było przez Krzysztofa Michalskiego jako •autentyczny*. Bogdan Baran stosuje terminologię literalną, 'właściwy - niewłaściwy', por. tegoż, Saga Heideggera, Kraków 1990, s. 55nn. Rozróżnienie to. zarzucone przez Heideggera po Sein und Zeit. jest bardzo przydatne w interpretacji pojęć z okresu Budować, mieszkać, myśleć, m.in. właściwego (autentycznego) i niewłaściwego (nieautentycz­ nego) bycia techniki, etc. Tamże, s. 135 " Z punktu widzenia hermeneutyki tendencja do autonomizacji języka w postmodernizmie (dużo o niej pisze Baran, Postmodernizm, op.cit.) jest tvm samym co jego instrumentalizacja. Jak pisze Palmer, myśleć tak o języku to pozwolić, by ogon merdał psem. Richard E . Palmer, Hermeneutics. Interpretation Theory in Schleiermacher, Diithey, Heideg­ ger and Gademer, Evanslon 1969, s. 204 " O ile w Trudnej wolności Lévinas pisał „Mesjasz to Ja, być Ja to być Mesjaszem" (op.cit., s. 93), o tyle w Dieu qui vienne à Vidée stwierdza, że istnieją wyjątki: „Mój opór zaczyna się, kiedy zło, które mi czyni (drugi) jest czynione trzeciemu, który jest także moim bliźnim (...). Ja jest prześladowane i jest ono odpowiedzialne za prześladowanie, którego doznaje. Lecz «na szczęście» nie jest ono samo; są trzeci, a nie można dopuścić do tego, aby prześladowano trzecich". Za: M . Jądraszewski, Wobec Innego. Relacje między podmiotowe wfilozfii Emmanuela Lévinesa, Poznań 1990. s. 265 "Autrement quélre ou au-delà de l'essence, za: M . Jçdraszewski, Wobec Innego, op.cit., s. 264 Religia i tolerancja, (w:) tegoż, Trudna wolność, op. cit., s. 180-183 Joel C . Weinsheimer, GadamerS Hermeneutics: A Reading of "Truth and Method", New Haven 1985, s. 70 " T a m ż e . Por. Joanna Tokarska-Bakir, Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1:1992, s. 3-4 "Andrzej Bronk, Rozumienie, język, dzieje. Filozoficzna hermeneutyka H.-G. Gadamera. Lublin 1988, s. 260 K . Michalski, Heidegger, [wstęp do:] M . Heidegger, Budować, mieszkać, myśleć, op.cit. s. 10 Zbliżone, choć nie tak radykalnym językiem wyrażone żądania znajdują się w artykule Zygmunta Baumana, Socjologia i ponowożytność, (w:) Racjonalność współczesności. Między filozofią a socjologią, oprać. H . Kozakiewicz, E . Mokrzycki, M.J. Siemek, Warszawa 1992, s. 27-29 J. Bouveresse, Racjonalność i cynizm, op.cit., s. 364 Nawiązuję tu do cytowanego już wykładu Zygmunta Baumana, Wzory koczownika, włóczęgi , turysty. " Por. J. Tokarska-Bakir, op.cit. "Zygmunt Bauman, Wzory koczownika.... op.cit. i Ą ! S 5 6 5 9 6 0 6 1 Charakterystyczne zdobienia n a d o k i e n n i k ó w w domu polskim we wsi Skorbudany. Fot. L . M r ó z . 10 I J Î , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95b5d042b61cebf56d29e975b60d6fee.jpg 5a96d5bc5a4911baffe6d4e971d841c9 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b219e971d0bb929224bcd35e72ec59b.jpg ea89e88643bc7b2a8340dbdebbc89343 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Opuszczony tartak / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo przemysłowe ; tartak ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają nieczynny tartak (1) oraz widok na koło napędowe z korytem doprowadzającym wodę (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.3.6_01 PAE_FNK_33.38.XI_H.1.3.5_01 budownictwo przemysłowe budynek przemysłowy okolice Leska tartak Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d32889c137ad15ea2aec600d80708a4.pdf 14afad85eca8d7972403a868b5232586 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4241 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe dom z wyżką Orawa - budownictwo drewniane Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3953 Title A name given to the resource Orawski dom z wyżką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.6, z.1-6; s.36-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Dom z wyżką, wieś Harkabuz, pow. Nowy Fot. R. Targ. Reinfuss. ORAWSKI DOM Z WYŻKĄ ROMAN O b s e r w u j ą c tradycyjne budownictwo ludo­ we na obszarze ziem polskich, widzimy, że rozwój chałupy wiejskiej szedł z reguły po linii rozbu­ dowy w kierunku poziomym. Pominąwszy nie­ które obszary zachodnie, gdzie tu i ówdzie wy­ stępują budynki piętrowe, obcego zresztą po­ chodzenia, wszędzie mamy do czynienia z doma­ mi parterowymi, które dopiero w ostatnich cza­ sach pod wpływem architektury miejskiej za­ czynają rozrastać się wzwyż, uzyskując izby na poddaszach, pięterka itp. Jedyny wypadek, gdzie w tradycyjnym naszym budownictwie wiejskim przejawiła się tendencja do rozmieszczania wnętrz w kierunku pionowym stanowi tzw. „chałupa z wyżką" występująca u nas głównie 36 REINFUSS na terenie Orawy, obok zwyczajnych domostw parterowych. Od tych ostatnich różni się cha­ łupa z wyżką, tym, że na strychu posiada zbu­ dowaną obszerną komorę, służącą jako spichlerz, do której prowadzi wejście z ganeczku, biegną­ cego wzdłuż licowej ściany budynku. W części dolnej, budowa chałupy z wyżką nie odbiega od innych góralskich budynków mieszkalnych. Widoczne to jest zarówno w planie, jak i w kon­ strukcji ścian na parterze. Jeśli chodzi o plan przyziemia w chałupie z wyżką, najprostszą, a zarazem najczęstszą formę stanowi budynek, składający się z sieni biegnącej przy ścianie szczytowej i dwóch izb, umieszczonych jedna za drugą, z których pier- �wsza z piecem do gotowania nosi nazwę „izby czarnej", druga zaś „izby białej", t j . świetlicy (tabl. I , rye. 1). Niekiedy obok trzech wymie­ nionych wnętrz, występuje też komora, umiesz­ czona bądź za izbą białą, przy drugiej ścianie węższej, bądź po przeciwległej stronie sieni. W pierwszym wypadku (tabl. I , ryc. 2) wejście do komory znajdujące się w ścianie licowej wiedzie wprost z pola, tak, że obserwując front budynku, widzimy na bokach dwoje drzwi, a w pośrodku między nimi szereg okien, należących do izb mieszkalnych. W drugim wy­ padku (tabl. I , ryc. 3) komora umieszczona jest w bezpośrednim sąsiedztwie sieni, przy czym wchodzi się do niej bądź z pola (tabl. I , ryc. 3), bądź z sieni. Komora z wejściem z sieni zmienia się łatwo w izdebkę mieszkalną, tworząc formę przejściową od chałupy o planie jednostronnie rozwiniętym (tzw. przez Puszeta „chałupa je­ dnoizbowa" ) do symetryczne dwuizbowej. ją - 4 ICZ.^ 5 L/i J.B. U .1_ J 1 v S x L a 1. Podszkle. К J.B- J.CZ. 2. Podszkle. J J.CZ. <. J.B. ULi.l.J <. S i XCZ.^ IB. L.jUL-1* 3. Podsarnie 4. Harkabuz. Г / OB KLP S v J.CZ. < J.B. _,L.1.J 5. Harkabuz. -/ / ШШ J.CZ. J J.B. OB KLP ав S^lCZ.l. к IB. 1 —/ Zagrody, w których występują chałupy z wyż­ ką, posiadają zazwyczaj oddzielne budynki go­ spodarcze, ustawione najczęściej równolegle do budynku mieszkalnego (ryc. 3). Czasem zdarza się, że budynki gospodarcze stoją w przedłuże­ niu (ryc. 6), a wyjątkowo pod kątem prostym. Piękny okaz tego typu spotykamy w Harkabuzie, przy drodze wiodącej do Podsarnia. Jest to stara, opuszczona już zagroda, złożona z bu­ dynku mieszkalnego, o planie t y m samym, co przedstawiony na tabl. 1/1, do którego od strony sieni, pod kątem prostym, przylega rozległy budynek gospodarczy, składający się ze spich­ lerza, stajni i stodoły (ryc. 5). Przestrzeń mię­ dzy sienią części mieszkalnej, a spichlerzem, na­ kryta jest dachem, pod którym mieści się wo­ zownia. W gospodarstwach mniej zamożnych, łączono pomieszczenia gospodarskie pod wspól­ nym dachem z częścią mieszkalną. Przykładem takiego układu może być chałupa z Bukowiny (tabl. I , ryc. 6), gdzie po jednej stronie si°.ni widzimy dwie izby mieszkalne, po drugiej boisko do młócenia, za którym przy ścianie szczytowej znajduje się obora. Podobny układ spotykamy też w planie chałupy z Podsai/iia (tabl. I , ryc. 7), różniący się od poprzedniego tym, iż za izbami mieszkalnymi przy ścianie szczytowej znajduje się komora z wejściem od pola. Prócz podziału poprzecznego, który występo­ wał w planach omawianych dotychczas, zdarza się w chałupach z wyżką również podział równo­ legły do ściany licowej. Widzimy go najczęściej w związku z sienią. W chałupach poprzednio opisanych, sień wypełniała całą przestrzeń, między dłuższymi ścianami budynku, posiada­ - 6. 8. — / Bukowina. -/-I I£,L / I L I A 7. Podsarnie. lCZ^J.B. .1 . . —I jj:z.\J3. 9. Bukowina, э Podszkle. к Ul Л A, 1CZ. > IB. IB. L_ L l _ 1 <s. J 14 11. Podszkle. 10. Podsarnie. sza / / RL — /л uaz ав KLP / I / 12. Zubrzyca Górna. L 43 13. _• 1V,- Podwilk. BL uaz L . ' l ' . XI / 14. Podsarnie. bL —/ Pb —1 — / к -/4 y/m/m s 1CZ. PIL J.B. L J 1 , — L 15. Zubrzyca TABLICA I. PLANY Górna. CHAŁUP. 37 i �Ryc. Fot. 2. Dom z wyżką z Piekielnika, pow. Nowy Targ. z Archiwum Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Ryc. 3. Dom z Podwilka, pow. Nowy Targ. Fot. z Ar­ chiwum Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. jąc z reguły drzwi na przestrzał. W kilku jedna­ kowoż wypadkach, zanotowano poprzeczny po­ dział sieni na dwie części, z których jedna po­ została nadal sienią, w drugiej zaś urządzono komorę. Wejście do tej komory wiodło bądź z sieni (Tabl. I , ryc. 8, 10), bądź z przylegają­ cej do niej czarnej izby (Tabl. I , ryc. 9 ) . Cza­ sem zdarza się, że równolegle do ściany licowej podzielona zostanie dawna komora. Widzimy to w chałupie z Podszkla (Tabl. I , ryc. 11), gdzie komora sąsiadująca z sienią rozdzielona została na dwa pomieszczenia, jedno stanowi izdebkę mieszkalną, drugie zaś używane jest nadal jako komora. Niekiedy omawiany t u podział podłużny spotykamy też w izbach mieszkalnych. W Zu­ brzycy Górnej, na roli Chrapkowej znajduje się stary, nie zamieszkały już dom (ryc. 7 ) , posia­ dający wąską, długą komorę, biegnącą przy t y l ­ nej ścianie budynku, wzdłuż obydwu izb. Wej­ ście do komory prowadzi z sieni, umieszczonej przy ścianie szczytowej (Tabl. I , ryc. 12). Nie­ jako <ia'szą konsekwencją poprzedniego planu, jest rozmieszczenie wnętrz w chałupie z Pod­ wilka. Widzimy tam (Tabl. I , ryc. 13) odcięte ścianą podłużną dwa pomieszczenia, jedno z wej­ ściem od sieni szczytowej stanowi komorę, dru­ gie z wejściem od izby białej — alkierz. Podobbny rozkład wnętrz zanotowano też w Podsarniu (Tabl. I , ryc. 14). Obok chałup o planie wywodzącym się z typu asymetrycznego (Tabl. I , ryc. 1), spotyka się na Orawie, znacznie zresztą rzadziej, domy z wyżką o planie przyziemia symetryczno-dwuizbowym. W chałupach tych, oś budynku sta­ nowi sień z dwoma izbami po bokach (ryc. 4 ) . Rozwiniętym bogato okazem tego typu jest pu­ blikowany już ) dworek sołtysi Moniaków z Zu­ brzycy (Tabl. I , 15, ryc. 8), oddany przez ro­ dzinę Lattyaków Państwu, w celu stworzenia tam muzeum regionalnego. Chałupy z wyżką, podobnie j a k i parterowe budynki na Orawie, stawiane są na fundamen­ cie, ułożonym z surowych głazów, układanych bez zaprawy. Celem fundamentu jest przede wszystkim niwelacja terenu i dlatego częstym zjawiskiem jest częściowe wprowadzenie fun­ damentu, a mianowicie w tych tylko miejscach, gdzie teren ulega obniżeniu (ryc. 9 ) . Pod bu­ dynkiem znajduje się piwnica o ścianach zbudo­ wanych z surowego kamienia (ryc. 9, 10). Pier­ wszy wieniec zrębu, czyli tzw. „przyciesie", związane są dla większej wytrzymałości na za­ mek, ściany zaś, układane najczęściej z bierwion jodłowych, posiadają węgieł na „rybi ogon", rzadziej „ n a zamek" lub „na obłap". W budow2 Ryc. U- Chałupa z wyżką o planie symetrycznym, dwu­ izbowym z Podwilka na Orawie. Fot. z Arch. Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 38 �Ryc. 5. Dom z wyżką i budynek gospodarczy, dostawiony pod kątem Harkabuz, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss 1949 r. Ryc. 6. Polhora na Orawie słowackiej. Chałupa z wyżką. Fot. z Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Ryc. 7. Dom z wyżką. Zubrzyca prostym. Archiwum Górna, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss 1948 r. �8 — 1 9 С • гi я — в и с I i n с T J г Ł 1 ] [' LJ i?2/s. г?. Dworek Moniaków o z Zubrzycy Górnej, "b — a1 wg szkicu wykonanego w terenie przerysował "—ć' Z. Milczanowski. nictwie orawskim, belki zrębu są bądź obra­ biane w ten sposób, że posiadają przekrój w formie kwadratu o ściętych narożach, lub z połówek, które do środka zwrócone są stroną płaską, na zewnątrz zaś, bądź całkiem nie ob­ robioną, bądź o licu lekko ściosanym. W opusz­ czonej już dziś chałupie Czopa, z roli Chrapkowej w Zubrzycy Górnej, nawet część miesz­ kalna budynku (obydwie izby), zbudowana jest z drzewa okrągłego, co w budownictwie oraw­ skim jest już dziś bardzo rzadkim zabytkiem. Zarówno w ścianach zewnętrznych, jak i działowych, 8 względnie 9 belka wypuszczona jest mniej więcej na 1 m przed zrąb chałupy. Wzdłuż ściany licowej na tych wypustach, czyli tzw. „tragarzach", spoczywa „przedwysce", czyli ganeczek, służący do komunikacji z ko­ morą zbudowaną na strychu. Tragarze, wysta­ jące przy ścianach węższych i tylnej, służą do podtrzymywania okapu dachu. O jedną, lub dwie belki powyżej wystających tragarzy, po­ łożona jest powała: (rys. 9) w sieni z desek, w izbie białej i stajni z belek. W izbie czarnej, ze względu na kurny piec, zadymiający wnę­ trze, powała wznosiła się o dwa, lub nawet o trzy wieńce wyżej, niż w izbie białej. Na tej wysokości, gdzie w izbie białej znajdowała się powała, w izbie czarnej biegną wzdłuż ścian 40 �Ryc. 9. Dom Czopa z Zubrzycy tzw. „polenie", t j . masywne półki z okrągla­ ków, na których suszono drzewo opałowe, len itp. Nad boiskiem, o ile było ono pod jednym dachem z częścią mieszkalną, powała znajduje się mniej więcej na poziomie powały w izbie czarnej, ażeby wozy, naładowane snopami, mogły wjechać do środka. W starej chałupie Czopa, z Zubrzycy Górnej, belki powały w izbie białej spoczywają bez­ pośrednio na tragarzu, którego ozdobnie wy­ cięty koniec przechodzi do izby czarnej (ryc. 9). „Wyżka", czyli komora, znajdująca się na piętrze, zbudowana jest zawsze nad izbą białą Górnej. (ryc. 9 ) . W chałupach, które j a k np. dom J ó ­ zefa Trybuły, w Rabie Wyżnej, posiadają dwie izby białe, na dwóch końcach budynku, a nad oboma izbami wznoszą się wyżki. W dworku Moniaków z Zubrzycy Górnej, wyżki zbudo­ wane są przy obydwu ścianach szczytowych nad alkierzami. Wyżka stanowi dosyć obszerne pomieszcze­ nie, o ścianach zbudowanych na węgieł i ma­ sywnej powale ułożonej z belek. Jak widać na rysunku 10, ściany wyżki równoległe do dłuż­ szych ścian budynku w górnej swej części na­ chylone są ku środkowi, zgodnie z położeniem połaci dachu. Rozwiązanie takie nie stanowi 41 �Ryc. 12. Chałupa z r. 1860, właściciel Jan Moniak, Zubrzyca Górna. Fot. R. Reinfuss 1948. Ryc. 13. Chałupa z Harkabuza. 1949 r. Fot. Roman Reinfuss jednak reguły. O wiele częściej spotyka się domy, w których tylna ściana wyżki jest nieco cofnięta, powała zaś i ściany schodzą się ze sobą pod kątem prostym. Jak widać z powyższego opisu, uzupełnio­ nego przez ryc. 11, powały, w różnych częściach budynku, biegną na różnych poziomach, przy czym najbardziej wyniesiona jest w górę po­ wała wyżki. Zewnętrzne ściany zrębu (nie l i ­ cząc wyżki), wyprowadzone są zwykle ponad tragarze „przedwysca" o 7 wieńców, co równa się niemal wysokości ściany w izbie białej. Po­ wstaje w ten sposób pojemny strych, nakryty wraz z wyżką dachem krokwiowym. W chałupach takich, j a k wspomniana już chałupa Czopa z Zubrzycy Górnej, gdzie wyżka posiada strop załamany „płatew", na której osadzone są krokwie, stanowi najwyższa belka, zamykająca od góry krawędź ścian strycho­ wych (ryc. 10). Tam zaś, gdzie wyżka nie do­ chodzi do zewnętrznej, tylnej ściany budynku, płatew, lekko wysunięta na zewnątrz, biegnie wzdłuż górnej krawędzi nie zewnętrznej ściany budynku, lecz wyżki (ryc. 11). Dach chałupy posiada najczęściej kształt czterospadowy (ryc. 2), czasem przyczółkowy, lub przyczółkowo-naczółkowy, wyjątkowo dwu­ spadowy z okapem bocznym (ryc. 16). W dachu czterospadowym i przyczółkowym, konstrukcja podtrzymująca wyższe połacie dachu wsparta jest bądź na najwyższych belkach zrębu, bądź na płatwiach, umieszczonych na wystających rysiach (ryc. 9 a). Obszerny okap dachu, który od frontu na­ krywa ganek, z tyłu zaś i z boków spływa do wysokości wystających na zewnątrz tragarzy, nie jest oparty na krokwiach dachowych, lecz na krótkich krokwiach dodatkowych. Krokiewki te, górnym swym końcem przymocowane są do tej samej płatwi co krokwie właśnie, dołem zaś wpuszczone w belkę, zwaną przez Orawców „płatwią" lub „oblamkiem", która leży poziomo na końcach tragarzy. Dach kryty jest z reguły gontami. Czasem, dolna krawędź zamiast gon- Ryc. 14. Chałupa z wyżką podparta słupami, Katarzyny Zondlak w Podsarniu. Fot. R. Reinfuss 1949 r. Ryc. 15. Dom z podwyscem rozbudowanym w balkon. Podsarnie, pow. Nowy Targ. Fot. J. Pieniążek 1928 r. 42 �Ryc. 16. Chałupa Ryc. 17. Chałupa z Piekielnika. Fot. dr M. Gotkiewicz 1919 r. z Piekielnika, przeniesiona z Lipnicy, data na sosrębie 193U. Fot. dr M. Gotkiewicz. 43 �Ryc. 18. Konstrukcja przedwysca, Podsarnie. Fot. R. Reinfuss 1918 r. tów pobita jest (podobnie jak na Podhalu) tar­ cicami. Wyjątkowo zamiast gontu pojawia się czasem jako material do krycia dachu słoma, poszywana w schodki (ryc. 17). Na licowej ścianie dachu znajdują się zwykle jeden, lub dwa dymniki, a na końcach kalenicy sterczące, rzeźbione pazdury. Na ścianie szczy­ towej dostrzec można czasem półokrągły „ko­ szyczek" (ryc. 8, 13). Pominąwszy pewne różnice w proporcji po­ szczególnych części budynku, pozwalające roz­ różnić chałupę z wyżką, od domu parterowego, jedyną zewnętrzną cechą charakterystyczną dla Ryc. 19. Przedwysce chałupy z r. 1729 Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ. Ze zbiorów P. M. Etn. w Krakowie. 44 omawianych t u chałup z komorą na piętrze, jest wspomniany już poprzednio ganek, czyli „przedwysce", biegnący wzdłuż całej ściany frontowej. Z istniejących dziś domów z wyżką, jedynie dworek Moniaków w Zubrzycy Górnej, z dwoma wyżkami umieszczonymi po przeciw­ ległych końcach budynku, posiada 2 oddzielne przedwysca (rys. 8 ) . Podobnie rozwiązany był problem przedwysca w starej, pochodzącej z roku 1729 chałupie z Czarnego Dunajca, któ­ rej fotografia (ryc. 19) znajduje się w archi­ wum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Bardzo interesujący (aczkolwiek zupełnie wyjątkowy) przykład rozwoju przed­ wysca obserwujemy w chałupie z Podsarnia (ryc. 15). Widzimy tam dom z przedwyscem, którego środek zamienił się w rodzaj balkonu, wysuniętego ku przodowi i podpartego od dołu profilowanymi słupami. Jak wspomniałem poprzednio, „przedwysce" położone jest na „tragarzach", powstałych przez wypuszczenie przed zrąb chałupy 2 belek, wcho­ dzących w skład każdej ze ścian poprzecznych (ryc. 21). Zwykle belka górna długa jest mniej więcej na 1 metr, druga zaś, która j ą podpiera od dołu nie przekracza połowy poprzedniej. Na końcach górnych tragarzy umieszczony jest tzw. „oblamek niżni" t j . gruba belka, stanowiąca krawędź zewnętrzną „przedwysca". Przestrzeń między oblamkiem niżnim, a ścianą domu, wy­ pełniają deski, stanowiące podłogę. W więk­ szości „przedwysc" w oblamku niżnim, osadzo­ nych jest w różnych odstępach 5 drewnianych kolumn (ryc. 12), połączonych u góry poziomo biegnącym „oblamkiem wyżnim", na którym wspiera się krawędź dachu (ryc. 21, 22). Mniej więcej w połowie wysokości kolumn biegnie zwykle pozioma poręcz. Czasem może to być t y l ­ ko zwyczajna grubsza tyczka, przeważnie jednak poręcze są dość starannie wykonane i związane konstrukcyjnie z kolumnami. Przestrzeń między poręczą, a niżnim oblamkiem bywa niezabudo­ wana, czasem widzimy tam jednak starannie wykonaną ukośną kratę lub ściankę z pionowo biegnących desek. Inną, zdaje się chronologicz­ nie wcześniejszą formę stanowi przedwysce w rodzaju tego, które przedstawione jest na ryc. 21. Jest ono zwykle niższe, pozbawione kolumn i poręczy, zaś górny oblamek, podobnie jak i dolny, położony jest również na wystają­ cych tragarzach. Wejście na przedwysce wiedzie bądź wprost z pola po drabinie (ryc. 22), bądź drzwiami, wiodącymi ze stryszku nad sienią. Tam, gdzie �tragarze podtrzymujące przedwysca są już po­ ważnie nadwątlone, podpierają je niekiedy od dołu szeregiem pionowych słupów (ryc. 21). 1. Zubrzyca Górna. 2. Zubrzyca Górna (okno od ze­ wnątrz). to samo okno od wewnątrz. \ ) A. Jabłonka. 6. 5. Piekielnik (r. 1820). Bukowina (r. 1877). 8. Harkabuz (r. 1890). 7. Podszkle (r. 1861). Okna w starej chałupie orawskiej były małe, niemal kwadratowe (Т. I I , ryc. 1). Konstruk­ cyjnie obramienie okna składało się z dwóch belek pionowych, które u dołu były wpuszczone wprost w belkę zrębu, u góry zaś zwieńczone poziomym ocapem (Т. I I , ryc. 2 ) . Otwór okna zamknięty był przybitą z zewnątrz ramą, po­ dzieloną pionowo dwoma lub trzeba listwami, między którymi wprawione były szyby. Po­ przeczki między listwami dostosowane do roz­ miaru szyb wypadały zwykle na różnych pozio­ mach (Т. I I , ryc. 2, 6 ) . W pomieszczeniach magazynowych, jakimi są komory, zamiast okien spotyka się czasem pro­ ste otwory, podobne do strzelnic, wycięte wzdłuż szpary między dwoma belkami. W budynkach nowszych, otwory okienne zaopatrzone są w f u ­ tryny z desek, w których osadzone są na zawia­ sach dwudzielne ramy do otwierania. Drzwi występują zasadniczo w dwóch od­ mianach, jedna z nich posiada wykrój prosto­ kątny, druga u góry zakończona jest łukiem, powstającym przez umieszczenie po rogach ozdobnych „zastrzałów". Odrzwia o wykroju półkolistym, występują wyłącznie w ścianach zewnętrznych budynku. Zwykle spotykamy je w drzwiach wiodących do sieni, zanotowano je­ dnak wypadki, że występowały one w spichle­ rzach (ryc. 23), a nawet w komorach, o ile wej­ ście do nich wiodło z pola. We wnętrzu chałupy uwagę skupia przede wszystkim izba czarna. Do dnia dzisiejszego za­ chowało się jeszcze we wsiach orawskich (Zu­ brzyca Górna, Podwilk, Podsarnie), kilka cha­ łup kurnych, posiadających urządzenia ogniowe bez przewodów kominowych. Piec na Orawie umieszczony jest między izbą czarną a białą, przy ścianie przeciwległej do ściany licowej, zaopatrzonej w okna. Ściana roz­ dzielająca izbę czarną od białej, przechodzi nad piecem w ten sposób, że mniejsza jego część nalepą i otworem czeluści znajduje się w izbie czarnej (ryc. 25), reszta zaś w izbie białej. 9. Podwilk (r. 1863) okna TABLICA U. bliźniacze. OKNA. Piec, zbudowany przeważnie na drewnianej podstawie bity jest z gliny, czasem z częściowym zastosowaniem kamieni. W podstawie znajduje się rozległe pomieszczenie, w którym trzyma się kury lub króliki, u wylotu czeluści, nad roz­ ległą nalepą, wisi na łańcuchu lub drewnianym haku kocioł do grzania wody. 45 �Ryc. 20. Konstrukcja urządzenia wentylacyjnego w kurnej chałupie, Zubrzyca Górna. W czasie gotowania strawy garnki umieszcza się na płaskim, żelaznym trójnogu, tzw. „dynarku", stojących na nalepie. Podczas palenia, dym wydobywający się z czeluści pieca lub z ogniska rozłożonego na nalepie snuje się po izbie i ucieka przez tzw. „woźnicę", t j . kwadra­ towy otwór wentylacyjny, umieszczony w po­ środku powały. Woźnica od góry posiada drew­ nianą klapę, przybitą na skórzanych zawiasach, którą można podnosić, względnie zamykać przy pomocy drążka, umieszczonego ruchomo na osi w pośrodku klapy. Ażeby otwór woźnicy dało się dowolnie regulować, w dolnej części drążka wpuszczonych jest kilka kołków, które można zaczepiać o drewniany hak, wbity w belkę bie­ gnącą środkiem izby na wysokości „poleni" (ryc. 20) (przyściennych półek do suszenia drzewa). W chałupach nowszych często zdarza się, że nowoczesny piec kuchenny z blachą i popielni­ kiem postawiony jest obok dawnego, kurnego pieca piekarskiego. Ostatnio, w wielu domach, kurne piece piekarskie poburzono, zastępując je nowoczesnymi. Izba biała, znacznie niższa od czarnej, posiada powały z belek leżących bezpośrednio na tra­ garzu biegnącym przez środek izby, w kierunku równoległym do ściany licowej budynku. Zdobnictwo w ludowej architekturze oraw­ skiej odzna-cza się dużym umiarem i szlachet­ nością formy. Licową ścianę zrębu, o kolorze surowego, spatynowanego drzewa, przecina na wysokości 2/3 od dołu pozioma linia „przed­ wysca", wspartego na ozdobnie wycinanych tra­ garzach (Т. I V ) . Zwykle bogatszą formę nadaje cieśla tragarzowi górnemu, na którym bezpośre- �Rye. 22. Wejście po drabinie na „przedwysce", Górna, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss Zubrzyca 1949 r. dni o wspiera się belka „oblanka". Najczęściej posiada ona profil wycięty w kształcie litery „ S " ( Т . I V , 4—9), z charakterystycznym, pro­ stokątnym wypustem na końcu. Wypust ten, od dołu posiada czasem wycięty szereg trójkątnych zębów (Т. I V , 5, 6). Tragarz dolny, którego celem jest wzmocnienie tragarza górnego, sięga jak wiemy, tylko do połowy jego długości. Za­ kończenie tragarza dolnego jest również ozdo­ bnie, choć skromniej profilowane. Wyjątkowo w jednej z chałup, opracowywanych w Podsarniu, zdarzyło się, że tragarz górny leżał nic bezpośrednio na tragarzu dolnym, lecz o jeden wieniec niżej. Wolne miejsce, jakie się na sku­ tek tego między tragarzami wytworzyło, wy­ pełnione zostało pionowo stojącym słupkiem w formie walca ( Т . I V , 9 ) . „Oblamek", leżący na górnym tragarzu, stanowi zwykle belka o przekroju kwadratowym, nie posiadająca ża­ dnych ozdób, niemniej zdarzają się czasem wy­ padki, że belka — oblamka posiada krawędzie dolne ukośnie sciosane, a w miejscach, gdzie wspiera się na tragarzach ozdobne zacięcia. (Т. I V , 8 ) . Osadzone w oblamku pionowe słupy „przed­ wysca" są w górnej swej części profilowane. Jeżeli przestrzeń między poręczą przedwysca, a dolnym oblamkiem szalowana jest pionowymi deskami, zakończenia, ich bywają często ozdo­ bne (Т. I I I , 13). Okna, których konstrukcję podano na innym miejscu, od strony zewnętrznej budynku posia­ dają często nadokienniki wycinane z deski (Т. I I , 5 ) . W kompozycji orawskich nadokien­ ników uderza silny wpływ stylów historycznych, a zwłaszcza baroku (Т. I I , 8 ) . Od strony izby, framuga okienna posiada brzegi wewnętrzne pięknie profilowane ( Т . I I , 4 ) . W niektórych domach zarówno ocap, jak i belki pionowe okien, zdobione są rytem, o wijących się motywach roślinnych (Т. I I , 5 ) . W pośrodku ocapu, od wewnątrz wycięte bywają znaki o charakterze apotropeicznym, jak np. krzyż, gwiazda itp. Drzwi wejściowe, wiodące z pola do sieni (a czasem i do komory), w starszym zdobnic­ twie orawskich mają górą wykrój półkolisty, Ryc. 23. Drzwi do spichrza, Harkabuz. Fot. R. 1949 r. Reinfuss y. -• - — свиди. 1 1 — — »—гг-]я �Jorglaniw I. II. III. 1. granica teren polskiej miejscowości, występowała Sidzina, 3. Zubrzyca 5. państwa, Orawy, gdzie występuje lub chałupa z wyżką: 2. Zubrzyca Górna, Dolna, 4. Lipnica Lipnica Wielka, 6. Mała, Chyżne, 7. Orawka, 8. Podwilk, 9. Podsarnie, 10. Spytkowice, 11. Raba 12. Harkabuz, 13. 14. Piekielnik, Wyżna, Bukowina-Podszkle, 15. Czarny Dunajec. Trata na ® RYC. 24. ZASIĘG DOMU Z WYŻKĄ POLSKI NA TERENIE w rogach zaś ozdobnie wycięte zastrzały (Т. V, 3—15). Architektura drzwi podkreślona jest umiejętnie przez zastosowanie kołkowania, które jednak na Orawie nigdy nie jest tak bo­ gate jak np. na Podhalu. Podobnie jak okna, tak i futryny drzwi zdobione są ponadto cza­ sem rytem o motywach roślinnych ( Т . V , 2, 12, 15), a na belce górnej trafiają się krzyżyki (Т. V, 6), rozety ( Т . V, 4), lub tzw. krzyż św. Andrzeja o ramionach zwróconych ukośnie do góry (ryc. 23). Tafla drzwi zbita jest z desek, biegnących równolegle w kierunku pionowym (Т. V , 1, 3, 4, 6, 9, 11, 13, 15), poziomym ( Т . V, 7, 8), lub ułożonych ozdobnie ( Т . V , 5, 10, 14). Wśród tych ostatnich zdarza się czasem motyw słońca (Т. V , 12). Ryc. 48 25. Kurny piec. Podsarnie, pow. Nowy Targ. Oprócz drzwi o wykroju półkolistym, wystę­ pują też prostokątne, przy czym kształt belki górnej byw a czasem wycięty ozdobnie (Т. V, 1). Wewnętrzne drzwi budynku, wiodące z sieni do izby i z izby czarnej do białej lub komory, po­ siadają z reguły wykrój prostokątny. Czasem na belce górnej spotykamy rzeźbiony motyw, podobny do występującego w gotyku „oślego grzbietu" (Т. V , 2 ) . Wewnątrz, poza oknamH drzwiami zdobiony jest „sosręb", t j . belka poprzeczna, wspierająca strop nad izbą białą. Ozdobne tragarze oraw­ skie publikowane już były w pracy Baraba­ sza ), tu wspomnę jedynie, że główną ozdobą, umieszczoną w pośrodku sosrębu jest rzeźbiona rozeta, najczęściej 6-płatkowa, znajdująca się w otoku z trójkątnych ząbków. Po obu stro­ nach rozety umieszczona jest data budowy i na­ zwisko fundatora. Czasem tragarze przyozda­ biano też rytymi motywami roślinnymi, z cha­ rakterystycznym kwiatem tulipana. W związku z opisem konstrukcji, wspomnia­ łem już o tym, że dachjr, którymi kryte są cha­ łupy z wyżką, posiadają najczęściej kształt czterospadowy lub rzadziej przyczółkowy, względnie naczółkowo-przyczółkowy. W tych ostatnich, pionowa część ściany szczytowej, szalowana jest deskami, przy czym trafia się ozdobne układanie desek. Czasem na ścianie szczytowej dachu widoczny jest półokrągły „ko­ szyczek" (ryc. 8), charakterystyczny dla daw­ nego budownictwa drewnianego, po obu stroT 3 �nach zachodnich Karpat i wschodnich Sudetów. Kalenice dachów na obydwu końcach zdobią sterczące pionowo przysadkowate pazdury, za­ kończone stożkowato (Т. V I I , 3, 4) lub zębatą koroną (Т. V I I , 1, 2 ) . Nowszym nabytkiem jest pazdur w formie krzyżyka (Т. V I I , 5 ) . ucięte gładko, zakończenia belek w ścianie lico­ wej, czasem szpary między belkami. Całkowite bielenie ścian należy do wielkiej rzadkości. Opisane t u chałupy z wyżką występują na stosunkowo niewielkim obszarze, ograniczają cym się do wsi polskiej Orawy i kilku najbliż­ Dymniki, występujące na frontowej połaci szych, położonych po stronie słowackiej, obejmu­ dachu, posiadają formy dosyć urozmaicone. je miejscowości sąsiadujące z Orawą od północy Prócz dymników kształtu półkolistego (Т. V I , i wschodu, a mianowicie: Sidzinę, Spytkowice, 1), trafiają się dymniki o trójkątnych ścian­ Rabę Wyżną i Czarny Dunajec ) . Ścisłych ana­ kach bocznych, nakryte bądź daszkiem jedno­ logii do chałupy z wyżką nie spotykamy ani na spadowym (Т. V I , 2, 3), bądź dwuspadowym terenach pobliskich, ani, o ile m i wiadomo, dal­ ze szczytem, zwróconym ku ścianie bocznej szych. Drewniane donry piętrowe z gankiem (Т. V I , 4, 5 ) . M . T r e t e r ) wspomina o wystę­ przypominającym przedwysce, które występują pujących na Orawie dymnikach, których dachy na terenie Czech (ok. Mielnika, Newelkowa, dwuspadowe przechodzą od frontu w półstożek. Palicka, Litomyśla, Kral. Hradca, Czeskeho Otwory dymników, listwy obrzeżające daszki Duba, Turnova, Sobótki, Mladego Boleslava), bywają wykonane ozdobnie. Na dymnikach kry­ Moraw (ok. Roznova) i Słowacji (ok. Żiliny, tych daszkami dwuspadowymi umieszczone są Dolnego Kubina, Brzezny) ) wykazują podo­ bieństwo czysto optyczne. Budownictwo to bo­ pazdury ( Т . V I I , 5). W orawskim budownictwie, zdobnictwo przy wiem reprezentuje typ wysoko rozwinięty, pomocy bielenia występuje bardzo rzadko i to w którym piętro wykorzystane jest całkowicie stosunkowo niedawno. Bielone są zakończenia dla celów mieszkalnych. Najbliższe geograf i cz5 4 6 a O 5 4 7 11 12 13 14 TABLICA III. OZDOBY PRZEDWYSCA. 1. Podszkle (r. 1830), 2. Podszkle (r. 1885), 3. Bukowina (r. 1886), U. Podwilk (r. 1863), 5. Podszkle (r. 1862), 6. Podwilk (r. 1870), 7. Podsarnie (1881), 8. Podsarnie (r. 1886), 9. Podwilk (r. 1830), 10. Harkabuz, 11. Pod­ sarnie (r. 1845), 12. Raba Wyżna (r. 1852), 13. Podszkle (r. 1899), Ц. Podszkle (r. 1875). 49 i �nie naszej Orawie domy piętrowe występują w Cziczmanach koło Żiliny (ryc. 26), Dolnego Kubina, czy w Trstenie, nie posiadają jednak, jak słusznie podkreśla Bednarik ) z „wyżkami" bliższych związków. Domy piętrowe w Trstenie, ze swymi arkadami i loggiami stanowią przy­ kład budownictwa mieszczańskiego, wykształco­ nego na wzorach renesansowych, domy zaś w Cziczmanach (pochodzenia prawdopodobnie obcego, niemieckiego) ) , również daleko odbie­ gają od interesujących nas domów orawskich. W porównaniu z mieszkalnym domem w Czicz­ manach, czy Velicki R. Dolnego Kubina, oraw­ ska chałupa z „wyżką" jest bez porównania pry­ mitywniej sza. Wyżka stanowi t u zamknięte po­ mieszczenie w obrębie rozległego strychu, nie jest dostosowana do potrzeb mieszkaniowych, nie ma okna, wejście zaś do niej, gdy „przed­ wysce" jest niskie, bywa często utrudnione. 7 1. Podsarnie (г. 1881). - 2. Podsarnie (г. 1888). t p 3. Harkabuz (г. 1893). 5. Podszkle (r. 1861). Ą. Podszkle (r. 6. Bukowina (r. 1875). 1886). Szukając genezy chałupy z wyżką, nie po­ trzebujemy wychylać się zbytnio poza granice Orawy. Z opisu planu i konstrukcji umieszczo­ nego na wstępie wiemy, że część przyziemna budynku t k w i jak najściślej w tradycjach miej­ scowego budownictwa parterowego. Porównu­ j ą c plan i konstrukcję dolnej części domu z wyżką, z wiejskimi budynkami parterowymi, znajdziemy jak najściślejsze analogie nie tylko na samej Orawie, ale i na pobliskiej Żywiec­ czyźnie, w Gorcach czy na Podhalu. Nowym elementem jest jedynie „wyżka", stanowiąca w istocie spichlerz postawiony na strychu bu­ dynku parterowego. F o r m ą wyjściową dla niej może być tzw. „sypaniec", który jako odrębny budynek wchodził niekiedy w skład gospodar­ skiego obejścia. W „Orlim Locie" z r. 1938 opi­ sałem konstrukcję „sypariców", czyli spichlerzy, występujących w Kacwinie na Spiszu ). Inte­ resującą cechą tych drewnianych, na węgieł stawianych budowli była konstrukcja powały, polegająca na tym, że dzięki zwężaniu się belek w górnej części ścian szczytowych, powała na­ bierała kształtu sklepionego. 9 7. Podsarnie (r. 1845). 9. Podsarnie 8. Podwilk (r. \r. 1830). 1811). TABLICA IV. TRAGARZE OZDOBNE, DŹWIGAJĄCE „PRZEDWYSCA". 50 Powierzchnia zewnętrzna ścian, nabitych kołkami, wylepiona była dla ochrony od ognia grubą w a r s t w ą gliny (ryc. 28). Z wierzchu, l i tylko siłą własnego ciężaru wspierał się lontowy, dwuspadowy dach, który bez trudu można byłe zrzucić przy pomocy zwyczajnego, strażackiego osęka. „Sypańee", o konstrukcji wyżej opisanej, lub bardzo zbliżonej, rozpowszechnione są sze­ roko wzdłuż południowych stoków Karpat, przechodząc również w kierunku Sudetów. Na terenie Polski spotykamy je poza Spiszem, na południowo-zachodnich kresach Łemkowszczy- �/ 4 Piekielnik \ 2 Piekielnik (rok 1820) В Jabłonka (rok 1923) Jabłonka Piekielnik (rok 1842) Zubrzyca Górna (rok 1850) 7 8 Podwilk Harkabuz 1 Piekielnik (rok 1820) 40 44 Podwilk Orawka (rok 1880) 41 TABLICA V. DRZWI Jabłonka (rok 1843) 4U Podwilk 42 Jabłonka (rok 1852) 45 Zubrzyca Dolna 51 i �2. 5. TABLICA 52 Sidzina. VI. DYMNIKI. Podsarnie. zny, u Wengrinów, w okolicy Muszyny. W zbli­ żony sposób budowane są spichrze, notowane w niektórych wsiach nadgranicznych na śląsku, koło Raciborza. Zakarpacki spichlerz z wieńco­ wym sklepieniem, występujący j a k widać z po­ wyższego tu i ówdzie również i po naszej stronie Karpat w swej zasadniczej konstrukcji ma pe­ wne rysy wspólne z orawską wyżką. Jeśli z sypańca zdejmiemy dach, który i tak jest na nim zupełnie luźno zawieszony, usuniemy ze ścian pancerz z gliny i kołki, pozostanie jednownętrzny budynek (ryc. 28) o konstrukcji wę­ głowej, górą sklepiony w sposób zbliżony do niektórych wyżek. Pomieszczenie gospodarcze o charakterze magazynowym, jak spichrze, p i ­ wnice mają z reguły wejście wprost z pola, co ułatwia zarówno załadowywanie, j a k i wyłado­ wywanie przechowywanych tam zapasów. Ten wzgląd powoduje, że w wielu komorach spoty­ kamy wejścia wprost z pola. Ta sama tendencja przejawia się w chałupie z wyżką, gdzie spich­ lerz — sypaniec został w ten sposób wybudo­ wany na zrębie parterowej chałupy, by drzwi od niego znalazły się w podwyższonej licowej ścianie budynku. Pociągnęło to za sobą w kon­ sekwencji konieczność zbudowania na zewnątrz urządzenia ułatwiającego dostęp do nowego po­ mieszczenia, co rozwiązano w formie ganku — przedwysca. Wyjątek stanowi chałupa z Podsarnia, budowana w r. 1811, w której wejście do wyżki prowadzi od wewnątrz, ze strychu. Chałupa ta przedwysca oczywiście nie posiada, wyżka zaś, ukryta całkowicie pod dachem, jest zewnątrz zupełnie niewidoczna. Wypadek ten dla budownictwa orawskiego jest atypowy. Być może, że ta odbiegająca od normy konstrukcja jest wynikiem jakiejś późniejszej przebudowy. �TABLICA 1. Podszkle (r. 1862), 2. Jabłonka, VII. PAZDURY. 3. Podwilk (r. 1870), U. Podwilk (r. 1830), 5. Podszkle (r. Przyczyną, która spowodowała złączenie spi­ chlerza z budynkiem mieszkalnym była niewąt­ pliwie chęć uchronienia się od kradzieży. Dziś jeszcze Orawiacy wypytywani o walory wyżki podkreślają znaczne bezpieczeństwo, jakie daje ona na wypadek zakusów ze strony niepożąda­ nych gości. Dom z wyżką, która dziś występuje już na Orawie w niewielkiej liczbie, nigdy nie był tam typem panującym niepodzielnie. Bu­ downictwo to zrodziło się i kontynuowało w obrębie klas najzamożniejszych mieszkań­ ców wsi, t j . dziedzicznych sołtysów i kmieci. Ubogi, lub nawet przeciętnie zamożny góral orawski nie posiadał w swym obejściu oddziel­ nego spichlerza i nie odczuwał potrzeby chro­ nienia swego dobytku w trudno dostępnym schowku. Jedynie zamożni mogli ponosić cię­ żary związane z wystawieniem domu pochłania­ jącego przeszło dwa razy więcej budulca niż dom parterowy i odpowiednio znaczniejszej ro­ bocizny. Nie jest łatwo odpowiedzieć na pyta­ nie, kiedy mogło się odbyć owo przeniesienie luźno stojącego spichrza na powałę partero­ wej chałupy. Większość domów z wyżką stoją­ cych dziś na Orawie i w jej sąsiedztwie, po­ wstało w ciągu wieku ubiegłego. Istnieją jednak domy z wyżkami datowane z r. 1811 (Podsar­ nie, własność Józefa Jurczaka), 1784 (Dworek Moniaków z Zubrzycy), nawet 1729 (Czar­ ny Dunajec), względnie 1711 r . ) , co wskazuje, że wykształcenie się tego typu należy przesunąć na wiek X V I I I . O ile chałupa z wyżką jest istotnie wytworem lokalnym, który powstał i rozwinął się w obrębie dzisiejszego zasięgu, przesuwanie jej powstania poza wiek X V I I nie jest możliwe, gdyż jak wynika z materiałów historycznych, zebranych przez Semkowicza, w wieku X V I na Orawie zaczęły dopiero po­ wstawać pierwsze osady. Jako ewentualny czas 1899). wytwarzania się interesującego nas typu bu­ downictwa pozostaje jedynie wiek X V I I , co jest tym bardziej prawdopodobne, że w tym właśnie czasie góry nasze były widownią zamieszek wo­ jennych i walk na tle społecznym, które stan bezpieczeństwa w Karpatach wydatnie zmniej­ szały. Powstanie chałupy z wyżką stworzyło na Orawie możliwość powstania budownictwa z piętrem mieszkalnym. Liczne przykłady uczą nas bowiem, iż komora z łatwością przekształca się w alkierz lub świetlicę. Orawska wyżka nie przeszła nakreślonego wyżej procesu ewolucji od pomieszczenia magazynowego do mieszkal­ nego, co można przypisać postępującemu w miarę rozdrobnienia gruntów zubożeniu. Wzrastająca drożyzna budulca, którego tak wiele trzeba było zużyć przy budowie chałupy spowodowała, że chałupy te stawiane jeszcze przed pierwszą wojną światową zostały osta­ tecznie ze współczesnego budownictwa ludo­ wego wyrugowane. W czasach międzywojen­ nych, wiele chałup z wyżką zostało przebudo­ wanych, wyżki i przedwysca pokasowano, ściany 1 0 Ryc. 26. Piętrowy dom z Cziczman na Słowacji. 53 �Bye. 27. Najmłodsza z istniejących chałup z wyżką, zbudowana w r. 1901. Sidzina, pow. Myślenice. Fot. B. Beinfuss 1948 r. strychów obniżono i pokryto nowym dachem i tak powstały z nich domy parterowe, niczym nie odbiegające od innych chałup orawskich. Z nielicznych już domów z wyżką, które zostały do chwili obecnej, wiele stoi opuszczonych, nie­ zamieszkałych, lub ewentualnie użytkowanych jako szopy, gdzie przechowuje się zużyte narzę­ dzia itp. rupiecie. Ilość tych domów maleje z każdym rokiem, gdyż właściciele rozbierają je na opał lub na przebudowę. Chałupa z wyżką, stanowiąca dziś zabytek epoki minionej, nie­ długo zniknie z krajobrazu wsi orawskiej ) . Ze względów naukowych i muzealnych, należa­ łoby jednak zastanowić się nad tym, w j a k i sposób kilka najbardziej wartościowych okazów można by od zniszczenia uchronić? W chwili obecnej pod opieką konserwatorską znajduje się 1 1 wspomniany przeze mnie kilkakrotnie dworek Moniaków. Fakt ten, bardzo pocieszający, nie wyczerpuje jednak całego zagadnienia, gdyż dworek ten ze względu na stanowisko socjalne swych dawnych właścicieli (nobilitowany ród sołtysi), nie może być uważany za typowy przy­ kład orawskiego budownictwa włościańskiego. Wydaje mi się rzeczą celową roztoczenie opieki konserwatorskiej przynajmniej na dwa jeszcze budynki z wyżkami, z których jednym byłby opuszczony dom Czopa stojący w Zubrzycy Górnej, na roli Chrapkowej, budowany archa­ icznym sposobem z okrąglaków, drugim zaś stara chałupa z Podsarnia posiadająca do dziś k u r n ą izbę czarną z kotłem nad nalepą i pełne urządzenie, ilustrujące wnętrzne domu oraw­ skiego z końca ubiegłego wieku. ад 7 1, Piekielnik 54 Tablica VIII. Rozety wycięte na tragarzach. (r, 1868), 2. Jabłonka, 3. Piekielnik (r. 1863), 4. Jabłonka, 5. Podwilk, 6, Piekielnik (r. '7. Piekielnik (r. 1868), 8. Piekielnik (r. 1820). 1863), �Ryc. 28. Konstrukcja „sypańca" z Kocwina, pow. Nowy Targ. P r z y p i s y : 1 ) L . Puszet: Studia nad polskim budownictwem drewnianym. I Chata, Kraków 1903 ) M. Treter: Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej. Wierchy Т. X V I , str. 62 ) St. Barabasz: Sztuka ludowa na Podhalu Cz. I I . «) M. Treter: Dwór Moniaków. ) J . Kantor: Czarny Dunajec, Mat. Antr. Arch, i E t n . Т. I X (1907) str. 77 °) B. Vavrousek: „Diedina" Praga 1926 ) Slovanska Vlastiveda Т. I I , str. 158 ) J . w. ) R. Reinfuss: Zabytkowe sypańce spiskie w K a r winie, Orli Lot 1938 г., str. 146 2 s 5 7 8 9 10 ) J . Kantor: Czarny Dunajec str. 77 ) Według danych zebranych w r. 1949, na terenie Orawy znajduje się obecnie około 60 chałup z wyżkami, a mianowicie w Bukowinie 2, Chyżnem 3 i 1 do połowy zwalona, w Harkabuzie 4, Jabłonce 7, Lipnicy 2, Pie­ kielniku 11, Podwilku 4, Podsarniu 5, Podszklu 7, Z u ­ brzycy 5. Informacje powyższe zawdzięczam w znacznej części uprzejmości dra M. Gotkiewicza, za co na tym miejscu składam wyrazy serdecznego podziękowania. Poza Orawą znajdują się chałupy z wyżką w Sidzinie 2, Rabie Wyżnej 1 i Spytkowicach 1. Powyższe dane cy­ frowe posiadają charakter orientacyjny. 11 Ryc. 29. Sypaniec po zdjęciu dachu. Kocwin, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss 1938 r. 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c20e2f8c48ad5949adf523da1ab854c1.pdf 3ffd92c892f6242b634e3061d09b7e56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource podróże - opisy i relacje Czekanowski, Jan (1882-1965) Afryka - ekspedycje badawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2019 Title A name given to the resource Organizacja ekspedycji badawczej na kontynencie afrykańskim u progu XX wieku na podstawie relacji Jana Czekanowskiego / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.237-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bar, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. SO, 1996 10\:\]\;\ HAR 111';\\tut Ltlloiogii Illillers: kt Jagićliol1ski f.:rahl\\ ORGANIZACJA AFRYKAŃSKIM EKSPEDYCJI BADAWCZEJ NA KONTYNENCIE lJ PROGU XX WIEKU NA PODSTAWIE RELACJI JANA CZEKANOWSKlEGO "Doczekawszy się tylnej straży, która prowadziła ostatnich maruderów, zaczttliśmy się przygotowywać do uroczystego wkroczenia do pierwszej kongoaliskiej stacji na szlaku mojcj karawany, (",) Żołnierze powkładali trzewiki, przedmiot dumy i szyku, zwłaszcza, że kongoańskafórce publique ila najwiękSZ) ch paradach występowala boso, (".) Nareszcie ruszyliśmy w następującym porządku. Na czele szedł tragarz niosący meklemburską flagę na bambusowym c1rzc\\cu. (".) Przy sztandarze szedł kirongozi (przewodnik karawany) oraz przewodnik od Bajtalamy. Za nimi szedłem ja, a dalej moja osobista służba. Abd Allach, hierarchicznic naj starszy, niósł mój karabin i połatany parasol, obok niego kroczył Simba, niosąc aparat fotograficzny. Za nimi Djuma prowadził oślicę. (".) Za oślicą szedł Pendakula, prowadzący kolumnę tragarzy; lamykal ją żolnierz, pclniąey tylną straż. (".) Nie mieliśmy orkiestry, ale \Iurzyni. nic mogący się obejść bez bębna, poradzili sobie, waląc rytmicznie \\ niesionc kufry blaszanc i drcwniane skrzynie, a od czasu do czasu wykrzykując rytmicznie: Sat:,ri na muaka uuu"." (Czekanowski, 1958, s. 66 - 67). U progu naszcgo stulecia wyścig mocarstw europejskich do serca Afryki tropikalnej był już niemal zakOllczony. Nie dysponując dzisiejszymi środkami technicznymi kolonizatorzy i eksploratorzy europejscy posiadali jednak pem ażny zasób in formacj i o ludach Czarnego Kontynentu i panujących tam realiach. Wyprawy badawcze korzystały z doświadczeń XIX-wiecznych eksped)cji militarnych i podróżniczych oraz z raportów wojskowych i misyjnych. "\ic dziwnego, że przcdsięwzięcie przygotowywane przez niemiccki zespół interdyscyplinarny. nosiło znamiona głęboko przcmyślancj kampanii eksplorac)jncj. korzystającej ze zdobyczy nauki i techniki epoki "pary i elektryczności". Wkraczano na obszary Afryki przYIl(~jmniej częściowo spacyfikowanej i przyzwyczajonej do władzy Europejczyków. Schemat poniżej opisanej wyprawy baclcl\\czej mówi nam nic tylko o ówczesnych realiach kulturowych Afryki tropikalnej. alc także o postawach i stylu cIziałaniajej ówczesnych badaczy. 7organizO\vana w 1907 roku przez Adołfa Fryderyka, księcia Meklemburgii, ekspedycja miala na celu systematyczne zbadanie północno-zachodniego kąta posiadlości niemieckich \v Afrycc Wschodniej, środkowoafrykallskich rowów �238 pomiędzy jeziorami Kiwu i Alberta oraz północno-wschodnich obszarów granicznych pallstwa Kongo. Wśród członków ekspedycji znahll.ł siC;także Polak. Jan Czekanowski, antropolog i etnograf wyprawy, zamieści! wyniki 5\\)CI1 badal1 w pięciotomowym dziele Forschungen illl Nil-f.:ong,o-/.lI'isc/iengehiel. będącym integralną częścią zbioru "Wissenschat'tlichc ":rgebnisse dcl' Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907-1908", w założeniu organizatora ekspedycji, złożonego z prac pozostałych czlonków-badaczy: lopografa. gćologa, meteorologa, botanika i zoologa. Publikacja Czekanowskiego, na którą złożyły się oslaleczn ic dwa 101ll). zawierające materiały etnograficzne, jeden tom antropologiczny oraz dwa 101ll) z materiałem ilustracyjnym - fotografiami, zebrała dorobek badal] ctnograficzno-antropologicznych, przeprowadzonych w latach 1907-1 <)0<) na poludniowych kresach dorzecza Nilu, w dorzeczach Uele i lturi oraz na obszarach M iędzyjezierza A frykaIlskiego. Dzieło to, wydane po n icm iccku, n ie zostało nigdy przetłumaczone na język polski, jego treść nie jest wiyc znana polskielllu czytelnikowi. Zagadnienia dotyczące badaIl afrykal]skich ukazywały się raczej wybiórczo w polskich czasopismach naukowych, jednak najbardziej popularll(~ pracą, obrazującą pobyt Jana Czekanowskiego w A Ii'yce jest ksiyżka W gląh lasów Arwvimi. Dziennik WYP}'(lłI~V do Afiyki ,";rodko11'ej. Praca ta miała stanowić jedynie" część całości "Dziennika \'vypra\\)'". W zamierzeniu wydawcy z 1937 roku, trzytomowego. Jednak/c jedyny egzclllplarz tomu pierwszego, zabezpieczony w Archiwum Minislerstwa Wyznali Religijnych i Oświecenia Publicznego, uległ wraz z całym zbiorcm zniszczeniu podczas Powstania Warszawskiego, zaś trzeci tom nic powstal nigdy. Tak więc, chcąc gruntownie poznać afrykallski dorobek naukowy Czekanowskiego, jak również poznać warunki, w jakich te badania były przcprowadzone, wnikliwy badacz musi skorzystać z samego źródla. lo jest. sięgnąć do zakurzonych, zapomnianych dziś tomów Forschungen.. I W poniższym artykule chciałabym, na podstawic wspomniel] Czekanowskiego, poruszyć ciekawą problematykę organizacj i pracy badawczcj na kontynencie afrykańskim na przełomie wieków. Mniej zajmując si<; techniką badal1 naukowych, postaram się przybliżyć problcmy, zwi,vanc ze zorganizowan iem wyprawy, zapewnieniem jej zaopatrzcn ia i bezpicczdlSI \Va. Odpo\\iedź na te pytan ia można znaleźć w pewnym stopn iLI wc wspomn iancj prac) H: g/ąh lasów Aruwimi .... Podejmuje ona jednak głównie temat rcalil')\'v życia codzielJnego oraz bezpośrednich obserwacji przemierzanych obszarów. :tgodnic I.rcsztą z zamierzeniem autora, który zagadnienia, związanc z sam,\ organizacją \\yprawy, umieścił w zniszczonym w czasie wojny pierwszym tomie .,DzicIIlJi"a'" Tarnże, w jednym z rozdziałów, zostały zamicszczone szc/cgóly, zazlJallliającc z organizacją ckspedycji, jej wyposażeniem i technikami podrM). odhy\vilj,!CCj I Wyjątki z Forscl1ungen. .. , dotyczące organizacji ekspedycji. h) l) proL'IIIO\\:IIIL' "rio .I. Talko-Hryncewicza IV .,Rozprawach Wydziału Malelllatyc/no-I'rr, rodnioL't!0 f\ l,". l () I II �239 się \\l:dług słów autora 'cjeszcze po dawnemu, pieszo, karawaną, przy pomocy tragarzy. niosących sprz~t obozowy i zapasy, pod eskortą wojskową, w strefie jeszcze nic calkowicie opanowanej przez europejskie pat'Jstwa kolonialne, i co bdo dla nas Il(ljważniejszc: systematycznie, naukowo nie badanej" (Czl:kanowski. 1958, s. 16). Zagadnienia te zostały również przedstawione w rozdziale pierwszym 11\.111111 Forschllłl,l!.e!l. ... zatytułowanym "Relacja z podróży" i właśnie stąd mam Illożliwość ich zaprezentowania. I maja 1907 roku Jan Czekanowski opuścił Berlin, by przyłączyć się do ekspedycji wyrusz.ająccj z capolu, najkrótszą drogą morską przez Suez i Aden, ck) \1olllbassy. Poza księeiem Adolfem Fryderykiem, który kierował całym przedsięwzięciem, w ekspedycji uczestniczyli: - L F. Kirsehstei z Muzeum Geologicznego w berlinie jako geolog, - dr .J. ry1 idraed z Muzeum Botan icznego w Dah lem jako botan ik, - dr H. Schubotz z Instytutu Zoologicznego Uniwersytetu Berłillskiego jako zuolog. - kpI. dr M . Weiss jako topogra f. - dr W. von Raven z Instytutu Chorób Zakaźnych w Berlinie jako lekarz bakteriolog. - Pl)!". W. von Wiese und Kaiserswaldau z 7 kompanii iemieckiej Wsehodnioafrykallskicj Armii Kolonialnej wraz z podległym mu sierżantem Czeczatką i tlddzialem 125 a<.,karich (żołnierzy armii kolonialnej) jako przewodnik, oraz - F. \Acidelllann. marszalek księcia jako intendent. Stamtąd członkowie ekspedycji udali się koleją ugandyjską do Kisumu. leżącego nad jeziorem Wiktorii, i dalej, angielskim parowcem, do Bukoby. I teg,) miejsca \\Iaśnie wyruszały wówczas właściwe ekspedycje w głąb kont) nentu. gdyż byl to ostatni punkt, do którego można było dotrzec za ponwcą zorganizO\\anych środków komunikacji. Tam też została zestawiona Karawana. z którą wyruszyi Czekanowski. I notatek polskiego uczonego wynika, że znaczącą rolę w tamtym rejonie .\ ,'r) ki odgry\\a Iy .1 glówne arterie komun ikacyj ne: trasa rzeki N iI (połączona l 1/.\\. tras;! nubijsk'I). rzeki Kongo oraz tzw. droga zanzibarska, łącząca Ocean Indyjski Ie wspomnianymi rzckami. Droga zanzibarska rozpoczynała się w Bagamoyo i dzieliła się w Taborze, kt1lltynenlalnym centrum handlu arabskiego, na dwie gałęzie: trasę prowadzącą do L:djidji nadjczinrcm Tanganika i dalcj, do rzeki Kongo oraz trasę północną, prt1\\ad/'1cą \\ kierunkujcziora Wiktorii i do dorzecza Nilu. '\) iC/ależn ie od wyżej wspomn ianych, podróżowano czasem mn iej uczęszClan) III i drogami l'ldcmyllli, prowadzącymi do Bunyoro i Bugandy. UkoIlczenie budowy kolei ugandyjskie.i. która połączyła jezioro Wiktorii 7. Oceanem Ind:-.iskilll. sprawiło. że stala się ona spadkobierczynią drogi zanzibarskiej. �240 Spodziewano się w tamtych latach również rychłego uKollczenia budo\\y niemieckiej kolei wschodnioafrykallskiej. W ciągu XIX wieku wyżej wspomniane historyezne trasy zostaly przetane przez zdobywców, wdzierających się w głąb afrykallsKiego lądu. Droge; zanzibarską przecierali Arabowie, Nil - Egipcjan ie, Kongo - Eurol1ejczycy. Po \\)budowaniu kolei ugandyjskiej w głąb kontynentu zaczc,;li napływać gló\\Ilie Hindusi. Drogi te, choć przede wszystkim handlowe, wiodły w głąb kontynentu także jego badaczy. Schweinfruth badał trasę nubijską, Speke podróżo\\<ll trasą zanzibarską i N ilem, Junker trasą nubijską i zanzibarskcl, Stan Icy zaczynal s\\ ą podróż również wzdłuż trasy zanzibarskiej. Ten ostatni boleśnie odczul jaj,; ciężko jest podróżować w Afryce poza szlakami handlowymi, doś\viadczająe zdziesiątkowania swej karawany w dżunglach dopływów rzeKi Kongo. Obszar interesujący nas ze względu na podróż Czckano\vsJ,; iego. leżąC) pomiędzy Nilem i Kongo, stykał się jedynie z omóvvionymi powyżej glównymi arteriami komunikacyjnymi. Tu, w czasach Czekanowskiego, poruszano sic glówn ie czterema, poniżej pokrótce zaprezentowanym i. trasam i. Szlak Nil - Kongo o długości 60 dni podróżnych rozpoczynal sic,;w l3umba nad Kongo i prowadził do Redjaf nad Nilem, wYKorzystujclc po drodze rzeJ,;ę Uele, po której można było płynąć łodzią wiosłow,), oraz Itimbiri z KlI1'sujqC)J1] po niej małym parostatkiem. Istniały już wówczas taKże :2 odcinki teoretycznie przystosowane do podróży samochodem, jednakże. jaK pisal CzeKaIlll\\sKi. jedyne dwa samochody, które zawleczono na odcinek drogi samochodo\\cj pomiędzy Redjaf i N iangara, rozbiły się. Szlak lturi pomiędzy rzeką Kongo i Wielkimi Jeziorami liczyl 55 dni marszu, prowadził od Staneyville do Mahagi nad jeziorem Alberta. Trasa ta wykorzystywała do przewozu towarów jeziora Tanganika, Kiwu i Edwarda. \a tych dwóch ostatnich jeziorach kursowały już wówczas łodzic stalo\\c. Którymi po głębokim Kiwu przemieszczano się przy pomocy żagli i wiose!. Po plytkim jeziorze Edwarda były one przepychane żerdziam i. Szlak Nilu, pomiędzy jeziorem Wiktorii i GoncIoKoro. byl w(')\\uas illlCI1sywnie unowocześniany, przy czym komunikacja ląclO'\a (do Il)Ol) wKu nic wybudowano jeszcze potrzebnych mostów) miałą być u/.upelniana polączcniami wodnymi. Wszystkie te trasy były bądź arteriami komuniKacyjnymi, sluż'lcyllli jedynie ekspedycji kauczuku i kości słoniowej znad Kongo oraz laopatry\\aniu posterunków wojskowych, bądź trasa m i stricte m iIitarnym i, bron iącYIll i gran ie pallstwa Kongo (trasa Wielkich Jezior) i zapobiegajclcYllli przclllyto\\i Ko;el słoniowej i kauczuku. Ruanda, od której polski podróżnik zaczynał S\vojc badania, leżala \\(')\\czas w odosobnieniu i na uboczu omawianych tutaj tras . .Jcj drot!i pO:lOsta\\ah wciąż prostymi ścieżkami tubylców, nic doróvvnujcleymi \\y/ej 0111(')\\ lonym �241 szlakom, posiadającym zajazdy, zdolne zaopatrywać podróżnych. Z rzadka jedynie odwiedzane przez karawany, były jednak bezpieczne i - jak pisał Czekanowski - można tu było zdobyć zaopatrzenie dla 2 tuzinów ludzi oraz lodzie do ewentualnej przeprawy rzeką. Przed wyruszeniem z Bukoby każdy z uczestników ekspedycji otrzymał do \vlasnej dyspozycj i 25 - 40 tragarzy, 3 służących i 2 - 3 askarich, którzy t\\orzyli staly personel każdej kolumny. Wyprawa miała bowiem zostać rozbita na male karawany·kolumny, przydzielone poszczególnym badaczom. Zorganizo\\anie niewielkich kolumn, które w razie potrzeby mogły się rozdzielać, uniezależniało poszczególnych członków ekspedycji oraz ułatwiało im prowadzenic bada!'] specjalistycznych i zaopatrzenie w słabo zaludnionych okolicach. :-vlialo to szczególne znaczenie dla Czekanowskiego, który jako antropolog był zainteresowany w spędzeniu jak najdłuższego czasu w gęściej zaludnionych częściach odwiedzanych okolic. Pozostali członkowie ekspedycji natomiast, ze względu na charakter swoich prac badawczych, starali się trzymać obszarów bezi udnych. Poza tymi malymi karawanami, poruszającymi się pod opieką podoficerów, istniala osobna kolumna rezerwowa, która je zaopatrywała. Dzięki zorganizo\\aniu na trasie ekspedycji 6 magazynów, zasilających kolumnę rezerwową, Illożna bylo zredukować jej wielkość do 150 obciążonych tragarzy. Mimo tego, ogólna liczba tragarzy ekspedycji wynosiła 500 osób. Magazyny te, zorganizo\\ane przez przewodnika ekspedycji, jeszcze przed jej przybyciem z Europy, Zil\\ierały głównie prowiant dla czarnego personelu, a w czasie marszu ekspedycji slużyły jako bazy operacyjne, stanowiska poczty polowej i punkty etapl)\\e. W nich także gromadzono później zbiory, wysyłane dalej wraz z powracającymi tragarzami do Bukoby i Entebbe. DziC;ki takiej właśnie organizacj i, zebrany przez badaczy materiał naukowy Ill,Sgl być oddzielony od malych kolumn i nie powiększał niezbędnego bagażu . .lak pisal Czekanowski, doświadczenie wcześniejszych podróżników uczyło, że \\ Afryce Środkowej najszybciej porusza się małymi kolumnami; trudności, z\viązane z przemieszczaniem się wielkiej masy ludzi, zmuszają duże ekspedycje do trzymania siC;określonych tras. Było to tym bardziej istotne, że uczony zamierzal prowadzić badania na terenie leżącej poza głównymi szlakami kOlllunikacyjnymi Ruandy oraz na bezludnych terenach lasów dziewiczych Niezależnego Pclllstwa Kongo, jedynie częściowo wykorzystując omawiane powyżej trasy. Długość całej trasy, którą szczęśliwie zdołał pokonać Czekanowski, wyniosla ok. 7000 km. Przeciętna długość całodziennego marszu wynosiła ok. 20~O km i rzadko granice te były przekraczane, gdyż badacz z czasem przekonał się. że większy wysiłek dezorganizował karawanę i uniemożliwiał pracę naukową. Jedynie w dżungli, gdy zagrażał brak żywności, tragarze przebywali codzicnnie 35 km. a nawet więcej. (:"",j,;: LXXIV �242 Jedynym "środkiem transportu" na omawianych obszarach byli tragar/c. Zostawali nimi tubylcy, którzy najmowali się do tej pracy. aby otrzymać z/ola. potrzebne im na opłacenie podatku. Jedyną inll(j mo/I iwośc i11 zdobyc ia pieniędzy była dla nich praca w placówkach wojskowych. z którymi wi1lZ'1lysię wciąż żywe wspomnienia z okresu podboju. Dlatego le/. jak pisal C/ckanowski, na opodatkowanych tercnach angielskiej slrel~\ wpl)\\ (')\\ 711\\ S7C można było znaleźć ludzi chętnych do pracy. Podobnie wyglądała sytuacja w pal1stwie Kongo. kt<'m:go mieszka(1c) mieli obowiązek odpracowywania 40 godzin miesięcznie \V zamian I.a r/ekoll1a opiekę ze strony pallstwa. Godziny te mo/na bylo odpracowywać poprzel dostarczanie żywności dla posterunków wojskowych i podnJ/uj'lcych urz<;dników, przez zbieranie kauczuku albo właśnie przez Iragarzo\\<lnie. Kaida taka usługa była ujęta w szczegółowo opracowane labele. określaj1lce \\ arlość poszczególnych ekwiwalentów podatkowych. Dzid1 pracy Iragarza liczy I ~i<; więc jako 5 godzin pracy, a powrót bez ladunku jako polo\\a lego. Pracc IC. choć słabo, były jednak opłacane. Wynagrodzenie placone bylo C/<;ści(1\\o w produktach europejskich, takich jak: materialy. ubrania. no/c. paciorki. a częściowo w dwunastocentYll1etrowych sztukach drutu mosi(,,'i.ncgo. uiy\\ ~Inego jako środek płatniczy. Ciekawc. 7.e chociaż pl<,tności te byly niskie. wyczerpywały w zupelności zapotrzebowanie na europejski impml. gdy i niewielu ludziom chciało się narażać na niebezpieczcllslwa podróży jedynie pu to, ażeby kupić jakiś niepotrzebny często przcdmiot. / drugiej I.aś stroll). wynajęcie tragarzy, nawet do tego zmuszonych polrzeb,j zar()bienia pieni(,,'d/y. nie uwalniało podróżników od wielu trosk. związanych z mentalności,\ tubylców. Swoją pracę traktowali zawsze jako pa (lSZC/) In<; C/ckano\\ ~kl wspomina. że wciąż trzeba było na nich czekać i pop<;dzać. prl) c/ym upr/cjmc traktowanie nic zmieniało wiele sytuacji. Podróżnik zaobserwował, że nawet transporty rZ'ldO\\e docierai) na micjscl' z ponad miesięcznym nieraz opóźn ien iem. a na p lacó\\kae h e/<,:sl() [nako\\ ,til) najpotrzebniejszych artykułów, jak sól i cukier. Tragarze pomucniuy. \\)n~ljecl dodatkowo na trasie, nie przekraczali natomiasl nigdy granic I.n'\I1) ch im obszarów. Bali się bowiem ludożerców z dżungli. lak bard/o (chociai sami prawdopodobnie nie pogardzali ludzkim mi~sem), że na\\el idąca I kar,l\\aną żołnierska eskol1a nie potrafiła ich przekonać do po\\c;dnm<lnia dak.i. liii dt) ostatn iej znanej im stacj i wojskowej. Najlepiej więc, jak pisal Czekanowski. znając te problemy. bylo n;1 pou~llkLl wyprawy nająć tragarzy tzw. kontraktowych. Później dopiero. p() glc;bsz)111 rozeznaniu się w miejscowych stosunkach. można bylo zrcdukp\\ać ich lieLbl' do minimum, zastępując taószą lokalną siłą robocz,j - \\)'kor/)sl)'\\ <ln1]\\ ly m przypadku przez Czekanowskiego równ ież do tlbsel"\\<lcj i a nlrOp(l logiClIl\ ch. Dodatkowym pożytkiem było także to. że tubylcy w uasie POsll)jl'm puehywali we własnych gospodarstwach i wy7ywienia wymagala jedynie Ireduko\\a- �243 na liczba stalego personelu. Kolumna Czekanowskiego wyruszyła w sile 28 luclzi. a poci koniec wyprawy jej stan wynosił 79 osób. Możliwość zaoszczędzenia liczby tragarzy zawdziyczał Czekanowski wspomnianym magazynom, zalożonym przez ekspedycję przy trasie. W magazynach mógł zostawiać zbiory, ekspediowane nastypnie do Europy oraz uzupełnić zaopatrzenie. Sporo zawdzięczal także uprzejmości władz Konga, które zezwoliły na pobieranie potrzebnych zapasów z magazynów pallstwowych. Istniała jednak stała partia laclunków. w której skład wchodził sprzęt obozowy, a więc namioty, stół, sprzęty kuchenne. bagaż osobisty członków ekspedycji, apteczka, amunicja, ży\\ność osobista personelu, pomoce naukowe: sprzęt fotograficzny, gips, książki i papier. część aktualnie zgromadzonych zbiorów, a także ał1ykuły przeznaczune clo wymiany handlowej z krajowcami. Jedną z najważniejszych kwestii, związanych z organizacją podróży, był \\Iaściwy wybór towarów zamiennych. Najlepszymi towarami tego typu bez \\ątpienia byly tkaniny i sól. Najbardziej pożądane były niebieskie wzmacniane tkaniny bawelniane. z których wówczas w Europie szyto popularne bluzy dla robotników oraz bawełny biale. Natomiast popularne szklane paciorki okazały Się bardzo kapryśnym towarem. ponieważ najbardziej podlegały wahaniom !llkalnej mody. Wiązaly się z tym kłopoty ze zbyciem towarów, na które, na przyklad w Kongo. przeminyła już moda, choć wciąż były popularne w okolicach nad jeziorem Wiktorii. Szklane pasiorki i sól, dzięki swej podzielności, b~ Iy towarem bardzo wygodnym do niesienia i zastępowały w kontaktach z tubylcami drobną monetę. Materiały zaś, ze względu na fakt, że nie dzielono ich na s/tuki mniejszc niż 2-jardowe, pełniły rolę monety srebrnej. Poza nimi zabrano równie)' m. in. koce, koszule, pasy, czapki, kapelusze, buty, noże, brzytwy. żelaznc naczynia kuchenne, drut mosięzny, tabakę, fajki i mydło. \! ie byl to wszakże pełny wybór przedmiotów, którymi można było handlo\\ać z krajowcami. Wiadomo było, że handlarze z Chartumu przywozili również takie przedmioty, jak krzesła, stoły, gramofony, namioty, pozytywki, zegar~. perfumy. munclury żolnierskie, lustra, trąbki, bębny, dywany, harmonijki. helmy tropikalne. łallcuchy, biżuterię. łóżka polowe i moskitiery. Sprowadzano także konie, muly i osly, chociaż przywóz zwierząt związany był z dużym I'\zykiem ze w/.glęclu na choroby je atakujące. Artykuły te niewątpliwie należaly do luksusowych i pozwolić sobie mogli na nic jedynie najbogatsi A frykan ie. n iemn iej jednak, sądząc z faktu, że hand larze zadawal i sobie trud ich sprowadzania. musiał istnieć w jakichś rozmiarach na nie zbyt. Ik/pieczellstwo tych obszarów było utrzymywane przcz pewną liczby lozproszunych posterunków wojskowych, będących zarazem centrami administracyj nym i, utrzymuji\cym i porządek i ściągającymi podatki. W Ruandzie jednakże rezydentura cesarska została zorganozowana już po podróży CzekaIW\\ skiego. W czasic jego pobytu istniały tam jedynie posterunki z 20 askarimi \I Kisscnji i Ischangi, podległe rezydentowi w Ussumburze. Jednakże, pomimo �244 niezorganizowania jeszcze administracji niemicckiej. silna wladza króla wystarczała, by zapewnić względne bezpieczei1stwo podróżuji\cym po kraju. W czasie pobytu Czekanowskiego w Ruandzie została napadn ic;ta i splqdro\\ana kolumna pocztowa ekspedycji. Wysłanie 2 askarich wystarczyło jednakże. aby wszystko oddano, zaś winny napadu został stacony. Dobrze wyglądała również kwestia bezpieczellstwa na obszarach Protektc)ratu Ugandy. Czekanowski w swej podróży mial okazję observv()vvać zan'mno ukoi1czone forty, jak i sprawne kompanie policyjnc i kompanie regularnych ugandyjskich batal ionów strzeleckich. W Kongo istniał wówczas podział pallstvv'a na wielkie okręgi - ..zony". dzielące się na sektory, a dalej na obwody posterunkowe. W tych ostatnich przebywały oddziały, złożone z 25 askarich i przynajmniej jedncgo Europejczyka. W centrum sektora natomiast znajdowal si~ SQ-osobowy oddzia! dowódczy, a w punkcie centralnym okręgu - magaz.yn kompanii. W sumie \\ięc siła wojska okręgowego dorównywała batalionowi. Pomimo tak skomplikowanej organizacji, to właśnie na terytorium Kongc) było najbardziej niebezpiecznie, m. in. z powodu ogronHl obszaru. nie podbitego jeszcze skutecznie przez kolonizatorów. W rejonach. gdzie nie sięgal wpływ strachu przed karną ekspedycją, Czekanowski mógl liczyć jedynie nR własne szczęście. Obszar źródeł Ituri, nie dozorowany wówczas przez żaden posterunek wojskowy, był opanowany przez poszukiwaczy kauCl.uku znad Uele, którzy rabowali zapasy kości słoniowej. napadali na wsie lub:-Icó\\. porywali kobiety i - jak pisał Czekanowski - od czasu cia czasu kogoś zjadali Podobnie wyglądała sytuacja na obszarach mic;dzy Irumi iMahagi. \\;ojO\\Ilj· czy tubylcy tolerowali Europejczyków tylko na szlakach komunikacyjnych. których opuszczanie traktowali jako pogwałcenie ocl\"iecznie lIQalon;ch porządków. W dorzeczu Aruwimi Czekanowski przcd/.ieral si<; przcz obSlar:objęte rewoltą tubylców, uchylających się od pracy na rzecz iklgtm. Tam z kolei uratowały go munduryaskarich, różniące się wygh1Clcm od mundurtm znienawidzonych urzędników belgijskich. Ujmując ogólnie - bezpieczellstwo dróg na przebywanych obszarach byk' różne; największe na obszarach angielskich, najmniejsze na obszarach spornych, bądź nie objętych jeszcze administracją europejską. Pamiętać jednakże należy, że tereny, z pozonl ucywilizowane i bezpieczne. z domami noclegowymi dla podróżnych i szosami dla samochodów. to zalcd\\ie ułamek ówczesnej afryk3l1skiej rzeczywistości. Zorganizowane przez kolonizatorów forpoczty europejskości tworzyły złudne wrażenie be/pieczellst\\ a jedynia dla tych, którzy nie próbowali przekraczać ich granic. POla gl<'mn:- 1111 szlakami handlowymi wciąż egzystowały ścieżki w dżungli. na których mO/Iw było spotkać czaszki zagłodzonych tubylców, Badacz, który pragnąl dotrzeć ck\ rzeczywistości, pozbawionej złudnego europejskiego blichtru. mllsial zmierzyć się z prawdziwym światem mieszkailców Czarnego Lądu. �245 W trakcie podróży, a także już podczas realizacji swej pracy naukowej, Czekano\,\'ski mógł w znacznym stopniu wykorzystać przychylność znających kraj Europejczyków, otrzymując od nich bezinteresowną, cenną pomoc, '\ajwięcej zawdzięczał misjonarzom pracującym na obszarze Między jezierza, głó\\nie zakonnikom katolickim, Oprócz serdecznej gościny, badacz zawdzięcza! 1m nawiązanie bezpośrednich kontaktów z krajowcami, Jak sam pisał \\ s\\ym .. Dzienniku wyprawy" - niektórzy misjonarze osobiście interesowali się badaniami etnograficznymi, a znąjąc język i ciesząc się zaufaniem ludności, byli najpcwniejszym źródłem wiadomości o kraju i jego mieszkaJlcach. \\ isjonarzom vvłaśn ie zawdzięcza/między innymi zbiór 1005 czaszek z terenów okolic 8ukoby i z Ruandy. fonograficzny zapis pieśni z prowincji Mulera, pomoc \\ zestawieniu materiałów słownikowych, opracowywaniu zbiorów etnograficznych i antropologicznych z terenu Ruandy, a także możliwość na\\ iqzania bezpośredniego kontaktu z pigmoidalnymi Batwa, N iCllla!ą CZyŚĆ ostatecznego sukcesu Czekanowski zawdzięczał swojej \\ lasncj postmvie i roztropnemu działaniu. Na obszarach, na których wiedza () obcych wyprzedzała ich przybycie, umiał zdobyć zaufanie krajowców, co miało podstawowe znaczenie dla przeprowadzanych przez niego bada11, polączonych zazwyczaj z opatrywan iem ran i poczęstunkim tyton iem. Nie za\\szc jednak to wystarczało. Czekanowski wielokrotnie skarżył się na interesowność Murzynów, gdyż nieraz sukces badawczy zależał od wielkości pOp: tu na szklanc paciorki. Na kOJlcowy sukces musiał więc zapracować umiejętnym połączenicm właściwego podejścia do krajowców z talentami handlowymi, Kaida z tych cech z osobna była bowiem nic nie warta. Ogrom nakładów finansowych włożonych przez organizatorów ckspedycj i \\ ~pra\\IlC zorganizowanie wyprawy oraz zapewnienie bezpieczcilst\-va jej (z!ankom. nadto doświadczenie i rzetelność przewodnika i intendenta mogły sit,' stać niewątpliwie podstawą jej sukcesów. Niemniej, własnej inicjatywie, ocl\\adzc i I.decydowaniu oraz szczęściu, sprzyjającym mu na dziewiczych szlakach, zawclzi<;czal polski badacz swój pokaźny dorobek naukowy. ".;aleiy równoClcśnie zauważyć, że każda europejska ekspedycja naukowa ,tanowi!a swoistą oka/j<; do intensywnego kontaktu kulturowego z ludami Afryki tropikalnej. Z drugiej strony, badacze korzystali z doświadezell swoich przcwodników, komponując specyficzną "ofertę" clla tubylczych tragarzy, Czarny Kontyncnt czasów Czekanowskiego nie był poci tym względem kultu1'(1\\0 .• dziewiczym". Ówcześni Afrykanie oczekiwali od bialych przybyszów konkretnej zaplaty, dokładnie już znając jej wartość. I3IBLlOGRI\F1I\ Clekalil)\\ I I) 17 I'J'il{ ski .I. I-tJl'sc/llIl1gell iI/I .Yil-A.'oll."o-/lI'ischengebict. II' gląh IlIslill' ./nl\rillli /)::iellllik 11}f)f·G\.Y Leipzig. do Ajrrki Środkml'ej. Wroclaw. �246 Joanna Bar ORGANIZATION or AN EXPEDITION TO AFRICA IN TIlL liWII' 20 III (1"iltRY ON THE BASIS or AN ACCOUNT m JAN CI.I:KAN()WSKI (Summary) Jan Czekanowski, a Polish anthropologist and dhnogr;lpher participating in a (Ierman expedition to East Ali'ica, publishcd the results of his field rescarch in a Ii \e-\ olnnh: stllth L'alkc! Forschllngcn im Ni/Kongo - 7wischcngchicl. which is ,I part of a collection of tlie "Wissensehartl ich e Ergebn isse der [)cutschen Zentral i\ li'ika-I':xpedit ion I ')()7-1 ')OX... ·· incllld ing also the contributions of the other members of the expedition. Ie. ol' ,I topograplier. geo!ogi>l. meteorologist. botanist. and zoologist. Cl.ekanowski's account, originally published in (jerman. has neVL'!" been translated lilio Polish. Only some problems related to the Afriean researeh of the scliolar \\erc occasional" addressed in Polish academic journals. A popular book dcscrihing CZL:k<inO\\skl'S St;l\ in ..\fric, is IV g/ąb lasów Aruwimi. Dzicnnik wvpro\l'V do. lJrl'ki .~·rodk01re/ lin the llear! nf the hlre<;t, Id Aruvimi. A Diary of an Expedition to Central Africa I. The present article I()euses on the conditions of org'lIli/.ing. ,I rese,IIL'1i C\pedltlnn to /\fric'l <It the turn of the twentieth ccntlllf including the logistic prohkllls of snpl'''. <;eeurit\. etc.1 he relevant data come fi'om both of the aforementioned accollnts h\ C/ek;1I10\\ ski. l'artlclll,lr" 1'1OIr! Chapler I ofthe first volumc ofthe Forsclwngcll. ... called ":\ Report on Ihe lonrlle\'" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d53c91580ab61053bf9cb02586fe039.pdf f00b04a33e8128c7894cb481cdf62996 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1688 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource film naukowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1562 Title A name given to the resource Organizacja produkcji filmów naukowych i dydaktycznych za granicą / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.195-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 62, 1978 RYSZARD KANTOR ORGANIZACJA PRODUKCJI FILMÓW NAUKOWYCH I DYDAKTYCZNYCH ZA GRANICĄ (NA PRZYKŁADZIE INSTYTUTU FILMU NAUKOWEGO W GETYNDZE) W czaS<Jpismachfachowych przy omawianiu problemów filmu badawczo-naukowego i dydaktycznego postuluje się stworzenie w Polsce Instytutu Filmu Naukowego. Jak można łatwo zorientować się, chodzi tu o rodzaj wytwórni zorganizowanej i zarządzanej przez naukowców, a mającej łączyć sprzeczne dotychczas int€resy filmowców i przedstawicieli nauki na zasadzie podporządkowania pierwszych drugim. Wprawdzie, jak dotąd, żaden z publicystów zabierających głos na ten temat nie zaproponował wyraźniejszej wizji takiego instytutu, lecz można sądzić, iż chodzi tu o posłużenie się przykładem istniejących już od wielu lat w innych krajach instytucji tego typu 1. Instytuty filmu naukowego, działające we wszystkich niemal krajach Europy, nagromadziły znaczną ilość doświadczeń, z których można skorzystać także i u nas. Są instytucjami naukowymi finansowanymi prz€z państwo lub fundacje prywatne, celem zaś ich działalności - w głównych zarysach - jest postawiona na właściwym poziomie naukowym produkcja filmów badawczych i dydaktycznych. Działalność instytutów realizuje zasadę centralizacji kosztownego sprzętu do zdjęć specjalnych i stwarza możliwość bardziej ekonomicznego wykorzystania fachowej pracy lud~kiej. Warto chociażby w znacznym skrócie ukazać kierunki działalności jednego z takich instytutów, mającego ustaloną markę w Europie, lecz nie należącego ani do największych, ani też do najbardziej nowoczesnych na naszym kontynencie, tj. Das Institut fUr den Wissenschaft1ichen Film I Pierwszy na świecie instytut z inicjatywy wybitnego teoretyka filmu naukowego i praktyka filmu powstał w Paryżu w 1930 r. naukowego, Jean Painleve'a. �19G Organizacja produkcji filmów naukowych i dydaktycznych za pranicq w Getyndze 2. Instytut ten można uznać za średni, szczególnie pod względem wyposażenia i jako taki wydaje się godny omówienia. Został on wybudowany i wyposażony z funduszów państwowych RFN. Działalność Instytutu na polu produkcji filmów objawia się trojako: a) przez produkcję filmów własnych, b) produkcję filmów na zamówienie oraz c) pomoc poszczególnym instytucjom naukowym 'v ich własnych filmowych przedsięwzięciach. W pierwszym przypadku, stosunkowo naj rzadszym, film realizuje Instytut i następnie sprzedaje go zainteresowanym. Produkcja taka jest związana oczywiście z uprzednim zbadaniem zapotrzebowania na określony temat, z zamówieniem u specjalisty Ddpowiedniego scenariusza i rozprowadz~miem gotowego filmu wśród uczelni i naukowców. Poziom tych filmów, jak i wszystkich innych filmów realizowanych w Instytucie, gwarantowany jest przez fachową kadrę filmowców i stały zespół współpracujących naukowców. W drugim przypadku zamawiający posiada własny scenariusz i własną koncepcję filmu, a Instytut zapewnia mu możliwość jego zrealizowania w swoich pomieszczeniach i za pomocą swojego sprzętu, w razie konieczności oddając także na usługi klienta zatrudnionych przez siebie specjalistów-filmowców. Usługi te są odpowiednio opłacane, tak że Instytut jest w tym zakresie finansowo samowystarczalny. Unowocześnianie i uzupełnianie sprzętu natomiast, które wymaga dodatkowych nakładów, pDkrywa państwo i fundacje prywatne. W trzecim przypadku, tj. pomocy udzielanej instytucjom naukowym w ich produkcji filmowej, działalność Instytutu może przybierać wiele form, jak np.: a) wypożyczenie sprzętu (Instytut wyposaża w odpowiedni sprzęt wyprawy typu etnograficznego i geograficznego) oraz obróbka zebranych materiałów filmowych po zakończeniu wyprawy; b) wypożyczenie sprzętu i operatora, który wypełni życzenia zamawiającego; c) opracowanie scenariusza przez współpracujących z Instytutem naukowców i zapewnienie ich pomocy jako konsultantów; d) wszelkie usługi w zakresie prac technicznych (wywoływanie taśm, montaż itd.); e) szkolenie naukowców, którzy mają zamiar realizDwać samodzielnie filmy w swoich placówkach naukowych. Jak z tego widać, możliwości Instytutu są znaczne i nie ograniczają się wyłącznie do spraw warsztatowych. Niezwykle ważna dla rozwoju filmu naukowego w RFN jest także inna strona omawianej działalności. 2 Informacje zebrałem z następujących artykułów: N. Pacanowska-Haltrecht, Z dziejów filmu naukowego. "Życie Szkoły Wyższej" 1963, nr 10; A. Szwej cerowa, J. Jacoby, Zagadnienia filmu naukowego w Polsce. "Nauka Polska" 1958, nr 2; G. Wolf (dyr. Instytutu Filmu Naukowego w Getyndze), Film naukowy w NRF. "Kwartalnik Filmowy" 1962, nr 2/47. �Organizacja produkcji fUm6w naukowych i dydaktycznych Z<L granicą 197 Instytut dysponuje olbrzymim sztabem współpracujących z nim naukowców (około 300 osób). Są to przedstawiciele wielu dyscyplin, którzy bieżąco kontrolują naukowy poziom realizowanych filmów, piszą scenariusze, uczestniczą w naradach naukowych i produkcyjnych, na których dyskutuje się wszystkie aspekty pracy Instytutu. Ich zainteresowanie problematyką filmu naukowego jest bardzo aktywne, bynajmniej nie teoretyczne jedynie. W takiej sytuacji idee filmu naukowego znajdują szerokie oparcie w środowisku naukowym RFN. Więź ze środowiskiem naukowym uznać można za jeden z głównych kierunków pozafilmowej działalności Instytutu. Każda instytucja zainteresowana filmem naukowym ma tzw. referenta filmowego, który utrzymuje stały kontakt z Instytutem i jest regularnie informowany o jego bież'1cej działalności. Referent filmowy bierze udział w specjalnych naradach i konferencjach, tak iż nie może być mowy o zerwaniu kontaktu :między instytucjami naukowymi a Instytutem. Łączność tę utwierdza także kwartalnik "Mitteilungsblatt", zawierający zarówno omówienie działalności Instytutu, jego planów, jak i rozważania teoretyczne dotyczące filmu naukowego, stojące zazwyczaj na bardzo wysokim poziomie. Instytut posiada filmotekę, w której systematycznie gromadzone są najciekawsze osiągnięcia krajowej i zagranicznej kinematografii naukowej. Z filmoteki tej korzystać mogą placówki naukowe, uczelnie wyższe do celów dydaktycznych, zjazdy i kongresy naukowe, indywidualni uczeni i in. Warto także zwrócić uwagę na regularnie ukazujące się katalogi, obszerne komentarze naukowe do każdego wyprodukowanego filmu oraz trójjęzyczną publikację ("Le Film Recherche, Research Film, Forschungsfilm") wydawaną z ramienia Międzynarodowego Stowarzyszenia Filmu Naukowego {AICS). Instytut Filmu Naukowego w Getyndze łączy zatem w swojej działalności funkcje wytwórni filmowej, filmoteki i instytucji naukowo-badawczej zajmującej się teorią filmu naukowego; jest on zarazem placówką w rodzaju naszego "Filmosu", tj. instytucją zajmującą się rozpowszechnianiem filmów niefabularnych. vVydaje się, że instytut tego typu jest w chwili obecnej najbardziej optymalnym rozwiązaniem organizacyjnych problemów kinematografii naukO\vej. Rozwiązanie to łączy bowiem korzystną z punktu widzenia ekonomiki produkcji centralizację sprzętu i ludzi z zapewnieniem innym instytucjom możliwości rozwijania ich własnej produkcji filmowej. Warto jeszcze dodać, że omawiany Instytut specjalizuje się głównie \v produkcji filmów wymagających użycia specjalnego sprzętu, a więc najczt:ściej filmów z zakresu nauk ścisłych. Jak wiadomo, film o tematyce etnograficznej, czy - mówiąc szerzej - film w naukach społeczr.~·ch, nie wymaga nagromadzenia kosztownego i rzadkiego sprzętu. Moż- �198 Organtzacja produkcji filmów naukowych t dydaktycznych za grantcq na więc wyrazić wątpliwość, czy organizowanie instytutu specjalizującego się w produkcji filmów naukowych z dziedzin wchodzących w skład nauk społeczno-historycznych ma sens. Sądzę, że istnieje głęboki sens realizacji takiego przedsięwzięcia. Wprawdzie istotnie mniejszą ;'olę odgrywa tu ekonomiczna konieczność koncentracji cennego sprzętu, lecz pozostałe zalety instytutu są równie istotne i wyznaczają sens jego założenia. Koordynacja całej działalności w zakresie filmu naukowego, utrzymywanie stałego kontaktu z placówkami naukowymi, zarówno w kraju, jak i za granicą, stworzenie centrum myśli teoretycznej, centralnej filmoteki, odpowiednich laboratoriów itd., to wystarcza, aby uznać, że tak zorganizowany instytut filmu naukowego jest niezbędny także na terenie Polski. Oparcie produkcji filmów naukowych i dydaktycznych na słabo wyposażonych placówkach naukowych i garstce entuzjastów, lub na skomercjalizowanych wytwórniach zawodowych, nie dbających o należyty poziom naukowy realizowanych filmów, nie mogłoby dać żadnych pozytywnych wyników. Opinia środowiska naukowego opowiada się zdecydowanie za utworzeniem instytucji typu omawianego powyżej. Wśród zgodnego chóru zainteresowanych nie zabrakło również etnografów 3. Czas najwyższy na realizację tej ze wszech miar słusznej idei. 3 G. Dąbrowska, Z dzialalności Polskiego Towarzystwa "Etnografia Polska" 1967, t. 11, s. 506. i Socjologicznego. Filmu Etnogra";cznego � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d0feb7ff198ff2ca012c616fc9cbd32.pdf 1f19786abfa3b80fd319004fff465270 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6582 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6152 Title A name given to the resource Organizowanie kwesty dla panny młodej przed weselem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek); (mapa nr 2 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 2. Organizowanie kwesty dla p a n n y m ł o d e j p r z e d w e s e l e m O p r a c . nauk. A n n a D r o ż d ż Objaśnienia znaków: A. Z w y c z a j k w e s t o w a n i a przed w e s e l e m : 1 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j o r a z m o n o g r a f i i F. Olesiejuka; 2 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w przeszłości za p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w ; B. Z w y c z a j w s p o m a g a n i a u b o g i c h n a r z e c z o n y c h : 3 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j oraz monografii F. O l e s i e j u k a ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i za p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w ; 5 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 6 - b r a k informacji; 7 - b r a k tradycji Badania P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii PAN w l a t a c h : 1 9 8 2 - 1 9 9 0 ( K w e s t i o ­ nariusz nr IX) i 1 9 7 5 - 1 9 8 2 ( K w i e s t i o n a r i u s z nr XII). W o p a r c i u o informacje z e b r a n e w e d ł u g k w e s t i o n a r i u s z a : Kwestionarusz nr XII do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także „tłoką" (oprac. K. J a g i e ł a , J . B o h d a n o w i c z ) : Współdziałanie społeczne w obrzę­ dzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...] Przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną? oraz informacje s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i na pytania nr: 51. Zbadać dokładnie czy dawniej lub obecnie chodzi się „po kweście przedślubnej" i zbiera dary na koszty wesela ? Czy zwyczaj ten znany jest od dawna ? Czy zjawił się za pamięci ludzi. Kiedy? (Przed I wojną, przed ll wojną, po II wojnie). Jeżeli istniał, lecz zanikł- określić - kiedy? Zbadać i zapisać czy kwestę urządzano gdy rodzina była niezamożna ? A wesele trwało kilka dni lub gdy spraszano całą wieś. Określić zmiany w tym zwyczaju. 52. Czy kwesta taka wiązała się z zaproszeniami, czy też odbywała się odrębnie? Jak ją dawniej nazywano, jak obecnie nazywają? 53. Kto chodził po takiej kweście: a) zapraszający, d) drużki, b) młodzi, e) Młodzi z drużbami lub inne osoby? Wymienić je. c) drużbowie, 54. Określić jakie dary dawano względnie - dają: a) zboże, b) mięso (wieprzowe, wołowe, owcze), wędlinę, drób, b) mąkę, h) chleb, pieczywo-jakie?, c) kaszę, i) wódkę lub inne napoje? (miód), d) groch, j) pieniądze lub inne dobra (jakie?), e) fasolę, k) inne dary-jakie? f) nabiał, K w e s t i o n a r i u s z nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . Gajek, przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e097beb000caae966a474bf358105a6.pdf 0f45c4706a697bc32e2f37fe02bf5a0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5725 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5323 Title A name given to the resource Orientacja według gwiazdozbioru Wielkiego i Małego Wozu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.74 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13. Orientacja według gwiazdozbioru Wielkiego i M a ł e g o Wozu Oprac. Agnieszka Lebeda Kier, naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Według których gwiazd orientowali się w kierun­ ku w nocy (rybacy, furmanie)? Według których gwiazd orientowali się w porach nocy? Według któ­ rych gwiazd określali nadchodzące pory roku? Objaśnienia znaków: Orientacja według: 1 —Wielkiego Wozu; 2—Małego Wozu; 3—„wozu"; 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef249ebb2620fd21a5f4ba6c7c79d389.jpg b379c85f51cb0c42e53d8e8f69fec499 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oś wozu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wdzydze Kiszewskie (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport zwierzęcy ; narzędzia ; pojazdy ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment osi wozu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.12.XI_G.4.3.5_01 Kaszuby narzędzia okolice Kościerzyny pojazdy transport lądowy transport zwierzęcy Wdzydze wóz https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5a7a39a09ff9b8eebd8c927c426e757.pdf d513971acce1794d0173baf266994e09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:789 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:725 Title A name given to the resource Osady uchodźców greckich w Bieszczadach / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.83-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . X V Í Í z. i MARIA BIERNACKA O S A D Y UCHODŹCÓW G R E C K I C H W BIESZCZADACH W zróżnicowanej s t r u k t u r z e ludnościowej współcześnie kształtujących się w s i bieszczadzkich na uwagę zasługują osady zamieszkane przez l u d ­ ność pochodzenia greckiego. Ludność t a należy do g r u p y greckich uchodź­ ców politycznych, którzy prześladowani za współudział w postępowym r u c h u powstańczym zmuszeni b y l i po r o k u 1949 opuścić swoją ojczyznę i szukać schronienia w i n n y c h państwach, przede w s z y s t k i m zaś w k r a ­ j a c h socjalistycznych . Przybywająca do Polski ludność grecka skierowa­ na została głównie do miast i w s i Dolnego Śląska . Ośrodkiem c e n t r a l ­ n y m dla t y c h uchodźców stał się Wrocław, gdzie do tej p o r y ma swą sie­ dzibę Związek Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Polsce oraz redakcja jego pisma p t . „Dimokratis", wydawanego w języku g r e c k i m i mace­ dońskim. 1 2 W 1951г., po w y m i a n i e granicznej pomiędzy Polską i Związkiem Ra­ dzieckim (na o d c i n k u województw lubelskiego i rzeszowskiego), w w y n i ­ k u której został u t w o r z o n y w w o j . rzeszowskim n o w y p o w i a t u s t r z y c k i , do n i e zamieszkanych w s i tego p o w i a t u s k i e r o w a n i zostali również uchodźcy greccy przebywający na D o l n y m Śląsku. Pierwsze g r u p y tej ludności po 50 i 100 osób napłynęły w Bieszczady już w listopadzie i g r u d ­ n i u 1951г., osiedlając się w Krościenku oraz wsiach sąsiednich, położo­ n y c h na szlaku d r o g o w y m prowadzącym z U s t r z y k D o l n y c h do P r z e m y ­ śla (przez B i r c z ę ) . J a k w y n i k a z relacji Greków, obecnych mieszkań3 1 Greccy mieszkańcy K r o ś c i e n k a z p o w i a t u u s t r z y c k i e g o i n f o r m o w a l i , że ogólna l i c z b a u c h o d ź c ó w p o l i t y c z n y c h z G r e c j i p o 1949 r. wynosiła o d 75 d o 100 t y s . , z cze­ go d o P o l s k i przyjechało o k . 10 t y s . W e d ł u g i n f o r m a c j i zaczerpniętych z W a r s z a w ­ s k i e g o K l u b u Z w i ą z k ó w U c h o d ź c ó w P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w P o l s c e z 1972 r . ogólna l i c z b a u c h o d ź c ó w z G r e c j i w a h a ł a się o d 60 d o 65 t y s . , a l i c z b a G r e k ó w przybyłych d o P o l s k i n i e przekraczała 8 t y s . Uchodźcy w y w o d z i l i się z t e r e n u całej G r e c j i , a l e najwięcej pochodziło z M a c e d o n i i , T r a c j i i T e s a l i i . a P i e r w s z e p a r t i e uchodźców greckich w Polsce s k i e r o w a n e zostały na obszar z i e m zachodnich, gdzie z a t r u d n i a n o i c h głównie j a k o robotników w f a b r y k a c h . M n i e j ­ sza część uchodźców J przeszła Badania w bieszczadzkich do pracy w państwowych gospodarstwach o s a d a c h zamieszkałych p r z e z G r e k ó w rolnych. przeprowadza- �84 MARIA BIERNACKA ców w s i bieszczadzkich, ogólna liczba osadników greckich w Krościenku oraz wsiach najbliższych wynosiła w 1952 r. ok. 2000 osób, a w 1953 r. sięgała liczby 3000. Liczby te ulegały stałym w a h a n i o m , ponieważ Grecy szukając na terenie Polski odpowiednich dla siebie regionów k l i m a t y c z ­ n y c h i najwłaściwszych warunków pracy, dość często z m i e n i a l i miejsca swego p o b y t u . Ponadto po r o k u 1956 część ludności greckiej opuściła t e ­ r e n Polski, przenosząc się na stałe do Bułgarii, R u m u n i i , A l b a n i i , Jugo­ sławii, Węgier oraz Czechosłowacji. Owe wędrówki Greków d y k t o w a n e były zarówno chęcią przybliżenia się do granic swej ojczyzny, j a k rów­ nież potrzebą łączenia się ze s w y m i rodzinami, rozproszonymi po różnych krajach Europy. Wydaje się również, że o ile początkowo górskie regiony Bieszczadów mogły przyciągać Greków do osadnictwa, to z czasem odstra­ szały i c h trudności, j a k i e się t a m do tej p o r y piętrzą przed większością osadników. S t r u k t u r a społeczno-zawodowa osadników greckich w Bieszczadach była dość j e d n o l i t a . Według i c h r e l a c j i główny t r z o n tej ludności stano­ w i l i chłopi, którzy uprzednio uczestniczyli masowo w r u c h u partyzanc­ k i m . Sądzić można, że do tego właśnie wyłącznie rolniczego osadnictwa w Bieszczadach zgłosiła się przede w s z y s t k i m ludność grecka pochodząca ze w s i . Reprezentantami i n n y c h g r u p zawodowych b y l i ponadto różnego rodzaju rzemieślnicy oraz d r o b n i handlarze. Uchodźcy t o r o d z i n y z dzieć­ m i , młode małżeństwa zawierane często już w Polsce (na ziemiach za­ chodnich) oraz ludzie samotni. Przeważali wśród n i c h mężczyźni, w t y m znaczny odsetek nieżonatych l u b o d e r w a n y c h od własnych r o d z i n pozo­ stawionych w Grecji. Zdecydowana większość uchodźców wywodziła się z północnych p r o w i n c j i greckich — Macedonii i Tesalii. Ośrodkiem c e n t r a l n y m osadnictwa greckiego w Bieszczadach stała się wieś Krościenko i sąsiadująca z nią wieś Liskowate. Nieznaczna część ludności greckiej była przejściowo rozrzucona w i n n y c h jeszcze p o b l i ­ skich wsiach, j a k Jureczkowa oraz W o j t k o w a . W r o k u 1959 ok. 50 r o d z i n greckich z Krościenka i okolicy opuściło t e n teren i przeniosło się do w s i Trzcianiec, położonej w odległości ok. 28 k m od miasta powiatowego U s t r z y k i Dolne (w k i e r u n k u Przemyśla). O b i e k t e m badań i obserwacji n a d środowiskiem uchodźców greckich n o n a p r z e s t r z e n i l a t 1964-1970 w m i e j s c o w o ś c i a c h : K r o ś c i e n k o , L i s k o w a t e i Trzcia­ n i e c . P o n a d t o k o r z y s t a n o z m a t e r i a ł ó w i o c e n ekspertów p o w i a t o w y c h w U s t r z y k a c h D o l n y c h . B a d a n i a te p r z e p r o w a d z o n o na marginesie prac badawczych prowadzonych o d 1963 r . (na o b s z a r z e p o w . u s t r z y c k i e g o , l e s k i e g o i częściowo s a n o c k i e g o ) , cych w p r o b l e m a t y k i współczesnego Bieszczadach. Prowadzono je w kształtowania ramach prac się nowej Zakładu w W a r s z a w i e , p r z y u d z i a l e studentów e t n o g r a f i i U W . społeczności dotyczą­ wiejskiej Etnografii I H K M PAN �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W 85 BIESZCZADACH w Bieszczadach stały się wsie Krościenko i Trzcianiec , w których do ostatnich czasów g r u p u j e się najwięcej tej ludności. Podejmując próbę przeprowadzenia analizy i oceny stosunków panujących w w y m i e n i o n y c h wsiach, zwrócono uwagę zarówno na stopień przystosowania się Greków do nowego środowiska fizjograficznego oraz n o w y c h warunków gospodar­ czo-społecznych i k u l t u r o w y c h , j a k również na zakres i c h współuczest­ n i c t w a w kształtowaniu się aktualnego życia w t y c h ośrodkach. P r o b l e m ten jest o t y l e interesujący, że Bieszczady, podobnie j a k ziemie zachod­ niej i północnej Polski, są od czasu I I w o j n y światowej żywym przykła­ dem t w o r z e n i a się n o w y c h społeczności l o k a l n y c h i regionalnych. 4 5 Napływająca w 1951 r. i w latach następnych do bieszczadzkich w s i Krościenka, Liskowatego i częściowo i n n y c h miejscowości ludność grecka zajmowała opuszczone zagrody i z miejsca przystąpiła do zorganizowania Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej „ N o w e Życie". Początkowo główny trzon ludności w t y c h wsiach s t a n o w i l i Grecy, z czasem jednakże osiedla­ l i się t a m na stałe l u b t y l k o na okres w y k o n y w a n i a prac sezonowych, także Polacy. Możliwe t o było z tego względu, że znaczna część uchodź­ ców greckich opuszczała Bieszczady, szukając zajęć i własnej stabilizacji w miastach ziem zachodnich l u b w t a k i c h ośrodkach przemysłowych, j a k N o w a H u t a . Poza t y m , j a k już wspomniano, pewna część uchodźców grec­ k i c h wyjechała na stałe do południowych krajów s o c j a l i s t y c z n y c h , a znaczna część przeniosła się z Krościenka i najbliższej okolicy do Trzciańca i Grąziowej. 6 Następstwem owej ruchliwości społecznej Greków, spowodowanej n i e ­ wątpliwie trudnościami a d a p t a c y j n y m i do n o w y c h polskich środowisk, były z m i a n y w składzie narodowościowym ludności bieszczadzkich osie­ d l i greckich. J a k w y n i k a ze spisu ludności przeprowadzonego w 1960 r. w Krościenku na ogólną liczbę 181 r o d z i n przypadało 128 r o d z i n greckich i 53 polskich. Ogólna liczba ludności wynosiła wówczas 755 mieszkań­ ców (715 stałych i 40 czasowo przebywających) w t y m 494 Greków i 261 4 Krościenko odległe o d U s t r z y k D o l n y c h o k . 10 k m j e s t położone w okolicy górzystej i z a l e s i o n e j . P r z e z w i e ś p r z e p ł y w a r z e k a S t r w i ą ż , która łączy się z D n i e ­ strem i M o r z e m C z a r n y m . Według r e l a c j i starej m i e s z k a n k i w s i miejscowego dzenia (urodzonej w pocho­ 1892 r.) p r z e d ostatnią w o j n ą w i e ś liczyła o k . 300 r o d z i n . N a j ­ liczniejszą grupę ludności s t a n o w i l i w n i e j Ukraińcy, następnie Ż y d z i , a najmniejszą Polacy. 5 T r z c i a n i e c , w e d ł u g r e l a c j i d a w n e j m i e s z k a n k i t e j osady, j e s t wsią, która w o d ­ różnieniu o d t e r e n ó w w y m i e n n y c h z 1951 r . z n a j d o w a ł a się p r z e z jenny w g r a n i c a c h p a ń s t w a p o l s k i e g o , z przynależnością cały o k r e s do p o w i a t u powo­ przemyskiego. P r z e d ostatnią w o j n ą była t o w i e ś t y p o w o r o l n i c z a , duża, licząca o k . 380 g o s p o d a r s t w chłopskich i gospodarstwo dworskie. Ponadto żydowskich, których w ł a ś c i c i e l e b y l i 0 Według relacji informatorów był t a m t a r t a k także p o s i a d a c z a m i ze w s i K r o ś c i e n k o Bułgarii o k . 50 r o d z i n , a d o Jugosławii o k . 10 r o d z i n . oraz kilka karczem gospodarstw rolnych. i Liskowate wyjechało do �86 MARIA BIERNACKA Polaków. Podobnie kształtowały się owe proporcje w Trzciańcu, w któ­ r y m grupa uchodźców greckich przejęła w swe użytkowanie istniejące t a m od l a t powojennych Państwowe Gospodarstwo Rolne (Trzcianiec do 1951 r. wchodził w skład p o w i a t u przemyskiego i nie należał do strefy w y m i a n y granicznej pomiędzy Polską a ZSRR). W 1960 r. w Trzciańcu i Grąziowej było 40 rodzin greckich i 15 polskich. O ile jednak w K r o ­ ścienku osadnikami p o l s k i m i b y l i przeważnie chłopi z a t r u d n i e n i w l a ­ sach, na drogach czy na kolei, to w Trzciańcu i Grąziowej b y l i n i m i i n ­ d y w i d u a l n i r o l n i c y p r z y b y l i t a m po 1947 r. z ubogich powiatów pod­ karpackich. Osadnicy greccy w Trzciańcu i Grąziowej przejęte przez siebie Pań­ stwowe Gospodarstwo Rolne postanowili użytkować według zasad obo­ wiązujących w spółdzielczości p r o d u k c y j n e j . Ogólny obszar ziemi u p r a ­ wianej przez spółdzielców w y n o s i ok. 300 ha ziemi ornej, ponadto p a ­ stwiska, lasy i nieużytki. Gospodarstwo to nastawione jest głównie n a hodowlę owiec i krów oraz uprawę zbóż, rzepaku i k o n i c z y n y . Wszyscy członkowie spółdzielni mają p r a w o do 0,5 hektarowej działki przyzagrodowej, składającej się na ogół z 25 arów ziemi ornej i 25 arów pastwisk. Członkowie spółdzielni mogą ponadto hodować i n d y w i d u a l n i e 1-2 k r o w y , kilkanaście owiec oraz t y l e t r z o d y chlewnej i ptactwa domo­ wego, ile zechcą. P r z y wypasach l e t n i c h swego d o b y t k u mogą korzystać za opłatą ze wspólnych pastwisk. Do w y p a s u bydła i owiec wynajmują zazwyczaj pasterza, którego wynagradzają miesięcznie pensją w wyso­ kości ok. 2000 zł. 7 Gospodarstwa i n d y w i d u a l n e osadników (których jest w e w s i zaledwie pięciu) wahają się w granicach od 5 do 11 h a . Podstawą i c h u t r z y m a n i a 8 7 K o n f l i k t y ideologiczne wśród greckich uchodźców politycznych spowodowały, że g r u p a t z w . „ s t a l i n o w c ó w " p r z y b y ł a d o Trzciańca przejęte p r z e z s i e b i e P a ń s t w o w e Gospodarstwo go w w R o l n e nazwała oparciu spółdzielni o zasady Spółdzielczym spółdzielcze produkcyjnej). Było Gospodarstwem ( n p . podziału to właściwie dochodu Rolnym i użytkowała dokonywano postępowanie bez tak, j a k precedensu, w ł a d z e m i e j s c o w e sytuację tę d o o s t a t n i c h l a t h o n o r o w a ł y . O s t a t n i o C e n t r a l n y zek Rolniczych Spółdzielni P r o d u k c y j n y c h tego gospodarstwa za Rolniczą ctwa Wydziału Rolnego P r e z y d i u m gospodarują dobrze, produkcja s p r a w ę tę r e g u l u j e Spółdzielnię w kierunku Według uznania oceny kierowni­ P R N w Ustrzykach Dolnych, Grecy w Trzciańcu r o l n a stale Produkcyjną. ale Zwią­ się u n i c h p o d n o s i . T a k n p . przeciętna wydajność zbóż w 1968 r . w y n o s i ł a 30 q z 1 h a , p o d c z a s g d y w g o s p o d a r s t w a c h pań­ s t w o w y c h t e g o p o w i a t u kształtowała się o k . 16 q . 8 T a k n p . sołtys t e j w s i (1968 r.) j e s t o s a d n i k i e m i n d y w i d u a l n y m , p r z y b y ł y m d o Trzciańca w Í949 r. z p o w . strzyżowskiego. O t r z y m a ł 5 h a g o s p o d a r s t w o życzek p a ń s t w o w y c h długoterminowych rolne, z po­ n i e korzystał, gdyż lękał się obciążeń. D o ­ robił się j e d n a k n a t y l e , że myśli o b u d o w i e n o w e g o d o m u , a p o z a t y m kształci s w o ­ ją córkę w s z k o l e rachunkowości r o l n e j w B r z o s t k u p o d Jasłem. M i e s i ę c z n y koszt u t r z y m a n i a córki n a s t a n c j i w y n o s i o k . 500 zł. P r z e c i ę t n a s y t u a c j a i n n y c h g o s p o d a ­ r z y i n d y w i d u a l n y c h j e s t n a ogół p o d o b n a d o s y t u a c j i sołtysa. �OSADY G R E C K I C H UCHODŹCÓW W 87 BIESZCZADACH jest hodowla i r o l n i c t w o oraz dodatkowe (choć sporadyczne) zarobki w l e ­ sie. Gospodarstwa te hodują znacznie m n i e j owiec niż r o d z i n y greckie. Owce wypasają i n d y w i d u a l n i e , natomiast bydło oddają do wspólnego wypasu. Współczesne Krościenko posiadające komunikację drogową (PKS-em U s t r z y k i Dolne — Przemyśl) i kolejową ( U s t r z y k i Dolne — t r a n z y t przez ZSRR — Przemyśl) położone w odległości ok. 10 k m od U s t r z y k D o l n y c h , z e l e k t r y f i k o w a n e od l a t 1952/1953 — stanowi centralny ośrodek życia go­ spodarczego i społeczno-kulturalnego dla najbliższej okolicy. Oprócz spół­ dzielni produkcyjnej, która zrzesza ok. 8 0 % mieszkańców (przeważnie Greków) i jest główną instytucją gospodarczo-społeczną tej w s i , znajduje się t a m ponadto: P r e z y d i u m G R N , d w i e 8-klasowe szkoły podstawowe, stacja kolei i P K S - u , poczta, kino, b i b l i o t e k a gromadzka, d o m k u l t u r y , ośrodek zdrowia, k i l k a sklepów G m i n n e j Spółdzielni „Samopomoc Chłop­ ska", stołówka d l a pracowników spółdzielni produkcyjnej (i zarazem go­ spoda) oraz inne p u n k t y usługowe. Ponadto działają t a m także organiza­ cje polityczne i społeczne, j a k : PZPR, ZSL, Koło Gospodyń, Związek Mło­ dzieży Wiejskiej, Związek Harcerstwa Polskiego oraz Związek Uchodź­ ców P o l i t y c z n y c h z Grecji w Polsce. Głównym i n s p i r a t o r e m aktywności gospodarczej i społeczno-kulturalnej w s i jest ludność grecka, o czym świadczy m . i n . to, że najważniejsze funkcje w miejscowych władzach, i n s t y t u c j a c h i organizacjach spełniają Grecy (łącznie z funkcją przewodniczącego i jego zastępcy w P r e z y d i u m G R N ) . Osadnicy ci będąc od 1951 r. nie t y l k o p i e r w s z y m i (po leśniczym), ale p r a w i e j e d y n y m i mieszkańcami w s i do l a t 1956-1957 i później, wzięli na siebie cały ciężar odpowiedzialności za całokształt spraw ogólnych. Największy wysiłek zespołu greckiego skierowany został na rozwój spół­ dzielni p r o d u k c y j n e j , która stanowiła i nadal jeszcze stanowi podstawowe źródło u t r z y m a n i a dla ludności. W r. 1964 ogólny obszar w s i wynosił ok. 3000 ha, z czego na spółdzielnię produkcyjną przypadało 2298 ha, w t y m z i e m i ornej 474 ha (głównie k l . I I I i I V ) , lasów 331 ha, łąk 330 ha, pastwisk 1076 ha. Pozostały areał stanowiły działki przyzagrodowe w w y ­ sokości ok. 0,5 ha na jednego członka oraz różnego rodzaju nieużytki. Po­ nieważ w niektórych rodzinach greckich należy do spółdzielni więcej niż jedna osoba, p r a k t y c z n i e więc działki przyzagrodowe przypadające na jedną taką rodzinę były większe. N a działkach przyzagrodowych można było hodować nawet 2 k r o w y i jedną jałówkę oraz kilkanaście owiec, 9 9 w Sytuacja, że p r z e w o d n i c z ą c y m i zastępcą przewodniczącego Prezydium K r o ś c i e n k u są G r e c y , j e s t bez p r e c e d e n s u , p o n i e w a ż z p r a w n e g o p u n k t u n i a n i e są o n i o b y w a t e l a m i p o l s k i m i . I w t y m w y p a d k u niem PGR w Trzciańcu według s c o w e tolerują t e n s t a n r z e c z y . zasad spółdzielczości GRN widze­ (podobnie, j a k z użytkowa­ produkcyjnej) władze miej­ �88 MARIA BIERNACKA które za d r o b n y m i opłatami p o b i e r a n y m i od i c h właścicieli (70 zł od k r o ­ w y i 15 zł od owcy) w y p a s a l i pasterze wiejscy na pastwiskach ogólnych dzierżawionych od spółdzielni produkcyjnej przez właścicieli owiec. Ogra­ niczeń w zakresie h o d o w l i t r z o d y chlewnej i domowego ptactwa nie było. Gospodarka spółdzielni produkcyjnej nastawiona była od samego po­ czątku głównie na hodowlę i t y l k o częściowo na u p r a w y zbożowe. T e n k i e r u n e k gospodarki spowodowany był z jednej s t r o n y n a t u r a l n y m i w a ­ r u n k a m i tego t e r e n u (wielka ilość łąk, pastwisk i lasów), z drugiej zaś strony g r e c k i m i t r a d y c j a m i gospodarowania, które również związane było z hodowlą i pasterstwem. N i e m n i e j jednak gospodarka spółdzielni skie­ r o w y w a n a była okresowo również na takie gałęzie p r o d u k c j i , j a k ogrod­ nictwo, u p r a w y roślin przemysłowych, uprawę czterech podstawowych zbóż. Przedsięwzięcia te n a ogół nie zdawały egzaminu, co wynikało prze­ de w s z y s t k i m z warunków k l i m a t y c z n y c h . Niezawodną natomiast per­ spektywę gospodarowania stwarza t a m zawsze, do l a t ostatnich włącznie, hodowla . Placówką dochodową spółdzielni był poza t y m t a r t a k . O sta­ łym podnoszeniu dochodowości spółdzielni produkcyjnej świadczy fakt, że dniówka obrachunkowa w 1964 r. wynosiła 45 zł n a osobę, w 1967 r. — 65 zł, a w 1970 r. — 76 zł. 10 Owo stałe podnoszenie dochodowości płynącej z pracy w spółdziel­ niach p r o d u k c y j n y c h , na działkach przyzagrodowych oraz z i n n y c h poza­ rolniczych zajęć sprawiło, że w ciągu ubiegłych 20 l a t nastąpiły n a w i e l u odcinkach życia Greków bardzo g r u n t o w n e przemiany. Równolegle z t y m dokonywał się t a m również proces zbliżenia się Greków i Polaków, spo­ wodowany przede w s z y s t k i m napływem osadników polskich. Stosunkowo jednorodne pod względem swego początkowego składu narodowościowego wsie greckie w Bieszczadach stawały się z czasem w s i a m i mieszanymi, ostatnio nawet z wyraźną przewagą r o d z i n polskich. T a k n p . według spi­ su ludności z 1970 r. w Krościenku zamieszkiwało 173 rodziny, w t y m 100 rodzin polskich i 73 greckie. Liczba stałych mieszkańców polskich w y n o ­ siła 408, a Greków 240 osób. W t y m samym czasie w Trzciańcu na ogólną liczbę 38 r o d z i n było 20 r o d z i n greckich i 18 polskich. Ogólna liczba sta­ łych mieszkańców osady wynosiła 162 osoby. Tendencja zmniejszania się liczby uchodźców greckich w Bieszcza­ dach zaznacza,się zarówno w ilości, j a k i w wielkości rodzin. W Krościen­ k u n p . na przestrzeni l a t 1960-1970 liczba r o d z i n greckich zmniejszyła się o 55 (mieszkańców o 254), a przeciętna liczebność r o d z i n spadła z 35 do 2-4 osób w rodzinie. Zwiększyła się ponadto liczba osób samotnych. 1 0 Już w 1964 r . s t a n h o d o w l i w spółdzielni p r o d u k c y j n e j p r z e d s t a w i a ł się nastę­ p u j ą c o : bydło 440 szt., cielęta 60 s z t , k o n i e 51 szt., o w c e o k . 2000 szt., p o n a d t o c h l e w n a i pszczoły. trzoda �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W BIESZCZADACH 89 Uległa również zmianie s t r u k t u r a zawodowa ludności. Początkowo Grecy z a j m o w a l i się p r a w i e wyłącznie r o l n i c t w e m , a Polacy p r a c a m i pozarolniczymi. Ostatnio (1970 r.) na 73 r o d z i n y greckie z prac wyłącznie rolniczych utrzymywało się 21 rodzin (polskich 15), z r o l n i c t w a i zajęć d o d a t k o w y c h 20 (polskich 36), z prac wyłącznie pozarolniczych 12 (pol­ skich 45) i z rent 20 r o d z i n (renty w ogóle pobierało 26 Greków i 4 Po­ laków). Z odnotowanych zmian, dotyczących osad greckich, na szczególną uwagę zasługują zagadnienia związane z poziomem wykształcenia jej m i e ­ szkańców. Zestawienia sporządzane na podstawie spisu z 1970 r. w s k a z u ­ ją, że w Krościenku wśród rodziców pochodzenia greckiego znajduje się obecnie 49 osób z pełną szkołą podstawową (Polaków 102), 62 osoby z nieukończoną szkołą podstawową (głównie po klasach 3 i 4, Polaków 38 osób, głównie po klasach 3, 4, 5), zasadniczą szkołą zawodową 2 osoby (Polaków 12), z średnią nieukończoną 6 osób (Polaków 3). Wyższe n i e ukończone wykształcenie posiada 1 G r e k (Polak 1). Jak z tego w y n i k a , zdecydowana część tej k a t e g o r i i Greków przybyłych do P o l s k i miało za­ ledwie szkołę podstawową, w większości przypadków nieukończoną. Wśród najstarszych znajduje się jeszcze 8 analfabetów. Znacznie lepiej natomiast przedstawia się sprawa wykształcenia dzie­ ci i młodzieży greckiej w Krościenku. Szkołą podstawową objęta jest wszystka młodzież pozostająca w w i e k u szkolnym. N i e ukończyła szkoły podstawowej 1 osoba, po szkole podstawowej pozostawały w d o m u r o d z i ­ ców (nie ucząc się dalej) 3 osoby. Po nieukończonej szkole średniej była we w s i 1 osoba i po szkole zawodowej 4 osoby. Ponadto aktualnie prze­ bywały w szkołach znajdujących się poza Krościenkiem 24 osoby, w t y m w szkołach zasadniczych 12, średnich 8 i wyższych 4 osoby. W t y m cza­ sie po szkole podstawowej niepełnej było wśród Polaków 6 osób, po szko­ le podstawowej pełnej 3, po zasadniczej 3, po średniej pełnej 2, po śred­ niej nieukończonej 1 oraz po wyższej pomaturalnej 1 osoba. W szkołach poza wsią przebywało 12 osób, w t y m w zasadniczej 7, w średniej 3 i po­ m a t u r a l n y c h 2 osoby. Podobnie w zakresie wykształcenia kształtuje się sytuacja w Trzciańcu, w którym również liczba ludności greckiej maleje na rzecz ludności polskiej. Jak już wspomniano owo zmniejszanie się liczby ludności greckiej spowodowane było j e j wielką ruchliwością spo­ łeczną (wyjazdy na ziemie zachodnie, do i n n y c h krajów, do miast), a p o ­ nadto stałym i k o n s e k w e n t n y m odpływem młodzieży greckiej do szkół zasadniczych, techników oraz szkół ogólnokształcącących i wyższych. U z y ­ skanie wykształcenia czy w ogóle p r z y g o t o w a n i a zawodowego pozarolniczego sprawia, że młodzież t a z reguły nie w r a c a do s w y c h d a w n y c h baz r o d z i n n y c h . Obserwuje się wręcz, że przejście do miast dorosłych dzieci powoduje często przenoszenie się również i c h rodziców do m i e j - �90 MARIA BIERNACKA skich osiedli. Należy p r z y t y m mocno podkreślić, że kształcenie dzieci stało się w większości r o d z i n greckich j e d y n y m z podstawowych zadań i obowiązków rodziców. Wiąże się t o zresztą z ogólną postawą współczes­ nego „bieszczadzkiego" Greka, który swój przedłużający się p o b y t w ob­ cym, choć p r z y j a z n y m m u k r a j u , w y k o r z y s t u j e w sposób najbardziej r a ­ cjonalny z p u n k t u widzenia jego rodzinnego interesu. Rodziny greckie wykazując dużą pracowitość, zapobiegliwość, oszczędność, podniosły znacz­ nie swój standard życiowy. Oszczędności swoich nie przeznaczają na i n ­ westycje trwałe, mogące i c h związać na stałe z t y m terenem, lecz na za­ k u p rzeczy ułatwiających i m wyższy stopień życia, równocześnie nadają­ cych się do ewentualnego przewiezienia na nowe miejsce p o b y t u . N a skutek takiej postawy w ciągu ostatnich l a t obserwuje się: bardzo r a ­ dykalne zmodernizowanie gospodarstwa domowego (które n a początku p o b y t u w Bieszczadach cechował często znaczny p r y m i t y w i z m ) , podnie­ sienie poziomu wykształcenia ogólnego i profesjonalnego młodzieży, w i e l ­ ką elastyczność w p o d e j m o w a n i u różnych decyzji dotyczących życia oso­ bistego i ogólnego społeczności oraz nagromadzenie poważnych oszczęd­ ności f i n a n s o w y c h . Środków t y c h nie inwestuje się natomiast w nowe b u d o w n i c t w o , czy nawet r e m o n t s w y c h starych domów. Postawa t a zre­ sztą jest bardzo podobna do postaw ludności przybyłej na te t e r e n y rów­ nież w drodze w y m i a n y granicznej z ZSRR (w 1951 r.) z b. p o w i a t u hrubieszowskiego i sokalskiego. ludność ta przez wiele l a t żyła życiem tymczasowym, nie podejmowała również prac i n w e s t y c y j n y c h , p r o w a ­ dziła gospodarkę rolną t y p u eksploatacyjnego i starała się nade wszystko wykształcić swoje dzieci tak, b y mogły przejść do i n n y c h pozarolniczych zawodów. N i c więc dziwnego, że każdego przeciętnego turystę, o d b y w a ­ jącego po 1951 r. swą podróż po Bieszczadach trasą prowadzącą z U s t r z y k D o l n y c h w k i e r u n k u Przemyśla, Leska czy też na południe do L u t o w i s k , uderzało zjawisko zewnętrznego zaniedbania oraz wyraźnej tymczaso­ wości w osiedlach w i e j s k i c h . Dotyczyło to właśnie zarówno ludności „lu­ belskiej", j a k i szczególnie greckiej. Ostatnio „lubliniacy" bardzo wyraź­ nie z r e w i d o w a l i swoje dawne stanowisko i przystąpili do i n w e s t y c j i p r o ­ d u k c y j n y c h zarówno w r o l n i c t w i e , j a k i b u d o w n i c t w i e . P e w n a popra­ w a następuje również wśród Greków, którzy zaczynają przystępować do najniezbędniejszych remontów s w y c h zagród . 11 12 B r a k u większej stabilizacji wśród r o d z i n greckich w Bieszczadach n a » G r e c y najczęściej zakupują: p r a l k i , l o d ó w k i , m o t o c y k l e , r o w e r y , t a p c z a n y , r a ­ dia, telewizory i t p . 1J W a r t o zauważyć, że p o c z ą t k o w e r e m o n t y s t a r y c h d o m ó w i zagród n a t e r e n a c h w y m i e n i o n y c h o d b y w a ł y się n a k o s z t państwa. A b y z a p o b i e c gród w dalszej dewastacji za­ 1966 r . państwo udzieliło p o w a ż n y c h b e z z w r o t n y c h k r e d y t ó w i dzięki t e m u w y g l ą d z e w n ę t r z n y zagród z m i e n i ł się w y r a ź n i e n a korzyść. �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W 91 BIESZCZADACH leży również doszukiwać się w trudnościach adaptacyjnych. Górzystość t e r e n u była dla w i e l u uchodźców rzeczą atrakcyjną i zachęcającą. Jed­ nakże znaczne n a w i l g o t n i e n i e i duża lesistość t e r e n u okazały się dla p o ­ kolenia urodzonego w G r e c j i niekorzystne ze względu n a częste zaziębie­ nia, skłonności do gruźlicy, r e u m a t y z m u oraz i n n y c h chorób. N i e odczu­ w a natomiast t y c h dolegliwości pokolenie młode, urodzone już w Polsce, które według r e l a c j i rodziców jest doskonale zaadaptowane do t y c h w a ­ runków k l i m a t y c z n y c h . Charakteryzując sytuację Greków n a terenie określonego regionu gór­ skiego Bieszczadów szukamy równocześnie odpowiedzi na pytanie, j a k i jest stopień przystosowania się g r u p y uchodźców greckich do nowego środowiska narodowego i społeczno-kulturalnego, z którym współżyją od lat dwudziestu. P r o b l e m t e n r o z p a t r y w a n o w aspekcie Grecy a Polacy, ponieważ na terenach zajmowanych przez Greków b r a k jest przedstawicieli ludności ukraińskiej, zamieszkującej t a m przed ostatnią wojną. J a k w y n i k a z r e ­ lacji informatorów, zarówno pochodzenia polskiego, j a k i greckiego, l u d ­ ność grecka po p r z y b y c i u do Polski była wewnętrznie skłócona, ale łą­ czyła ją solidarność narodowa i uchodźcza, która nie pozwalała wobec osób postronnych, a zwłaszcza obcokrajowców, obnażać wewnętrznych tarć i nieporozumień . W t y m p i e r w s z y m okresie obie g r u p y ludności „chroniła" przed wza­ j e m n y m i wpływami i u j a w n i e n i a m i s w y c h słabości b a r i e r a językowa. Do przełamania j e j w poważnym stopniu przyczyniła się szkoła. W szkole podstawowej w Krościenku dzieci greckie i polskie j e d y n i e w I i I I k l a ­ sie uczą się oddzielnie w s w y m ojczystym języku, a w klasie I I I już są łączone (mając dodatkowo po 2 godziny t y g o d n i o w o na język grecki). Dzieci zarówno polskie, j a k i greckie, które najłatwiej uczą się języka s w y c h kolegów, są d o b r y m i łącznikami pomiędzy rodzicami p o l s k i m i i g r e c k i m i . B a r i e r y językowe dość szybko p o k o n y w a l i mężczyźni greccy, pełniący w e w s i różne funkcje urzędowe czy też społeczne. N a j t r u d n i e j uczyły się języka starsze k o b i e t y zajmujące się t y l k o domem i pracą na własnej działce przyzagrodowej. Łatwiej było również Polakom nawią­ zywać k o n t a k t y z Macedończykami, których język zawierał pewne ele­ m e n t y słowiańskie. 13 1 3 J a k w y n i k a z r e l a c j i P o l a k ó w stykających się z t y m r e j o n e m B i e s z c z a d bez­ pośrednio p o i c h z a s i e d l e n i u , w w e w n ę t r z n e k o n f l i k t y uchodźców g r e c k i c h n i e m o g l i interweniować n a w e t przedstawiciele władz państwowych. Grecy bowiem kierowali się W t y m czasie w ł a s n y m i , p r z e z s i e b i e p r z e n i e s i o n y m i z G r e c j i l u b t u t a j już u s t a ­ l o n y m i n o r m a m i postępowania. Z c z a s e m p r o b l e m t e n przestał istnieć, g d y ż musieli się częściowo stępowania. podporządkować ogólnym, p r z y j ę t y m w Grecy Polsce n o r m o m p o ­ �92 MARIA BIERNACKA W latach ostatnich p r o b l e m językowy przestał być ważny, gdyż w y r o ­ sło całe młode pokolenie Greków, które w szkołach średnich i wyższych opanowało n i e t y l k o znajomość języka, ale zapoznało się z polską histo^ rią i kulturą. Starsze pokolenie Greków często u t y s k u j e z tego powodu, że młodzież i c h zatraca własne tradycje narodowe i ludowe n a rzecz nie t y l k o k u l t u r y polskiej, ale nowoczesnej uniwersalnej k u l t u r y świata . • W okresach wcześniejszych procesy te były hamowane poprzez różno­ rodne f o r m y działalności kulturalno-oświatowej, m . i n . greckie zespoły pieśni i tańca, świetlice, k l u b y i t p . Z odpływem młodzieży do szkół i p r a ­ cy w miastach działalność ta ulega ograniczeniu. Istniejący w Krościenku od 1968 r. d o m k u l t u r y , wzniesiony z i n i c j a t y w y i p r z y w y d a t n e j pomocy Greków, nie pełni już w stosunku do s w y c h greckich o b y w a t e l i t y c h f u n k c j i , jakie pragnęli o n i widzieć. Siłą najbardziej cementującą ludność grecką jest Związek Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Polsce. Koło tego Związku w Krościenku p r o w a d z i przez cały czas żywą działalność. Zajmuje się organizowaniem odczytów, akademii i z a b a w z okazji świąt narodowych, p r o w a d z i poszukiwania osób zaginionych za posredx n i c t w e m radia budapeszteńskiego i P C K w Warszawie, organizuje zbiór­ k i pieniędzy na rzecz pomocy więźniom p o l i t y c z n y m w Grecji, u t r z y ­ muje k o n t a k t y z przywódcami greckiego podziemnego r u c h u k o m u n i ­ stycznego, udziela pomocy w kształceniu dzieci i t p . Fundusze na tę dzia­ łalność pochodzą również ze składek członkowskich oraz z dotacji pań­ stwa polskiego. .r 5 1 4 Koła Związku Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Bieszczadach są obecnie jedyną organizacją zrzeszającą samych Greków. W działalności wszystkich i n n y c h organizacji i i n s t y t u c j i gospodarczych, społecznych i p o l i t y c z n y c h uczestniczą zarówno Grecy, j a k i Polacy (początkowo czy­ niono próby zakładania oddzielnych wyłącznie greckich organizacji). Według r e l a c j i mieszkańców w s i (Greków i Polaków), najbardziej prężną organizacją w e w s i jest PZPR, licząca w latach ostatnich ok. 150180 członków. Działają także t a k ie organizacje, j a k Z S L , Koło Gospodyń Wiejskich, Z M W oraz Związek Harcerstwa Polskiego. Współżycie g r u p narodowościowych — greckiej i polskiej — układa się coraz bardziej h a r m o n i j n i e na- zasadzie wzajemnego poszanowania odrębności n a r o d o w y c h oraz zrozumienia f a k t u , że postępowanie t a k ie jest n i e t y l k o możliwe, ale i konieczne. O w o zbliżenie manifestuje się najbardziej w z a w i e r a n i u małżeństw mieszanych grecko-polskich. Ilość t y c h małżeństw wynosiła do 1968 r. w Krościenku ok. 30, a w Trzciańcu ok. 10. Małżeństwa te p r a w i e z reguły zawierane były pomiędzy G r e k a Z p o w o d u bójek, j a k i e zdarzały się n a z a b a w a c h w K r o ś c i e n k u , . w ł a d z e w y d a ł y z a k a z urządzania z a b a w n a 4 l a t a ( i n f . z 1970г . ) . 1 4 �OSADY G R E C K I C H UCHODŹCÓW W 93 BIESZCZADACH m i i P o l k a m i . Najczęściej związki zawierano na podstawie p r y w a t n y c h umów między małżonkami. T y l k o niektóre z n i c h rejestrowano w urzę­ dach stanu cywilnego. Ślubów kościelnych nie było. Ludność miejscowa uważa, że Grecy dlatego nie biorą ślubów kościelnych, że w większości swej są b e z w y z n a n i o w i jako komuniści. Z drugiej zaś strony w i e l u G r e ­ ków wiążących się n i e o f i c j a l n y m i małżeństwami posiada r o d z i n y w G r e ­ cji. J a k i e k o l w i e k są przyczyny tego stanu rzeczy, f a k t e m jest, że są to już teraz r o d z i n y z dziećmi polsko-greckiego pochodzenia. Dzieci te są na ogół dwujęzyczne, podobnie j a k dwujęzycznymi stali się i c h rodzice . 15 Stosunki polsko-greckie nie są jednakże b y n a j m n i e j bezkonfliktowe. Zdaniem niektórych informatorów l i n i a podziałów społecznych przebiega w Krościenku nie t y l k o według narodowości, ale również w zależności od sytuacji materialnej, pozycji społecznej, członkowstwa w spółdzielni produkcyjnej, odrębności w y z n a n i o w y c h i t p . Polacy na ogół nie aprobu­ ją bezwyznaniowości Greków i w t y m fakcie widzą przyczynę b r a k u w e w s i kościoła i przeznaczenia b u d y n k u starej c e r k w i greckokatolickiej na salę kinową. Równocześnie jednak o b i e k t y w n i e przyznają, że wkład p r a ­ cy Greków na rzecz całej w s i jest znaczny. Polacy są przeważnie praco­ w n i k a m i składnicy drzewa, służby leśnej i drogowej względnie zarobkują p r z y w y k o n y w a n i u i n n y c h robót najczęściej sezonowych. Grecy n a t o ­ miast poprzez masową przynależność do spółdzielni produkcyjnej są f a k ­ t y c z n y m i gospodarzami w s i . Istnieje wiele okazji do wzajemnych kontaktów między P o l a k a m i i G r e k a m i . Okazję taką stanowią przede w s z y s t k i m różne uroczystości, wiejskie, urządzane z r a c j i świąt narodowych, państwowych, szkolnych i rodzinnych, w czasie których odbywają się zazwyczaj również i zaba­ wy . i e T r u d n o określić stopień powiązania uczuciowego uchodźców greckich z regionem bieszczadzkim. Wydaje się, że narzucona konieczność o p u ­ szczenia swej ojczyzny i niemożliwość p o w r o t u do niej będzie zawsze rzutowała na postawę emigranta i ograniczała stopień jego zaangażowa­ nia w nowe, t a k zasadniczo różne środowisko fizjograficzne, narodowe i społeczno-kulturowe. 1 S Jako argument n a dwujęzyczność Polek podaje się, ż e niektóre z n i c h t a k d o b r z e o p a n o w a ł y j ę z y k g r e c k i , że potrafią n i m n i e t y l k o p r z e m a w i a ć n a z e b r a n i a c h g r e c k i c h , a l e także kłócić się m i ę d z y sobą. 111 Ponieważ Grecy n i e obchodzą żadnych świąt kościelnych, okazją mogą być t y l k o święta n a r o d o w e i państwowe, zarówno polskie, j a k i d o spotkań greckie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0683edc10a1f3efbbfd6ca3e575b605b.pdf 7d67e61b5ab4628f900e0d8b07ffe239 PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OSKAR KOLBERG. CZŁOWIEK I DZIEŁO ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 85/I INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa OSKAR KOLBERG CZŁOWIEK I DZIEŁO Część I BIOGRAFIA Poznań 2024 �Copyright © by: Instytut im. Oskara Kolberga & authors Poznań 2024 Rada Naukowa Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący Jan Adamowski, Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska Recenzenci dr Hubert Czachowski dr hab. Violetta Wróblewska, prof. UMK Skład i łamanie Jacek Grześkowiak Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Doskonała Nauka II” ISBN 978-83-95-9125-7-3 Druk i oprawa Zakład Poligraficzny Moś & Łuczka �Spis treści Od autorek s. 13 Wykaz skrótów s. 16 Agata Skrukwa Życie Oskara Kolberga w Warszawie (1814–1871) s. 17 I. Pochodzenie rodziny Oskara Kolberga. – Rodzice i bracia. – Związki Kolbergów z Przysuchą. – Środowisko, w którym dorastał. – Pierwsze spotkania z muzyką Chopina. – Śmierć ojca. – Sytuacja w Królestwie po powstaniu listopadowym. – Studia kompozycji w Berlinie. – Praca nauczyciela muzyki na prowincji. – Powrót do Warszawy w końcu roku 1837. . . . . . . . 17 II. Pierwsze kompozycje Oskara Kolberga. – Początki jego zainteresowania się folklorem około roku 1839. – Zamiar wydania drukiem zebranych w terenie pieśni ludowych. – Życie muzyczne Warszawy w okresie międzypowstaniowym. – Badania terenowe Kolberga w okolicach Warszawy i w innych regionach Królestwa. – Początek przyjaźni z Józefem Konopką. – Edycja pierwszego zbioru pieśni ludowych w latach 1842–1845 w Poznaniu i w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 III. Podjęcie pracy w dyrekcji kolei warszawsko-wiedeńskiej. – Kompozycje: mazury i kujawiaki. – Druk zbiorków pieśni czeskich i litewskich (1846). – Druk Pieśni ludu weselnych w „Bibliotece Warszawskiej” (1847–1849) i Pieśni ludu obrzędowych w Album Literackim (1848). – Pierwsze spotkanie ze Stanisławem Moniuszką. – Początek pracy nad Królem pasterzy. – Wydanie Pieśni ludowych do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu (1862). – Reakcja na śmierć Fryderyka Chopina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 5 �IV. Premiera Króla pasterzy i Sceny w karczmie w prywatnym salonie muzycznym. – Następne kompozycje fortepianowe. – Badania terenowe w zaborze rosyjskim. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 V. Sytuacja w Królestwie Polskim po klęsce Rosji w wojnie krymskiej. – Powstanie nowego programu edytorskiego Kolberga i wydanie przez niego Pieśni ludu polskiego w latach 1856–1857. – Oceny tego zbioru przez współczesnych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 VI. Pierwsze spotkanie z muzyką góralską w Tatrach latem 1857 r. – Podróż do Wiednia, Lublany i Zagrzebia i jej wyniki – zapisy muzyki i zakupione druki, m.in. zbiór pieśni słoweńskich E. Korytki. – Początek pracy w zespole autorów Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda. – Rezygnacja z pracy etatowej w Dyrekcji Dróg i Mostów. – Kompozycje. – Podróże w latach 1859–1861. – Artykuł o ludowych źródłach muzyki J. Stefaniego do Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego. – Wystawienie Króla pasterzy w operze warszawskiej. – Rozpoczęte dwa inne utwory sceniczne. . . . . . . . 129 VII. Zmiana planu wydawniczego: oddanie do druku w 1862 r. Sandomierskiego – zbioru pieśni regionalnych prezentowanych wraz z opisami obrzędów i zwyczajów. – Podróże w latach 1859 i 1860. – Druk artykułu Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje. – Wydarzenia w Warszawie poprzedzające powstanie styczniowe. – Podróż na Wołyń w 1862 r. i przywiezione stamtąd materiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 VIII. Królestwo po powstaniu styczniowym. – Ostateczna zmiana zakresu badań i publikacji Kolberga — ukształtowanie w ciągu roku 1864 programu Ludu przedstawionego w lutym 1865 r. w liście otwartym Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 IX. Sandomierskie jako niepełna jeszcze monografia regionalna. – Nawiązanie kontaktów z wydziałem etnograficznym Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. – Badania terenowe na Kujawach w roku 1865. – Druk pierwszego tomu monografii tego regionu. – Współudział w opracowaniu Zbioru pieśni duchownych ewangelickich.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 X. Zakończenie prac nad Encyklopedią powszechną (1868). Coraz trudniejsza sytuacja materialna Kolberga, zwłaszcza wobec druku Ludu na własny koszt. – Druk drugiej części Kujaw. – Poszukiwanie instytucji i osób, które mogłyby finansować prace nad Ludem. – Podróże w tym celu do Poznania, Lwowa i Krakowa w latach 1867–1870. – Obietnica częściowej pomocy ze strony Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w 1869 r. – Decyzja o przeniesieniu się do Galicji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 6 �Elżbieta Millerowa Lata krakowskie w życiu 0skara Kolberga (1871–1890) s. 231 XI. Warunki pracy literackiej i naukowej w Warszawie po powstaniu styczniowym. – Cenzura carska. – Położenie materialne pisarzy i uczonych. – Brak oparcia instytucjonalnego dla pracy badawczej. – Wyjazd Kolberga do Krakowa (sierpień 1871). – Sytuacja w autonomicznej Galicji. – Swobody obywatelskie. – Życie umysłowe i kulturalne Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 XII. Konopkowie, zainteresowania i działalność społecznikowska i patriotyczna braci Józefa, Romana i Juliana. – Modlnica i jej gospodarze – Julian i Antonina. – Kolberg w nowych warunkach. – Dojazdy do Krakowa, kontakty z drukarnią, bibliotekami, archiwami i przedstawicielami środowiska naukowego, możliwość uczestnictwa w życiu kulturalnym i umysłowym miasta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 XIII. Cele i zadania działającej od 1873 roku Akademii Umiejętności i jej rola w życiu naukowym i narodowym. – Kontynuacja dotacji na Lud Kolberga przyznanej przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie. – Członkostwo Kolberga w strukturach Akademii i działalność w Komisjach Archeologicznej i Antropologicznej. – Funkcja przewodniczącego Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, udział w pracach programowych Sekcji. – Współpraca z I. Kopernickim, redaktorem „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, i własne publikacje Kolberga w tym roczniku od 1877 r. – Wkład badacza w dorobek etnograficzny Komisji Antropologicznej. . . . . 259 XIV. Publikacje poza Ludem z lat 1871–1872: Obrazy Słowiańszczyzny południowej, Figury przydrożne, Rzecz o obchodach weselnych. – Kontynuacja prac nad Krakowskiem. – Śmierć matki w 1872 r. – Korespondencja z bratową, Karoliną Kolberg – łącznikiem z rodziną w Warszawie. – Krakowskie cz. I–IV z lat 1871–1875 jako modelowa monografia Kolberga. . . . . . . . . . . . . 288 XV. Sytuacja finansowa Kolberga w latach 1871–1875, dotacja a koszty wydania. –Korespondencja z bratem Wilhelmem. – Śmierć Wilhelma w 1877 r. – Kontakty listowne z Karoliną Kolberg i Jadwigą Wernerową. – Spotkanie z Karoliną i jej córkami w Modlnicy w 1877 r. – Poczucie osamotnienia i oddalenia od rodziny wyrażane w listach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 XVI. Podróże w latach 1871–1872 do Galicji Wschodniej, w Poznańskie, do Cieszyna. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Wiedniu w 1873 r. – Końcowe 7 �prace nad Krakowskiem i równoległe nad W. Ks. Poznańskiem. – Dotacja Komisji Antropologicznej na badania w Wielkopolsce, Prusach Zachodnich i Wschodnich w 1875 r., przebieg i trasa tej podróży, kontakty, pozyskane w niej materiały i dorobek w świetle sprawozdania dla Akademii i korespondencji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 XVII. Prace nad tomami W. Ks. Poznańskiego po roku 1875, przekonanie o celowości edycji także ze względu na postępującą germanizację. – Kłopoty z cenzurą warszawską kwestionującą fragmenty cz. II i III Krakowskiego. – Odłożenie w czasie opracowania materiałów z Mazur i Pomorza. – Życie i praca między Modlnicą a Krakowem, punkty kontaktowe w mieście, uciążliwości dojazdów, równoległe prace nad kolejnymi monografiami, wstępna redakcja cz. I Pokucia.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338 XVIII. W nurcie życia naukowego Akademii. – Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego (1876 i 1877 r.), znaczenie tej publikacji i innych materiałów gwaroznawczych Kolberga dla dialektologii. – Rola dokumentacji języka i słownictwa ludowego w badaniach etnograficznych Kolberga a program prac leksykograficznych w Akademii. – Postulat gromadzenia i publikacji materiałów ikonograficznych przedstawiany przez Kolberga Komisji Antropologicznej. – Studia nad kulturą i folklorem Łużyczan, ich związek z podróżą 1875 r. i badaniami w Wielkopolsce. – Publikacja artykułu Obecne stanowisko etnografii w 1876 r.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348 XIX. Chopiniana w korespondencji z M.A. Szulcem i M. Karasowskim. – Wkład Kolberga w prace biografistów Chopina i wydawców jego dzieł: prostowanie błędów i dopełnienia dotyczące życia i twórczości kompozytora, opinie o charakterze, technice, stylu i ekspresji jego sztuki pianistycznej, o genezie i edycjach utworów, zwłaszcza juweniliów, propozycje dotyczące kompletnego wydania dzieł Chopina. – Własne materiały o Chopinie i kopie jego utworów. – Znaczenie tych materiałów i postulat zebrania w całość wiedzy Kolberga o Chopinie.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 XX. Podróże na Pokucie i na Podole galicyjskie w latach 1876 i 1877. – Kontynuacja Poznańskiego i wydanie cz. II–IV (1876–1879). – Odwiedziny Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1877). – Wstępne prace nad cz. I Pokucia. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Paryżu (wrzesień 1878), prezentacja tam m.in. tomów Ludu. – Przedłożenie Akademii pierwszej wersji cz. I Pokucia (listopad 1878). – Odwiedziny Antoniego i Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1879). – Wyjazd do Lwowa i Czortowca (wrzesień? 1879). – Udział w obchodach jubileuszu Kraszewskiego (październik 1879). – Publikacja Pieśni ludu litewskiego, studium komparatystyczno-folklorystycz- 8 �nego, w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1879). – Uwagi do analizy tekstu Bogurodzicy (1879). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376 XXI. Propozycja przyjęcia opieki naukowej nad wystawą etnograficzną w Kołomyi (marzec 1880). – Korespondencja z M. Wolffem: próba interwencji w sprawie zakazu zbytu ocenzurowanych tomów w Królestwie Polskim i w Rosji oraz odmowa udziału w rosyjskim wydawnictwie Żiwopisnaja Rossija… (kwiecień 1880). – Ukończenie druku cz. V. Poznańskiego (maj 1880). – Udział w obchodach 400-lecia śmierci Długosza (maj 1880). – Wyjazd na Pokucie i współudział w organizowaniu wystawy etnograficznej w Kołomyi (czerwiec–październik 1880), bogate zbiory z Pokucia jako wynik 4-miesięcznego pobytu w tym regionie. – Koncert warszawski na rzecz wydawnictw Kolberga (maj 1881), dochód przeznaczony na sfinansowanie cz. I i II Pokucia. – Wydanie cz. VI Poznańskiego i opracowanego przez Kolberga zbioru polskich mazurków u Bretkopfa i Härtla w Lipsku (1881). – Ukazanie się cz. I Pokucia oraz cz. VII, ostatniej, Poznańskiego (1882) – zamknięcie kolejnej monografii, jej koncepcja, współpracownicy i korespondenci z Wielkopolski. – Postawa Kolberga wobec germanizacji w świetle korespondencji z Wielkopolanami. – Śmierć brata Antoniego (grudzień 1882). – Publikacja pracy Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1882). . . . . . . . . . . . . . . . 395 XXII. Spotkanie z J. Blizińskim i zaproszenie Kolberga do Bóbrki (maj 1883). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lato 1883). – Uczestnictwo w obchodach 200-lecia zwycięstwa Sobieskiego pod Wiedniem (wrzesień 1883). – Wydanie cz. II Pokucia i cz. I Lubelskiego (1883). – Przyznanie Kolbergowi funduszu z Kasy im. J. Mianowskiego (1883) na dalsze wydawnictwo, tj. Mazowsze cz. I–V. – Recenzja C. Neymanna cz. I–II Pokucia (1884). – Wydanie cz. II Lubelskiego i wstępne prace nad cz. I Mazowsza (1884). – Udział Kolberga w Zjeździe Historyczno-Literackim im. J. Kochanowskiego i jego Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego (maj 1884). – Spotkanie w Krakowie z Karoliną i jej dziećmi (lipiec 1884). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lipiec–październik 1884). – Opuszczenie Modlnicy i przeprowadzka do Krakowa (październik 1884) – zmiana warunków życia i pracy. – Druk cz. I Mazowsza oraz publikacja opracowania pt. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1884). – Wydanie cz. I Kieleckiego (1885). – Kolejna podróż „w okolice Przemyśla i Sanoka” (lipiec–listopad 1885). Bogate materiały z podróży z lat 1883–1885. – Druk cz. II Mazowsza oraz pracy Zagadki z Lubelskiego… w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1885).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 421 9 �XXIII. Starania w Akademii o osobny fundusz na wydanie materiałów z Rusi. – Kontakty z folklorystami słowiańskimi, F.S. Kraussem (od 1886) i z L. Kubą (od 1885). – Kłopoty mieszkaniowe – lato 1886 r. w Krakowie. – Wydanie cz. II Kieleckiego (1886) – ukończenie kolejnej monografii. – Udział w nowych projektach badań Komisji Antropologicznej (1886). – Recenzja H. Biegeleisena (1886) i Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena. – Życie codzienne, kontakty towarzyskie i krąg przyjaciół Kolberga w Krakowie. – Wydanie Mazowsza cz. III (1886). – Zaproszenie do udziału w pracach Komitetu organizującego dział etnograficzny Wystawy Krajowej (marzec 1887).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 XXIV. Radomskie cz. I (lipiec 1887). – Długa choroba oczu (lato i jesień 1887). – Wystawa Krajowa (wrzesień–październik 1887) i ograniczony udział w pracach nad jej działem etnograficznym. – Starania o subwencję na tomy poświęcone Galicji Wschodniej – petycja do Sejmu Krajowego (listopad 1887) i jej pozytywny wynik. – Uczestnictwo w pracach Komisji Antropologicznej. – Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1888). – Wydanie trzech tomów: cz. II Radomskiego, cz. IV Mazowsza, cz. III Pokucia (1888). – Radomskie – kolejna ukończona monografia. – Spowodowana kłopotami z cenzurą zmiana karty tytułowej cz. IV i V Mazowsza. – Recenzja W. Smoleńskiego cz. I–III Mazowsza (1887). – Trudne warunki bytowe Kolberga i ich obraz w oczach jego gości. – Aktywności pozawydawnicze (opinia o nowym czasopiśmie naukowym, „Wiśle”, sprawa E. Korytki i jego materiałów).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 461 XXV. Udział w pracach Komisji Antropologicznej: ocena i opracowanie melodii litewskich Juszkiewicza (marzec 1889). – Jubileusz 50-lecia pracy Kolberga obchodzony w Krakowie (maj 1889). – Udział Kolberga w jubileuszu J. Kossaka (czerwiec 1889). – Załamanie zdrowotne i przeprowadzka do domu Kopernickiego (lipiec 1889). – Łęczyckie i cz. IV Pokucia (1889). – Recenzja I. Franki cz. III Pokucia (1889) i Krótka replika Kolberga (1890) oraz dwa artykuły z materiałami z Polesia w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1889). – Propozycja W. Dzieduszyckiego wydania Przemyskiego (1889). – Choroba, ostatnie chwile: pożegnanie przyjaciół, cz. I Chełmskiego – ostatni tom w rękach Kolberga, testament i śmierć (3 czerwca 1890) w relacji Kopernickiego. – Pogrzeb (5 czerwca 1890). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 476 XXVI Trzy ostatnie tomy z 1890 roku: cz. V Mazowsza, cz. I Chełmskiego, Kaliskie [cz. I]. – Dwa pośmiertne tomy wydane przez Kopernickiego: cz. II Chełmskiego – zamknięcie monografii regionu, Przemyskie. Zarys etnograficzny. – Dalsze działania Kopernickiego: zamiar druku cz. II Kaliskiego, 10 �starania w Kasie Mianowskiego o fundusz na cz. VI Mazowsza – plany przerwane przez śmierć 24 IX 1891 roku. – Zobowiązania Kolberga wobec drukarni. – Pamięć współczesnych Kolbergowi: nowy nagrobek wystawiony na cmentarzu Rakowickim w 1893 r. z funduszy zebranych z inicjatywy W. Żeleńskiego, tablica epitafijna w kościele ewangelickim św. Marcina w Krakowie.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 495 Spis ilustracji s. 505 ��Od autorek Oddawana obecnie do rąk czytelnika trzyczęściowa publikacja Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło pomyślana była od początku edycji Dzieł wszystkich jako jej zwieńczenie. W zamierzeniu miała się opierać na wszystkich dostępnych źródłach drukowanych i rękopiśmiennych, by podjąć próbę możliwie całościowego spojrzenia na osobę i dorobek Kolberga w oparciu o pełną zachowaną dokumentację. Postać i dzieło Oskara Kolberga były przedmiotem zainteresowania jeszcze za życia badacza. Jego niezwykła wizja, determinacja, pracowitość i konsekwencja z jednej strony, z drugiej zaś ogrom zgromadzonego materiału ze wszystkich ziem dawnej Rzeczypospolitej i kolejne wydawane tomy monografii regionalnych, stanowiące dzieło jednego człowieka w czasach niewoli w kraju podzielonym przez zaborców, fascynowały kolejne pokolenia, począwszy od współczesnych autorowi Ludu i świętujących jubileusz 50-lecia jego prac w 1889 roku aż po obchodzone w 2014 roku dwusetlecie jego urodzin. Ukazujące się na przestrzeni tego czasu liczne publikacje biograficzne, bądź tylko przybliżające postać wielkiego etnografia i jego dzieło, bądź też sięgające głębiej i analizujące jego dorobek, przynosiły materiały do portretu zbieracza, badacza, wydawcy, wykorzystując dostępne źródła z różnym efektem i w różnym zakresie. Odnotować tu trzeba przede wszystkim cenny artykuł Izydora Kopernickiego w „Nowej Reformie” z 1889 roku (w nr 107–109), rozwinięty we wstępie do Przemyskiego (DWOK T. 35), tomu wydanego w roku 1891 przez tego autora już po śmierci autora Ludu. Kopernicki był bezpośrednim świadkiem życia i pracy, a także badań terenowych Kolberga, jego relacja ma więc wyjątkowe znaczenie dokumentacyjne, jako jedno z nielicznych świadectw z autopsji. W ciągu następnych lat powstawały okazjonalne artykuły poświęcone i osobie, i pracom Kolberga, a także obszerniejsze opracowania wykorzystujące dostępne wówczas źródła. Do najważniejszych należy biografia autorstwa Ryszarda Górskiego, wydana pt. Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności w 1970 roku (wyd. II: 13 �1974 r.), oraz obszerny artykuł Ludwika Bielawskiego zamieszczony w Encyklopedii muzycznej PWM (tom KLŁ, Kraków 1997, s. 136–151), a także praca popularyzująca postać i dorobek Kolberga przygotowana przez Agatę Skrukwę i wydana z okazji dwusetnej rocznicy urodzin badacza w 2014 roku. Publikacje te powstawały jednak bądź bez dostępu do spuścizny rękopiśmiennej Kolberga czy gruntowniejszych studiów nad nią, bądź też abstrahowały od nich ze względu na profil skierowany do szerokiego kręgu odbiorców, opierając się przy tym na tomach drukowanych za jego życia, później na kolejnych, ukazujących się sukcesywnie już w ramach Dzieł wszystkich. Siłą rzeczy przynosiły materiał bardziej lub mniej fragmentaryczny, zebrany bez pełnego rozpoznania w niespotykanym zasobie źródeł, jakie kryje ogromne archiwum autora Ludu. A rękopisy w nim zachowane mówią wiele o niezwykłej postaci i pracy badacza. Mówią tym więcej, że on sam w swojej wyjątkowej skromności i świadomym samoograniczeniu nie pozostawił szczegółowych wskazówek biograficznych i warsztatowych, zapisów pamiętnikarskich czy notatek osobistych, a korespondencję badacza cechuje pełna dyscypliny rzeczowość i powściągliwość, z rzadko pojawiającymi się akcentami osobistymi. Prezentowana tu część pierwsza publikacji przedstawia życie, działalność i prace Kolberga w ujęciu chronologicznym. Obejmuje ona dwa okresy w biografii autora Ludu: życie w Warszawie do roku 1871 oraz lata krakowskie 1871–1890. Autorki wiążą bieg jego życia z ewolucją poglądów od romantycznego zbieractwa „rzeczy” ludowych, a zwłaszcza folkloru muzycznego, do pozytywistycznej pracy nad całokształtem kultury ludowej zgodnie z uformowanym już, dojrzałym programem jej badań, realizowanym poprzez monografie regionalne w seriach wydawniczych Lud i Obrazy etnograficzne. Konieczne było także ukazanie tła, jakie życiu i pracy Kolberga stwarzał burzliwy w historii Polski wiek XIX, z jego powstaniami, uporczywą refleksją nad utratą niepodległości i nadzieją na jej odzyskanie, walką o zachowanie tożsamości i kultury narodowej poprzez świadomą pracę na ich rzecz. Badacz był jedną z wielkich postaci tego wieku, których dokonania w dziedzinie kultury i nauki zdecydowały o przetrwaniu polskiej świadomości narodowej. Część druga zawierać będzie sześć niezależnych prac kilku autorów, sprofilowanych według dziedzin działalności i dorobku Kolberga: jako muzykologa, muzyka-kompozytora, dokumentatora muzyki i literatury ludowej (folkloru słownego), etnografa współtworzącego fundamenty tej 14 �nauki poprzez zgromadzenie unikatowego zasobu źródeł i ukształtowanie modelu regionalnej monografii etnograficzno-folklorystycznej. Prace te – jako od siebie niezależne – siłą rzeczy zawierać będą pewne powtórzenia i nawiązania do faktów już znanych, oświetlanych jednak od różnych stron, zależnie od tematów prac i założeń autorów. W części ostatniej znajdą się teksty o charakterze dopełniającym dwie poprzednie, tj. opis dziejów i edycji spuścizny Kolberga, łącznie z historią i realizacją wydawnictwa Dzieł wszystkich oraz kilka opracowań pomocniczych. Na te ostatnie złożą się: kalendarium podróży Kolberga, bibliografia jego prac z pełnymi notami pierwodruków i tomów Dzieł wszystkich oraz wykaz zachowanych zespołów rękopisów składających się na jego archiwum. W tej części znajdą się także indeksy osób i nazw geograficznych obejmujące pełny materiał trzytomowej biografii. Tak pomyślana całość, przygotowana po latach studiów i analiz nad zachowanymi i wydanymi materiałami Kolberga, przynosi – przynajmniej w zamierzeniu autorów – możliwie pełny i zadowalający obraz „człowieka i dzieła”. Jednak obraz ten jest odzwierciedleniem i efektem obecnego etapu badań u końca edycji Dzieł wszystkich. Mamy nadzieję, że utoruje drogę przyszłym autorom do dalszych studiów specjalistycznych nad unikatowym dziełem Oskara Kolberga i jego niezwykłą osobowością. �Wykaz skrótów Arch. PTL — Archiwum Naukowe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu Arch. MEK — Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie BJ — Biblioteka Jagiellońska BN PAU i PAN — Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie DWOK — Dzieła wszystkie Oskara Kolberga k. — karta MAAE — „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne”, rocznik Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności MEK — Muzeum Etnograficzne w Krakowie MOK – Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze MWR — Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu PBL — J. Krzyżanowski Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, T. 1-2, Wrocław 1961–1963 PTL — Polskie Towarzystwo Ludoznawcze R. — rocznik rkp. — rękopis sygn. — sygnatura t. — takt T. — tom T – typ bajki w polskiej systematyce wątków; numer po T wskazuje kolejność wątku w całym układzie, zob. PBL ZWAK — „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, rocznik Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności �Agata Skrukwa Życie Oskara Kolberga w Warszawie (1814–1871) I [Pochodzenie rodziny Oskara Kolberga. – Rodzice i bracia. – Związki Kolbergów z Przysuchą. – Środowisko, w którym dorastał. – Pierwsze spotkania z muzyką Chopina. – Śmierć ojca. – Sytuacja w Królestwie po powstaniu listopadowym. – Studia kompozycji w Berlinie. – Praca nauczyciela muzyki na prowincji. – Powrót do Warszawy w końcu roku 1837.] Rodzice Oskara Kolberga pochodzili z Niemiec i jak wielu innych cudzoziemców podejmujących pracę w Polsce związali swe życie z nowym krajem. Ojciec, Krzysztof Juliusz Henryk Kolberg1, urodził się 7 lipca 1776 r. w niewielkim mieście Woldegk w Meklemburgii. Jego ojciec, Julius Daniel Friedrich Colberg (1747–1784), żonaty z Charlottą Dorotheą, z domu Fuchs (1759?–1818), był radcą sądowym, a jego przodkowie – pastorami w sąsiednich miejscowościach, Warbende i Vietmannsdorf. Krzysztof Juliusz – tego drugiego imienia używał i on sam, i inni – uczył się w szkole miejskiej, następnie przez dwa lata uczęszczał do gimnazjum w Strelitz, które ukończył w r. 1793. Mając lat siedemnaście, rozpoczął praktykę u geometry Dresckego, autora mapy księstwa meklemburskiego, u którego nauczył 1 Informacje o Juliuszu Kolbergu, ojcu Oskara, oparte są w znacznej części na opracowa­nym przez K. Markiewicz katalogu wystawy Juliusz (Colberg) Kołobrzeg-Kolberg (1776–1831). Kartograf, geodeta, metrolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Przysucha 2004. Wystawę zorganizowała K. Markiewicz w Przysusze, w Muzeum im. O. Kolberga, gdzie znajdują się w depozycie liczne dokumenty przekazane przez rodzinę Kolbergów. Cenne informacje o przebiegu życia i pracy ojca zawiera też rękopis O. Kolberga Bieg życia z r. 1823 z jego dopiskiem „z akt Kom. Spr. Wewn.” (rękopis w BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 331). Jest to kopia odręcznego życiorysu Juliusza Kolberga złożonego Komisji Spraw Wewnętrznych, która 31 października 1823 r. mianowała go profesorem radnym. Oryginał tego dokumentu, zachowany w aktach uniwersytetu, przytoczył J. Bieliński w pracy Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), T. III, Warszawa 1912, s. 668–669. Dokument cytowany przez J. Bielińskiego pisany jest w pierwszej osobie, rękopis O. Kolberga w osobie trzeciej i jest to jedyna różnica między tymi tekstami. 17 �się miernictwa topograficznego. Od roku 1794 kontynuował naukę w Akademii Budownictwa w Berlinie, a po jej ukończeniu, mając lat dwadzieścia, został zatrudniony jako inżynier topograf w ekipie zajmującej się pomiarami Prus Południowych. Była to prowincja utworzona przez rząd pruski w 1795 r., po trzecim rozbiorze Polski, obejmująca tereny na lewym brzegu Wisły oraz Warszawę z częścią Mazowsza. Pomiary triangulacyjne nowej prowincji prowadzone były pod kierunkiem niemieckiego architekta Dawida Gillego. Na ich podstawie w latach 1802–1803 została wydana w Berlinie mapa Spezial Karte von Südpreußen w 13 sekcjach, z indeksem nazw miejscowości. Juliusz Kolberg podczas kilku lat pracy w ekipie D. Gillego uzyskał duże doświadczenie w zakresie geodezji i kartografii. Po zakończeniu pomiarów Prus Południowych Juliusz Kolberg pozostał w Warszawie i podjął pracę jako inspektor cła przy komorze na Solcu, a 14 września 1806 r. ożenił się z Karoliną Fryderyką Mercoeur. Była ona córką Henrietty von Arnim i Gotfrieda Mercoeura, potomka francuskich emigrantów, którzy po zniesieniu w czasach Ludwika XIV edyktu nantejskiego (1685), zapewniającego swobody religijne, jako protestanci osiedlili się w Prusach. Gotfried Mercoeur był inspektorem ceł w Fordonie koło Bydgoszczy i tam w 1788 r. urodziła się Karolina. Później był zatrudniony na podobnym stanowisku w Nieszawie i w Warszawie. W chwili ślubu Karoliny z Juliuszem Kolbergiem już nie żył – Oskar pisze, że zmarł na początku wieku XIX, ale dokładnej daty jego śmierci nie znamy. O rodzinie matki Oskar Kolberg pisał w liście do redakcji „Nowej Reformy” w 1889 r., pod koniec swego życia: Ojciec jej, a mój macierzysty dziad, Mercoeur, pochodził z tak zwanej francuskiej kolonii, złożonej z emigracji, która jeszcze za czasów Ludwika XIV przeniosła się do Prus i tam zamieszkawszy (przeważnie w Berlinie), rozrodziła się. Ożenił się on w roku 1786 z panną von Arnim (z Pomeranii) i urzędował przy komorach celnych w Fordonie blisko Torunia, w Nieszawie, a w końcu w Warszawie, gdzie zmarł jako naczelnik komory wodnej na początku bieżącego stulecia, pozostawiając po sobie wdowę i córkę (a moją matkę). Ta ostatnia urodziła się w roku 1788 w Fordonie nad Wisłą, dzieckiem jeszcze będąc, przybyła wraz z rodzicami do Warszawy, tu pobierała nauki i tu zaślubiła mego ojca1. List O. Kolberga do redakcji „Nowej Reformy”, „Nowa Reforma” 1889, nr 246, opublikowany w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (DWOK T. 66), s. 636–637. Tu i dalej w przypisach liczne odesłania do prac Kolberga w Dziełach wszystkich (DWOK) podano w wersji skróconej, pełne noty zob. Bibliografia (DWOK T. 85/III). 1 18 �Kilka tygodni po ślubie Juliusza Kolberga z Karoliną Mercoeur, 27 listopada 1806 r., wojska Napoleona wkroczyły do Warszawy w zwycięskim marszu po klęsce Prus pod Jeną i Auerstedt. Po pokoju w Tylży, zawartym przez cara Aleksandra I z Napoleonem w r. 1807, z części zaboru pruskiego i rosyjskiego zostało utworzone Księstwo Warszawskie. Nowe państwo potrzebowało sprawnej administracji, w której chętnie zatrudniano pozostałych w Warszawie urzędników, techników i innych specjalistów niemieckich. W roku 1808 Juliusz Kolberg został inspektorem pomiarów przy Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji, jednej z agend rządu Księstwa Warszawskiego. Na polecenie Jana Pawła Łuszczewskiego, wówczas ministra spraw wewnętrznych, opracował mapę Wielkiego Księstwa Warszawskiego (niedrukowaną), która była podstawą podziału administracyjnego kraju. W roku 1810 otrzymał patent na geometrę i mógł kontynuować karierę urzędniczą w Warszawie. Jednak już na początku tego roku rodzina zdecydowała się na opuszczenie stolicy i zamieszkanie w Przysusze. Przeprowadzkę tę spowodowało zapewne kilka okoliczności. W biografii ojca, powstałej około roku 1864, Wilhelm i Oskar piszą: „Opuściwszy w czasie ciągłych zmian w kraju służbę rządową, od roku 1810 poświęcił się gospodarstwu i przemysłowi, kierując kilku zakładami fabrycznymi w powiecie opoczyńskim” 1. W Księstwie nie było spokojnie — wiosną 1809 r. Austria rozpoczęła wojnę z Francją i jej wojska w kwietniu na kilka tygodni zajęły Warszawę, ale w lipcu, po zwycięstwie Napoleona pod Wagram nastąpiło ogólne zawieszenie broni i Austriacy wycofali się ze stolicy. Księstwo Warszawskie zostało wtedy powiększone o część ziem zaboru austriackiego zajętą podczas antyaustriackiej kampanii w r. 1809 przez wojska polskie pod dowództwem Józefa Poniatowskiego. W tym czasie obydwa rywalizujące ze sobą mocarstwa europejskie – Rosja cara Aleksandra I i Francja Napoleona – przygotowywały się do wojny i w Warszawie oczekiwano bliskiego wybuchu zbrojnego konfliktu rosyjsko-francuskiego. Doszło do niego w czerwcu 1812 r., jednak mieszkańcom 1 Biografia Juliusza Kolberga napisana przez Oskara z licznymi poprawkami Wilhelma zamieszczona jest w tomie Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 433–439, przytoczony tu fragment z s. 434 napisał Wilhelm. Rękopis Wilhelma i Oskara był podstawą biogramu Juliusza Kolberga opublikowanego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda (T. 15, Warszawa 1864, s. 42–44), a podpisanego przez F.H. Lewestama. Źródłami dla Wilhelma i Oskara był m.in. wymieniony tu już rękopis Bieg życia z r. 1823 i wspomnienie Antoniego Blanka: A.Bl. Kilka słów o życiu śp. Juliusza Colberg. „Dziennik Powszechny” 1831, nr 324 z 28 listopada. 19 �Warszawy już wcześniej towarzyszyła uzasadniona niepewność co do losów miasta. Była to prawdopodobnie główna przyczyna przeniesienia się rodziny Kolbergów na prowincję. Ponadto koszty życia były tam wyraźnie niższe, co mogło też mieć znaczenie: w roku 1807 urodził się Kolbergom syn Wilhelm, za parę miesięcy spodziewali się następnego dziecka, a mieli pod opieką także Henriettę Mercoeur, owdowiałą matkę Karoliny. Juliusz Kolberg poszukał więc pracy poza Warszawą i na początku roku 1810 przeniósł się wraz z rodziną do Przysuchy1, prywatnego miasta w powiecie opoczyńskim. Dobra przysuskie były własnością Ignacego Dembińskiego (1765–1829), do którego należały też znajdujące się w okolicy huty żelaza. Hutnictwo na tym terenie rozwijało się dzięki złożom rudy i obfitości drewna potrzebnego do opalania pieców i choć wytop żelaza oparty na węglu drzewnym stawał się powoli anachronizmem, to jeszcze w pierwszych latach XIX w. był opłacalny. Huty w okolicy Przysuchy dzierżawił od Dembińskich warszawski finansista, Samuel Fraenkel (1773–1833). Juliusz Kolberg po objęciu posady zarządcy zakładów metalurgicznych 2 zamieszkał z rodziną w Przysusze, w domu przy ul. Krakowskiej 5, dziś już nieistniejącym. Tam przyszła na świat 24 kwietnia 1810 r. jedyna córka Kolbergów, Julia. Cztery lata później, 22 lutego 1814 r., w Przysusze urodził się następny syn Kolbergów, Henryk Oskar, który — podobnie jak ojciec — przez całe życie używał drugiego imienia. W Szkicu autobiografii pisał: Urodziłem się w miasteczku Przysusze w r. 181[4] (na rynku polskim, bo są tam trzy rynki: polski, żydowski i niemiecki)3. W przysuskiej parafii pod wezwaniem św. Jana Nepomucena zachował się w księdze Akta urodzonych odpowiedni wpis o chrzcie Oskara: 1 Prawdopodobnie Juliusz i jego żona odwiedzili Przysuchę już wcześniej, w aktach parafii przysuskiej odnotowano, że byli oni 4 lutego 1809 r. rodzicami chrzestnymi Karoliny Barbary Machalskiej, córki Tekli i Józefa, aptekarza w Przysusze. Machalscy byli z kolei rok później rodzicami chrzestnymi Julii, córki Kolbergów. Informacje te, podobnie jak i następne pochodzące z akt parafialnych, przekazała p. Katarzyna Markiewicz. 2 W biogramach Oskara Kolberga drukowanych około roku 1889 i opartych na jego relacjach podawana jest informacja, że Juliusz Kolberg był w Przysusze także geometrą przysięgłym, czego nie potwierdzają inne dostępne dokumenty. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68. Kolberg błędnie podał tam rok swego urodzenia (1815 zamiast 1814). 20 �W dniu 23 lutego ochrzczone było dziecię płci męskiej, któremu dano imiona Henryk Oskar w dniu 23 lutego, o godzinie 3 po południu. Dziecię jest urodzonego Juliusza Colberg, konduktora dóbr J.W. Ignacego Dembińskiego, starosty wolbromskiego, i Karoliny z Mercoeurów, małżonków prawych wyznania akatolickiego. Trzymali go do chrztu Jaśnie Wielmożny Ignacy Rawicz Dembiński, dziedzic dóbr Przysuchy z przyległościami, i urodzona Markerowa 1, oboje z miasta Przysuchy. Chrzest zaś ten odbytym został z wody tylko samej, dla zbytecznej słabości dziecięcia, przeze mnie samego, co zaświadczam. Ksiądz Wawrzyniec Goszczyński, pleban przysuski2. W domu Kolbergów pojawiła się wtedy Zuska (Zuzanna?) Wawrzek, młoda kobieta z Sandomierskiego, której piosenki Oskar wspominał w szkicu autobiografii: „Pamiętam, żem miał mamkę Zuskę, wieśniaczkę, która mi ciągle nad kołyską wyśpiewywała (a była jeszcze u nas w służbie w Warsz[awie] r. 1822)”. Według relacji3 wnuczki Antoniego Kolberga, młodszego brata Oskara, jakiś czas po przyjeździe do Warszawy Zuska Wawrzek przeszła na służbę do Chopinów, być może dlatego, że była gorąco wierzącą katoliczką i źle się czuła w protestanckim domu Kolbergów. Przez krótki okres Kolbergowie mieszkali w Machorach (dziś w powiecie koneckim), gdzie znajdowały się huty żelaza zakupione przez S. Fraenkla od Dembińskich. W tej miejscowości w roku 1815 urodził się trzeci syn Kolbergów, Antoni Karol. Nie wiadomo, kiedy rodzina wróciła do Przysuchy, ale akta miejscowej szkoły elementarnej informują, że w latach 1816–1817 najstarszy z synów Wilhelm był już jej uczniem, otrzymywał dobre oceny i według miejscowego nauczyciela miał opinię ucznia pojętnego, dowcipnego, żywego temperamentu i wesołego4. W lutym 1817 r. zmarła Julia, siedmioletnia córka Kolbergów, a w czerwcu roku następnego Henrietta Mercoeur, matka Karoliny. Obydwie zostały pochowane na cmentarzu parafialnym w Przysusze. Kamienna tablica nagrobna zachowała się do dzisiaj, jest wmurowana w ogrodzenie cmentarza, ale napisy na niej są już całkiem zatarte. Niegdyś, poza imionami i datami Tj. Henrietta Mercoeur, babka Oskara. Przytoczono za K. Markiewicz Oskar Kolberg 1814–1890, Radom–Warszawa 2014, s. 30. 3 Zob. S. Dębicka W starym gnieździe, Warszawa 1989, s. 66 i 67. Autorka tej książki, Stanisława Dębicka, była córką Walentyny Kolberg, wnuczką Antoniego Kolberga, a prawnuczką Juliusza. 4 Zob. K. Markiewicz Wilhelm Kolberg (1807–1877), kartograf, metrolog, inżynier budownictwa dróg i mostów, katalog wystawy, Przysucha 2006, s. 5. 1 2 21 �życia pochowanych tam dwu osób, można było przeczytać fragment wiersza wybranego przez Karolinę i Juliusza: „Das arme Hertz, hienieden vom Kummer tief bewegt, erlangt nur den Frieden da, wo es nicht mehr schlägt”1. Po ostatecznej klęsce Napoleona pod Waterloo 18 VI 1815 r. sytuacja w Księstwie Warszawskim zmieniła się całkowicie. W czerwcu 1815 r. uczestnicy kongresu wiedeńskiego, Anglia, Rosja, Prusy, Austria i Francja, zdecydowali o utworzeniu z części Księstwa nowego organizmu politycznego, autonomicznego Królestwa Polskiego w unii personalnej z cesarzem rosyjskim. Królem był car, a rezydujący w Warszawie brat cara, wielki książę Konstanty, był naczelnym wodzem armii polskiej i praktycznie sprawował władzę. Północne i wschodnie tereny zaboru rosyjskiego zostały przyłączone do cesarstwa i były rządzone bezpośrednio przez cara według praw obowiązujących w Rosji. Polacy tę część dawnej Rzeczypospolitej nazywali Ziemiami Zabranymi. W Królestwie zachowano pozory rządów konstytucyjnych i autonomii — istniał sejm, istniało polskie wojsko, ale politycznie nowe państwo było całkowicie zależne od Rosji. Polska nauka miała jednak w Królestwie przez najbliższych kilkanaście lat jeszcze dość znaczne swobody i możliwość rozwoju, a młodzież z zaboru rosyjskiego i Ziem Zabranych – dobre możliwości kształcenia się. W Warszawie w oparciu o wyższe szkoły zawodowe w roku 1816 powstał pierwszy w tym mieście uniwersytet. W następnym roku Juliusz Kolberg został powołany przez Stanisława Potockiego, ministra Rządowej Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, na stanowisko profesora tej uczelni. Rekomendował go Stanisław Staszic, wówczas jeden z najbliższych współpracowników Potockiego i współorganizator uniwersytetu. List komisji rządowej podpisany przez ministra Potockiego, z datą 24 maja 1817 r., brzmiał: Chcąc JP. Juliuszowi Kolberg podać sposobność do posług publicznych w zawodzie nauczycielskim, [Komisja] postanowiła poruczyć mu katedrę praktycznego miernictwa i niwelacji z topograficznym rysunkiem map w oddziale sztuk pięknych Królewskiej Warszawskiej Szkoły Głównej, z pensją roczną 4 500 złp. Tym końcem wzywa tegoż JP. Kolberga, ażeby jak może być najrychlej stanąwszy Napis z tablicy przytacza B. Paprocki w artykule Pamiątki Kolbergowskie w Przysusze, „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” T. XXIX: 1992, s. 60. Jest to trawestacja fragmentu wiersza Das Grab Johanna Gaudenza von Salis-Seewis (1762–1834), zob. tegoż Gedichte, Zurich 1800, s. 49–50; w przekładzie: Biedne serce, na tym świecie głęboko poruszone zmartwieniem, zdobywa spokój tylko tam, gdzie już nie bije. 1 22 �na miejscu swego przeznaczenia, objął wskazane sobie obowiązki nauczycielskie do pomienionej katedry przywiązane1. Dla katedry, którą miał objąć, Juliusz Kolberg opracował zasady organizacji, dwuletni program nauczania miernictwa i niwelacji oraz przygotował wykaz instrumentów, narzędzi i literatury przedmiotu, niezbędnych do teoretycznych wykładów i ćwiczeń praktycznych2. W roku 1818, przed osiedleniem się na stałe w Warszawie, Juliusz wyjechał do Berlina, gdzie wybrał przyrządy i literaturę dla katedry ”praktycznego miernictwa i niwelacji”, odwiedził też z żoną i dziećmi swą rodzinę w Woldegk, gdzie 11 maja przyszedł na świat czwarty syn, Juliusz Adolf Aleksander. Nie wiadomo dokładnie, kiedy Juliusz i Karolina ostatecznie opuścili Przysuchę. Mimo kilkuletniego tylko pobytu w tym mieście, zapisali się życzliwie w pamięci jej mieszkańców i kontakty z nimi podtrzymywali po przeniesieniu się do Warszawy. Juliusz jest odnotowany w aktach tamtejszej parafii św. Jana Nepomucena dnia 1 września 1825 r. jako ojciec chrzestny Józefa, syna Antoniego i Józefy Kamińskich, mieszkańców Przysuchy, a Karolina była tamże w kwietniu 1841 r. matką chrzestną Juliana Żurkowskiego, z którym rodzina Oskara utrzymywała kontakty także później. Nominacja Juliusza Kolberga na profesora zwyczajnego uniwersytetu nosi datę 30 stycznia 1819 r. Krótko potem, w roku 1820, został on też wykładowcą w Szkole Wyższej Leśnej, a w roku 1828 także w Instytucie Agronomicznym w Marymoncie3. Pierwszy adres Kolbergów w Warszawie nie jest znany, natomiast od roku 1820 mieszkali w oficynie Pałacu Kazimierzowskiego przeznaczonej dla kadry uniwersyteckiej. Tam urodził się w r. 1821 ich ostatni syn, Gustaw Albert, który żył tylko dwa i pół roku. J. Bieliński Królewski Uniwersytet Warszawski..., T. III, s. 669. J. Bieliński (tamże, T. I, Warszawa 1907, s. 592) pisze: „W tym celu podał Kolberg Komisji rządowej wykaz najpotrzebniejszych przedmiotów, podług katalogu z Berlina nadesłanego, na ogólną sumę 1 080 talarów, którą to sumę Komisja asygnowała dnia 6 września 1817 r., z zastrzeżeniem, aby prof. Kolberg, któremu wypadała podróż do Berlina, sam wybrał potrzebne przedmioty, zakupił i do Warszawy odesłał.” 3 Kolejne stopnie kariery Juliusza Kolberga i sprawowane przez niego funkcje są przedstawione i udokumentowane w katalogu poświęconej mu wystawy w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze, zob. K. Markiewicz Juliusz (Colberg) Kołobrzeg-Kolberg…; autorka przytacza dokumenty zgromadzone przez nią w muzeum, a także złożone tam jako depozyt przez potomków Juliusza. 1 2 23 �Wiele lat później Oskar wspominał: W prawym, długim (dwupiętrowym jak i lewy) pawilonie Pałacu Kazimierowskiego, czyli kadeckich niegdyś koszar (gdzie dziś biblioteka publiczna i uniwers[ytecka], a przedtem i Liceum było), mieszkali w tych czasach rektor Linde i profesorowie: Brodziński, Jarocki, Matuszewski, Kolberg, Blank, Brodowski, Chopin, Piwarski, a sąsiadując z sobą, odwiedzali się czasami. Chopin mieszkał na drugim piętrze (w środkowych pawilonu apartamentach). Pawilon (jeden i drugi) miał na dole 4 drzwi wchodowych, te schody prowadziły na pierwsze i drugie piętro. Było więc mieszkań 12, dla rektora i 8 profesorów, murgrabi, odźwiernego i służby, każde mieszkanie miało mniej więcej po 4 lub 5 pokoi i kuchnię1. W dalszym ciągu tych uwag, skierowanych do Maurycego Karasowskiego po wydaniu przez niego w 1877 r. pierwszej edycji biografii Fryderyka Chopina, wspominał Oskar także własne dzieciństwo: Między pawilonami był plac wolny przed frontem pałacu, który obsadzono drzewkami i w skwer później zamieniono, a za pałacem obszerny ogród na pochyłości ku Wiśle idącej. Od tyłu pawilonów były obszerne dziedzińce, gdzie dzieci ich [tj. mieszkańców pawilonów] i uczniowie bawili się w piłkę lub figle stroili. Tu mogę dokończyć słowami bajek naszych: i ja tam byłem, piłką w zadki biłem i sam razy odbierałem itd.2 Spośród rodzin profesorów Liceum i Uniwersytetu mieszkających w bezpośrednim sąsiedztwie najsilniej w pamięci Oskara zapisali się Chopinowie, zwłaszcza Fryderyk, ale Juliuszowi, jego ojcu, bardzo bliski był poeta Kazimierz Brodziński (1791–1835). On właśnie napisał serdeczne wspomnienie o Juliuszu Kolbergu: Nie znałem człowieka w życiu moim z cichszym umysłem, pełniejszym głębokiej prostoty, jak był Juliusz Kolberg. […] Powołany do wykładania w Uniwersytecie topografii i niwelacji żył ze mną w ścisłej przyjaźni do śmierci. Kolberg pisał wiele poezji w języku niemieckim, największą część z przygodnych zdarzeń, na uroczystości kościelne, rodzinne i wolnomularskie. […] W obejściu swoim miał Rkp. O. Kolberga w BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 338, są to uwagi do pierwszego niemieckiego wydania biografii Chopina opracowanej przez M. Karasowskiego: Friedrich Chopin. Sein Leben, Seine Werke und Briefe, B. 1, Dresden 1877; przytoczona notatka odnosi się do s. 14 pracy Karasowskiego. 2 Tamże. 1 24 �cierpliwość i wytrwałość, i łagodność obok najpowszechniejszego u Niemców uczucia sprawiedliwości. Żadna obmowa, obraza i namiętność nie przylegała na chwilę do tej czystej duszy. Miłośnik poetów, szczególniej Jean Paula [Richtera] i Herdera, mało mógł się im oddawać, zajęty pracą nad mozolnymi mapami i rachunkami. Otoczony sześciorgiem1 dzieci, w szczupłym pomieszkaniu, między mnóstwem kart i instrumentów mierniczych pracował cierpliwie, z najsłodszą rezygnacją, pozbawiony poetycznej swobody widoków natury, które tak lubił2. Własne utwory Juliusza Kolberga i dokonane przez niego przekłady wierszy poetów polskich na język niemiecki, o których wspominał Brodziński, w większości nie dotrwały do naszych czasów. Zachowało się kilka okolicznościowych utworów3 pisanych dla loży wolnomularskiej „Zur Halle der Beständigkeit”, której członkiem był od roku 1808. W Niemczech drukowany był tekst hymnu Der Genius der Freudenschaft4 do muzyki Józefa Elsnera, w Warszawie ukazała się drukiem już po śmierci autora kantata wykonana też z muzyką Elsnera z okazji pięćdziesięciolecia poświęcenia kościoła ewangelickiego5. Elsner w spisie własnych utworów wymienia jeszcze kantatę na obchód urodzin doktora Fryderyka Adolfa Roemera z niemieckim tekstem Juliusza Kolberga6, a w zbiorach Oskara Kolberga przechowywany jest rękopis przekładu na język niemiecki Wiesława Brodzińskiego7. Z sześciorga dzieci Kolbergów mieszkało w Warszawie pięciu synów, jedyna córka zmarła jeszcze przed wyjazdem rodziny z Przysuchy. 2 Wspomnienie Brodzińskiego jest przytoczone w biografii Juliusza Kolberga opublikowanej w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda (zob. przyp. 1 na s. 19). Bibliografię publikacji Juliusza Kolberga związanych z jego pracą zawodową zamieściła K. Markiewicz (zob. przypis 1 na s. 17). 3 L. Hass w opracowaniu Sekta farmazonii warszawskiej. Pierwsze stulecie wolnomularstwa w Warszawie (1721–1821), Warszawa 1980, na rycinie 85 zamieszcza reprodukcje stron tytułowych siedmiu takich utworów Juliusza Kolberga znajdujących się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. 4 Druk przed r. 1821, muzyka Elsnera nie zachowała się, egzemplarz tekstu w zbiorach Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie. 5 J. Colberg Cantate zur Jubel-Feier der vor 50-Jahren stattgefundenen Einweihung der evang. Kirche U. A. C. Warszawa 1832. 6 J. Elsner Sumariusz moich utworów muzycznych z objaśnieniami o czynnościach i działaniach moich jako artysty muzycznego, opracowała A. Nowak-Romanowicz, Kraków 1957, s. 50. Elsner wspomina też J. Kolberga wśród innych autorów tekstów do jego pieśni: „Do tekstu niemieckiego pisałem bardzo wiele rozmaitych pieśni […]. Wierszy dostarczali mi pp. Zobela, Engelke, Kolberg, Schwartz”, tamże, s. 54. 7 Rkp. J. Kolberga w Arch. PTL, teka 50, sygn. 1357, z. 29, k. 6–9. 1 25 �Juliusz Kolberg opublikował wiele prac z zakresu kartografii i miernictwa1 i za nie oraz za skonstruowanie planimetru Uniwersytet Warszawski nadał mu w roku 1820 stopień magistra sztuk pięknych i doktora filozofii. Krótko potem, w lutym 1822 r. Juliusz Kolberg został przyjęty w poczet członków Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a był to wyraz wysokiej oceny jego publikacji naukowych. W październiku 1823 r. mianowano go profesorem radnym, co upoważniało do zasiadania w radzie wydziału. Z tą nominacją wiąże się sporządzenie przez Juliusza przytaczanego tu dokumentu Bieg życia z r. 1823, zachowanego w kopii Oskara. W sierpniu 1829 r. w uznaniu zasług pedagogicznych i prac naukowych został nobilitowany2. Profesorowi Kolbergowi car przyznał szlachectwo dziedziczne, a Juliusz przyjął herb Kołobrzeg3 i przybrał nazwisko Kołobrzeg-Kolberg. Cennym opracowaniem kartograficznym Juliusza Kolberga jest Mapa pocztowa i podróżna Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Poznańskiego, wydana w Oleśnicy już w r. 1817 i zalecona do użytku szkolnego. O mapie tej sam pisał: „[…] w tym względzie jest pierwsza w swoim rodzaju, że na niej wszystkie nazwiska i intytulacje w polskim języku są wyrażone”4. Za najważniejsze dokonanie Juliusza Kolberga uważany jest Atlas Królestwa Polskiego publikowany w latach 1825–1827. Składa się on z ośmiu litografowanych i ręcznie kolorowanych map województw (Krakowskie, Sandomierskie, Kaliskie, Lubelskie, Płockie, Mazowieckie, Podlaskie i Augustowskie) z tabelami statystycznymi, a ich bogata treść i starannie dopracowana forma sprawiają, że zalicza się je do wybitnych osiągnięć polskiej kartografii. Wiele lat później posiłkował się nimi Oskar w swych podróżach M.in. w 1819 r. wydał pionierską pracę Porównanie teraźniejszych i dawniejszych miar i wag w Królestwie Polskim używanych z dodaniem ważniejszych europejskich i innych z potrzebniejszymi tablicami zamiany jednych na drugie; w „Sylwanie” w roku 1820 ukazał się artykuł Opisanie składu i użycia planimetru…, przetłumaczony pięć lat później przez J.P. Grüsona na język niemiecki i wydany osobno przez berlińskiego księgarza Ludwiga Oehmigke’a. 2 Dekretem z 1817 r. car Aleksander I dla podniesienia prestiżu społecznego profesorów i nauczycieli szkół ponadelementarnych przewidział możliwość uzyskania przez nich nobilitacji po dziesięciu latach nienagannej pracy. 3 Rysunek herbu Kołobrzeg zamieściła K. Markiewicz m.in. w pracy Oskar Kolberg 1814– 1890, Radom–Warszawa 2014, s. 21. 4 Fragment rkp. J. Kolberga Bieg życia z r. 1823, przytoczonego przez J. Bielińskiego w publikacji Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. III, s. 668–669. 1 26 �etnograficznych, a w tomach Ludu także uzupełniającą atlas Tabellą miast, wsi, osad Królestwa Polskiego1. Synowie Juliusza i Karoliny Kolbergów, mieszkając w Warszawie, mieli bardzo dobre warunki do zdobywania wiedzy. Najstarszy z braci Wilhelm w roku 1820 został uczniem Liceum Warszawskiego, znakomicie przygotowującego do studiów uniwersyteckich. Program Liceum obejmował m.in. rysunek, łacinę, grekę i, poza polskim, trzy języki nowożytne: francuski, niemiecki i rosyjski, a w starszych klasach np. geometrię wykreślną i botanikę2. Wilhelmowi, kończącemu w 1825 r. naukę, rektor Samuel Bogumił Linde wpisał na świadectwie następującą ocenę: Ciągle pilny i pracowity, znacznie korzystał z nauk, szczególniejszą zaś okazał zdolność do rysunków i matematyki. Zawsze był obyczajnym i uległym wszelkim ustawom szkolnym, jednym słowem wzorowym3. Oskar w Szkicu autobiografii pisze wprawdzie: „W szkole przysuskiej nauczyłem się czytać i pisać” 4, ale przed przeniesieniem się rodziny do Warszawy miał zaledwie pięć lat, nie osiągnął więc jeszcze wieku uprawniającego do przyjęcia do szkoły elementarnej. Ponadto w Opisie biegu życia pochodzącym z roku 1845, więc dokumencie znacznie wcześniejszym od autobiografii i bliższym wydarzeniom, o których mowa, pisał: „Początkowe nauki pobierałem w domu rodzicielskim” 5. W roku 1823 został przyjęty do Liceum 6, a w następnym rozpoczął regularne lekcje Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Komisyi Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1–2, Warszawa 1827. W nazwach miejscowości zdarzają się tam błędy. 2 Program Liceum Warszawskiego, tj. zakres przedmiotów i liczba godzin lekcyjnych przeznaczonych na nie w kolejnych klasach, zmieniał się dosyć często, zob. A. Winiarz Szkolnictwo Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (1807–1831), Lublin 2002, s. 196 i nast. 3 Zob. H. Wróblewska-Straus i K. Markiewicz Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie na tle epoki. Przyjaźń. Praca. Fascynacje. Katalog wystawy zorganizowanej z okazji XV Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina, Warszawa 2005, tam na s. 122 reprodukcja świadectwa Wilhelma. 4 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 5 Rkp. O. Kolberga Opis biegu życia z r. 1845, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 64. Do szkoły elementarnej przyjmowano dzieci po ukończeniu siedmiu lat, choć czasem także sześcioletnie, ale Oskar ukończył sześć lat dopiero w czasie pobytu w Warszawie. 6 W Opisie biegu życia z r. 1845 (rkp. tamże, k. 64) pisze: „w roku 1823 do szkół Liceum Warszawskiego oddany, pobierałem tamże nauki do sierpnia 1830 r.”, w pisanym ponad 1 27 �muzyki. Początkowo jego nauczycielem był Głogowski 1, po roku zastąpił go Vetter2, jak pisze Oskar w Szkicu autobiografii: „Wend łużycki z Mużakowa, który mówił łamaną polszczyzną”3. Vetter był jego nauczycielem przez następnych pięć lat. Młodszy brat Oskara, Antoni, do Liceum przyjęty został w roku 1825, a najmłodszy z rodzeństwa Juliusz edukowany był zapewne jeszcze przez matkę. Rozwojowi młodych Kolbergów sprzyjało wychowanie w rodzinnym domu, nacechowanym zamiłowaniem do nauki i sztuki, zwłaszcza muzyki i poezji, a także patriotyzmem, czego świadectwem jest działalność Juliusza. Jego synowie wynieśli też ze swego protestanckiego domu pracowitość i odpowiedzialność, charakteryzujące całe życie Wilhelma i Oskara. Dla uzupełnienia obrazu domu rodzinnego przywołać jeszcze trzeba wspomnienie Oskara o matce: […] starannym, wszechstronnym (sztukę śpiewu posiadała w wysokim stopniu), a zawsze narodowym wychowaniem, również jak i przymiotami serca i umysłu, umiała sobie zjednać przychylność licznych domu naszego przyjaciół i niewygasłą pozostawić pamięć i wdzięczność w łonie synów, do których wychowania w wielkiej przyczyniła się części i których aż do zgonu swego (w r. 1872) macierzyńską otaczała miłością i opieką4. „Narodowe wychowanie”, które wspomina Oskar, pisząc o swej matce, cechowało także dom Kolbergów i wynikało na pewno również z woli ojca. We wspomnieniach o Juliuszu Kolbergu opublikowanych przez Antoniego czterdzieści lat później Szkicu autobiografii jako początek nauki w Liceum podaje rok 1824 (rkp. tamże, k. 68). 1 Nazwisko to wymienia Kolberg w Szkicu autobiografii (rkp. tamże, k. 68). Prawdopodobnie chodzi o Tomasza Głogowskiego, pianistę i muzyka działającego w Warszawie w I poł. XIX wieku. Nieznane są lata jego życia i szczegóły biografii, wiadomo tylko, że od 1840 roku był członkiem Towarzystwa Wspierania Artystów Muzycznych w Warszawie. Śladami jego działalności są publikowane w latach 1840–1860 utwory fortepianowe: mazury, walce, polki, pieśni, polonez i galop. Zob. Wanda Bogdany-Popielowa Rękopisy muzyczne 1. połowy XIX wieku ze zbiorów Biblioteki Narodowej, Warszawa 1­ 997, s. 86, oraz W. Tomaszewski Bibliografia warszawskich druków muzycznych 1801–1850, Warszawa 1992, s. 371. Kolberg wymienia T. Głogowskiego w Encyklopedii powszechnej Orgelbranda wśród kompozytorów tańców, zob. O. Kolberg Pisma muzyczne, cz. II (DWOK T. 62), s. 626 i 664. 2 O Vetterze brak bliższych informacji. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 4 List O. Kolberga do redakcji..., „Nowa Reforma” 1889, nr 246, także w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 636–637. 28 �Blanka (1785–1844), profesora malarstwa na Uniwersytecie Warszawskim, czytamy: […] większą część życia, [z 55] przeszło lat 34 przebył w Polszcze, uważał ją i kochał ją jak swoją ojczyznę i nie opuścił do zgonu, choć za granicą korzystniejsze zapewniano mu miejsce1. W rodzinnej tradycji przechowało się wspomnienie: W domu Niemca Kolberga zakazane było używanie mowy niemieckiej, za zagwizdanie melodii z Wolnego strzelca C.M. Webera „szło się w szpangi” lub klęczało na grochu z fasolą, za wyrwanie się z jakimś cytatem niemieckim płaciło się do skarbonki grosz „grzywny”2. Juliusz Kolberg nauczył się języka polskiego jako dorosły człowiek, wykładał i egzaminował w tym języku, po polsku pisał też swoje prace naukowe. Jednak w monografii uniwersytetu warszawskiego Józef Bieliński przytacza opinię rektora Wojciecha Anzelma Szweykowskiego z 1823 r., który pisał o Juliuszu: „Bardzo pracowity i biegły w swoim przedmiocie, pomimo przeszkody z języka dość znaczną korzyść w uczniach sprawuje” 3. Juliusz Kolberg w tym samym roku stwierdza: „Zamieszkawszy w młodym wieku w Polsce, łatwo mi było polski język sobie przywłaszczyć” 4. Trudno dziś ocenić stopień opanowania przez niego polszczyzny, wiadomo, że okolicznościowe wiersze i teksty pieśni związane z lożą wolnomularską i parafią ewangelicką pisał po niemiecku, ale językiem domowym był polski, a jego synowie posługiwali się nim wyłącznie, korespondowali ze sobą i z matką przez całe życie tylko po polsku i w tym języku publikowali swe prace. W życiu Oskara odegrała dużą rolę przyjaźń między rodzinami Chopinów i Kolbergów. Ich wieloletnie sąsiedztwo w Pałacu Kazimierzowskim dało mu możliwość bezpośredniego i częstego kontaktu z grą i twórczością młodego wówczas kompozytora, co przyczyniło się w wielkim stopniu do ukształtowania wrażliwości muzycznej Oskara. Przyjacielem Fryderyka był A.Bl. [Antoni Blank] Kilka słów o życiu śp. Juliusza Colberg…, nr 324. W artykule A. Blanka błędnie „większą część życia, z 60 przeszło lat” . 2 S. Dębicka W starym gnieździe…, s. 62. 3 J. Bieliński Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. III, s. 670. 4 Tamże, s. 668; Bieliński przytacza fragment tekstu J. Kolberga Bieg życia z r. 1823. 1 29 �Wilhelm, który w latach 1823–1825 uczęszczał do tej samej klasy licealnej, choć był o trzy lata starszy. Oskar, młodszy od Fryderyka i Wilhelma, zdradzający wcześnie talent muzyczny, wykorzystywał każdą okazję, aby słuchać gry Chopina, która fascynowała go od pierwszego z nią kontaktu. Był świadkiem początków wykonawczej i kompozytorskiej drogi Chopina, mógł słyszeć jego utwory w jego własnym wykonaniu, a także grane przez niego kompozycje innych muzyków, nie tylko podczas oficjalnych koncertów. W roku 1876 w liście do Marcelego A. Szulca, autora biografii Chopina, pisał: Fakt, że lubił grywać o szarej godzinie, jest charakterystyczny, improwizacja wówczas dawała mu często wątek do nokturnów; a sam także pamiętam, jak parę razy grał u moich rodziców, gdy się zmierzchało i prosząc, by świec nie było, z pamięci uwerturę z Frejszyca i z Kopciuszka Rossiniego (na prośbę ojca mojego)1. W roku 1879 pisał do jednego z kolegów Chopina z liceum, Tytusa Wojciechowskiego: A wtedy staje mi często na myśli, jakoby wspomnienie dnia wczorajszego, nasze uczone kadeckie koszary i ów długi pawilon przy Liceum, gdzieśmy mieszkali, i ćwiczenia Fryd[eryka] przy fortepianie, i nasze na dziedzińcu, postać starego Chopina wołającego wieczorem z okna drugiego piętra na swoich elewów bawiących się na dole w piłkę: „Rentrez, messieurs, rentrez!”2. Mikołaj Chopin, ojciec Fryderyka, wykładowca literatury i języka francuskiego w Liceum, prowadził pensjonat dla uczniów tej szkoły, stąd we wspomnieniach Oskara obraz „starego Chopina” zwołującego swoich wychowanków z dziedzińca do domu. To, że Oskar był bezpośrednim świadkiem, a także uczestnikiem różnych wydarzeń w życiu młodego Fryderyka Chopina, pozwoliło mu wiele lat później prostować nieścisłości i błędy w wydawanych drukiem biografiach kompozytora. Kolbergowie w roku 1825 przeprowadzili się z oficyny Pałacu Kazimierzowskiego3 do domu przy Krakowskim Przedmieściu, na rogu ul. Brulion listu do M.A. Szulca, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 563. Brulion listu do T. Wojciechowskiego, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 286–287. 3 Wilhelm Kolberg pisał w notatkach o Chopinie: „Od r. 1820 do 1825 mieszkałem przy rodzicach w prawej oficynie Kazimierowskiego Pałacu na dole”. Notatki Wilhelma przytoczone są w Pismach muzycznych O. Kolberga cz. II (DWOK T. 62), s. 461–462. 1 2 30 �Oboźnej. Chopinowie w roku 1827 również opuścili profesorski budynek i zamieszkali w lewym pawilonie Pałacu Krasińskich przy Krakowskim Przedmieściu. Ale Oskar nadal mógł słyszeć utwory Fryderyka w jego własnym wykonaniu w wielu innych sytuacjach, w domach obu rodzin i w czasie spotkań towarzyskich i koncertów. W Szkicu autobiografii wspomina: […] nieraz się przysłuchiwałem jego grze (a bywał on niekiedy i u moich rodziców) i dobrze mi utkwił w pamięci jego sposób traktowania instrumentu, lubo za młody byłem wówczas i za wcześnie straciłem go potem z oczu, aby sobie dokładną ze wszystkich szczegółów tej gry zdać sprawę1. Bezpośrednie kontakty z kompozytorem przerwał dopiero jego wyjazd do Paryża 2 listopada 1830 r. Styl gry Fryderyka Chopina zapamiętał Oskar na zawsze, a uwielbienie dla jego muzyki, twórczości i sztuki pianistycznej towarzyszyło mu do końca życia. Spośród sąsiadów Oskara w pawilonie uniwersyteckim wspomnieć jeszcze trzeba dwu profesorów. Mieszkali tam także Samuel Bogumił Linde (1771–1847) i Kazimierz Brodziński. Linde był rektorem Liceum i profesorem literatury greckiej i łacińskiej, a opracowany przez niego i wydany w latach 1807–1814 Słownik języka polskiego należy do najwybitniejszych osiągnięć ówczesnej nauki polskiej. Korzystał z niego Kolberg, przygotowując do druku w tomach Ludu zapisane przez siebie w terenie materiały językowe, m.in. przy jego pomocy wyjaśniał znaczenie wyrażeń i zwrotów staropolskich. Brodziński, poeta, żołnierz napoleoński, później historyk i teoretyk literatury, od roku 1821 wykładał w liceum, a po roku także na uniwersytecie historię literatury polskiej i był uwielbiany przez studentów. Do osób związanych z Liceum, których późniejsze kontakty z Oskarem są udokumentowane, należy także Wacław Aleksander Maciejowski (1792– 1883), historyk i historyk literatury, który w Liceum Warszawskim był od roku 1818 zastępcą profesora filologii klasycznej, a od 1819 r. wykładał także prawo rzymskie na uniwersytecie. Trudno dziś ocenić, jakie znaczenie dla rozwoju folklorystycznych zainteresowań Oskara i ukształtowania się jego poglądów na literaturę ludową miały kontakty z Kazimierzem Brodzińskim, bliskim przyjacielem ojca, sąsiadem i profesorem literatury polskiej, którego wykładów słuchał 1 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 31 �w Liceum. Juliusz Kolberg na pewno znał rozprawę Brodzińskiego O klasyczności i romantyczności, tudzież o duchu poezji polskiej, drukowaną w „Pamiętniku Warszawskim” w roku 1818. Cenił utwory poety i – jak już tu wspomniano – tłumaczył je na język niemiecki. W Kolbergowskim Ludzie znajdujemy potwierdzenie, że również Oskar znał twórczość Brodzińskiego: przytoczył jego opis krakowiaka z Wiesława1 i fragmenty artykułu O tańcach narodowych 2, rozpoczął komponowanie „opery sielskiej” z librettem opartym na Wiesławie, a w jednym z rękopisów obok pieśni wykonanej przez mieszkankę dworku na Kujawach zanotował wydobyte z własnej pamięci nazwisko autora śpiewanego tekstu 3. W 1857 r. we wstępie do tomu Pieśni ludu polskiego wymienił rozprawę O klasyczności i romantyczności jako pierwszą publikację doceniającą znaczenie pieśni ludowych. Brodziński już w roku 1821 postulował zebranie i opublikowanie polskich pieśni ludowych, a także pieśni innych narodów słowiańskich 4, sam tłumaczył ludowe pieśni serbskie. W rozprawie O klasyczności i romantyczności... mocno akcentował potrzebę odrodzenia literatury narodowej poprzez sięganie jej twórców do ustnej literatury ludowej: [...] niezawodną jest rzeczą, że pieśni ludu są źródłem najpiękniejszej poezji i że sztuka robiąca z nich całość uwiecznia razem i charakter narodu, i jego oświecenie5. Tak jak twórczość Brodzińskiego, tak i jego publicystykę krytyczno-literacką znał Oskar na pewno. 1 O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 373–374. Brodziński pochodził z okolic Tarnowa i znał folklor regionu krakowskiego. 2 Tamże, s. 368. Pierwodruk artykułu K. Brodzińskiego zamieszczony był w „Melitele” 1829, T. 1, s. 85–101, Kolberg przytacza w Krakowskiem fragment o krakowiaku za przedrukiem: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860, s. 108–109. 3 Pieśń Pasterz do Zosi z tekstem Brodzińskiego zanotował Kolberg w Piołunowie na Kujawach, zob. O. Kolberg Kujawy. Suplement do t. 3 i 4 cz. II (DWOK T. 72/II), s. 104, nr 112, oraz w Radomiu, zob. O. Kolberg Radomskie. Suplement do t. 20-21 cz. II (DWOK T. 77/II), s. 59, nr 860. 4 Zob. R. Wojciechowski Warszawskie, w: Dzieje folklorystyki polskiej. 1800–1863, pod redakcją H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1970, s. 51–54. 5 K. Brodziński O klasyczności i romantyczności, tudzież o duchu poezji polskiej, w: tegoż Wybór pism, oprac. A. Witkowska, Wrocław 1966, s. 265. Pierwodruk w „Pamiętniku Warszawskim” w roku 1818. 32 �Około roku 1828 stan zdrowia Juliusza Kolberga uległ pogorszeniu i zdecydowano się na kurację w Marienbadzie. Oskar towarzyszył wtedy rodzicom i wiele lat później, recenzując biografię Chopina autorstwa Maurycego Karasowskiego, wspominał podróż powrotną do Warszawy: Byłem i ja wówczas z rodzicami w Berlinie w powrocie (na Drezno i Berlin) z Marienbadu, dokąd pojechaliśmy wprzódy na Wrocław i Pragę. Na Kolporterze był Ch[opin] z Jarockim w krzesłach, gdy my w loży. Na Il matrimonio segreto był z nami w loży, pamiętam, jak na odgłos dętych instrumentów zatykał sobie parę razy uszy z wykrzyknikiem: „A bodaj was, niegodziwe trąby!1 Fryderyk Chopin wyjechał z Warszawy do Berlina 9 września 1828 r. z Feliksem Jarockim, przyjacielem ojca. W operze berlińskiej na Kolporterze George’a Onslowa i Potajemnym małżeństwie Domenica Cimarosy był w drugiej połowie września2 i na ten okres datować można pobyt Oskara z rodzicami w Berlinie. Podróż tę wspomniał Oskar jeszcze raz w r. 1880 w liście do redakcji czeskiego pisma „Světozor”: Przy tej sposobności niech mi wolno będzie odświeżyć w pamięci wspomnienie szczęśliwych chwil młodości spędzonych w Czechach, gdym w r. 182[8] towarzyszył rodzicom moim w podróży do Marienbadu. Przejeżdżaliśmy wówczas przez Pragę, gdzie bawiąc trzy dni, zwiedzaliśmy wszystkie ciekawsze miasta Waszego pomniki i budowle, które mi dotąd pozostały w pamięci [...]3. W pierwszej połowie roku 1830 Oskar uczył się jeszcze w Liceum, a w maju przystąpił do konfirmacji. Przez całe życie, obok innych ważnych dokumentów, przechowywał także życzenia4, jakie dla niego napisał w tym dniu pastor Georg Tetzner (1774–1841), wówczas proboszcz warszawskiej parafii ewangelicko-augsburskiej pod wezwaniem Św. Trójcy. W sierpniu Oskar uzyskał promocję do szóstej, ostatniej klasy Liceum, ale nauki nie mógł już kontynuować. W Opisie biegu życia z 1845 r. pisał: 1 O. Kolberg Uwagi [...] odnoszące się do książki M. Karasowskiego…, w: Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 473. 2 Zob. M. Tomaszewski Chopin. Człowiek, dzieło, rezonans, Poznań 1998, s. 35. 3 Brulion listu O. Kolberga do redakcji „Světozora”, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 407. Tam Kolberg podał błędnie rok 1829. 4 Rkp. zaginiony, znajdował się w zbiorach Bibl. PAU, sygn. 2030/III, k. 202, zachowała się kopia M. Turczynowiczowej, obecnie w zbiorach Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze. 33 �Zaraz po wyjściu ze szkół, podczas niespokojności w kraju, dla nauczenia się buchalterii pracowałem w kantorze domu handlowego S.A. Fraenkel przez lat 4-ry (świadectwo tegoż)1. Ta „niespokojność w kraju”, o której pisał Oskar w przytoczonym tekś­ cie, to powstanie listopadowe. Decyzję o zakończeniu już w sierpniu 1830 r. edukacji szkolnej Oskara wymusiły na jego rodzicach panujące w Warszawie napięcie i niepewność co do najbliższych wydarzeń. Juliusz Kolberg był też świadomy stanu własnego zdrowia i wiążącej się z tym konieczności zapewnienia szesnastoletniemu Oskarowi przygotowania do samodzielnego zarabiania na życie. Dwaj młodsi synowie, Antoni i Juliusz, mieli 15 i 12 lat, najstarszy Wilhelm miał już zapewniony zawód – po ukończeniu Liceum w roku 1825 został studentem Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, w którego ramach działała Szkoła Inżynierii Cywilnej Dróg i Mostów. Wstąpił także do Wojskowej Szkoły Aplikacyjnej, gdzie kształcili się kandydaci na oficerów wojska polskiego Królestwa. Jesienią 1830 r. w mieście narastało uzasadnione przekonanie, że wybuch walk zbrojnych jest coraz bliższy. Z tego powodu rodzice Fryderyka Chopina przyspieszyli planowany wyjazd syna do Paryża i 2 listopada na rogatkach Warszawy żegnali go przyjaciele i bliscy. Wilhelm, wówczas adept Korpusu Inżynierów Wojska Polskiego, brał od początku udział w powstaniu, które rozpoczęło się w Warszawie w nocy z 29 na 30 listopada. Po czterech miesiącach, w marcu 1831 r. został awansowany rozkazem generała Jana Skrzyneckiego, naczelnego wodza powstania, na stopień podporucznika, a w maju otrzymał awans na porucznika. Juliusz Kolberg w tym czasie był już ciężko chory i zmarł 5 września 1831 r. Dramatyczne okoliczności jego pogrzebu następnego dnia po zdobyciu przez Rosjan szańców Woli opisał Kazimierz Władysław Wójcicki (1807–1879), również powstaniec: Pogrzeb Kolberga odbywał się po skończonym szturmie Warszawy i zdobyciu Woli w roku 1831. Na cmentarzu ewangelickim biwakowało strudzone wojsko cesarsko-rosyjskie, bałwaniły dymem ogniska obozowe. Z miasta wyszedł smutny korowód żałobny i karawan wiozący martwe zwłoki Kolberga, a prawie z nim wyległy matki, siostry i żony, z płaczem szukając swoich pomiędzy trupami. Trumnę przeniesiono wpośród trupów i krwi świeżej, niedawno przelanej, do grobu, gdzie ręce rodziny i przyjaciół rzuceniem garści 1 Rkp. O. Kolberga Opis biegu życia…, k. 64. 34 �ziemi pożegnały na zawsze tego, którego kochał i wielbił nasz niezapomniany śpiewak Wiesława1. Po klęsce powstania car pozbawił Polaków w zaborze rosyjskim nawet tej namiastki państwowości, jaką cieszyli się w latach 1815–1830. Nadany zamiast konstytucji Statut Organiczny ograniczał odrębność państwową Królestwa, zlikwidowany został sejm i polskie wojsko, atrybuty niezawisłości, namiestnikiem praktycznie rządzącym w Królestwie został feldmarszałek Iwan Paskiewicz, zdobywca Warszawy. Formalnie Królestwo nie zostało włączone do cesarstwa rosyjskiego, nie pozwalały na to umowy zawarte przez sojuszników w czasie kongresu wiedeńskiego, ale zawieszona lub zlikwidowana została większość praw Polaków, a powstańców poddano represjom. Wielu z nich musiało wybrać emigrację, ponieważ amnestia ogłoszona przez cara nie objęła kilku kategorii uczestników powstania. Między innymi wyłączeni z niej byli spiskowcy, którzy wszczęli powstanie, członkowie Rządu Narodowego, ochotnicy z Ziem Zabranych, tj. spoza Królestwa, a także ci oficerowie, którzy nie ponowili przysięgi na wierność carowi. W procesach po powstaniu listopadowym sądy w Królestwie wobec powstańców pochodzących z jego obszaru nie orzekały wprawdzie kary śmierci, ale skazywano ich na zesłanie połączone z konfiskatą mienia, pojmani do niewoli żołnierze byli wcielani do wojska rosyjskiego na 15 lub 25 lat, zależnie od formacji, w której poprzednio służyli. Oficerom groziła degradacja i również przymusowa wieloletnia służba w rosyjskim wojsku. Społeczeństwo Królestwa obciążone zostało kontrybucją wynoszącą 22 miliony rubli, koniecznością utrzymywania stacjonującej w Królestwie armii i kosztami budowy twierdz i cytadeli w Warszawie. Represjom towarzyszyła stagnacja gospodarcza spowodowana m.in. nałożonymi w listopadzie 1831 r. wysokimi cłami na towary wywożone z Królestwa do cesarstwa. W roku 1833, po nieudanej próbie wywołania kolejnego powstania przez partyzantów pod wodzą Józefa Zaliwskiego, w Królestwie wprowadzony został na przeciąg około dwudziestu pięciu lat stan wojenny, przedłużający zawieszenie praw obywatelskich. Ze szczególną siłą zemsta cara Mikołaja I po powstaniu listopadowym dotknęła wszystkie instytucje oświatowe w Królestwie i na Ziemiach Zabranych. Liceum Warszawskie już po wybuchu powstania listopadowego 1 K.W. Wójcicki Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 3, Warszawa 1858, s. 226–227. Śpiewakiem Wiesława nazywano Kazimierza Brodzińskiego, autora sielanki pod tym tytułem. 35 �zaprzestało działalności, a jego późniejsza likwidacja zamknęła Oskarowi ostatecznie tę drogę zdobycia wykształcenia. Zamknięte zostały obydwa uniwersytety polskie działające w zaborze rosyjskim – w Warszawie i w Wilnie – oraz, poza warszawskim, także liceum istniejące w Krzemieńcu. Jerzy Jedlicki pisze: Dla polskich warstw wykształconych i kształcących się była to prawdziwa katastrofa, ostateczne pogrzebanie epokowego dzieła Komisji Edukacji Narodowej i brutalne zdławienie polskich aspiracji kulturalnych. O to też chodziło. Jeśli zważyć, że kilka tysięcy słuchaczy i absolwentów obydwu uniwersytetów poszło na emigrację, a trudna do oszacowania ich liczba została wcielona do carskiego wojska lub zesłana „w głąb Rosji”, to jasno widać, że Królestwo, Litwa i gubernie ukraińskie, ogołocone ze swych oświeconych warstw i ich warsztatów pracy, stać się miały umysłową pustynią, uległą woli prawowitego monarchy1. Zbiory biblioteczne i kolekcje naukowe zgromadzone przez uniwersytety w Warszawie i w Wilnie, przez Liceum Krzemienieckie i Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, a także zbiory z zamku królewskiego i kolekcje z prywatnych pałaców, jeżeli ich właściciele byli na emigracji, wywieziono do Petersburga, a w części także do Charkowa i Kijowa, gdzie stały się uposażeniem nowych, zakładanych tam uniwersytetów. W Warszawie z dawnej biblioteki uniwersyteckiej pozostały tylko druki rosyjskie, dzieła z zakresu medycyny i książki potrzebne w obserwatorium astronomicznym. Było to około 40 tysięcy druków ze 134 tysięcy znajdujących się w zbiorach przed powstaniem, ale ponieważ Rosjanie zabrali także katalogi, dostęp do tych dzieł był bardzo utrudniony. Wśród wywiezionych z Warszawy zbiorów służących nauce znajdowały się instrumenty, przyrządy i mapy gromadzone i używane przez Juliusza Kolberga w latach 1817–1830 w „gabinecie instrumentów matematycznych do wykładów miernictwa i niwelacji” 2. Po upadku powstania Wilhelm, jak znaczna część oficerów, pozostał w kraju i złożył przysięgę na wierność cesarzowi, co uchroniło go przed 1 J. Jedlicki Błędne koło. 1832–1864. Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918, T. II, Warszawa 2002, s. 44. 2 Wylicza je, wśród innych strat, J. Bieliński, zob. tegoż Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. I, s. 592–593. Zob. też Z. Strzyżewska Konfiskaty warszawskich zbiorów publicznych po powstaniu listopadowym: Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego i Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Materiały i dokumenty z archiwów rosyjskich, Warszawa 2000. 36 �degradacją i wysłaniem na front kaukaski. Został wtedy wcielony do Korpusu Dróg i Mostów na stanowisku inżyniera. Dopiero w r. 1838 udało się i jemu, i jego braciom potwierdzić swoje prawo do szlachectwa dziedzicznego, co dawało ważne przywileje, m.in. uwalniało wszystkich czterech synów Juliusza Kolberga od przymusowego poboru do wojska carskiego. W tym samym roku Wilhelm, korzystając z przywrócenia mu statusu szlacheckiego, mógł wreszcie odejść z przymusowej służby wojskowej w Korpusie Inżynierów i podjąć pracę jako urzędnik cywilny. Karolina Kolberg, wdowa po profesorze uniwersytetu, miała prawo do emerytury dla siebie i synów do czasu osiągnięcia przez nich pełnoletniości1. Znając te warunki i zdając sobie sprawę z krytycznego stanu swego zdrowia, ojciec zapewnił Oskarowi jeszcze jesienią 1830 r. zdobycie zawodu przez praktykę w kantorze bankowym Samuela Fraenkla, niegdyś – podobnie jak Juliusz Kolberg – członka masońskiej loży „Zur Halle der Beständigkeit”2. Według zachowanego świadectwa3 Oskar pracował tam jako wolontariusz od 20 listopada 1830 r. do 1 maja 1833 r. Bank Samuela Fraenkla był wówczas jedną z potęg finansowych nie tylko w Królestwie, ale także w cesarstwie rosyjskim, a spadkobiercy zmarłego w 1833 r. założyciela rozwinęli go na skalę europejską. Antoni, młodszy brat Oskara, po zamknięciu Liceum podjął naukę malarstwa u profesorów dawnej uniwersyteckiej Szkoły Sztuk Pięknych, Antoniego Brodowskiego i Antoniego Blanka, a także w prywatnej szkole Aleksandra Kokulara. Najwcześniejszą spośród znanych jego prac jest rysunek piórkiem z r. 1832, przedstawiający salon w ostatnim warszawskim mieszkaniu Fryderyka Chopina. Pod rysunkiem widnieje podpis autora i jego J. Bieliński pisze: „Wdowa po Kolbergu, Karolina z Merkerów, podała prośbę o emeryturę d. 18 stycznia 1832 r. do Rautenstraucha. Ponieważ prof. opłacał składkę emerytalną od 8000 zł, a jako profesor leśnictwa 3 000 zł i liczył ogółem 24 lat służby i 6 miesięcy, pozostawiając żonę lat 55 [!], synów 4, z nich Wilhelm pełnoletni i pracował w dyrekcji komunikacji lądowych i wodnych, przeto emerytura obejmowała tylko troje niepełnoletnich, Oskara lat 17, Antoniego lat 14 i Juliusza lat 12. Kolbergowa otrzymała emeryturę d. 3 grudnia 1832 r. w sumie 4 250 zł”. J. Bieliński Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. III, s. 671. Karolina Kolberg miała wówczas lat 44. 2 Zob. L. Hass Sekta farmazonii warszawskiej…, aneks V, s. 561–577, Juliusz Kolberg odnotowany jest przez L. Hassa jako Colberg Christian Heinrich Julius. Masoneria została w Królestwie Polskim rozwiązana dekretem cara Aleksandra I w 1822 r. 3 Rkp. nieznanego autora w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 39, zaświadczenie wystawione było w języku niemieckim z datą 27 września 1833 r. i podpisane przez S. Fraenkla. 1 37 �inicjały: „1832. Salon Chopinów w Pałacu Krasińskich, oficyna od korpusu lewa, 2 piętro od ulicy – po wyjeździe Fryderyka – oryginał posłałem mu do Paryża, AK.”1 W latach 1834–1840 Antoni studiował teorię malarstwa w Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie i pracował pod kierunkiem Karola W. Wacha, malarza nadwornego, a później rektora Akademii. Na wystawie w Berlinie przedstawiony był jego obraz Kazanie św. Jana na pustyni namalowany dla jednego z kościołów berlińskich, wykonał w tym okresie także trzy obrazy dla kościoła w Zabłudowie. Oskar w czasie pracy w kantorze kształcił się nadal jako muzyk, najpierw w roku 1830 u Józefa Elsnera, później u Ignacego F. Dobrzyńskiego. W końcu roku 1834 lub na początku 1835 wyjechał do Berlina, gdzie uczęszczał na kursy księgowości w akademii handlowej2, ale przede wszystkim studiował kompozycję u Carla Friedricha Girschnera i Carla Friedricha Rungenhagena. C.F. Girschner (1794–1860) był kompozytorem, organistą i dyrygentem, C.F. Rungenhagen (1778–1851) dyrygentem chórów, kompozytorem, a wówczas także dyrektorem berlińskiej Singakademie. Obaj byli znanymi pedagogami, a C.F. Rungenhagen w dziejach muzyki polskiej odnotowany jest też jako nauczyciel Stanisława Moniuszki. W końcu roku 1836 Kolberg wrócił z Berlina do Warszawy i został przeegzaminowany przez Józefa Elsnera, który wystawił mu następującą opinię: Odwołując się do mego zaświadczenia z roku 1834, nim J.P. Oskar Kolberg udał się do Berlina w celu wydoskonalenia się w muzyce, do której wtenczas już niepospolity talent i znaczne usposobienie widziałem. Zaświadczam teraz, jako tenże po złożonym przede mną egzaminie okazał stopień celujący jako fortepianista – generał basista i kompozytor muzyki, wskutek czego ma prawo Przytoczono za K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815–1882), warszawski malarz portretów, obrazów religijnych, scen rodzajowych. Katalog wystawy, Przysucha 2006, s. 8, reprodukcja kopii tamże, s. 68. Katalog ten zawiera najpełniejsze obecnie informacje o twórczości Antoniego Kolberga. 2 O nauce księgowości Kolberg wspominał tylko w brulionach Opisu biegu życia, w jednym z nich pisał: „Następnie, udawszy się w r. 1835 za pasportem do Berlina, uczęszczałem tamże do końca r. 1836 na kursa Akademii Handlowej (dowodu na to nie posiadam)” (rkp. O. Kolberga w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 64). Przytoczony tu Opis biegu życia napisał Kolberg w czasie starań o przyjęcie do pracy w Zarządzie Budowy Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w r. 1844. Jako przygotowanie do pracy Kolberg wymienia tam naukę w Liceum i praktykę w banku S.A. Fraenkla i dodaje za każdym razem, że dołącza odpowiednie świadectwo, brakowało mu jedynie świadectwa berlińskiej akademii handlowej. 1 38 �być policzonym i liczę go do rzędu znakomitszych artystów miasta Warszawy. Dnia 14 grudnia 18361. Następny rok spędził Kolberg w Mitawie (dziś Jełgawa) na Łotwie jako nauczyciel muzyki w domu Karoliny de Kreutz 2. W Szkicu autobiografii pisał: „[…] rok 1837 przebyłem na wsi jako nauczyciel muzyki prywatny” 3. Wśród dokumentów Kolberga zachowało się pismo z 30 listopada 1836 r., z którego wynika, że starał się o „uwolnienie od zaciągu, jako artyście dotąd od poboru oszczędzonemu, ażeby mógł udać się do Rosji” 4. Potwierdzenie szlachectwa dziedzicznego, które uwalniało od przymusowego poboru do wojska, Oskar uzyskał tak jak Wilhelm dopiero w 1838 r. i być może deklarowany dwa lata wcześniej wyjazd do Rosji był pretekstem do starań o zwolnienie od powołania do służby wojskowej. Również wybór odległej Mitawy w końcu roku 1836 mógł wiązać się z tymi staraniami. Po roku pobytu w domu pani de Kreutz Oskar postanowił wrócić do Warszawy, co z pewnym niezadowoleniem przyjął starszy brat, głowa rodziny. W grudniu 1837 r. Wilhelm starał się wyperswadować Oskarowi tę decyzję i pisał do niego: Gdybyś więc powrócił, nie mógłbyś odebrać Emilowi5 lekcji, jakieś miał, a o nowe bardzo trudno, wkrótce więc wyczerpałby się mały Twój uzbierany zapasik i zostałbyś w położeniu przykrym. Moją więc jest radą, abyś za rekomendacją Pani Generałowej mógł dostać miejsce jakie albo w Kurlandii, albo też w Rosji […]. Najbardziej powinieneś myśleć o tym, aby przynajmniej rok jeszcze jeden zabawić za granicą, bo przez to utrzymałbyś tu i sławę swoją, i może przecie wziąłbyś się cokolwiek więcej do grania, i mógłbyś wyścignąć tutejszych miernych artystów. Bo przyznaj sam, że kompozycje mało są cenione, dlatego że mamy tak wiele kompozycji sławnych mistrzów i że wielką ich część radzi byśmy kilkakrotnie słyszeć, większą nam nawet sprawia przyjemność słyszeć piękną, znajomą sztukę aniżeli zupełnie nową – mówię tu nie o artystach, lecz Rkp. J. Elsnera w papierach osobistych O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 37. Świadectwo K. de Kreutz zamieszczone jest w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66) jako aneks 2 na s. 707–708, ma datę 18 stycznia 1838 r. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 4 Rkp. nieznanego autora, BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 74, podpisany przez gen. Józefa Rautenstraucha (1773–1842), wówczas zastępcę Iwana Paskiewicza w Radzie Stanu, m.in. jako kierownika spisu i zaciągu wojskowego w Królestwie Polskim. 5 Chodzi tu o Emiliana Jenikego (1815–1852), pianistę, przyjaciela Oskara. 1 2 39 �o publiczności. Czas więc, który Ty poświęcasz na kompozycje, jest wprawdzie dla Ciebie przyjemnym, lecz jest straconym, bo gdybyś go użył na egzercytowanie się, mógłbyś znacznej dojść biegłości, a tym sposobem większej ilości lekcji i lepszej zapłaty, gdy zaś kompozycje nic Ci nie przyniosą. […] Matka nie wie o tych radach, które Ci daję, Jej serce może nie zgodziłoby się z nimi. Ja mam sobie za obowiązek udzielić Ci te uwagi, bo gdybym je zamilczał, nie kochałbym Ciebie. Rób, jak Ci sumienie każe, i kochaj zawsze najprzywiązańszego Twojego Wilhelma1. Generałowa, którą Oskar miałby prosić o rekomendację, to Katarzyna Sowińska (1776–1860), wdowa po Józefie wsławionym obroną Woli w ostatnich dniach powstania. W czasie walk prowadziła w swym domu lazaret, potem, po śmierci męża na szańcach Woli i upadku powstania, organizowała tajną pomoc dla rodzin zesłańców i uchodźców, za co została zmuszona do pobytu w klasztorze w Łomży w latach 1835–1837. Była osobą bardzo popularną w Warszawie i powszechnie szanowaną za swą patriotyczną postawę i czynne działania na rzecz powstańców. Jej pogrzeb 11 czerwca 1860 r. był wielką manifestacją ludności stolicy, od której rozpoczęły się demonstracje poprzedzające powstanie styczniowe. Oskar nie posłuchał rady brata, wrócił do Warszawy i przez parę lat starał się utrzymać z lekcji muzyki, a przede wszystkim komponować. Wilhelm, patrzący bardzo trzeźwo na życie, jeszcze kilka razy w następnych latach tłumaczył Oskarowi niepraktyczność jego planów i działań. Jak się później okazywało, nie zawsze miał rację, ale w razie potrzeby starał się pomóc młodszemu bratu w uzyskaniu stabilizacji finansowej. 1 List Wilhelma Kolberga do Oskara z 10 XII 1837 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 2–3. 40 �II [Pierwsze kompozycje Oskara Kolberga. – Początki jego zainteresowania się folklorem około roku 1839.. – Zamiar wydania drukiem zebranych w terenie pieśni ludowych.. – Życie muzyczne Warszawy w okresie międzypowstaniowym.. – Badania terenowe Kolberga w okolicach Warszawy i w innych regionach Królestwa.. – Początek przyjaźni z Józefem Konopką.. – Edycja pierwszego zbioru pieśni ludowych w latach 1842–1845 w Poznaniu i w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847.] Lata 1838–1844, to jest okres między powrotem do Warszawy a podjęciem etatowej pracy księgowego, wypełniły Oskarowi Kolbergowi zajęcia związane z muzyką. Jego publikacje z tych lat i nieliczne zachowane listy wskazują, że zainteresowanie to było wielostronne. Komponował, uczył gry na fortepianie, a także przeżywał pierwsze fascynacje muzyką ludową, usłyszaną i zapisywaną głównie na Mazowszu. Poza własną twórczością oraz notowaniem ze słuchu i przygotowywaniem do druku melodii ludowych zajmowało go ówczesne życie muzyczne w Warszawie, a także historia muzyki polskiej i aktualne publikacje na temat folkloru. Zarobkował wtedy lekcjami gry na fortepianie – mimo obaw Wilhelma udało mu się znaleźć uczniów, ale praca ta męczyła go i nie dawała satysfakcji. Około roku 1841 pisał w jednym z listów: „[…] muszę na utrzymanie życia, jak wół w jarzmie, pracować w zawodzie nauczycielskim”1. W roku 1844 złożył pierwszy egzamin na prywatnego nauczyciela muzyki i przygotowywał się do egzaminów wyższych, ale wkrótce zrezygnował z pracy pedagoga. Kilkanaście lat później musiał wprawdzie wrócić do takiego sposobu zarabiania na życie, jednak nie polubił go nigdy. Pierwsze utwory fortepianowe Oskara Kolberga wydane drukiem to Six polonaises pour le pianoforte2. Kompozycje te ukazały się już w roku 1 s. 5. Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), 2 Przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), nr 63–68, s. 296–321. Kolberg dedykował polonezy à Monsieur Lois Oehmigke, nazwisko adresata tej dedykacji w DWOK T. 69, s. XI (dedykacja jest przytoczona w komentarzu rewizyjnym tamże, s. 687), zostało błędnie zinterpretowane jako „Ludwik Jenike”. Kolberg tę kompozycję ofiarował Lud­ wigowi Oehmigke (1796–1870), berlińskiemu wydawcy i księgarzowi. Nie udało się odszukać bliższych informacji o kontaktach rodziny Oskara z Ludwigiem Oehmigke’m, wiadomo tylko, że wydał on w Berlinie w r. 1825 przekład pracy Juliusza Kolberga o planimetrze. 41 �1835 w Berlinie. Jego debiutem w Warszawie były ballada Talizman i Valse pour le pianoforte, drukowane w roku 1836, to jest jeszcze przed wyjazdem na Łotwę. Następnie w roku 1841 wydał Dwa mazury na pianoforte i Mazura ułożonego na fortepian i ofiarowanego Wnej pannie Emilii Gronau.1 Mazur był prezentem dla przyszłej bratowej — w październiku tego roku odbył się ślub Emilii Gronau (1825–1865) z Wilhelmem. Starszy brat Oskara po uwolnieniu się w r. 1838 od przymusowej służby wojskowej przeszedł do służby cywilnej i zdobywał nowe doświadczenia zawodowe. Już poprzednio w wojskowym Korpusie Dróg i Mostów pracował przy budowie traktu od Ryk do Kurowa, w latach 1838–1839 w czasie studiów w Austrii brał udział w pracach nad regulacją Dunaju. Nabyte wtedy umiejętności wykorzystał po powrocie do Polski — w latach 1839–1841 należał do komitetu budowy Kanału Augustowskiego, potem był referentem technicznym w Wydziale Komunikacji Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych. Wilhelm dbał też o spuściznę pozostawioną przez ojca. Już w roku 1832 wydał jego mapę ścienną Królestwa Polskiego2. Miała ona bardzo pochlebne recenzje i – aktualizowana przez Wilhelma – była kilkakrotnie wznawiana. W roku 1837 przygotował drugie wydanie podręcznika Wzory rysowania map i planów3, a rok później uzupełnione Porównanie miar i wag4. Wilhelm i Emilia po ślubie pozostali w domu na rogu Krakowskiego Przedmieścia i Oboźnej, w mieszkaniu, które Kolbergowie zajmowali od czasu przeprowadzki z budynku uniwersyteckiego, a matka przeniosła się na ul. Elektoralną. Razem z nią mieszkał w tym okresie Oskar. Sytuacja rodzinna szybko się skomplikowała, ponieważ Juliusz Adolf Aleksander, najmłodszy z żyjących wówczas braci, został ojcem dwu nieślubnych córek5. Zob. O. Kolberg Kompozycje fortepianowe… (DWOK T. 69), s. 680. J. Kolberg Mapa Królestwa Polskiego wraz z obwodem Wolnego Miasta Krakowa i częścią pogranicznych państw ułożona przez …, Warszawa 1832, wznawiana w latach 1840, 1846, 1849, 1858, 1862, 1863 i 1868. 3 W. Kolberg Wzory rysowania map i planów, Warszawa 1837. Jest to rozszerzone wydanie pracy Juliusza opublikowanej w 1825 r. 4 Juliusz Kolberg Porównanie miar i wag teraźniejszych i dawniejszych w Królestwie Polskim używanych z zagraniecznemi..., wydanie wtóre przerobił i powiększył Wilhelm Kolberg, Warszawa 1838. Pierwodruk: Warszawa 1819. 5 Dokumenty rodzinne Kolbergów, zawierające prawdopodobnie dokładniejsze informacje o pochodzeniu córek Juliusza Adolfa Aleksandra, były przechowywane w Bibliotece Krasińskich w Warszawie i spłonęły w roku 1944 w czasie niszczenia Warszawy przez Niemców po 1 2 42 �Karolina Matylda i Julia Wanda, urodzone w roku 1841, otrzymały fikcyjne nazwisko Gallasch (zapisywane także Gallash, Gallache i de Gallache) i dorastały pod opieką Karoliny Kolberg, ich babki. Juliusz miał niewiele ponad dwadzieścia lat, gdy urodziły się jego córki, i żył krótko. W zachowanych dokumentach rodzinnych brak informacji o kolejach życia najmłodszego z braci Kolbergów. Według rodzinnych przekazów1 najpierw miał bliżej nieokreśloną posadę w zarządzie dóbr w Nieborowie, być może był tam praktykantem, później wyjechał z Królestwa. Zmarł w Borysowie 26 maja 1843 r., w wieku zaledwie dwudziestu pięciu lat. W nekrologu2 podano, że był tam administratorem majątku. Córki Juliusza pozostawały pod opieką babki przez wiele lat, a Karolina była jej ukochaną wnuczką i opiekunką w ostatnich latach życia. W domu matki zatrzymywał się też zapewne Antoni, który po studiach w Berlinie wrócił do Warszawy w roku 1840 i brał czynny udział w życiu artystycznym miasta. W czerwcu 1841 r. prace Antoniego znalazły się na wystawie w salach ratusza3 — opublikowany katalog wymienia pięć jego obrazów. Znajdowała się wśród nich także scena rodzajowa Słowaki, przedstawiająca wędrownych druciarzy zarobkujących zimą w Warszawie, a jedno z prezentowanych dzieł, Św. Emilia, zostało nagrodzone srebrnym medalem pierwszej klasy i rządowym stypendium, umożliwiającym wyjazd na studia do Włoch. Pobyt Antoniego w Rzymie, Bolonii i Florencji, a następnie w Paryżu trwał ponad sześć lat. W czasie studiów we Włoszech kopiował arcydzieła malarstwa i tworzył własne kompozycje. Obrazy te były wystawione w Warszawie w czerwcu 1845 r., a w recenzji4 z uznaniem pisano o prezentowanych tam portretach jego autorstwa. Dwa lata później w korespondencji prasowej z Rzymu jego malarstwo oceniano także upadku powstania. Zachowane listy nie wyjaśniają, kim była matka dwu córek Juliusza, kiedy i dlaczego znalazły się one pod opieką swej babki, ani czy matka brała jakiś udział w opiece i finansowaniu ich bytu, czy też całkowite koszty utrzymania i kształcenia ponosiła od początku tylko rodzina ich ojca. 1 Zob. S. Dębicka W starym gnieździe…, s. 140–144. 2 Nekrolog zamieszczony był w „Kurierze Warszawskim” w r. 1843, nr 151, tam notatka: „Odebrano tu wiadomość z Litwy, że 26 maja rb. w Borysowie zszedł z tego świata za wcześnie, bo licząc lat 26, Juliusz Kolberg [...]”, nekrolog podpisał „przyjaciel rodziny”. Nie udało się ustalić, czy chodziło o Borysów, miasto powiatowe w obwodzie mińskim, nad Berezyną, czy o miejscowość o tej samej nazwie w ówczesnym powiecie kobryńskim. 3 Zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815–1882)…, s. 8–9. 4 „Gazeta Warszawska” 1845, nr 201. 43 �wysoko. Chwalono rysunek, koloryt, doświadczoną rękę, dodając, że choć obrał on „skromny zawód robienia portretów”1, to portrety jego pędzla oddają doskonale nie tylko rysy modeli, ale także ich osobowość. Pod koniec długiego pobytu za granicą Antoni pojechał do Paryża. Spotkał się tam z Fryderykiem Chopinem i malował wówczas jego portret, ale pracy tej nie ukończył2. Po powrocie z zagranicy w roku 1848 osiadł na stałe w Warszawie. Oskar w latach 1839–1840 znacznie poszerzył pole swoich zainteresowań. Wiele lat później w Szkicu autobiografii pisał: Przed r. 1830 lubiłem (jak i bracia moi) taniec namiętnie. Tańczyło się też często lub grało do tańca na wieczorkach prywatnych, a czynił to i Szopen, improwizując mazury i walce. Ale mazur ów był to mazur salonowy, szlachecki, do którego tylko czasami dla odmiany i urozmaicenia go dodawano jakiś ustęp wzięty z muzyki wieśniaczej (a styl ten zachował Szopen i w następstwie także). Więc nie rozbudziło to jeszcze u mnie chęci pogoni za melodią ludową. Dopiero ogólny prąd literatury skierowany ku rzeczom ludowym około r. 1834 i później, zbiory Wacława z Oleska i Wójcickiego i osobista tego ostatniego zachęta do poszukiwania melodii (których w jego dziele jest bardzo mało), jak i zachęta Dobrzyńskiego, wreszcie słyszane oryginalne odgłosy piszczałek, skrzypeczek i katarynek poza miastem (w Czerniakowie, Wilanowie itd.) skłoniły mnie do poszukiwań w tym kierunku. Pierwszy połów na większe rozmiary dokonany r. 1839 w Wilanowie dał mi już spory zasób nader ciekawych motywów i popchnął do dalszych poszukiwań na tym polu3. „Ogólny prąd literatury skierowany ku rzeczom ludowym” wymieniony przez Kolberga jako jeden z powodów skłaniających go do zwrócenia uwagi na muzykę ludową to romantyzm. W Szkicu autobiografii Kolberg umiejscowił początki zajęcia się folklorem przez literatów i artystów w roku 1834, ale był on przedmiotem badań i zainteresowania znacznie wcześniej. Już działacze polityczni i uczeni epoki Oświecenia postulowali badanie kultury Wiadomości bieżące, „Przegląd Poznański” 1847, T. 5, s. 676. Oryginał portretu Chopina pędzla Antoniego Kolberga spłonął w 1944 r. w Bibliotece Krasińskich. Znany jest dziś z fotografii i z kopii znajdującej się w zbiorach Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie wykonanej przez Kazimierza Mordasewicza. Reprodukcje w katalogu K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815-1882)..., s. 64 i 65 oraz w H. Wróblewska-Straus, K. Markiewicz Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie na tle epoki..., s. 83. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 1 2 44 �ludowej, w tym także folkloru, aby opracować programy edukacyjne skierowane do ludu. Uważali, że są one konieczne, aby chłopi stali się świadomi swej przynależności narodowej i gotowi do przyjęcia obiecywanej im wolności. Znany program zbadania kultury ludowej Hugona Kołłątaja, obejmujący także folklor, powstał jako plan jednego z czterech dzieł niezbędnych dla przedstawienia syntezy historii Polski, która miała obejmować historię całego narodu, a nie tylko warstwy szlacheckiej. Jednak tworzone w końcu XVIII i na początku XIX wieku programy, instrukcje i ankiety nie doprowadziły do podjęcia kompleksowych badań kultury ludowej lub jej części, folkloru, było to niemożliwe w ówczesnej sytuacji nauki polskiej i społeczeństwa. Natomiast od dawna notowano1 pieśni ludowe, najczęściej przyśpiewki do krakowiaków, których zbiorki w XVII, XVIII i na początku XIX wieku bywały nawet wydawane (bez muzyki), często jako druki ulotne. Z niektórych korzystał wiele lat później Kolberg2. Romantyzm stawiał ponad wszystko wolność, tj. prawo do własnego, indywidualnego rozwoju narodów, grup społecznych i jednostek, a wśród nich zwłaszcza twórców. W romantycznych programach podkreślano prawa każdego narodu do wolności, także ludów, które zostały przemocą objęte władzą carów rosyjskich, królów pruskich, cesarzy austriackich i tureckich sułtanów. Przez cały wiek XIX, aż do kończącej go wojny światowej, trwały walki zbrojne i inne działania, które w końcu przywróciły lub przyniosły niepodległość narodom bałkańskim, Włochom, a także narodom bałtyckim i Polakom. W działaniach na rzecz wyzwolenia niezwykle ważna stawała się rola rodzimego folkloru. Odszukanie w folklorze mniej lub bardziej prawdziwych zabytków własnej literatury pomagało obudzić świadomość narodową wśród ludów od pokoleń rusyfikowanych lub germanizowanych, a dialekty ludowe stawały się podstawą dla ich języka literackiego. Romantycy „nobilitowali” folklor i nadali mu nowe znaczenie, przekonani, że lud jest nosicielem najbardziej autentycznych składników Zob. Cz. Hernas W kalinowym lesie, T. 1: U źródeł folklorystyki polskiej, Warszawa 1965, m.in. rozdział „Zbieractwo pieśni ludowych w XVIII w.” (s. 143 i nast.). 2 Np. w Krakowskiem Kolberg odnotował druk Krakowiaki i inne wiersze wydany w Krakowie w latach 1820–1825, Pieśń światową (incipit „Moja dziewczyna robotna była”), wydaną tamże, oraz inne druki ulotne publikowane tamże około roku 1820, zob. E. Millerowa i A. Skrukwa, wstęp do: Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. I (DWOK T. 73/I), s. XLIV–XLV, (przypisy). Druczki te (oprawione razem z innymi) mają w Bibliotece Jagiellońskiej tytuł Mieszaniny czyli Zbiór wierszów luźnych wydawanych od roku 1820 do roku 1825 w Krakowie w drukarni Akademickiej. 1 45 �kultury narodowej i w jego pieśniach, bajkach i podaniach przechowały się najdawniejsze zabytki literatury i niepisanej historii lub co najmniej ich wyraźne ślady pochodzące z epoki przedchrześcijańskiej. Tezy na temat znaczenia literatury narodowej formułowane były przez poetów i pisarzy, a także przez historyków i polityków, służąc ich programom literackim, społecznym i narodowym. Poeci i pisarze romantyczni odkryli też walory artystyczne „poezji gminnej” i innych form folkloru swego narodu i twórczo wykorzystywali je w literaturze, przenosząc do niej wybrane gatunki (np. ballady), tematy, wątki, motywy, a także niektóre środki formalne (np. paralelizm). Również dla muzyków folklor stał się źródłem inspiracji, a dla malarzy coraz częściej interesującym tematem były wieś, jej mieszkańcy i krajobraz. Po powstaniu listopadowym, po którym na terenie zaboru rosyjskiego nasiliła się rusyfikacja, a w zaborze austriackim germanizacja, ocalenie kultury narodowej było priorytetem polskich środowisk patriotycznych i w ten nurt działań wpisywało się notowanie i wydawanie drukiem literatury ludowej, przede wszystkim pieśni i bajek. Fascynacja folklorem była wówczas bardzo żywa w środowisku inteligencji, zwłaszcza literatów i poetów, co później tak scharakteryzował Cyprian Norwid: Czy pamiętasz te czasy, kiedy po 1830 roku całe prawie polskie piśmiennictwo w góry i lasy poszło gminnych poszukiwać podań – kiedy wyraz b a j k a nabrał powagi, wyraz g a w ę d a stał się między stylu rodzaje policzonym nazwiskiem, wyraz nieznany pierwej k l e c h d a od-nie-pomniał się, kiedy p r z y s ł o w i e Salomonową nieledwie koronę filozoficzną wdziało, kiedy w kraju Wójcicki Kazimierz Władysław akcenta nieznane salonom świetnym bez fraka wprowadził w towarzystwo, a w Paryżu Chopin grał mazurki i obertasa […]. Po listopadowego powstania upadku, po upadku powstania, które gminnych elementów objąć i uhistorycznić współ-udziałem nie mogło, czy nie umiało, czy nie chciało, nastąpiło przecież lat kilkanaście literatury wyłącznie gminnej […]1. Owych kilkanaście lat mieściło się między powstaniem listopadowym a rabacją galicyjską w 1846 r., która odegrała znaczącą rolę w zmianie stosunku do ludu i ludowości. W tym okresie widoczny jest gwałtowny rozwój 1 C. Norwid Do M… S… O „Balladynie”, w: tegoż Pisma wszystkie. Zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył J.W. Gomulicki, T. 6, Pisma cz. I, Warszawa 1971, s. 467. 46 �badań i publikacji folklorystycznych, a także dyskusji nad znaczeniem folkloru i metodami jego edycji1. Oskar Kolberg za początek swego zainteresowania muzyką ludową uznał zapisy melodii wykonane w roku 1839. Od czasu tych pierwszych podjętych świadomie i celowo kontaktów z żywym folklorem w okolicach Warszawy badania terenowe poświęcone muzyce ludowej stawały się dla niego coraz ważniejsze. Ponieważ uważał melodie za integralny składnik pieśni, patrzył krytycznie na wydawane dotychczas zbiory tekstów i omawiając w r. 1841 na łamach „Biblioteki Warszawskiej” publikację słowacką, pisał o pieśniach ludowych: Jednakże dotąd ceniono je li tylko według tekstu i niemych słów, nie zważając bynajmniej na dźwięki i melodie, które wszakże z nie mniej obfitego płyną źródła w narodzie; one to właśnie nadają im ruch i życie, najbardziej są zdolne wykazać prawdziwego ducha, jaki w nich panuje. Pieśni ludu, w których rozkwita duchowe życie narodu, są wszystkie śpiewami, w których tak słowa, jak i nuta z jednego źródła razem wytryskują i tak ściśle z sobą spojone, że jedno bez drugiego ostać się nie może. Nawet śmiałbym twierdzić, że w większej ich liczbie właśnie nuta stanowi istotę pieśni, a słowa są prostym tylko dodatkiem2. Traktowanie pieśni ludowych jako nierozerwalnej całości dwu zależnych od siebie i wzajemnie się uzupełniających elementów – melodii i tekstu – charakteryzowało wszystkie badania i wypowiedzi Kolberga na ten temat. W publicystyce historycznoliterackiej w tym czasie podkreślana jest potrzeba szukania w ludowych pieśniach i bajkach śladów literatury najdawniejszej, pochodzącej z czasów przedchrześcijańskich, więc uważanej za prawdziwie narodową. Podobnie w r. 1843 o muzyce ludowej jako źródle do badania najdawniejszej historii muzyki pisał Józef Sikorski (1813–1896), pisarz muzyczny, krytyk i kompozytor: Zastanowiwszy się nad budową rytmiczną naszych melodii gminnych, można z niej wysnuć prawidła ogólne, bo wprzód była sztuka niż przepisy do niej. Zob. m.in. J. Maślanka Folklorystyka polska w latach 1831–1863, w: Literatura krajowa w okresie romantyzmu 1831–1863, T. II, pod red. M. Janion, M. Dernałowcz i M. Maciejewskiego, Kraków 1988, s. 47–86. 2 O. Kolberg Melodie ludu słowiańskiego, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 3, s. 502–503; przedruk: Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 583–584. 1 47 �Pole to u nas nietknięte jeszcze, a sam przedmiot znacznie by przeszedł zakres niniejszego pisma. Idźmy raczej za geniuszem narodu i przypatrzmy się pamiątkom, jakie nam zostawił w melodiach gminnych, w tej muzyce pierwotnej, co najmniej wpływom zewnętrznym uległa1. Oskar Kolberg jako przyczynę zwrócenia uwagi na folklor muzyczny podał w cytowanym wyżej Szkicu autobiografii zwiększające się zainteresowanie twórczością ludową i zachętę dwu osób: Kazimierza Władysława Wójcickiego, wydawcy przysłów, pieśni, bajek i legend2, oraz muzyka i swego nauczyciela, Feliksa Dobrzyńskiego. W przytoczonym fragmencie autobiografii Kolberg wspomina też dokonany w r. 1839 w Wilanowie „pierwszy połów na większe rozmiary”. Następne wycieczki w okolice Warszawy znacznie wzbogaciły jego zbiory i Kolberg szybko z racji wykształcenia, umiejętności zapisywania melodii ze słuchu i widocznego zaangażowania w tę problematykę uznany został w środowisku literackim i artystycznym stolicy za osobę najbardziej predestynowaną do zapisywania i publikowania muzyki ludowej. On sam od początku swych badań nad folklorem polskim zaznaczał chęć poszerzenia ich na muzykę ludową całej Słowiańszczyzny, ponieważ traktował folklor nie tylko jako źródło interesujących motywów muzycznych i ważny składnik kultury narodowej, ale także jako przedmiot rozważań naukowych. W roku 1841 ówczesny redaktor „Biblioteki Warszawskiej”, Antoni Józef Szabrański (1805–1882), w recenzji na temat najnowszych zbiorów pieśni ludowych pisał: U nas w Warszawie p. Oskar Kolberg, artysta muzyczny, zajmuje się zebraniem pieśni ludu, a bardziej samych melodii, którymi pragnie oznaczyć i wykazać charakter muzyki słowiańskiej3. 1 J. Sikorski O muzyce, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 2, s. 667–668. Sikorski w przypisie do słów „w melodiach gminnych” dodał na s. 668: „Pod tę nazwę podciągamy także melodie autorów do gminu nie należących, które jednak jako geniuszowi narodu odpowiadające, powszechnie są znane”. 2 O roli K.W. Wójcickiego w środowisku literackim Warszawy zob. m.in. M. Grabowska Kazimierz Władysław Wójcicki, w: Literatura krajowa w okresie romantyzmu..., T. II, s. 425– –449, oraz R. Wojciechowski w: Dzieje folklorystyki polskiej 1800–1863. Epoka przedkolbergowska, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1970, m.in. s. 97–100 i 111–128. 3 A.J.S. [Antoni Józef Szabrański] Zbiory pieśni ludu z r. 1840, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 1, s. 163. 48 �O tym, że Kolberg chciałby „wykazać charakter muzyki słowiańskiej”, redaktor „Biblioteki Warszawskiej” usłyszał zapewne bezpośrednio od niego. Takie zamiary potwierdza również recenzja Melodii ludu słowiańskiego, której fragment wyżej przytoczono, zamieszczona przez Kolberga w tym samym roku 1841 w „Bibliotece Warszawskiej”1. W tym czasie przymiotnik „słowiańska”, dołączony w druku np. do terminu „muzyka” czy „pieśń”, był często ustępstwem na rzecz cenzury. Używano go zamiast określenia „muzyka polska”, uznawanego przez rosyjskich cenzorów za niedopuszczalne w druku zwłaszcza podczas trwania stanu wojennego, tj. aż do r. 1856. Artykuły Kolberga w prasie warszawskiej i znacznie późniejsze przedmowy do Pieśni ludu polskiego w 1857 r. i do Sandomierskiego w 1865 r. wskazują jednak, że słowa Kolberga o „muzyce słowiańskiej” nie były w tym wypadku tylko kamuflażem. Rzeczywiście interesowały go związki ludowej muzyki polskiej z muzyką innych narodów słowiańskich, a także geneza i charakter ludowej muzyki Słowian. Plany badań na ten temat zaczął tworzyć już około roku 1841 – w prospekcie poprzedzającym pierwsze wydanie zebranych przez siebie pieśni, drukowanych zresztą w Poznaniu, poza zasięgiem cenzury rosyjskiej, pisał: „Rozpoczną dzieło pieśni polskie, bo wśród całej Słowiańszczyzny dziś u tego plemienia muzyka najsamoistniej się rozwinęła”2. W tym samym okresie w przytaczanym już liście do Antoniego Woykowskiego również informuje o szerszych zainteresowaniach: „Nie ograniczam zamysłów na polskie, ale później myślę ruskie i czeskie pieśni zbierać, lecz jest to jeszcze zbyt dalekim; a potem skąd na to funduszów”3. Adresat tych słów, Antoni Woykowski (1815–1850), utalentowany pianista, dziennikarz i pisarz, był autorem jednego z pierwszych i znaczących wówczas artykułów o muzyce Chopina4. Kolberg poznał go prawdopodobnie w czasie pobytu w Poznaniu w roku 1841, a później prosił o pośrednictwo w czasie starań o wydanie swego pierwszego zbioru pieśni ludowych. Miał go drukować Jan Konstanty Żupański (1804–1883), później O.K. [O. Kolberg] Melodie ludu słowiańskiego…, przedruk w: Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 583–586. 2 O. Kolberg Prospekt na „Pieśni ludu polskiego”, datowany „dnia 3 grudnia 1841” i zamieszczony w dwu pismach poznańskich, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 576–577, tam za „Tygodnikiem Literackim” 1842, nr 21, s. 168. 3 Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 6. 4 A. Woykowski Chopin, „Przyjaciel Ludu” R. 2: 1836, T. 2, nr 28, s. 223–224, nr 29, s. 230– –231, nr 30, s. 237–239 i replika na krytykę w numerze 35, s. 278–279. 1 49 �renomowany poznański księgarz i wydawca, a wówczas właściciel świeżo założonej firmy publikującej także nuty. Kolberg zdecydował się na druk u niego, ponieważ w Wielkim Księstwie Poznańskim w tych latach Polacy mieli jeszcze swobody gwarantowane przez kongres wiedeński. W policyjnie rządzonym Królestwie Polskim panowała znacznie ostrzejsza cenzura i Kolberg nie uzyskał zgody na druk zbioru polskich pieśni ludowych. Dla autora takiej publikacji przeszkodą w realizacji szerokich planów był wtedy nie tylko brak pieniędzy na badania na całym interesującym go terenie, o czym pisał do Woykowskiego, ale także decyzje rosyjskich cenzorów, które również wspomniał w tym liście. Przekazując mu — na pewno drogą prywatną — rękopis pierwszego zeszytu Pieśni ludu polskiego, pisał w towarzyszącym liście: Cenzura nasza odmówiła wręcz publikacji ich u nas, proszę jednak nie wspominać o tym wydawcy, boby to mogło mieć szkodliwy wpływ na honorarium (w Rosji jednakże – nie zaś u nas — będą dozwolone)1. Z ograniczeniami powodowanymi przez cenzurę spotykał się Kolberg na pewno częściej niż wskazuje zachowana dokumentacja, jednak i ona potwierdza trudności, z jakimi liczyć się musiał wówczas każdy autor, także piszący o folklorze. Zachował się list redaktora „Biblioteki Warszawskiej”, Antoniego Szabrańskiego do Kolberga: Cenzura wstrzymała Twój artykuł – chce przerobienia i wyrzucenia miejsc i wyrazów o Rzeczypospolitej, Rusi itd. Wójcicki wyjechał, Majewski Józef zastępuje go. Bez straty czasu po odebraniu tego biletu przybądź do mnie lub do Majewskiego, który mieszka naprzeciwko mnie. Trzeba się z nim rozmówić i razem poprawić co można, bo inaczej artykuł już złożony na nic by się nie zdał2. Nie dopuszczano, zwłaszcza w tytułach, określeń „polski”, „narodowy”, ale także i innych, odwołujących się do historii Polski i uczuć patriotycznych. Dlatego np. Stanisław Moniuszko musiał użyć tytułu Śpiewnik domowy, 1 s. 5. Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), List A. Szabrańskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 687–688, wiadomość dotyczy któregoś z artykułów Kolberga drukowanych w „Bibliotece Warszawskiej”, ale brak daty uniemożliwia wskazanie tytułu, być może chodziło o recenzję pt. Melodie ludu słowiańskiego, już tu przywoływaną. 2 50 �wydając w Wilnie w roku 1843 pierwszy tom komponowanych przez siebie pieśni, a K.W. Wójcicki swemu zbiorowi ludowych pieśni polskich wydanemu w Warszawie w roku 1836 dał tytuł Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu. Ta restrykcyjna kontrola druków była po powstaniu listopadowym jednym ze sposobów zwalczania przez władze carskie kultury i nauki polskiej. Dotyczyła nie tylko prac wydawanych w Królestwie, ale podlegały jej także książki, prasa i rękopisy przywożone z zagranicy oraz korespondencja wysyłana i odbierana przez pocztę. Działania cenzury nasiliły się zresztą nie tylko w zaborze rosyjskim, ale również w austriackim, a we wszystkich trzech zaborach po roku 1831 wzmożone zostało tropienie tajnych związków niepodległościowych i represje wobec emisariuszy takich organizacji przybywających z zagranicy. Szczególny niepokój władz carskich budziło środowisko literackie i dziennikarskie stolicy, które podlegało nasilonej kontroli. Wielu poetów, dziennikarzy i ludzi znaczących w życiu umysłowym Królestwa było rzeczywiście zaangażowanych w działania spiskowe. Aresztowani otrzymywali surowe wyroki, zagrożeni aresztowaniem uciekali za granicę do Poznańskiego lub do Krakowa, a potem uchodzili dalej na zachód śladem Wielkiej Emigracji. Atmosferę, w jakiej żyli wówczas w Warszawie młodzi twórcy i odbiorcy kultury, ukazuje Cyprian Norwid: Współczesność albowiem jest dwojaka. Kiedy w Warszawie 183[9] r. nocą budzeni bywaliśmy przez kolegów, aby choć obecnością naszą zasłać pożegnanie wysyłanym na Sybir, Słowacki wtedy z drugiego końca Europy Anhellego ojczyźnie przysyłał – to jest pierwsza współczesność. Tej samej zaś zimy w zacnym polskim salonie mówiła mi pewna pani domu, „że rozpowiadają coś ciągle o zsyłkach, a przecież z nas nikogo w czwartek nigdy nie brakuje”. Oto druga współczesność1. Jak już wspomniano, w zaborze rosyjskim pozbawiono Polaków wszystkich instytucji mogących podtrzymać rozwój nauki, zwłaszcza w zakresie humanistyki. W Warszawie istniały jedynie półwyższe szkoły zawodowe, a brak wykształconych nauczycieli i prawników z dyplomem uniwersyteckim starano się uzupełnić poprzez wykłady w ostatnich klasach gimnazjów bądź skrócone kursy. Zamarły prawie całkowicie czasopisma literackie i kulturalne, a uzyskanie koncesji na nowy tytuł było prawie 1 C. Norwid O Juliuszu Słowackim w sześciu publicznych posiedzeniach, w: tegoż Pisma wszystkie …, T. 6, cz. I, s. 463, pierwodruk: Paryż 1861. 51 �niemożliwe. Właściwie dopiero po dziesięciu latach od upadku powstania zauważyć można w Warszawie stopniowe ożywienie życia umysłowego. W styczniu 1841 r. pozwolenie na druk uzyskał miesięcznik naukowo-literacki „Biblioteka Warszawska”, redagowany początkowo przez Antoniego Józefa Szabrańskiego, następnie w latach 1843–1844 i ponownie w latach 1850–1879 przez Kazimierza Władysława Wójcickiego. Drugim ważnym pismem naukowo-literackim był „Przegląd Naukowy”, ukazujący się od stycznia 1842 r. do lipca 1848, redagowany przez Hipolita Skimborowicza (1815–1880) i Edwarda Dembowskiego (1822–1846). „Przegląd Naukowy”, pismo najpierw dosyć radykalne, później umiarkowanie liberalne, było przeciwwagą ugodowej, konserwatywnej „Biblioteki Warszawskiej”. W latach poprzedzających Wiosnę Ludów dyskusje na temat literatury, sztuki, nauki, a także znaczenia folkloru toczyły się na łamach tych dwu pism i w ich redakcjach, a poprzez recenzje i artykuły programowe także w innych, zwykle efemerycznych czasopismach literackich. Miejscem dyskusji i ścierania się poglądów były również literacko-artystyczne salony prowadzone przez zamieszkałych w Warszawie pisarzy i pisarki, uczonych i artystów. Działania takie mogły jednak tylko w pewnym stopniu wyrównać niedostatki wynikające z zaniku instytucjonalnego życia naukowego i braku środowiska uniwersyteckiego, w którym uprawiana byłaby fachowa krytyka, a także wymiana poglądów. Kontakty z nauką europejską stały się prywatną sprawą profesorów zamkniętego w 1831 r. uniwersytetu warszawskiego i wykształconych jeszcze przez nich absolwentów tej uczelni. Podobnie jak nauka, z powodu braku zaplecza instytucjonalnego cierpiało również życie muzyczne w Warszawie, co Kolberga, jako kompozytora, wykonawcę i słuchacza, musiało dotykać szczególnie. Elżbieta Dziębowska o sytuacji muzyki polskiej w XIX wieku pisze: Eksterminacyjna polityka zaborców, pociągająca za sobą zacofanie gospodarcze i hamowanie rozwoju kulturalnego polskiego społeczeństwa, odbiła się dotkliwie na życiu muzycznym. Podczas gdy w innych krajach Europy powstają liczne sale koncertowe, mnożą się orkiestry symfoniczne, rozkwita piśmiennictwo muzyczne, z roku na rok podnosi się poziom szkolnictwa muzycznego, w Polsce nie ma elementarnych warunków dla zaistnienia ruchu koncertowego, brak zespołów orkiestrowych, brak sal koncertowych, brak szkół muzycznych1. 1 E. Dziębowska O polskiej szkole narodowej, w: Szkice o kulturze muzycznej, pod red. Z. Chechlińskiej, Warszawa 1971, s. 24–25. 52 �Zamknięta była Szkoła Główna Muzyki, wchodząca w skład Uniwersytetu Warszawskiego. Opera, która do czasu wybuchu powstania listopadowego była ważnym ośrodkiem kultury muzycznej, wznowiła wprawdzie działalność w lutym 1833 r., a Karol Kurpiński, dyrektor sceny operowej, starał się, by była ona nadal „instytucją wychowującą publiczność w duchu patriotycznym wbrew polityce kół rządzących” 1. Kurpiński został jednak zmuszony do podania się do dymisji i opera, kontrolowana przez namiestników carskich, ograniczała swój repertuar do błahych utworów rozrywkowych. Życie muzyczne po roku 1831 przeniosło się do mieszkań prywatnych i kościołów, a te mogły zastąpić sale koncertowe tylko w pewnym stopniu. Jedyne koncerty publiczne odbywały się w Resursie Kupieckiej. Resursa Kupiecka była stowarzyszeniem i przynależność do niego wymagała spełnienia określonych statutem warunków, ale po roku 1831 była też w Warszawie jedyną polską instytucją bez bezpośredniego nadzoru władz rosyjskich. Już wcześniej, przed powstaniem, w Resursie odbywały się wieczory muzyczne, m.in. w grudniu roku 1829 koncertował tam Fryderyk Chopin. Od roku 1834 Resursa wznowiła tę działalność, początkowo występował tam tylko kwartet smyczkowy, ale organizatorzy stopniowo poszerzali możliwości wykonawcze i repertuar, przy czym opierali się i na zawodowych muzykach, i na udziale amatorów. Koncerty w Resursie prezentowały obok utworów klasyków wiedeńskich także nowe kompozycje polskich muzyków, wśród nich Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego. T. Strumiłło (1929-1956) pisze: Zarząd Resursy potrafił docenić potrzebę chwili i ocenić rolę muzyki już nie tylko jako jednej z rozrywek czy też „tła spotkań towarzyskich”, lecz jako ważnego czynnika narodowej kultury, za którą trzeba było w takiej chwili podjąć odpowiedzialność2. W muzycznej działalności Resursy wielką rolę odegrał Józef Cichocki (1783–1849), członek-akcjonariusz stowarzyszenia, meloman, wydawca zabytków polskiej muzyki i biegły flecista. Miejscem spotkań wykonawców, słuchaczy i krytyków był też jego prywatny salon, gdzie występowali T. Przybylski Znaczenie twórczości kompozytorskiej i działalności muzyczno-organizacyjnej Karola Kurpińskiego na terenie Teatru Wielkiego w Warszawie w 1. poł. XIX w., w: Muzyka polska w okresie zaborów, pod red. K. Bilicy, Warszawa 1997, s. 64. 2 T. Strumiłło Szkice z polskiego życia muzycznego w XIX w., Kraków 1954, s. 134. 1 53 �artyści polscy i cudzoziemcy. Salony muzyczne prowadzili również inni melomani i muzycy. Historycy muzyki polskiej1 wymieniają m.in. domy Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego, u którego grano kwartety smyczkowe, oraz Józefa Sikorskiego, późniejszego wydawcy „Ruchu Muzycznego”, w latach 1843–1853 współpracownika „Biblioteki Warszawskiej”, a prywatnie szkolnego kolegę Kolberga. Koncerty odbywały się także w salonach literackich, w których wieczory wypełnione były lekturą najnowszych utworów poetów i pisarzy miejscowych a także dzieł literatury emigracyjnej, przemycanych przez granicę, oraz dyskusjami na tematy filozoficzne, społeczne, literackie i wiążące się z bieżącymi wydarzeniami politycznymi. Część spotkań poświęcano przedstawieniom amatorskim i koncertom, których wykonawcami byli muzycy działający w Warszawie i cudzoziemcy – wirtuozi i kompozytorzy zatrzymujący się zwykle w stolicy Królestwa po drodze do Petersburga. Takie prywatne koncerty odbywały się m.in. w domach Seweryny Pruszakowej, Anny i Hipolita Skimborowiczów oraz Pauliny i Augusta Wilkońskich. Umożliwiały one debiuty młodym wykonawcom i pozwalały usłyszeć nowe kameralne utwory miejscowych kompozytorów. Ponieważ wykonywane kompozycje miewały charakter patriotyczny, dawały słuchaczom ważną dla nich świadomość uczestniczenia w życiu narodowym. Koncerty maskowały też w pewnym stopniu nielegalne działania osób gromadzących się u niektórych organizatorów tych spotkań – np. salony wymienionych wyżej literatek były miejscem kontaktów uczestników tajnych spisków2, w których brali udział ich gospodynie i gospodarze. Pamiętniki i inne źródła z okresu międzypowstaniowego zawierają niewiele informacji o udziale Kolberga w życiu muzycznym Warszawy. Wiadomo, że komponował, część utworów drukował, były one kupowane, recenzowane i zapewne wykonywane. Zniszczenie archiwum rodziny Kolbergów, przechowywanego w Bibliotece Krasińskich, a także wielu innych dokumentów i świadectw z lat po powstaniu listopadowym nie pozwala odtworzyć dokładniej jego życia, zajęć i kontaktów w tym okresie. Ważnym powodem tego stanu jest też celowe zacieranie śladów przez autorów w publikacjach, w które ingerowała cenzura, i w prywatnej korespondencji podlegającej kontroli policji. Sam Kolberg – o ile wiadomo – nie brał udziału Zob. m.in. T. Strumiłło Szkice z polskiego życia muzycznego..., s. 134–140, o muzycznej działalności członków Resursy tamże, s. 134–138. 2 Zob. H. Michałowska Salony artystyczno-literackie w Warszawie 1832–1860, Warszawa 1974, s. 117 i 137–140. 1 54 �w spiskach i działaniach tajnych ugrupowań, choć angażowało się w nie w różnym stopniu wiele osób, które znał, z którymi się przyjaźnił i u których bywał. Ci, zagrożeni aresztowaniem, niszczyli notatki i listy, a rękopisy i druki zagarnięte przez policję w czasie rewizji i aresztowań i następnie wykorzystywane w śledztwach ginęły w urzędowych carskich archiwach. Z kilkunastu lat następujących po powrocie Kolberga do Warszawy udokumentowane są tylko nieliczne fakty, świadczące – czasem pośrednio – o jego udziale w artystycznym i naukowym życiu stolicy. W tym okresie znał na pewno Józefa i Kornelię Paszkowskich. Józef Paszkowski (1787–1858) był postacią powszechnie w stolicy szanowaną i cenioną – odznaczony złotym krzyżem orderu Virtuti Militari po kampanii roku 1812, walczył pod Lipskiem, od roku 1822 był wykładowcą w Szkole Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierii, kształcącej przyszłych oficerów wojska polskiego. Po powstaniu listopadowym, w którym swój udział zakończył jako pułkownik artylerii, prowadził pensję dla chłopców. Kolberg wielokrotnie w swoich rękopisach obok pieśni patriotycznych, wojskowych lub popularnych notował: „Paszkowski”, wskazując w ten sposób ich wykonawcę. Te notatki, licznie zachowane wśród rękopisów pieśni, pozwalają przypuszczać, że Józef Paszkowski lubił i umiał śpiewać, a Kolberg często go słuchał i wykorzystywał spotkania z nim do powiększenia swych zbiorów. Jego żonie, Kornelii, dedykował pierwszy zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, wydany w roku 1844. Nazwisko Paszkowskiego wymienia także wiele lat później, gdy w liście do Maurycego Karasowskiego uzupełnia pewne fakty w biografii Fryderyka Chopina wydanej przez adresata. Pisze tam m.in.: I tak np. co do Fantazji op. 13 wiem, że pierwszy temat śpiewał mu pułkownik Józef Paszkowski u generałowej Sowińskiej [...]1 Śladem kontaktów Kolberga z muzykami należącymi do jego pokolenia jest rękopis utworu Michała Bergsona (1820–1898), pianisty i kompozytora, przechowywany w zbiorach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. 1 Brulion listu do M. Karasowskiego z 30 X 1881 r., Korespondencja … cz. II (DWOK T. 65), s. 559. Pierwszy temat Fantazji op. 13 to melodia do sielanki Franciszka Karpińskiego Laura i Filon, a właściwie jedna z kilku melodii służących do tego tekstu. Twórcy muzyki do słów Karpińskiego, także melodii użytej przez Chopina i do dziś wykonywanej pozostają nieznani. W rękopisach Kolberga i w tomach Ludu znaleźć można parę zapisów tej pieśni, wszystkie są wariantami innej melodii, nie tej, którą Chopinowi zaśpiewał Józef Paszkowski. 55 �Jest to Mazur dedykowany „przyjacielowi swemu O. de Kolberg przez Michała Bergson”1. Rękopis pochodzi prawdopodobnie sprzed 1840 r. – w tym roku Bergson wyjechał na studia do Paryża, a potem osiadł na stałe zagranicą. Był, tak jak wcześniej Kolberg, uczniem C.F. Rungenhagena. Nieco więcej wiadomo o przyjaźni Oskara ze wspomnianym już Emilianem Jenike. Obaj należeli do warszawskiej gminy ewangelickiej, obaj też w tym samym czasie studiowali w Berlinie. Emilian Jenike, pianista i kompozytor, zmarł w 1852 r. i Oskar opublikował wtedy w „Bibliotece Warszawskiej” poświęcone mu wspomnienie2. Jadwiga Łuszczewska, pisząc w Pamiętniku o wysokiej ocenie, jaką jej rodzice przyznawali malarstwu Aleksandra Lessera, dodaje: „Nie mniej zajął ich i Oskar Kolberg […]”3. Nina Łuszczewska, matka autorki pamiętnika, prowadziła salon literacki od roku 1834 do czasu aresztowania i zesłania jej męża w 1862 r. Z notatki Jadwigi Łuszczewskiej wynika, że Kolberg bywał w salonie jej matki, ale nie wiadomo dokładnie, kiedy zaczął się tam pojawiać, prawdopodobnie około roku 1848. Być może na prośbę gospodyni grywał tam utwory różnych kompozytorów, a także swoje własne i tym „zajął” Ninę i Wacława Łuszczewskich. Do bliskich znajomych Kolberga należeli Anna i Kazimierz Władysław Wójciccy. Annie, żonie K.W. Wójcickiego, a siostrze Dominika Magnuszewskiego4, dedykował drugi zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, wydany w roku 1845. O roli Wójcickiego w obudzeniu jego folklorystycznych zainteresowań wspominał Kolberg sam w przytaczanym tu fragmencie autobiografii, dla jego działań na tym polu ważna była też możliwość publikowania w „Bibliotece Warszawskiej”, której Wójcicki był przez wiele lat redaktorem. Kolberg od początku istnienia pisma drukował w nim artykuły, zbiory pieśni ludowych i recenzje, a „Biblioteka” omawiała jego publikacje, zarówno folklorystyczne, jak i wydawane drukiem kompozycje. Legalizm „Biblioteki Warszawskiej”, rodzaj bezpiecznej bezstronności, który powodował pewną bezbarwność, pomogły jej przetrwać ponad siedemdziesiąt 1 Rękopis w zbiorach Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, sygn. 12093. Informację o istnieniu tej kompozycji przekazał M. Prochaska. 2 O. K. [O. Kolberg] Emilian Jenike. Wspomnienie pośmiertne, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 374–375, przedruk w Pismach muzycznych… cz. II (DWOK T. 62), s. 479-480. 3 Jadwiga Łuszczewska Pamiętnik 1834–1897, wstępem i przypisami opatrzył J.W. Gomulicki, Warszawa 1968, s. 67. 4 Dominik Magnuszewski (1809–1845), poeta, powieściopisarz i dramaturg, 56 �lat, a w okresie międzypowstaniowym odegrać bardzo ważną rolę miejsca dyskusji nie tylko literackich, ale i naukowych, zarówno na łamach pisma, jak i w jego redakcji1. Te otwarte spotkania, w czasie których dyskutowano na różne tematy artystyczne i naukowe, dotyczyły także znaczenia folkloru, jego miejsca w polskiej kulturze i w badaniach historycznoliterackich oraz metod publikowania utworów ludowych. Odnotowane w szkicu autobiografii pierwsze zapisy melodii ludowych, wykonane w roku 1839 w Wilanowie, zostały przez Kolberga i późniejszych biografów uznane za początek jego badań etnograficznych, co zostało potwierdzone obchodami jubileuszu pięćdziesięciolecia w roku 1889. Niewątpliwie badania terenowe dla zapisywania melodii prowadził początkowo przede wszystkim w okolicach Warszawy. M.in. pod datą roczną 1841 odnotował w itinerarium wędrówkę „pieszo do Czerska (z Konopką)” 2. Ruiny zamku w Czersku, odległe od Warszawy o około 30 kilometrów, kusiły młodzież warszawską. Były one celem pieszej wycieczki Romana Zmorskiego (1822-1867), poety, później wydawcy bajek ludowych, i jego szkolnych kolegów już w roku 1840, a rok po Kolbergu Zmorski wybrał się ponownie na wycieczkę do Czerska z kilkoma przyjaciółmi, literatami, którzy nazwali się później Cyganerią Warszawską3. Po ponad czterdziestu latach, w roku 1885, początki swych badań terenowych i wycieczkę do Czerska wspominał Kolberg we wstępie do Mazowsza, wymieniając wszystkich jej uczestników: Więc już około r[oku] 1840 czy też rokiem wcześniej, poczęliśmy zbierać pieśni i muzykę ludową w okolicach Warszawy. […] W roku 1840 atoli, w zaraniu prac naszych etnograficznych, wzgląd na muzykę ludową […] przeważał i stanowił główne dociekań naszych podścielisko. Wtedy to wychylaliśmy się często za miasto w porze letniej, by świeżym, ożywczym na wsi odetchnąwszy powietrzem, zaczerpnąć też i świeżej melodii z tryskającego tam bezustannie narodowej muzyki źródła. A znaleźli się (zwłaszcza gdy horyzont badań się rozszerzał) prawie zawsze do wędrówek naszych towarzysze, tymże samym ku rzeczom sielskim ożywieni duchem, przelewający dosadnie na papier dziarskie włościan typy i fizjognomie lub kreślący z zamiłowaniem myśli i wyrażenia poetyczne, Zob. m.in. J.R. Błachnio Biblioteka Warszawska. Forum polskiej filozofii w latach 1841–1915, Bydgoszcz 1999, s. 7–8. 2 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 704–707. 3 Zob. W. Szymanowski i A. Niewiarowski Wspomnienia o „Cyganerii warszawskiej”, zebrał i opracował J.W. Gomulicki, Warszawa 1964, s. 386–452. 1 57 �tak szczodrze w tych pieśniach i przysłowiach rozrzucone. Taką to wędrówkę czterodniową z Warszawy do Czerska odbyliśmy w Zielone Świątki r[oku] 1841 w towarzystwie śp. Józefa Konopki, śp. Walentego Zakrzewskiego i śp. Emila Jenikego1. W dalszym ciągu wstępu do Mazowsza wspomina inne wycieczki w teren z tego wczesnego okresu: Takie też [wędrówki odbyliśmy] i w następnych latach, zwracając się w inne Warszawy i Pragi okolice, razem z T. Lenartowiczem, ś.p. [L.] Norwidem, ś.p. Ign. Komorowskim, jak niemniej z malarzami: W. Gersonem, ś.p. Karolem Marconim, ś.p. bratem moim Antonim — że już zamilczymy o wycieczkach w późniejszych dokonywanych czasach2. Józef Konopka (1818–1880), wędrujący z Kolbergiem w 1841 r. do Czerska, według wspomnień jego siostry Antoniny przyjechał z Modlnicy do Warszawy w sprawach rodzinnych. Rok wcześniej wydał Pieśni ludu krakowskiego3. Kolberg poznał go prawdopodobnie u K.W. Wójcickiego, a nawiązana wówczas przyjaźń przetrwała do końca życia Józefa. Jak wynika z późniejszej korespondencji i zachowanych rękopisów, Kolberg notował w czasie wycieczki do Czerska głównie melodie, a Konopka teksty pieśni. Rok później, po swej pierwszej wizycie w Modlnicy, pisał do Konopki: „pamiętaj o naszym zbiorku czerskim”4. Zachowany do dziś fragment „zbiorku czerskiego” to wykonane przez Konopkę zapisy tekstów pieśni5, do których melodie notował Kolberg. Możliwość pracy „na cztery ręce”, taką jak w roku 1841 w czasie wycieczki z Konopką, miał Kolberg kilkakrotnie. W jego spuściźnie odnajdujemy także późniejsze ślady wspólnych badań, O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. VIII–IX nlb. Tamże, s. VII nlb. 3 J.K. [J. Konopka] Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; wydanie fototypiczne pierwodruku pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław 1974. 4 List do J. Konopki z 13 VIII 1842 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 11. 5 Rkp. J. Konopki z zapisami z Czerska i okolicy znajduje się obecnie w Archiwum PTL w tece 45 Miscellanea, sygn. 1419, k. 1–7, na obwolucie nieznaną ręką wpisana błędna notatka: „Ułamek z rękopisu Pieśni ludu krakowskiego przez Józefa Konopkę wydanych przez Czecha w Krakowie r. 1840”, na pierwszej stronie tytuł wpisany przez Konopkę: „Pieśni ludu z okolic Czerska, Piaseczna” oraz późniejsza notatka innej, nieznanej osoby: „śp. Józef Konopka w pierwszej wycieczce etnogr. z Kolbergiem, Jenike i Zakrzewskim w r. 1841”. Wykonane przez Kolberga zapisy terenowe melodii do tych tekstów nie zachowały się. 1 2 58 �w czasie których on zapisywał melodie, a teksty notowała osoba mu towarzysząca. Z dwu pozostałych uczestników pieszej wędrówki do Czerska poeta i dziennikarz Walenty Zakrzewski1, zaprzyjaźniony z Teofilem Lenartowiczem i Włodzimierzem Wolskim2, nie pojawia się później w zachowanej dokumentacji dotyczącej Oskara Kolberga, choć niewątpliwie spotykali się w warszawskich salonach literackich, m.in. u Seweryny Pruszakowej. Wspomniany już poprzednio muzyk, Emilian Jenike, z którym, jak pisał sam Kolberg, łączyła go kilkunastoletnia przyjaźń, towarzyszył mu w wycieczkach na wieś raczej tylko w początkowym okresie badań terenowych przyszłego etnografa. Wśród towarzyszy swoich pierwszych wycieczek folklorystycznych około roku 1840 wymienia Kolberg trzech malarzy: swego brata, Antoniego, Karola Marconiego (1826–1864) i Wojciecha Gersona (1831–1901). Antoni mógł wędrować z Oskarem w okolicach Warszawy prawdopodobnie w krótkim okresie między studiami w Berlinie a wyjazdem na stypendium do Rzymu, tj. w latach 1840–1841. Jego przyjaciel, Karol Marconi, zapewne też towarzyszył Kolbergowi tylko w tym początkowym okresie, ponieważ nieco później, w latach 1844–1850, podobnie jak Antoni studiował w Rzymie. Ich szkice terenowe wykorzystał Kolberg do ilustrowania Pieśni ludu polskiego wydanych w latach 1856–1857. Gerson, urodzony w roku 1831, raczej nie brał udziału w badaniach terenowych Kolberga tak wcześnie, nie ma też potwierdzenia, że wspólnie z Kolbergiem bywał w terenie w latach późniejszych3. Natomiast przyszły etnograf i przyszły ilustrator Ludu4 spotykali się w Warszawie, zwłaszcza po zakończeniu przez Gersona studiów w Petersburgu, tj. w latach 1855–1856 i później, po powrocie Gersona Walenty Zakrzewski (1822–1862), literat, tłumacz, przełożył m.in. Don Kichota Miguela Cervantesa, w 1855 r. wyjechał do Paryża i tam zmarł. 2 Włodzimierz Wolski (1824–1882), poeta, powieściopisarz, najbardziej znanym jego utworem jest libretto Halki Moniuszki napisane w 1846 r. 3 O podróżach terenowych W. Gersona zob.: A. Vetulani Wojciech Gerson, Warszawa 1952, tenże Ludowe zainteresowania Wojciecha Gersona, „Polska Sztuka Ludowa” R. XXV: 1971, nr 1, s. 47–51, A. Vetulani i A. Ryszkiewicz Materiały dotyczące życia i twórczości Wojciecha Gersona, Wrocław 1951, „Źródła do Dziejów Sztuki Polskiej”, T. II. 4 W. Gerson ilustrował kilka tomów Ludu: Pieśni ludu polskiego, Sandomierskie, Kujawy, Kaliskie, Mazowsze, częściowo Krakowskie, zob.: A. Skrukwa Ikonografia w pracach Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Kolberga w dwusetna rocznicę jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 148–154. 1 59 �z Paryża w r. 1858. Obaj publikowali w czasopismach warszawskich i bywali w ich redakcjach, obaj też byli czynnymi członkami gminy ewangelickiej skupionej w warszawskiej parafii pod wezwaniem św. Trójcy. W cytowanym wyżej wstępie do Mazowsza wśród osób biorących udział w wycieczkach w okolice Warszawy wspomina Kolberg także innych muzyków i literatów. Wymieniony w tym gronie Ignacy Komorowski (1825–1857) był kompozytorem. Uznaniem cieszyły się jego pieśni, nawiązujące do polskiej muzyki ludowej, zwłaszcza Kalina do słów Teofila Lenartowicza. Norwid — to Ludwik (1818–1881), starszy brat Cypriana, poeta i pisarz, mieszkający wówczas w rodzinnym dworze w Laskowo-Głuchach (dziś w pow. wyszkowskim). W roku 1847 wyjechał za granicę i wrócił do kraju dopiero w roku 1869. Poeta Teofil Lenartowicz (1822–1893) zaangażowany był w konspirację niepodległościową i jego wycieczki na wieś związane były nie tylko z poszukiwaniem motywów ludowych, ale także z nielegalną działalnością spiskową przygotowującą powstanie narodowe. Z Kolbergiem łączyła go serdeczna przyjaźń, a także współpraca nad Królem pasterzy, pierwszym dziełem scenicznym kompozytora, przerwana dopiero przez przymusową emigrację poety w r. 1848. Jeszcze raz Kolberg wrócił do wycieczki odbytej w 1841 r., pisząc w szkicu autobiografii około roku 1889 o początkach badań terenowych: Wszakże wycieczki najczęściej dokonywane w święta i w towarzystwie przyjaciół w lecie, na piechotę, odbywać się tylko mogły w najbliższe okolice Warszawy. Zapuszczać się dalej, zwłaszcza samemu, a choćby i we dwójkę lub trójkę, z koszturem w ręku, nie było wówczas podobieństwem, bo bojaźliwi chłopi, nieufni i podejrzliwi na każdym kroku, gotowi byli nieznajomych sobie apostołów chwytać i odstawiać do powiatu jako „missariuszów” narodowego rządu. Doświadczyłem tego w r. 1841 robiąc z Konopką wycieczkę do Czerska, gdzie oswobodzenie z ich rąk winni jedynie byliśmy rozumnej interwencji wójta miejscowej gminy1. Użyty tu przez Kolberga zwrot „z koszturem w ręku” przywołuje wzorowany na Zorianie Dołędze Chodakowskim (1784–1825) obraz badacza terenowego, który notuje folklor, wędrując od wsi do wsi w chłopskim przebraniu. Po powstaniu listopadowym takie wędrówki w Królestwie Polskim, a tym bardziej na terenach Ziem Zabranych, były bardzo utrudnione 1 Rkp. O. Kolberg Szkic autobiografii…, k. 68. 60 �i w najlepszym wypadku kończyły się zatrzymaniem i tłumaczeniem przed policją. Kontrola podróżnych w czasie trwającego ciągle stanu wojennego była zaostrzona. Próby kontaktów z wiejskimi wykonawcami pieśni mogły być bezowocne również z powodu wspomnianej przez Kolberga i trudnej do przezwyciężenia nieufności chłopów i ich niechęci do „obcych”. O kłopotach towarzyszących kontaktom z ludowymi wykonawcami w czasie badań terenowych pisał także K.W. Wójcicki we wstępie do swego zbioru wydanego w roku 1836: Przed trzynastu laty zacząłem zbierać pieśni ludu: rzecz ta nie tak łatwa, jak się komu wydawać może. Z kosturem w ręku trzeba było każdą wieś odwiedzić, zniżyć się pod dymiącą rolnika strzechę, badać i wymuszać niemal prośbami i datkiem pieśń każdą, bo lud polski i ruski ma wstręt wyraźny udzielać takowych cudzemu, jako mówią, człowiekowi1. Ale Wójcicki, który wspomina tu kurne chaty chłopskie i pieszą wędrówkę według wskazań Zoriana Dołęgi Chodakowskiego, rozpoczął poszukiwanie tekstów pieśni w Królestwie przed powstaniem listopadowym. W epoce zwanej nocą Paskiewiczowską, po powstaniu, kiedy notowanie pieśni i melodii ludowych podjął Kolberg, panowały inne prawa i kontakty z wiejskimi wykonawcami były znacznie trudniejsze nie tylko z powodu ich nieufności czy niechęci do obcych. Izydor Kopernicki, pierwszy biograf Kolberga, o początkach jego badań terenowych pisał w roku 1891: W owym czasie, gdy po wsiach nakazywano śledzić i chwytać emisariuszów demokratycznych, podobnie jak dziś socjalistów, wędrowny etnograf z kosturem dostałby się niechybnie w pierwszej wsi do aresztu, tak samo jak dzisiaj2. Mimo wszystkich trudności towarzyszących wyprawom w teren te pierwsze sezony wycieczek, a także starania o pozyskanie wykonawców w Warszawie, pozwoliły Kolbergowi zapisać kilkaset melodii i część z nich – jak już tu odnotowano – postanowił przygotować do druku. Przytaczane 1 K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowiańskich, T. 1, Warszawa 1836, s. 9; wydanie fototypiczne pierwodruku pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Wojciechowski, Wrocław 1976, s. 9. 2 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. X. 61 �wyżej fragmenty listów Kolberga wyjaśniają, dlaczego musiał opublikować je Poznaniu, a nie w Warszawie. Wydawcą miał być Jan Konstanty Żupański, korekty obiecał wykonywać Antoni Woykowski, wówczas wydawca i redaktor „Tygodnika Literackiego”. Pismo to należało w latach 1838–1845 do najciekawszych i wysoko cenionych periodyków polskich i swym oddziaływaniem wykraczało poza Wielkopolskę. W domu Julii i Antoniego Woykowskich w Poznaniu spotykali się literaci, działacze narodowi i współpracujący z tygodnikiem uczeni i pisarze, m.in. filozof Karol Libelt (1807–1875), historyk Jędrzej Moraczewski (1802–1855), poeta Ryszard Berwiński (1919–1879), a także zmuszeni do ucieczki z Warszawy Edward Dembowski i Roman Zmorski. Planowany przez Kolberga zbiór pod tytułem Pieśni ludu polskiego1, mieścił głównie pieśni zapisane przez niego samego. Autor włączył jednak do tej publikacji także kilka melodii wydanych przez poprzedników i osiemdziesiąt jeden tekstów ze źródeł drukowanych. Najczęściej były to teksty, do których w czasie własnych badań udało mu się zapisać melodie. Całość miała ukazać się w dziesięciu zeszytach liczących po 25 pieśni każdy, czyli w sumie zawierałaby 250 melodii z tekstami. W zbiorach pieśni ludowych, wydawanych jako druki zwarte, publikowano dotychczas prawie wyłącznie teksty. Edycje pieśni ludowych z lat 1833–1842 udostępniły ponad 2000 tekstów, ale zapisów nutowych było w nich łącznie tylko 228. Do Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego2 Wacława Zaleskiego (1799–1849), liczących ponad tysiąc tekstów, dołączony był osobno drukowany tomik z 160 melodiami opracowanymi przez Karola Lipińskiego (1780–1861), kompozytora i cenionego w Europie wirtuoza gry na skrzypcach. W Pieśniach ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu Kazimierz W. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął [...]. Oddział pierwszy poświęcony Wacławowi Zaleskiemu, Józefowi Konopce, K. Wł. Wójcickiemu, Żegocie Paul[emu], niezmordowanym współpracownikom w odgrzebywaniu skarbów umysłowych ludu, z. 1–5, Poznań 1842–1845. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, cz. I (DWOK T.67/I), s. 1–349, zakres i charakter opracowania Kolberga omawia A. Pawlak we wstępie do tomu Pieśni i melodie ludowe... cz. I (DWOK T. 67/I), s. VII–IX, a także M. Prochaska w pracy Kompozycje Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 2 [W. Zaleski] Wacław z Oleska Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, z muzyką instrumentowaną przez Karola Lipińskiego zebrał i wydał […], Lwów 1833; K. Lipiński Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, do śpiewu i na fortepian ułożył […], Lwów 1833. 1 62 �Wójcicki zamieścił 32 melodie opracowane przez Feliksa Dobrzyńskiego, do pieśni z Krakowskiego opublikowanych przez Józefa Konopkę, dołączonych było 16 zapisów nutowych, przygotowanych do druku przez osobę nieznaną, a w Piosnkach ludu wielkopolskiego1 wydanych przez Jana Józefa Lipińskiego (1816–1864) znalazło się 20 melodii zapisanych przez nieznaną dziś amatorkę grającą na fortepianie. Zbiór Żegoty Paulego (1814–1895) Pieśni ludu polskiego w Galicji2, bardzo dobrze oceniany przez krytyków współczesnych autorowi i przez dzisiejszych folklorystów, był całkowicie pozbawiony zapisów nutowych. Wszystkie melodie wokalne w wymienionych drukach opatrzone były akompaniamentem fortepianowym. Pieśniom zamieszczanym w czasopismach zapisy nutowe towarzyszyły sporadycznie i tam miały też akompaniament. Najwcześniej melodie ludowe opublikował Józef Franciszek Królikowski (1781–1839), teoretyk literatury, w obszernej Rozprawie o śpiewach polskich3 zamieszczanej w „Pamiętniku Warszawskim” w latach 1817–1818, do której dołączył siedem zapisów nutowych. Pisząc o potrzebie upowszechniania muzyki, postulował: Z tego powodu sądziłbym rzeczą bardzo korzystną i celowi odpowiadającą, ażeby wychodziły na widok publiczny śpiewy polskie historyczne, narodowe, obyczajowe itp. z przygrywaniem klawikordu, bo ten rodzaj muzyki najprędzej stanie się powszechnym, podoba się największej części i najłatwiej przylgnie do serca i umysłu4. W roku 1822 cztery melodie polskie i ukraińskie dołączone były do interesującego artykułu Karola Hüttnera Śpiewy ludu5 opublikowanego w „Pielgrzymie Lwowskim”. K. Hüttner (1793–1822), profesor prawa Uniwersytetu J.J. Lipiński Piosnki ludu wielkopolskiego zebrał i wydał […], Poznań 1842. Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838; wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Górski, Wrocław 1973. 3 Pełny tytuł: J.F. Królikowski Rozprawa o śpiewach polskich z muzyką do rozszerzenia tej nauki w kraju naszym bardzo użytecznych i o zastosowaniu poezji do muzyki, „Pamiętnik Warszawski” 1817, T. 9, s. 145–174, 249–267, 377–407; 1818, T. 10, s. 3–35, 145–159, 273– –307, 433–491. Przedruk z niewielkimi zmianami w: tegoż Prozodia polska, czyli o śpiewności i miarach języka polskiego z przykładami w nutach muzycznych, Poznań 1821. 4 J.F. Królikowski Rozprawa o śpiewach polskich z muzyką…, „Pamiętnik Warszawski” 1817, T. 9, s. 147. 5 K. Hüttner Śpiewy ludu, „Pielgrzym Lwowski” na rok 1822, s. 86–88. Cztery melodie z akompaniamentem zamieszczone tam na osobnej wkładce opracował nieznany bliżej Moroński. 1 2 63 �Lwowskiego i współredaktor „Pielgrzyma”, pisał jeszcze ostrożnie o znaczeniu muzyki dla interpretacji pieśni ludowych: Lud nie deklamuje pieśni swoich, jak zwykł czynić świat uczony wedle utworzonych przez siebie prawideł, lecz śpiewa z ogniem i uczuciem i mniema[m] (nie wiem czy słusznie), że śpiewność (melodia) jest drugą główną częścią śpiewu1. Dwadzieścia lat później Kolberg podkreślił zasadniczą wagę muzyki zdaniem: „Melodia jest duszą pieśni gminnej […]”2. Pierwszy zeszyt Kolbergowskiego zbioru pieśni ukazał się jesienią 1842 r. Pierwotna umowa3 wydawnicza z Żupańskim, sporządzona 28 czerwca 1842 r., a spisana przez A. Woykowskiego, zobowiązywała Kolberga między innymi do sprzedaży w Królestwie 150 egzemplarzy każdego zeszytu. Ponieważ cenzura zabroniła rozpowszechniania tego zbioru pieśni w Królestwie, przesyłanie go z Poznania do Warszawy jako nielegalne było bardzo utrudnione. Perypetie z przekazywaniem wydrukowanych zeszytów do Warszawy i ze sprzedażą ich przez Kolberga oraz kolejne zmiany wzajemnych zobowiązań autora i wydawcy4 trwały aż do października 1845 r., kiedy to ukazał się piąty zeszyt Pieśni ludu polskiego. Zapewne wtedy na własnym egzemplarzu umowy Kolberg zapisał: „Na całym tym interesie wyszedłem jak najgorzej, bo z kwitkiem”5. Z powodu zakazu cenzora nie mógł swojej części nakładu rozprowadzać poprzez warszawskie księgarnie, a drogi prywatne zawodziły, nie uzyskał więc z tej publikacji żadnego dochodu. Na druku piątego zeszytu zakończył współpracę z Żupańskim i rękopis pozostałych pieśni przekazał bezpłatnie redakcji „Przyjaciela Ludu”, wydawanego w Lesznie. „Przyjaciel Ludu”, konserwatywny tygodnik popularno-naukowy, zajmował się popularyzacją wiedzy, również o historii Polski, poprzez opisy i ryciny zabytków, życiorysy i portrety Tamże, s. 86. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842, s. 1, zob. przedruk w: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 1. 3 Rkp. A. Woykowskiego w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 83–84. Tekst umowy zamieszczony jest jako aneks 3 w: Korespondencj … cz. III (DWOK T. 66), s. 708–710. 4 Z lat 1841–1845 zachowało się czterdzieści listów i brulionów listów wymienianych między Żupańskim, Woykowskim i Kolbergiem, które ukazują narastające trudności z wydaniem tego zbioru i jego sprzedażą w Warszawie, zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), listy 2–5 i 7–42, s. 7–47. 5 Notatka na rkp. umowy, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 83. 1 2 64 �sławnych Polaków itp., a także propagował twórczość ludową, drukując bajki, przysłowia i pieśni oraz informacje o życiu ludu, m.in. krótkie opisy wesel oraz ryciny strojów z różnych regionów dawnej Polski. Na jego łamach w latach 1846–1847 co tydzień drukowano melodię i tekst jednej pieśni ze zbiorów przekazanych przez Kolberga. W sumie Żupański wydał w pięciu zeszytach 125 pieśni z melodiami i 11 wariantów nieliczbowanych, a w „Przyjacielu Ludu” ukazało się 100 pieśni. W krótkim wstępie zamieszczonym w pierwszym zeszycie zbioru Kolberg przedstawił swoją rolę jako wydawcy: Melodia jest duszą pieśni gminnej; w niej poznasz myśl i serce jak w zwierciadle, ona znamionuje ducha każdego pokolenia. Wiernie ją schwycić i oddać w zupełności, ozdobić i ubrać w przegrywki, przystroić w harmonią było zadaniem pracy mojej przy zbieraniu melodii, jako i tekstu samychże pieśni. […] sądzę, że dogodzę potrzebie czasu i współziomków, gdy tyle ważną, a może ważniejszą jeszcze pieśni tych część, to jest muzykę, dołączę do już istniejących zbiorów1. Ta pierwsza folklorystyczna publikacja Kolberga miała więc być uzupełnieniem dotychczas wydawanych zbiorów tekstów. Przewidywał też, że będzie pomocą dla kompozytorów tworzących w duchu narodowym: Muzyk bowiem, który by chciał poznać i korzystać z upowszechnionych u nas melodii, znajdzie tu zbiór bogatych, surowych, rodzimych, ale czerstwych, silnych i pięknych piosnek, a geniusz znajdzie obfity materiał do podsycania i rozwijania własnych pomysłów2. Ale był to druk przeznaczony nie tylko dla zainteresowanych folklorem kompozytorów, lecz również dla amatorów domowego muzykowania, dlatego jego autor miał nadzieję, że będzie to wydanie staranne i zachęcające wykonawców pieśni do korzystania z niego. Przesyłając do druku rękopis pierwszego zeszytu, pisał do Woykowskiego: Co się tycze dzieła samego, życzyłbym sobie, ażeby powierzchowność była ozdobną […]. Każda pieśń będzie na osobnej stronicy, słowa zaś pod nią osobno powtórzone; przy dłuższych zaś pieśniach muzyka na jednej, słowa na drugiej 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego…, Poznań 1842, s. 1, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 1. 2 Tamże, s. 2. 65 �stronicy (pierwsze strofy pod muzyką znajdujące się zawsze mają być powtórzone i na drugiej stronicy, ażeby całość pieśni łatwiej ogarniętą być mogła). Uwagi moje i cytacje proszę również pod pieśniami zamieścić1. Jednak Żupański nie spełnił wszystkich wymagań przekazanych przez autora w tym liście, zwłaszcza co do rozmieszczenia nut i tekstów, prawdopodobnie dla zmniejszenia kosztów druku. Zapis nutowy dla każdej pieśni obejmował melodię wokalną i akompaniament fortepianowy2. Dla części tych pieśni w spuściźnie Kolberga zachowały się oryginalne zapisy ze słuchu, co umożliwia porównanie wersji drukowanej z zapisem pierwotnym. Według opinii muzykologów wydane w tym zbiorze melodie wokalne nie różnią się w strukturze muzycznej od zapisanych w czasie bezpośredniego wykonania. Tylko akompaniament fortepianowy i instrumentalne przygrywki są dziełem kompozytora-wydawcy. Prawie wszystkie pieśni mają noty lokalizacyjne – był to od początku badań terenowych najważniejszy dla Kolberga element dokumentacji zapisu. Teksty i nieliczne melodie wokalne pochodzące ze zbiorów innych wydawców mają wskazane źródło. Dla kilku pieśni zamieścił warianty tekstów, a część opatrzył odsyłaczami do wariantów wydanych przez innych autorów. W tym pierwszym zbiorze Kolberga zauważamy zarówno repertuar ludo­ wy, jak i należący do mieszkańców dworków i miast, jednak pieśni powstałych i wykonywanych w środowisku chłopskim jest zdecydowanie więcej. Znajdują się tu m.in. obrzędowe pieśni weselne, jak Chmiel czy „Uciekła mi przepióreczka w proso”, kolęda o złotym kielichu, ballady, krótkie liryki, ale także tekst szlacheckiej pieśni myśliwskiej „Pojedziemy na łów, towarzyszu mój” i jedna z chętnie śpiewanych piosenek Jakuba Jasińskiego (1761–1794) Jaś i Zosia („Chciało się Zosi jagódek”). Czasem Kolberg dawał im przy tytule uwagę: „P[ieśń] mieszczańska”, „mazur szlachecki”, pieśni ludowe miewają noty określające ich funkcję: „Pieśń częstokroć przy weselu śpiewana”, „P[ieśń] weselna”, „kolęda”, „przy szopce, czyli jasełkach jako kolęda” itp. 1 Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 5. Cytacjami nazywał Kolberg odsyłacze do źródeł tekstów i do wariantów pieśni zamieszczonych w innych zbiorach. 2 Akompaniamentu nie mają melodie do wariantów tekstów opatrzone takim samym numerem jak zasadniczy tekst: nr 54A, 81A, 99A, 112A, B i D oraz 122A, wariantem melodii wokalnej jest tylko nr 112C. 66 �Opracowanie pieśni na głos z towarzyszeniem fortepianu spełniało postulat Królikowskiego i odpowiadało potrzebom śpiewaków amatorów, dla których także było przeznaczone, jednak spotykało się z krytyką. Recenzje zbioru Kolberga ukazały się już w trakcie druku kolejnych zeszytów, ale tylko w prasie poznańskiej. Jako druk niedopuszczony przez cenzurę do rozpowszechniania w Królestwie publikacja ta nie mogła być omawiana w prasie warszawskiej. Bardzo dobrze edycję tę ocenił Marceli Antoni Szulc (1818–1898), wówczas recenzent „Tygodnika Literackiego”1, traktując publikację tylko jako zbiór pieśni przeznaczonych do domowego muzykowania. Natomiast Karol Libelt, uznając za bardzo ważny sam fakt wydania melodii ludowych, uważał, że powinny być one drukowane bez akompaniamentu, jako dokumentacja wykonania pieśni przez ludowego śpiewaka: Niechby autor tylko zawsze miał na uwadze, że idzie tu tylko o to, aby śpiew ludu jak najwierniej był oddany, że zatem wszelkie zdobywanie się na sztukę, wszelkie dodatki na koszt wierności i prostoty w oddaniu melodii ludowej nie są na swoim miejscu2. Najbardziej dziś znana i najczęściej cytowana przez dwudziestowiecznych biografów Kolberga jest opinia Fryderyka Chopina, któremu Pieśni ludu polskiego autor przesłał do Paryża. Po otrzymaniu zbioru Chopin pisał o nim w 1847 r. w jednym z listów do rodziny: […] dobre chęci, za wąskie plecy. Często podobne rzeczy widząc, myślę, że lepiej nic, bo mozół ten tylko skrzywia i trudniejszą robi pracę geniuszowi, który kiedyś tam prawdę odwikła. A aż do czasu owego wszystkie te piękności zostaną z przyprawionymi nosami, różowane, z poobcinanymi nogami albo na szczudłach i pośmiewiskiem będą tym, co lekko na nie spojrzą3. Tej surowej oceny, brzmiącej jak wyrok, Kolberg prawdopodobnie nigdy nie poznał, była przekazana w prywatnym liście. 1 Pierwodruk recenzji M.A. Szulca w „Tygodniku Literackim” 1842, nr 42, s. 335–336, przedruk w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 272–274. 2 Pierwodruk recenzji w „Dzienniku Domowym” 1842, nr 21, s. 174, tam anonimowo, później przedruk w: K. Libelt Pisma pomniejsze (Pisma krytyczne T. 5), Poznań 1851, s. 232–234. Tu przytoczono za przedrukiem w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 275–276. 3 Przytoczone za: M. Tomaszewski Chopin. Człowiek…, s. 111. 67 �W trakcie druku swego pierwszego zbioru pieśni ludowych Kolberg nadal komponował i niektóre utwory wydawał drukiem. W roku 1841, poza wymienionym tu już mazurem ofiarowanym bratowej, ukazały się także Dwa mazury na pianoforte, w roku 1843 Kujawiak ułożony na pianoforte i Kujawiak według znanego tematu gminnego, rok później Mazur ułożony na piano-forte i Six contredanses françaises pour le pianoforte oraz pierwszy zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, zawierający dziesięć utworów, w roku 1845 drugi i trzeci zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, w każdym też po dziesięć tańców. Na pewno nie wszystkie powstające wówczas jego utwory były drukowane, nie wszystkie też druki wymieniane były w recenzjach czy anonsowane we wzmiankach prasowych lub ogłoszeniach. Nie mamy więc pełnego obrazu twórczości Kolberga, tym bardziej że nawet część wydanych kompozycji odnotowanych w prasie nie dotrwała do naszych czasów i nie odnaleziono ich egzemplarzy1. Utworom zachowanym w rękopisach, ale nieopublikowanym za życia Kolberga brak dat powstania i ustalenie ich chronologii nie jest możliwe. Wśród utworów Kolberga drukowanych w latach 1836–1854 przeważają tańce, przede wszystkim kujawiaki i mazury, ale są tam także polonezy, walc i kontredanse. W przytaczanym już szkicu autobiografii z 1889 r. Kolberg pisał, że przed r. 1830 i on, i dwaj bracia lubili taniec „namiętnie”. Jego utwory świadczą, że pod urokiem tańców pozostawał również jako kompozytor. Mogła powodować nim także świadomość, że utwory takie cieszą się popularnością i będą chętnie nabywane. Jednak wynagrodzenia za te kompozycje miały niewielki udział w dochodach Kolberga. Wiele lat później, w roku 1880, przesłał Sikorskiemu swego mazura z uwagą: „wydał go w przerobieniu moim Breitkopf i zapłacił – aż 10 talarów – zawsze więcej niż nasi warszawscy edytorowie”2. Pierwodruk owego mazura ukazał się w roku 1844, nie wiemy jednak, jakie honorarium otrzymał wtedy Kolberg. Z roku 1842, w którym ukazał się pierwszy zeszyt Pieśni ludu polskiego, pochodzi także pierwsza publikacja świadcząca o zainteresowaniu się Kolberga dziejami profesjonalnej muzyki polskiej. Zamieścił wtedy na łamach 1 Nie udało się odszukać m.in. Krakowiaka omówionego w recenzji Józefa Sikorskiego („Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614) i Dwóch polek anonsowanych w roku 1848 przez „Kurier Warszawski”. Zob. D. Idaszak Twórczość fortepianowa Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. VIII–IX. 2 Brulion listu do J. Sikorskiego z 10 VIII 1880 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 399. 68 �„Biblioteki Warszawskiej” recenzję Śpiewów kościelnych dawnych kompozytorów polskich wydanych przez Józefa Cichockiego1, a rok później opublikował tamże artykuł o odkrytym przez siebie zabytku muzycznym z roku 15332. Józef Cichocki wydał swe opracowanie w dwu częściach, pierwsza zawierała Psalmy Mikołaja Gomółki, druga Msze Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego3. Kolberg w recenzji zwrócił m.in. uwagę na to, że publikacja Cichockiego nie wywołała żadnej reakcji w prasie polskiej, a jest ważna dla historii polskiej kultury: Celem wydawcy bowiem nie tylko jest odgrzebać dawne kompozycje i od zatraty je chronić, ale nadto za pomocą przedstawionych materiałów przyczynić się do historii muzyki w Polsce, a obudziwszy interes bibliografów, skierować go i ku tej gałęzi sztuki, a gałęź ta zaprawdę nie była bez owocu, niejedno szacowne dla nas ziarno ukrywającego […]4. Wyraził też nadzieję, że autor tego opracowania nie będzie „ustawał w tak chwalebnych przedsięwzięciach”. Drugi artykuł to krótki tekst informujący o istnieniu w prywatnych zbiorach rękopisu łacińskiego traktatu o muzyce z roku 1533, wtedy przypisywanego nieznanemu bliżej Maciejowi z Warszawy5. Również w latach następnych co jakiś czas Kolberg informował czytelników „Biblioteki Warszawskiej” bądź adresatów swoich listów o istnieniu zapomnianych lub nieznanych dzieł ważnych dla badaczy dziejów polskiej muzyki. Przed rokiem 1845, tj. przed podjęciem stałej pracy, często wyruszał w okolice Warszawy lub do nieco dalszych miejscowości na Mazowszu, aby notować melodie ludowe, a dwukrotnie wyjeżdżał za granicę. W roku 1841 O.K. [O. Kolberg] Śpiewy kościelne […] zebrane i wydane przez Józefa Cichockiego […], „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 421–424. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 501–503, tekst nr 994. 2 O.K. [O. Kolberg] Rękopism o muzyce z r. 1533, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 642. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 500–501, tekst nr 993. 3 J. Cichocki Śpiewy kościelne na kilka głosów dawnych kompozytorów polskich, zebrane i wydane przez […], z. 1: 10 psalmów M. Gomółki, zeszyt 2: Dwie msze G.G. Gorczyckiego, Warszawa–Lipsk 1838–1839. Zeszyt pierwszy Cichocki opracował razem z J. Zandmannem, zeszyt drugi z J. Krogulskim. 4 O. Kolberg Śpiewy kościelne…, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 501. 5 Zob. O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 500, przypis 1 i 2. 1 69 �odbył podróż „do Berlina, Lipska, Pragi (na Marienbad)”1. Wiele lat później, pisząc przytaczany już tutaj list do redaktora czeskiego pisma „Světozor”, wspominał tę swoją kolejną podróż do Czech: W r[oku] 1841 byłem w Pradze po raz drugi, i choć bytność ta trwała równie krótko jak pierwsza, to jednak cały kraj tak piękny i kwitnący, ludzie tak zacni i gościnni na zawsze w miłej jak wprzód utkwiły mi pamięci2. Nie znamy celu tego wyjazdu, nie zachowały się listy ani notatki na ten temat, nie można też z nim powiązać rękopisów pieśni czeskich zachowanych w zbiorach Kolberga, lecz prawdopodobnie tylko jedną melodię drukowaną kilka lat później w artykule o pieśniach czeskich i słowackich3. Być może Kolberg udał się do Mariańskich Łaźni na kurację. W roku następnym pojechał do Lądka Zdroju – w itinerarium odnotował: „1842 – do Landek – do kąpieli z matką (na Wrocław), do Johannisburga (Opawa)”4. Również ta podróż nie pozostawiła śladów w zbiorach folklorystycznych zachowanych w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga. Latem 1842 r. odwiedził Kraków i Modlnicę, do której został zaproszony przez Józefa Konopkę. Modlnica była wówczas własnością Tadeusza i Antoniny Konopków, rodziców Józefa. W liście wysłanym po tej wizycie Kolberg prosił przyjaciela m.in., by pamiętał o tekstach pieśni zapisanych w czasie wycieczki do Czerska i o przysłanie melodii, które obiecała mu Antonina Męcińska5, mieszkająca już wówczas w Modlnicy. Czy panna Męcińska zanotowała wtedy melodie ludowe dla Kolberga, nie wiadomo. On sam w czasie badań w Modlnicy skupił się na zapisywaniu muzyki, Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704. Brulion listu do redakcji „Svetozora” z datą 22 IX 1880, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 407. 3 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i dodatek nutowy, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe... cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373–401. Z roku 1841 może pochodzić zapis ostatniej spośród zamieszczonych w tym artykule melodii wokalnych. 4 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704. Wymieniony tam Johannisburg to prawdopodobnie uzdrowisko Jańskie Łaźnie, wówczas znane pod niemiecką nazwą Johannisbad. 5 Antonina Męcińska była córką Antoniego, kompozytora i od r. 1809 organisty kościoła Mariackiego, w r. 1842, w czasie pierwszego pobytu Kolberga w Modlnicy była prawdopodobnie towarzyszką Antoniny Konopczanki, później, po zamieszkaniu w Modlnicy trzech córek Józefa Konopki, uczyła je muzyki i pomagała Antoninie w opiece nad nimi i w prowadzeniu domu. 1 2 70 �zwłaszcza że miał pod ręką teksty wydane drukiem przez Konopkę1. Krótki okres dzielący badania Konopki od pierwszych zapisów Kolberga w tej miejscowości pozwala przypuszczać, że informatorami obu zbieraczy folkloru mogły być te same osoby. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że zapewne wykonawcami w obu wypadkach byli mieszkańcy Modlnicy, dobrze znani Konopkom i pracujący w ich folwarku. Już w czasie pobytu w Modlnicy w 1842 r. badania terenowe Kolberga przebiegały inaczej niż wycieczki po Mazowszu w latach poprzednich. W Szkicu autobiografii, po przytoczonym tu wcześniej opisie wędrówki do Czerska, pisał: Więc podróże moje były obmyślane i uplanowane z góry, do przyjaciół i znajomych obywateli kraju w różnych mieszkających okolicach (lub do innych, za tychże listem rekomendacyjnym). Przybywszy tam, badałem najprzód i kaptowałem sobie ludzi dworskich, którzy ośmieleni w służbie dworskiej, byli skorsi do pogawędy i śpiewu, a zrozumiawszy, o co rzecz chodzi, namawiali i sprowadzali innych ze wsi, iż za napitek i wynagrodzenie udawali się w tym celu do dworu, lub pozwalali do swojej przychodzić chaty. Ponieważ wszędzie nader gościnnie byłem przyjmowany i konie do dalszej wycieczki miałem prawie zawsze na pogotowiu, przeto koszta takich podróży (ponoszone z oszczędzonych na zajęciach lub pracach moich pieniędzy) nie były zbyt wielkie, a czasami ograniczały się jedynie na datkach włościanom za pozyskane materiały2. Podobnie brzmi relacja I. Kopernickiego: W tych ustawicznych pracowitych wędrówkach jego po kraju, mylnie byłoby wyobrażać sobie Kolberga z kosturem w ręku, wędrującego od wsi do wsi, od karczmy do karczmy, jak to czynił Chodakowski o pół wieku przed nim. […] Kolberg wędrówki swoje odbywał mniej efektownie, lecz bezpieczniej i skuteczniej. Wybierając się w jakąś nieznaną sobie stronę kraju, starał się on pozyskać tam sobie zawczasu gościnne przyjęcie i chętne poparcie u kilku osób miejscowych, znających dobrze lud okoliczny i posiadających jego zaufanie, a przez to mogących pod każdym względem ułatwić mu jego badania3. W Pieśniach ludu polskiego, publikowanych w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847, co najmniej jeden tekst ze zbioru Konopki połączony jest z melodią zanotowaną przez Kolberga, zob. w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 319, nr 192. 2 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 3 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy..., s. X. 1 71 �Tak będzie organizował swe badania terenowe np. na Kujawach czy w Lubelskiem, ale mimo starań nie zawsze notowanie folkloru, a później informacji etnograficznych do Ludu przebiegało bez problemów. Kilkakrotnie w późniejszych dokumentach odnajdujemy relacje o kłopotach, na jakie w czasie pobytów na wsi narażony bywał i on sam, i towarzyszące mu osoby. W ciągu trzech następnych lat prowadził badania w różnych miejscowościach w zaborze rosyjskim. W itinerarium pod datą roczną 1843 zapisał „Do Jadowa, Wyszkowa, Wysocego (Suskich, Norwida), do Czepielewa pod Rożanem (Rzechowskich)”1. W Ciepielewie gościł jeszcze kilkakrotnie, prawdopodobnie w latach 1845 i 1847, a Zofii Rzechowskiej dedykował Kujawiaki na pianoforte2. W wycieczce do Wysocego towarzyszem Kolberga był Teofil Lenartowicz. Po kilkunastu latach Lenartowicz, już na emigracji w Rzymie, dziękował za przysłane przez Kolberga Pieśni ludu polskiego wydane w 1857 r. i wspominał w liście: Nie mogę Ci opisać radości, jaką mi sprawiłeś Twoim zbiorem pieśni gminnych, Kochany Oskarze, zdawało mi się, że jeszcze chodzimy razem po Wysoce[m] i Mokrym Lesie, Ty za nutami, a ja za słowami, i że wieczorem, jak wówczas, porządkujemy nasze zbiory w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida3. Oskar, odpowiadając na ten list, pisał: Prawda, że to już dawno temu, kiedyśmy ze sobą chodzili po Mokrym Lesie, po Wysoc[em], Wyszkowie i Głuchach. Pamiętam to jak dzisiaj4. Byli wówczas gośćmi Pauliny Suskiej i Ludwika Norwida – starszego rodzeństwa Cypriana, poety trwale zapisanego w literaturze polskiej. Lenartowicz, pisząc do Kolberga przytoczony list, był już od paru lat na emigracji – zaangażowany w antyrosyjskie spiski musiał w roku 1848 uciekać z Warszawy. Paulina, siostra Cypriana i Ludwika Norwidów, wspomniana 1 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704. Kolberg używał błędnej formy „Czepielew”, powinno być „Ciepielewo”. 2 Wydanie to zawierało sześć kujawiaków, ukazało się przed rokiem 1850, zob. w tomie O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), nr 31–36, komentarz rewizyjny na s. 687. Prawdopodobnie chodzi o Zofię Rzechowską, z d. Okońską, zmarłą w lutym 1868 r. 3 List T. Lenartowicza z 25 III 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 66. 4 List do T. Lenartowicza z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 70. 72 �w itinerarium Kolberga i w liście Lenartowicza, razem z mężem, Janem Suskim, gospodarowała do roku 1858 w rodzinnym majątku Laskowo-Głuchy. Jej dedykował Kolberg trzeci zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym1 wydany w Warszawie w roku 1845. W roku 1844 pojechał m.in. do Przysuchy i był tam wtedy prawdopodobnie ostatni raz. W itinerarium odnotował, że odwiedził nieznanych bliżej Żurkowskich, z którymi Kolbergowie utrzymywali kontakty po wyjeździe do Warszawy2. W następnym roku prowadził badania w kilku miejscowościach w Kaliskiem, co później odnotował w itinerarium: „1845 – do Cielc (Jab[ł]kowski), Brudzewa (Gorowskich), Łyskorni (Karśnickich), Stawiszyna, Zbierska (Kożuchowski)”3. Nie o wszystkich rodzinach goszczących wówczas Kolberga można obecnie odszukać bliższe informacje, ale te, które znajdujemy, potwierdzają, że jego pracami byli zainteresowani najczęściej światli i patriotycznie nastawieni przedstawiciele ziemiaństwa. Pomagali mu oni przede wszystkim przez ułatwienie kontaktów z wykonawcami folkloru, zwykle bardzo nieufnymi wobec obcych, a także zapewniając w swoich domach niezbędne warunki bytowe. Do takich rodzin należeli m.in. Jabłkowscy, właściciele Cielc, gdzie zanotował wiele pieśni i melodii4. Materiały pozyskane w tych latach w kilku miejscowościach Kaliskiego wykorzystywał Kolberg w kolejnych swych publikacjach: w artykule Pieśni ludu weselne, następnie w zbiorze ballad Pieśni ludu polskiego wydanym w roku 1857 i wreszcie w Kaliskiem, monografii tego regionu, której tylko pierwszą część zdążył wydać drukiem ponad czterdzieści lat później, pod koniec życia, w roku 1890. O. Kolberg Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Paulinie z Norwidów Suskiej ułożył na piano-forte [...], Poszyt 3, Warszawa [1845]; przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), nr 21–30, s. 119–165 i s. 682. 2 Jak już wspomniano, Karolina Kolberg, matka Oskara, była chrzestną matką Juliana Żurkowskiego, kilkakrotnie wymienianego w korespondencji Oskara. 3 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704, zob. też E. Antyborzec, I. Chmielewska i M. Prochaska, wstęp do tomu Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79), s. IX–XI. 4 O kontaktach Kolberga z Józefem Jabłkowskim zob. tamże, s. X. 1 73 �III [Podjęcie pracy w dyrekcji kolei warszawsko-wiedeńskiej. – Kompozycje: mazury i kujawiaki. – Druk zbiorków pieśni czeskich i litewskich (1846). – Druk Pieśni ludu weselnych w „Bibliotece Warszawskiej” (1847–1849) i Pieś­ni ludu obrzędowych w Album Literackim (1848). – Pierwsze spotkanie ze Stanisławem Moniuszką. – Początek pracy nad Królem pasterzy. – Wydanie Pieśni ludowych do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu (1862). – Reakcja na śmierć Fryderyka Chopina.] W marcu 1845 r. Kolberg został przyjęty na stanowisko księgowego w Dyrekcji Eksploatacji Kolei Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej1. Zachowane dwa bruliony Opisu biegu życia2, napisane przez niego podczas starań o tę posadę, nie są datowane, ale ich treść wskazuje, że powstały w marcu 1845 r., po zaangażowaniu jako „buchaltera przy rozpoczynającej się wówczas eksploatacji drogi żelaznej”. Wymienia tam dokumenty potwierdzające przygotowanie do pracy w księgowości: świadectwo szkolne otrzymane po ukończeniu klasy piątej Liceum Warszawskiego, z którego wynikała także znajomość języków obcych, i zaświadczenie o praktyce w kantorze domu handlowego S.A. Fraenkla w latach 1830–1833. W papierach osobistych Kolberga zachowały się dwa dokumenty dotyczące tej praktyki. Wspomniano tu już pierwszy, z roku 1833, w języku niemieckim, z podpisem S. Fraenkla. Drugi, z datą 13 lipca 1844 i podpisem jego syna, wystawiony był w języku polskim: Zaświadczam niniejszym, że J. P. Oskar de Kolberg pracował w kantorze moim jako wolontariusz przeszło lat trzy i obok dostatecznych wiadomości w językach, korespondencji i rachunkowości, okazywał zawsze pilność i przyzwoicie prowadził się3. 1 W Szkicu autobiografii pochodzącym z roku 1889 Kolberg pisał: „W r. 1843 brat Wilhelm wyrobił mi posadę przy nowo budującej się drodze żelaznej Warsz.-Wied., gdzie w r. 1845 zostałem buchalterem […]” (rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68). Jednak w Opisie biegu życia (rkp. O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 64), chronologicznie znacznie bliższym dacie podjęcia pracy urzędnika, pisał, że w r. 1844 przygotowywał się jeszcze do egzaminów wyższych w zawodzie nauczyciela muzyki. Posadę buchaltera objął na pewno w marcu 1845 r., ale prawdopodobnie był zatrudniony nieco wcześniej, dlatego już w lipcu 1844 r. kompletował dokumenty i wtedy otrzymał przytoczone niżej zaświadczenie z firmy Fraenkla. 2 Rkp. O. Kolberga Opis biegu życia…, k. 64 i 66. 3 Rkp. nieznanego autora, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 41, bez daty, z podpisem „A. Fraenkel” i pieczątką „SA Fraenkel Varsovie”. 74 �To świadectwo firmy S.A. Fraenkel w Warszawie jest więc dziesięć lat późniejsze niż fakty, których dotyczy i podaje okres pracy, a nie jej daty. Autorzy biografii Kolberga czasem pisali, że zatrudniony był ponownie1 w kantorze Fraenkla w latach 1841–1844, kierując się datą przytoczonego wyżej zaświadczenia, które jest jednak tylko powtórzeniem wcześniejszego niemieckiego oryginału. Wystawione zostało, gdy Kolberg starał się o posadę w księgowości i potrzebne mu było potwierdzenie przygotowania zawodowego do stanowiska, na jakie aplikował. Jak sam podaje w jednym z zachowanych brulionów Opisu biegu życia, nie miał świadectwa uczestnictwa w kursach Akademii Handlowej w Berlinie i potwierdzenia ukończenia ich. W Opisie biegu życia przeznaczonym dla Zarządu Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej pominął wykształcenie muzyczne, wspomniał tylko o nauczaniu muzyki w domach prywatnych i przystąpieniu do egzaminu na nauczyciela w tym zawodzie. Pismo z 19 lutego/3 marca 1845 r., potwierdzające powołanie Kolberga na posadę księgowego, skierowane jest do „pana Oskara Kolberga, p.o. buchaltera przy Eksploatacji Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej”2, zatem pracę jako „pełniący obowiązki” podjął już wcześniej, prawdopodobnie w drugiej połowie 1844 r. Posada ta zapewniała stabilizację finansową i większe dochody niż uczenie gry na fortepianie, ale w znacznie mniejszym stopniu mógł odtąd dysponować swoim czasem. W uzyskaniu stałej pracy pomógł Oskarowi starszy brat, który już w roku 1844 został członkiem zarządu budowy kolei warszawsko-wiedeńskiej, a później jej dyrekcji. Wilhelm, jeszcze jako referent techniczny w Wydziale Komunikacji Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, odbył w latach 1841–1844 podróże do Austrii, Włoch, Prus, Belgii i Holandii, dla zdobycia wiedzy i doświadczenia w zakresie budowy i organizacji pracy kolei żelaznych. Wiadomości uzyskane w czasie pobytu w tych krajach zebrał w artykule pt. Drogi żelazne w Europie 3, zamieszczonym 1 Informację o ponownej pracy w banku po powrocie Kolberga do Warszawy podaje m.in. R. Zawiliński w artykule Pamięci Kolberga w setną rocznicę jego urodzin, „Czas” 1914, nr 54, a za nim następni biografowie. Zawiliński korzystał z dokumentów pozostawionych przez Kolberga, przechowywanych w Sekcji Etnograficznej Akademii Umiejętności, ale opierał się na dacie zaświadczenia wystawionego przez bank Fraenkla w 1844 r., a nie na znajdującym się w tym samym zbiorze dokumencie wcześniejszym. 2 Rkp. nieznanego autora, podpisany przez E. Gerstfeldta, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 43. 3 Wilhelm Kolberg Drogi żelazne w Europie, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 56–96, 257–300 i 487–536, 1844, T. 1, s. 322–338, odbitka: Warszawa 1844. 75 �w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1843–1844. Ta obszerna publikacja przedstawia istotne problemy techniczne i ekonomiczne związane z projektowaniem, budową i przyszłą eksploatacją kolei, od wyboru szerokości torów w różnych krajach do kosztów utrzymania tego nowego środka transportu ludzi i towarów oraz możliwości zwrotu kapitału włożonego w jego budowę. Po podjęciu pracy Kolberg przeprowadził się. W Książeczce legitymacyjnej1 w roku 1845 wpisano, że zamieszkał w budynku dworca przy Alejach Jerozolimskich. Dworzec Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej wzniesiono według projektu Henryka Marconiego w latach 1844–1846, po przejęciu finansowania budowy linii kolejowej przez skarb państwa w r. 1843. Pierwszy odcinek kolei z Warszawy do Grodziska otworzony został w czerwcu 1845 r., jesienią tego roku przedłużono linię do Skierniewic i zbudowano odgałęzienie do Łowicza, a w kwietniu roku 1848 kolej dotarła do stacji Granica, powstałej na gruntach wsi Maczki, przy granicy z Austrią2. Odtąd Warszawa miała bezpośrednie połączenie z Wiedniem. Zatrudnienie w Zarządzie Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej dawało Oskarowi Kolbergowi stałą płacę. Praca ta stwarzała też Kolbergowi pewne nowe możliwości – ułatwiała podróż do miejscowości leżących na trasie kolei, prawdopodobnie także wymagała służbowych wyjazdów najpierw na miejsce budowy, a później do czynnych już stacji. Mógł wtedy spotykać pochodzących z sąsiednich wsi robotników zatrudnionych przy budowie kolejnych odcinków torów lub pracujących przy ich utrzymaniu i wykorzystać te kontakty do notowania pieśni i melodii. Mimo podjęcia etatowej pracy Kolberg nie zaprzestał publikowania swych kompozycji. Właśnie w latach 1845–1848 ukazało się drukiem dziewięć osobnych pozycji liczących najczęściej po kilka utworów, np. w Mazourkas pour le piano-forte wydanych w 1847 r. było ich dziesięć, tak samo w każdym z dwu zeszytów Kujawiaków w stylu gminnym wydanych w roku 1845. Kolberg był jednym z pierwszych kompozytorów zainteresowanych kujawiakami, które stały się jego ulubioną formą muzyczną. Etnomuzykolog Marian Sobieski (1908–1967) po ponad stu latach o tych utworach Kolberga pisał we wstępie do pierwszego tomu jego Dzieł wszystkich: Dokument w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 6. Zob. P.P. Pawlicki Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska w 50-letnim okresie swego istnienia od r. 1845 do 1895, Warszawa 1897, reprint: Szczecin 2012, s. 33–35. 1 2 76 �Właściwa wartość sztuki kompozytorskiej Kolberga, późniejszego folklorysty, ujawnia się za to w całej pełni w stylu jego utworów związanych z muzyką ludową. Szczególnie cenną rolę odgrywają te utwory, w których Kolberg przenosi właściwości tańców ludowych na formy tanecznej muzyki użytkowej. Najwyższy i najbardziej czysty poziom osiągają jego kujawiaki, będące czymś wyjątkowym w ówczesnej literaturze muzycznej tego typu1. Ludwik Bielawski w encyklopedycznej biografii Kolberga także stwierdza, że wśród jego kompozycji wyróżniają się kujawiaki, i dodaje: To właśnie Kolberg wyraźnie wyodrębnił formę kujawiaka w pol[skiej] muzyce komponowanej na wzorach muzyki ludowej; u Chopina kujawiaki były jeszcze odmianą mazurków2. Ilość zachowanych w archiwum Kolberga zapisów terenowych melodii tanecznych z Kujaw, pochodzących z badań prowadzonych w latach 1860 i 1865, ich kilkakrotne edytorskie opracowanie i ponawiane próby wydania3 pozwalają stwierdzić, że zafascynowany był ludowymi wersjami tego tańca, komponowanymi i wykonywanymi przez wiejskich skrzypków. Trzeciemu zeszytowi Kujawiaków Józef Sikorski poświęcił znaczną część artykułu Muzyka taneczna, zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” na początku roku 1846. Recenzent, zaprzyjaźniony z Kolbergiem, ale wymagający, nie oszczędzał autorowi krytycznych uwag. Analizę zakończył oceną: W ogóle mówiąc, za kilka błędów jest wiele piękności, rozmaitości ile można, zważając na trudność wynalezienia zwrotów melodyjnych, w których by było znać ducha wieśniaczego, który wszędzie prawie serdecznie do nas przemawia4. Rok później Sikorski na łamach „Biblioteki Warszawskiej” zrecenzował Fantaisie sur un thème polonais, a recenzję tego utworu – jego zdaniem M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. XLIV. 2 L. Bielawski Kolberg Henryk Oskar, w: Encyklopedia muzyczna PWM, pod red. E. Dziębowskiej, T. KLŁ Kraków 1997, s. 150. 3 Zob. D. Pawlak Zbiór tańców kujawskich Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3–4 (DWOK T. 72/I), s. V–XXIII. 4 J.S. [J. Sikorski] Muzyka taneczna, „Biblioteka Warszawska” 1846, T. 1, s. 186; przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 715. 1 77 �niezbyt udanego — zakończył krótką uwagą o świeżo wydanych przez Kolberga mazurach: […] dziesięć mazurów tegoż autora, nie do tańca przeznaczonych, o których powiedziawszy, że są prawie wszystkie wyborne, dodamy tylko, że duch kujawiaków bardzo silnie w nich się przebija. Ściśle rzecz biorąc mamy prawo żądać w mazurach siły i wdzięku skocznego, w kujawiakach rubaszności i prostoty. Jednak przeważny przykład Szopena mieszającego dwa te rodzaje, tak zresztą blisko spowinowacone z sobą, wiele usprawiedliwia1. Określenie mazurów jako wybornych na pewno przyniosło Kolbergowi satysfakcję. Dobrze ocenione przez recenzenta kujawiaki Kolberga podobały się także współczesnym mu słuchaczom. Paulina Wilkońska (1815–1875), wspominając spotkanie jesienią 1847 r. u Seweryny Pruszakowej, pisała: Potem nastąpiła muzyka. Słuchaliśmy gry dźwięcznej na fortepianie, niezrównanej lekkości, wycieniowania i czucia, tyle zasłużonego Oskara Kolberga. I ożywiały nas jego kujawiaki ochocze, z cechą wybitnie swojską 2. Paulina i August Wilkońscy zamieszkali w Warszawie w roku 1842 i bardzo szybko w ich salonie zaczęli gromadzić się ludzie pióra oraz artyści. W swych Wspomnieniach… wśród warszawskich literatów i dziennikarzy odwiedzających ich dom w latach 1842–1848 Wilkońska wymienia Oskara Kolberga: […] któremu w czasie jego pierwszej wizyty kilkadziesiąt piosenek ludu poznańskiego zaśpiewać musiałam, a gorliwy badacz i rozmiłowany na tej niwie polskiej pracownik spisywał je zaraz3. Przez cały czas pobytu Wilkońskich w Warszawie Kolberg należał do ich stałych gości. Często bywał też u Seweryny Pruszakowej (1816–1905), pisarki, publicystki i tłumaczki, wymienionej też w przytaczanych tu wspomnieniach J.S. [J. Sikorski] Kompozycje na fortepian, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 1, s. 401–402, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 718. 2 P. Wilkońska Moje wspomnienia o życiu towarzyskim w Warszawie, opracowała Z. Lewinówna, pod red. J. W. Gomulickiego, Warszawa 1959, s. 132. 3 Tamże, s. 176. 1 78 �Pauliny Wilkońskiej. Pruszakowa po separacji z mężem Tomaszem przeprowadziła się do Warszawy i prowadziła salon literacki od jesieni 1847 r. aż do roku 1863, kiedy musiała emigrować. Julian Bartoszewicz (1821–1870), historyk i historyk literatury, wówczas nauczyciel gimnazjalny, później kustosz biblioteki Szkoły Głównej, pisał1, że Kolberga poznał w roku 1847 właśnie u Seweryny Pruszakowej, do której wprowadzili go Wilkońscy, a spotykał go także u Wójcickich. W tych kręgach bywała również Narcyza Żmichowska (1819–1876), poetka i pisarka, zaangażowana w działalność polityczną. Kolberga poznała prawdopodobnie jeszcze przed końcem roku 1849 u Anny Skimborowiczowej, żony Hipolita, czynnej działaczki konspiracji niepodległościowej, albo u Seweryny Pruszakowej. Jedno ze spotkań z nim opisała w znacznie późniejszym liście: Pamiętam jak raz poczciwy p. Oskar Kolberg przez całą godzinę tłomaczył mi, że muzyka jest sztuką piękną, działającą na uczucie, że jest smutna i wesoła, i poważna, a ja, niegodziwa, nic mu za to wdzięczną nie byłam2. Żmichowska, która należała do organizatorów tzw. spisku rzemieślników warszawskich, została aresztowana w październiku 1849 r. i do lutego 1852 r. była więziona w Lublinie, potem aż do lata roku 1855 nie wolno jej było opuszczać tego miasta. List jest znacznie późniejszy, z roku 1866, i rozmowa z Kolbergiem, którą Żmichowska w nim wspominała, mogła odbyć się już po jej powrocie do Warszawy, po roku 1855, niewątpliwie jednak spotykała go wcześniej u wspólnych znajomych. Fortepian rozbrzmiewał też w mieszkaniu Kolberga. Bywał wtedy u niego Maurycy Karasowski (1823–1892), pisarz muzyczny i krytyk, wiolonczelista, kompozytor. Wiele lat później, w r. 1885, gdy mieszkał już w Dreźnie, wspominał spotkania u Kolberga w okresie, gdy ten pracował w Dyrekcji Kolei Żelaznej: Widzę cię, jak siedzisz w swoim pokoju na dworcu kolei w[arszawsko]-w[iedeńskiej] przy fortepianie, wygrywając fugi Bacha, melodie ludowe, krakowiaki, mazury, swoje kompozycje…3 J. Bartoszewicz Z notatnika pamiętniczego, „Przegląd Historyczny” 1912, T. 14, z. 3, s. 391. List N. Żmichowskiej do I. Zbiegniewskiej z 18 VI 1866 r., w: N. Żmichowska Listy, T. III: Miodogórze, do druku przygotowała i komentarzem opatrzyła M. Romankówna, Wrocław 1967, s. 9. 3 List M. Karasowskiego z 15 IV 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 242. 1 2 79 �W roku 1845, prawdopodobnie u Józefa Sikorskiego, poznał Kolberg Stanisława Moniuszkę. Kompozytor przyjechał w lipcu do Warszawy w związku z przygotowaniami do wystawienia w operze jego Loterii. Już wcześniej korespondował z Sikorskim, który po wydaniu pierwszego zeszytu Śpiewnika domowego opublikował w „Bibliotece Warszawskiej” jego recenzję, bardzo pochlebną dla autora. Wracając do Wilna, Moniuszko zabrał egzemplarze wydanych przez Kolberga w Poznaniu Pieśni ludu polskiego i w listopadzie 1846 r. pisał do Sikorskiego: Uśmiałem się serdecznie ze sceny z poczciwym Oskarem, któregoś tak żywo przedstawił. Nie zawiódł się na mnie — mam dla niego cokolwiek pieniędzy, ale to nie z prenumeraty, a za gotowe już poszyty pieśni ludu1. W latach następnych Moniuszko w listach do Sikorskiego przekazywał następne podobne informacje dla Kolberga lub pytał o niego i o innych muzyków warszawskich. M.in. w sierpniu 1856 r. pisał: „Kolberga pozdrawiaj ode mnie częściej, niżeli piszę do Ciebie”2. Spotkali się ponownie dopiero w r. 1857. Około roku 1847 lub na początku 1848 Kolberg zainteresował się wydaną dwadzieścia lat wcześniej sielanką F.L. Jaskólskiego Pasterze na Bachorzy3. Uznał, że opisany tam zwyczaj kujawski może być kanwą libretta „opery sielskiej”, która ostatecznie otrzymała tytuł Król pasterzy. Libretto według fabuły sielanki pisał Teofil Lenartowicz, ale nie wiadomo, czy zdążył je skończyć. W liście do Sikorskiego na temat genezy tego utworu o autorze libretta Kolberg pisał: „okoliczności spowodowały wszakże jego wyjazd za granicę”4. Te okoliczności to wzmiankowany już udział Lenartowicza w działalności spiskowej. Już w 1843 r., zagrożony aresztowaniem, razem z Romanem Zmorskim i Karolem Brzozowskim schronił się 1 S. Moniuszko Listy zebrane, przygotował do druku W. Rudziński przy współpracy M. Stokowskiej, Kraków 1969, s. 115. 2 Tamże, s. 234. 3 [F.L. Jaskólski] F.L.J. Pasterze na Bachorzy. Sielanki kujawskie, Warszawa 1827, reedycja w opracowaniu B. Burdzieja: Włocławek 2005. F. Jaskólski był podchorążym siódmego Pułku Liniowej Piechoty Wojska Polskiego, w czasie powstania, 24 stycznia 1831 r. awansował na podporucznika. Lata jego życia nie są znane. Te informacje o Jaskólskim podaje B. Burdziej w przedmowie do opracowanej przez siebie edycji sielanki Pasterze na Bachorzy. 4 Niedatowany brulion listu do Józefa Sikorskiego, prawdopodobnie z roku 1859, z okresu poprzedzającego premierę Króla pasterzy, Korespondencja … cz. III (DWOK T. 66), s. 682. 80 �w Poznaniu. Rok później, gdy okazało się, że policja nie uzyskała dowodów przeciwko niemu, wrócił do Warszawy, gdzie jego twórczość poetycka, zwłaszcza liryki często drukowane w czasopismach, zdobywała coraz większą popularność. Podobnie jak Kolberg był zaprzyjaźniony z Wilkońskimi i współredagował z nimi „Dzwon Literacki” w 1847 r. Ponownie zagrożony aresztowaniem, wyjechał do Krakowa w roku 1848 i po wędrówkach przez Drezno, Poznań i Paryż osiadł ostatecznie we Włoszech. Wspomniano tu już o aresztowaniu Narcyzy Żmichowskiej i emigracji Romana Zmorskiego. Aresztowania i wyroki sądowe dotknęły także inne osoby, z którymi Kolberg był zaprzyjaźniony. Anna Skimborowiczowa za działalność spiskową została w 1848 r. skazana na zesłanie do Rosji, a jej mąż na dwa miesiące twierdzy w Zamościu i wysiedlenie z Królestwa za tolerowanie działalności żony i udzielanie mieszkania spiskowcom. Po powrocie do Warszawy w 1852 r. Skimborowiczowie nadal prowadzili swój salon literacki, u nich kilka lat później Kolberg poznał Bibiannę Moraczewską (1811–1887). Poznańska działaczka polityczna i oświatowa, siostra Jędrzeja, powstańca listopadowego, historyka, w 1856 r. przyjechała na parę tygodni do Warszawy. Później, w czasie badań terenowych Kolberga w Wielkopolsce, pomagała mu gromadzić materiały etnograficzne z tego regionu i pośredniczyła w przekazywaniu prenumeratorom kolejnych tomów Poznańskiego. Po pierwszym spotkaniu scharakteryzowała go w dzienniku z właściwym sobie zwyczajem bezpośredniego wyrażania spostrzeżeń i wrażeń: Oskar Kolberg, zbieracz pieśni i muzyki, 40-letni kawaler na wydaniu, chudy, z fizjognomią czysto niemiecką, był bardzo dla nas uprzejmy. Ostatniego wieczoru przed moim odjazdem grał piosnki wielkopolskie, które łączył zręcznie, improwizując. Grał to, jak mówił, dla mnie. Muzyka chleba mu nie daje i jest urzędnikiem przy kolei żelaznej1. Znajomość z Kolbergiem bardzo się przydała Moraczewskiej i jej przyjaciółce, Tekli Dobrzyńskiej, w dniu wyjazdu z Warszawy. W dzienniku zanotowała: Dość liczne grono osób odprowadziło nas na kolej, a bez tego bodaj byśmy nie wyjechały. Prawda, że jechało jakie 600 osób, ale też się ani z rzeczami do wagi, 1 Dziennik Bibianny Moraczewskiej, wydany przez wnuczkę dr Dobrzyńską-Rybicką, Poznań 1911, s. 46. 81 �ani z wizowaniem paszportów, ani do pojazdu prawie docisnąć się nie było można. Znajome i znajomi nasi zajęli się tym wszystkim, a gdyby nie zbieracz pieśni Kolberg, urzędnik kolei, byłybyśmy pozostały. Za jego wpływem założono nowy wagon, tak nareszcie, spocone i zmęczone tymi wszystkimi zachodami, ruszyłyśmy z Teklą, aby zatrzymać się w Częstochowie1. We wrześniu 1848 r. w wyniku prowokacji aresztowany został August Wilkoński. Osądzony dopiero w listopadzie roku następnego, skazany został na rok twierdzy i przewieziony do Zamościa, dokąd pojechała za nim żona. W listopadzie 1850 r. Wilkońscy wrócili do Warszawy, ale w maju następnego roku zostali wysiedleni z Królestwa do Prus, których oboje byli formalnie obywatelami. Zatrzymali się wtedy u siostry Pauliny, Anieli Radońskiej, w Siekierkach. August Wilkoński już w powstaniu listopadowym odniósł poważne, niewyleczone do końca obrażenia, a schorowany po ponad roku spędzonym w cytadeli warszawskiej i kolejnym w twierdzy w Zamościu zmarł w lutym w 1852 r. Paulina Wilkońska jeszcze przed przymusowym wyjazdem z Warszawy, zabiegając o uwolnienie męża, ciężko się rozchorowała. We wspomnieniach spisanych po blisko dwudziestu latach odnotowała, że gdy zaczęła wracać do zdrowia i mogła przyjmować przyjaciół, jedną z pierwszych przybyłych osób był „poczciwy Oskar Kolberg”. Później, gdy już musiała opuścić Warszawę i wyjechać do Wielkiego Księstwa Poznańskiego, korespondowała z Kolbergiem i spotykała się z nim w Poznaniu i w Warszawie, którą udało się jej odwiedzić w roku 1855. Siekierki w powiecie średzkim, należące do Anieli i Hipolita Radońskich, gdzie Paulina Wilkońska często bywała, stanowiły kilkanaście lat później jeden z ważniejszych punktów badań terenowych Kolberga w Poznańskiem. Bardzo skąpa dokumentacja zachowana z tego okresu działalności Kolberga nie pozwala odtworzyć wszystkich nazwisk jego przyjaciół i znajomych w latach międzypowstaniowych. Świadectwem czynnego udziału w życiu umysłowym i artystycznym Warszawy, a zwłaszcza muzycznym, są artykuły publikowane przez niego nieco później w prasie oraz dokumentacja na temat współczesnych mu muzyków polskich opracowana dla Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda. Na pewno związany był z kręgiem autorów i sympatyków gromadzących się w redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. Tam właśnie mógł poznać Ludwika Zejsznera (1807–1871), z którym spotykał się później w Krakowie. Zejszner, geolog, w czasie badań 1 Tamże, s. 48. 82 �Tatr poświęcił też czas na zapisanie tekstów pieśni góralskich i na obserwację życia Górali. W roku 1844 na łamach „Biblioteki Warszawskiej” zamieścił obszerny artykuł Rzut oka na Podhalan1. Również w latach następnych, gdy ponownie zamieszkał w Krakowie, nadsyłał do tego miesięcznika artykuły poświecone geografii oraz ludności Podhala i Spiszu. Zejszner gromadził też pieśni nieludowe i z jego bogatych zbiorów korzystał Kolberg później, przygotowując do druku Krakowskie. Drugim wydawnictwem obok „Biblioteki Warszawskiej”, w którym Kolberg wówczas zamieszczał swe prace, był „Dzwon Literacki”, nieregularnie wydawany pod redakcją najpierw Augusta Wilkońskiego, później K.W. Wójcickiego. W almanachu tym ukazały się w roku 1846 dwa folklorystyczne artykuły Kolberga. Pierwszy opublikowany został niewielki zbiorek pt. O pieś­niach litewskich2. Zawierał on 15 litewskich tekstów z melodiami i z przekładami na język polski, melodiom wokalnym towarzyszył akompaniament fortepianowy, a wszystkie pieśni miały noty lokalizacyjne. Tłumaczenia dokonali dwaj literaci – jak pisze Kolberg – „znani w przedmiotach litewskich i żmudzkich”: Franciszek Zatorski i Kajetan Niezabitowski. Dla trzech pieśni podał Kolberg źródła: publikacje F. Zatorskiego z 1843 r. i K. Brzozowskiego z 1844 r.3 Pozostałe pochodziły z własnych zapisów Kolberga, być może ich wykonawcami byli wymienieni przez niego tłumacze. Zamieszczony w następnym tomie „Dzwonu Literackiego” zbiorek pieśni słowackich i czeskich4 ma odmienne źródło. Utwory te zostały pozyskane też w Warszawie, podobnie jak pieśni litewskie, ale wykonawcami byli na pewno przedstawiciele ludu. Zbiór jest również niewielki – zawiera 21 pieśni i jedną melodię bez tekstu. Pieśni są przygotowane do wykonania L. Zejszner Rzut oka na Podhalan, „Biblioteka Warszawska” 1844, T. 3, s. 113–149; artykuł ten był później wstępem do wydanego przez niego zbioru Pieśni ludu Podhalan, czyli Górali tatrowych polskich, Warszawa 1845. 2 O. Kolberg O pieśniach litewskich, „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, z. 1-2, s. 93–107 i wkładka nutowa: Melodie do pieśni litewskich zebrał i na fortepian ułożył …, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 350–372. 3 Zbiór F. Zatorskiego Witold nad Worsklą wydany był w Warszawie w 1844 r. Zatorski zamieścił tam swoje przekłady pieśni ze zbioru L.J. Rhesy (Berlin 1843). K.M. Brzozowski wydał w Poznaniu w roku 1844 Pieśni ludu nadniemeńskiego z okolic Aleksoty. 4 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i wkładka nutowa, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373– 401. Pieśni te opublikowano także w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy, Słowacja (DWOK T. 59/II), s. 49–75, nr 89–110. 1 83 �na głos z towarzyszeniem fortepianu, a tekstom nie towarzyszą tłumaczenia na język polski. Każda pieśń ma notę lokalizacyjną, odtworzoną zapewne na podstawie informacji wykonawcy. We wstępie Kolberg pisał: Tak nazwani druciarze, pochodzący z tego narodu, po większej części Górale, a wędrujący zimą po krajach słowiańskich i niemieckich dla zarobku, z wiosną zaś wracający pod rodzinną strzechę, odśpiewali mi tu w Warszawie kilkanaście poniżej umieszczonych pieśni1. Sezonowi rzemieślnicy słowaccy, zajmujący się drutowaniem pękniętych naczyń kamionkowych, byli zapewne stałą cząstką zimowego pejzażu Warszawy. Malował ich Antoni Kolberg i obraz ten był prezentowany w 1841 r. na wystawie w ratuszu warszawskim2. Z innego źródła pochodziła ostatnia spośród zamieszczonych w tym artykule melodii, usłyszał ją Kolberg – jak pisze – „[...] w przejeździe z Krolodworu do Podiebradu. Śpiewała ją jakaś baba tonem żałosnym i przeciągłym, słów nie pomnę”3. Miejscowości te wymienia Kolberg także w przytaczanym tu wcześniej liście do redakcji „Světozora”, wspominając swą podróż z rodzicami do Mariańskich Łaźni w roku 1829, ale czy już wtedy zainteresowało go wykonanie ludowej melodii czeskiej, nie wiadomo. Przed opracowaniem do druku pieśni słowackich i czeskich był w Pradze jeszcze raz w roku 1841, jednak brak informacji o szczegółach tej podróży. Sądzić można, że raczej wtedy, w roku 1841, a nie w 1829, zwracał uwagę na pieśni ludowe i zapamiętał lub zapisał czeską melodię, którą pięć lat później opublikował razem z innymi zanotowanymi w Warszawie. Spośród drukowanych przez Kolberga w tym okresie melodii ludowych jest to jedna z niewielu pozbawionych akompaniamentu fortepianu. Wśród pieśni słowackich wydanych w tym niewielkim zbiorku znajduje się interesujący dla polskich folklorystów wariant melodii i tekstu towarzyszących zabawie znanej u nas jako „Kaszubskie nuty” lub „Alfabet O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie…, s. 272, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373–374. 2 Zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg…, s. 8, obraz Słowaki zaginął. W roku 1845 wystawiony był obraz Druciarz, nadesłany przez malarza z Rzymu, również zaginiony (zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg…, s. 9), nie wiadomo jednak, czy przedstawiał też scenę rodzajową z Warszawy, tak jak wymieniony poprzednio. 3 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie…, s. 284, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 401. 1 84 �kaszubski”. Słowacki tekst „To je kratké, to je dluhé, to stolica rézacy” z lokalizacją „od Trenczyna i Hradisz[cz]a”, zapisany przez Kolberga w 1847 r. lub krótko przedtem, jest najstarszą opublikowaną wersją pieśni towarzyszącej tej zabawie, drugi wariant zapisany przez niego, a pochodzący z Moraw, zachował się tylko w niedatowanym rękopisie 1. Polskie warianty z Kaszub i Podhala zostały udokumentowane dopiero na początku XX wieku, choć wiadomo, że np. na Kaszubach wykonywane były znacznie wcześniej. Rękopisy prymarne pieśni słowackich i czeskich zamieszczonych w 1846 r. w „Dzwonie Literackim” nie przetrwały w całości. W notatkach sporządzonych bezpośrednio ze słuchu zachowały się tylko dwie spośród melodii drukowanych w tym artykule, natomiast dysponujemy rękopisem dziewięciu tekstów. Mimo braku pełnej dokumentacji możemy być pewni, że wszystkie melodie zapisał Kolberg, natomiast teksty notowały dwie osoby — drugą obok Kolberga był filolog Andrzej Kucharski (1795–1862). Nie wiemy, kiedy i w jakich okolicznościach ci dwaj badacze folkloru spotkali się po raz pierwszy. Zachowane do dziś w archiwum Kolberga rękopisy Kucharskiego mogłyby wskazywać na ich bliską znajomość. Prawdopodobne jest, że spotkali się u Maciejowskich — obydwaj znali Wacława Aleksandra Maciejowskiego i dzielili z nim zainteresowanie folklorem słowiańskim. Jedynym śladem bezpośrednich ich kontaktów jest owa karta, na której Kucharski zapisał teksty trzech pieśni, a Kolberg sześciu następnych, przy czym bezspornie zapisy te wykonano w czasie wspólnego „odsłuchiwania” słowackich górali. Andrzej Kucharski był przewidziany przez władze uniwersytetu warszawskiego na wykładowcę języków słowiańskich. Aby mógł przygotować się do objęcia tej posady, otrzymał specjalne stypendium na wyjazd2 do Wiednia, Pragi, Zgorzelca, Drezna, Lublany i innych ośrodków naukowych, w których rozwijała się slawistyka lub istniały zbiory druków i rękopisów Zob. E. Millerowa Materiały czeskie i słowackie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. II: Czechy. Słowacja (DWOK T. 59/II), s. XXXII– –XXXIII, zob. tamże pieśni nr 96 i 111. Zob. też L. Bielawski i A. Mioduchowska Kaszuby cz. III, Pieśni powszechne i zawodowe, w serii „Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały”, T. 2, Warszawa 1998, s. 180–181. 2 Zachowała się kopia instrukcji, którą otrzymał Kucharski przed wyjazdem, ułożył ją prawdopodobnie S.B. Linde, zob. Instrukcja dla kandydata do słowiańskich dialektów, w: T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego i biografii pisarzów polskich zebrał [...], T. II, Warszawa 1904, s. 219–221. 1 85 �interesujące badaczy z tej dziedziny. W latach 1825–1830 odbył podróż po krajach słowiańskich, w czasie której miał nauczyć się języków, poznać miejscowych uczonych i nawiązać z nimi współpracę, dokonać zakupu potrzebnych książek i rękopisów oraz zebrać materiały dotyczące dialektów i kultury ludowej odwiedzanych krajów1. Wrócił do Warszawy w roku 1830, krótko przed wybuchem powstania, w grudniu otrzymał nominację na stanowisko zastępcy profesora „dialektów słowiańskich”, ale nie zdążył już podjąć pracy na uniwersytecie zamkniętym po upadku powstania. Później musiał przyjąć posadę nauczyciela gimnazjum. Na podstawie zebranych materiałów opublikował w prasie warszawskiej tylko kilka artykułów, ale dorobku z pięcioletnich badań nie zdołał zdyskontować w poważnych i samodzielnych publikacjach naukowych2, czym zawiódł i uczonych polskich, i współpracujących z nim w czasie podróży naukowców z innych krajów słowiańskich. Znane obecnie zapisy folkloru zgromadzone przez Kucharskiego w latach 1825–1830 na Łużycach i Słowacji, w Czechach oraz krajach południowo-słowiańskich, a także w Polsce, m.in. w Kaliskiem, znajdują się w archiwum rękopiśmiennym Kolberga. Prawdopodobnie nie jest to całość pierwotnych zbiorów folklorystycznych tego badacza3. Nie wiadomo też, kiedy i jaką drogą Kolberg otrzymał zapisy Kucharskiego przechowywane 1 Zapisy folklorystyczne A. Kucharskiego pochodzące z tej podróży i odnalezione w zbiorach Kolberga zostały wydane w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych (DWOK T. 59, cz. I–III). O badaniach Kucharskiego w Czechach i Słowacji zob. E. Millerowa Materiały czeskie i słowackie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. II: Czechy. Słowacja, (DWOK T. 59/II), s. XXXVIII–LIII, na Łużycach zob. A Skrukwa Materiały łużyckie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/I), s. XII–XXIV, w Słowenii i Chorwacji zob. E. Millerowa Materiały południowosłowiańskie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa (DWOK T. 59/III), s. LIX–LXV. 2 Poza korespondencjami z podróży informującymi o przebiegu podejmowanych badań i kilkoma artykułami o przekładach Pisma Świętego wydał jedynie pracę Najdawniejsze pomniki prawodawstw słowiańskich (Warszawa 1838), opracowaną na podstawie materiałów W.A. Maciejowskiego, bardzo nisko ocenioną przez recenzentów. Ludów pozaeuropejskich dotyczy artykuł A. Kucharskiego: Etnografia Turków i ich pobratymców, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 3, s. 548–561, oparty na pracy H. Berghausa, zob. Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej, Poznań 2011, s. 129. 3 W tekach Kolberga nie ma prawdopodobnie całości notatek folklorystycznych i dialektologicznych Kucharskiego dotyczących Łużyc, zob. A. Skrukwa Materiały łużyckie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/I), s. XX. 86 �do dziś w jego zbiorach. Dostał je lub pożyczył zapewne dopiero po roku 18621. Druk kolejnego artykułu Kolberga pt. Pieśni ludu weselne2 rozpoczął się w „Bibliotece Warszawskiej” w kwietniu 1847 r. i z przerwami trwał do jesieni 1849 r. Nie jest to tylko antologia pieśni weselnych, jak sugerowałby tytuł – zamieścił tam Kolberg także oracje i melodie instrumentalne oraz krótkie informacje o przebiegu obrzędu. Sam w roku 1885 wspominał ten okres badań następująco: Więc już około r. 1840, czy też rokiem wcześniej, poczęliśmy zbierać pieśni i muzykę ludową w okolicach Warszawy. Wkrótce dostrzegliśmy ścisłą tych utworów z obrzędami, zwyczajami i całym bytem ludu łączność. Wzgląd ten nakazywał nam przy spisywaniu pieśni i ich melodii notować także i ich akcesoria (wedle ówczesnych naszych pojęć), tj. uwydatniać całą sytuacje, która je zrodziła lub do działania powoływała3. Ponad połowa materiałów Kolberga drukowanych przez blisko trzy lata w „Bibliotece Warszawskiej” ukazuje folklor związany z obrzędami weselnymi w zaborze rosyjskim, w regionach, w których sam prowadził dotychczas badania. Spośród jedenastu opisów wesel sześć pierwszych opiera się na wynikach jego własnych badań terenowych w powiecie opoczyńskim, na Mazowszu i w Kaliskiem. Dwa następne przedstawiają przebieg wesela na Kurpiach i w powiecie łukowskim, czyli też w zaborze rosyjskim, ale opracowane są na podstawie literatury, trzy pozostałe zawierają opisy z Małopolski i zostały przygotowane na podstawie publikacji innych autorów. Ostatnia część Pieśni ludu weselnych w czwartym tomie „Biblioteki Warszawskiej” z roku 1849 kończy się notą zapowiadającą ciąg dalszy, jednak następnych opisów wesel nie drukowano. Kolberg nie miał jeszcze 1 Józefa Kucharska po śmierci męża w 1862 r. wyszła ponownie za mąż za Władysława Wierzbowskiego (1825–1876), inżyniera pracującego w dyrekcji kolei żelaznej, zaprzyjaźnionego z Kolbergiem. Być może za jego pośrednictwem Kolberg otrzymał część zapisów Kucharskiego przed sprzedaniem przez jego spadkobierców księgozbioru i archiwaliów bibliotece uniwersytetu w Odessie. 2 O. Kolberg Pieśni ludu weselne. Z muzyką, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 188– 206 oraz 649–661, T. 3, s. 582–595, T. 4, s. 625–639, 1848, T. 3, s. 615–632, 1849, T. 1, s. 605–623 i T. 4, s. 383–403; w latach 1847–1848 do każdego odcinka artykułu dołączone były wkładki nutowe. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 442–674. 3 O. Kolberg Mazowsze, cz. I (DWOK T. 24), s. X. 87 �materiałów, aby przedstawić pieśni i melodie instrumentalne towarzyszące obrzędowi w całej Polsce. Praktycznie poza Królestwem znał tylko Poznań oraz Kraków, Mogilany i Modlnicę, które odwiedził zaproszony przez Konopkę. Aby przedstawić pieśni towarzyszące ludowym weselom w innych regionach, musiałby sięgać do literatury, gdzie jednak zapisy nutowe były bardzo rzadkie1. Dlatego zapewne zrezygnował z kontynuowania tej publikacji. Wszystkie melodie wokalne i instrumentalne zamieszczone w Pieśniach ludu weselnych mają dołączony akompaniament fortepianowy autorstwa Kolberga. Takie opracowanie melodii sugerowałoby, że Pieśni ludu weselne są przeznaczone do domowego muzykowania, podobnie jak pieśni wydane w Poznaniu u Żupańskiego w latach 1842–1845. Jednak w przeciwieństwie do edytorskiej formy tamtej publikacji, nuty zamieszczone w „Bibliotece Warszawskiej”, a także w „Dzwonie Literackim” nie były dostosowane do potrzeb śpiewaków amatorów. Wydrukowano je na wiotkim papierze i oddzielono od tekstów jako osobne wkładki, a melodie pieśni weselnych w „Bibliotece Warszawskiej” dla oszczędzenia miejsca zamieszczono in continuo. We wstępie Kolberg pisał, że obrzędy weselne były już wielokrotnie przedmiotem zainteresowania zbieraczy folkloru, ale dotychczas pieśni im towarzyszące drukowano bez zapisów nutowych. W tej publikacji zawierającej 309 pieśni znalazło się 86 melodii, prawie wszystkie w materiałach z jego własnych badań2. Jest ich więc znacznie mniej niż tekstów, między innymi dlatego, że w trakcie wesela ta sama melodia wykonywana jest wielokrotnie w różnych sytuacjach i służy różnym tekstom, co Kolberg wskazywał odsyłaczami, nie powtarzając zapisu nutowego. Część tekstów zapisana była jednak bez właściwej dla nich melodii. Zauważyć można, że i tym razem zaprezentował wprawdzie muzykę ludową, jej zróżnicowanie 1 Np. całkowicie pozbawiony był zapisów nutowych obszerny i szczegółowy artykuł Porządek obrzędu weselnego w Wielkim Księstwie Poznańskim opracowany przez J.J. Lipińskiego, wydawcę pieśni wielkopolskich, zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1842, T. II, s. 285–308. 2 Osiemdziesiąt melodii zamieścił Kolberg w opisach wesel I-VI opracowanych na podstawie własnych badań, sześć włączył z własnych zapisów do wesela Kurpiów (nr VII), przytoczonego za materiałami opublikowanymi przez K.W. Wójcickiego. W przedruku w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe... cz. I (DWOK T. 67/I) dołączono jeszcze siedem weselnych melodii wokalnych i instrumentalnych pochodzących z rękopisów, gdzie były opracowane na głos z towarzyszeniem fortepianu, są to w przedruku melodie nr 395, 397–399, 481, 490 i 491. 88 �i znaczenie w obrzędzie, ale w równej albo nawet w większej mierze przedstawił teksty i starał się ukazać ich tożsamość, podobieństwo lub całkowitą odmienność w określonych momentach wesela w różnych regionach. Wielokrotnie więc zamieścił warianty tekstów bliskie sobie, ale pochodzące z różnych okolic. Opis obrzędu zwykle ograniczył Kolberg do krótkich informacji o sytuacji, w której są wykonywane przytoczone pieśni, i o tym, kto z uczestników lub „urzędników weselnych” je śpiewa. Choć kilkakrotnie opisy są bardziej rozbudowane, nigdy informacje te nie są tak szczegółowe, jak w drukowanych później monografiach regionalnych. Mimo tej lakoniczności pozwalają one zauważyć i podobieństwa, i różnice między przebiegiem wesela w różnych regionach. Noty lokalizacyjne są uogólnione i wskazują dosyć rozległe okolice, nie pojedyncze miejscowości. Pieśni weselne pochodzące z własnych badań, zamieszczone w pierwszych sześciu opisach, przedrukował1 Kolberg później w monografiach regionalnych Radomskie, Łęczyckie, Kaliskie i Mazowsze. Wydawał je dopiero w latach 1885–1890 i z powodu dużego dystansu między czasem pozyskania pieśni a rokiem ich druku w monografiach opatrywał te opisy wesel w Ludzie datami rocznymi wskazującymi, kiedy zapisał melodie i teksty. W tomach Ludu i Obrazów etnograficznych opisy wesel opatrzone są odsyłaczami do pierwodruków w „Bibliotece Warszawskiej”, a niektóre także przypisami informującymi, że w obecnej wersji materiały te zostały uzupełnione, poszerzone lub poprawione. Zabiegi te polegały przede wszystkim na usunięciu akompaniamentu oraz uzupełnieniu o pieśni i melodie instrumentalne pominięte w pierwodruku lub później pozyskane, rozbudowane też zostały opisy przebiegu obrzędu, ponadto przedruki w monografiach mają dokładniejsze noty lokalizacyjne2. W tych nowych redakcjach melodia wokalna jest zwykle taka sama – sporadycznie Kolberg korygował metrum i bardzo rzadko poprawiał zapis nutowy3. Porównanie Wszystkie pieśni i melodie zamieszczone przez Kolberga ponownie w monografiach są zestawione w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II) w wykazie na s. 280–305. 2 Np. dla „Wesela I” w pierwodruku w nocie wymieniony jest powiat opoczyński, a następnie nazwy 11 wsi, natomiast opis ten zamieszczony w: O. Kolberg Radomskie (DWOK T. 20, s. 165) jako „wesele VI”, ma tam notę: „od Przysuchy, Skrzynna (Rdzuchów, Skrzyńsko), 1845”. 3 Zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego w pracach Oskara Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 1 89 �tekstów w zachowanych zapisach terenowych, np. z Kaliskiego i Radomskiego z drukiem w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1848 i z późniejszymi przedrukami w monografiach w latach 1885–1890 wskazuje, że publikując je w Ludzie, przywrócił niektóre cechy wymowy gwarowej zaznaczone w zapisach wykonywanych bezpośrednio ze słuchu. Dotyczy to m.in. mazurzenia charakterystycznego dla gwar tych regionów – było ono odnotowane w rękopisach, ale nieuwzględnione w druku w latach 1847–1849. W trakcie druku Pieśni ludu weselnych Kolberg opracował jeszcze jeden, znacznie mniejszy zbiorek: Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek. Gaik. Okrężne1, drukowany w Album literackim, almanachu zredagowanym przez K.W. Wójcickiego. Zamieścił tam dwadzieścia dwie pieśni z opisami obchodów wiosennych i żniwnych wskazanych tytułem. Osiemnaście z nich ma melodie i teksty pochodzące z jego własnych zapisów, nawet jeżeli źródłem opisu była publikacja innego autora, a wszystkie melodie opatrzone są akompaniamentem fortepianowym. W części poświęconej zwyczajom związanym z okrężnym, czyli dożynkami, najpierw podał ich opis i pieśni ze zbioru K.W. Wójcickiego oraz fragmenty anonimowego artykułu z „Przyjaciela Ludu”2, potem przytoczył pieśni pochodzące z własnych zbiorów. Te ostatnie w druku mają bezpośrednie noty lokalizacyjne, a zapisane były w zaborze rosyjskim — na Mazowszu, w Radomskiem i w Kaliskiem. Ukazują one m.in. zróżnicowanie tekstów i melodii powszechnie wówczas znanej i wykonywanej pieśni z incipitem lub refrenem „Plon niesiemy, plon, jegomości w dom”, w której liczba i treść zwrotek limitowana była tylko ochotą ich twórców i wykonawców do kpin i zabawy. O tekstach tych pisze: Lud nasz, niewyczerpany w konceptach, przy lada okazji zręcznie je wtrącić umie. Niepodobna zatem schwycić wszelkich jego wyskoków, ani można pamiętać i skreślić dowcipów co chwila w inną przybranych barwę. W każdej prawie wsi są inne pieśni, tak jak inni ludzie i inne miejscowe okoliczności, dające powód do ucinków szczodrze szafowanych i nieoszczędzających ani samego pana, ani urzędników i oficjalistów jego. Kto był na wsi przy podobnych 1 O. Kolberg Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek. Gaik. Okrężne, w: Album literackie, Warszawa 1848, s. 331–350 i wkładka nutowa. Przedruk w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 402–441. 2 K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 269–272; Mieszkańcy okolic Sandomierza i Radomia, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 25, s. 195 i 198. Cytując opis z „Przyjaciela Ludu”, Kolberg pominął zamieszczony tam tekst pieśni i zamiast niego dał własny zapis (z melodią) z Radomskiego z lokalizacją „Rdzuchów pod Przysuchą”. 90 �okolicznościach, najlepiej osądzi znaczenie tego rodzaju pieśni, którym zapewne niejedną winien chwilę prawdziwego zadowolenia1. Pieśni ludu weselne i Pieśni ludu obrzędowe potwierdzają zróżnicowanie regionalne wybranych obrzędów. Mimo opracowania na głos z towarzyszeniem fortepianu, ułatwiającego ich wykonanie amatorom śpiewu, są to zbiory prezentujące zmienność i podobieństwem określonych pieśni i ich związki z kontekstem kulturowym – weselami i dożynkami, to jest obrzędami, które obok Godów, czyli cyklu Bożego Narodzenia, były najważniejsze dla społeczności wiejskiej. Prezentowany materiał pochodził głównie z kilku regionów znajdujących się w zaborze rosyjskim, a przebieg obrzędów był podany dość skrótowo, ale istotny był sam fakt zamieszczenia aż tylu wariantów pieśni w jednej publikacji, co umożliwiało porównanie ich tekstów i miejsca w obrzędzie. Idea prezentowania wariantów była w latach 1847–1848 nowa, wcześniej wydawcy poszukiwali nieznanych do tej pory tekstów i unikali druku pieśni podobnych. Żegota Pauli we wstępie do Pieśni ludu polskiego w Galicji (1838) pisał, że porównał zapisane przez siebie teksty z drukowanymi przez Wacława Zaleskiego i „wyłączył mniej odmienne”2, Kazimierzowi W. Wójcickiemu recenzent3 wytknął druk tekstów, których warianty znajdowały się już u Zaleskiego, a Wójcicki sam o wydanych przez Jana Józefa Lipińskiego pieśniach wielkopolskich pisał, że „mało tu takich, których by już zbiory poprzedników p. Lipińskiego nie obejmowały”4. Kolberg, zapoznając się z muzyką ludową i tekstami pieśni coraz dokładniej, traktował je nie tylko jako źródło inspiracji bądź skarbiec przechowujący relikty dawnej narodowej kultury, widział w nich także przedmiot badań, interesujący i ważny dla kultury narodowej, dlatego zwracał uwagę na ich podobieństwo lub odmienność w różnych regionach. We wstępie do Pieśni ludu weselnych pisał: O. Kolberg Pieśni ludu obrzędowe…, s. 348, w przedruku w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 439. 2 Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego…, s. 1. 3 Anonimowa recenzja w „Tygodniku Petersburskim” 1839, nr 47, s. 268. 4 Wł. [K.W. Wójcicki], recenzja w „Bibliotece Warszawskiej” 1842, T. 3, s. 631. Na tej samej stronie do recenzji Wójcickiego dołączony został przypis Kolberga o melodiach pieśni wielko­ polskich zamieszczonych przez J.J. Lipińskiego, przedruk tego przypisu w tomie O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 578–579. 1 91 �[…] rozwijając jedne po drugich obrzędy weselne z różnych, mianowicie oddalonych od siebie stron, najlepiej przez porównanie ich między sobą rozróżnić, co w nich pierwotnego, a co było napływowego z innych pieśni lub okolic, odgadnąć wzajemny wpływ, jaki na siebie wywierały, i ocenić ich wartość poetyczną będziemy w możności1. W wersji podobnej do przyjętej w Pieśniach ludu weselnych, tj. z własnym akompaniamentem, Kolberg przygotowywał do druku także inne pieśni i melodie ludowe ze swego bogatego już zasobu zapisów terenowych. Miały to być zbiory utworów wybranych według różnych kryteriów, m.in. takich jak temat tekstu czy sytuacja wykonawcza. Świadczą o tym zachowane w Kolbergowskim archiwum karty, na których zestawił np. kilka wariantów tekstowych wątku balladowego czy pieśni wojskowych 2 z melodiami opatrzonymi akompaniamentem. Zachował się także rękopis w znacznej mierze gotowy do druku, zatytułowany Zbiór mazurów i obertasów gminnych wydany przez O. Kolberg[a]3. Na czterech kartach sztywnego papieru nutowego wpisał Kolberg 72 melodie, z notami lokalizacyjnymi i nazwami tańców, bez tekstów przyśpiewek. Melodie te pochodzą z różnych regionów leżących w Królestwie, co pozwala datować rękopis na okres, w którym drukowane były Pieśni ludu weselne. Opracowanie to pozostało niedokończone, kilkanaście końcowych zapisów nutowych ma wpisany tylko szkic partii lewej ręki lub nie ma go wcale. Pieśni ludu weselne były ostatnim opublikowanym przez Kolberga zbiorem pieśni dokumentującym folklor, w którym melodie ludowe badacz opatrywał swym akompaniamentem. Wprawdzie wydał jeszcze kilkanaście lat później, w roku 1862, Pieśni ludowe do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu4, ale wszystkie zawarte tam utwory są powtórzeniem melodii i tekstów zamieszczonych w Pieśniach ludu polskiego wydanych w roku 1857. Pięć lat po wydaniu tego tomu Kolberg wybrał z zamieszczonych tam pieśni osiem wątków balladowych popularnych wśród ludowych wykonawców O. Kolberg Pieśni ludu weselne, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 443. 2 Zostały one wydrukowane w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), zob. tam np. pieśni nr 607–614, 682–687, 693–694, 696–698. 3 Zbiór mazurów i obertasów gminnych opublikowany jest w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 197–268, nr 763–834. 4 Wydanie to przedrukowe zostało w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 675–700. 1 92 �i osiem melodii tanecznych z przyśpiewkami i dodał do nich akompaniament, którego w pierwodruku tych utworów z roku 1857 nie było. Partia fortepianu tym razem zasługuje na wyższą ocenę niż opracowanie dołączone do pieśni drukowanych1 w latach 1842–1845. Aleksander Pawlak, omawiając wydawane przez Kolberga zbiory pieśni z akompaniamentem fortepianu, pisze: „Najwyższy poziom wykazują Pieśni ludowe do śpiewu, ostatnia tego rodzaju publikacja Kolberga”2. Nie było to jednak wydawnictwo źródłowe, przeznaczone dla badaczy muzyki czy literatury ludowej, ale opracowanie przygotowane wyłącznie dla amatorów domowego muzykowania, mających pewne umiejętności wykonawcze. Szesnaście wybranych utworów Kolberg ułożył przemiennie, po każdej balladzie następuje melodia taneczna z przyśpiewką. Melodia wokalna wszystkich utworów jest taka sama jak w pierwodruku, pozostawione są też noty lokalizacyjne, natomiast teksty ballad nie są wiernymi przedrukami. Sądzić można, że Kolberg chciał wykonawcom zaprezentować utwory o pełnej fabule, zawierające tyle motywów danego wątku, ile było potrzebnych, aby opowieść prezentowana w balladzie stała się zrozumiała i dramatyczna. Dlatego teksty, które w pierwodruku nie zawsze są kompletne, w tym wydaniu mają nieco zmienione fragmenty lub interpolacje pochodzące z jednego lub nawet z kilku innych wariantów. Redagując teksty ballad, Kolberg zachował taką ich postać językową, jaką im nadał w pierwodruku, tj. bliską ówczesnemu językowi ogólnopolskiemu. Natomiast teksty przyśpiewek w Pieśniach ludowych do śpiewu w stosunku do drukowanych w Pieśniach ludu polskiego z 1857 r. wykazują różnice tylko w warstwie językowej. W edycji z 1862 r. wprowadził w nich Kolberg najbardziej wyraziste cechy fonetyczne wykonawców (mazurzenie, zanik nosowości w wygłosie itp.), które odnotował wprawdzie w czasie badań terenowych, ale w większości pominął w druku w roku 1857. Tym zabiegiem chciał może podkreślić, że teksty przyśpiewek są „nieobrobione”, autentyczne w swej „gminnej” postaci. Rozmaitość i przemienność emocjonalna i językowa tekstów miały zapewne przyczynić się 1 W zbiorze wydanym w r. 1862 powtórzył Kolberg trzy ballady zamieszczone po raz pierwszy w wydaniu z lat 1842–1845 oraz ponownie w Pieśniach ludu polskiego z roku 1857; mają one zgodną z pierwodrukiem linię melodyczną i notę lokalizacyjną, ale nowy akompaniament, por. w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 156 i 583, 141 i 585 oraz 75 i 597. 2 A. Pawlak „Pieśni i melodie ludowe” w opracowaniu fortepianowym, w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… (DWOK T. 67/I), s. VIII. 93 �do zainteresowaniu odbiorców. Pieśni ludowe do śpiewu oddał Kolberg do druku, licząc na uzyskanie dochodu z ich sprzedaży. Czy było to działanie skuteczne, nie wiemy. Zamieszczone w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1847–1849 Pieśni ludu weselne zakończyły pewien etap w edytorskiej działalności Kolberga jako wydawcy folkloru muzycznego. Podsumowując ten okres, przypomnieć trzeba recenzje drukowane bezpośrednio po opublikowaniu omówionych tu zbiorów Kolberga, a także przytoczyć opinie chronologicznie znacznie późniejsze. Trzy zbiory pieśni drukowane przez Kolberga w latach 1847–1849 nie zostały zauważone przez recenzentów, być może dlatego, że zamieścił je w czasopismach i w pracach zbiorowych. Najważniejszy z nich i najobszerniejszy, Pieśni ludu weselne, opublikowała „Biblioteka Warszawska”, więc zrozumiałe jest, że nie był tam recenzowany. Jedynie Pieśni ludu polskiego wydane w latach 1842–1845 u Żupańskiego w Poznaniu były oceniane w prasie, nawet jeszcze przed zakończeniem druku, na podstawie pierwszego lub dwu początkowych zeszytów. Dodawanie do ludowych pieśni akompaniamentu fortepianowego spotykało się, jak już tu wspominano, z krytyką niektórych recenzentów współczesnych Kolbergowi, choć w latach 1818–1842 było stosowane przez wszystkich wydawców folkloru. Przytoczono tu już krótką ocenę Fryderyka Chopina, całkowicie deprecjonującą pracę Kolberga nad popularyzacją muzyki ludowej, ale zawartą w prywatnym liście. Rozbieżne były opinie dwu innych autorów, K. Libelta i M.A. Szulca, których recenzje też tu wspominano. Libelt uznał akompaniament i przygrywki za dodatki „nie na swoim miejscu”, ale podkreś­lił wartość pracy Kolberga — notowanie ze słuchu melodii i fakt ich publikacji, ponieważ muzyka ludowa była dotąd rzadko prezentowana przez zbieraczy folkloru. Działalność autora Pieśni ludu polskiego na tym polu uznał za godną wysokiej oceny i wsparcia rodaków. M.A. Szulc potraktował ten pierwszy wydany przez Kolberga zbiór jako edycję przeznaczoną dla amatorów śpiewu, do domowego muzykowania, i chwalił jego opracowanie. Podkreślić trzeba, że recenzje Pieśni ludu polskiego wydanych u Żupańskiego ukazały się tylko w prasie poznańskiej. Czasopisma warszawskie nie mogły o nich pisać, ponieważ rozpowszechnianie tej publikacji było w Królestwie zakazane. Bliżsi nam chronologicznie autorzy zajmujący się dorobkiem Kolberga z tego wczesnego okresu też reprezentują odmienne stanowiska, ale w nieco innym zakresie. W 1961 r. Marian Sobieski we wstępie do pierwszego tomu 94 �Dzieł wszystkich Kolberga, oceniając m.in. jego kompozycje fortepianowe i opracowania muzyki ludowej z lat 1842–1849, pisał: Podobne stanowisko Kolberga-kompozytora widzimy w jego opracowaniach pieś­ni ludowych, gdzie dyskretny i skromny akompaniament nie zaciera i nie przytłacza oryginalnej melodii ludowej. Dowodzi to z jednej strony szacunku kompozytora dla twórczości ludowej, z drugiej strony jest świadectwem konsekwentnej realizacji programowych założeń muzyki domowej. Dostosowanie się autora do możliwości wykonawczych szerokich rzesz amatorów-muzyków otworzyło drogę do popularyzacji wśród nich polskich melodii ludowych, a tym samym do przeniknięcia w nurt muzyki domowej elementów ludowych i narodowych1. Po dokładniejszej charakterystyce jego pierwszych folklorystycznych publikacji dodał: Kolberg starał się urozmaicić akompaniament w duchu ludowym przez naśladowanie basowania kapeli ludowej (buczenie kwint), czy stosowanie nuty pedałowej, imitującej brzmienie dudów. Jedno jest pewne: że mimo tych uzasadnionych rozumowo starań brakło tu rzeczywiście talentu […]2. Jednak nie zawsze te wczesne publikacje Kolberga były właściwie rozumiane3. Etnomuzykolodzy melodie wokalne wydawane przez Kolberga M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny..., s. XLIV–XLV. M. Sobieski tamże , s. L–LI. 3 W roku 1988 Julian Maślanka pisał, że całość zapisu nutowego, tj. melodia wokalna i akompaniament w pierwszym zbiorze z lat 1842–1845 są autorstwa Kolberga, a „Pieśni ludu weselne mają wprawdzie muzykę jeszcze komponowaną przez Kolberga, ale już z troską o upodobnienie jej do muzyki ludowej” (J. Maślanka Folklorystyka polska w latach 1831–1863... , s. 77). Podobnie ocenę opracowania melodii ludowych przez Kolberga formułował nieco wcześniej R. Górski, zob. w jego biografii Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności, wyd. 2, Warszawa 1974, s. 50 i 59. Jednak zakres edytorskiego opracowania muzyki ludowej w Pieśniach ludu polskiego wydanych w latach 1842–1845 w Poznaniu i w Pieśniach ludu weselnych z lat 1847–1849, wbrew twierdzeniu obu autorów, jest taki sam — melodie wokalne w obu tych zbiorach nie były komponowane, były to melodie ludowe, komponowany był tylko akompaniament fortepianowy. Pewne nieporozumienia powodował też termin „rozwijać”, używany czasem przez Kolberga, np. w tytule pierwszej publikacji folklorystycznej z roku 1842: Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął… O następnym zbiorze, Pieśni ludu weselne, R. Górski pisze, że Kolberg melodii tam zamieszczonych „już nie usiłował »rozwijać« i poprawiać” (R. Górski Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności… s. 59). Jednak we wstępie do Pieśni ludu weselnych Kolberg użył również tego określenia: „[...] rozwijając jedne po drugich obrzędy weselne [...]” , co znaczyło tylko, tak samo jak w r. 1842, że przedstawia ich liczne przykłady. 1 2 95 �w latach 1842–1849 traktowali tak samo jak zamieszczane w edycjach późniejszych. Natomiast akompaniament fortepianowy spotykał się ze strony krytyków i innych zainteresowanych z różnymi, m.in. przytoczonymi wyżej opiniami. Zależały one od tego, czy traktowali wydawane przez Kolberga zbiory jako dokumentację folkloru muzycznego, czy jako środek popularyzacji muzyki ludowej lub szerzej – muzyki narodowej. Analizując od strony muzycznej wczesne zbiory folklorystyczne, wydane przez Kolberga przed podjęciem prac nad monografiami etnograficzno-folklorystycznymi, badacze muzyki ludowej odróżniają dwa problemy: ocenę towarzyszącej melodiom oprawy w postaci akompaniamentu oraz wartość prezentowanych tam utworów ludowych jako dokumentów ówczesnego stanu folkloru. Tę ostatnią może wskazać konfrontacja ich z zapisami terenowymi, bezpośrednimi wynikami badań Kolberga. Możliwość oceny zgodności pierwodruków tych melodii z podstawą, to jest z notacjami ze słuchu, ograniczona jest tylko obecnym stanem zachowania spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, a ta – jak wiadomo – nie przetrwała w całości. Poszerza tę możliwość porównanie melodii drukowanych w tym pierwszym okresie działalności Kolberga z materiałami zamieszczanymi później w regionalnych tomach Ludu, w których wykorzystał te same zapisy prymarne. Porównanie licznych zapisów nutowych zamieszczonych w publikacjach z lat 1842–1849 z zachowanymi rękopisami wykonanymi ze słuchu wskazuje, że melodia wokalna jest taka sama, a niewielkie korekty w niektórych nielicznych przypadkach nie dotyczą zasadniczego jej przebiegu 1. Również zgodność melodii wokalnych i instrumentalnych wydanych w latach 1842–1849 z późniejszymi ich przedrukami w Ludzie i Obrazach etnograficznych może wskazywać na autentyczność muzyki prezentowanej w tych wczesnych zbiorach, nawet jeżeli nie dysponujemy dziś zapisami terenowymi Kolberga, wykonanymi bezpośrednio w czasie badań, ponieważ monografie regionalne przygotowywał Kolberg do druku — jeżeli chodzi o muzykę przede wszystkim — na podstawie zapisów ze słuchu sporządzanych w czasie badań terenowych. W roku 1849 Kolberg opublikował także tekst całkowicie odmienny od dotychczasowych. Dnia 17 października tamtego roku w Paryżu zmarł Fryderyk Chopin. Na wiadomość o zgonie kompozytora Kolberg napisał 1 Zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (DWOK T. 85/II). 96 �krótki, nacechowany emocjonalnie nekrolog Szopen umarł!1. W latach następnych starał się gromadzić informacje o życiu Chopina, prostował błędy w wychodzących drukiem biografiach kompozytora, poszukiwał utworów, które pamiętał z warszawskiego okresu jego życia i publikował odnalezione juwenilia, ale wtedy, jesienią 1849 r., jedna stroniczka w „Bibliotece Warszawskiej” musiała zmieścić jego refleksje wywołane bezpośrednio przez tę wiadomość. Dał tam wyraz swemu bólowi, ale także wierze, że muzyka Chopina jest nieśmiertelna i zawsze będzie towarzyszyć ludziom szukającym pocieszenia. Tak spontaniczną i silną reakcję Kolberga odnajdujemy potem zaledwie kilka razy w listach związanych z wydarzeniami w rodzinie. Retoryka tekstu napisanego w chwili otrzymania wiadomości o śmierci kompozytora i wyraźnie widoczne w nim emocjonalne zaangażowanie odbiegają od charakterystycznej dla Kolberga powściągliwości. Następne jego publikacje, listy i notatki na temat dzieł i życia Chopina mają zawsze bardzo rzeczowy charakter, nawet wtedy gdy są to jego osobiste wspomnienia dotyczące wykonywania przez kompozytora własnych utworów. Uwielbienie dla twórczości Chopina, a także świadomość, że słuchając go, obcuje z czymś niezwykłym, towarzyszyły Kolbergowi przez całe życie, od pierwszego kontaktu w profesorskim domu w Warszawie, jednak raz tylko, właśnie w tym nekrologu, odsłonił tak bardzo swe uczucia. W listach z lat późniejszych wspominał niekiedy, że grywa utwory Chopina dla własnej przyjemności, z innych źródeł wynika, że czasem także dla niewielkiego grona słuchaczy. Niewiele znamy relacji o Kolbergu–pianiście i są to wypowiedzi amatorów, nie zawodowych krytyków muzycznych, ale świadczą one, że osoby słyszące kompozycje Chopina w jego wykonaniu były wyraźnie wzruszone, a jego gra podobała się. Paulina Wilkońska, opowiadając o spotkaniu u Seweryny Pruszakowej w styczniu 1851 r., kończy relację: „Potem Oskar Kolberg uproszony zagrał nam mazury Szopena — i całe zachwycił zebranie”2. Przypuszczać można, że dzięki znakomitej pamięci muzycznej żywy był w jego wykonawstwie sposób „traktowania instrumentu” przez kompozytora. 1 O. Kolberg Szopen umarł! „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 4, s. 436, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 460, tekst nr 979. 2 P. Wilkońska Moje wspomnienia o życiu towarzyskim…, s. 134. 97 �IV [Premiera Króla pasterzy i Sceny w karczmie w prywatnym salonie muzycznym. – Następne kompozycje fortepianowe. – Badania terenowe w zaborze rosyjskim.] W roku 1848 lub 1849 powstał pierwszy znany portret1 Oskara Kolberga, mającego wówczas około trzydziestu pięciu lat. Oryginał obrazu zaginął w czasie powstania warszawskiego w roku 1944, zachowała się tylko jego fotografia. Namalował go Antoni, który wrócił wtedy do Warszawy po długim pobycie w Rzymie i Paryżu. Spośród dotychczasowego dorobku Antoniego najwyżej ceniono właśnie portrety – przysłane z Włoch chwalono już w recenzjach z wystawy w salach Szkoły Malarstwa w czerwcu roku 1845. Nieco później, prawdopodobnie w roku 1850, Antoni wykonał portrety rodziców. Ojca, nieżyjącego od kilkunastu lat, malował według litografii wykonanej w latach dwudziestych XIX w. w Berlinie lub według miniatury, matka do swego porteru mogła mu pozować osobiście2. Wkrótce potem, w roku 1852, Antoni ożenił się z Eleonorą Marconi (1832–1883), była ona siostrą jego przyjaciela, też malarza, Karola Marconiego, z którym w latach następnych kilkakrotnie współpracował przy wykonywaniu fresków w kościołach i gmachach publicznych Warszawy. Antoni nadal cieszył się renomą także jako autor obrazów religijnych – już w roku 1840 jego obraz Św. Trójca umieszczony był w ołtarzu katedry Św. Jana w Warszawie, w roku 1854 wystawiony był w salach Towarzystwa Dobroczynności obraz Matki Boskiej Szkaplerznej przeznaczony dla kościoła w Żbikowie3. W tym okresie, tj. w latach 1848–1849, bliski ukończenia był wspomniany już tutaj Król pasterzy, najbardziej znany utwór sceniczny Oskara Kolberga, z librettem Lenartowicza. Fabuła jednoaktowej „opery sielskiej”, zaczerpnięta z utworu F.L. Jaskólskiego Pasterze na Bachorzy4, opowiada o kujawskim zwyczaju wybierania króla spośród dziewcząt i chłopców Zob. ryc. 3 w tym tomie. Zob. ryc. 1 i 2 w tym tomie. 3 Donosiła o tym prasa warszawska, dodając: „Tym bardziej obraz ten godzien zastanowienia, iż obstalowany został przez żonę włościanina w wypełnieniu ostatniej woli jej męża, co stosunkowo do jej możności bardzo wielki wydatek stanowi. Obraz ten przynosi zaszczyt artyście […]”, „Dziennik Warszawski” 1854, nr 217 z 21 sierpnia. 4 Zob. przypis 3 na s. 80. 1 2 98 �wypasających bydło na rozległych bagnistych łąkach nazywanych Bachorzą. Królem zostawał ten, kto pierwszy przypędził swe stado na Bachorzę rano w dzień Zielonych Świąt. Według libretta jeden z pasterzy, Maciuś Ciemięga, postanowił przechytrzyć towarzyszy i w przeddzień konkursu zagrzebał się w stogu siana, aby spędzić w nim noc i rano pojawić się jako pierwszy. Zbudził się jednak za późno, gdy inni byli już na miejscu, a pierwsi przybyli Rózia i Wojtek, którym gromada przyznała wieńce. Maciuś został wyśmiany, a Rózia i Wojtek wyznali sobie miłość i królowali przez cały dzień. Według listu Kolberga do Sikorskiego, libretto pozostawione w rękopisie przez Lenartowicza przed jego nagłym wyjazdem w roku 1848 wymagało uzupełnienia. Porównanie znanego libretta1 z jego wersją podpisaną pod nutami w partyturze wskazuje, że różnice między tymi dwoma tekstami (poza arią Rózi z III sceny) są niewielkie i wynikają prawdopodobnie z konieczności dostosowywania tekstu do śpiewu. Prywatna premiera odbyła się 4 kwietnia 1853 r. w salonie Faustyna Żylińskiego (1796–1867), tenora, dyrygenta i kompozytora. To pierwsze przedstawienie Króla pasterzy miało formę koncertu z towarzyszeniem fortepianu, a wykonawcami partii wokalnych byli amatorzy. Recenzji po tej premierze nie opublikowano, wzmianki o niej pojawiły się tylko w „Dzienniku Warszawskim”2 i w Pamiętnikach miasta Warszawy Karola Kucza (1815–1892), dziennikarza, komediopisarza i wydawcy: Co zaś do prywatnych tego rodzaju wieczorów, jednym z znaczniejszych był wieczór w domu znanego muzyka p. Żylińskiego, gdzie zebrani Amatorowie i Amatorki wykonali pod przewodnictwem p. Kolberga dwie opery własnego jego utworu, to jest Król pasterzy i Powrót Janka. Z tych pierwsza, na samych ludowych motywach oparta, odznacza się nadzwyczajną melodią i znaczną liczbą wzniosłych ustępów i godną byłaby publicznego przedstawienia3. Publiczna premiera Króla pasterzy na scenie opery warszawskiej odbyła się parę lat później, w marcu 1859 r. Tu odnotować jednak trzeba, że w roku 1853 w „Dzienniku Warszawskim” nie podano nazwiska autora libretta, 1 T. Lenartowicz Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego, napisany w 1 akcie, Warszawa 1859. Libretto zostało wydane równocześnie z wyciągiem fortepianowym utworu Kolberga i prawdopodobnie jego tekst nie był konsultowany z autorem, który był już wtedy od ponad dziesięciu lat na emigracji. 2 „Dziennik Warszawski” 1853, nr 92, notatka w dziale Wiadomości krajowe. 3 K. Kucz Pamiętniki miasta Warszawy z roku 1853, T. 1, Warszawa 1854, s. 235. 99 �informując tylko, że jest nim „jeden z poetów naszych” — wymienianie nazwiska Lenartowicza, zbiegłego za granicę, było wtedy zakazane. Ponadto w krótkim artykuliku liczącym kilkanaście wierszy, choć zaznaczono, że Kolberg „znany jest tak zaszczytnie z wielu utworów muzycznych”, dwukrotnie przypomniano, że jest on „sumiennym zbieraczem melodii ludowych”. W literackim i artystycznym świecie Warszawy miał wówczas ustaloną pozycję przede wszystkim jako muzyk notujący w terenie i wydający drukiem folklor. W tym samym dniu, tj. 4 kwietnia 1853 r. wykonany został w salonie Żylińskiego drugi utwór sceniczny Kolberga: Scena w karczmie, czyli Powrót Janka1, napisany do tekstu Jana Kantego Gregorowicza (1818–1890). Gregorowicz po śmierci ojca gospodarował w Bilczy, w pow. sandomierskim, a około roku 1850, po próbach życia na wsi, zamieszkał w Warszawie i pracował jako dziennikarz i literat. Dosyć szybko stał się cenionym pisarzem dla ludu i autorem książek dla dzieci. Kolberg poznał go zapewne u Wójcickich lub w redakcji „Biblioteki Warszawskiej”, w której w roku 1850 zamieszczony był literacki debiut Gregorowicza Obrazki wiejskie. W zbiorach Kolberga zachował się rękopis pt. Scena w karczmie, czyli Powrót Janka2 bez podpisu autora — jest to prawdopodobnie oryginał libretta pióra Gregorowicza. Widnieją na nim poprawki i dopiski ręką Kolberga, m.in. w tytule, który pierwotnie był krótszy: Scena w karczmie, czyli Powrót. Fabuła utworu jest bardzo prosta: zgromadzeni w karczmie wieśniacy bawią się po pracy, tylko Basia jest smutna, tęskni za Jankiem, który ze swym panem pojechał do Warszawy. Jednak tego wieczoru Janek, również stęskniony za Basią i swą rodzinną wsią, szczęśliwie wraca ze stolicy, jego zdaniem zbyt ludnej i hałaśliwej; wśród zgromadzonych w karczmie osób, pary zakochanych i ich krewnych i przyjaciół, może znowu zapanować radość. Bardzo podobną treść ma też „obrazek wiejski ze śpiewami” Janek spod Ojcowa Gregorowicza 3. Wpraw1 Utwór Scena w karczmie zachował się w postaci głosów wokalnych i niepełnej wersji fortepianowej, opublikowany jest w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne, zebrała i opracowała D. Idaszak (DWOK T. 68), s. 489–599. 2 Rękopis w tece 51 Miscellanea, Arch. PTL, sygn. 1358, k. 44–50. 3 K. Michałowski w katalogu Opery polskie, Kraków 1954, s. 61, jak wszyscy z Kolbergiem włącznie, myląc Scenę w karczmie z utworem Gregorowicza Janek spod Ojcowa, podaje, że premiera „obrazka wiejskiego” odbyła się w Warszawie 26 XII 1853 r. (5 stycznia 1854 r.), a tekst opublikował Gregorowicz pod tym samym tytułem w roku 1862. Krótką recenzję przedstawienia utworu Gregorowicza zamieściła „Gazeta Codzienna” w nr 14 z 16 stycznia 1854 r., ale nie ma tam wzmianki o muzyce do Janka spod Ojcowa, a trudno przypuszczać, aby w dzienniku, którego Gregorowicz był wówczas współredaktorem, pominięto nazwisko 100 �dzie nie wiadomo dokładnie ani kiedy Kolberg rozpoczął i zakończył prace nad Sceną w karczmie, ani kiedy Gregorowicz napisał Janka spod Ojcowa, ale jest bardziej prawdopodobne, że libretto, krótsze i mniej rozbudowane, powstało wcześniej niż „obrazek wiejski ze śpiewami”. Utwór Kolberga musiał być napisany najpóźniej na przełomie lat 1852 i 1853, ponieważ zespół amatorów potrzebował czasu na przygotowanie premiery, która odbyła się razem z Królem pasterzy, tj. 4 kwietnia 1853 r. Sztuka Gregorowicza wystawiona była dziewięć miesięcy później, w styczniu 1854 r., dlatego sądzić można, że Gregorowicz najpierw napisał na prośbę Kolberga libretto Sceny w karczmie, a dopiero potem Janka spod Ojcowa. W tym utworze przeniósł akcję przed karczmę, na wolne powietrze, dodał dwie postacie i zmienił nieco przebieg wydarzeń, a także użył innego tytułu, aby odróżnić swój utwór od kompozycji Kolberga, tym bardziej że nie była to już „scena w karczmie”. Tylko dwa fragmenty tekstu: śpiewka Janka (nr 4) i chór kończący sztukę (nr 8) są prawie identyczne z odpowiednimi tekstami Sceny w karczmie, ale wszystkie inne partie śpiewane, pozostały tekst prozą i znana muzyka1 do Janka spod Ojcowa są zupełnie inne. Kolberg miał prawdopodobnie pewien udział w pierwotnym opracowaniu muzyki do Janka spod Ojcowa, sam pod koniec życia w Szkicu autobiografii pisał: Janek spod Ojcowa Gregorowicza był to tylko wodewil ze śpiewkami, do którego napisałem tylko śpiewkę Janka z chórem i duet. Miał być rozszerzony, ale wypadki r. 1861 przeszkodziły2. Kolberga, jeżeli by wykorzystano jego kompozycję. K. Michałowski informuje też, że w Poznaniu w 1857 r. wystawiono Janka spod Ojcowa z muzyką Adama Tarnowskiego (1816–1890), wówczas kapelmistrza Teatru Rozmaitości w Warszawie, w którym odbyła się premiera. Sztukę Gregorowicza grano znowu w Warszawie w 1862 r., przedstawienie to wymienia „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” (1862, nr 52, s. 827) w zestawieniu utworów granych na scenach warszawskich w dziale „Tragedie, dramaty i komedie”, a nie wśród oper i innych utworów muzycznych, ale nazwisk autorów w zestawieniu nie podawano. 1 Jednoaktówka Janek spod Ojcowa wydana została w Warszawie w 1862 r. bez nazwiska autora, następnie z nazwiskiem Gregorowicza w Poznaniu w r. 1903 z muzyką Adama Tarnowskiego i ponownie w Poznaniu z muzyką tego samego autora w r. 1912. W dostępnym egzemplarzu wydania Janka spod Ojcowa z 1862 r. nie było zapisów nutowych. Dla porównania (wykonał je Ł. Smoluch) muzyki Tarnowskiego do Janka spod Ojcowa i Kolberga do Sceny w karczmie wykorzystano wydanie z 1912 r. 2 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. Wspomniane tu przez Kolberga „wypadki roku 1861” to tzw. rewolucja lutowa poprzedzająca powstanie styczniowe, zob. też s. 162. 101 �Te zdania mogą się odnosić wyłącznie do jednoaktówki Gregorowicza, nie do Kolbergowskiej Sceny w karczmie, która jest w całości utworem muzycznym. Sądzić więc można, że Kolberg po ponad trzydziestu latach sam zapomniał o swej kompozycji, wystawionej tylko ten jeden raz w warszawskim salonie w kwietniu 1853 r. i niewydanej drukiem za życia autora. Wspominał tylko krótki moment współpracy z Gregorowiczem nad nową wersją sceniczną jego obrazka. Późniejsi bibliografowie i biografowie Kolberga i Gregorowicza utożsamiali kompozycję Kolberga z drukowanym i grywanym „obrazkiem wiejskim” tego drugiego autora, choć są to dwa odmienne dziełka sceniczne. Dla Kolbergowskiej Sceny w karczmie używano też wielokrotnie tytułu jednoaktówki Gregorowicza1. W przeciwieństwie do Króla pasterzy, „opery sielskiej” Kolberga granej w operze warszawskiej w 1859 r., której wyciąg fortepianowy został wydany drukiem w latach 1859–1860, drugi jego utwór teatralny, Scena w karczmie, niedrukowany i niewystawiany publicznie w XIX wieku, popadł w niepamięć. Wydany został dopiero w roku 1990 razem z innymi kompozycjami Kolberga w jego Dziełach wszystkich, a ponownej prezentacji przed publicznością doczekał się po ponad stu sześćdziesięciu latach, w roku 20142. Lata 1849–1857, poza pracą zawodową w Dyrekcji Kolei Żelaznej, komponowaniem utworów scenicznych i przygotowywaniem ich koncertowej premiery, wypełniały Kolbergowi także inne zajęcia związane z muzyką. Kontynuował badania terenowe i przygotowywał ich wyniki do wydania drukiem, tworzył kompozycje fortepianowe i wokalne i współpracował K. Kucz w Pamiętnikach miasta Warszawy z roku 1853…, s. 235, w notatce sporządzonej bezpośrednio po premierze odnotował tytuł Powrót Janka. Tytuł Janek spod Ojcowa dla utworu Kolberga pojawia się jednak już w poświęconym Kolbergowi artykule w tomie 15 Encyklopedii powszechnej Orgelbranda z roku 1864, którego treść znał on na pewno. Na podstawie Szkicu autobiografii tytuł Janek spod Ojcowa podał I. Kopernicki w artykule Oskar Kolberg („Nowa Reforma” 1889, nr 108) i później w biografii Kolberga zamieszczonej we wstępie do Przemyskiego (zob. T. 35, s. IX). Za Kopernickim tytuł jednoaktówki Gregorowicza zamiast tytułu Scena w karczmie, czyli Powrót Janka przytaczali kolejni autorzy biografii Kolberga i bibliografowie. Zob. m.in. katalog K. Michałowskiego Opery polskie (Kraków 1954) i Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut” (T. 8: Wrocław 1969, s. 46). 2 Scenę w karczmie, czyli Powrót Janka wystawiono w roku 2014 w Poznaniu w reżyserii Artura Romańskiego z okazji Roku Kolberga. Dla tego przedstawienia kompozycja Kolberga została zinstrumentowana przez Macieja Prochaskę, a libretto zredagowane przez Ewę Antyborzec. Zob. też M. Prochaska Kompozycje Oskara Kolberga... (DWOK T. 85/II), oraz tenże „Scena w karczmie”, nieznana opera Oskara Kolberga, „Przegląd Wielkopolski” R. 29: 2015, nr 1, s. 38–41. 1 102 �z Józefem Sikorskim przy poszukiwaniu archiwaliów muzycznych potrzebnych do badania historii muzyki polskiej. Józef Sikorski w roku 1849 zwrócił się listem otwartym1 do władz kościelnych z apelem o udostępnienie badaczom zabytków związanych z muzyką, znajdujących się w należących do nich świątyniach, archiwach i bibliotekach. Przedstawiony tam program badań był bardzo rozległy i zarazem konkretny, obejmował nie tylko nuty, informacje o organach, ich budowniczych itp., ale także dzieła sztuki, malarstwo i rzeźbę, prezentujące np. instrumenty. W poszukiwaniach zabytków polskiej kultury muzycznej prowadzonych przez Sikorskiego brał wówczas udział Kolberg. Zachował się brulion ich wspólnego listu do Kapituły Łowickiej, w którym proszą o wypożyczenie rękopisu „z XIV czy XV wieku […] dla bliższego rozpatrzenia się w nim”2. Nie wiadomo, czy Kolberg towarzyszył Sikorskiemu także w innych ośrodkach poza biblioteką kolegiaty łowickiej, którą odwiedzili razem w 1851 r. Podjęta wtedy akcja odniosła skutek. Sikorski zgromadził wiele materiałów, na podstawie których pisał artykuły do „Ruchu Muzycznego” i później do innych czasopism. Jego notatki wykorzystali następni autorzy opracowań o historii polskiej muzyki, m.in. Aleksander Poliński i Adolf Chybiński. Nadal ukazywały się kompozycje fortepianowe Kolberga, w roku 1850 były to Dwa mazury na pianoforte oraz Sześć kujawiaków na fortepian, te ostatnie dedykowane Teofili Gregorowiczowej, żonie Jana Kantego. W roku 1853 do publikacji charytatywnej3 przekazał Romans Rózi, fragment Króla pasterzy, a lata następne przyniosły druk innych jego kompozycji wokalnych: Pod twym okienkiem…4, do słów zapomnianego dziś poety Juliusza Heppena (1828–1898) i Trzy pieśni J. B. Zaleskiego5 dedykowane Karolinie Fryben (1823–?) śpie1 Tekst tego apelu przytacza K. Morawska w artykule Badania nad muzyką dawną w Polsce w XIX w., w: Szkice o kulturze muzycznej XIX w. Studia i materiały, T. 3, pod red. Z. Chechlińskiej, Warszawa 1976, s. 43–45. 2 Brulion listu do Kapituły Łowickiej z 15 V 1851 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 48. 3 Romans Rózi drukowany był w pracy zbiorowej: Album muzyczne wydane przez Komitet na korzyść Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki tudzież pozostałych po nich Wdów i Sierot, Lipsk [1853]. 4 Pieśń była zamieszczona w serii Skarbiec salonowych śpiewów No 4, Warszawa 1855, s. 3; przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 7–12, nr 2. 5 Pełny tytuł: Rojenia wiosenne. Młodo zaswatana. Śpiew poety. Trzy pieśni J. B. Zales­ kiego ułożył do śpiewu […] Warszawa 1857; przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 13–27, nr 3–5. 103 �waczce, która w latach 1856–1857 występowała w Warszawie. Trzy pieśni zrecenzował Sikorski w „Ruchu Muzycznym”. Jak wszyscy piszący w tym czasie o Kolbergu, niezależnie od omówienia utworów, które były przedmiotem recenzji, przypomniał, że od wielu lat zbiera on i wydaje pieśni ludu. Pieśniom do słów J.B. Zaleskiego nie odmówił pewnych walorów, ale ocenił je niezbyt wysoko, natomiast wspominając poprzednie kompozycje, dodał: Wyjątek stanowią dziarskie mazury i mistrzowskie obertasy (powtarzamy to przy każdej sposobności), tak jędrne, tak skończone, tak ludowe, a jednak oryginalne, że najlepsze innych autorów z daleka za nimi zostają1. Po sześcioletniej przerwie, w roku 1856, wydał Kolberg nowy utwór fortepianowy: Grande marche, dedykowany „À son ami Mr Costantin Wolicki”2. Konstanty Wolicki (1805–1863), Kujawianin, muzyk wykształcony w konserwatorium paryskim, za pomoc uczestnikom wyprawy Zaliwskiego został w 1834 r. skazany na utratę majątku i zesłanie na Syberię z nakazem stałego tam zamieszkania po odbyciu kary. W Tobolsku, później w Omsku był dyrygentem i nauczycielem muzyki i sam wtedy komponował. W 1840 r. uzyskał zgodę na powrót do Królestwa Polskiego i pracował w latach 1846–1856 w Dyrekcji Ubezpieczeń w Warszawie. Poświęconą Wolickiemu kompozycję Kolberga krótko omówił Maurycy Karasowski, który od roku 1854 zamieszczał recenzje w prasie warszawskiej, a o marszu pisał na łamach „Biblioteki Warszawskiej”: Jest to utwór większych rozmiarów, odznaczający się dobrym pomysłem i piękną harmonią, może za mało w nim melodii. Lecz nie wdając się w szczegółowy rozbiór, który bez użytku zabrałby nam wiele miejsca, śmiało go polecamy wszystkim grającym na fortepianie jako dzieło rzeczywiście niemałej wartości3. W zachowanej korespondencji znajdujemy informację o komponowaniu w tym okresie utworów zamówionych przez prywatnych odbiorców. [J. Sikorski] Przegląd kompozycji. Trzy pieśni J. B. Zaleskiego ułożył do śpiewu O. Kolberg, „Ruch Muzyczny” 1858, nr 36, s. 283. Przedruk recenzji w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 659. 2 O. Kolberg Grande marche pour piano par […] à son ami Mr Constantin Wolicki, Varsovie [1856]. Przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje fortepianowe… (DWOK T. 69), nr 76, s. 377–393, nota tamże, s. 683. 3 M. Karasowski Przegląd muzykalny, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 389. Przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje fortepianowe… (DWOK T. 69), s. 724–725. 1 104 �W liście ze stycznia 1853 r. nieznany bliżej Aszperger przypominał o terminie odebrania nut i prosił o drobne zmiany w tekście, do którego melodię miał napisać Kolberg. Pieśń miała być wykonana na urodzinach jego teścia, Matuszewskiego, o którym też nie udało się odszukać bliższych danych. Kolberg w itinerarium odnotował pobyt w roku 1856 i 1858 u Matuszewskich w Mąkolinie, w powiecie płockim, oraz w 1862 r. u Matuszewskiego w Jasienicy, być może adresat komponowanej kantaty i mieszkaniec Mąkolina lub Jasienicy goszczący zbieracza pieśni był tą samą osobą. Szkic tego utworu znajduje się wśród Kolbergianów przechowywanych w Warszawskim Towarzystwie Muzycznym1. W tym samym liście Aszperger pisał o terminie próby Króla pasterzy, więc prawdopodobnie należał do grona amatorów biorących udział w prywatnej premierze u Faustyna Żylińskiego. Prośbę o skomponowanie muzyki napisał też nieznany autor w maju 1856 r., dołączając tekst wiersza2. Jednak coraz więcej miejsca w pracach Kolberga zajmowała muzyka ludowa. Kontynuowanie przez niego badań nad folklorem po roku 1846 wymaga podkreślenia. Rabacja galicyjska zimą 1846 roku, tragiczna dla wielu rodzin szlacheckich wymordowanych przez chłopów, nieudane powstanie krakowskie, później przebieg Wiosny Ludów w Poznańskiem i w Galicji i wynikające z tych wydarzeń wnioski spowodowały m.in. zmianę nastawienia do twórczości ludowej. Wielu z niedawnych apologetów literatury ludowej przestało się nią w ogóle zajmować, uznając, że romantyczna teoria o inspirującej roli folkloru i o jego wielowiekowej tradycji jest błędna. Formułowano też nowe tezy na temat folkloru, jego źródeł, stopnia zachowania w nim śladów dawnej literatury ustnej i przenikania do niego wątków i motywów z innych kręgów kulturowych – kościoła, dworów i miast, a za ich pośrednictwem z całej literatury europejskiej i poza­europejskiej. 1 Faksymile szkicu tego utworu opublikowano w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 138–139, nr 34. W rękopisie nad nutami Kolberg zapisał: „Matuszewska do Matuszewskiego”, a na końcu: „Powinszowania w dniu urodzin sędziwemu mężowi od żony, z którą kilkadziesiąt lat przeżył”. 2 List nieznanego autora z 26 V 1856 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 60. Zachował się rękopis tej pieśni, zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 46–47, nr 10, w rkp. nad nutami notatka Kolberga: „Krakowiak posłany Frybenowi” przytoczona w komentarzu rewizyjnym D. Idaszak, s. 151 tamże. Wydane w 1857 r. Trzy pieśni J.B. Zaleskiego Kolberg dedykował Karolinie Fryben, śpiewaczce, która w latach 1856–1857 występowała w Warszawie. Nieznany bliżej Fryben, któremu Kolberg wysłał Krakowiaka, był prawdopodobnie autorem listu, a także krewnym śpiewaczki. 105 �Krańcowe stanowisko w tej kwestii zajął Ryszard Berwiński (1819–1879), przedtem rewolucyjny poeta romantyczny, parę lat wcześniej zbieracz bajek w Wielkopolsce. Osadzony w więzieniu w Berlinie za udział w spiskach w 1846 r., wstrząśnięty wypadkami w Galicji i załamaniem się Wios­ ny Ludów, zajął się studiami nad folklorem, a zwłaszcza nad wierzeniami. Jeszcze w berlińskim Moabicie zebrał materiały, a że – jak ironicznie pisał we wstępie – miał tam „obok dogodnego wczasu do pracy”, także dostęp do literatury, głównie niemieckiej, przygotował pracę Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, wydaną w dwu tomach w roku 1854. Poznański wydawca parę lat później dał książce nową kartę tytułową, bliższą jej treści: Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych. Zasadniczą tezę studium sam autor streścił następująco: Lud nie ma nawet samodzielnej twórczości ducha, a jeśli ją ma, to w takiej tylko mierze mutatis mutandis jak dziecko. Siła jego ducha, a raczej wyobraźni, jest tylko raczej reproduktywną1. Teza ta była przedmiotem polemik, w których brał udział także Kolberg w okresie pracy nad Krakowskiem, do czego trzeba będzie jeszcze wrócić. Kolberg nie zaprzestał prowadzenia badań terenowych i przygotowywania do druku melodii ludowych, jego przekonanie o wysokiej wartości samodzielnej twórczości ludu i jego fascynacja wykonawstwem nieuczonych instrumentalistów, śpiewaczek i śpiewaków były ugruntowane i pozostały niezmienne. Równie ważne było dla niego archiwizowanie muzyki ludowej na potrzeby przyszłych prac naukowych. W pierwotnej redakcji wstępu do Pieśni ludu polskiego, powstałej prawdopodobnie około roku 1849, pisał: Starannie wyświetlić początek, wpływ i ważność tych melodii będzie skutkiem obecnych około zachowania ich zabiegów i popchnie naprzód wszelkie badania historyczno-muzyczne2. Dlatego w dalszym ciągu gromadził pieśni i melodie i przygotowywał nowe ich edycje. Po zakończeniu druku Pieśni ludu weselnych, a przed R.W. Berwiński Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, T. 2, Poznań 1854, s. 216. 2 Rękopis tej pierwotnej wersji wstępu przytoczony jest w tomie O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do t. 1 (DWOK T. 70), s. 3–5, przytoczone zdanie na s. 4. 1 106 �wydaniem nowego zbioru pieśni, tj. w latach 1849–1856, przeprowadził badania terenowe w wielu regionach Królestwa i znacznie powiększył swoje zbiory. Około czterdzieści lat później w itinerarium, spisując swe wycieczki z tych lat, wymienił przede wszystkim miejscowości z Mazowsza, ale także z Radomskiego, Kieleckiego, Kaliskiego i z tej części Krakowskiego, która znajdowała się w granicach zaboru rosyjskiego, m.in. z okolic Ojcowa. Były to podróże raczej krótkie, na niedzielę i święta, gdyż z powodu pracy zawodowej rzadko miał możliwość wyjazdu na dłużej. Nie znano wówczas urlopów wypoczynkowych, a zwolnienie z pracy przysługiwało tylko w bardzo ważnych sprawach rodzinnych i zdrowotnych, z czego co najmniej trzykrotnie skorzystał Kolberg w latach 1855, 1857 i 1858. W jego papierach osobistych zachowało się pismo z 23 sierpnia 1855 r. „Urlop dla J.P. Oskara Kolberg, buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej” o następującej treści: Wskutek prośby p. Kolberg na dniu wczorajszym wniesionej, Dyrekcja udziela mu niniejszym urlop na dni 28 w celu udania się w gubernią radomską do Buska i Solca dla poratowania zdrowia1 . Każdy wyjazd poza rogatki warszawskie wymagał paszportu pozwalającego na pobyt tylko na określonym w nim terenie, a wydawanego po odpowiednim uzasadnieniu. Takim paszportem był przytoczony wyżej dokument, który równocześnie umożliwiał poruszanie się po wyznaczonej w nim guberni radomskiej. Na jego odwrocie odnotowano powrót do Warszawy dnia 19 września, a wyżej widnieje kilka potwierdzeń pobytu, m.in. notatka: Widziano w urzędzie wójta gminy Łubnice, gdzie W-y Oskar Kolberg kurację solanką odbywał. Obecnie służy do powrotu do Warszawy, Sichów, dnia 28/9 września 18552. Następny raz z urlopu dla poratowania zdrowia skorzystał dopiero po zakończeniu druku Pieśni ludu polskiego, w połowie roku 1857. Wyjechał wtedy na dłużej, m.in. był w Krakowie, w Zakopanem i Szczawnicy, a potem za granicą. 1 2 Dokument w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 49. Tamże. 107 �Swe badania terenowe i kontakty z ludowymi wykonawcami w latach poprzedzających wydanie Pieśni ludu polskiego opisał w liście do Józefa Ignacego Kraszewskiego, któremu tom ten wysłał w czerwcu 1857 r.: Co do sposobów zbierania i zdobywania tych pieśni, tyle tylko powiem, że niemało przy tym zaznałem trudności, a nawet i przykrości. Trudności te leżały w nieufności naszego ludu, w niechęci, jaką ma do powierzania swoich pieśni obcemu (tak nazywa każdego w paletocie lub surducie), w jego niecierpliwości okazywanej przy powtarzaniu kilkakrotnym jednejże zwrotki itp. Nieraz przyszło mi w brudnej izbie, przy obawie o własną skórę, wśród duszącego dymu, wyziewów i gwaru tłumnie zgromadzonego i cisnącego mnie ludu, bez światła prawie stenografować ulatujące dźwięki skrzypka i nieraz w lesie na pniu drzewa lub w polu na własnym kolanie albo na karku towarzysza wędrówki wpisywać nuty — a przy tym usuwać podejrzenia nastręczające się często co do szkodliwych niby celów lub skutków mego zbierania itd.1 Tak trudne warunki zapisywania melodii i tekstów były częstsze w pierwszych latach folklorystycznych wycieczek Kolberga, ale zdarzały się także później, jeżeli prowadząc badania terenowe, nie miał oparcia w osobach mieszkających w danej okolicy, rozumiejących ich cel i znaczenie i ułatwiających mu kontakty z ludowymi wykonawcami. Jak już tu zaznaczono, Pieśni ludu weselne były ostatnią publikacją folkloru, w której Kolberg wokalne melodie ludowe opatrywał własnym akompaniamentem. Nie wiadomo dokładnie, kiedy zdecydował o zaniechaniu dotychczas stosowanej metody opracowywania melodii ludowych. Stało się to na przestrzeni lat dzielących druk ostatnich fragmentów artykułu z pieśniami weselnymi w „Bibliotece Warszawskiej” i pierwszych anonsów prasowych o przygotowaniu nowego tomu, czyli między rokiem 1849 a początkiem 1854. W pracach o Kolbergu rezygnację z akompaniamentu tłumaczono zwykle niskimi ocenami, dotyczącymi nie tylko opracowań pieśni ludowych, ale także jego własnych utworów. Dołączanie do oryginalnej melodii wokalnej akompaniamentu instrumentalnego, stosowane przez Kolberga w latach 1842–1849, było przyjęte powszechnie wobec pieśni ludowych przez jego poprzedników, często znakomitych muzyków, i aprobowane przez zbieraczy tekstów. Ten sposób wydawania polskiego folkloru sprzyjał jego popularyzacji w środowiskach uprawiających „muzykowanie 1 List do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 74. 108 �domowe”. Zaniechanie przez Kolberga oddawania do druku opracowania służącego równocześnie i dokumentacji, i popularyzacji twórczości ludowej wynikało raczej z własnej refleksji na temat zadania, jakie przed nim stoi, niż z reakcji na recenzje, i wiązało się z dochodzeniem do głosu nowych nurtów w poglądach na folklor i metody jego wydawania drukiem. Jakkolwiek oceniany jest akompaniament dodawany przez Kolberga do ludowych melodii wokalnych, dziś stwierdzić możemy, że początkująca folklorystyka około roku 1850 wyczerpała model opracowywania do druku pieśni ludowych przyjęty od czasu rozprawy Józefa Królikowskiego z roku 1818 i wydania przez Karola Lipińskiego melodii do Pieśni polskich i ruskich… Wacława Zaleskiego w roku 1833. Zbiory pieśni nie mogły już pełnić dwu różnych funkcji, innego opracowania wymagały publikacje potrzebne do badań naukowych, a innego służące popularyzacji ludowej muzyki. W połowie wieku XIX w wypowiedziach o folklorze w prasie i innych publikacjach nasiliły się głosy najpierw o zmianach w obserwowanej prawie od początku wieku twórczości ludowej, a później wręcz o jej zanikaniu. Z naturalną zmiennością folkloru zbiegły się wtedy procesy gospodarcze i społeczne wynikające ze stopniowej likwidacji pańszczyzny oraz z uprzemysłowienia niektórych regionów, co powodowało przemieszczanie się ludności wiejskiej do ośrodków fabrycznych. Pańszczyzna, a z nią przywiązanie chłopa do ziemi, zostały zniesione w zaborze rosyjskim najpóźniej, dopiero w marcu 1864 r. Jednak już likwidacja granicy celnej między Królestwem a Rosją w październiku 1850 r. przyczyniła się do szybkiego rozwoju przemysłu w Warszawie i powstawania fabryk także w innych miastach, z czym wiązało się gwałtowne zapotrzebowanie na robotników. Najbardziej znanym skutkiem otwarcia nowych rozległych rynków zbytu jest rozwój włókiennictwa w Łodzi. Głosy o zanikaniu pieśni ludowych i potrzebie ich utrwalania pojawiały się już wcześniej. M.in. poeta Stefan Witwicki (1802–1847) pisząc w r. 1830 o muzyce ludowej jako tworzywie dla kompozytorów opery narodowej, stwierdzał: „[...] życzyć bardzo należy, aby nuty naszych śpiewów gminnych, podobnież jak i same pieśni, zostały zebrane i ogłoszone, [...] gdy śpiewy krajowe znacznie się już między ludem przytłumiają”1. J. Lipiński, opisując w roku 1842 wesele w Wielkopolsce, dodał: „[...] ale pieśni przy tym obrzędzie używane giną powoli”2. W okresie szybkiej industrializacji Królestwa 1 2 S. Witwicki Piosnki sielskie, Warszawa 1830, s. XIX–XX. J.J. Lipiński Porządek obrzędu weselnego ..., s. 285. 109 �wypowiedzi takie stają się alarmistyczne, np. w „Bibliotece Warszawskiej” w roku 1859 czytamy: Jak wszystko wokoło nas nagle się zmienia i przeistacza, tak i lud nasz ulega tym zmianom. W pobliżu Warszawy i innych miast większych polskich traci właściwą charakterystykę, zrzuca ubiór dawny, zapomina melodii i piosnek swoich1. Kolberg zauważał zjawisko zmienności folkloru związane z procesami gospodarczymi i społecznymi, a także jego naturalną skłonność do tworzenia wariantów. We wstępie do Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 r. pisał m.in.: W jednej i tej samej wsi zdarzało mi się niekiedy słyszeć po parę odmian jednejże pieśni; w sąsiedniej wsi już inaczej śpiewano, gdy tymczasem o kilkanaście mil dalej pierwsza melodia znów wypływała. Bywały przypadki, że taż sama osoba po kilku latach zmieniała nieco tok melodii, co już (choć nie ze wszystkim) zacierało pierwotny jej wyraz; a cóż dopiero gdyby ją przyszło usłyszeć po latach kilku lub kilkudziesięciu. Pieśń jest po większej części tradycyjną; więc czas, stosunki ludzi zobopólne, zmiana trybu życia, moda, która z dworca szlacheckiego zaczyna już do chaty wieśniaczej zaglądać, wreszcie osobistość śpiewaka (jego muzyczne usposobienie) i mnóstwo innych okoliczności wciąż na nią wpływają w nieskończonych odcieniach. Ruch tu, jak wszędzie gdzie życie, nieustanny [...]2. Pisał więc o zmienności pieśni, wskazywał niektóre przyczyny powstawania wariantów, stopniowego zapominania niektórych pieśni i pojawiania się nowych, ale nie sugerował zanikania folkloru. V [Sytuacja w Królestwie Polskim po klęsce Rosji w wojnie krymskiej. – Powstanie nowego programu edytorskiego Kolberga i wydanie przez niego Pieśni ludu polskiego w latach 1856–1857. – Oceny tego zbioru przez współczesnych.] W marcu 1855 r. zmarł car Mikołaj I, po nim rosyjski tron objął Aleksander II (1818–1881). Z tymi faktami i Rosjanie, i Polacy wiązali nadzieje na zmiany. W roku następnym, 30 marca, zawarty został w Paryżu pokój po 1 2 Wiadomości literackie, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3, s. 260. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1 ), s. VI. 110 �przegranej przez Rosjan wojnie krymskiej toczonej z Turcją, Anglią, Francją i Sardynią od 1853 r. W rosyjskiej polityce wewnętrznej, także wobec Polaków, nastąpiła „odwilż posewastopolska”, nazwana tak w związku ze zdobyciem Sewastopola przez wojska koalicji antyrosyjskiej po blisko rocznej obronie twierdzy. Dla Polaków ważne było ogłoszenie amnestii, dzięki czemu stopniowo zwalniano tysiące skazańców wywiezionych wcześniej na Syberię lub wcielonych karnie do wojska rosyjskiego. W Królestwie po objęciu władzy przez nowego panującego spodziewano się liberalizacji prawa. Doszło rzeczywiście do pewnego złagodzenia cenzury, ułatwienia podróży zagranicznych, zawieszenia na kilka lat poboru do wojska i powstania w Warszawie pierwszej od wielu lat wyższej uczelni – Akademii Medyko-Chirurgicznej. Zniesiony został stan wojenny trwający w Królestwie od roku 1833. Większość nadziei przekreśliło słynne zdanie Aleksandra II skierowane do przedstawicieli szlachty w czasie jego wizyty w maju 1856 r. w Warszawie: „Żadnych marzeń, panowie! Szczęście Polaków zamyka się tylko w zupełnym zlaniu się z Rosją”. Poszerzenie wolności słowa przez zniesienie części zapisów cenzury sprzyjało pewnemu ożywieniu intelektualnemu, ale od wielu już lat brakowało w Warszawie i w całym zaborze rosyjskim polskich instytucji naukowych, które mogłyby finansować i koordynować badania. Jerzy Jedlicki w drugim tomie Dziejów inteligencji polskiej dotyczącym lat 1832–1864 pisze: Kultura polska w połowie tak dumnego ze swych osiągnięć XIX wieku stawała się z wolna domeną cierpliwych, pracowitych, lecz niedokształconych samouków. To dla nich i przez nich wymyślony został ideowy projekt prac organicznych, jedyny, jaki mógł dać im poczucie użyteczności obliczonej na daleką wprawdzie, ale, zdawało się, realną przyszłość. Jeśli patrzeć, co trwałego pozostawiło po sobie to pokolenie inteligencji, to wypadnie wskazać przede wszystkim na zainicjowanie pomnikowych wydawnictw źródłowych1. Nowe edycje źródeł i prac już znanych, lecz trudno dostępnych, a także pierwsze wydania ważnych zbiorów dokumentów i innych rękopisów były konieczne dla kontynuowania badań nad historią Polski i jej kulturą 1 J. Jedlicki Błędne koło..., s. 179–180. J. Jedlicki dodaje: „Zasady sztuki edytorskiej dopiero się ustalały i mierzyć tych publikacji dzisiejszą miarą niepodobna. Myślą, jaka im przyświecała, było ocalenie przeszłości dla potomnych”. 111 �i niezbędne dla istnienia polskiej humanistyki. We Lwowie działania takie podjął historyk August Bielowski (1806–1876), dyrektor Ossolineum, poddanego wprawdzie kurateli rządu austriackiego, ale jedynego wówczas w zaborze austriackim polskiego ośrodka naukowego, niezależnego, ponieważ finansowanego z zapisów prywatnych. W roku 1852 opublikował Program wydania pomników historycznych Polski, potem dwa początkowe tomy wielkiej edycji źródłowej Monumenta Poloniae historica (wyd. 1864 i 1872), kontynuowanej przez Akademię Umiejętności pod kierunkiem Wojciecha Kętrzyńskiego. Bielowski opracował też drugie wydanie Słownika języka polskiego Samuela B. Lindego (wyd. 1854–1861), uzupełnione na podstawie rękopisów autora. W Wielkopolsce Tytus Działyński (1796–1861), założyciel Biblioteki Kórnickiej, udostępniał do publikacji źródła historyczne ze swoich zbiorów i zapoczątkował Acta Tomiciana (8 tomów w latach 1852–1860). J. Jedlicki, pisząc o wymienionych wyżej pracach edytorskich, wskazuje także wydanie w Warszawie w r. 1853 oryginału łacińskiego O obrotach ciał niebieskich Mikołaja Kopernika razem z pierwszym polskim przekładem tego dzieła autorstwa Jana Baranowskiego (1800–1879), dyrektora obserwatorium astronomicznego w Warszawie. Do inicjatyw takich należała wydawana przez Samuela Orgelbranda Encyklopedia powszechna, opracowywana przy udziale przedstawicieli całego polskiego środowiska naukowego (28 tomów w latach 1859–1868). Pewne znaczenie dla popularyzacji dziejów Polski i jej literatury miała wydawana od roku 1855 przez Józefa Kazimierza Turowskiego w Sanoku seria „Biblioteka Polska”. Były to tomiki zawierające głównie dzieła klasyków staropolskich, w tym także kroniki, drukowane szybko i niedbale, ale tanie, rozprowadzane w całej Galicji i przenikające do zaboru rosyjskiego i pruskiego. Działania te w większości miały charakter misji patriotycznych, a nie dochodowych inicjatyw księgarskich. Do takich ambitnych przedsięwzięć edytorskich J. Jedlicki zalicza także Pieśni ludu polskiego Kolberga z roku 1857 – „jakby zapowiedź monumentalnego dzieła, które należy już do epoki postyczniowej”1. Potrzeba badania i publikowania twórczości ludowej nie tylko jako materiału dla artystów piszących lub komponujących „w duchu narodowym” czy świadectw zapomnianej pierwotnej kultury przedchrześcijańskiej, ale jako jednego z elementów współczesnej kultury narodowej, stawała się 1 J. Jedlicki Błędne koło…, s. 180. 112 �coraz bardziej oczywista. Kolberg, należący wtedy do niewielkiego w Warszawie grona ludzi czynnie zainteresowanych folklorem, nie tylko zdawał sobie sprawę z potrzeby naukowego badania muzyki ludowej, ale też był twórcą i realizatorem nowego i nowoczesnego programu edytorskiego w tym zakresie, czego pierwszym etapem był wydany w latach 1856–1857 tom Pieśni ludu polskiego. W czasie odwilży posewastopolskiej mógł pojawić się w tytule przymiotnik „polski”. Kolberg w ciągu kilkunastu lat, które upłynęły od początku jego badań terenowych i pierwszych wypowiedzi publicznych na temat muzyki ludowej, odczuwać musiał coraz silniejszą presję warszawskiego środowiska – pisarzy, dziennikarzy i artystów, aby kontynuować gromadzenie i publikowanie folkloru muzycznego. Był uznawany za szczególnie uzdolnionego w tym kierunku i dlatego zobowiązanego do utrwalenia muzyki ludowej, tym bardziej że nikt inny nie zajmował się wówczas jej badaniem w terenie. W roku 1856 rozpoczął edycję nowatorskiego zbioru pieśni i we wstępie do niego pisał: Muzyka jest głównym przedmiotem niniejszego zbioru. Do każdej pieśni dołączam właściwą jej nutę. Uderzony wcześniej oryginalnością i krzepkością pieśni ludowych, od lat kilkunastu robiłem wycieczki po kraju w celu skrzętnego i wiernego ich spisywania; toteż pochlebiam sobie, że w nieprzebranym u nas źródle melodyj zaczerpnąłem najciekawszy jej zapas; taki przynajmniej, jaki już potrafi dokładnie oznaczyć muzykalność ludu naszego. Oddaję nutę w nieskażonej prostocie (tj. o ile skażenie nie pochodzi z winy śpiewających), tak jak wybiegła z ust ludu, bez żadnego przystroju harmonijnego, bo mam przekonanie, że najdzielniejszą jest w samorodnej, niczym niezmąconej czystości, jak ją natura natchnęła. […] Śledzenie szczegółowe rozwoju melodyj, je[go] przyczyn i następstw, należy do historii i filozofii muzycznej i może mieć miejsce dopiero po jak najdokładniejszym zebraniu melodyj nie już jednego ludu, ale wszystkich innych ludów. Nim to nastąpi, rozpatrzenie się w tym, co się pozyskało, do nader ciekawych doprowadzić nas może wniosków rozszerzających wiedzę i estetykę muzyczną1. Pieśni ludu polskiego wydane w sześciu zeszytach w latach 1856–1857 miały być pierwszym tomem zespołu źródeł służących do „oznaczenia muzykalności ludu naszego”. Rozpoczęty wówczas przez Kolberga program 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. V–VI. 113 �edytorski miał służyć udokumentowaniu aktualnego stanu folkloru pieśniowego i muzycznego poprzez wydanie wielu wariantów wszystkich gatunków pieśni i melodii z całej Polski, z różnych regionów, a nawet z różnych ich okolic, w odrębnych, specjalnie im poświęconych tomach. Nie zawsze wówczas rozumiano ten zamysł, nie zawsze też był on aprobowany, ponieważ wydawanie drukiem tak licznych utworów ludowych i traktowanie ich wariantów jako pełnoprawnych cząstek kultury narodowej nie było oczywiste dla wszystkich krytyków, muzyków i literatów. Plan nowej wielotomowej serii edytorskiej powstał zapewne około roku 1849, tj. w trakcie druku ostatniej części Pieśni ludu weselnych. Nie wiadomo, czy już wtedy Kolberg postanowił zaniechać opracowywania akompaniamentu do wydawanych melodii wokalnych, jest to jednak bardzo prawdopodobne. W styczniu 1854 r. „Biblioteka Warszawska” donosiła, że książka jest gotowa1. Zezwolenie cenzury, drukowane w tym czasie na odwrotach stron tytułowych, ma datę 14 lipca roku następnego, ale druk rozpoczął się dopiero w połowie roku 1856, ponieważ ponad dwa lata zajęły Kolbergowi starania o nakładcę. Nie znalazł w tym czasie ani profesjonalnego wydawcy, ani innej osoby skłonnej zaryzykować pieniądze potrzebne na druk. Rozpisał wprawdzie subskrypcję, nie zebrał jednak dostatecznej sumy od przyszłych nabywców i w końcu sfinansował ten tom w znacznej mierze z własnych oszczędności. A w porównaniu do wydawanych dotąd zbiorów pieśni ludowych koszt był duży, na co wpłynęło dziesięć barwnych litografii i blisko 900 zapisów nutowych. Tom Pieśni ludu polskiego, określony przez Kolberga jako „seria pierwsza” planowanego wielotomowego wydawnictwa, składa się z dwu odmiennych części. Pierwsza ma tytuł „Dumy i pieśni” i zawiera utwory z całej Polski, tu podstawą wyboru był tekst, nie melodia. W drugiej, zatytułowanej „Tańce”, zamieszczone są melodie instrumentalne i wokalne z okolic Warszawy, często z przyśpiewkami. Termin „duma” był wtedy stosowany przez wydawców pieśni ludowych głównie dla ballad, a Kolberg dla tekstów w części pierwszej użył we wstępie określenia „dumy i pieśni dłuższe”. Dumami nazywał pieśni fabularne, przede wszystkim te, które dziś nazywamy balladami. W pierwotnej wersji wstępu określił krótko ich specyfikę2, Notatka w Doniesieniach literackich, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 1, s. 184, autorem był prawdopodobnie K.W. Wójciki. Podobne informacje w „Dzienniku Warszawskim” 1854, nr 27. 2 Zob. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement... (DWOK T. 70), s. 3. 1 114 �ale pominął tę próbę zdefiniowania gatunku w ostatecznie drukowanym wstępie. Zawarł w nim jednak inne ważne uwagi o muzyce i pieśniach ludowych. Wskazał na ich zmienność, zależnie od okolicy i upływu czasu dzielącego wykonania tej samej pieśni, scharakteryzował śpiew i głos ludowych wykonawców, rytm, tempo i akcentuację ich śpiewu, omówił tańce, podając kilkanaście nazw stosowanych dla nich na wsiach, lecz nie zajmując się choreografią, wymienił także najczęściej używane instrumenty i opisał sposób gry na nich. W części poświęconej balladom i „pieśniom dłuższym” prawie wszystkie teksty opatrzone są zapisem nutowym, tylko 29 na 444 pozbawionych jest melodii. O ważności muzyki i jej braku w zbiorach swoich poprzedników pisał we wstępie: A tak, prawie bez muzyki, rzec można, że zbiory ich objawiły się tylko w pół-życiu, w połowie swojej istoty, bo treść i melodia uzupełniają się, podnoszą wzajemnie, jedną wspólną stanowiąc całość, a często melodia, ta część mniej określona, mniej materialna, stanowi całą piękność pieśni1. W pierwszej części Pieśni ludu polskiego opublikowane są warianty czterdziestu jeden wątków, spośród których trzydzieści trzy są dziś klasyfikowane jako ballady2. Bogaty zasób zapisów terenowych i staranne wykorzystanie dostępnej literatury pozwoliły Kolbergowi przedstawić pieśni balladowe w zróżnicowanych wersjach z terenu prawie całej Polski. Ponad połowa z nich jest reprezentowana przez kilka lub kilkanaście wariantów, a najbardziej znane mają ich po kilkadziesiąt, np. ballada „Stała się nam nowina” ma 29 wariantów, „Wyjechał pan z chartami na pole” – 30 wariantów, a „Jasio konie poił” – aż 54. Najliczniejsze są warianty z regionów leżących w Królestwie, pochodzące zwykle z własnych materiałów Kolberga. Spoza zaboru rosyjskiego, z okolic, w których bywał krótko lub w których nie zdążył jeszcze sam przeprowadzić badań, zamieścił znacznie mniej pieśni. Wśród utworów zawartych w pierwszej części tomu znajdują się zapisy unikatowe, nienotowane przez poprzedników Kolberga i również później w badaniach innych folklorystów potwierdzone tylko sporadycznymi 1 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. V. Zob. E. Jaworska Katalog polskiej ballady ludowej, Wrocław 1990, m.in. s. 17. 115 �przykładami1. Poza właściwymi balladami uwagę Kolberga zwróciły teksty nazwane przez Juliana Krzyżanowskiego bajkami-śpiewankami, to jest bajki, w których istotną funkcję pełnią pieśni nie występujące samodzielnie, a znane jedynie z tych utworów. W Pieśniach ludu polskiego zamieścił kilka przykładów takich „śpiewanek”. Należą do nich trzy warianty melodii i tekstu pochodzące z bajki „Maliny”, wykorzystanej przez Słowackiego w Balladynie, a także cztery warianty z bajki „Wąż-narzeczony”. Zainteresował go też folklor złodziejski, zapisał aż dwanaście wariantów pieśni „Nasza karczmareczka dobrze sobie żyje”. Spośród kilkuset tekstów w części pierwszej tylko 85 pochodzi ze zbiorów wydanych drukiem wcześniej lub z badań innych osób. Zwraca przy tym uwagę stosunkowo duża liczba ballad z Mazur. Zapisane one zostały w latach 1836–1840 przez Gustawa Gizewiusza (1810–1848), protestanckiego kaznodzieję z Kraplewa. Jego rękopis pt. Pieśni ludu znad górnej Drwęcy dotarł do zbiorów Kolberga za pośrednictwem Kazimierza W. Wójcickiego2. Zauważyć trzeba, że do zapisów pieśni czerpanych z publikacji Kolberg dodawał czasem zanotowane przez siebie melodie, jeżeli w wykorzystanym źródle był tylko tekst. Sam o takiej praktyce pisał: „[…] nie omieszkałem wcielić do mego zbioru i tego, co inni skrzętni badacze różnymi czasy nagromadzili, o ile mi się tylko właściwa melodia nawinęła”3. W nocie loka1 Do unikatów należy np. ballada „Gnała pastereczka doliną” (nr 21, s. 224 w DWOK T. 1) opublikowana przez Kolberga na podstawie własnego zapisu terenowego, a także dwie ballady, których teksty pochodzą z rękopisu G. Gizewiusza: „Był tam stołarz mieszkający” (nr 23, s. 235 w T. 1) i „Wszystkim ludziom jest świadomo” (nr 29, s. 255 w T. 1); zob. E. Jaworska Katalog polskiej ballady ludowej…, tam wątki nr 11, 32 i 65. 2 K.W. Wójcicki manuskrypt ten dostał od G. Gizewiusza prawdopodobnie około roku 1844, ale nie wiadomo, kiedy przekazał go Kolbergowi. Zbiór Gizewiusza wykorzystał Kolberg w Pieśniach ludu polskiego, zamieszczając tam 35 tekstów i 8 melodii pochodzących z tego źródła. We wstępie do Pieśni ludu polskiego pisał, że rękopis Gizewiusza wzbogacił jego tom „trzydziestu kilku melodiami i znaczną ilością tekstu”, jednak Gizewiusz zapisał melodie tylko do 32 pieśni z blisko 400 znajdujących się w jego rękopisie, w tym 8 do ballad. Zob. w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. XXXI–XXXII. Pozostałe zapisy wykorzystał Kolberg w monografii Mazury pruskie, pozostawionej w rękopisie, a wydanej w r. 1966 (T. 40 DWOK). Rękopis Gizewiusza, którego pełny tytuł brzmi: Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane od 1836 do 1840 roku, został wydany w Poznaniu w 2000 r. w opracowaniu i ze wstępem Danuty Pawlak. 3 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. XI. 116 �lizacyjnej podawał wtedy zwykle nazwę miejscowości, z której pochodziła muzyka. Łączenie melodii pochodzącej z własnych badań z tekstem zapisanym przez innych, tj. kontaminacje zapisów różnych osób wykonanych w różnym czasie, zastosował Kolberg do niektórych tylko spośród pieśni przejętych ze źródeł drukowanych lub z rękopisu Gizewiusza, jeśli tam pozbawione były zapisu nutowego. Innym zabiegiem redakcyjnym, przyjętym w tej części tomu dla pewnej liczby pieśni, jest zamieszczanie w druku zamiast ich pełnego tekstu tylko pierwszej zwrotki wpisanej pod melodią i opuszczanie zwrotek następnych lub niektórych środkowych, podobnych do znajdujących się w wariantach poprzedzających. Wtedy pominięte fragmenty zastępował odsyłaczami do odpowiedniego pełnego tekstu. Dotyczy to częściej tych pieśni, które w tomie znalazły się w licznych odmianach1, przy czym – jak wskazują zapisy terenowe – opuszczenia te często powstały już w trakcie notowania pieśni podczas badań. Jeżeli brać pod uwagę tylko część tomu poświęconą balladom, to uznać trzeba, że zdanie ze wstępu: „Muzyka jest głównym przedmiotem niniejszego zbioru” nie oddaje w pełni jej zawartości. Równorzędny przedmiot stanowią tam teksty, wprawdzie prawie wszystkim towarzyszy zapis nutowy, ale porządku materiałów nie wyznaczają melodie, a teksty — ich warianty są grupowane razem pod wspólnym numerem, niezależnie od tego, jak bardzo różnią się ich melodie. Druga część ma tytuł „Tańce” i podtytuł: „Polskie tańce, mazury, kujawiaki (obertasy), walce” i zawiera 466 melodii, większość z tekstami przyśpiewek. Wśród nich tylko dwie mają podane metrum 44, wszystkie pozostałe są w metrach nieparzystych. Pochodzą z okolic Warszawy i były zapisane w miejscowościach, które dziś często są dzielnicami tego miasta. Nie wszystkie melodie i zamieszczone pod nutami przyśpiewki wykonywano w czasie tańca, o czym Kolberg pisał we wstępie: Śpiewki takie nie zawsze lud w tańcu lub w karczmie przy kieliszku nuci, owszem słyszeć one się często dają przy robocie w domu i na polu, podczas żniw, sianożęci, w ogrodzie, na paszy za bydłem, także przy dojeniu krów, w czasie jazdy, przy kołysce. Nieprzebrana ich mnogość jest owocem chwilowego 1 O ile zachował się rękopis pełnego tekstu takiej pieśni (np. dla nr 3l, 14i, 25h), brakujące fragmenty przytaczano w przypisach źródłowych w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70). 117 �natchnienia podnieconego trunkiem i miejscowymi okolicznościami, do czego lada codzienna przygoda dać może pochop; inne wszakże są znane i śpiewane powszechnie na równi z dłuższymi pieśniami i dumami, zwłaszcza gdy w sobie zawierają pewną sentencją. Niektóre są odłamkami większych dum1. Teksty przyśpiewek musiał Kolberg poddać przed drukiem selekcji, odrzucając zbyt rubaszne, niecenzuralne, ponieważ „mimo rozlanego w nich humoru i czucia nie zawsze godzą się z przyzwoitością i dobrym smakiem”2. Poza ludowymi zanotował Kolberg i zamieścił wśród tańców także kilka utworów kompozytorów działających w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku, podając ich nazwiska nad melodiami. Są to kompozycje Józefa Elsnera, Jana Stefaniego3, Józefa Damsego i Adama Tarnowskiego, pochodzące z ich utworów scenicznych. Trudno dziś w każdym z tych wypadków ocenić, czy kompozytorzy ci wykorzystali motywy ludowe, czy też ich utwory stały się tak popularne, że zostały przeniesione przez publiczność teatralną do folkloru podmiejskiego. Pewien wpływ na upowszechnianie się utworów pochodzących ze sceny teatrów warszawskich mógł mieć repertuar katarynek, bardzo wówczas popularnych, których właściciele szybko reagowali na nowości4. Tom zamknął Kolberg obszerną „Tabellą miast i osad miejskich, o których uczyniono wzmiankę w niniejszym zbiorze z wykazaniem ich położenia geograficznego”. Była to odpowiedź na postulat Sikorskiego przedstawiony w recenzji dwu pierwszych zeszytów Pieśni ludu polskiego, więc jeszcze przed zakończeniem druku książki, a dotyczący not lokalizacyjnych zamieszczanych nad melodiami i określających geograficzne pochodzenie pieśni. Kolberg formułował je najczęściej dwuczłonowo, np. „od Żychlina O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. X. Tamże. 3 O Janie Stefanim, kompozytorze muzyki do Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego, pisał K.W. Wójcicki: „[…] przejęty potrzebą poznania muzyki polskiej ludowej, co niedziela i święto wyjeżdżał na wieś, aby się nasłuchał pieśni, napatrzył tańców ochoczego ludu naszego. Wracał do miasta, a mając świeżo w pamięci sielską melodię, zasiadał i podkładał pod libretto Bogusławskiego.” Zob. K.W. Wójcicki Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 1, Warszawa 1855, s. 67. 4 J. Sikorski w artykule Muzyka i katarynka („Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski” J. Jaworskiego na rok 1854, s. 102) pisze: „A i tak słyszeć można odwieczne piosnki na deskach teatralnych posiwiałe, wygrywane po tysiączny raz na katarynce [...]”, katarynki wspomina też Kolberg we wstępie do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. IX oraz w przytaczanym już szkicu autobiografii. 1 2 118 �(Chochołów)”, „od Wyszkowa (Głuchy, Niegów)”, „od Osterode (Kraplewo)”, „od Łagowa (Paprocice, Lechówek)”. Pierwsza nazwa w intencji Kolberga informowała o okolicy, w której pieśń czy melodia jest znana i popularna, druga o miejscu zapisu lub miejscowości, z której pochodził wykonawca. Sikorski w recenzji pisał: Oznaczenie miejscowości, skąd pieśń i melodia wzięte, także wyraźniejsze by się zdało. Mało to objaśnia, gdy przeczytamy, że te pieśni od Dzikowa, Łagowa, Kowalewa itd., bo któż wie, o jakim Dzikowie, Łagowie i Kowalewie mowa. Nawet małe miasteczka wymienione niewiele pomogą, bo o wielu z nich mało kto słyszał, mianowicie jeśli trochę odleglej od środka kraju leżą. Miasta powiatowe, okręgowe, gubernialne, prowincja wreszcie wymieniona, lepiej sobie pomagają w oznaczeniu miejscowości. Nastaję na ten szczegół, bo on tylko dla korzystniejszego użycia zbioru w mowie będącego posłuży, mianowicie pod względem badania charakterystyki prowincji i miejscowości1. Kolberg, syn kartografa, od lat podróżujący często po prowincji i mający do dyspozycji mapy ojca, nie miał kłopotów z ustaleniem położenia małych nawet miasteczek i wsi. Jednak rozumiejąc kłopoty czytelników, zgodnie z sugestią Sikorskiego w trakcie druku książki zestawił alfabetycznie w osobnej tabeli nazwy miejscowości określających okolice, dodając nazwę powiatu i państwa, w którym leżały. Zaznaczyć trzeba, że podawał nazwy trzech państw zaborczych i Królestwa Polskiego, czym podkreślał istotne dla mieszkańców Królestwa przekonanie o jego odrębności od carskiej Rosji. Większość wymienionych w tabeli miejscowości nie występuje w notach lokalizacyjnych w Pieśniach ludu polskiego, była więc ona pomyślana jako pomocniczy klucz do całej planowanej kilkutomowej serii wydawniczej. Ważnym elementem Pieśni ludu polskiego były barwne litografie przedstawiające rysowanych z natury mieszkańców wsi w strojach regionalnych. Kolberg zamieścił je „dla dopełnienia charakterystyki naszych wieśniaków”, a było to też do pewnego stopnia działanie marketingowe – kolorowe ilustracje, nie tak częste w ówczesnych drukach, zachęcały do kupienia książki. Nazwiska autorów rysunków odnotował Kolberg 1 J. Sikorski Ruch muzyczny. Pieśni ludu wydawane przez O. Kolberga, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219. Przedruk tej części recenzji J. Sikorskiego w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 134. 119 �dopiero na nowej karcie tytułowej 1 dodrukowanej w r. 1867, gdy postanowił Pieśni ludu polskiego włączyć do Ludu jako tom pierwszy tej serii wydawniczej. Wymienił tam Antoniego, swego brata, i Karola Marconiego, przyjaciela Antoniego, malarzy wspomnianych już wcześniej jako uczestników wycieczek Kolberga w pierwszych sezonach jego badań terenowych. Zachowały się wszystkie bezpośrednie pierwowzory litografii2, nie są to jednak rysunki powstałe podczas wędrówek po Mazowszu, lecz późniejsze ich kopie sporządzone na potrzeby druku. Oryginalne szkice terenowe Antoniego Kolberga i Karola Marconiego potrzebne do Pieśni ludu polskiego skopiował Wojciech Gerson i jego rysunki wykonane piórkiem i barwione akwarelą były podstawą litografii3. Prymarne rysunki dwu malarzy, Antoniego i Marconiego, nie zachowały się, brak też innych informacji na ten temat, nie mamy więc możliwości przypisania bezspornie którejkolwiek ryciny jednemu z dwu wymienionych przez Kolberga autorów4. Wykonanie litografii zlecił Kolberg firmie J.H.G. Rau w Dreźnie, z którą współpracował także później. Zaraz po rozpoczęciu druku ukazała się w „Bibliotece Warszawskiej” krótka informacja o nowym zbiorze pieśni, której autor, najpewniej ówczesny redaktor miesięcznika, K.W. Wójcicki, pisał o litografiach: Jest ona reprodukowana we wstępie J. Gajka do O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1) po s. VIII. 2 Przechowywane są w zbiorach Muzeum Etnograficznego im. F. Kotuli w Rzeszowie. Reprodukowała je K. Markiewicz w przywoływanym już tu katalogu wystawy malarstwa Antoniego Kolberga, cztery są też reprodukowane w tomie O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70). Na każdym rysunku, mimo zaznaczenia kolorów akwarelą, zamieszczony jest też krótki opis ręką Gersona, podający barwy części ubrania i noty lokalizacyjne, powtórzone przez Kolberga w podpisach i w opisie rycin na końcu książki. 3 W liście do firmy J.H.G. Rau u. Sohn w Dreźnie, która drukowała te litografie w 1856 r., Kolberg pisał, że ryciny strojów ludowych przesyła za pośrednictwem ich autora, Wojciecha Gersona. Zob. brulion listu Kolberga z końca listopada 1856 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 63–64. 4 Śladem wskazującym na autorstwo pierwowzorów dwu rycin mogą być informacje w Katalogu wystawy retrospektywnej nieżyjących malarzy polskich w salach redutowych w Warszawie (Warszawa 1898). Tam pod numerami 512–514 na s. 49 wymienione są trzy akwarele Karola Marconiego: „Kobieta, wieś Czerniaków”, „Od Piaseczna” i „Od Warszawy”, wszystkie były wtedy własnością syna Karola, Władysława Marconiego, i zaginęły w czasie powstania warszawskiego. Być może były to pierwowzory litografii zamieszczonych przez Kolberga w Pieśniach ludu polskiego, tj. rycin nr 1 „od Warszawy (Czerniaków)” i nr 10 „od Piaseczna (Obory)”, trzecią wymienioną w katalogu rycinę, „Od Warszawy”, trudno przypisać do którejś z litografii. 1 120 �Nie masz tu żadnej elegancji wymuskanej, jaką mamy we wszystkich dotąd wydanych kostiumach ludu naszego, nie wyjmując i Gersona1, ani urojonych fizjonomii, oblicza portretowane przedstawiają nam wiernie chłopków naszych, równie jak cały ubiór z najsumienniejszą ścisłością wykonane2. Wszyscy autorzy recenzji ukazujących się w latach 1856–1857 podkreślali dokumentacyjną wartość rycin dołączonych do Pieśni ludu polskiego, niezależnie od oceny całej zawartości tej antologii ballad i tańców3. Sam Kolberg miał zastrzeżenia do odwzorowania rysów dwu postaci, o czym pisał do firmy drezdeńskiej po odbiorze gotowych litografii4, ale poza tym był zadowolony z jej pracy. W „Objaśnieniu rycin”, zamieszczonym na końcu tomu, opisał stroje, podając ich kolory, wiele lokalnych nazw poszczególnych części ubiorów, a w dwu wypadkach także informacje pozwalające zidentyfikować rzeczywiste, przedstawione na rysunkach osoby – karczmarkę z Raszyna i sołtysa z Czerniakowa. Pieśni ludu polskiego zostały bardzo życzliwie przyjęte przez recenzentów i cieszyły się ich dużym zainteresowaniem — porównywalnej liczby recenzji i wzmianek w prasie wszystkich trzech zaborów doczekały się tylko pierwsze monografie wydawane w ramach Ludu. Omawiano przede wszystkim zakres publikacji i jej układ, a zawsze podkreślano ogrom pracy wykonanej przez Kolberga, od zapisywania ze słuchu melodii i tekstów bezpośrednio w terenie, poprzez wybór utworów przeznaczonych do druku, uporządkowanie ich według wątków tekstowych, wreszcie opracowanie redakcyjne. Nie wszystkie walory tej publikacji, istotne dziś dla folklorystów, 1 Wójcicki wspomina tu album: W. Gerson Ubiory ludu polskiego, Warszawa [1855], wersja francuska: Costumes polonais dessinés d’aprés nature…, litogaphiés par E. Desmaisons. Publié par Daziaro á Varsovie, Paris, Moscou et St. Petersbourg [1855]. Zob. też A. Jacher-Tyszkowa Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym, „Polska Sztuka Ludowa” R. XXIX: 1975, nr 4, s. 220. 2 [K.W. Wójcicki] Doniesienia literackie, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 422. 3 Tylko raz, kilka lat później, przy okazji wzmianki w prasie warszawskiej o podróży Kolberga na Kujawy, ryciny z Pieśni ludu polskiego spotkały się z pewnymi zarzutami: „Wiemy, iż te postacie zdejmowano z natury z fotograficzną niejako dokładnością, lecz nam nie trzeba wyłączności miejscowych, jak zyzowatego sołtysa z Czerniakowa, skrzywionego rakowskiego chłopa, my prosimy o te ogólniejsze, że tak powiem zbiorowe oblicza i postawy, które właśnie typują okolicę”, T.S…ki Wiadomości bieżące, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1860, nr 195. 4 Zob. brulion listu do A. Karsta z 20 XI 1856, w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 62–63. Za odbiegające od przekazanych oryginałów uważał twarze postaci na rycinach nr 1 i 6. 121 �były zauważone i docenione przez współczesnych Kolbergowi, nie zawsze też właściwie interpretowano zamiary i program wydawcy. Już w marcu 1857 r. napisał do Kolberga przebywający na emigracji Teofil Lenartowicz. Dziękował za książkę przypominającą mu młodość spędzoną na Mazowszu, ale prosił, aby wydając wszystkie zapisane melodie, wybierał do druku tylko teksty zasługujące na rozpowszechnianie. Wspomina „entuzjazm dla pieśni gminnych”, nadmierny i bezkrytyczny, towarzyszący wypowiedziom o folklorze jeszcze kilkanaście lat wcześniej, gdy obaj byli młodzi. Prosił więc Kolberga: […] nie zimnym rozsądkiem przeto, ale wyrobionym uczuciem piękności i wartości rzeczy trzeba sądzić utwory poetyczne, a co nas ujmie niewyszukanym wdziękiem, to niezawodnie będzie miało dłuższą wartość i drukować to należy na pociechę wspólną. Owoż daruj, Drogi Oskarze, ale nie trzymałeś się tej zasady, wydając swój nowy zbiór, znajduję w nim bowiem mnóstwo nędznych wierszydeł, które się nikomu na nic nie przydadzą, trzeba to było pominąć, dla muzyki jedynie po parę wierszy przytaczając, zresztą zostawiam to Twojemu wyrozumieniu, jeśli myślisz, że się to przyda, drukuj […]1. Lenartowicz – jak stwierdzał w liście – nie umiał sam odtworzyć melodii drukowanych w otrzymanym zbiorze i pisał z Rzymu do przyjaciela, nazywając go zakochanym w wiejskich śpiewach Mazurem: […] jakże żałuję, że się nie znam na nutach, żeby sobie choć na cygańskiej drumli zadzwonić piosenkę od Mokrego Lasu, ani rusz, jak hieroglify egipskie pałeczki wyskakują mi przed oczami, jedne wyżej, drugie niżej, ale co one tam sobie śpiewają, nie takiemu jak ja wiedzieć o tym, oj, doloż moja – Oskarze! Czemu Ciebie tu nie ma?2 Odpisując Lenartowiczowi, Kolberg wspominał też ze wzruszeniem wspólne wędrówki, ale nie zgadzał się z oceną tekstów przyśpiewek, bo to pewnie one, nie ballady, spowodowały krytyczne uwagi poety. Na zarzut braku krytycyzmu wobec estetycznych walorów niektórych „wierszydeł” odpowiedział: […] zapatrując się okiem poety, mogłeś wiele tu rzeczy niesmacznych dla siebie dojrzeć, ależ ja nie zbieram pieśni li tylko dla poezji w nich zawartej. Są i będą 1 2 List T. Lenartowicza z 25 III 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 67–68. Tamże, s. 68. 122 �one skarbnicą ciekawą dla gramatyków, lingwistów, historyków, dla ludzi kreślić mających nie tylko duchowość narodu, nie tylko całe jego moralne i niemoralne usposobienie, jego obyczajowość, ale i zewnętrzną skorupę, wszystkie przypadłości słowa i dźwięku, przez jakie przechodził, a ci szukają prawdy, która jak brzydkie obok pięknego w pieśniach każdego narodu leży. Takimi, jakimi są, zbieracz ma je przedstawić, nie wolno mu w nich nic dodać ani ująć, jeżeli chce być wiernym swemu zadaniu i zyskać zaufanie1. Maurycy Karasowski, któremu Kolberg udostępnił rękopis jeszcze przed drukiem, podkreślił wartość zapisów muzyki, których tak wielką liczbę prezentować będzie wydane dzieło, i zdał sprawę z jego zawartości, zwracając specjalnie uwagę na pieśni złodziejskie i wspomniane tu już bajki-śpiewanki. Przedstawienie wyników analizy zebranych przez Kolberga melodii odłożył na czas po wydaniu całości2. Karol Estreicher (1827–1908) w lwowskim „Dzienniku Literackim” scharakteryzował nowy tom na tle skrótowego przeglądu dotychczasowych badań i publikacji folkloru polskiego, litewskiego i ukraińskiego 3. Potem podsumował pracę Kolberga, stwierdzając, że autorem kierowały dwie myśli: „zestawienie wariantów melodii i tekstu” oraz wierne podanie melodii „w jej surowym odłamie, tak jak ją lud wygłasza, bez względu na to, że może razić nieforemnością”. Chwalił zamysł autora, ale wstrzymał się od głębszej jego oceny do czasu wydania wszystkich planowanych tomów i zalecał przeprowadzenie badań w Galicji, tj. w zaborze austriackim, zwłaszcza w górach. Estreicher docenił druk licznych wariantów tekstów i melodii ukazujących regionalne zróżnicowanie folkloru, przede wszystkim jednak podkreślał, i to kilkakrotnie, znaczenie publikacji Kolberga jako źródła dla muzyków pragnących komponować w duchu narodowym. Józef Ignacy Kraszewski wielokrotnie w latach czterdziestych XIX w. zabierał głos w toczącej się dyskusji na temat wartości folkloru, zwłaszcza List do T. Lenartowicza z 5 V 1857 r., tamże s. 70. M.K. [M. Karasowski] Kilka słów o dziele Oskara Kolberga pod tytułem „Pieśni ludu polskiego” z melodiami i rycinami, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 55. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 124–128. Zapowiadanej analizy melodii M. Karasowski nie opublikował. 3 Gędźba [K. Estreicher] Pieśni ludu polskiego zebrał i wydał Oskar Kolberg, „Dziennik Literacki” 1857, nr 94–96. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 138–145. 1 2 123 �bajek, i metod jego wydawania drukiem. Przy zapisywaniu tekstów ludowych domagał się przede wszystkim wierności: „Inna cale rzecz zbierać, inna obrabiać”1. W korespondencji z Żytomierza zamieszczonej w „Gazecie Warszawskiej”2, której znaczną część poświęcił Pieśniom ludu polskiego, kilkakrotnie wskazywał na złożoność pracy Kolberga, jego dokładność, staranność i determinację, aby przedstawić tak wielki zasób melodii ludowych. Pisał, że „[...] namiętnemu tylko i obdarzonemu jak p. Kolberg zbieraczowi mogło się udać pochwycić wszystkie te maluczkie zmiany, warianty, rozmaitości jednego i tegoż samego niemal motywu, które go coraz nowym i świeżym czynią”3. Docenił to, że nowy zbiór pieśni ukazał się bez akompaniamentu fortepianu i melodie ludowe podane są z całą ich „pierwiastkową prostotą i czystością”, co stanowiło kontrast z dotychczas drukowanymi melodiami ludowymi, „wyjaśnianymi” przez dodanie harmonizacji zacierającej ich cechy pierwotne. Kraszewski podkreślił też, że ważna jest w tej publikacji Kolberga nie tylko muzyka, ale także zestawienie bezpośrednio koło siebie wariantów tekstów z różnych okolic, nawet jeżeli znanych, to jednak rozproszonych w dotychczas wydanych książkach i artykułach. Podkreślił wartość rycin, które są nie tylko „wielką ozdobą wydania, uskutecznionego bardzo starannie i wytwornie”, ale także prezentacją żywo nakreślonych strojów z okolic Warszawy. Zauważył jak inni recenzenci, że zbiór Kolberga jest „dla muzyków skarbnicą niewyczerpanego natchnienia”, jednak najważniejsza była konstatacja: Dla historii muzyki naszej, a raczej dla poznania jej charakteru, jest to materiał nieoszacowany i niewyczerpany, a wartość jego tym większa, że ścisłość była głównym zadaniem autora4. Tym wnioskiem Kraszewski potwierdził, że publikacja spełnia zasadniczy cel postawiony sobie przez Kolberga, tj. zebranie materiału do badań nad muzyką polską, a zwłaszcza nad muzyką ludową. Opublikowanie przez Kolberga muzyki ludowej bez harmonizacji, zauważone z aprobatą przez Kraszewskiego, nie znalazło uznania u wszystkich. J. I. Kraszewski Podania gminne, w: tegoż Studia literackie, Wilno 1842, s. 99. J.I. Kraszewski Listy do redakcji „Gazety Warszawskiej”, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 206–207. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 134–138. 3 Tamże, s. 135. 4 Tamże, s. 135. 1 2 124 �Anonimowy recenzent „Gazety W. Ks. Poznańskiego” 1 potraktował nową pracę Kolberga jak kolejne wydanie pieśni dla amatorów muzykowania. Pisał, że rozumie „szacunek dla czystości pieśni”, ale brak akompaniamentu fortepianu sprawi kłopot mniej wprawnym odbiorcom, którzy nie potrafią sami go opracować. Recenzent innego wielkopolskiego pisma, „Przeglądu Poznańskiego”, stwierdza, że jest to zbiór „bardzo ważny i ciekawy”2, podanie melodii „tylko w szkicu” uważa za zaletę, dodaje jednak, że zebranie tak wielkiej liczby wariantów było zbyteczne. Drobiazgowa praca zbieracza i wydawcy dowodzi wprawdzie sumienności, ale nie przynosi pożytku i niepotrzebnie powiększa objętość ponieważ: „Charakterystyczne tylko prawdziwie, wybitne różnicą warianty należało autorowi podać, nie rozszerzać za wiele objętości dzieła”3. Dla pełniejszego ukazania atmosfery towarzyszącej badaniom i publikacjom Kolberga w okresie opracowywania przez niego nowych Pieśni ludu polskiego można przytoczyć jeszcze wypowiedź Lucjana Siemieńskiego (1809–1877). Ten poeta i dziennikarz, niegdyś radykalny demokrata, od paru już lat współredagował konserwatywny krakowski „Czas”. Sam w roku 1845 wydał bajki i legendy4 ludowe, tłumaczył pieśni bretońskie i skandynawskie, ale podobnie jak Berwiński, którego Studia o literaturze ludowej już tu wymieniano, w późniejszym okresie życia walory tekstów pieśni oceniał z większym sceptycyzmem: Pojawienie się nowego zbioru pieśni ludu dokonanego przez p. Kolberga byłoby niekonieczną nowością, gdyby nie przyniosło nic więcej, jak oklepane wyrzekanie Maćka na niestateczność Maryny, lub żale Kaśki za utraconym panieńskim wiankiem, lecz prawdziwie rozmiłowany w swoim przedmiocie autor zbioru i pojmujący pieśń gminną od strony jeszcze niezużytej i niewyzyskanej, nie poprzestał na samych słowach pieśni, ale co daleko trudniejsze i mozolniejsze, zebrał do nich muzykę, tak jak mu ją lud śpiewał5. B. Pieśni ludu polskiego…, „Gazeta W. Ks. Poznańskiego” 1857, nr 140, przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 145–147. 2 Anonimowa recenzja w „Przeglądzie Poznańskim” 1857, T. 24, z. 1, s. 53–54, przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 148–149. 3 Tamże, w przedruku w T. 70, s. 148. 4 L. Siemieński Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845; wydanie krytyczne: wybór, wstęp i opracowanie K. Pamuły, słowo wstępne J. Krzyżanowski, Warszawa 1975. 5 L. Siemieński Kilka rysów z literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, T. II, Warszawa 1859, s. 280. 1 125 �Siemieński w następnych zdaniach swej dosyć zdawkowej recenzji zbioru wydanego przez Kolberga również stwierdzał, że zamieszczone tam melodie będą „prawdziwym skarbem dla każdego kompozytora muzycznego”, nie zauważając zasadniczej idei autora. Podobnie jak muzykę potraktował litografie zamieszczone w tomie, oceniając je wysoko jako dające „rzetelne wyobrażenie” strojów ludowych i stanowiące wartościowy materiał dla malarzy. Dla Kolberga musiała być szczególnie istotna opinia Sikorskiego1, najwybitniejszego wówczas w Warszawie krytyka muzycznego, surowego w swych sądach i zwykle bezkompromisowego. Pierwszą część artykułu poświęconego Pieśniom ludu polskiego Sikorski drukował po ukazaniu się dwu początkowych zeszytów. Podkreślił rozległość planu Kolberga i wyraził przekonanie, że publikowany przez niego materiał będzie dostateczny do analizy „strony muzycznej” pieśni ludu, choćby dzięki wielkiej liczbie melodii, przewyższając pod tym względem wszystkie dotychczas wydane zbiory. Tak jak Kolberg uważał, że muzyka jest najważniejszą częścią pieśni ludowych: Bo gdy tekst rozsypuje się niekiedy na suche szczegółki w licznych czasem pomieszczone zwrotkach, to muzyka treściwie przedstawia całość uczucia lub dramatu, umiejąc równie dosadnie i szczegóły odtworzyć, ale tylko te, które do głównych należą2. Według Sikorskiego muzyka w nowym zbiorze Kolberga stanowi rzecz główną, nie tylko dlatego, że pomaga poznać „ducha naszej muzyki domowej, jak dotąd jedynej prawie bezwarunkowo na to nazwisko zasługującej”, ułatwia zrozumienie tekstu i zwraca uwagę słuchacza na przejawiające się w niej uczucia ludu, ale ponadto: […] uczy nas poznawać charakter pojedynczych ludzi, których za twórców muzyki uważamy, jakkolwiek są nam nieznani i nieznanymi na zawsze pozostaną, a co ważniejsze jeszcze, daje nam charakterystykę całej okolicy, której twórca Recenzja J. Sikorskiego ukazała się w „Gazecie Codziennej” 1856, nr 219 i 297. Część pierwsza z nr 219 przedrukowana w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 128–134. 2 Tamże, nr 219, w przedruku w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement... (DWOK T. 70), s. 130. 1 126 �muzyki musiał być reprezentantem duchowo-artystycznym choćby do jednej pieśni, skoro ją przyjęto i przechowano w podaniu1. Sikorski zauważył więc rolę anonimowych ludowych muzyków, których twórczość jest przechowywana w regionalnej tradycji. Po zapoznaniu się z dwoma zeszytami nowego tomu Sikorski oczekiwał, że jego autor, od tak dawna notujący, poddający pewnej systematyce i publikujący muzykę ludową, dołączy do tomu rozprawę na jej temat, wnioski wynikające z wieloletniego obcowania i pracy nad nią: Bez tego przedsięwzięcie jego nie byłoby niejednemu tak korzystne i nauczające, jak być może. Któż zresztą z materiałem tym tyle, co p. K[olberg] oznajmiony? Kto tak dobrze jak on usprawiedliwi niektóre dziwactwa muzyczne ludu, kto jego sposób śpiewania tak dobrze pojął, kto ważność podobnej publikacji tak dosadnie okaże, jak sam wydawca, skoro przygotowaniu do niej tyle lat poświęcił, tyle trudu i kosztów?2 W imieniu nabywców książki stawiał wydawcy pytania o plan całości, niezupełnie dla niego czytelny w dwu początkowych zeszytach, a przynajmniej nie taki, jakiego się spodziewał. Przedmowa Kolberga, spełniająca w pewnym stopniu postulaty recenzenta, przekazana była odbiorcom dopiero razem z ostatnim zeszytem, więc pisząc tę recenzję, Sikorski jeszcze jej nie znał. Pytał także o zasadniczy cel publikacji – czy jest nim pokazanie wariantów tekstów, czy muzyki? Sam uważał, że wariantów, czasem mało różniących się między sobą, jest zbyt wiele, a dotyczy to także melodii. Następnie stwierdzał, że jeżeli zamiarem wydawcy była dokumentacja wariabilności muzyki ludowej, to powinien zestawiać obok siebie melodie zbliżone „podobnym sobie tokiem lub rodzajem taktu” i podawać je w tej samej tonacji dla ułatwienia porównań, a tonacje dobierać tak, „jak tego ogólna i zwyczajnie najdogodniejsza rozciągłość głosu ludzkiego żąda”. Dodał też, że „zawiłe harmonicznie miejsca” dobrze byłoby objaśniać „cyframi i dodanym basem”. Spełnienie tych postulatów Sikorskiego zaprzeczałoby idei Kolberga, tj. prezentacji źródeł do badań nad polską muzyką ludową. Tamże, nr 219, w przedruku w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 131. 2 Tamże, nr 219, w przedruku w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 133. 1 127 �Zapisy ze słuchu, sporządzane w czasie bezpośredniego kontaktu z ludowymi wykonawcami, znormalizowane i „poprawione” według tych wskazówek przestałyby być wiarogodnymi źródłami. Po ukazaniu się następnych zeszytów zbioru Sikorski opublikował drugą część recenzji. Analiza dalszych przykładów muzyki ludowej pozwoliła mu głębiej zapoznać się ze specyficznymi cechami melodii notowanych przez Kolberga w terenie, a refleksja kończąca tę kwestię ujmuje szczerością: W przeglądanych troskliwie tych zeszytach spotykamy, jakkolwiek w nielicznych jeszcze pieśniach, liczne dowody wielkiego ich znaczenia, o którym opowiadaliśmy obszerniej niedawno, przy wyjściu zeszytu pierwszego. Najwięcej dają do myślenia dziwne niekiedy zwroty melodyjne, pełne siły i znaczenia, a takiego charakteru i tak odrębnej faktury od wszystkiego, co dzisiejsi piszą kompozytorowie, że nie podobna nie dojrzeć tam cech muzyki starodawnej, albo – jeśli kto woli i co na jedno prawie wychodzi – dowodu pojęć inną zupełnie drogą wyrabiających się u ludu wiejskiego, niż się one wyrabiają u obtartych więcej o cywilizację mieszczan lub szlachty. Niekiedy zdaje się, czytając te melodie, że na innym zupełnie żyje się świecie, którego tajemnice czuć umie serce, odgaduje [wyobraźnia1], ale usta z trudnością wypowiedzieć się odważą2. Tańcom opublikowanym przez Kolberga w tym tomie Sikorski poświęcił tylko kilka zdań, dziwiąc się zamieszczeniu wśród rodzimych polonezów, mazurów i kujawiaków także walców pochodzących z Niemiec. Przy okazji przypomniał czytelnikom obertasy i mazury autorstwa Kolberga, które zawsze uważał za świetne kompozycje. W tej części recenzji Sikorski ponowił apel do wydawcy, aby przekazał odbiorcom dzieła swe przemyślenia na temat muzyki ludowej, a także zapoznał ich z metodami rozwiązywania problemów pojawiających się w trakcie notowania ze słuchu i przygotowywaniu melodii do druku. Informacje takie pozwoliłyby lepiej zrozumieć muzykę ludową, tak inną od tej, której się uczyli i do której przywykli. Na pytania postawione w końcowej części recenzji Kolberg dał częściową odpowiedź we wstępie, choć zapewne nie zadowolił Sikorskiego. Dziś w recenzjach Kraszewskiego, Estreichera i Sikorskiego zwracają uwagę określenia: „dziwactwo pieśni”, „dziwactwa muzyczne ludu”, 1 2 W druku w „Gazecie Codziennej”: „wyobrażenia”. Recenzja J. Sikorskiego, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 297. 128 �„dziwne niekiedy zwroty melodyjne”, „coś niepojęte wedle zwyczajnych muzykalnych pojęć”, a także zdanie, że melodia ludowa „może razić nieforemnością”. Świadczą one, że odbiór tradycyjnej muzyki ludowej, takiej jaką wykonywali wiejscy grajkowie i śpiewaczki dla swoich słuchaczy lub dla własnej satysfakcji, zaprezentowanej przez Kolberga w nowym tomie, był wówczas dla nabywców Pieśni ludu polskiego trudny i napotykał na bariery. VI [Pierwsze spotkanie z muzyką góralską w Tatrach latem 1857 r. – Podróż do Wiednia, Lublany i Zagrzebia i jej wyniki – zapisy muzyki i zakupione druki, m.in. zbiór pieśni słoweńskich E. Korytki. – Początek pracy w zespole autorów Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda. – Rezygnacja z pracy etatowej w Dyrekcji Dróg i Mostów. – Kompozycje. – Podróże w latach 1859– –1861. – Artykuł o ludowych źródłach muzyki J. Stefaniego do Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego. – Wystawienie Króla pasterzy w operze warszawskiej. – Rozpoczęte dwa inne utwory sceniczne.] Lata następujące bezpośrednio po wydaniu Pieśni ludu polskiego wypełniały Kolbergowi, obok prac zarobkowych, intensywne zajęcia związane z muzyką – ludową oraz komponowaną przez niego i przez innych twórców. Podróżował i prowadził badania terenowe, które dały mu obfite i interesujące wyniki w postaci licznych zapisów pieśni i melodii nie tylko polskich, przygotowywał do premiery Króla pasterzy, swój jedyny wykonany publicznie utwór sceniczny, ponadto działał jako pisarz muzyczny – w roku 1858 podjął wieloletnią pracę nad zespołem haseł dotyczących muzyki w Encyklopedii powszechnej wydawanej przez Samuela Orgelbranda, a także publikował inne prace, spośród których na uwagę zasługuje zwłaszcza analiza muzyki Jana Stefaniego do Cudu mniemanego, czyli Krakowiaków i Górali. Druk Pieśni ludu polskiego zakończył się w marcu 1857 roku, a latem Kolberg wyruszył w długą podróż do nieznanych mu do tej pory regionów w Małopolsce, a także do Wiednia oraz Słowenii i Chorwacji, potem do Triestu i Wenecji. Zachowana dokumentacja pozwala odtworzyć tylko przybliżony przebieg i czas trwania tej podróży. Pismo przyznające mu urlop, datowane na 3 lipca 1857 r. brzmi następująco: 129 �Na zasadzie decyzji Rady Administracyjnej Królestwa z dnia 14/26 czerwca rb. No 20 955, objawionej reskryptem Komitetu Drogi Żelaznej z dnia 21 czerwca/3 lipca rb. No 476 Dyrekcja udziela p. Oskarowi Kolberg urlop na miesięcy trzy za granicę do wód w Ems i kąpieli w Trieście z zasiłkiem pieniężnym w stosunku trzechmiesięcznej płacy jego, tj. rsr. 150 […]1. Jest mało prawdopodobne, aby Kolberg zamierzał jechać do Ems, uzdrowiska w Nadrenii-Palatynacie, cieszącego się od dawna dużą sławą. Otrzymał wprawdzie jeszcze jedno pismo z datą 9 lipca 1857 r., w którym warszawska dyrekcja prosi zarząd kolei niemieckich o życzliwą pomoc dla swego pracownika, ale nie korzystał z tej rekomendacji, ponieważ nie planował wyjazdu do Niemiec. Wybrał całkiem inny kierunek podróży, której trasę znamy w ogólnym zarysie z Korespondencji2 drukowanej w „Ruchu Muzycznym” i z paru wzmianek w itinerarium i listach. Z listu do redaktora „Ruchu Muzycznego” wiadomo, że był w Tatrach i w Pieninach, potem w Krakowie, Modlnicy i Mogilanach, a następnie w Wiedniu, Lublanie, Trieście i Wenecji. Na podstawie dostępnych źródeł nie da się ustalić dokładnych dat pobytu w każdej z wymienionych miejscowości czy okolicy, a czasem nawet kolejności, w jakiej je odwiedzał. Wyjechał najpóźniej 10 lipca, po otrzymaniu pisma skierowanego do zarządu kolei niemieckich, zapisy pieśni wykonane w Modlnicy wspólnie z Józefem Konopką3 mają datę 21 sierpnia 1857 r., list z Wiednia datowany jest na 11 września, a musiał wrócić do Warszawy po trzech miesiącach urlopu, czyli nie później niż 10 października. Tylko te daty wynikają z zachowanych dokumentów. Najpierw pojechał do Krakowa, potem podobnie jak wszyscy ówcześni turyści góralską furmanką do Zakopanego i Szczawnicy. W górach spędził prawie sześć tygodni i – jak pisze – krajobraz Tatr zrobił na nim wielkie wrażenie: Dokument w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 51. Z podanej kwoty zasiłku wynika, że Kolberg w 1857 r. zarabiał 600 rubli rocznie, sprzeczne z tym wyliczeniem jest zaświadczenie (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 45) o podwyżce do 750 rubli od 1 stycznia 1847 r. 2 O. Kolberg Korespondencja. Wiedeń, d. 11 września 1857, „Ruch Muzyczny” 1857, nr 26, s. 203–206, przedruk: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 357–363. Tam tytuł: Korespondencja z Wiednia. 3 Taką datę ma rękopis J. Konopki z zapisami tekstów skorelowany z niedatowanymi zapisami melodii w rkp. Kolberga. Rkp. J. Konopki w Arch. PTL, teka 43 Miscellanea, sygn. 1352, k. 133–134, rkp. Kolberga tamże, k. 148. 1 130 �Szczawnica nie zawiodła moich oczekiwań, Morskie Oko i Kościeliska Dolina przeszły je; Czorsztyn, Gąsienicowe Stawy, Biały Dunajec i Gewont pełne dzikiego są uroku; dolina Roztoka z wodospadem Siklawy i Pięcią Stawami może najwspanialsze w Tatrach, a Łomnica, Krywań i Murań groźne, ponure, ogromne, często chmurami zalane1. Następnie scharakteryzował Górali, zaprzeczając stereotypowym opiniom: A wśród tego snują się arcytwory Boże: ludzie łagodni, dobrzy, uprzejmi, chętni, uczciwi, nie tak jak ich malowano, dzicy i szorstcy. Ale też równie naiwni, natrętni, chciwi na grajcary (bo ubodzy) i lubiący się napić (choć to na szczęście dzięki towarzystwom wstrzemięźliwości ustaje)2. W Korespondencji z Wiednia drukowanej w „Ruchu Muzycznym” poświęcił wiele uwagi muzyce góralskiej: charakteryzował śpiew, tańce, instrumenty, wreszcie gwarę. Spośród poznanych w Zakopanem osób wymienił tylko rodzinę Homolaczów, ówczesnych właścicieli dóbr zakopiańskich mieszkających w Kuźnicach, których odwiedził wtedy pierwszy raz. Następnie wrócił na kilka dni do Krakowa, co kwituje w Korespondencji... czterema zdaniami. Wspomina tam krótki pobyt w Modlnicy, gdzie – jak wiemy z datowanego rękopisu – wspólnie z Konopką 21 sierpnia zapisał kilkanaście pieśni. Odnotował też spotkanie w Krakowie z Żegotą Paulim (1814–1895). Osobisty kontakt z tym autorem wysoko cenionych zbiorów pieśni był dla Kolberga bardzo ważny. Pisał w Korespondencji z Wiednia, że nie omieszka korzystać z uwag co do „zbierania i spisywania pieśni”, jakimi go wsparł autor Pieśni ludu polskiego w Galicji. Mógł wtedy od niego otrzymać także informacje o proweniencji geograficznej niektórych tekstów zamieszczonych w tym zbiorze wydanym w 1838 r. W druku Pauli lokalizował zespoły krakowiaków, określając tylko obwody administracyjne, z których pochodzą, a nieliczne inne noty w przypisach, dotyczące miejsca zapisu pojedynczych tekstów, są też ogólnikowe 3. Zachowała się notatka Kolberga – spis miejscowości z których pochodzi czterdzieści O. Kolberg Korespondencja… , przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 357. 2 Tamże. 3 Takich określeń miejsca zapisu w zbiorze Paulego jest zaledwie kilka, zob. Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 63, 87–88 i 172. 1 131 �pieśni spośród wydanych przez Paulego1. Teksty zawarte w Pieśniach ludu polskiego w Galicji Kolberg przytaczał we własnych publikacjach i dokładniejsze niż w druku informacje o miejscu ich pochodzenia były mu bardzo potrzebne, ponieważ w jego edycjach folkloru był to najważniejszy i stały element dokumentacji. Jeżeli któreś z tych czterdziestu pieśni przepisał i włączył do własnych publikacji, dawał im noty lokalizacyjne zgodne z przywołaną tu notatką. Być może te dokładniejsze dane Kolberg uzyskał właśnie w trakcie pierwszego spotkania z Paulim w Krakowie w 1857 r. W Pieninach i Tatrach Kolberg wzbogacił swoje zbiory wieloma pieśniami, przyśpiewkami i melodiami instrumentalnymi, które zanotował, jak sam podaje, „koczując parę razy przy ognisku z Góralami”. Pozyskał też nowych znajomych i współpracowników w Krakowie i na Podhalu a także odwiedził ludzi dawniej sobie znanych. M.in. bezpośrednio po powrocie do Warszawy dostał od Józefa Riedmüllera, krakowskiego lekarza, teksty pieśni wykonywanych przez górala z okolic Czerwonego Klasztoru, „Rus­ naka”, jak nazywano Rusinów. Mógł też spotkać się ponownie z Ludwikiem Zejsznerem, który w latach 1848–1857 wrócił do Krakowa i wykładał na Uniwersytecie Jagiellońskim. W tym czasie był w górach także Lucjan Siemieński, który wspominał spotkanie z Kolbergiem, intensywność jego badań terenowych, widoczną dla obserwatora umiejętność nawiązywania kontaktu z wykonawcami i okazywaną im uwagę: Niedawno widziałem zacnego zbieracza pieśni i melodii u stóp czarujących Pionin i w Tatrach, jak naprawiając słabe zdrowie powietrzem gór i leczącym zdrojem, nie tracił ani jednej chwili i nawiedzał góralskie chaty, lub przestawał z bacami i juhasami na polanach, od których umiał wyłudzać melodie i słowa, zdaniem jego nie ustępujące pierwszeństwa innym. Wierny swemu zadaniu, z dziwną cierpliwością i wytrwaniem prowadzi podjętą pracę, godną powszechnego uznania2. Kolberg był w Tatrach jeszcze kilkakrotnie, na pewno w roku 1861 i 1863, a ponieważ prawie nigdy nie datował swoich rękopisów, trudno dziś stwierdzić, które spośród jego licznych zapisów muzyki góralskiej powstały właśnie w roku 1857. W zachowanych rękopisach prymarnych nad 1 Rkp. O. Kolberga, Arch. PTL, teka 12a, sygn. 1190, k. 1. Spis dotyczy wybranych pieśni z początkowej partii zbioru Paulego, s. 3–116. 2 L. Siemieński Kilka rysów z literatury i społeczeństwa…, s. 282. 132 �melodiami i pieśniami zanotował np.: „szałasy na Królowej koło Stawów Gąsienicowych”, „Zakopane”, „Olcza”, „Szaflary”. Ponieważ jednak nie znamy tras jego wycieczek w góry z Zakopanego czy Szczawnicy i nazw pobliskich miejscowości, w których był w roku 1857, nie można dziś ustalić, które z rękopisów wiążą się z tą pierwszą podróżą w Karpaty. Kolbergowskie zbiory muzyki góralskiej analizował w 1954 r. Tadeusz Strumiłło. Zauważył wtedy, że choć w rękopisach Kolberga najliczniejsze są melodie wokalne i skrzypcowe, spotkać tam można także interesujące zapisy muzyki wykonywanej na trombicie i na dudach1. Podkreślił przy tym, że Kolberg notował muzykę ludową na Podhalu stosunkowo wcześnie, bo od 1857 r., i to nie tylko we wsiach, ale również wysoko w górach, wśród pasterzy, gdzie nawet później nie zawsze docierali etnomuzykolodzy. Strumiłło w swoim artykule zamieścił kilka melodii góralskich z rękopisów Kolberga i z nimi związana jest hipoteza Witolda Rudzińskiego co do pochodzenia tańców góralskich w drugim akcie Halki Moniuszki. Rudziński po zapoznaniu się z przykładami przytoczonymi przez Strumiłłę, wiedząc, że obu muzyków łączyła przyjaźń, wyraził przekonanie, że „od Kolberga otrzymał Moniuszko interesujące go materiały”2. Niewątpliwie czas pierwszych badań terenowych Kolberga na Podhalu zbiega się z okresem, w którym Moniuszko komponował tańce góralskie. Jednak możliwe obecnie ustalenie dokładniejszych dat dla wielu faktów 1 T. Strumiłło Muzyka podhalańska u Kolberga, „Muzyka” 1954, nr 3–4, s. 8–12. Zapisy te, podobnie jak inne z Podhala, zostały wydane dopiero w roku 1968 w tomach: O. Kolberg Góry i Podgórze, cz. I–II (DWOK T. 44–45). 2 W. Rudziński Stanisław Moniuszko, w: Z dziejów polskiej kultury muzycznej, T. II, Kraków 1966, s. 245–246. W partyturze opery wystawionej w Wilnie w 1854 r. tańców tych jeszcze nie było, dopiero przed premierą w Warszawie Moniuszko uznał za konieczne dodanie paru nowych fragmentów, w tym także tańców w drugim akcie. Z biografii Moniuszki wynika, że nie znał on z autopsji folkloru góralskiego, a ponieważ melodie z Podhala praktycznie nie były drukowane przed warszawską premierą Halki, źródło pozwalające Moniuszce na znakomite odtworzenie charakteru muzyki góralskiej pozostawało nieznane. Po zapoznaniu się z artykułem Tadeusza Strumiłły o tece podhalańskiej Kolberga, w którym autor przytacza kilka zapisów nutowych ze zbiorów Kolberga, Witold Rudziński stwierdził, że Moniuszko mógł znać notatki terenowe Kolberga z pobytu w 1857 w Tatrach. Jednak Kolberg wrócił z podróży koło 10 października, a Moniuszko był w Warszawie od 16 do 28 listopada i dopiero wtedy mógł spotkać się z Kolbergiem i poznać jego zapisy z Tatr, zaś z korespondencji Moniuszki wynika, że tańce góralskie do drugiego aktu Halki wysłał z Wilna do Warszawy we wrześniu, a już 8 października Roman Turczynowicz, dyrektor baletu opery warszawskiej, kierował ich próbami (zob. S. Moniuszko Listy zebrane…, m.in. s. 258, 270 i 276). 133 �z tego okresu życia obydwu muzyków nie potwierdza hipotezy Rudzińskiego o możliwości skorzystania przez autora Halki z zapisów Kolberga wykonanych w 1857 r. Fragment Korespondencji... dotyczący Wiednia jest w większości poświęcony życiu muzycznemu w stolicy Austrii i w tej kwestii Kolberg odnotował swe wyraźne rozczarowanie. Sam stwierdza, że być może trafił na zły okres, bo istotnie sezon teatralny i koncertowy jeszcze się nie rozpoczął. Zwiedzał kościoły, muzea, bibliotekę cesarską, gdzie życzliwy kustosz udostępniał do kopiowania stare muzykalia, był w księgarniach muzycznych i w Kärntnerthor Theater na operze Charlesa L. Thomasa, słuchał koncertów orkiestry Johanna Straussa. Odwiedził cmentarze, na których pochowano Mozarta, Beethovena i Schuberta. Z Wiednia Kolberg pojechał na południe, do krajów południowosłowiańskich1 znajdujących się wówczas w granicach Austro-Węgier. Opublikowaną w „Ruchu Muzycznym” relację kończy kilkoma zdaniami o pobycie w Lublanie, Trieście i Wenecji. Nie można dziś uściślić ani czasu trwania, ani trasy tej części podróży, tym bardziej że nie znamy dokładnej daty powrotu Kolberga do Warszawy. Skąpe wyniki badań wskazują, że w Słowenii i Chorwacji był raczej krótko. W drukowanej w „Ruchu Muzycznym” korespondencji podaje tylko, że był w Lublanie, wiele lat później, w roku 1881 w przypisku do jednego z listów2 wymienia poza Lublaną także Zagrzeb, a w 1886 r. wspomina, że był w Lublanie, Zagrzebiu, Trieście i Primorju3, przy czym dodaje, że był to pobyt krótki, bo zaledwie kilkutygodniowy. Czy z Wenecji wrócił do Wiednia, skąd wysłał list do redakcji „Ruchu Muzycznego” datowany na 11 września, a potem jeszcze raz pojechał na południe, czy też Lublanę i Zagrzeb zwiedzał tylko na przełomie sierpnia i września, między 21 sierpnia a kilkudniowym pobytem w Wiedniu przed 11 września, nie wiadomo. Z tego etapu podróży pochodzą zapisy ze słuchu, na które składają się 42 melodie słoweńskie i chorwackie zanotowane na jednej karcie, jedynej zachowanej karcie terenowej związanej z pobytem Kolberga 1 Ten fragment podróży Kolberga z roku 1857 oraz zachowane na jej temat źródła, zebrane wtedy materiały i kontakty z badaczami Słowian południowych omawia E. Millerowa we wstępie pt. Materiały południowosłowiańskie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/ III), s. V–LXVIII, a teksty pieśni i ich źródła także M. Jakóbiec-Semkowowa, tamże, s. LXVIII-LXXXVII. Pieśni i melodie zapisane przez Kolberga w 1857 r. zostały opublikowane tamże. 2 Brulion listu do L. Jenikego z 31 I 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 462. 3 Brulion listu do F.S. Kraussa z 1 VIII 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 361. 134 �w tych krajach słowiańskich. Ponadto w archiwum Kolberga znajdują się zapisy tekstów, częściowo skorelowane z wymienionymi melodiami, a wykonane przez niego i dwie inne, nieznane osoby. Kolberg przechowywał też zakupione w Lublanie druki: zbiór pieśni słoweńskich zanotowanych i przygotowanych do druku przez Emila Korytkę, dwa tomiki kalendarza słoweńskiego na lata 1855 i 1856, a prawdopodobnie także kilka innych książek i czasopism wydanych w Lublanie i zawierających pieśni i melodie ludowe oraz utwory miejscowych kompozytorów. Pieśniom słoweńskim zapisanym przez Korytkę poświęcił Kolberg wiele uwagi. Emil Korytko (1813–1839)1, student filozofii uniwersytetu lwowskiego, za kolportaż tajnych druków Ossolineum i przynależność do również tajnej organizacji studenckiej został w roku 1834 aresztowany i po długim śledztwie skazany w 1836 r. na internowanie w Słowenii. W Lublanie, poddawanej germanizacji jak cała Słowenia, nawiązał kontakty z działaczami słoweńskiego ruchu na rzecz odrodzenia narodowego i – kierując się świeżymi osiągnięciami ośrodka lwowskiego – zajął się notowaniem tekstów pieśni ludowych i tworzeniem zbioru rycin strojów regionalnych. W roku 1838 opublikował w czasopiśmie „Illyrisches Blatt”2 odezwę zachęcającą do badania kultury ludowej, anonsował tam także przygotowywany przez siebie zbiór Slovénske pésmi krajnskiga naróda. Sam zdążył wydać drukiem pierwszy z przygotowanych tomików, cztery następne wydał Jožef Blaznik, księgarz i drukarz. Cenzura zezwoliła na druk tekstów pieśni, usunęła jednak motto zaczerpnięte z Mickiewiczowskiego Konrada Wallenroda i napisany przez Korytkę wstęp, którego rękopis nie zachował się. W końcu roku 1838 Korytko był już ciężko chory, z tego zapewne powodu 10 stycznia 1839 r. uzyskał ułaskawienie i zgodę na powrót do Lwowa, lecz nie zdążył z nich skorzystać. Zmarł 31 stycznia i został pochowany w Lublanie. Pięć tomików pieśni słoweńskich Korytki zakupionych przez Kolberga w Lublanie znajduje się dziś w Bibliotece Jagiellońskiej i jest to zapewne jedyny pełny egzemplarz tego druku w polskich bibliotekach. Na karcie tytułowej pierwszego tomiku Kolberg dopisał nazwisko autora: „zebrał Korytko Emil”, bo edycja była anonimowa, a na wklejce przed stroną tytułową widnieją dwie notatki, u góry dyrektora biblioteki: „1887. A. 444. Poczciwy 1 Zob. E. Millerowa, wstęp pt. Materiały południowosłowiańskie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/III), s. XIX-XXIV. 2 W numerach z 25 i 30 z czerwca i lipca 1838 r. 135 �O. Kolberg darował d. 7 maja 1887. Estreicher” i niżej: „Pieśni słoweńskie zebrane przez Emila Korytko – nabyłem w Lublanie w r. 1857. O. Kolberg”. Na końcu piątego tomiku doklejona jest karta z życiorysem Korytki i notatkami o nim spisanymi przez Kolberga1. Większość książek i innych druków zgromadzonych przez Kolberga w tekach regionalnych bądź przechowywanych osobno przekazał Bibliotece Jagiellońskiej Izydor Kopernicki, wykonawca testamentu autora Ludu. Zbiór Emila Korytki, zmarłego na wygnaniu Polaka, który należał do inicjatorów badania folkloru Słowenii, cenił Kolberg tak bardzo, że pod koniec życia, gdy był już pewien, że nie zrealizuje żadnych planów związanych ze swymi materiałami południowosłowiańskimi, zabezpieczył los Slovénskich pésmi…, przekazując je Bibliotece Jagiellońskiej. W Bibliotece Jagiellońskiej znajdują się obecnie także dwa inne druki na pewno zakupione przez Kolberga w Lublanie. Pierwszy z zachowaną kartą tytułową: Koledarček Slovenski za navadno leto 1855 wydany był w Lublanie przez Janeza Bleiweisa, a drukowany przez Jožefa Blaznika, drugi, wydany na rok 1856, pozbawiony jest okładki i strony tytułowej. Obydwa kalendarze noszą ślady pracy Kolberga, ale jego ołówkowe notatki i glosy są dziś częściowo zatarte, częściowo zniszczone przez obcięcie kart przy oprawie. Niektóre artykuły zamieszczone w kalendarzach wykorzystał Kolberg później w obszernym studium Obrazy Słowiańszczyzny południowej zamieszczonym w latach 1871–1872 w „Gazecie Polskiej”2. W Słowenii i Chorwacji Kolberg zakupił lub dostał również inne druki, których tytuły znamy z notatki Kopernickiego3, ale egzemplarze ich nie zachowały się w archiwum Kolberga. Powoływał się na nie w artykule Ruch Teksty te przytacza E. Millerowa we wstępie Materiały południowosłowiańskie… (DWOK T. 59/III), s. XXIII–XXIV. 2 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny południowej z rozmaitych źródeł skreślił […], „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87, 1872, nr 1–7, 42–43, 109–110, 133–136, 176–179. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 26–258. 3 I. Kopernicki po śmierci Kolberga, jako wykonawca jego testamentu, przeglądał teki z rękopisami i na osobnych kartkach notował zawartość, tytuły i przeznaczenie poszczególnych zespołów rękopisów i druków znajdujących się w spuściźnie autora Ludu. Część notatek Kopernickiego znajduje się dziś w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, część pozostała w tekach. Do tych ostatnich należy sporządzony przez Kopernickiego spis druków przywiezionych w r. 1857 i znajdujących się niegdyś w zbiorach Kolberga. Przytacza go E. Millerowa we wstępie: Materiały południowosłowiańskie… (DWOK T. 59/III), s. XXVII. 1 136 �muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych1, drukowanym blisko trzy lata po powrocie z podróży do Lublany i Zagrzebia, gdzie odnotował także publikacje poetów, muzyków, zbieraczy folkloru i działaczy na rzecz słoweńskiego odrodzenia narodowego. Część tych prac wykorzystał lub wymienił także w niedokończonym szkicu poświęconym pieśniom ludowym, a wydanym dopiero w Pismach muzycznych pt. Z notatek o zbiorach pieśni Słowian południowych2. Przed podróżą mógł Kolberg otrzymać listy polecające od osób z Warszawy czy Krakowa znających środowisko naukowe Lublany. Nie mamy informacji na ten temat, a jedynym śladem kontaktów Kolberga z miejscową inteligencją jest dwuwiersz3 otrzymany od Lovro Tomana (1827–1870), poety, a także prawnika i polityka, założyciela pisma „Slovenska Matica”: Ak smo ravno ločeni po kraju, času, tak smo vonder snidjeni po duhu, glasu! Autograf z tym utworem datowany jest: „V Ljubljani, 1. Septembra 1857”, lecz nie wiadomo, czy Lovro Toman wręczył go Kolbergowi tego dnia na miejscu, czy przysłał później. W tym czasie zapoznał się, prawdopodobnie w Wiedniu, ze zbiorem wydanym przez Alojzego Kalauza4. Teksty pieśni serbskich dzięki pracom Vuka Karadżicia były znane w Europie, a także w Polsce wcześniej niż inne południowosłowiańskie. Ale do wydanych przez Karadżicia pieśni dołączonych było tylko sześć melodii, zapisanych zresztą przez polskiego muzyka, wówczas sekretarza Maksymiliana Ossolińskiego, Franciszka Mireckiego5 1 O. Kolberg Ruch muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, s. 193–196, przedruk w O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 563–567 oraz w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. III (T. 59/III), s. 291–296. 2 Szkic ten zamieszczony jest w O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 586– –581 i w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. III (DWOK T. 59/III), s. 287–296. 3 Zamieszczony w Korespondencji… cz. I (DWOK T. 64), s. 76. 4 A. Kalauz Srbski napjevi. Sbirka serbski pjesama za fortepijano, sv. I, Wien [1850], sv. II, Wien [1852]. 5 Zob. D. Živanović Vuk Karadžić i jego polski współpracownik, Franciszek Mirecki, w: Literatura, komparatystyka, folklor. Księga poświęcona Julianowi Krzyżanowskiemu, pod red. M. Bokszczanin, S. Frybesa i E. Jankowskiego, Warszawa 1968, s. 815–823. Melodie dołączone były przez V. Karadżicia do drugiego tomu pt. Narodna srbska pjesnarica wydanego w r. 1815. 137 �(1791–1862), który w Wiedniu studiował kompozycję i grę na fortepianie. Zbiór Kalauza zainteresował zapewne Kolberga właśnie dlatego, że w dwu zeszytach zawierał 43 pieśni serbskie z melodiami. Naszkicowany początek recenzji tego wydawnictwa pozostał wśród prac niedokończonych i niedrukowanych1. Krótki pobyt w Słowenii i zebrane tam wiadomości o życiu muzycznym w Lublanie, słoweńskich kompozytorach i ich twórczości, a także usłyszana wtedy i zanotowana muzyka ludowa były inspiracją do napisania dwu wspomnianych już tekstów: artykułu Ruch muzykalny…, drukowanego w r. 1860 w „Ruchu Muzycznym”, i nieukończonego szkicu o muzyce ludowej. Kilkanaście lat później zajął się znowu krajami słowiańskimi znajdującymi się pod panowaniem Austro-Węgier i na podstawie literatury, w części przynajmniej zakupionej podczas podróży w 1857 r., napisał wspomniane już obszerne studium Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Jesienią 1857 r., po powrocie do Warszawy Kolberg zmienił miejsce pracy — śladem swego brata Wilhelma zrezygnował z zatrudnienia w zarządzie kolei żelaznej. Kolej Warszawsko-Wiedeńska we wrześniu 1857 r. przeszła w ręce prywatne z kapitałem niemieckim, na ważniejsze stanowiska angażowano Niemców. Wilhelm, który mógł odczuwać niepokój co do swej przyszłości w firmie kierowanej przez nowy zarząd, przeniósł się do Dyrekcji Dróg i Mostów w Komisji Skarbu. Tam znalazł nowa posadę także Oskar. Wilhelm został inspektorem w Zarządzie Komunikacji i w trakcie pracy w nowym miejscu zajmował się m.in. pomiarami Wisły w związku z planami jej regulacji i często podróżował, doglądając prac w terenie. Przygotowywał do druku obszerne dzieło poświęcone Wiśle, ale ukazała2 się tylko jego część druga i skorowidz do szczegółowych map tej rzeki. Natomiast wielokrotnie wydawany był opracowany przez Wilhelma plan Warszawy z roku 1846, aktualizowany ukazał się m.in. w 1868, 1870 i 1873 r. Zainteresowany dziejami swego miasta Wilhelm poszukiwał w różnych archiwach dawnych materiałów kartograficznych i przypominał Szkic recenzji opublikowano w O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 591–593. W. Kolberg Wisła, jej bieg, własności i spławność przez […], cz. II z 10 tablicami, Warszawa 1861, część pierwsza nie została wydana. Wcześniej ukazał się Skorowidz do planów rzeki Wisły. Wykaz gmin odpowiedzialnych za słupy nadbrzeżne warstwowe. Położenie geograficzne i wykreślenie niektórych punktów wzdłuż rzeki Wisły. Wykaz miast, wsi i osad położonych nad Wisłą. Warszawa 1860. 1 2 138 �o kwerendach na ten temat Oskarowi, gdy ten miał zamiar odwiedzić w Krakowie i we Lwowie miejscowe biblioteki. Przejście przez Oskara z prywatnego teraz przedsiębiorstwa do administracji rządowej powodowało konieczność zmiany mieszkania. Jak wspomniano, Kolberg po podjęciu pracy w Zarządzie Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w 1845 r. zamieszkał w budynku należącym do tego zarządu i w listach jako adres zwrotny podawał dworzec przy ul. Marszałkowskiej. W połowie roku 1858 pisał1, że nie jest już urzędnikiem, ale pracuje jako dietariusz2 w biurze gen. Jana Smolikowskiego. Czy tę formę pracy podjął Kolberg bezpośrednio po powrocie z długiego urlopu, czy parę miesięcy później, nie wiadomo. Biografie Kolberga pisane z okazji jubileuszu jego badań obchodzonego w Krakowie w roku 1889, a także późniejsze, podają, że jako księgowy w Dyrekcji Dróg i Mostów pracował przez cztery lata, do połowy roku 1861. Sam Kolberg w Szkicu autobiografii pisał: […] w roku 1845 zostałem buchalterem i urząd ten piastowałem aż do roku 1857, gdy droga żel[azna] przeszła w ręce spółki prywatnej. Odtąd pracowałem jeszcze lat kilka w Komisji Skarbu i Dyrekcji Dróg i Mostów, gdzie złożone zostały akta dawniejszej kolei rządowej. Od roku 1863 oddałem się już stale pracy literackiej, pisząc do dzienników, pism ilustr., Encyklopedii itd. i porządkując nagromadzone nabytki etnograficzne3. Jednak możemy mieć dziś wątpliwości, czy dopiero w roku 1861, a tym bardziej 1863, zaprzestał pracy jako księgowy. Wśród jego dokumentów osobistych zachował się notatnik4, w którym na bieżąco zapisywał dochody i wydatki w latach 1859–1869. Są tam odnotowane honoraria autorskie i inne dochody od 1 stycznia 1859 r., ale nie ma wpisów o wynagrodzeniach 1 Niedatowany brulion listu, odpowiedź na list Mikołaja Akielewicza (1829–1887) z 12 maja 1858 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 89. 2 Dietariusz to urzędnik pobierający płacę dzienną, niemający etatu. Wymieniony przez Kolberga Jan Smolikowski (1796–1869) był wtedy dyrektorem XIII okręgu komunikacyjnego, podlegała mu Dyrekcja Dróg i Mostów. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 4 Rkp. O. Kolberga Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859–1869, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 3210. Jest to jedyny taki dokument w papierach osobistych Kolberga, prawdopodobnie w innych okresach prowadził podobne notatki, ale zachowała się tylko jeden taki notes. 139 �za pracę w Dyrekcji Dróg i Mostów. Jeszcze w pierwszym półroczu 1959 r. Kolberg zanotował czterokrotnie przy różnych kwotach „od Wilhelma à conto roboty” lub „od Wilhelma za robotę”. Mogły to być wypłaty za prace na rzecz rachuby w Dyrekcji Dróg i Mostów zlecane mu za pośrednictwem brata, jednak ostatnia taka notatka pochodzi z początku lipca 1859 r. Natomiast od kwietnia tego roku pojawiają się zapiski o honorariach za artykuły drukowane w Encyklopedii, a od września – o otrzymywaniu zapłaty za lekcje. Prawdopodobne jest zatem, że właśnie w 1859 r. przestał pracować jako księgowy1 i zaczął znowu utrzymywać się z honorariów autorskich i z wynagrodzeń za lekcje muzyki. Na rezygnację ze stałej pracy wskazują też podróże podejmowane przez niego w roku 1859 i w latach następnych, trwające od pięciu tygodni do trzech miesięcy. Te długie wyjazdy przeznaczone na notowanie folkloru potwierdzają, że już wcześniej, przed rokiem 1863, przestał być krępowany stałą pracą w biurze. Przytoczone poprzednio pismo z lipca 1857 r. o udzieleniu Kolbergowi urlopu informuje o przyznaniu mu 150 rubli jako zapomogi na wyjazd, co stanowiło równowartość trzymiesięcznej pensji. Zatem rocznie zarabiał wtedy 600 rubli, tyle samo ile otrzymywał w chwili przyjęcia do pracy dwanaście lat wcześniej. Pensja taka, jak pisze Ryszarda Czepulis-Rastenis, pozwalała urzędnikowi zatrudnionemu w służbie państwowej na skromne życie, o ile był samotny, ale nie wystarczała na utrzymanie rodziny2. Z notatek w zeszycie z lat 1859–1869 dowiadujemy się, że w porównaniu z okresem stałej pracy księgowego dochody Kolberga, składające się wtedy głównie z honorariów autorskich i z opłat za lekcje muzyki, których udzielał w kilku domach, znacznie się zmniejszyły. Dodatkiem, ale nieregularnym, były kwoty przekazywane przez księgarzy lub bezpośrednich nabywców Pieśni ludu polskiego, tych z lat 1842–1845 i tych ostatnich, z roku 1857. Notował też Kolberg wpływy za sprzedaż wydanych przez niego własnych kompozycji i znacznie mniejsze za artykuły publikowane w prasie. W 1863 r. zapisał wynagrodzenie nie tylko za opracowania autorskie dla Encyklopedii, lecz także niewielką sumę za korekty tego wydawnictwa. Z zapisków wiadomo, że kolejne tomy encyklopedii musiał kupować, dla autorów ceny były W roku 1869 pisał w liście do A. Bielowskiego: „[…] przez lat trzynaście byłem buchalterem przy kolei żelaz[nej]”, co wskazywałoby także na zakończenie pracy księgowego około roku 1858, zob. brulion listu z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 299. 2 Zob. R. Czepulis-Rastenis „Klassa umysłowa”. Inteligencja Królestwa Polskiego 1832– –1862, Warszawa 1973, s. 293–324. 1 140 �jednak znacznie zniżone. Niekiedy odnotowane są w zeszycie skomplikowane transakcje związane ze sprzedażą listów zastawnych lub zamianą ich na weksle, wpływy z procentów od nich, pożyczki udzielane Antoniemu i znajomym, a potem ich zwroty. Kilkakrotnie zapisał prowizje – np. 29 czerwca 1859 r.: „z muzyki (sprzed. fortepianu) 15,– [rubli]”, 23 lutego 1860 r. „od Krala za fortepianu sprzedaż 30,– [rubli]”, a 5 sierpnia 1864 „od Krala za sprzedaż fortepianu Blumengartnerowi (38) i szlachcicowi z Kielc (15)”. Instrumenty wytwarzane w latach 1830–1896 przez warszawską firmę Krall i Seidler ceniono i wielokrotnie nagradzano na wystawach fortepianów, m.in. w Paryżu, Wiedniu, Moskwie i Petersburgu, a sporadycznie otrzymywane przez Kolberga prowizje od tej firmy były wyższe niż honoraria za artykuły, jakie płacono mu w tym samym czasie. Dodatkowym „kapitałem” Kolberga był pierścień z brylantem otrzymany od cara Aleksandra II w roku 1857 po przesłaniu do Petersburga Pieś­ni ludu polskiego1. Była to zwyczajowa gratyfikacja przyznawana przez władze w podobnych okolicznościach autorom i artystom. Przeprowadzając się z Warszawy do Modlnicy, Oskar zdeponował ten pierścień u Wilhelma, wiedząc, że w razie potrzeby brat sprzeda go za możliwie wysoką cenę. Spisy dochodów i wydatków, a Kolberg notował nawet bardzo drobne sumy, pokazują, że w latach 1859–1869 bilansował obydwie strony swej „księgi”, choć dochody miał znacznie niższe od poprzedniej stałej pensji. Sumując przychody z różnych źródeł w tych latach, stwierdzić można, że płacone przez Orgelbranda honoraria za artykuły i za inne prace dla Encyklopedii powszechnej stanowiły coraz większą część rocznego budżetu Kolberga, a w latach 1861–1866 nawet nieco ponad połowę. Właśnie zaproszenie do zespołu autorów tego wydawnictwa, zaplanowanego pierwotnie na kilka lat, umożliwiło Kolbergowi rezygnację z pracy w Dyrekcji Dróg i Mostów. Inicjatywa Samuela Orgelbranda (1810–1868), aby wydać w Warszawie wielotomową encyklopedię powszechną, była ryzykowna z kilku powodów. Sensowność takiej publikacji warunkowana była istnieniem szerokiego grona autorów i odpowiednio licznych odbiorców. Ten ostatni warunek wobec materialnego ubóstwa inteligencji był trudny do osiągnięcia. Nieco wcześ­ niej, w latach 1836–1840, podobne wydawnictwo rozpoczęli w Warszawie 1 Donosił o tym „Tygodnik Petersburski. Gazeta Urzędowa Królestwa Polskiego” w roku 1857, nr 94. 141 �i w Wilnie Glücksbergowie, ale po ukazaniu się czterech tomów (tylko litery A–Czy) musieli je przerwać z braku nabywców. Sytuacja nauki polskiej w tym czasie była bardzo trudna, we wszystkich zaborach władze nie tylko nie wspierały instytucji wspomagających jej rozwój, ale uniemożliwiały powstawanie nowych i działanie już istniejących. W Poznaniu dawna Akademia Lubrańskiego, połączona w 1780 r. z kolegium jezuickim, natychmiast po zajęciu miasta przez Prusaków w r. 1793 r. została zamknięta, a rząd pruski nie zgadzał się na utworzenie nowej wyższej uczelni. Uniwersytety w Krakowie i we Lwowie były zgermanizowane, wykładano w nich w języku niemieckim, ich absolwenci mieli tworzyć kadry austriackich urzędników, nie polskich naukowców. W Warszawie od czasu zamknięcia uniwersytetu po powstaniu listopadowym nie było wyższej uczelni, a dopiero za czasów Aleksandra Wielopolskiego (1803–1877), od marca 1861 r. dyrektora Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, otworzono kursy przygotowujące do studiów i rok później Szkołę Główną. Tylko w zaborze austriackim wiosną 1860 r. rozpoczęły się zmiany polityczne, które miały później decydujące znaczenie dla rozwoju nauki i kultury polskiej przede wszystkim w ośrodku krakowskim i lwowskim. Ale mimo braku finansowania ze strony państw zaborczych i restrykcji cenzury i policji nauka polska istniała. Bogdan Suchodolski pisze: Gdy Samuel Orgelbrand przystąpił w 1859 r. do wydawania Encyklopedii powszechnej, zmobilizował bez trudu 115 specjalistów z różnych dziedzin wiedzy. W warunkach, w których nie istniało polskie szkolnictwo wyższe, było to wydarzenie niezwykłe, świadczące o wielkiej intensywności życia umysłowego w kraju, którego rozwój był na każdym kroku hamowany1. Samuel Orgelbrand rozpoczął prace przygotowawcze już w roku 1856, zapraszając do współpracy uczonych ze wszystkich ziem dawnej Polski, a także autorów spośród emigrantów. We wrześniu tego roku pisał o swoim zamiarze w liście do Karola Szajnochy, proponując mu udział w pracach nad encyklopedią: Gdy inne narody nas pod tym względem daleko wyprzedziły, możemy więc w wydaniu podobnego dzieła z ich prac korzystać, co nam robotę wielce ułatwi; jakoż artykuły wiedzy powszechnej lub tyczące się różnych innonarodowych miejscowości możemy z stosownymi zmianami z niemieckich, francuskich, ro1 B. Suchodolski Dzieje kultury polskiej, Warszawa 1980, s. 385. 142 �syjskich i angielskich encyklopedyj przyswoić; przedmioty zaś tyczące się nas samych w szczególności, a w ogólności całej Słowiańszczyzny przez obcych uczonych prawie nie tknięte, a jeżeli z potrzeby zaczepione, to z taką niedbałością, lekkością i grubą niewiadomością, że mimowolnie powstaje domysł, że tylko niechętnie lub ironicznie traktują o naszych rzeczach. Te więc przedmioty tak dla nas samych, jak i dla obcych o nas wiedzieć ciekawych, z dopiero [co] wyłuszczonych powodów powinny i muszą być oryginalnie wypracowane1. Pierwsza sesja komitetu redakcyjnego odbyła się w maju 1858 r. W prospekcie Orgelbrand pisał: „Przy całej swej obszerności Encyklopedia nie przejdzie liczby dwudziestu tomów”2, ale w trakcie prac haseł przybywało, a autorzy nie zawsze utrzymywali dyscyplinę, przekraczając przewidywaną objętość artykułów. W rezultacie wydawnictwo składa się z 28 tomów wydanych w latach 1859–1868. Terminowe ukazywanie się zeszytów Orgelbrand zapewnił przez wydrukowanie kilkunastu początkowych, zanim ogłosił ukazanie się pierwszego, przekazanego do rąk odbiorców na początku października 1859 r. Miał więc pewien zapas na wypadek opóźnień autorów bądź przestojów w druku, a dotrzymywanie terminów wobec nabywców potwierdzało renomę wydawcy i było konieczne dla zapewnienia stałych wpływów finansowych — Orgelbrand nie pobierał przedpłat, zeszyty encyklopedii były płatne dopiero przy odbiorze. Zachwianie regularnego ukazywania się kolejnych zeszytów encyklopedii nastąpiło dopiero w latach 1863–1865. W poświęconym Kolbergowi artykule w Encyklopedii czytamy: […] jest on jednym z bardzo czynnych współpracowników niniejszej Encyklopedii, która zawdzięcza mu zwłaszcza różne życiorysy znakomitych muzyków i artykuły teoretyczne o wszystkich tej sztuki gałęziach3. Autorski udział Kolberga w tomach Encyklopedii powszechnej w zakresie teorii i historii muzyki przedstawił Mieczysław Tomaszewski we wstępie4 do tomu Pisma muzyczne. Przypuszcza on, że współpraca Kolberga Korespondencja Karola Szajnochy, zebrał, wstępem i przypisami opatrzył H. Barycz, T. II, Wrocław 1959, s. 87, list z 3 IX 1856 r. 2 Prospekt zamieszczony był m.in. w pierwszym tomie encyklopedii po karcie tytułowej. 3 F.H.L. [F.H. Lewestam] Oskar Kolberg, w: Encyklopedia powszechna, T. XV, Warszawa 1864, s. 45. 4 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. I (DWOK T. 61), s. XIII–XIV, XXXII–LIV. Zob. też P. Dahlig Oskar Kolberg jako muzykolog i etnomuzykolog w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 1 143 �w powstawaniu encyklopedii Orgelbranda rozpoczęła się już przy tworzeniu spisu haseł, tj. w roku 1858, ponieważ był on jedynym muzykiem w zespole jej autorów. Wprawdzie za ten etap prac w zakresie nauk humanistycznych i sztuki odpowiedzialny był Fryderyk Henryk Lewestam (1817– 1876)1, historyk literatury, krytyk i dziennikarz, członek ścisłego kolegium redakcyjnego, ale jest mało prawdopodobne, aby mógł on samodzielnie zająć się problematyką muzyczną encyklopedii. Publikowanie w tych latach artykułów w prasie nie przynosiło Kolbergowi znaczących dochodów, ale też nie honoraria były w tym wypadku głównym celem. Bezpośredni kontakt z muzyką góralską w roku 1857 pozwolił mu zająć się analizą wykorzystania melodii ludowych przez Jana Stefaniego w Krakowiakach i Góralach. W latach 1858–1859 w „Bibliotece Warszawskiej” ukazał się artykuł Maurycego Karasowskiego Rys historyczny opery polskiej, w którym autor podjął między innymi także ten temat2. Kolberg, udostępniając własne zbiory terenowe z 1857 r., pomagał Karasowskiemu w trakcie porównywania motywów z partytury Stefaniego z muzyką ludową i obaj doszli wtedy do wniosku, że Jan Stefani wysnuł te melodie „[...] z własnego natchnienia, że starał się tylko o naśladowanie treścią i formą muzyki ludowej, lecz że główny tok i skład melodii jest jego niezaprzeczoną własnością”3. Zainteresowanie związkami między operą polską a muzyką ludową kazało Kolbergowi wrócić do tego problemu i jeszcze raz zabrał się — jak pisze — „do starannego przejrzenia” partytury Jana Stefaniego i przewertowania własnych zbiorów, czego wynikiem jest artykuł Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego... zamieszczony w „Ruchu Muzycznym”4. Uważał, że ustalenie zależności dzieła Stefaniego od folkloru jest istotne, ponieważ jest to pierwsza opera polska sięgająca do motywów ludowych. Porównując własne zapisy z partyturą Krakowiaków i Górali, wskazywał kolejno, które melodie Stefaniego są „szczero ludowe”, 1 Zob. K.W.Wł. Lewestam F.H., w: Encyklopedia powszechna, T. 16, Warszawa 1864, s. 953–955. 2 M. Karasowski Rys historyczny opery polskiej, „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 2, s. 94–122, całość opracowania Karasowskiego drukowana była w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1857, T. 2–4 i 1858, T. 2, osobne wydanie pt. Rys historyczny opery polskiej poprzedzony szczegółowym poglądem na dzieje muzyki dramatycznej powszechnej ukazało się w Warszawie w 1859 r. 3 M. Karasowski Rys historyczny…, „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 2, s. 100. 4 O. Kolberg Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale”..., „Ruch Muzyczny” 1858, nr 46, s. 361–363, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 546–554. 144 �które „mają powinowactwo z ludowymi”, a które „należą do oryginalnych pomysłów” kompozytora. Nie kwestionował wniosków podanych przez Karasowskiego w wyniku poprzedniej wspólnej analizy partytury Stefaniego i własnych zapisów terenowych, ale uzasadniał je dokładniej, m.in. przytoczył melodię „od Babiej Góry” jako pierwowzór piosenki „Próżno Kaśka od nas stroni”. Zastrzegał przy tym: Zbiór mój pieśni i tańców ludowych, jakkolwiek liczny, nie może jednak obejmować wszystkich, jakie istnieją, tym bardziej że bezustannie tworzą się nowe, a stare przetwarzają. Stąd też niepodobna wyrzec co do przytoczonych motywów, czy Stefani brał je żywcem z ludu, czy tylko korzystał z nich po swojemu. […] Przytoczone tu przykłady dość jasno wskazują stosunek motywów ludowych do tych, jakie nam partycja Stefaniego przedstawia. Jeżeli przypuścimy, że charakter pierwszych wiernie przez niego został schwycony i oddany, to przyznać trzeba, że krakowiak ludowy od owego czasu wielce zyskał, nabrawszy mocy i dosadności tak w rytmie, jak i w konturze melodyjnym, co nie o wszystkich pieśniach ludowych powiedzieć można, na które czas nieraz i ujemny wpływ wywierał1. Wspominano już, że Kolberg zwracał uwagę na naturalną zmienność folkloru, którą obserwował w czasie badań terenowych. Pozwoliło mu to na konieczną refleksję przy porównywaniu utworów przedzielonych ponad półwiekowym odstępem czasu, w tym wypadku partytury Stefaniego z roku 1794 i własnych zapisów melodii ludowych wykonanych latem 1857 r. Artykuł o muzyce J. Stefaniego do Krakowiaków i Górali pokazuje też rolę Kolberga w rozwoju badań muzykologicznych w Polsce. M. Tomaszewski pisze: Rozprawka o ludowych źródłach melodii Krakowiaków i Górali Stefaniego stanowi pierwszą w polskim piśmiennictwie muzycznym udokumentowaną źródłowo pracę porównawczą (chciałoby się rzec, iż w tym momencie rodzi się polska muzykologia przeduniwersytecka)”2. W tym samym okresie, w którym Kolberg pisał o melodiach ludowych w kompozycji J. Stefaniego, jesienią 1858 roku, zarysowała się możliwość O. Kolberg Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale..., przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 553–554. 2 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne... cz. I (DWOK T. 61), s. XI. 1 145 �wystawienia w teatrze Króla pasterzy. Autor libretta, Teofil Lenartowicz był od dawna na emigracji, jednak można już było w druku, np. w recenzjach, wymienić jego nazwisko. Zachowana w zbiorach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego kompletna partytura Króla pasterzy nosi adnotacje J. Quattriniego, ówczesnego dyrektora opery i dyrygenta, który ocenił utwór Kolberga pozytywnie i przewidywał sukces przedstawienia. Podobne zdanie na rękopisie partytury wyraził S. Moniuszko1. Te dwie opinie spowodowały decyzję prezesa Warszawskich Teatrów Rządowych, generała Ignacego Abramowicza, który na początku października 1858 r. polecił rozpocząć próby utworu Kolberga. Przed kompozytorem otworzyła się scena publiczna. Przypuszczać można, że dużą rolę we wprowadzeniu Króla pasterzy na scenę opery warszawskiej odegrał Moniuszko, który po sukcesie Halki w styczniu 1858 r. został dyrygentem oper polskich tej sceny. Z Kolbergiem łączyła go przyjaźń, a w repertuarze brakowało utworów polskich, zwłaszcza związanych z muzyką ludową i tematami wiejskimi. Prawdopodobnie części poprawek widocznych w partyturze dokonał Kolberg za radą Moniuszki, który może być autorem innych korekt, wpisanych nierozpoznaną ręką. Pod datą 19 lutego 1859 r. w zachowanym spisie wydatków z tego roku Kolberg zapisał: „pałeczka dyr. dla Quattriniego 6 [rubli]”2 — ale utwory kompozytorów polskich w tym okresie prowadził Moniuszko i on prawdopodobnie dyrygował Królem pasterzy. „Opera sielska” Kolberga miała premierę 2 marca 1859 r. Wśród wydatków Kolberg odnotował pod tą datą: „kolacja u Zakrzewskiej 3,75 [rubla]”3, co zapewne oznacza, że ugościł śpiewaczki i śpiewaków biorących udział w przedstawieniu. Utwór Kolberga był grany jeszcze pięciokrotnie w marcu i raz w maju, po czym zszedł ze sceny. Król pasterzy podobał się przynajmniej części publiczności – jeden z recenzentów, bardzo krytyczny wobec tej kompozycji, wspomniał o aplauzie widzów z „jaskółki”, czyli z miejsc najtańszych: 1 Tę i wymienione poprzednio adnotacje przytacza D. Idaszak we wstępie do tomu O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. XIX–XX, zob. też M. Prochaska Kompozycje Oskara Kolberga... (DWOK T. 85/II), s. 0000. 2 Rkp. Kolberga, Notatnik… (BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 3); pałeczka była zwyczajowym prezentem dla dyrygenta. 3 Tamże. 146 �Powodowani miłością sztuki ojczystej, nie chcemy zostawiać w błędzie muzyka zasłużonego, który popchnięty niedorzecznym przywołaniem z paradyżu może wejść na mylną drogę1. Widocznie ktoś z najwyższego balkonu opery, zwanego wtedy paradyżem, wznosił okrzyki pochlebne dla autora. Aleksander Różnicki, autor przytoczonego zdania, nie znalazł w Królu pasterzy niczego godnego pochwały. Ocenił, że jest to dzieło „mniej niż mierne” i zalecał autorowi zaprzestanie prób komponowania na scenę. Bezpośrednio po premierze ukazały się także dwie inne recenzje: M. Karasowskiego w prasie codziennej i J. Sikorskiego w „Ruchu Muzycznym”2. Recenzenci wyrażali istotne zastrzeżenia, przede wszystkim wskazywali błędy w instrumentacji, nieoryginalność niektórych arii, stwierdzali także, że utwór jest zbyt krótki dla teatru i właściwie pozbawiony dramatycznej akcji. Sikorski chwalił arię Rózi „Skąd ten niepokój…” i piosenkę Ciemięgi „Już się słonko w blasku toczy…”. Podobały mu się też tańce i pisząc, że aria Rózi „jest prześliczna”, dodał: Polonez na chór ubiega się z [nią] o pierwszeństwo, duch poloneza istotnie ludowego dobrze się w nim odbija i wypracowanie co do formy równie staranne, jak w romansie poprzednim. Że mazur i kujawiak, gdzie się zdarzył, musi być udany, domyśla się każdy, kto poznał dawniej, jaki p. K[olberg] majster na takie rzeczy3. Sikorski tłumaczył niedostatki utworu Kolberga, m.in. niedojrzałą instrumentację, tym, że utwór powstał dawno, bez nadziei na przestawienie w teatrze, stąd jest też zbyt krótki i nie wykorzystuje możliwości, jakie dałoby np. rozszerzenie komicznej roli Maciusia. Wyrażał jednak nadzieję, że Kolberg nie poprzestanie na tej pierwszej próbie; widział potrzebę istnienia w repertuarze sceny operowej utworów „przedstawiających życie ludu”, które autor Króla pasterzy zna tak dobrze i zdolny jest zobrazować muzyką. A.R. [A. Różnicki] Król pasterzy – Małżeństwo przy latarniach, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 84. Przedruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68 ), s. 664. 2 M. Karasowski Koncerta – Król pasterzy – Małżeństwo przy latarniach, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81; J. Sikorski Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego, „Ruch Muzyczny” 1859, nr 10, s. 81–82. Recenzje te są przedrukowane w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68 ), s. 660–663. 3 [J. Sikorski] Król pasterzy…, s. 82, w przedruku w O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68) s. 661. 1 147 �M. Karasowski również uważał instrumentację Króla pasterzy za całkowicie nieudaną, ale chwalił niektóre arie i poloneza, a o całości pisał: Rzecz sama z siebie nie zajmująca wcale, pozbawiona wszelkiej sceniczności, okraszona jednak skromną, często właściwą sielskiej prostocie muzyką, może być słuchaną, szczególnie przez miłujących rzeczy miejscowe, z przyjemnością 1. Zakończył swe uwagi zapewnieniem o szczerej życzliwości wobec kompozytora i przekonaniem, że wyrażona w recenzji krytyka pomoże w dalszej jego pracy nad utworami scenicznymi. Kolberg opinie o swym utworze potraktował bardzo poważnie, na zachowanym do dziś egzemplarzu czasopisma z recenzją Karasowskiego napisał na marginesie: Co do instrumentacji ma rację i dlatego lepiej się to wydaje przy fortepianie, aria Wojtka istotnie kiepska, bo niepotrzebnie ma włoski zakrój2. Poza Królem pasterzy i wspominaną tu wcześniej Sceną w karczmie znane są we fragmentach jeszcze dwa inne utwory sceniczne Kolberga: Pielgrzymka do Częstochowy i Wiesław. Pierwszy z nich, planowany jako dwuaktowy „obrazek sceniczny”, zachował się w postaci pozbawionych tytułu szkiców kompozycji i libretta napisanego też przez Kolberga. Danuta Idaszak, przygotowując te szkice do wydania drukiem, porównała libretto w rękopisie Kolberga z utworem Seweryny Pruszakowej Pielgrzymka do Częstochowy, wydanym w jej Obrazkach dramatycznych3. Po stwierdzeniu bezpośredniej zależności tekstu Kolberga od „obrazka” Pruszakowej przyjęła dla tego utworu taki sam tytuł. Nie wiadomo, kiedy Kolberg podjął pracę nad Pielgrzymką do Częstochowy. Seweryna Pruszakowa wydała swój tomik w roku 1857, ale nie można wykluczyć, że Kolberg poznał tekst wcześniej w rękopisie. Bywał u autorki przez cały okres, w którym prowadziła salon literacki w Warszawie, tj. od jesieni 1847 r. do listopada 1863 r., kiedy jako osobie zaangażowanej w opiekę nad rodzinami powstańców 1 M. Karasowski Koncerta…, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81, w przedruku (DWOK T. 68) s. 663. 2 Notatka Kolberga na egzemplarzu „Kroniki Wiadomości…”, w BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 360. 3 Zob. wstęp D. Idaszak w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. XXVII–XXVIII, zob. też S. Pruszakowa Pielgrzymka do Częstochowy, w: tejże Obrazki dramatyczne, Warszawa 1857, s. 51–111. 148 �i zagrożonej aresztowaniem Rząd Narodowy polecił emigrować. Zachowane opracowanie fortepianowe i libretto Pielgrzymki do Częstochowy z wyraźnie zarysowaną intrygą wskazują, że mógł to być utwór i scenicznie, i kompozytorsko znacznie dojrzalszy od dwu poprzednich1. Z planowanej opery Wiesław znamy tylko jedną niedokończoną pieśń2 z podpisanym incipitem „Niechże ja lepiej nie żyję”. W Szkicu autobiografii Kolberg pisze o skomponowaniu „kilku ustępów”, być może inne fragmenty zaginęły lub wydane zostały w Dziełach wszystkich jako faksymilia, ale bez podpisanego tekstu, i nieokreślone w rękopisie jako należące do tej opery pozostały nierozpoznane. O pracy nad Wiesławem informowała prasa warszawska3, podtrzymując zainteresowanie twórczością muzyczną Kolberga, jednak po powstaniu styczniowym nie wrócił on już do utworów scenicznych. Sam pisał w Szkicu autobiografii: Wiesław, opera Pruszakowej, zacząłem ją pisać i naszkicowałem już kilka ustępów, ale wypadki r. 1863 znów przeszkodziły dalszej na tym polu pracy i rzecz nie została odtąd wcale już podjętą. Są to zatem jedynie słabe okruchy czegoś, co być miało, ale do skutku wcale nie przyszło i nie przyjdzie4. VII [Zmiana planu wydawniczego: oddanie do druku w 1862 r. Sandomierskiego – zbioru pieśni regionalnych prezentowanych wraz z opisami obrzędów i zwyczajów. – Podróże w latach 1859 i 1860. – Druk artykułu Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje. – Wydarzenia w Warszawie poprzedzające powstanie styczniowe.vPodróż na Wołyń w 1862 r. i przywiezione stamtąd materiały.] Równolegle z pracami nad artykułami do Encyklopedii powszechnej Kolberg zajęty był przygotowywaniem następnych zbiorów pieśni i melodii poświęconych, podobnie jak Pieśni ludu polskiego, wybranemu gatunkowi, 1 Szkice fortepianowe Pielgrzymki do Częstochowy wydane zostały jako faksymilia w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 601–626, libretto, które porządkuje fragmenty muzyczne i informuje o akcji tamże, s. 666–677. 2 Faksymile w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), nr 27, s. 131–132. 3 Zob. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, s. 205 oraz „Gazeta Codzienna” 1861, nr 20. 4 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii..., k. 68. 149 �tematowi lub utworom wykonywanym w czasie określonych obrzędów rodzinnych czy dorocznych. Podczas badań terenowych gromadził nowe materiały, a w posiadanych już zasobach wyszukiwał zapisy odpowiednich wątków tekstowych razem z należącymi do nich melodiami i redagował je do druku. Zaprojektowana w latach 1849–1856 seria wydawnicza miała złożyć się na pełny obraz polskich pieśni ludowych. W liście do Kraszewskiego, którego fragment już tu przytaczano, pisał o świeżo wydanej książce: Jest to tylko cząstka tego, co posiadam w tece, bo brak tu jeszcze pieśni obrzędowych, weselnych, wojackich, żartobliwych, miłosnych itp., a które zespolone w jedno, stanowiłyby dopiero całość wykazującą dosadnie ducha muzyki ludowej. Całość taka zapełniłaby z jakie 5 lub 6 tomów, a każdy objętości książki, którą masz Pan przed sobą, gdyby tylko do wydania onych dostateczne były środki1. Zamiar wydania przez Kolberga następnych zbiorów pieśni znany był powszechnie. W „Bibliotece Warszawskiej” recenzent, zapewne K.W. Wójcicki, po otrzymaniu ostatniego zeszytu Pieśni ludu polskiego pisał: O ile wiemy, szanowny wydawca ma się bezzwłocznie zająć wydaniem drugiej serii tych pieśni ludowych z melodiami. Gdy to dzieło dojdzie braci naszych Słowian, nabiorą przekonania, że lud nasz pod względem melodii najwyżej w całej Słowiańszczyźnie stoi2. Żaden z planowanych tomów nie był jednak na tyle gotowy, aby Kolberg mógł oddać go do druku bezpośrednio po wydaniu pierwszego. Wprawdzie we wstępie do Pieśni ludu polskiego pisał o następnych „seriach” już przygotowanych, o ich zaawansowaniu świadczą też zachowane rękopisy prezentujące po kilka lub kilkanaście wariantów pieśni, ale żaden tom nie był jeszcze do końca zredagowany3. Ponadto sprzedaż wydanego własnym nakładem zbioru bardzo powoli zwracała mu poniesione koszty i na razie nie miał pieniędzy potrzebnych na druk następnego. List do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 73. „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 2, s. 913, notatka w dziale „Doniesienia literackie”. 3 Już w Pieśniach ludu polskiego (DWOK T. 1) spotykamy wskazówki o planowanych i redagowanych tomach następnych, są to odsyłacze ogólne: „patrz seria II” lub kierujące do konkretnej melodii lub do tekstu w następnym tomie, zob. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), np. s. 19, 149, 161, 163, 165 i in. 1 2 150 �Pewien dochód, choć niewielki, przynosiły Kolbergowi kompozycje, które kupowali księgarze i osoby prywatne. W latach 1859–1860 ukazał się w ośmiu zeszytach wyciąg fortepianowy Króla pasterzy, z opracowaną przez Gersona stroną tytułową i z podtytułem „Obrazek z życia ludu wiejskiego w Kujawach”. W winiecie Gerson narysował postacie w kujawskich strojach ludowych. Sikorski wydanie kompozycji w tej postaci potraktował życzliwiej niż wersję sceniczną. W krótkiej recenzji zalecał to opracowanie amatorom, jako utwór stosunkowo łatwy do wykonania w warunkach domowych: Brak takich rzeczy zbyt wielki u nas, praca, o której mówimy zbyt wiele warta, byśmy nie mogli powiedzieć, że p. Kolberg, wydając swego Króla pasterzy, szczęśliwą myśl powziął i dobrze się z powziętej wywiązał1. W roku 1861 ukazały się Nasze sioła, trzy zeszyty kujawiaków Kolberga zawierające dziesięć utworów wybranych z drukowanych piętnaście lat wcześniej Kujawiaków w stylu gminnym i opracowanych na nowo. Sikorski, który wykorzystywał każdą okazję, aby chwalić kujawiaki Kolberga, tym razem także poświęcił im kilka zdań w „Ruchu Muzycznym”2. Inne kompozycje wydane drukiem w tym okresie nie były recenzowane. Ukazały się też wtedy Pieśni ludowe do śpiewu, których treść i sposób opracowania już tu przedstawiono. Porzucenie stałej posady pozwoliło Kolbergowi przeznaczyć więcej czasu na badania terenowe. Jeszcze w roku 1858, w trakcie pracy w Dyrekcji Dróg i Mostów uzyskał w sierpniu kolejny urlop, tym razem tylko na 20 dni na wyjazd „w gubernię i powiat płocki dla załatwienia interesów familijnych”3. W itinerarium pod datą tego roku odnotował podróż nieco dalszą: „1858 – do Ostrołęki, Łomży, Augustowa, Suwałk”, przekroczył więc znacznie granice guberni płockiej. Oczywiste jest, że owe „interesy familijne” były tylko pretekstem koniecznym do uzyskania zgody na wyjazd. W papierach osobistych Kolberga brak pism o udzielaniu mu urlopu w latach następnych, mogłoby to potwierdzać zakończenie w połowie 1859 r. pracy [J. Sikorski] Król pasterzy…, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 45, s. 731, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 665. 2 [J. Sikorski] Przegląd kompozycji…, „Ruch Muzyczny” 1861, nr 19, szpalta 296–297, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 725. 3 Dokument w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 53. 1 151 �w Dyrekcji Dróg i Mostów, podobnie jak następujące potem długie wyjazdy na badania terenowe: w roku 1859 po stronie rozchodów zanotował koszt dwumiesięcznego pobytu w Radomskiem, Sandomierskiem i Lubelskiem, a w następnym był przez pięć tygodni w Łęczyckiem i na Kujawach. Wyjątkowo trasę dwu podróży z lat 1859 i 1860 oraz inne ich okoliczności znamy stosunkowo dokładnie, ponieważ Kolberg codzienne wydatki notował na luźnej kartce, a podsumował je dopiero po powrocie do Warszawy i wtedy wynik jako ogólny koszt wyprawy wpisywał do cytowanego tu już notatnika. Prawdopodobnie postępował tak przy każdym wyjeździe, ale tylko z tych dwu podróży zachowały się osobne szczegółowe notatki, dzięki czemu możemy dokładniej odtworzyć ich przebieg. W wykazie wydatków w roku 1859 zanotował: „1 lipca – dorożka z rzeczami do statku”, a następnie: „3 września – podróż przez 2 miesiące po Radom[skiem], Sandomiersk[iem] i Lubelsk[iem]”1. Z notatek na oddzielnej kartce2 wiemy, że trasa tej podróży prowadziła przez przystań w Świerżach Górnych, dokąd dopłynął statkiem żeglugi wiślanej, dalej przez Kozienice, Jedlnię, Radom, Orońsk, gdzie był gościem Amalii Pruszakowej, ponownie przez Radom i Jedlnię do Kozienic, stamtąd do Bąkowca, Augustowa, następnie ponownie przez Bąkowiec do Puław, Kurowa i do Lublina, potem do Piasków, Siedliszcza, Chojna, Bezka i Krasnego, ponownie do Chojna, znowu do Lublina, stamtąd do Gałęzowa, do Woli Gałęzowskiej, Woli Sobieskiej i Tarnogóry, skąd 1 września rozpoczął powrotną podróż do Warszawy. W ciągu tych dwu miesięcy, poza niewieloma wydatkami na przejazd statkiem i pocztą, na herbatę czy rzadziej na obiad, w każdej miejscowości, w której się zatrzymywał, notował osobno „tryngeldy”, czyli napiwki, a osobno kwoty „za pieśni”, „na struny”, „skrzypkowi”, „za śpiewy”. Wykonawcy otrzymywali po 15 lub 30 kopiejek, skrzypek w Chojnie dostał kopiejek 60 – przypuszczalnie wysokość tych opłat zależała od czasu, jaki poświęcili Kolbergowi śpiewacy i instrumentaliś­ci. Podobnie dokładny spis zachował się z pobytu w 1860 r. w Łęczyckiem i na Kujawach, gdzie był od 20 lipca do 24 sierpnia. Pojechał wtedy pociągiem do Łowicza, stamtąd przez Krośniewice do Mazewa, potem do Bogusławic, Redcza, Kłonowa, Bodzanowa, Otmianowa i przez Kłodawę znów do Łowicza, skąd wrócił koleją do Warszawy. Rkp. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 4. Rkp. Kolberga, tamże, k. 23. Jest to luźna kartka włożona między strony notesu ze spisem wydatków i dochodów. Na tej samej karcie szczegółowy spis wydatków poniesionych w podróży po Kujawach w 1860 r. 1 2 152 �I tym razem w notatkach znajdujemy zapiski o opłatach dla wykonawców, np. „w Mazewie za pieśni przez dni 15” śpiewaczki i śpiewacy otrzymali w sumie 4 ruble i 75 kopiejek. W następnym roku 1861 odnotował 3 lipca zapłatę za paszport i stemple, opłaty u konsula austriackiego, a potem pod datą 25 września: „Podróż od 8 lipca do 24 września po Galicji (do Krakowa, Tatrów, Lwowa i Wę­ gier)”1. W itinerarium podał dodatkowe szczegóły: „do Tatrów i Bardiowa, do Iskani, Leszczowatego, Zadwórza pod Lwów (u Załęskich, Kraińskich, Bochdana)”2. Do miejscowości w Królestwie i w Galicji wymienionych w przytoczonych tu notatkach wracał Kolberg jeszcze kilkakrotnie i zawsze w czasie badań znajdował oparcie u gospodarzy tamtejszych dworów. Ci, znając dobrze mieszkańców wsi i ludzi pracujących w ich folwarkach, mogli znacznie ułatwić lub wręcz umożliwić nawiązanie kontaktów z najlepszymi miejscowymi wykonawcami i informatorami: znanymi w okolicy instrumentalistami, znawczyniami obrzędów weselnych czy cenionymi śpiewaczkami. Przytaczane tu wspomnienia Kolberga z pierwszych lat badań terenowych, w czasie których nie miał takiego wsparcia, potwierdzają, jak ważna była rekomendacja właścicieli dworu dla uzyskania zaufania i chęci współpracy ze strony mieszkańców wiejskich chat. W miejscowościach z przewagą ludności ukraińskiej taka pomoc była jeszcze ważniejsza, ponieważ Kolberg był tam podwójnie obcy – jako nieznany we wsi przybysz „w surducie” i jako Polak, do tego wówczas nie rozumiejący jeszcze dobrze dialektów ukraińskich. Ponadto zamieszkanie u zaprzyjaźnionej rodziny we dworze zapewniało przyzwoite warunki bytowe, a ponieważ alternatywą były brudne i zatłoczone karczmy, także ta forma pomocy była bardzo cenna. W itinerarium Kolberg wymienia trzy rodziny goszczące go w roku 1861: Kraińskich, Załęskich i Bochdanów. Byli oni spokrewnieni lub spowinowaceni między sobą, a także z Konopkami, i to mogło przyczynić się do zaproszenia etnografa. Takie rodzinne koneksje często pomagały Kolbergowi nawiązać kolejne kontakty, a od kilku już lat o jego badaniach pisała prasa, co też przygotowywało w pewnym stopniu jego pobyt w terenie. Ludzie goszczący Kolberga bywali działaczami społecznymi i badaczami 1 2 Rkp. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 7. Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705. 153 �historii regionu lub kultury ludowej swej najbliższej okolicy i pisywali na te tematy1. Do takich postaci należał np. Adolf Biesiekierski2 (1831–1881) z Bodzanowa na Kujawach, u którego Kolberg zatrzymał się w roku 1860 i 1865, a także Edmund Kraiński3 (1804–1887), który zaprosił Kolberga w roku 1861 do Leszczowatego. Edmund Kraiński był inżynierem, absolwentem akademii wojskowej w Wiedniu, brał udział w powstaniu listopadowym i został wtedy odznaczony Złotym Krzyżem Virtuti Militari. Po powstaniu wrócił do rodzinnego Leszczowatego, a o zaufaniu, jakim cieszył się u chłopów, najlepiej świadczy fakt, że obronili oni jego dwór w czasie rabacji 1846 r. i nie dopuścili tam do zabójstw ani do grabieży. Kolberg był u Kraińskich ponownie w roku 1863 i, po dłuższej przerwie, w latach 1883–1885; materiały zanotowane w należącym do nich Leszczowatem znacznie wzbogaciły jego zbiory4. W roku 1861, w czasie tej blisko trzymiesięcznej podróży po Galicji, Kolberg po raz pierwszy prowadził badania wśród ludności ukraińskiej w jej własnym środowisku. Poprzednio notował pieśni ukraińskie głównie w Warszawie, gdzie były wykonywane przez mieszkańców kresów wschodnich odwiedzających stolicę. W 1861 r. zetknął się bezpośrednio w terenie z ukraińskimi melodiami obrzędowymi o metrum swobodnym. O problemach nastręczających się przy zapisywaniu takich melodii pisał już we wstępie do Pieśni ludu polskiego5 w 1857 r. Szerzej poruszył ten problem, recenzując w 1864 r. zbiór pieśni protestanckich wydany kilka lat wcześniej przez pastora Fryderyka Wilhelma Altmanna (1824–1889) w Odolanowie 6. Kolberg docenił tam walory melodii wydanych przez Altmanna, ale nie uważał za słuszne stosowania zapisu ametrycznego 1 Być może właśnie spotkanie z Kolbergiem budziło zainteresowania, które później owocowały np. artykułami w miejscowej prasie, lub gromadzeniem eksponatów sztuki ludowej. 2 A. Biesiekierski opublikował w r. 1863 w „Tygodniku Ilustrowanym” (T. 7, nr 177) artykuł pt. Typy włościan kujawskich oraz tamże (nr 189) artykuł o Płowcach, obydwa z własnymi rycinami. 3 E. Kraiński opublikował artykuł o osadnictwie w Karpatach: Wołochy, pierwsi osadnicy wsi zwanych wołoskiemi na północnych stokach Karpat, „Ruch Literacki” 1878, nr 22. Był też autorem pracy O nędzy w Galicji i jej powodach, Przemyśl 1883. 4 Zapisy z Leszczowatego wydane zostały dopiero w ramach Dzieł wszystkich Kolberga w monografii pt. Sanockie-Krosnieńskie (DWOK T. 49–51). 5 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VIII. 6 F.W. Altmann Zbiór II [drugi] melodyj chóralnych ułożony przez [...], Erfurt i Lipsk 1856. Recenzja Kolberga zamieszczona była w „Zwiastunie Ewangelicznym”, dwutygodniku ewangelików warszawskich redagowanym przez pastora L. Otto, w r. 1864, nr 8, s. 125–127. 154 �przyjętego przez autora zbioru. Z problemem zanotowania i później zredagowania do druku ludowych melodii o metrum swobodnym borykał się wielokrotnie, zwłaszcza przygotowując monografie regionów wschodniosłowiańskich1. Nie możemy wskazać dziś w Kolbergowskim archiwum tych zapisów folkloru, które powstały w czasie pierwszych badań np. w Leszczowatem czy Zadwórzu, ponieważ badacz niezwykle rzadko notował na rękopisach terenowych daty ich powstania, a w wymienionych miejscowościach był wielokrotnie. Natomiast sądzić można, że w roku 1861 we Lwowie zapoznał się z kilkoma drukami wydanymi wtedy przez Ukraińców. Wśród rękopisów Kolberga zachował się przekład pracy wydanej właśnie w roku 1861 przez Teodora Biełousa: Narodnyj prazdnyk kupała2. Rok wcześniej ukazała się we Lwowie obszerna praca zbiorowa Zorja Hałyckaja jako album na hod 1860, w której poza tekstami literackimi i artykułami na tematy historyczne zamieszczono kilka opracowań folklorystycznych o obrzędach i zwyczajach. W archiwum Kolberga i w opracowanej przez niego wiele lat później monografii Pokucia znajdujemy liczne wypisy z tego almanachu. Wydawnictwa te, podobnie jak inne drukowane wówczas we Lwowie, służyły odrodzeniu się świadomości narodowej Ukraińców i ich literatury, nad czym pracę w Galicji podjęli Jakow F. Hołowacki (1814–1888), Iwan D. Wahylewycz (1811–1866) i Markijan R. Szaszkewicz (1811–1843), autorzy almanachu pt. Rusałka dnistrowaja3 zawierającego pieśni ludowe i inne utwory w języku ukraińskim. Po powrocie do Warszawy Kolberg porządkował pozyskane w czasie badań zapisy i przygotowywał do druku nowe tomy, z których każdy miał Zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (DWOK T. 85/II), s. 111. Zob. także B. Linette „Ruś Czerwona” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Ruś Czerwona cz. I (DWOK T. 56), s. LX–LXI, tenże „Ruś Karpacka” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. XLVII–XLIX oraz M. Prochaska „Przemyskie” Oskara Kolbera, w: O. Kolberg Przemyskie. Suplement do t. 35 cz. I (DWOK T. 83/I), s. LXXXIX–XC. 2 Rkp. O. Kolberga w Arch. PTL, teka 21/22, sygn. 1259, k. 1–4, jest to w części przekład, w części transkrypcja pracy pt.: Narodnyj prazdnyk kupała, opysannyj i objasnennyj wedla sochraniwszychsia predanij i powierij naroda; praca ukazała się we Lwowie w 1861 r. nakładem Teodora (Fiodora) Biełousa (1828–1892), działacza narodowego i pedagoga, który zapewne był jej autorem. Przekład przeznaczony jest do druku w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian wschodnich (DWOK T. 58). 3 Rusałka dnistrowaja. Almanach, u Budime 1837 (właśc. 1836), teksty pieśni tam zamieszczone Kolberg przedrukował m.in. w Pokuciu. 1 155 �być poświęcony określonemu gatunkowi pieśni. Jednak już na początku roku 1862 zmienił program edytorski – postanowił wydawać w kolejnych tomach materiały pochodzące z określonego regionu, prezentujące wykonywane tam gatunki pieśni i muzyki instrumentalnej wraz z informacjami o tych obrzędach i zwyczajach, którym one towarzyszą. Uznał, że dla dalszych badań i dla ukazania „ogólnego całej Polski muzykalnej zarysu”1 właściwsze będzie publikowanie zbiorów regionalnych. We wstępie do przygotowywanego wtedy tomu stwierdził, że układ pieśni przyjęty w zbiorze z roku 1857, „wiążący w jedną całość mnóstwo wariantów zebranych z najodleglejszych (sprzecznych nawet formą z sobą) okolic kraju”2, nie pozwala „wyróżnić szczegółów prowincjonalnych”. Natomiast poświęcenie każdemu regionowi osobnego tomu, zawierającego „wszystkie w tych prowincjach zebrane pieśni, obrzędy i muzykę, bez względu na rodzaj, treść i barwę”3, ukaże ich muzykę dokładniej, pozwoli ocenić specyficzne cechy danej okolicy i ułatwi badania porównawcze. Ponadto, chociaż w okresie następującym po wydaniu Pieśni ludu polskiego znacznie poszerzył zasięg geograficzny swoich badań terenowych, wiedział, że nie zdoła w najbliższych latach poznać folkloru muzycznego wielu regionów tak dokładnie, aby przygotować do druku zbiory naprawdę reprezentatywne, zawierające pieśni określonego gatunku z całego interesującego go obszaru, tj. z przedrozbiorowej Rzeczypospolitej: Obszerność bowiem przyjętego dawniej planu, według którego każda seria obejmować miała jednego tylko rodzaju pieśni, np. same miłosne, weselne itp., nie dozwoliłaby mi może doczekać w ciągu długiego nawet życia szczęśliwego końca w ten sposób przedsięwziętej publikacji4. Nie znał jeszcze z autopsji, m.in. Wielkopolski, Śląska czy Pomorza i nie mógł pozyskać potrzebnych zapisów nutowych inną drogą niż przez osobisty kontakt z żyjącymi tam muzykami i śpiewakami, czyli w trakcie przyszłych badań terenowych. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 5. Tamże. 3 Tamże, s. 6. 4 Tamże, s. 5–6. 1 2 156 �W lipcu 1862 r. „Biblioteka Warszawska” informowała swych czytelników: Oskar Kolberg, zasłużony zbieracz pieśni ludowych i melodii, przygotował do druku wysokiej wartości pracę nową p.n. Lud w jego zwyczajach, obrzędach, zabawach, pieśniach, muzyce i tańcach. Seria I: Okolice Sandomierza. W dziele tym daje nam szanowny badacz opisy wesel i obrzędów ludu, z głównie zwróconą uwagą na melodie; w przypisach pomieści, o ile się nadarzy, opis guseł, gier itp., równie jak objaśni każdy obrzęd przywiedziony. Ażeby nie powtarzać, opisze tylko te okolice, o których nie było jeszcze dotąd wzmianki. Obejmuje w zakres swej pracy Królestwo Polskie, Galicję, Wielkopolskę, Ruś i Litwę1. Okolice Sandomierza, które wybrał na początek, znał z kilku już wycieczek, a nowym tytułem Lud w jego zwyczajach, obrzędach, zabawach, pieśniach, muzyce i tańcach zapowiedział, że w publikacji przedstawi muzykę i pieśni wraz z ich szerszym kontekstem kulturowym. Opisy wesel i niektórych zwyczajów dorocznych publikował już wcześniej, ale w nowej serii wydawniczej chciał zająć się folklorem muzycznym i wiążącymi się z nim wybranymi przejawami kultury ludowej, przedstawiając je w tomach osobnych dla każdego regionu. Zróżnicowanie regionalne folkloru obserwował od początku badań, notując pieśni i melodie na Mazowszu, w Krakowskiem, Kaliskiem i Kieleckiem, teraz chciał je pokazać wyraźniej. Ponieważ lokalizacja geograficzna zapisywanych utworów była dla niego od początku najważniejszym i konsekwentnie stosowanym elementem w dokumentacji badań terenowych, mógł w tomach regionalnych wykorzystać wszystkie zgromadzone poprzednio materiały. Podana w „Bibliotece Warszawskiej” treść nowej książki Kolberga wpisywała się w postulaty wyrażone przez to pismo nieco wcześniej. W 1859 r. można było tam przeczytać: Są zakątki w samym Królestwie Polskim zupełnie nie zbadane. Tu tylko gorliwość obywatelska naszych ziemian mogłaby podać skuteczną pomoc, gdyby każdy w swojej okolicy zajął się zbieraniem tak pieśni, jak melodii do nich, przysłów, podań, zwyczajów i charakterystyki. Do tego uwagę należałoby zwrócić na rozmaitość ubiorów, zabudowań, narzędzi i sprzętów rolniczych i te w rysunku przechować. Zebrane z różnych okolic tego rodzaju drogocenne materiały mogłyby dzielnie posłużyć do wydania najzupełniejszego zbioru pieśni ludowych, 1 [K. W. Wójcicki] Wiadomości literackie, „Biblioteka Warszawska” 1862, T. 3, s. 187. 157 �na którym nam zbywa dotąd. W księdze tej objąć by należało charakterystykę każdej wydatniejszej okolicy, dołączyć rys zwyczajów, uroczystości, kostiumów, w najwierniejszym oddaniu nie tylko właściwych ubiorów, ale fizjonomii i postaci kmiotków naszych1. Kolberg należał od wielu lat do czynnych współpracowników „Biblioteki Warszawskiej” i był także w pewnym stopniu jej protegowanym. Rolę Wójcickiego, członka redakcji i w latach 1850–1879 redaktora naczelnego „Biblioteki”, jako inspiratora swych badań terenowych zaznaczył sam w przytaczanym tu wcześniej szkicu autobiografii. Trudno dziś ocenić, w jakim stopniu na początku drugiej połowy wieku Wójcicki i inne osoby skupione w redakcji miesięcznika i biorące udział w nieformalnych redakcyjnych spotkaniach oddziaływali na plany Kolberga, a w jakim on sam, coraz lepiej znający folklor i życie chłopów, współtworzył formułowane w tym piśmie postulaty. Sądzić można, że wpływy te działały w obydwu kierunkach. Jednak w roku 1859, gdy Wójcicki pisał przytoczony wyżej apel, Kolberg, choć notował i publikował opisy obrzędów, czuł się jeszcze przede wszystkim muzykiem i badaczem muzyki, odległym w swych zainteresowaniach od kultury materialnej. Był też ciągle w środowisku warszawskich artystów i literatów jedynym muzykiem notującym w terenie melodie ludowe. Prace nad Sandomierskiem trwały długo, od początku roku 1862 do wiosny roku 1865, m.in. dlatego, że Kolberg znowu sam finansował druk i szybko zabrakło mu pieniędzy. Ze spisu wydatków, w którym odnotowywał także koszty tego tomu, wynika m.in., że w maju 1862 r. płacił Gersonowi za akwarele do litografii, w czerwcu tego roku za wykonanie drzeworytów, potem zanotował zakup papieru potrzebnego „do mego dzieła Lud”, wreszcie w grudniu 1863 r. zapisał opłacenie druku dwudziestego piątego arkusza książki w zakładzie J. Jaworskiego i barwnych litografii w firmie Maksymiliana Fajansa2. Praktycznie książka była już wtedy gotowa. W ciągu całego roku 1864, aż do marca roku następnego brak notatek o wydatkach na ten tom. [K.W. Wójcicki] Wiadomości literackie, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3. s. 522. Maksymilian Fajans (1825–1890), malarz, rysownik i litograf, po nauce i praktykach w Paryżu od r. 1851 prowadził w Warszawie zakład litograficzny. Był cenionym wydawcą licznych prac z reprodukcjami dzieł sztuki, a w jego pracowni wykształciło się wielu samodzielnych później litografów. 1 2 158 �Oddane do druku Sandomierskie zawierało opisy obrzędów (wesel, sobótki i okrężnego) z pieśniami i melodiami, informacje o dwu grach, pieśni „powszechne”, tj. nie wiążące się z obrzędami, pieśni nieludowe, wykonywane przez mieszkańców dworków i miasteczek, i melodie tańców z przyśpiewkami. We wstępie do nowego tomu Kolberg zaznaczył, że regionalne zbiory będą przydatniejsze dla nabywców interesujących się tylko jedną okolicą, wskazał na rolę naturalnych granic dla różnicowania się folkloru, ale także na oczywiste podobieństwa tam, gdzie granice te były przeprowadzone sztucznie, podając przykład współczesnego mu podzielenia granicami państwowymi Kujaw oraz Krakowskiego. Znaczną część wstępu przeznaczył na przedstawienie swych przemyśleń na temat muzyki, bo nadal za swoje pierwszoplanowe zadanie uważał notowanie, wydawanie drukiem i badanie folkloru muzycznego: Do wydania następnych seryj prac moich w przywiedziony tu sposób, skłania mnie nadto wzgląd na systematyczne i porządne, o ile być może, przedstawienie wszelkich odmian, odcieni, ruchów, właściwości, zwichnień nawet, więc całego nastroju i piętna muzyki naszej ludowej, której pochód i rozwój historyczno-obyczajowy nie przestaje być głównym usiłowań i śledzeń moich zadaniem1. W przytoczonym fragmencie wstępu Kolberg wyróżnił w druku słowa „muzyki naszej ludowej”, a całym tym zdaniem podkreślił ciągłość swych zainteresowań i prac od czasu pierwszych kontaktów z folklorem, gdy pragnął „oznaczyć i wykazać charakter muzyki słowiańskiej”. Potwierdził więc, że rozwój muzyki ludowej jest nadal głównym przedmiotem jego badań, dodał też, że aby obraz kultury ludowej uczynić kompletnym, należałoby poza opisami obrzędów i zwyczajów dołączyć także „wszelkie przypowiastki, klechdy, baśni, gadki, zagadki, przysłowia, sentencje, gusła, zabobony, gry itp., wychodzące już poza obręb muzykalności”. Jednak tak rozległy plan „przechodziłoby o wiele siły pojedynczej osoby”2. Redagowanie do druku melodii z Sandomierskiego i ich analizy w trakcie tej pracy dostarczyły Kolbergowi materiału do próby rozważenia genezy tonalności polskiej muzyki ludowej i problemowi temu poświęcił wiele miejsca i we wstępie, i dwukrotnie w innych miejscach książki3, nieO. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 7. Tamże, s. 7–8. 3 Zob. tamże s. 8–16, 96–107 i 173–174. 1 2 159 �współmiernie więcej niż w pracach poprzednich i w tomach następnych. Przedstawienie problematyki tak ściśle muzycznej uważał za celowe już na tym etapie badań, choć zastrzegał, że pozyskane później materiały mogą dotychczasowe wnioski zmodyfikować. Zaznaczył też wagę pieśni obrzędowych, zwłaszcza weselnych, które dostarczyły mu wiele materiału do analiz: Uwagi te dotyczą składu, budowy i piętna czyli charakteru melodii, nie mniej jej miary i rytmu; rzucają obok tego i myśli co do jej pochodzenia, starości i rozrostu. Najwięcej podobnych myśli nastręczają nam pieśni obrzędowe, mianowicie weselne1. Z częścią wstępu do Sandomierskiego poświęconą „charakterowi muzyki słowiańskiej” wiąże się obszerny artykuł Kolberga Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje z powodu pieśni „Bogarodzicy”2 opublikowany w „Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” w marcu 1862 r., jeszcze przed oddaniem do druku Sandomierskiego. Po zapoznaniu się z poglądami Gottfrieda Wilhelma Finka (1783–1846) na temat genezy muzyki europejskiej 3 Kolberg spróbował teorię niemieckiego uczonego dotyczącą migracyjnej dystrybucji kultur przenieść na znaną sobie ludową muzykę polską, szukając jej źródeł w odległych geograficznie i historycznie kulturach Azji i starożytnej Grecji4. Sikorski, redaktor i wydawca „Pamiętnika”, kontynuacji „Ruchu Muzycznego”, przyjął do druku tekst Kolberga, ale prawdopodobnie był krytyczny wobec przedstawionej tam tezy. Śladem dyskusji toczącej się między autorem i redaktorem na temat genezy muzyki polskiej jest zakończenie artykułu, skierowane do Sikorskiego, redaktora pisma, pominięte w druku, a znane nam z rękopisu: Tamże, s. 8 Artykuł drukowany był w nr 12 i 13 „Pamiętnika Muzycznego i Teatralnego” w 1862 r., przedruk w O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), tekst nr 1021a, s. 536–544. Wzmianki na temat tonalności polskiej muzyki ludowej i pieśni Bogurodzica zamieszczał Kolberg jeszcze kilkakrotnie, gdy wiązały się one z innymi informacjami o regionie, zob. m.in. O. Kolberg Poznańskie cz. III (DWOK T. 11), s. 4 (przypis) i O. Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. IV–V. 3 O. Kolberg powołuje się na pracę G.W. Finka Erste Wanderung der ältesten Tonkunst, als Vorgeschichte der Musik oder als Erste Periode derselben, Essen 1831. 4 Zob. wstęp M. Tomaszewskiego w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. XI–XII i XXX–XXXI. Zob. także: P. Dahlig Oskar Kolberg jako muzykolog i etnomuzykolog... (DWOK T. 85/II). 1 2 160 �Myślę więc, że twierdzenia mojego nie będziesz uważał za hipotezę tylko lub — co gorsza — za fantazję, ale za fakt prawdopodobny, równie jak i badania Finka, za którymi niezawodnie wiele przemawia1. Zachowany rękopis artykułu, a właściwie rozprawy o początkach muzyki, jest brulionem z licznymi poprawkami i dopiskami Kolberga w tekście i na marginesach, charakterystycznymi dla większości wstępnych wersji jego prac. Tekst ostatecznie Kolberg znacznie skrócił, zapewne na życzenie Sikorskiego, ale drukowana wersja artykułu i tak zdominowała dwa zeszyty czasopisma. W całości tekst opublikowany został dopiero w Pismach muzycznych2. W tym samym roku w jednym z ostatnich numerów „Pamiętnika Muzycznego i Teatralnego” Sikorski zamieścił krótki tekst Kolberga: Korespondencja w sprawie „Agatki” J.D. Hollanda3. O kompozycji Johanna Davida Hollanda (1746 – ok. 1825) dowiedział się od bibliografa, bibliofila i kolekcjonera gromadzącego polonica, Cypriana Walewskiego (1820–1873). Zainteresowała ona Kolberga z dwu powodów: jako wczesna zapomniana opera polska i jako opera wykorzystująca tematy ludowe. Agatka czyli przyjazd pana z librettem Macieja Radziwiłła była wystawiona w 1784 r. w Nieświeżu z okazji odwiedzin Stanisława Augusta Poniatowskiego, a później w Warszawie i we Lwowie. Po zredagowaniu i oddaniu do druku Sandomierskiego, latem 1862 roku, Kolberg wyruszył w kolejną długą podróż, choć w Warszawie od dwu lat narastał niepokój i można było przewidywać zbliżającą się konfrontację 1 Rkp. O. Kolberga Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje…, Arch. PTL, teka 39, sygn. 1342 B, k. 3. 2 Rękopis rozprawy znajduje się w Archiwum PTL, teka 39, sygn. 1342 B, k. 1-3, ponadto zachował się brulion (BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 4–9) zawierający wstęp, redakcyjnie nieco odmienny od ostatecznie opublikowanego w „Pamiętniku”, oraz obszerne omówienie muzyki chińskiej, brak tam ostatniej części dotyczącej Bogurodzicy. Te rękopisy były podstawą dla dwu tekstów: O początkach rozwoju muzyki oraz O muzyce chińskiej, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 5-31, teksty nr 619 i 620, zob. też tamże przypis 1 na s. 5. W Pismach muzycznych w informacji o źródle tekstów 619 i 620 podawana jest dla rękopisu ze zbiorów Biblioteki Naukowej PAU i PAN sygnatura 2183, k. 4-9, sygnaturę tę zmieniono w r. 1964, obecnie rękopisy tu wymienione mają sygnaturę 2184, numeracja kart pozostała bez zmian. 3 Korespondencja w sprawie Agatki… była drukowana w „Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” w r. 1862, nr 50, s. 798, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), tekst 996, s. 504-505. 161 �zbrojną. Do pierwszych manifestacji patriotycznych doszło już w czerwcu 1860 r. podczas pogrzebu generałowej Katarzyny Sowińskiej. Uczestnicy uroczystości udali się później na Wolę, na miejsce zgonu jej męża, Józefa Sowińskiego, bohatera powstania listopadowego. Wtedy właśnie w Warszawie w czasie mszy odprawianych w intencji pomyślności ojczyzny modlitwę Alojzego Felińskiego „Boże, coś Polskę przez tak liczne wieki…” zaczęto śpiewać z refrenem „Ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie”, w wersji wykonywanej wcześniej na emigracji. Następne manifestacje odbyły się w końcu listopada z okazji rocznicy wybuchu powstania w 1830 r. Schorowany i mało energiczny namiestnik, Michaił Gorczakow (1793–1861), nie reagował na te wydarzenia i policja początkowo pozostawała bierna. Do poważnych rozruchów doszło w końcu lutego 1861, gdy od salwy wojska zginęło pięciu demonstrantów, a wielu zostało rannych. Wydarzenia te nazwano „rewolucją lutową”. W czasie uroczystego pogrzebu ofiar, który stał się manifestacją narodową, wojsko i policję pozostawiono tym razem w koszarach, aby nie prowokować wielotysięcznych tłumów. W kwietniu została jednak brutalnie spacyfikowana kolejna manifestacja. Imienna lista ofiar śmiertelnych podawała blisko sto nazwisk, ale było ich prawdopodobnie dwukrotnie więcej. Po tej masakrze kobiety zaczęły nosić żałobę narodową. Zabronione zostało odprawianie mszy w intencji ojczyzny, a nieprzestrzeganie tego zakazu powodowało represje policji. Nabożeństwa patriotyczne organizował także pastor zboru ewangelicko-augsburskiego Leopold Otto (1819–1882), aresztowany w październiku 1861 r. za udział w pogrzebie arcybiskupa Antoniego Fijałkowskiego – jednej z ostatnich manifestacji patriotycznych w Warszawie w tamtym roku. Demonstracje, nabożeństwa za ojczyznę i rozruchy antyrosyjskie rozlały się także na prowincję. 14 października 1861 r. nowy namiestnik carski, Karol Lambert (1815–1865), wprowadził w Królestwie stan wojenny. Zamknęło to okres jawnych manifestacji ludności. W zachowanych dokumentach, listach i notatkach Kolberga jedynym śladem tych wydarzeń jest przytoczona tu poprzednio wzmianka 1 ze Szkicu autobiografii, gdzie wspomniał „wypadki r. 1861”. Szkic autobiografii urywa się właśnie na tym okresie życia, lecz w przeciwieństwie do krótkiego wprawdzie, ale bogatego w realia opisu młodości nie zawiera żadnych szczegółów ani refleksji na temat lat 1861–1863. Podobnie jak 1 Zob. s. 101 i 149. 162 �rok 1861, również cały okres powstania styczniowego w szkicu tym wspomniany jest tylko w jednym zdaniu, w którym Kolberg pisze, że porzucił wtedy plan skomponowania utworu scenicznego z librettem opartym na Wiesławie Kazimierza Brodzińskiego. Na tym zdaniu rękopis autobiografii kończy się, a poniżej ręką Izydora Kopernickiego wpisane są daty i kierunki niektórych podróży badawczych Kolberga. Szkic autobiografii pisał Kolberg zapewne w roku 1889, gdy jego danych biograficznych potrzebował Kopernicki do artykułu z okazji obchodów jubileuszu pięćdziesięciolecia badań terenowych autora Ludu, prawdopodobnie dlatego skupił się tam na informacjach związanych z rozwojem swoich zainteresowań etnograficznych. Jak już tu wspominano, z okresu, w którym Kolberg jeszcze mieszkał w Warszawie, zachowało się bardzo mało listów i innych dotyczących go dokumentów. W roku 1862, jeszcze w trakcie prac nad Sandomierskiem i później, po oddaniu tomu do drukarni, Kolberg kilkakrotnie wyjeżdżał z Warszawy. W czerwcu odnotował koszt „paszportu krajowego”, ponieważ po ponownym wprowadzeniu stanu wojennego taki dokument był konieczny do wyjazdu poza rogatki Warszawy i do przekraczania granic między guberniami. Wtedy potrzebny był Kolbergowi na pięciodniową wycieczkę w okolice Radzymina, do Jasienicy i do Woli Cygowskiej, gdzie gościł u Adama Prota Lelewela (1790–1884), brata historyka Joachima i inżyniera Jana Pawła. W pierwszej połowie lipca Kolberg przez dziesięć dni był w Oleksiance, Parysowie i Latowiczu (wówczas w pow. mińskim), a w końcu lipca wyruszył na ponad dwa miesiące na Wołyń. Był to jego pierwszy pobyt na Ziemiach Zabranych, to jest terytoriach Rzeczypospolitej włączonych bezpośrednio do cesarstwa rosyjskiego, odciętych granicą państwową od Królestwa. 19 lipca zanotował koszt paszportu, parę dni później cenę reperacji kuferka podróżnego, po tygodniu zakupił „kapciuch podróżny skórzany” i wreszcie 30 lipca wydał drobną sumę na „tryngeldy na poczcie przy wyjeździe na Wołyń”1. Wybór kierunku dyktowany mógł być kilkoma względami. Narastające represje wobec obywateli Królestwa, w tym także ponowne ogłoszenie stanu wojennego, i trudności w uzyskiwaniu paszportu mogły szybko uniemożliwić podróżowanie, a dla Polaków w Królestwie, zwłaszcza w Warszawie, wyraźna była możliwość wybuchu działań zbrojnych. Kolberg, zdając sobie sprawę z nastrojów panujących w całym zaborze 1 Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 8. 163 �rosyjskim, mógł przypuszczać, że jeżeli nie pojedzie na Wołyń teraz, to badania na terenach Ziem Zabranych będzie musiał odłożyć na długo. Nie mamy pewności, czy wyjeżdżając dysponował zaproszeniami od mieszkających tam przedstawicieli miejscowej inteligencji i ziemian, jest to jednak bardzo prawdopodobne. Wiadomo na przykład, że w Warszawie w roku 1862 w naradach przygotowujących powstanie pełnomocnikiem szlachty wołyńskiej w komitecie białych był Michał Sołtan (1830–1892) z Bilcza, u którego Kolberg był w tymże roku w sierpniu. Nie mamy jednak potwierdzenia, że poznał M. Sołtana lub innych mieszkańców Wołynia już wcześniej w Warszawie. Wybór Wołynia jako kolejnego terenu badań zapewne wiązał się przede wszystkim z potrzebą dokładniejszego poznania folkloru ukraińskiego. Po pobycie rok wcześniej na Podkarpaciu i w okolicach Lwowa Kolberg posiadał już pewną orientację w ludowej muzyce ukraińskiej, ale dla jej pełniejszego obrazu musiał usłyszeć ją i zapisać także w innych regionach Ukrainy. Późniejsze plany wydawnicze wskazują, że tak jak wielu współczesnych mu Polaków, uważał wszystkie tereny dawnej przedrozbiorowej Rzeczypospolitej za jej niezbywalne części. Ludowa muzyka Ziem Zabranych, tj. regionów leżących na Litwie, Białorusi i Ukrainie, należała do całości, którą pragnął ogarnąć badaniami i publikacjami. Przed rokiem 1861, przed pierwszym wyjazdem w okolice Lwowa, pieśni ukraińskie – jak już wspominano – zapisywał w Warszawie, a czasem w innych miejscowościach zaboru rosyjskiego. W r. 1859 „Ruch Muzyczny” zamieścił jego list, w którym czytamy: […] w tece mojej posiadam z jakie tysiąc melodii z Wołynia, Podola, Ukrainy, Białorusi i Pokucia (w Galicji) pochodzących, które w Warszawie i Królestwie zebrałem i spisałem od przybyłych tu wychowańców stron tamtejszych, jak łaskawych obywateli i obywatelek, żołnierzy, służących itp., więc nieposzlakowanej autentyczności. Stosunkowo do liczby tych pieśni żyjących między ludem zbiór mój zbyt jest szczupły, mianowicie by dał dokładne wyobrażenie o różnicach prowincjonalnych i pomniejszych cechach powiatowych. Dla dopełnienia braków czuję, ile pożądanym byłoby zwiedzenie osobiście stron tamtych. Podróży wszakże w tym celu ani czas, ani środki jakimi dysponować mogłem i mogę, dotąd odbyć mi nie pozwoliły1. 1 Do Redakcji „Ruchu Muzycznego”, „Ruch Muzyczny” R. 3:1859, nr 22, s. 193. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 524 w przypisie. 164 �Istotnie, w archiwum Kolberga odnajdujemy dziś rękopisy pieśni ukraińskich wykonanych np. przez mieszkańców Rozalówki (wówczas pow. wasilkowski), ale niewątpliwie zapisanych w Warszawie. Wiele lat później, w roku 1888, zamieścił w roczniku Akademii Umiejętności niewielki artykuł pt. Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał […]1, w którym znalazło się czterdzieści pieśni i melodii zapisanych przez niego poza Podolem, głównie w Warszawie. Dopiero dwa lata po ogłoszeniu przez „Ruch Muzyczny” przytoczonego wyżej listu, choć środki finansowe nadal miał ograniczone, nie krępowany etatem urzędnika mógł odbyć wspomnianą już tutaj pierwszą swą podróż w okolice Lwowa, a rok później pojechał na Wołyń. Skrótowo trasę tej wyprawy odnotował w itinerarium: „na Wołyń, do Tuliczowa (Dobrowolskich), do Turyczan (Sierakowskich), Bilcza (Sołtanów), Wysoc[ka] nad Bugiem, Żytomierza”2. Plon podróży po Wołyniu był bardzo bogaty3. W archiwum Kolberga zachowało się kilkaset pieśni i melodii zanotowanych przez niego na Wołyniu w czasie wówczas przeprowadzonych badań, a także kilka opisów wesel z pieśniami i melodiami z Tuliczowa, Bilcza, Bokujma, spod Łucka i z Wysocka oraz niewielka ilość notatek na temat innych obrzędów i zwyczajów. Ponieważ był to jego jedyny pobyt na Wołyniu, możemy przyjąć, że zapisy ze słuchu pochodzące z miejscowości wymienionych w itinerarium zostały wykonane właśnie w sierpniu i wrześniu roku 1862. Treść zapisów terenowych w pełni oddaje zainteresowania Kolberga z tego okresu – gromadził materiały potrzebne do regionalnego zbioru pieśni i muzyki z opisami obrzędów i zwyczajów, takiego jak pozostawione w drukarni Sandomierskie. Jednak wśród materiałów z Wołynia zauważamy dziś kilka ołówkowych szkiców stroju oraz chat, szczegółów ich wnętrza i sprzętów z wpisanymi O. Kolberg Pieśni ludu z Podola rosyjskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. 12: 1888, s. 235–251. Przedruk w: O. Kolberg Podole (DWOK T. 47). 2 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705. 3 Materiałów zebranych na Wołyniu Kolberg nie zdążył sam opracować do druku. Znaczną ich część wydał w 1907 r. Józef Tretiak. To wydanie zostało w Dziełach wszystkich Kolberga powtórzone w reedycji fotooffsetowej jako tom 36. Pozostałe zapisy tekstów i melodii wydano w tomie O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84). We wstępie do tomu suplementowego scharakteryzowane są zachowane rękopisy Kolberga, jego kontakty z osobami mieszkającymi na Wołyniu i inne okoliczności badań w tym regionie w roku 1862, a także edycja J. Tretiaka i zasady edycji tomu suplementowego. Zob. A. Skrukwa „Wołyń” Oskara Kolberga w O. Kolberg Wołyń. Suplement… (DWOK T. 84), s. V–XXXVI i XLV–LIV, o zapisach muzyki zob. tamże wstęp A. Rudej, s. XXXVI–XLV. 1 165 �ukraińskimi nazwami. Niewielką ich część niewątpliwie wykonał Kolberg, on też wszystkie podpisał i odnotował, że pochodzą z Tuliczowa w powiecie kowelskim1. W jego planach badawczych zainteresowanie kulturą materialną pojawia się pierwszy raz dopiero dwa lata później, w liście2 z grudnia 1864 r., ale widocznie już wcześniej zwracał uwagę na pewne jej przejawy, być może zauważywszy ich odmienność od znanych sobie z regionów etnicznie polskich. Natomiast nieliczne zapiski na temat kultury materialnej w notatkach powstałych w czasie tej podróży uznać trzeba raczej za wyjaśnienia słownikowe na marginesie tekstów pieśni niż za notatki etnograficzne. Jadąc na Wołyń, Kolberg nie znał języka ukraińskiego. Sam stwierdził to wiele lat później w liście do Cesława Neymanna, po opublikowaniu monografii Pokucia, choć zamieszczone tam zapisy gwary oceniano bardzo wysoko. Zaznaczył wtedy, że „spisywał mechanicznie” wszystko co słyszał, „starając się o jak najwierniejsze oddanie dźwięków pisownią polską” 3. Starania o oddanie dźwięków języka ukraińskiego literami alfabetu polskiego widoczne są już w zapisach z Wołynia z 1862 r. Kolberg zastosował wtedy w swych notatkach terenowych tzw. pisownię piętrową, tj. nadpisywanie say e ó mogłosek, gdy chciał wskazać wymowę pośrednią, np. ide, wyrad’, tatojku, e ó e a o u drobnyje ślozkie łyty, hołuwo czka, zaznaczał miękkość spółgłosek, a także akcenty, choć te niekonsekwentnie. Niektóre, nieliczne zresztą błędy w rękopisach z Wołynia (niewłaściwy podział śpiewanej frazy na słowa) potwierdzają, że Kolberg wówczas nie zawsze jeszcze dobrze rozumiał tekst i czasem rzeczywiście „spisywał mechanicznie” to, co słyszał. W podróży po Wołyniu spotkał Kolberg osoby, które bezpośrednio pomogły mu gromadzić materiały lub przekazały własne zapisy sporządzone wcześniej, jednak nie zawsze znamy ich nazwiska. Wspomniany już Michał Sołtan po powrocie Kolberga do Warszawy jesienią 1862 r. przysłał mu kilka notatek z Bilcza. W Żytomierzu Kolberg spotkał się z Janem Prusinowskim (1818–1892), adwokatem, a z zamiłowania literatem, który przekazał mu swój młodzieńczy rękopis bajek. Prusinowski należał do najbliższych 1 1–7. Opublikowane zostały w tomie O. Kolberg Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), tam ryciny Zob. brulion listu do ks. Kajetana Śmiechowskiego z 26 grudnia 1864 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 97–99. 3 Brulion listu do Cesława Neymanna z 7 IV 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 142. 2 166 �współpracowników J.I. Kraszewskiego do czasu przeniesienia się pisarza do Warszawy, a później kontynuował jego działania społecznikowskie, polegające także na animowaniu życia kulturalnego Polaków mieszkających w Żytomierzu. Publikował swe utwory i artykuły w prasie warszawskiej i zapewne bywał w Warszawie, z Kolbergiem poznał się jednak raczej na miejscu, w Żytomierzu. Śladem ich kontaktów jest wiersz1 z datą „Żytomierz, 27 sierp./8 września 1862” oraz rękopis dwudziestu pięciu bajek, facecji i anegdot w przekładzie na język polski pt.: Skazki ludu ruskiego zebrane na Wołyniu w 1835 r. Rękopisu tego nie znajdujemy dziś w archiwum Kolberga, lecz miał go jeszcze w ręku Józef Tretiak, który teksty te zamieścił w swojej edycji2 materiałów z Wołynia w 1907 r. Nie wiadomo natomiast, komu Kolberg zawdzięcza zachowany w jego zbiorach rękopis pt. Ukraińskie śpiewy i tańce3. Zawiera on ponad 100 teks­ tów pieśni i 74 melodie wokalne i instrumentalne. Autorem (autorką?) była osoba mieszkająca w okolicy Kowla, a na podstawie nielicznych notatek towarzyszących tekstom i nutom wnioskować można, że sporządzony został dla Kolberga i przekazany mu w czasie jego podróży po Wołyniu albo krótko potem. Tak obszerny rękopis z zapisami melodii sporządzony przez współpracownika jest unikatem w jego zbiorach. Na Wołyniu przebywał Kolberg od 30 lipca do 3 października, następnie przez kilka dni w Lublinie, a 10 października był już znowu w Warszawie. Po powrocie kontynuował prace nad Sandomierskiem, nad artykułami dla Encyklopedii i nadal uczył gry na fortepianie. Na początku roku 1863 oddał do druku w „Bibliotece Warszawskiej” recenzję 4 zbioru pieśni ludowych ze Śląska wydanych przez Juliusza Rogera 1 List Prusinowskiego z tym wierszem zamieszczono w cz. I Korespondencji… (DWOK T. 64), s. 94–95. 2 J. Tretiak nie odczytał wtedy nazwiska ofiarodawcy, ale odnotował wpisaną przez niego dedykację i datę: „Panu Oskarowi Kolbergowi jako nieudolny upominek (tu nieczytelny podpis) 25 sierpnia (6 września) 1862, Żytomierz”. Nazwisko autora znamy dzięki notatce Izydora Kopernickiego, której Tretiak nie zauważył wśród rękopisów. 3 Rękopis znajduje się w tece z materiałami z Wołynia (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 170– 186), dokładniej został scharakteryzowany we wstępie do tomu O. Kolberg Wołyń. Suplement… (DWOK T. 84), s. XXXI–XXXII, pieśni tam zapisane w wyborze wydał J. Tretiak w tomie Wołyń (DWOK T. 36), a w całości rękopis ten, jako dokument w tej postaci cenny dla badaczy folkloru, został zamieszczony w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian wschodnich (DWOK T. 58, w opracowaniu). 4 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką zebrał i wydał Juliusz Roger, doktor medycyny. Wrocław 1863, „Biblioteka Warszawska” 1863, T. 1, s. 153–156. 167 �(1819–1865). Pochodzący z Bawarii J. Roger od 1847 r. był nadwornym lekarzem księcia raciborskiego, a życzliwość i charytatywna działalność zjednały mu zaufanie chłopów. Przygotowany przez niego zbiór ponad 500 tekstów, zawierający także około 300 melodii, zyskał wysoką ocenę Kolberga, który pisał, że jest on „dokładnym i zaokrąglonym”. Wspomniał krótko o opublikowanych przez Rogera melodiach oraz ich powinowactwie z mazowieckimi i wielkopolskimi, zapowiadając, że melodie te muszą „pozostać przedmiotem obszerniejszego kiedyś rozbioru” 1 i zajął się nieco szerzej problemem klasyfikacji pieśni, zwłaszcza koniecznym jego zdaniem w publikacji tego rodzaju rozróżnieniem pieśni i przyśpiewek, tj. „pios­nek tanecznych i ucinkowych” 2. Jesienią, po powrocie Kolberga do Warszawy, wybuch powstania był już oczywisty, planowano je na wiosnę, jednak wznowiony pobór do wojska wymusił rozpoczęcie w styczniu. Parę lat wcześniej, po klęsce w wojnie krymskiej, władze carskie zaniechały poboru, ale 6 października 1862 r. zapowiedziano jego przywrócenie. W Królestwie miał się on odbyć nie w drodze losowania, jak dotąd, tylko przez powołanie młodych mężczyzn, głównie z Warszawy, wskazanych przez policję. Tym razem od poboru mieli być zwolnieni chłopi, a branką miano objąć nieprawomyślną politycznie młodzież miejską. Przyspieszyło to decyzję tajnego Komitetu Centralnego Narodowego o rozpoczęciu wojny partyzanckiej. Do pierwszych walk doszło parę dni po brance przeprowadzonej w Warszawie nocą z 14 na 15 stycznia 1863 r. W samej Warszawie nie dochodziło do działań zbrojnych. Pierwsze miesiące powstania spędził Kolberg w Warszawie, wyjechał dopiero na początku lipca 1863 r. i przez ponad trzy miesiące podróżował po Galicji. W spisie wydatków odnotował koszt pobytu w Szczawnicy, Krynicy, w Sanockiem, w Samborze, Lwowie i Olesku. Do Warszawy wrócił około 26 października. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 579–583, tekst nr 1030. 1 Tamże, w przedruku s. 580. Zapowiedzianego „rozbioru” melodii wydanych przez J. Rogera Kolberg nie napisał. 2 Tamże, s. 582. 168 �VIII [Królestwo po powstaniu styczniowym. – Ostateczna zmiana zakresu badań i publikacji Kolberga — ukształtowanie w ciągu roku 1864 programu Ludu przedstawionego w lutym 1865 r. w liście otwartym Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”.] Powstanie upadło wiosną 1864 r., ale przez następne pięćdziesiąt lat jego skutki w różny sposób i w różnych dziedzinach życia z olbrzymią siłą oddziaływały na mieszkańców Królestwa i Ziem Zabranych. Bezpośrednio po klęsce powstania nastąpiły aresztowania, publiczne egzekucje, zsyłki na Sybir na katorgę i na przymusowe osiedlenie, wcielanie do rot aresztanckich, konfiskaty majątków i represje nie tylko wobec pojmanych uczestników walk, ale także wobec rodzin, które pomagały powstańcom. Z największą surowością karano księży katolickich, nie tylko za udział w powstaniu lub podejrzenie o taki udział, lecz nawet za oddanie ostatniej posługi śmiertelnie rannym powstańcom. Również na Ziemiach Zabranych najostrzej traktowano księży katolickich, oszczędzano tam jednak chłopów. Część czynnych uczestników powstania zdołała emigrować. Podobnie jak po powstaniu listopadowym, społeczeństwo Królestwa i pozostałych ziem zaboru rosyjskiego przez zsyłki i emigrację pozbawiane było ludzi młodych, często studiujących w otwartej niedawno Szkole Głównej lub wykształconych na rosyjskich uniwersytetach w Petersburgu, Moskwie i Kijowie. Ponownie zaostrzone zostały zarządzenia cenzury, która stała się wszechwładna i wszechobecna. Dla ruchu wydawniczego w Królestwie Polskim powstanie styczniowe nie stało się taką katastrofą, jaką przyniosło powstanie listopadowe. Istniała nadal polska prasa, ukazywały się polskie książki, ale restrykcje Warszawskiego Komitetu Cenzury i samowola cenzorów, którzy poza urzędowymi wskazaniami kierowali się własnymi uprzedzeniami i upodobaniami, niezwykle utrudniały pracę wydawców i autorów i wpływały na ostateczną treść publikowanych utworów. Do zaprowadzenia „porządku” w Królestwie powołany został w roku 1864 Komitet Urządzający. Miał on za zadanie wprowadzenie reformy uwłaszczeniowej i całkowite dostosowanie administracji i innych instytucji Królestwa do modelu rosyjskiego, a w rezultacie zniesienie dotychczasowej, już i tak niewielkiej ich odrębności w stosunku do cesarstwa. Przeprowadzono likwidację odrębnych dotąd instytucji, na których miejsce 169 �ustanowiono w ciągu kilku lat takie same jak w carskiej Rosji. Przedłużono stan wojenny, ograniczając możliwość podróżowania. Wprowadzono nowy podział na gubernie, zwiększając ich liczbę i zmniejszając powierzchnię, a poza ich granice można było wyjeżdżać tylko na podstawie paszportu. Ponadto nasiliła się rusyfikacja wielu dziedzin życia, przede wszystkim szkolnictwa i administracji przez wprowadzanie do nich języka rosyjskiego jako obowiązkowego i zastępowanie Rosjanami pracujących tam dotychczas Polaków, zwłaszcza na wyższych stanowiskach. W ciągu ośmiu lat działalności Komitet pod kierunkiem Nikołaja Milutina (1818–1872) osiągnął założony cel. Widocznym etapem utraty pozornej nawet samodzielności było wprowadzenie w roku 1867 nazwy Kraj Przywiślański, najpierw obok dotychczas używanej nazwy Królestwo Polskie, a później zamiast niej. Klęska powstania, a przedtem przygotowania do niego i jego przebieg spowodowały wśród części społeczeństwa polskiego zmianę w postrzeganiu roli chłopów w życiu narodu. Nowy status prawny starały się nadać im już konspiracyjne władze polskie przygotowujące powstanie. W czerwcu 1862 r. Komitet Centralny Narodowy w Programie organizacji narodowej zapowiadał m.in. uwłaszczenie w zakresie szerszym niż stanowił wcześniejszy ukaz carski dla cesarstwa, w tym i dla Ziem Zabranych, pomijający Królestwo. Dałoby to wolność osobistą chłopom stanowiącym ponad 70% społeczeństwa. W styczniu 1863 r. w manifeście Tymczasowego Rządu Narodowego ogłoszono dekret o uwłaszczeniu, ale powstańcy nie mieli władzy i środków, aby treść dekretu wcielić w życie na całym terenie zaboru rosyjskiego. Ponieważ Rosjanie obawiali się odebrania chłopom przyznanych, choć w większości niezrealizowanych praw, w marcu 1864 r., gdy bliska była klęska powstania, wydany został carski ukaz uwłaszczeniowy. Był znacznie korzystniejszy dla chłopów niż wcześniejsze podobne reformy w zaborach austriackim i pruskim, co podsycało nieustający konflikt między dworem a wsią. Był też w pewnym stopniu nagrodą za nikłe uczestnictwo chłopów w powstańczej partyzantce antyrosyjskiej – miał im wskazać prawdziwego obrońcę ich interesów. Po powstaniu styczniowym w Królestwie nasiliły się procesy społeczne i ekonomiczne widoczne już wcześniej, ale nie w takim natężeniu. Znacznemu przyspieszeniu uległy przemiany wsi, przeobrażając nie tylko jej gospodarkę, a z nią i kulturę materialną, ale także wszystkie inne aspekty życia chłopów. Po upadku powstania oczywiste stało się, że odzyskanie niepodległości będzie niemożliwe bez pozyskania dla tej idei chłopów, 170 �najliczniejszej warstwy narodu. Konieczne stało się przeciwdziałanie ich wynarodowieniu i zapewnienie im możliwości realizacji praw i aspiracji. Programy społeczne, a także naukowe i literackie musiały ulec zmianom, a ich twórcy w trosce o dalszy los narodu podejmowali nowe metody działania. Idea pracy organicznej, powstała około roku 1848 w germanizowanym zaborze pruskim, a polegająca – określając ją w największym skrócie – na pracy na rzecz reform cywilizacyjnych, została w części przyjęta przez warszawskich pozytywistów. Bardzo ważne stało się zatem lepsze niż dotąd poznanie obecnej sytuacji chłopów i ich kultury w całym znaczeniu tego słowa. Było to potrzebne do budowania programów edukacyjnych, które miały z pańszczyźnianych do niedawna chłopów uczynić świadomych członków polskiego społeczeństwa. Wynarodowienie groziło ludności polskiej we wszystkich trzech zaborach, jednak wówczas najgroźniejsza sytuacja była w zaborze rosyjskim. Znowu stawały się aktualne oświeceniowe postulaty Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk i program badań ludoznawczych sformułowany na początku wieku przez Hugona Kołłątaja1 i przypominany co jakiś czas przez różne środowiska naukowe i polityczne. Prowadzenie potrzebnych prac na tym polu mogła zapewnić etnografia2. W tym okresie, tj. po powstaniu styczniowym, nauce polskiej, zwłaszcza w zaborze pruskim i rosyjskim, nadal brakowało oparcia w instytucjach tworzących warunki do pracy badawczej i finansujących tę ważną dla przyszłości narodu dziedzinę życia. Tylko w zaborze austriackim po klęsce w wojnie z Włochami wiosną 1860 r. rozpoczęło się stopniowe łagodzenie polityki rządu wiedeńskiego wobec Polaków, co dotyczyło także wyższych uczelni, cenzury i możliwości badań. W zaborze pruskim dopiero w 1857 r. władze zgodziły się na utworzenie w Poznaniu Towarzystwa Przyjaciół Nauk, jednak odmówiły mu finansowania. Członkowie założyciele przyjęli dla Towarzystwa dewizę „unguibus et rostro” (pazurami i dziobem), która postulowała działania na rzecz obrony i rozwoju polskiej kultury i polskiej Zob. R. Wojciechowski Warszawskie, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1800–1863. Epoka przedkolbergowska, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1970, s. 77–78. Pełny tekst listu został udostępniony pierwszy raz w: Ks. Hugona Kołłątaja korespondencja listowna z Tadeuszem Czackim..., T. 1, Kraków 1844, s. 12–30. 2 O stanie i sytuacji etnografii w Polsce w połowie wieku XIX zob. A. Posern-Zieliński Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław 1973, s. 61 i nast. oraz Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej (od końca XVIII wieku do roku 1918), Poznań 2011, s. 104–145. 1 171 �nauki coraz bardziej zagrożonych przez germanizację. Towarzystwo, mające ograniczony budżet pochodzący tylko ze składek, nie mogło zastąpić wyższej uczelni, której w Poznaniu brakowało już od dziesiątków lat. W zaborze rosyjskim sytuacja zmieniła się nieco w roku 1862, gdy w Warszawie powstała Szkoła Główna z polskim językiem wykładowym. Była to pierwsza w Królestwie od czasu likwidacji uniwersytetu uczelnia wyższa z szerokim programem nauk humanistycznych. Na początku swego istnienia borykała się z brakiem kadry naukowej, a już w r. 1869 została zamieniona na uniwersytet rosyjski. Mimo tylko siedmiu lat istnienia Szkoła Główna miała duże znaczenie dla dalszych dziejów myśli naukowej oraz kultury polskiej – jej wykładowcy i absolwenci kształtowali i realizowali idee pozytywizmu. Jednak badania etnograficzne we wszystkich trzech zaborach zdane były, tak jak poprzednio, na inicjatywy prywatne. Dlatego K.W. Wójcicki w roku 1859 w przytaczanym tu apelu o zbieranie materiałów ludoznawczych odwoływał się do „gorliwości obywatelskiej naszych ziemian”. Również Kolberg, podejmując kilka lat później program badań etnograficznych, zwracał się o pomoc do współobywateli, licząc na ich patriotyczne zaangażowanie. W Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w tomie wydanym w roku 1861 miejsce etnografii w systemie nauki zostało określone następująco: Etnografia (z greckiego ethnos, lud i graphein, pisać), właściwie opis ludów; tak nazywano dotąd zbiór wiadomości o obyczajach i zwyczajach, ubiorach, religii oraz o formie rządu u obcych, mniej zwłaszcza cywilizowanych narodów, który to zbiór uważano zwykle za część dodatkową geografii. Szybkie jednak postępy i zmiany, jakim podlegały w ostatnich czasach nauki przyrodzone, mianowicie fizjologia oraz badania historyczne i filologiczne, dały także początek wielostronniejszemu i dokładniejszemu poglądowi naukowemu na człowieka, równie pod względem fizycznym jak społecznym, a dwa te względy stały się podstawowymi dwóch nowych nauk: antropogeografii i etnografii, które w ostatnich dopiero dziesiątkach lat doszły do zupełnej samoistności. […] Antropogeografia, czyli (jak ją nazywają niektórzy badacze angielscy) etnologia, zapatruje się na plemiona i ludy jedynie jako na odmiany i dalsze odcienia ras, na te zaś rasy jako na gatunki zoologicznego rodzaju człowieka; przeciwnie etnografia, rozwijająca się obecnie w gałąź nauki historycznej, uważa ludzi w narodach, a więc jako społeczności związane wspólnie węzłami duchowymi1. 1 F. H. L. [F.H. Lewestam] Etnografia, w: Encyklopedia powszechna, T. 8, Warszawa 1861, s. 464. 172 �Już wcześniej, w latach 1850–1852, etnografia dzięki wykładom Wincentego Pola1 na Uniwersytecie Jagiellońskim stała się w Polsce na krótko dyscypliną akademicką, wtedy umiejscowioną wśród nauk przyrodniczych jako wykładana w ramach geografii powszechnej. Kolberg, należący do grona „encyklopedystów” tworzącego w latach 1858–1868 najważniejsze wówczas w Warszawie wydawnictwo, Encyklopedię powszechną, etnografię widział — tak jak autor przytoczonego artykułu — wśród nauk historycznych. Dla ustalenia takiego miejsca etnografii w systemie nauki w Polsce największe znaczenie miała wspomniana już zmiana postrzegania sytuacji ludu a także jego roli w społeczeństwie i w życiu narodu oraz przeobrażenia widoczne w jego kulturze. Dyskusje na te tematy prowadzone były między innymi w środowisku naukowym i literackim, ukształtowanym wokół „Bi­ b­lioteki Warszawskiej” i Encyklopedii powszechnej. Kolberg był wówczas wysoko cenionym badaczem i uznanym autorem interesujących i nowatorskich publikacji prezentujących folklor, zwłaszcza muzyczny, jako ważną część kultury polskiej i przedmiot opracowań naukowych. Od paru lat przygotowywał zbiory pieśni regionalnych i w roku 1862 oddał do druku Sandomierskie, pierwszy tom tej serii edytorskiej, krótko już tu scharakteryzowany. Jednak druk książki trwał blisko trzy lata, w ciągu których społeczeństwo Królestwa przeżyło wstrząs — przebieg i upadek powstania przewartościowały wiele programów, także dotychczasowe plany badawcze i wydawnicze Kolberga. Dotychczas swe badania poświęcał najpierw muzyce, później także obrzędom i zwyczajom, a obserwacje prowadzone w czasie podróży pozwoliły mu poznać życie mieszkańców wsi w różnych odmiennych regionach. W naukowo-artystycznym środowisku warszawskim był wtedy niewątpliwie najbardziej doświadczonym badaczem terenowym. Potrzeba czasu – konieczność zebrania źródeł dla kształtującej się etnografii – spowodowała kolejną, tym razem jeszcze głębszą zmianę zakresu jego badań i publikacji. Za podstawowe swe zadanie uznał wówczas zgromadzenie dokumentacji na temat całości kultury ludowej i udostępnienie jej nauce w wielotomowej serii, której dał tytuł Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, planując poświęcenie każdemu regionowi Wincenty Pol (1807–1872), poeta, geograf, uczestnik powstania listopadowego (odznaczony orderem Virtuti Militari). Współcześni cenili przede wszystkim jego twórczość literacką, działalność naukowa Pola jako geografa, a zwłaszcza etnografa została doceniona dopiero w drugiej połowie XX wieku. 1 173 �dawnej Rzeczypospolitej osobną monografię. Ta zasadnicza zmiana wynikała z głębokiego zrozumienia zadań, jakie stanęły przed społeczeństwem polskim po powstaniu styczniowym. Jego klęska, a później analiza przyczyn takiego biegu wydarzeń miały decydujący wpływ na biografie nie tylko powstańców i Kolberg nie jest tu wyjątkiem, jednak w jego wypadku zmiana była znaczna, konsekwentnie przeprowadzona i istotna dla rozwoju etnografii w ciągu prawie pięćdziesięciu następnych lat. Kolberg interesował się ludową muzyką wokalną i instrumentalną i jej kulturowym kontekstem już od dwudziestu pięciu lat. W czasie badań w terenie zauważał zmienność, powstawanie nowych utworów i zanikanie dawnych, a także charakterystyczną dla folkloru właściwość tworzenia wariantów. W marcu 1865 r. pisał w jednym z listów: „[...] pieśń jest niewyczerpaną, sama się wciąż mnoży i odradza, i w liczne kształci warianty, tak pod wglądem muzycznym, jak i opisowym”1. Ciągły kontakt z kulturą ludową utwierdzał go w przekonaniu, że procesy te dotyczą jej jako całości i że potrzeba systematycznych badań etnograficznych jest oczywista. Obserwowanie wsi wskazywało też, że w tym właśnie czasie, tj. na początku drugiej połowy wieku, zwłaszcza po uwłaszczeniu chłopów, zmiany w kulturze ludowej następują szybciej niż dawniej i są radykalniejsze. Zbadanie i utrwalenie w druku wszystkich jej przejawów stało się już pilną koniecznością. W niektórych opracowaniach na temat genezy Ludu można przeczytać, że Kolberg podjął w roku 1865 nowy, znacznie szerszy program badawczy i edytorski, ponieważ przekonał się, że jako kompozytor nie osiągnie wymarzonego sukcesu, że decyzja o opracowywaniu etnograficznych monografii regionalnych była wynikiem jego rezygnacji z ambicji twórczych. Jest to jednak ocena niepełna. Wprawdzie w przytaczanym już końcowym fragmencie Szkicu autobiografii sam pisał, że w dalszej pracy nad utworami scenicznymi przeszkodziły mu „wypadki roku 1863”. Te zdania, napisane dopiero około 1889 r., potwierdzają, że na zaniechanie pracy nad kompozycjami dla teatru bezpośredni wpływ miał przebieg i skutki powstania styczniowego. Jednak w ciągu kilku poprzednich lat Kolberg przygotował dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda dziesiątki tekstów na różne tematy z historii i teorii muzyki, a przede wszystkim opublikował dwa ważne, wymienione już tu artykuły: w r. 1857 o związkach kompozycji J. Stefaniego z muzyką ludową oraz w r. 1862 dotyczący źródeł muzyki polskiej Rzut oka 1 Brulion listu do A. Osipowicza z 30 III 1865 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 114. 174 �na pierwotne muzyki dzieje z powodu pieśni „Bogarodzicy”1. M. Tomaszewski tekst ten nazywa „największą przygodą naukową twórcy Ludu”2. Genezy polskiej muzyki dotyczyły też obszerne rozważania w przekazanym do druku w 1862 r. Sandomierskim, we wstępie do którego Kolberg stwierdzał, że badanie muzyki ludowej, jej „pochód i rozwój historyczno-obyczajowy nie przestaje być głównym usiłowań i śledzeń moich zamiarem”. Jak się dziś wydaje, ogłoszenie artykułu Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje... i szerokie przedstawienie tego problemu we wstępie do Sandomierskiego dało Kolbergowi pewną satysfakcję, było częściową realizacją planów naukowych budowanych od roku 1841. Zatem podjęcie w 1865 r. programu kompleksowych badań etnograficznych, programu Ludu, spowodowało usunięcie z bieżących zadań, „odłożenie na bok” – później okazało się, że na zawsze – nie tylko ambicji twórcy muzyki, ale przede wszystkim jej badacza. Wprawdzie dopiero w 1868 r. zakończyła się edycja Encyklopedii powszechnej i Kolberg wtedy właśnie zaprzestał działalności jako pisarz muzyczny, jednak podjęcie prac nad programem Ludu opracowanym w końcu 1864 r. i ogłoszonym w lutym 1865 r. spowodowało rezygnację z dalszych badań nad genezą polskiej muzyki ludowej na rzecz tworzenia podstaw dla etnografii, w której mieścił także folklor muzyczny. Czasem w późniejszych tomach Ludu i w innych publikacjach nawiązywał do tematów przedstawionych we wstępie do Sandomierskiego, ale nie podejmował dalszych badań nad problemami tam poruszonymi. Rozważania Kolberga na temat genezy tonalności muzyki ludowej zawarte we wstępie do Sandomierskiego nie miały kontynuacji, stały się w działalności naukowej Kolberga etapem zamkniętym. Badacza muzyki zastąpił etnograf gromadzący, porządkujący i publikujący dokumentację kultury ludu. Planowaną tematykę Ludu Kolberg przedstawił, ogłaszając w lutym 1865 r. w „Bibliotece Warszawskiej” List otwarty3. Zamieścił go na łamach liczącego się i popularnego czasopisma naukowego, aby zaapelować do społeczeństwa o pomoc w gromadzeniu materiałów: Zob. przypisy na s. 144–145 i 160–161. M. Tomaszewski Pisma muzyczne..., w: O. Kolberg Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XI. 3 O Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 1, s. 306–308, przedruk w: Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 102–106. Rękopis Listu oddał Kolberg do druku zapewne w połowie grudnia, pozwolenie cenzury dotyczące tego tomu „Biblioteki Warszawskiej” ma datę 19/31 XII 1864, zgodę na druk cenzura wydawała dopiero po otrzymaniu gotowego składu tekstów. 1 2 175 �Zajmując się od lat wielu zbieraniem pieśni, podań i zwyczajów, robiłem w tym celu nie bezowocne po kraju podróże, gdyż podróże te nagromadziły już do mojej teki mnóstwo nader ważnych szczegółów etnograficznych. [...] Pragnienie uzupełnienia podjętych już w tym przedmiocie wiadomości nabytkami pozyskać się jeszcze mogącymi, ażeby je wszystkie później uporządkowane w stosownym zamieścić dziele i przedłożyć do użytku i dla nauki powszechnej, niepłonną budzi we mnie ufność, że wezwanie moje poniżej skreślone, nie pozostanie bez skutku i nakłoni szan. obywateli i obywatelki do zwracania na lud uwagi, do spisywania swych spostrzeżeń, a następnie do udzielenie mi takowych listownie [...]1. Problemy, na które przyszli współpracownicy mieliby zwrócić uwagę, zestawił w jedenastu punktach: 1. wieś i chata, 2. praca i zajęcia domowe i gospodarskie, 3. żywność, 4. ubiór mężczyzn, kobiet i dzieci, 5. mowa, 6. przysłowia, zdania, bajki, powiastki, klechdy, legendy, podania itp., 7. zabobony, gusła, przesądy, 8. pieśni, 9. tańce, 10. obrzędy, 11. zwyczaje „i piosnki przy różnych zatrudnieniach”. Większość tych tematów jest rozwinięta i wskazuje dokładniej, jakich informacji o życiu mieszkańców wsi oczekiwał od swych korespondentów2. Patrząc na kulturę ludową jako na organiczną całość, Kolberg chciał udokumentować także związki łączące wszystkie jej dziedziny, nie zawsze zauważane w dotychczasowych publikacjach. Dlatego pisząc np. o budowie chaty, pytał o zwyczaje, przesądy i zaklęcia towarzyszące tej pracy, a w następnych punktach o inne wierzenia i zabobony związane z obrzędami i z codziennym życiem oraz o formuły zaklęć używanych w trakcie różnych działań. Prosił o pieśni wykonywane przy uroczystościach i przy wszystkich zajęciach domowych i gospodarskich. Kładł też nacisk na notowanie lokalnych nazw wytworów materialnych, od budynków i ich części do sprzętów, narzędzi i naczyń, oraz na określanie stosowanych surowców. Zwracał uwagę na rozróżnienie strojów codziennych i świątecznych, ich krój i użyte tkaniny i ozdoby. Zalecał zapisywanie bajek, legend, podań itp. „o ile możności (lubo nie koniecznie) w mowie potocznej, miejscowej”, prosił też o oddanie pieśni „mową miejscową”, choć osobny punkt poświęcił „narzeczu prowincjonalnemu”. Pytał o koszt wesela czy pogrzebu, a przy strojach także o cenę „krawiecczyzny”. W późniejszych tomach Ludu widać O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”... w przedruku s. 102–103. Program z Listu otwartego przytoczony jest przez E. Antyborzec w: Oskar Kolberg jako badacz terenowy... w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II), s. 432–436. 1 2 176 �starania o obserwacje zmian zachodzących w kulturze ludowej, w Liście otwartym zaznaczył to w punkcie dotyczącym wsi i chaty, dodając „typ tu stanowić ma najdawniejszy i najpowszechniejszy niegdyś sposób stawiania, o ile się zachował” oraz pytając, czy ubiór dawniej był inny i „jakim ulegał odmianom”. Na końcu apelu dodał, że do wielu informacji przydatnym uzupełnieniem byłyby rysunki, „o ile takowe pozyskać się dadzą”. List otwarty pokazuje, że pole badań etnografów widział wtedy Kolberg bardzo szeroko: od kultury materialnej, poprzez folklor (teksty i muzykę), obrzędy i zwyczaje, wierzenia, aż do gwary, wspominając nawet elementy antropologii fizycznej (barwa cery i kolor włosów). Obejmował więc problematykę, której częścią dziś zajmują się odrębne dziedziny nauki. W ciągu kilkudziesięciu lat od czasu ogłoszenia Listu otwartego, w wypadku np. dialektologii zaledwie kilkunastu, wykształciły one własne metody badań i własną terminologię, a antropologia fizyczna była już wówczas osobną nauką, uprawianą przede wszystkim przez przedstawicieli medycyny. Zauważyć też można, że termin „zwyczaje” miał wtedy dla niego nieco inne znaczenie niż później w tomach Ludu. W Liście otwartym obejmował on: „zwyczaje i piosnki przy różnych zatrudnieniach”, które wyliczył dosyć szczegółowo, a chodziło mu o różne czynności gospodarskie, domowe i o zachowania poza domem, na jarmarku, w karczmie itp. Natomiast w monografiach w rozdziale „Zwyczaje” znajdują się opisy, teksty i melodie związane z obrzędami dorocznymi od Adwentu do Zaduszek, czyli to, co w liście otwartym zamieścił jako kolejny punkt podporządkowany obrzędom, obok wesel, chrzcin i pogrzebów. Nieco szerszy zakres miał z początku w tomach regionalnych rozdział poświęcony językowi. W Liście otwartym Kolberg prosił o próbki mowy, prowincjonalizmy i słowniczek miejscowych wyrazów. W pierwszych monografiach (Kujawy i Krakowskie) zamieszczał obok słowników także obszerne wykazy toponomastyczne, ale w następnych rezygnował z tych materiałów, ograniczając też coraz bardziej rozdziały poświęcone „mowie prowincjonalnej”, ponieważ zajmowała się nią dialektologia. Zestawienie tematów podane przez Kolberga w Liście otwartym było orientacyjnym wykazem dla osób, które zechcą podjąć z nim współpracę, nie był to spis treści przewidywany dla tomów Ludu, co pokazuje porównanie z oddanymi do druku dwa lata później Kujawami, a także z następnymi monografiami. Ostateczna zawartość kolejnych tomów ma inny porządek, jest także zależna od specyfiki danego regionu — w każdej z nich pojawiają się opisy zwyczajów, informacje o zatrudnieniach, obchodzonych świętach, 177 �strojach, potrawach itp., charakterystycznych tylko dla określonej okolicy, nieznanych lub nieużywanych gdzie indziej. Swój nowy program i sposób jego realizacji zaprezentował Kolberg w roku 1865 także w artykule Polski lud zamieszczonym w Encyklopedii powszechnej. Tam, po krótkiej charakterystyce najważniejszych grup etnicznych „lechickiego szczepu”, pisał: Każden z tych ludów i ich odmian, mimo pewnej całego pokolenia wspólności, ma właściwe sobie cechy duchowe i moralne, zawarte w miejscowych zwyczajach, gwarze, podaniach, przysłowiach, pieśniach, obrzędach, tańcach i muzyce, nadto cechy fizyczne w cerze, usposobieniu, ruchach, ubiorze, sposobie życia, mieszkaniu i rodzaju pracy leżące. Różnice te raz ukazują się wybitniejsze, to znów słabsze, w wielu nawet razach ścierają się ze sobą, mieszają i krzyżują. Dokładniejsze o nich wiadomości, zebrane w jedno ognisko, wydobywając na jaśnią wszelkie różnorodne owe szczegóły narodowego bytu, dadzą dopiero możność powiązania ich z sobą w jedną całość, wykazania wzajemnego na siebie wpływu, i tym samym skreślenia w ten sposób dokładnej kraju etnografii. Poprzedzić ją zatem winny monografie, czyli opisy szczegółowe pojedynczych miejscowości1. Lud miał być serią takich etnograficznych monografii niewielkich regionów. Publikacje krajoznawczo-historyczne poświęcone jednemu regionowi i zawierające mniej lub więcej informacji etnograficznych pojawiały się od początku XIX w. Jedną z ważniejszych był tom Okolica zadniestrska… Ignacego Lubicz-Czerwińskiego2 z 1811 r., uznawany za pierwszą monografię etnograficzną. Ze współczesnych Kolbergowi, już ściśle etnograficznych, wymienić trzeba przede wszystkim Lud ukraiński Antoniego Marcinkowskiego3 i Lud Kornela Kozłowskiego4. Obydwa opracowania Kolberg oce1 O. Kolberg Polski lud, w: Encyklopedia powszechna, T. 21, Warszawa 1865, s. 217, przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 567. 2 Pełny tytuł pracy I. Lubicz-Czerwińskiego: Okolica zadniestrska między Stryjem i Łomnicą, czyli opis ziemi i dawnych klęsk lub odmian tej okolicy, tudzież jaki jest lud prosty dla religii i dla pana swego? Zgoła jaki ón jest w całym sposobie życia swego, lub w swoich zabobonach albo zwyczajach, Lwów 1811. 3 [A. Marcinkowski] A. Nowosielski Lud ukraiński, jego pieśni, bajki, podania, klechdy, zabobony, obrzędy, zwyczaje, przysłowia, zagadki, zamawiania, sekreta lekarskie, ubiory, tańce, gry itd., zebrał i stosownemi uwagami objaśnił […], T. 1–2, Wilno 1857. 4 K. Kozłowski Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodiami zebrał […], z. 1–4, Warszawa 1867–1868, całość: Warszawa 1869. 178 �niał wysoko. Nie wiadomo, czy znał osobiście Antoniego Marcinkowskiego (1823–1880), jednak jest to bardzo prawdopodobne. W jednej ze swych tek regionalnych przechowywał rękopis trzeciego tomu Ludu ukraińskiego1 poświęcony pieśniom, niewydany drukiem, a dwa pierwsze tomy i liczne artykuły tego autora wykorzystywał jako materiał porównawczy m.in. w Krakowskiem i Pokuciu. Z Kornelem Kozłowskim (1834–1904) prowadził wspólnie badania terenowe w okolicy Czerska w czasie pobytu w Czaplinie w czerwcu 1865 r. i zapisy muzyczne wykonane podczas tych badań przekazał Kozłowskiemu do druku w jego publikacji. Kozłowski w tytule wymienił melodie jako część składową monografii i we wstępie dziękował za nie Kolbergowi, ale ostatecznie ich nie zamieścił, być może z powodu wysokiego kosztu druku nut. Przyglądając się pracom poprzedników Kolberga, a także niektórym jemu współczesnym, zauważyć można, że przed podjęciem przez niego planu realizowanego w postaci tomów Ludu zbieranie i opracowywanie materiałów etnograficznych ograniczało się najczęściej do okolicy dobrze znanej autorowi, w której mieszkał i w której najłatwiej było mu przeprowadzić potrzebne badania. Drukowane w prasie lub czasem jako ozdobne albumy2, zwykle nie wyczerpywały tematyki etnograficznej, nawet ograniczonej do podstawowego wówczas jej zakresu, i najczęściej nie zawierały zapisów nutowych do zamieszczanych tekstów pieśni. Nie miewały też kontynuacji. Natomiast ideą Kolberga było opracowanie materiałów etnograficznych według wspólnego dla wszystkich regionów schematu, tak aby kolejne tomy złożyły się na dzieło o stanie kultury ludowej na obszarze dawnej Polski. Wykaz regionów, którym chciał poświęcić osobne tomy, poznajemy dopiero ze spisu3 o cztery lata późniejszego od Listu otwartego – sporządził go w roku 1869, starając się w Zakładzie im. Ossolińskich o dotację na podróże terenowe i druk. W liście tym podał tytuły wszystkich przewidywanych wtedy monografii. Już z poprzednich wypowiedzi Kolberga na W spisie tek z r. 1886 odnotował, że rękopis ten znajduje się w tece 25 Ukraina, ale dziś w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga nie znajdujemy go. Trzeci tom monografii A. Marcinkowskiego wspomina Kolberg już wcześniej w brulionie listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 305. 2 Np. W. Zawadzkiego Obrazy Rusi Czerwonej, Poznań 1869, z rys. J. Kossaka; pierwodruk rozdziałów I–IV „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. IX, nr 223–232. 3 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 294–308. 1 179 �temat zbiorów pieśni wiadomo, że planował zbadanie muzyki ludowej na całym terytorium przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Taki zasięg geograficzny przewidywał też dla badań etnograficznych, których wyniki w roku 1869 chciał pomieścić w sześćdziesięciu dwu tomach Ludu. Cztery pierwsze z nich to wydrukowane już wówczas „serie”: 1. Pieśni ludu polskiego, 2. Sandomierskie1, 3–4. Kujawy cz. I i II. Następne tytuły w tym spisie uporządkował według stanu posiadanych do nich źródeł, od monografii, które potrzebowały jeszcze zredagowania i pewnych uzupełnień, np. skompletowania rycin, do poświęconych regionom, z których miał materiały „w małej dotąd zebrane liczbie”. Na końcu spisu wysłanego do Ossolineum dodał uwagę: „Oczywiście porządek wszystkich serii w miarę nowych nabytków, dopełnień i opracowania ciągłej ulegać będzie zmianie”2. Tak też się działo, kolejność druku materiałów z określonego regionu (a stąd i numer tomu) zależała od wielu okoliczności, przede wszystkim od tego, kiedy były one na tyle kompletne, aby Kolberg mógł podjąć redakcję monografii. Ponadto o ile pierwsze wydane tytuły, jak Sandomierskie, Kujawy i Krakowskie, obejmowały niewielkie regiony, ograniczone do jednego lub dwu powiatów, następne monografie zawierały materiały ze znacznie większych terenów, np. z kilku powiatów, jak dwutomowe Lubelskie. Dla Wielkopolski w granicach zaboru pruskiego przeznaczył pierwotnie siedem osobnych tomów i tyle jej ostatecznie poświęcił, jednak pod wspólnym tytułem Wielkie Księstwo Poznańskie. Zauważyć też trzeba, że Kolberg jako planowanych tytułów używał nazw dawnych jednostek administracyjnych oraz nazw krain historycznych i geograficznych. Etnonimy jako tytuł pojawiają się tylko raz w odniesieniu do mieszkańców Tatr i Beskidów (Górale), a trzykrotnie (Łemki, Hucuły, Bojki) jako uzupełnienia innych określeń. Musiał też respektować polityczne granice wyznaczone przez zabory, np. osobne tomy poświęcone miały być Podolu rosyjskiemu i galicyjskiemu, Śląskowi austriackiemu i pruskiemu, rozdzielone zostało też Krakowskie, którego część po lewej stronie Wisły 1 Na karcie tytułowej Sandomierskiego widnieje nota „seria I”, dopiero wydając w roku 1867 część pierwszą Kujaw jako serię (tj. tom) III Ludu, Kolberg uznał Pieśni ludu polskiego z 1857 r. za serię pierwszą, a Sandomierskie za drugą. Dodrukował wtedy nową kartę tytułową dla Pieśni ludu polskiego, włączając ten tom ex post do cyklu wydawanego z tytułem Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa itd. 2 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 305. 180 �miała być opisana jako Kieleckie. Kolberg zmuszony był do podporządkowania się realiom politycznym, zwłaszcza ze względu na cenzurą rosyjską, tym bardziej że uściślenie granic regionów etnograficznych było możliwe dopiero po dokładnych badaniach terenowych i ustaleniu kryteriów wskazujących istnienie odrębnej grupy etnicznej. Kolbergowski Lud miał służyć zbadaniu także tych problemów. Podkreślić też trzeba, że Kolberg zakładał od początku wyłącznie dokumentacyjny charakter planowanego wydawnictwa. W kwietniu 1865 r. pisał w liście do Józefa Blizińskiego: Etnografia jest nauką nową, nie wytrawną jeszcze, nie wyrobioną, lubo celu swego świadomą; potrzeba do jej rozwinięcia materiałów jak do historii, więc i moja praca niczym prawie jeszcze innym nie będzie, jak skrzętnym ich nagromadzeniem. Przede wszystkim postanowiłem sobie takowe nabytki uporządkować i usystematyzować, nim się do ich opracowania i dalszych wniosków przejść będzie mogło1. Lud nie mógł być obciążony próbami przedwczesnych wniosków, syntezami tworzonymi na podstawie niepełnych materiałów. Zatem Kolberg programowo rezygnował z zamieszczania tam rozważań na temat np. wzajemnych związków kultury różnych regionów i różnych grup etnicznych czy genezy wierzeń lub praktyk leczniczych. Stosował jedynie odsyłacze łączące warianty melodii, pieśni i bajek jako wskazówki do późniejszych badań porównawczych. Wyraźnie i wielokrotnie stwierdzał, że wydawnictwo to stanie się podstawą dla dalszych prac, dokumentacją dla badaczy różnych dziedzin życia ludu i jego kultury, zebraną i uporządkowaną według jednolitego planu. Dopiero po wydaniu drukiem całości stanie się możliwe podjęcie analiz oraz prac porównawczych i formułowanie teorii na tematy, do których Lud dostarczy źródeł. Publikując List otwarty, Kolberg liczył na współpracę osób, które zechcą notować w swej okolicy i przesyłać mu informacje na wskazane tam tematy. Zapewniał przyszłych współpracowników, że nie omieszka podać nazwiska „sprawę zdającej osoby, o ile takowa sprzeciwić się temu nie zechce”2. Ogłoszenie planu badań i prośba o pomoc w gromadzeniu materiałów do List do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 116. O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”..., w przedruku w Korespondencji… cz. I (DWOK T. 64) s. 103. 1 2 181 �monografii nie wywołały wielu deklaracji współpracy – ważne jednak było przedstawienie problematyki Ludu. Kierowało ono zainteresowanie ewentualnych korespondentów na zagadnienia nowe w porównaniu z zawartymi w dotychczasowych apelach zwracających uwagę najczęściej na pieśni i bajki. Ponadto List otwarty nadał pracy Kolberga pewien rozgłos, co pomagało mu w nawiązywaniu kontaktów w czasie badań terenowych, które nadal musiały być zasadniczą metodą pozyskiwania materiałów. Zachowały się listy tylko czterech osób powołujących się bezpośrednio na apel ogłoszony przez Kolberga w „Bibliotece Warszawskiej”. Byli to: Aleksander Osipowicz (zm. 1893) z Suwałk, M. Skotnicki z Moszczanki w Lubelskiem, Józef Bliziński (1827–1893) z Kujaw i Władysław Ciesielski (1844–1893?), młody powstaniec, wówczas przebywający w okolicy Opatowa. Przysyłali oni Kolbergowi swoje notatki bądź współpracowali w czasie jego pobytów w terenie. W okresie późniejszym podobną pomoc w gromadzeniu materiałów kolejne osoby okazywały Kolbergowi bądź bezpośrednio w czasie badań, bądź przez nadsyłanie własnych opisów strojów, obrzędów czy zapisów pieśni, bajek lub przysłów. Część takich notatek pozostaje dla nas anonimowa, m.in. dlatego że zachowana korespondencja Kolberga sprzed roku 1871 jest bardzo uboga i często nie możemy zapisów wykonanych obcą, nieznaną ręką połączyć z listem, który wskazałby autora. Notatki takie były zresztą często przekazywane przez „okazje”, drogą prywatną, gdyż przesyłanie pocztą narażało je na konfiskatę i zniszczenie. Listy były wtedy kontrolowane przez policję i nie zawsze docierały do adresata. Ciesielski, po wysiedleniu z Opatowskiego mieszkający w Żółkiewce, pisał do Kolberga: […] ale proszę pisać przez pocztę Zwierzyniec, powiat zamojski, wieś i gmina Tarnawa, ponieważ więcej niż poufali przyjaciele odbierają listy moje w Żółkiewce i odczytawszy je bez skrupułów, gubią bez odpowiedzialności1. Ciesielski przebywał w Żółkiewce pod nadzorem policji jako uczestnik powstania, kontrolowana była jednak poczta nie tylko osób poddanych takiemu rygorowi, ale także innych mieszkańców zaboru rosyjskiego, pozornie nie podejrzewanych przez władze. Dlatego współpracownicy Kolberga starali się przekazywać notatki, często bez podpisu, pomijając pocztę lub oddając je w czasie swego pobytu w Warszawie. 1 List W. Ciesielskiego z 25 VII 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 173. 182 �Prawdopodobnie w okresie między ogłoszeniem Listu otwartego a przygotowaniem dla Ossolineum spisu planowanych monografii Kolberg uporządkował posiadane już materiały, zakładając osobne teki „regionalne”, które w pewnej mierze przetrwały do naszych czasów1. Nie wiadomo, jaki porządek nadawał wcześniej swoim notatkom terenowym i innym rękopisom. Według wykazów sporządzanych przez niego pod koniec życia tek regionalnych było trzydzieści i niektóre z nich miały tytuły takie same jak przewidywane tomy, np. Górale, Ruś Czerwona, Podgórze Krakowskie, Lubelskie. Jednak nie wszystkie planowane w 1869 r. monografie otrzymały osobne teki, być może dlatego, że do niektórych miał wtedy jeszcze bardzo mało materiałów. Uzupełniał też swoją podręczną bibliotekę. Pełnego spisu składających się na nią książek nie udało się odtworzyć, zachowane notatki na ten temat są raczej przypadkowe i wskazują tylko niektóre tytuły. Na przykład z rachunku2 księgarni Gebethner i Wolff wiadomo, że w listopadzie 1865 r. kupił zbiory bajek Karola Balińskiego (1812 – po 1850?) i Antoniego Józefa Glińskiego (1817–1866)3, Klechdy wydane przez K.W. Wójcickiego4 miał już zapewne wcześniej. Wykorzystał te zbiory już w roku 1867 w pierwszej części Kujaw, wskazując zamieszczone w nich warianty drukowanych przez siebie bajek kujawskich, tak jak we wcześniejszych publikacjach odsyłał do wariantów pieśni w zbiorach swoich poprzedników. Zakres badań przedstawiony w Liście otwartym, tak jak cały plan edytorski Ludu, przekraczał siły jednego człowieka. Kolberg przewidywał opracowanie ponad sześćdziesięciu tomów, a z nieco późniejszych listów wynika, że zakładał możliwość zebrania materiałów i przygotowanie do druku jednego lub dwu tomów rocznie. Wydanie całego Ludu wymagałoby ponad trzydziestu lat przy doskonałej organizacji zarówno badań terenowych, jak i późniejszej pracy przy biurku, a więc posiadania odpowiednich środków materialnych. Kolberg wiedział, że dla wykonania 1 Istniejące obecnie zespoły rękopisów Kolberga, w tym teki regionalne i Miscellanea, zestawione są w Wykazie tek i innych zachowanych zespołów rękopisów O. Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 83/III). 2 Rachunek księgarni w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 103. 3 K. Baliński Powieści ludu spisane z podań. Wyboru i wydania K. Wł. Wójcickiego, Warszawa1842; A.J. Gliński Bajarz polski. Zbiór baśni, powieści i gawęd ludowych opowiedział […], wyd. 2, T. 1–4, Wilno 1862. 4 K.W. Wójcicki Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, T. 1–2, Warszawa1837; na podstawie wyd. III z 1876 r. kolejne wydanie: Warszawa 1972, wybór i opracowanie R. Wojciechowskiego, słowo wstępne J. Krzyżanowskiego. 183 �tego planu konieczne jest poświęcenie się tylko temu zadaniu. Zbieranie materiałów w terenie, ich opracowywanie i wydawanie co roku jednego albo dwu nowych tomów Ludu nie pozostawiłoby już czasu na inną pracę, a dotychczas z konieczności musiał godzić podróże i działalność badawczą, naukową, a także wydawniczą, z zarabianiem na codzienny byt. Miał wtedy już pięćdziesiąt lat — podjęcie tak rozległego i czasochłonnego programu badawczego i wydawniczego świadczy o wielkiej determinacji. Wiedział, jak cenne są gromadzone przez niego od roku 1839 zapisy folkloru i opisy obrzędów i jak bardzo potrzebne są nowe, szersze niż dotąd badania etnograficzne w okresie coraz gwałtowniejszych przemian w życiu mieszkańców wsi i zanikania niektórych jego elementów. Wiedział też, że oparciem będą mu doświadczenia zdobyte w czasie pobytów w terenie, kontakty nawiązane w różnych okolicach kraju, znajomość literatury przedmiotu oraz duża praktyka edytorska w zakresie źródeł folklorystycznych. Miał także zgromadzone już bogate materiały — zapisy muzyczne i opisy zwyczajów i obrzędów z wielu regionów. Dlatego w latach 1865–1870 poświęcał wiele czasu i energii na starania we wszystkich trzech zaborach o dotację na badania i druk. Podjęcie przez Kolberga pracy nad tak szeroko zakrojonym planem badań etnograficznych i prac edytorskich oraz determinacja, z jaką plan ten realizował w postaci wielotomowej serii wydawniczej, wynikały — jak już tu wspomniano — z głębokiego przeświadczenia o potrzebie wszechstronnego poznania życia ludu właśnie teraz, po powstaniu styczniowym, gdy wobec nasilającej się rusyfikacji i germanizacji wzrastała waga wszystkich „szczegółów narodowego bytu”. Istotne znaczenie miała także osobowość Kolberga, której kształtowanie się w latach młodzieńczych następująco scharakteryzował Izydor Kopernicki: Całe otoczenie, w jakim się on od dzieciństwa znajdował w Warszawie, a które szczęśliwym trafem utworzyło się dlań pod jednym dachem z mieszkaniem jego rodziców, łączyło się skutecznie do tej zbawiennej atmosfery rodzinnej, wśród której bujnie rozwijały się: wrodzony artystyczny nastrój jego duszy, badawczość jego umysłu i głębokie narodowe poczucie1. 1 I. Kopernicki Oskar Kolberg, „Nowa Reforma” 1889, nr 107. 184 �IX [Sandomierskie jako niepełna jeszcze monografia regionalna. – Nawiązanie kontaktów z wydziałem etnograficznym Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. – Badania terenowe na Kujawach w roku 1865. – Druk pierwszego tomu monografii tego regionu. – Współudział w opracowaniu Zbioru pieśni duchownych ewangelickich.] Sandomierskie, które ostatecznie trafiło do rąk czytelników w roku 1865, nie odbiegało zasadniczo treścią od tomu złożonego w drukarni w 1862 r., tj. zbioru pieśni regionalnych prezentowanych z opisem zwyczajów i obrzędów charakterystycznych dla okolicy objętej tytułem1. Jednak w ciągu pierwszych miesięcy 1865 r. Kolberg starał się ten drukowany już od trzech lat zbiór pieśni regionalnych dostosować do założeń etnograficznej monografii regionalnej2. Tom otrzymał wtedy nowy tytuł: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce i stał się pierwszą częścią zaplanowanej serii wydawniczej poświęconej źródłom etnograficznym. Uzyskał też tytuł nadrzędny Materiały do etnografii słowiańskiej, co było koniecznym trybutem złożonym rosyjskiej cenzurze. Kolorowe litografie mające za przedmiot stroje ludowe różnią się od rycin w Pieśniach ludu polskiego, gdzie na każdej z nich przedstawione były pojedyncze postaci. W Sandomierskiem Gerson, podobnie jak we własnym albumie3, zaprezentował na tle widoków wsi scenki rodzajowe z dwiema co najmniej osobami. Nie wiadomo, czy o tej zmianie decydował malarz, czy Kolberg, dla którego ryciny takie wzbogacały dokumentację, nie zwiększając kosztu wydania książki. Tak jak w wersji oddanej do druku w 1862 r. i zgodnie z jej pierwotnym tytułem zasadniczą treść tomu stanowią rozdziały poświęcone obrzędom, zwyczajom, pieśniom i muzyce. W sumie opublikował w tym tomie 325 Badania terenowe Kolberga w Sandomierskiem, materiały zamieszczone w monografii, a także pozostałe notatki z tego regionu zachowane w zbiorach Kolberga oraz metody opracowania ich do druku przez Kolberga i przez współczesnych wydawców scharakteryzowane są we wstępie do tomu O. Kolberg Sandomierskie. Suplement do tomu 2 (DWOK T. 71), zob. tam: E. Antyborzec, A. Sawicka „Sandomierskie” Oskara Kolberga, s. V–XXXIV. 2 Na termin ten wskazują notatki Kolberga o wydatkach, gdzie po przerwie trwającej od 17 grudnia 1863 r. zaczął znowu od 22 marca do 26 czerwca 1865 r. wpisywać sumy płacone za druk Sandomierskiego (rkp. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 13). 3 Zob. przyp. 1 na s. 121. 1 185 �pieśni i melodii. Uzupełnienia dodane do Sandomierskiego na początku roku 1865 w niewielkim stopniu przystosowały do potrzeb programu Ludu tekst powstały wcześniej i już wydrukowany. Nie miał wtedy jeszcze materiałów koniecznych do innych rozdziałów monografii etnograficznej, zwłaszcza z zakresu kultury materialnej i wierzeń. Ponadto tom ten wydawał na własny koszt i nie mógł sobie pozwolić na stratę kapitału dotychczas wyłożonego na papier i druk oraz na dalsze przetrzymywanie książki w drukarni. Zmieniając Sandomierskie w tom Ludu, Kolberg w marcu 1865 r. przedrukował drugi arkusz książki, dodając tam cztery strony „Wiadomości topograficzno-etnograficznych” i dał do składania zamykające tom przypisy, „które za dopełnienie wiadomości krótko na s. 17–20 podanych i innych w dalszym ciągu dzieła rozrzuconych, uważane być mają”1. W pierwszej części przypisów znalazły się przedruki z współczesnej prasy oraz z Obrazków wiejskich i Zarysów J.K. Gregorowicza, a także fragmenty dwu druków wcześniejszych, z roku 1830 i 1751. W drugiej, zatytułowanej „Język”, autor zawarł słowniczek oparty na różnych źródłach, informacje o gwarze, spisy toponomastyczne (nazwy miejscowości, rzek i jezior) oraz kilkadziesiąt nazwisk rodowych i najczęściej używanych imion. Uzupełnieniem materiałów językowych są trzy bajki zamieszczone jako „Próbki języka”, z których dwie zachowały się w zapisach terenowych Kolberga, więc pochodzą z jego badań. Mimo tych starań Sandomierskie tomem Ludu zostało nazwane zdecydowanie na wyrost. Według Listu otwartego opracowanie takie, poza pieśniami i muzyką, powinno mieścić opisy kultury materialnej i społecznej, informacje o świecie wierzeń i związanych z nim praktykach oraz zapisy literatury ludowej i charakterystykę lokalnych gwar. Warunki te spełniały dopiero oddane do druku dwa lata później Kujawy. Wstęp do Sandomierskiego, poświęcony głównie rozważaniom o muzyce, nie nawiązywał jeszcze do problemów przedstawionych w Liście otwartym, pozostał w pierwotnej postaci z roku 1862. Kierunek swych badań określił tam Kolberg wyraźnie, zgodnie jednak z planami z lat 1856–1862, stwierdzając, że muzyka ludowa „nie przestaje być głównym usiłowań i śledzeń moim zdaniem”2. Jak sam pisał we wstępie do następnej monografii, Sandomierskie skreślił „z materiałów na jakie mnie stać było”3. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 237. Dodatki te obejmują około 20% ostatecznej objętości tomu. 2 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 7. 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 5. 1 186 �Sandomierskie spotkało się z mniejszym zainteresowaniem recenzentów niż Pieśni ludu polskiego. Bezpośrednio po ukazaniu się książki omówił ją w „Gazecie Warszawskiej” J. Papłoński, później w „Bluszczu” J. Sikorski i na początku następnego roku K.W. Wójcicki w „Bibliotece Warszawskiej”. Jan Papłoński (1819–1885), historyk i filolog, przedstawił w skrócie dotychczasowe zainteresowania pieśniami słowiańskimi, zaznaczając, że muzykę im towarzyszącą przed Kolbergiem najpełniej zaprezentował Jan Arnošt Smoleŕ (1816–1884) w zbiorze pieśni Łużyczan1. Papłoński porównał zalety i wady wydawania pieśni jako zbiorów poświęcanych kolejno określonemu gatunkowi z całej Polski lub jako zbiorów regionalnych, uznając obydwie metody za właściwe, jeżeli edycja zostanie doprowadzona do końca i przedstawi pełny zasób polskich pieśni ludowych. Podkreślał wartość tekstów dla badań językoznawczych, ale ostrzegał, że ani teksty, ani melodie opublikowane przez Kolberga nie oddają charakteru ludu: Zdawałoby się, że lud ten tylko się kocha lub hula, tak w nim mało religijności, wspomnień historycznych prawie żadnych, mało nawet uczciwości małżeńskiej, o miłości bliźniego, o otarciu łez sierocie wzmianki prawie nie ma. Tymczasem w rzeczywistości jakże różnym jest ten lud od własnej pieśni2. Wójcicki polemizował z Papłońskim, m.in. przypomniał, że wydawcy pieśni ludowych publikują „pieśni światowe”, a religijne znajdują się w edycjach kantyczek i innych podobnych śpiewnikach. Miał jednak także zastrzeżenia do planu wydawniczego Kolberga i pisząc o Sandomierskiem, wrócił do zawartości tomu Pieśni ludu polskiego. Jego zdaniem Kolberg podawał tam za dużo wariantów, które dzieło „bez potrzeby powiększyły”3. Dalsze rozważania na temat treści Sandomierskiego zakończył oceną programu edytorskiego przyjętego przez Kolberga: Dalsze serie, utrzymując plan obecnej, obejmą dumy i pieśni też same prawie, które są w Sandomierskiem, bo tego rodzaju utwory są wspólne wszystkim okolicom. Owoż radzimy, ażeby nie powtarzał ich dla małych zmian i wariantów, L. Haupt, J.E. Smoleŕ Pjesnički hornych a deľnych Łužiskich Serbow, T. 1–2, Grymi 1841–1843. 2 J. Papłoński Lud, jego zwyczaje, sposób życia…, „Gazeta Warszawska” 1865, nr 183. 3 K.W. Wójcicki Lud, jego zwyczaje, sposób życia..., „Biblioteka Warszawska” 1866, T. 1, s. 117. 1 187 �które rzeczy samej i treści nie zmieniają, ale podał nowe dumy i pieśni, nie znane Sandomierskiemu, które niewątpliwie przy pilnym badaniu wyśledzi1. Wójcicki, podobnie jak przedtem niektórzy recenzenci Pieśni ludu polskiego, podważał sens publikowania wariantów, poza zdecydowanie odmiennymi, nie rozumiejąc argumentów Kolberga, przedstawionych już wcześniej we wstępie do Pieśni ludu polskiego z roku 1857 i jeszcze raz sprecyzowanych w Sandomierskiem. Uprzedzając bowiem uwagi na ten temat, Kolberg już w przypisie do pieśni obrzędowych zamieścił wyjaśnienie przyczyn, dla których tak postępuje: Czuję, że spotkać może mnie tu zarzut, jakobym przytoczone parę melodii głównych zbyt często powtarzał, gdy różnice między wariantami bardzo są małe, nieznaczące prawie, by je osobno i po szczególe wypisywać warto było, skoro za pomocą znaku odsyłacza z łatwością do pierwotnej (raczej pierwszej) nuty odnieść się można. Wszakże skłonił mnie do tego wzgląd tak na samą ważność tych różnic, jak na dokładność oznaczenia ich w nutach. Ważność ta polega według mnie na przekonaniu, że tylko większa liczba choćby drobniejszych odmian i odcieni (które mimo to bynajmniej nie są i nie mogą być wyczerpane, gdy lud coraz to nowe tworzy) obok wymienienia miejsca ich powstania lub użytkowania, daje wyobrażenie o stopniowym (czy to dodatnim, czy ujemnym) kształtowaniu czyli urabianiu się pieśni pod względem formy, rytmu i spójności z tekstem, a urabianie to ma niewątpliwą swą logikę psychologiczną, którą tylko szereg szczegółów tłumaczy, a na którą pragnę zwrócić uwagę2. Folklorystyczne publikacje Kolberga miały służyć także badaniom, którymi dziś w ramach etnomuzykologii zajmuje się melogeografia, to jest ustalaniu zasięgu i stopnia rozprzestrzenienia się poszczególnych wątków muzycznych pieśni i tańców. Dokonywanie przed drukiem tak znacznej selekcji, jaką proponował Wójcicki, uniemożliwiłoby używanie wydanych przez Kolberga zbiorów do badań nad geograficznym zasięgiem melodii i tekstów. Rygorystyczna redukcja materiału ograniczyłaby także źródła potrzebne do analizy specyfiki repertuaru danego regionu i możliwości porównania go, jako niepełnego, z repertuarem sąsiednich lub odleglejszych grup etnicznych. 1 2 Tamże, s. 117–118. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 70. 188 �Józef Sikorski, recenzując Sandomierskie w drukowanym w „Bluszczu” artykule Ruch muzyczny1, zgodnie ze swymi zainteresowaniami zajął się tylko stroną muzyczną nowej publikacji. Podkreślił wielką wartość zebranych przez Kolberga przykładów muzyki ludowej: „rzec się godzi skarbów”. Przemyślenia Kolberga na temat genezy tonalności polskiej muzyki ludowej2 uznał za zbyt specjalistyczne i zbyt trudne „jak gdyby mówił o przedmiocie najpopularniejszym w świecie”3, a do tego w książce rozproszone. Rozważania te były rzeczywiście zamieszczone w kilku miejscach tomu, a były też zbyt hermetyczne dla większości czytelników nie znających teorii muzyki i prac na temat jej historii. Sikorski podkreślił też, że w wydawanych przez Kolberga zbiorach pieśni, a tak traktuje także Sandomierskie, zastosowany układ materiałów narzucony jest przez teksty, nie muzykę, a „można było obmyślić plan muzyczny po utworzeniu sobie jasnego poglądu na całość”4. Żaden z trzech recenzentów nie powiązał nowej publikacji Kolberga z treścią Listu otwartego zamieszczonego niedawno w czołowym naukowym miesięczniku warszawskim. Do repliki skłoniła autora Ludu tylko opinia Sikorskiego. Był z nim zaprzyjaźniony od wielu lat i cenił go jako krytyka surowego, ale sprawiedliwego. Tym razem Sikorski do oceny edycji dodał uwagi dotyczące osoby, a nie tylko dzieła. Wspomniał roztargnienie autora Sandomierskiego, a całej recenzji nadał ton nieco protekcjonalny. Uraził tym Kolberga, co ochłodziło na pewien czas ich przyjaźń trwającą od czasów szkolnych. W reakcji na opinię Sikorskiego Kolberg napisał odpowiedź5, co było zdecydowanie wyjątkiem w jego dotychczasowej praktyce. Replika ta nie była drukowana w prasie XIX-wiecznej i nie dotarła do czytelników znających tekst recenzji, nie wiadomo też, czy poznał ją Sikorski. Część uwag Sikorskiego mogła być echem nie do końca rozstrzygniętej dyskusji między nim i Kolbergiem, rozpoczętej artykułem o Bogurodzicy zamieszczonym w „Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” w roku 1862, J. Sikorski Ruch muzyczny, „Bluszcz” 1865, nr 5, s. 20. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 8–16 i 97–107, uwagi o muzyce ludowej i problemach edytorskich związanych z jej publikowaniem zamieścił Kolberg także na s. 70 w przytoczonym wyżej przypisie. 3 J. Sikorski Ruch muzyczny…, s. 20. 4 Tamże. 5 Brulion odpowiedzi przeznaczonej dla redakcji „Kłosów”, przytoczony w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66), s. 683–684. Inna, znacznie obszerniejsza wersja repliki Kolberga zachowała się w rękopisie w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 322. 1 2 189 �o czym już tu wspominano. Kolberg mógł być zaskoczony także tym, że Sikorski domagał się porządkowania zebranych materiałów etnograficznych według kryteriów muzycznych. Tymczasem w Liście otwartym, drukowanym zaledwie przed paru miesiącami, wyraźnie zapowiadał, że planuje wydawanie monografii etnograficznych, co potwierdzał także tytuł świeżo wydanego tomu. Według deklaracji w Liście otwartym muzyka miała być ważnym, ale nie głównym przedmiotem opracowania. Recenzenci mogli jednak potraktować nową publikację jako kolejny zbiór pieśni i melodii, ponieważ mimo zmiany tytułu dzieła Kolberg nie wspominał w Sandomierskiem o nowym programie edytorskim, nie przeredagował choćby początkowej części wstępu. Dla środowiska literackiego i muzycznego Warszawy Kolberg był nadal zbieraczem i wydawcą pieśni ludowych. W okresie, gdy kończył się druk Sandomierskiego, tj. w pierwszej połowie roku 1865, Kolberga absorbowało przede wszystkim szukanie wsparcia materialnego, koniecznego do realizacji programu Ludu. W Królestwie nie było instytucji finansujących polską naukę, a brak zainteresowania księgarzy publikacjami takimi jak Pieśni ludu polskiego i Sandomierskie tłumaczyć trzeba w dużej mierze ogólnym zubożeniem społeczeństwa borykającego się m.in. z rekwizycjami i kontrybucjami nałożonymi przez władze carskie. Inteligencja skazana była w większości na niskopłatne posady urzędnicze. Trudności finansowe miały wydawnictwa istniejące od wielu lat i cieszące się znakomitą opinią: po powstaniu styczniowym liczba prenumeratorów „Biblioteki Warszawskiej” spadła do trzystu1, a Encyklopedii Orgelbranda z początkowych trzech tysięcy w roku 1859 do mniej niż pięciuset w 1864. Sytuacja ta skłoniła Kolberga do nawiązania kontaktu z etnografami rosyjskimi działającymi w Cesarskim Rosyjskim Towarzystwie Geograficznym. W wykazie wydatków pod datą 12 lutego 1865 r. odnotował: „List do Petersburga (kop. 40)” 2. Być może notatka dotyczyła zachowanego tylko w brulionie listu3 do któregoś z wysokich urzędników rosyjskich. Pisał tam o zbieraniu „pieśni ludowych 1 Pisał o tym K.W. Wójcicki w liście do K. Szajnochy z 24 V 1864 r., dodając: „ale utrzymujemy pismo, jakkolwiek z pracą i trudem”, Korespondencja Karola Szajnochy…, T. II, s. 287. 2 Rkp. O. Kolberga Notatnik…, BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 13. 3 Zob. brulion listu O. Kolberga do nieznanego adresata, bez daty, opublikowany w cz. I Korespondencji… (DWOK T. 64), s. 99–102. Podobną treść mają inne bruliony tego listu zachowane w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 381–384. 190 �słowiańskich”, wspomniał drukowane i jeszcze nieukończone Sandomierskie oraz zamiar publikowania dalszych prac, które przedstawiałyby „życie i stan włościan słowiańskich”. Następnie przedstawił kosztorys, na który złożyłby się fundusz w wysokości około 1300 rubli rocznie na wydanie w Warszawie dwu tomów z rycinami, drzeworytami i nutami oraz osobny fundusz dla autora na redagowanie tomów i coroczne podróże dla uzupełniania materiałów. W rękopisie zauważyć można kilka poprawek ręką Wilhelma, być może starszy brat popierał podjęte przez Oskara poszukiwania protekcji u rosyjskich etnografów i kierowanie do władz carskich listu w sprawie finansowania Ludu. Kolberg wspomina tam, że Sandomierskie oddane było do druku przed „trzema już blisko laty”, wiec brulion powstał w pierwszej połowie roku 1865. Odpowiedzią na te starania był datowany na 20 maja 1865 r. list Fiodora Osten-Sakena (1832–1916), geografa, sekretarza Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, zawiadamiający Kolberga, że wybrano go członkiem-korespondentem towarzystwa. Datę o dwa dni późniejszą ma list Władymira Łamańskiego (1833–1914), slawisty, wówczas przewodniczącego Wydziału Etnografii tego towarzystwa. Łamański pisał, że w dowód szacunku dla prac Kolberga „ważnych dla całej Słowiańszczyzny” został on przyjęty do grona członków-współpracowników wydziału 1. Kolberg podziękował za ten wybór, przesłał Łamańskiemu egzemplarz Pieśni ludu polskiego i świeżo wydanego Sandomierskiego oraz memoriał. Ten ostatni tekst nie zachował się, ale sądzić możemy, że dotyczył starań o dotację na opracowanie i druk Ludu i treścią był zbliżony do omówionego wyżej listu. Listy i dyplomy członkowskie Towarzystwa Geograficznego latem 1865 r. przywiózł do Warszawy Aleksander Hilferding (1831–1872), rosyjski slawista, nie jest jednak pewne, czy spotkał się wtedy z polskim etnografem. W zachowanym brulionie listu Kolberg pisał do Hilferdinga: „Przykro mi bardzo, żem przed wyjazdem Pańskim nie mógł się z Nim widzieć i pożegnać, sam bowiem wyjechałem także do Lublina […]”2. A. Hilferding był znany w Polsce – w 1862 r. ukazała się jego książka Ostatki Słowian 1 Listy F. Osten-Sakena i W. Łamańskiego zamieszczone są w Korespondencji… cz. I (DWOK T. 64), s. 122–124. 2 Brulion listu do A. Hilferdinga, bez daty, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 131; Kolberg wspomina w nim pobyt w Lublinie, w r. 1865 był tam dwa razy, pierwszy raz w kwietniu, ale tu chodzi raczej o drugi pobyt, w lipcu, z którego do Warszawy wrócił 5 sierpnia, wtedy prawdopodobnie napisał list do A. Hilferdinga. 191 �na południowym brzegu Bałtyckiego Morza1, wynik badań terenowych prowadzonych w roku 1856 na Pomorzu, przede wszystkim na terenach zamieszkałych przez Kaszubów i Słowińców. Kolberg ofiarował Hilferdingowi nowo wydane Sandomierskie i pisał o swych planach: W podobny sposób i to systematyczniejszy jeszcze, życzyłbym sobie opracować inne kraju prowincje. Wiadome już Panu Radcy są środki, jakimi by najprędzej i najskuteczniej dojść można do zamierzonego celu2. Jednak starania o uzyskanie dotacji na badania terenowe i druk tomów Ludu przy poparciu Towarzystwa Geograficznego i jego Wydziału Etnografii nie przyniosły rezultatu. Próby uzyskania pomocy finansowej od władz rosyjskich skończyły się jedynie uwikłaniem Kolberga we współudział w przygotowywaniu eksponatów na wystawę etnograficzną w Moskwie. Pomysł zorganizowania takiej wystawy, obejmującej całe cesarstwo rosyjskie, od Finlandii i Estonii do Kaukazu i od Królestwa Polskiego do wschodnich krańców Azji, powstał w roku 1864 w gronie „towarzystwa zwolenników nauk naturalnych”, a po przyjęciu przez organizatorów poparcia rządu poszerzono projekt o „oddział słowiański”. Oddział ten, dołączony do wystawy prezentującej ludy żyjące na terenie imperium carskiego, przedstawiał stroje i inne elementy kultury ludowej Słowian zamieszkujących kraje Austro-Węgier. Wśród dokumentów zachowanych w archiwum Kolberga jest brulion pisma skierowanego do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych w Warszawie, pochodzący sprzed maja 1866 r.: Zawezwani na poufną naradę etnograficzną do Wydziału Przemysłu i Kunsztów w Kom. Rząd. Spraw Wewn. przez JW. Dyrektora tegoż wydziału, badacze i artyści celem udzielenia zdania swego co do przedmiotów kwalifikujących się do wysłania z Król. Polskiego na wystawę etnograficzną w Moskwie w r. 1867 1 Takiego tytułu użył Kolberg w swym przekładzie pracy Hilferdinga, tłumaczenie to zostało wydane w roku 1965 w tomie O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. 305–457; w roku 1989 ukazał się w Gdańsku nowy przekład pt. Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego, tłum. N. Perczyńska, oprac. J. Treder. Praca Hilferdinga była wysoko ceniona przez jemu współczesnych, zob. np. R.Z. [R. Zmorski] O Kaszubach, „Przegląd Europejski Naukowy, Literacki i Artystyczny” R. I: 1862, T. II, s. 213–240. Obecnie samodzielność i dokładność badań i opracowania Hilferdinga jest przez językoznawców i historyków oceniana różnie, zob. Z. Szultka Wokół książki Aleksandra Hilferdinga o Kaszubach, „Zapiski Historyczne” T. LXXVIII: 2013, z. 1, s. 147–167. 2 Brulion listu do A. Hilferdinga, bez daty, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 131. 192 �otworzyć się mającą […] następujące poczynili spostrzeżenia tyczące się ubiorów krajowych polskich1. Znani z podejrzliwości urzędnicy carscy nawet naradzie w sprawie wyboru eksponatów na wystawę etnograficzną nadali charakter poufny. Napisany przez Kolberga brulion, którego początek tu przytoczono, podpisany jest przez trzy osoby, podpis pierwszej jest nieczytelny, dwie następne to Aleksander Lesser i Franciszek Kostrzewski. Lesser (1814–1884), malarz i krytyk sztuki, jest m.in. autorem obrazu Pogrzeb pięciu poległych w Warszawie 2 marca 1861 na Cmentarzu Powązkowskim, niezwykłego portretu zbiorowego przedstawicieli inteligenckiego środowiska warszawskiego i duchownych różnych wyznań, świadków i uczestników tego pogrzebu2. Kostrzewski (1826–1911), malarz, najbardziej jest znany jako ilustrator prasy warszawskiej i karykaturzysta. Podpisu Kolberga w zachowanym brulionie nie ma, ale nie ulega wątpliwości, że jest on jego autorem i zapewne on proponował, które grupy etniczne z terenu Królestwa należy zaprezentować na wystawie. W omawianym tu brulionie wskazanych jest ich dziewięć: Krakowiacy z okolic Skalbmierza i Działoszyc, Kaliszanie, Kujawiacy, Mazury: a) z okolic Warszawy, b) Kurpie znad Narwi, Podlasianie znad Bugu, Lublinianie z okolic Biłgoraja, włościanie unici spod Hrubieszowa, Litwini z pow. mariampolskiego. Następnie przedstawiony jest orientacyjny cennik strojów i kosztorys wyjazdów w teren etnografa i rysownika, koniecznych dla pozyskania eksponatów. Rola Kolberga w organizowaniu rosyjskiej wystawy etnograficznej skończyła się na wskazaniu przedstawicieli różnych regionów Królestwa, których stroje powinny być na niej pokazane. Prawdopodobnie wezwany też został do oceny fotografii zebranych przez Komisję Spraw Wewnętrznych – w liście do Blizińskiego pisał w maju 1866 r., że oglądał razem z Gersonem fotografie, które mają być wysłane do Moskwy3. Wystawa została otwarta w Moskwie w maju 1867 r. Jej program spotkał się z oburzeniem w Galicji i w Austrii, o czym informował m.in. krakowski „Czas”4. Powody były dwa – wśród eksponatów w oddziale słowiańskim 1 Rkp. O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 320–321, drugi brulion, zapewne nieco wcześniejszy, tamże, k. 322. 2 Zob. s. 162. 3 List do J. Blizińskiego z 31 maja 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s.161–162. 4 „Czas” w korespondencji ze Lwowa (w nr 120 z 1867 r.) i w artykule Rosja (nr 123 z 1867 r.) przytoczył za prasą wiedeńską opinie, że wystawa uznana jest za antyaustriacką; o reakcji prasy 193 �znalazły się stroje ludowe wszystkich narodów słowiańskich mieszkających na terenie Austro-Węgier, a ponadto warszawski Komitet Urządzający zorganizował na swój koszt wyjazd na wystawę dla grupy 60 działaczy, głównie z Czech i Słowacji, nazwany „pielgrzymką słowiańską”. Objęcie rosyjską wystawą etnograficzną Słowian z Austro-Węgier było tym bardziej bulwersujące, że etnografowie z Moskwy starannie ominęli Słowian z Prus – Polaków (Ślązaków, Wielkopolan, Kaszubów) i Łużyczan. W archiwum Kolberga nie zachowały się inne dokumenty dotyczące wystawy moskiewskiej, ale podany w prasie w 1867 r. szczegółowy opis 1 prezentowanych eksponatów potwierdza, że przedstawiono tam te grupy etniczne, które wskazane były przez niego w przywoływanym tu brulionie. Jednak w sprawozdaniu z wystawy przedrukowanym z prasy rosyjskiej przez „Dziennik Warszawski” możemy przeczytać, że mieszkańców Lublina i Hrubieszowa, sitarzy biłgorajskich i Podlasianina organizatorzy wystawy zaliczyli do „oddziału ruskiego”2, nie do polskiego, a Kurpiów określono jako „plemię mieszane”. Wskazuje to, w jakim kierunku musiałyby pójść koncesje Kolberga w razie otrzymania pomocy finansowej władz rosyjskich. Korzystając z dotacji rządu, musiałby uwzględniać głębokie ingerencje w zakres i treść swych publikacji. Już dotychczas, wydając swe prace w Warszawie na własny koszt, cały czas liczyć się musiał z wymaganiami cenzury, dlatego nie drukował pieśni patriotycznych, często używał określenia „słowiański” zamiast „polski” i dał Ludowi tytuł nadrzędny Materiały do etnografii słowiańskiej. Konsekwencją uzyskania dotacji od moskiewskiego towarzystwa byłoby znaczne zmniejszenie wartości źródłowej Ludu, a także ostracyzm ze strony środowiska naukowego i literackiego Warszawy. Odnotowany w korespondencji z Aleksandrem Hilferdingiem wyjazd w 1865 r. do Lublina wiązał się z badaniami etnograficznymi, ale prawdopodobnie także ze sprawami rodzinnymi. Mieszkała tam Julia, wspomniana już tutaj jedna z dwu córek Juliusza, nieżyjącego najmłodszego brata austriackiej i polskiej z Galicji pisał też „Dziennik Warszawski” (nr 106 z 1867 r.). Zob. też [E. Kołodziejczyk] Zza kulis panslawizmu w r. 1867 (Przyczynek do genezy „pielgrzymki słowiańskiej” na wystawę etnograficzną w Moskwie 1867 r.), „Świat Słowiański” 1912, nr 92–93, s. 598–610. 1 W „Dzienniku Warszawskim” (nr 106–108 z maja 1867 r.) zamieszczono tłumaczenie artykułu z prasy moskiewskiej opisującego większość eksponatów, a przedrukowano je w krakowskim „Czasie” (nr 120–123 z maja 1867 r.). 2 Wystawa etnograficzna w Moskwie, „Dziennik Warszawski” 1867, nr 108. 194 �Oskara. Julia wyszła za mąż za Seweryna Illukiewicza, urzędnika 1, i przeniosła się razem z nim do Lublina. W swoim spisie wydatków pod datą 20 stycznia 1861 r. zapisał Kolberg „prezent dla Julki”; ofiarował go zapewne z okazji ślubu bratanicy. W latach 1864 i 1865 odnotował kilkakrotnie krótkie wyjazdy do Lublina, swoje i matki, która była bardzo związana z wychowywanymi przez siebie wnuczkami. Badania etnograficzne w okolicach Lublina prowadził już wcześniej, w roku 1859, podczas dwumiesięcznej podróży zatrzymał się m.in. w Gałęzowie u Józefy i Henryka Koźmianów. W roku 1865 był w Lublinie kilka dni w kwietniu i w lipcu i w czasie jednego z tych wyjazdów odwiedził Koźmianów ponownie. Po tej wizycie Józefa Koźmianówna (1847–1874?), córka właścicieli Gałęzowa, przysłała Kolbergowi opis wesela z tej wsi, do którego później w osobnym liście dołączyła jeszcze kilka pieśni2. Jako następną monografię planował Kolberg Kujawy, a ponieważ z tego regionu brakowało mu wielu materiałów etnograficznych, musiał pojechać tam ponownie. Badania na Kujawach 3 prowadził pierwszy raz w sierpniu 1860 r., odwiedzając po drodze Mazew. Wieś tę dzierżawił od roku 1846 Wacław Aleksander Maciejowski, który mieszkał na stałe w Warszawie, ale latem bywał w zarządzanym przez syna folwarku. W Mazewie spędził wtedy Kolberg dwa tygodnie i pozyskał zapewne wiele melodii, ponieważ w zachowanym spisie wydatków 4 poniesionych w tej podróży czytamy, że w Mazewie „za pieśni” wykonawcy dostali 4,75 rubla. Materiały te wykorzystał wiele lat później w monografii Łęczyckie. Z Mazewa pojechał na Kujawy, gdzie spędził 18 dni, zatrzymując się w Bogusławicach, Redczu, Kłonowie, Bodzanowie i Otmianowie. Pięć lat później, w roku 1865 pojechał tam na dłużej – przebywał wtedy na Kujawach od 20 sierpnia do 7 października w wymienionych już wsiach u poznanych wcześniej rodzin, a także w Głuszynie i w Ruszkowie. Z tych miejscowości lub z ich okolicy pochodzi znaczna część O S. Illukiewiczu brak bliższych informacji, wiadomo tylko, że brał udział w pracach Wilhelma przy pomiarach Wisły. 2 Zob. list J. Koźmianówny z końca roku 1865, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 142– –143. 3 Badania Kolberga na Kujawach, ich wyniki i opracowanie w postaci dwutomowej monografii są omówione dokładniej we wstępie D. Pawlakowej i A. Skrukwy do tomu Kujawy. Suplement do t. 3-4 cz. II (DWOK T. 72/II), s. V–XCIX, a zbiór kujawiaków został scharakteryzowany przez D. Pawlakową w cz. I suplementu (DWOK T. 72/I), s. V–XXIII. 4 Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 23. 1 195 �materiałów zamieszczonych w Kujawach. Badał wtedy kulturę ludową w powiatach włocławskim i radziejowskim (później nazwanym nieszawskim) należących do zaboru rosyjskiego. Pozostała część regionu, powiat inowrocławski, po trzecim rozbiorze znalazła się w Prusach. Z problemem podziału regionów etnograficznych i historycznych granicami politycznymi zaborów spotykał się także później – dotyczył on też Krakowskiego i południowej Wielkopolski. Drugi pobyt na Kujawach przygotował mu w pewnym stopniu List otwarty. Jedną z niewielu wspomnianych już osób, które bezpośrednio odpowiedziały na apel ogłoszony w „Bibliotece Warszawskiej”, był Józef Bliziński (1827–1893), wówczas początkujący literat, później ceniony komediopisarz. Bliziński był już autorem kilku artykułów na temat Kujaw zamieszczonych w Encyklopedii powszechnej1 i w prasie, notował też i przekazał do druku zapisy gwary kujawskiej2, gdy „Biblioteka Warszawska” apelowała o przysyłanie uzupełnień w związku z podjętą nową edycją Słownika języka polskiego Lindego. Józef Bliziński brał udział w powstaniu styczniowym, w którym zginął jego brat. On sam po klęsce był uwięziony, ale dosyć szybko odzyskał wolność. Prawdopodobnie należał do tych aresztowanych, których nie schwytano z bronią w ręku i dlatego dzięki „okupowi” u odpowiednich władz mogli uniknąć surowszej kary. Później bywał rezydentem w dworach krewnych i przyjaciół na Kujawach. Korespondencja nawiązana z Kolbergiem po ogłoszeniu Listu otwartego zapoczątkowała ich wieloletnią współpracę i przyjaźń. Pierwszy raz spotkali się latem 1865 r., potem, po powrocie Kolberga do Warszawy, Bliziński pośredniczył w pozyskiwaniu prenumeratorów na nowy tom Ludu i przesyłał zapisane przez siebie materiały, a Kolberg pomagał mu załatwić różne sprawy, głównie druk utworów w warszawskich czasopismach. W pierwszym liście, jeszcze przed spotkaniem, Bliziński upoważnił Kolberga do odebrania z redakcji „Biblioteki Warszawskiej” przysłanych przed kilku laty dwudziestu pięciu melodii tańców kujawskich, których tam nie opublikowano, a także przekazał ich prymarne zapisy. Był wśród znajomych i korespondentów Kolberga jednym z nielicznych umiejących zapisać melodie i autorem unikatowego W Encyklopedii powszechnej zamieszczone były trzy jego artykuły: Kujawiacy, Kujawiak i Kujawy (T. XVI z 1864 r.). 2 M. Albiński i J. Bliziński Abecadłowy spis wyrazów języka ludowego w Kujawach i Galicji zachodniej, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 4, s. 619–633. 1 196 �w archiwum etnografa zapisu kapeli1. Latem i wczesną jesienią 1865 roku towarzyszył Kolbergowi w badaniach terenowych, później na jego prośbę szukał fotografii Kujawian w strojach regionalnych potrzebnych jako wzory rycin do monografii. Bliziński był dobrym obserwatorem: jedna z rycin związanych z Kujawami, ale ostatecznie tam nie zamieszczona, wywołała jego żywiołową reakcję. Kolberg w 1866 r. dał do druku w „Tygodniku Ilustrowanym” artykuł pt. Śródpoście na Kujawach2. O towarzyszącej tekstowi rycinie Kostrzewskiego Bliziński natychmiast napisał do Kolberga: Ale! Całe Kujawy zgorszone, że w „Tygodniku”, obok Pańskiego artykułu o śródpościu, znalazła się rycina wystawiająca Kujawiaków tak nie po kujawsku. Rzeczywiście, nie ma tam ani jednego typu, ani jednej figury kujawskiej, począwszy od włosów i czapek u chłopów i chustki u dziewki aż do butów. Wyborny układ, rycina doskonała, gdyby rzecz działa się gdzieś na Mazurach. Wszystkim, komu się dało, tłomaczyłem, żeś Pan ryciny nie widział — i tak też było zapewne3. Prawdopodobnie Bliziński miał rację co do tego, że Kolberg nie widział przed drukiem ryciny Kostrzewskiego, a ilustrator po otrzymaniu zlecenia narysował znanych sobie chłopów z Mazowsza, nie biorąc pod uwagę wymagań dokumentacji etnograficznej. Bliziński, przyszły komediopisarz, towarzysząc Kolbergowi w czasie badań terenowych na Kujawach, obserwował nie tylko stroje ludowe, ale także etnografa, co miało po kilku latach niespodziewany efekt. W komedii Marcowy kawaler Bliziński sportretował go jako Heliodora goszczącego na wsi u pana Ignacego, głównego bohatera sztuki. Heliodor, przedstawiony z sympatią i z humorem, to zapamiętały zbieracz przysłów i wyrażeń gwarowych. Jednoaktówka wystawiona w Warszawie w Teatrze Rozmaitości w maju 1873 r. była debiutem scenicznym Blizińskiego, a grający Heliodora Jan Chęciński (1824–1874), ceniony wówczas aktor, według współczesnych świadków „z upoważnienia poczciwego pana Oskara nawet się na niego Danuta Pawlak, która opracowała do druku Kolbergowskie zapisy muzyczne z Kujaw, pisze o Blizińskim, że był on „o ile pozwalają to stwierdzić zachowane rękopisy, jedynym znajomym z Kujaw, który posiadał wiarygodną według Kolberga i zaakceptowaną przez niego umiejętność notowania melodii ludowych”. Zob. D. Pawlak „Kujawy” Oskara Kolberga, w: Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T.72/II), s. LXXXV. Wspomniany zapis kapeli zob. w suplemencie do Kujaw (DWOK T. 72/II), s. 147, nr 157. 2 O. Kolberg Śródpoście na Kujawach, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. 13, nr 337, s. 115–116. 3 List J. Blizińskiego z 10–13 IV 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 150. 1 197 �zupełnie charakteryzował na scenie”1. Kolberg jednak nie widział tej inscenizacji, wyjechał z Warszawy na stałe w roku 1871. Zachowana do dziś stosunkowo obfita korespondencja Kolberga z Blizińskim pozwala docenić jego udział w pozyskiwaniu materiałów do monografii Kujaw. Równie ważne były kontakty etnografa także z innymi przedstawicielami rodzin ziemiańskich. Trudno dziś określić dokładniej ich rolę w gromadzeniu różnych wiadomości czy tekstów i nie zawsze można wskazać konkretne zapisy przez nich przekazane, ale niewątpliwie w wielkim stopniu od nich zależał kontakt Kolberga z informatorami i wykonawcami rekrutującymi się spośród mieszkańców wsi. Niektórych wspomina Michał Sokołowski, właściciel Głuszyna, w liście do Kolberga pisanym jesienią 1865 r.: […] z żalem rozstawaliśmy się z sobą, z tą wszakże nadzieją, że jeżeli już nie w tym roku, to w następnym odnowimy tu, w Głuszynie, naszą znajomość, a przy niej zbierzemy od niewyczerpanej naszej Plichciny lub Graszkowskiego znowu coś nowego2. Odpowiadając Michałowi Sokołowskiemu, w końcowych zdaniach listu Kolberg również wymienia Plichcinę, ale nie wiemy, czy była ona śpiewaczką, czy może opowiadała bajki lub relacjonowała przebieg wesela. Plichcina była mieszkanką Głuszyna – wśród nazwisk rodowych z tej miejscowości, zamieszczonych przez Kolberga w drugiej części Kujaw, wymienione jest nazwisko „Plichta”. Nie wiemy również, jakie utwory lub wiadomości przekazał wymieniony w tym liście Graszkowski. Natomiast odnotowane w jednym z rękopisów terenowych nazwisko Jana Maślonki dotyczy na pewno skrzypka. Kolberg zapisał jego imię i nazwisko nad melodiami, a w cz. II Kujaw, opisując grę kujawskich muzyków, poświęcił mu kilka zdań: […] między wielu innymi był w jednym dworze parobczak nazwiskiem Maślonka, który będąc szmają (mańkutem, [lewo]rękim), wyuczył się grać na skrzypcach na szmajndę, tj. lewą ręką smykował (wodził smyczek po strunach), palcami zaś prawej ręki przebierał na strunach, które stosownie do tego działania, miał nawiązane na opak3. K. Zalewski Józef Bliziński, „Kurier Warszawski” 1893, nr 119. List M. Sokołowskiego z 16 listopada 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 139. 3 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 209 (wyróżnienia w tekście od Kolberga), zob. też w cz. I suplementu do Kujaw (DWOK T. 72/I) s. XIII i 270, przypis. 1 2 198 �Większość innych wiejskich informatorów i wykonawców pozostaje anonimowa. Z zachowanych listów i paru notatek w rękopisach znamy jedynie nazwiska wykonawczyń pieśni zamieszczanych przez Kolberga w rozdziale „Dwory i miasta” i osób z tego kręgu, które przekazały potrzebne informacje lub zanotowały np. przysłowia1. Z tego drugiego sezonu badań terenowych na Kujawach pochodzą zapewne teksty bajek, facecji, anegdot i „gadki” naśladujące głosy ptaków oraz kilkanaście opisów gier i zapiski dotyczące gwary, ale także nowe pieśni i melodie. Uzupełnił więc Kolberg notatki przywiezione przed pięciu laty, poszerzył je o nowe tematy i pozyskał kilku współpracowników, którzy w czasie jego pobytu sporządzali potrzebne szkice chat, ofiarowywali prywatne fotografie, a potem przysyłali odpowiedzi na zadawane listownie pytania lub przekazywali je w czasie spotkań w Warszawie. Zgromadził też inne materiały ikonograficzne przygotowane później do druku przez Wojciecha Gersona. Do dziś w archiwum Kolberga zachowały się fotografie kujawskich piastunek, których nakrycia głowy były wzorami do drzeworytów ilustrujących stroje ludowe w Kujawach. Zredagowanie do druku Kujaw wymagało od Kolberga rozwiązania paru nowych problemów edytorskich, m.in. systematyki różnych gatunków prozy, a także ustalenia metody zapisu gwary w tekstach folkloru, zwłaszcza w bajkach i w materiałach dotyczących języka. Osobnym zadaniem był wybór do druku melodii tańców, których w rękopisach miał liczbę trudną dziś do oszacowania, na pewno przekraczającą tysiąc. Dwutomowe Kujawy były pierwszym opracowaniem, w którym Kolberg zrealizował plan etnograficznej monografii regionalnej. Złożyły się na nią kolejno następujące rozdziały: w pierwszej części „Kraj”, „Lud”, poświęcony kulturze materialnej i charakterystyce cech fizycznych i psychicznych Kujawian, a także wierzeniom, „Powieści” zawierające różne gatunki prozy, „Przysłowia. Zdania. Zagadki”, czyli małe formy folkloru, „Zwyczaje”, ułożone w porządku kalendarzowym od Bożego Narodzenia do przesilenia letniego, „Gry”, których opisał kilkanaście, następnie „Obrzędy polne”, zawsze w monografiach charakteryzowane oddzielnie, „Obrzędy domowe” Zob. we wstępie do O. Kolberg Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/II) s. XLII– –XLIII, XLVI–XLVII, LV–LXI, LXXXVI. Prawdopodobnie w tym środowisku zapisał też Kolberg duży zespół kolęd i pastorałek z notą lokalizacyjną „Ruszkowo”, które opublikowano dopiero w suplemencie do Kujaw. Zob. wstęp do O. Kolberg Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/ II), s. XXVI i XLVII oraz s. 3–42. 1 199 �związane z urodzinami, pogrzebem i weselem. W części drugiej zamieścił „Pieśni i dumy”, „Tańce” z osobnym wstępem i „Język”, który znalazł się dopiero po przypisach do rozdziałów poprzednich. Kolejność materiałów w następnych monografiach bywała nieco zmieniona w porównaniu do Kujaw, ponadto później zamieszczał Kolberg zapisy dotyczące wierzeń w osobnym rozdziale lub nawet osobnym tomie. Natomiast proza ludowa, zwłaszcza bajki, ale także inne jej gatunki, doczekała się w Kujawach obfitej reprezentacji dorównującej późniejszym monografiom — wydrukował tam ponad 40 takich tekstów. Bogaty jest także rozdział „Język”, zawierający słowniczek, „Właściwości mowy”, tj. uwagi z zakresu fonetyki i zwroty charakterystyczne dla Kujawian, obszerny spis onomastyczny, szeroko uwzględniający poza nazwami osad także hydronimy, nazwy pól, łąk, pastwisk itp. oraz osobno nazwiska i imiona włościan. „Właściwości mowy” rozpoczął ważnymi obserwacjami dotyczącymi ogólnie gwary kujawskiej i specyfiki języka pieśni: Mowa Kujawiaków jest w ogóle czysta. Różni się głównie od sąsiedniej gwary mazurskiej dobrym i wyraźnym wymawianiem spółgłosek szypiących (gardł. zmiękcz.) cz, sz, ż, bez tak zwanego mazurzenia. Jeśli w mowie potocznej nieraz wyrzucają oni lub dodają pewne głoski do wyrazów, to w pieśni zwykli tego unikać i poprawniejszym odzywają się językiem1. Te zdania i następujące po nich szczegółowe uwagi o wymowie, fleksji i charakterystycznych zwrotach wskazują, że Kolberg zauważył i starał się utrwalić w notatkach odmienność gwary Kujawian od innych znanych mu już dialektów i od języka ogólnopolskiego, a także dostrzegał różnice między ich mową potoczną a artystycznym językiem pieśni. Gwarę kujawską Kolberg opisał w rozdziałach poświęconych językowi, a zachowane rękopisy terenowe bajek z tego regionu wskazują, że w czasie wywiadów starał się odnotować nie tylko treść tych tekstów, ale także ich brzmienie. W monografii Kujaw zwraca uwagę zespół ilustracji dokumentujących stroje i budownictwo. Akwarele, podstawę barwnych litografii, namalował Wojciech Gerson, częściowo przerysowując fotografie wykonane we włocławskim atelier W.M. Majorkiewicza, częściowo wykorzystując własne szkice z podróży studenckich w latach 1851 i 1853. Był on też autorem 1 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 280, wyróżnienia od Kolberga. 200 �wielu rysunków reprodukowanych w tomie jako drzeworyty, te powstały głównie na podstawie fotografii zgromadzonych przez Kolberga. Na stronach tytułowych Kolberg podał tylko nazwisko Gersona, choć nie wszystkie ilustracje były wykonane przez tego malarza. Trzy chaty z Bogusławic i ich wnętrza1 oraz dworek w Bogusławicach narysowała prawdopodobnie Ludwika Kretkowska (1843–1906), córka Ludwika Komeckiego, właściciela tej wsi, u którego etnograf gościł w roku 1860 i 1865. Omówieniu muzyki tego regionu poświęcił Kolberg osobne miejsce, najpierw we wstępie do monografii, potem w specjalnym wprowadzeniu do rozdziału „Tańce”2. Problemy poruszane we wstępie do Sandomierskiego wspomniał tylko w kilku zdaniach, natomiast uwagę skupił na opisie tańców i charakterystyce gry kujawskich instrumentalistów, przede wszystkim skrzypków, ale także pastuszków grających na fujarkach. Wspomniał też inne instrumenty i wymienił nazwy tańców. Wyraźnie w folklorze Kujaw zafascynowały go usłyszane w czasie badań terenowych melodie kujawiaków i umiejętności miejscowych skrzypków. Fascynację tę czuje się, czyta­jąc charakterystykę ich kompozycji i samej gry we wstępie, w którym Kolberg oddaje swe bardzo osobiste wrażenia3. Kontrastuje ona z rzeczową uwagą o jednym z wykonawców: Skrzypek grający mi jedną z podobnych melodii zawieszonych na dominancie, gdym mu wskazywał w jaki sposób ma znowu przejść do toniki i na niej zakończyć, po kilku z rozmaitym powodzeniem odbytych próbach, wracał do dawnego trybu, w którym mu daleko gładziej szło, i w końcu zniecierpliwiony rzekł: Eh! Jużcić to ta panowie musita lepij wiedziéć jak mo być, bo się uczyta w szkole; a u nas, chłopstwa, to tylko się tak gro zwyczajnie, po prostu, jak Bóg przykazoł!4 Kolberg z kujawiakami zetknął się bardzo wcześnie, wiele lat przed pierwszą podróżą do regionu, od którego wzięły swoją nazwę. W uwagach do biografii Fryderyka Chopina wydanej przez Marcelego Antoniego Szulca pisał o melodii tego tańca użytej w Fantazji na tematy polskie op. 13: Zob. O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 77 i 80–81, a także ryciny w cz. II suplementu (DWOK T. 72/II) i wstęp tamże, s. LXXII. 2 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 7–11 i Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 199–212. 3 O. Kolberg Kujawy, cz. I (DWOK T. 3), s. 9. 4 Tamże, s. 9, przypis. 1 201 �Nie ma najmniejszej wątpliwości, że motyw ten jest ludowy. Nucił go Chopinowi młody Wodzyński w mojej obecności w Warszawie i ja sam często go później w Kujawach słyszałem […]1. Kujawiaki miały też spośród wszystkich jego utworów najlepsze recenzje współczesnych krytyków, a dobrze oceniane były również później. Melodie tych właśnie tańców zapisane w roku 1860 i 1865 były przedmiotem równie wielkiej troski Kolberga, jak jego własne kompozycje. W drugiej części Kujaw zmieścił ich zaledwie dziewięćdziesiąt. Później włożył wiele pracy w przygotowanie do wydania kolejnych wersji zgromadzonego materiału i w próby jego publikacji jako trzeciej części monografii. Cenił wysoko miejscowych skrzypków i wiedział, że bez ich kompozycji obraz muzyki tego regionu będzie zubożony. Opracował trzy kolejne redakcje zbioru tańców kujawskich, z których jedna pt. Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury, najbliższa prymarnym zapisom terenowym i prawdopodobnie najwcześniejsza, została w całości opublikowana w tomie suplementowym dopiero 150 lat później. Zawartych jest tam 712 osobno numerowanych tańców, a większość z nich składa się z dwu lub trzech melodii, stanowiących cykl, nazwany przez Kolberga „tańcem kujawskim”, na który składają się: chodzony, czyli polski, kujawiak właściwy i mazur lub obertas. Sam Kolberg po wydaniu Kujaw nadal starał się udostępnić te melodie i zamieścił niektóre z nich w roku 1880 w piątej części monografii Wielkopolski, gdzie zostały one rozproszone wśród innych zapisów tańców, a następnie w roku 1889 w Łęczyckiem, w osobnym rozdziale pt. „Kujawy”2. Rękopis pierwszej części Kujaw miał Kolberg gotowy w ciągu roku 1866 i oddał go znowu do drukarni Jaworskiego, która miała wówczas opinię najlepszej spośród takich zakładów w Warszawie i mogła drukować nuty. Pierwsza część Kujaw ukazała się w roku 1867, część druga dwa lata później3. W okresie druku tych dwu tomów zasoby Kolberga były wyczerO. Kolberg Uwagi […] odnoszące się do książki M. A. Szulca „Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne, Poznań 1873, w: Pisma muzyczne, cz. II (DWOK T. 62), s. 463–464. Zob. też wstęp D. Pawlak w tomie suplementowym do Kujaw, cz. II (DWOK T. 72/II), s. XCV–XCVI. 2 Zob. D. Pawlak Zbiór tańców kujawskich Oskara Kolberga (DWOK T. 72/I), s. VI i nast. Zob. też O. Kolberg Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), m.in. s. 154–167, oraz Łęczyckie (DWOK T. 22), s. 211–254. 3 Część II Kujaw ma na karcie tytułowej rok wydania 1867, ale jej druk zakończył się dwa lata później. Właściwa data podana była na papierowej okładce, zwykle usuwanej w czasie oprawy książki, ale czasem naklejanej na twardą okładkę introligatorską. 1 202 �pane i musiał szukać instytucji lub osób, które mogłyby sfinansować publikację Ludu. Jeszcze w październiku 1865 r. wydrukował 400 „biletów prenumeracyjnych”, które rozprowadzali na Kujawach wśród swoich znajomych zaprzyjaźnieni mieszkańcy regionu, Józef Bliziński i Antoni Morzycki (1801–1882) z Ruszkowa, a w Warszawie zapewne księgarze. Jednak nie udało się tą drogą zebrać potrzebnego funduszu. Morzycki, który z trzydziestu pięciu powierzonych mu biletów zdołał sprzedać tylko część, za pozostałe zapłacił sam i przysyłając należną kwotę, pisał do Kolberga: Każdy rodak miłujący narodowe zabytki uznać musi w usiłowaniach Jego znakomitą zasługę, zwłaszcza przy względzie na środki, którymi rozporządzasz. Z wydawnictwem pieśni i podań ludowych Kujawian trafiłeś na złe czasy, których opisywać nie potrzebuję, bo są, nie wątpię, dostatecznie Szan[ownemu] Panu znane; zaręczyć tylko mogę o dobrych chęciach moich współobywateli, które paraliżuje ciężka niedola1. Istotnie, właściciele ziemscy na Kujawach, tak jak w całym Królestwie, zostali w czasie powstania i w ciągu następnych lat obciążeni najpierw daniną narodową na rzecz powstańców, potem przemarszami i rabunkami wojsk rosyjskich, a po zakończeniu walk zbrojnych — kontrybucjami narzuconymi przez władze carskie i koniecznością opłacania urzędników rosyjskich, przyzwyczajonych do łapówek. Dodatkowym czynnikiem powodującym zubożenie części właścicieli folwarków były zmiany ekonomiczne – po uwłaszczeniu ogłoszonym w marcu 1864 r. nie wszyscy potrafili szybko przystosować się do nowych warunków prowadzenia gospodarstw rolnych. Kolberg nie tylko nie miał pieniędzy na wydanie ogromnego zbioru tańców kujawskich, ale od roku 1865 zalegał Jaworskiemu za druk Sandomierskiego, a zadłużenie powiększało się w trakcie prac nad Kujawami. Spłacał je stopniowo w ratach przez cały rok 1865 i dwa lata następne, zwykle po 50 rubli co dwa – trzy miesiące. Jednak od lipca roku 1867 wpłaty takie są coraz rzadsze, a później, od połowy roku 1868 w spisie wydatków nie ma już notatek o kwotach przekazanych Jaworskiemu. Przypomnieć tu trzeba, że w czerwcu 1868 r. zakończyły się prace nad Encyklopedią powszechną i dochody Kolberga nie tylko zmniejszyły się, ale stały się też bardzo niepewne. Z późniejszej korespondencji wynika, że wtedy 1 List A. Morzyckiego z 28 XI 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 217–218. 203 �nie wyrównał jeszcze zaległości u Jaworskiego za część pierwszą Kujaw, a trwał druk części drugiej monografii. Aby zaoszczędzić na kosztach, postanowił w tym tomie wydać nuty tańszą techniką. W pierwszym zbiorze, opublikowanym przez Żupańskiego w latach 1842–1845, nuty były litografowane. Nieco później nuty można było już drukować i tak zostały wydane melodie w Pieśniach ludu polskiego, które ukazały się w roku 1857. K.W. Wójcicki, recenzując pierwszą część Kujaw, pisał: „Wprowadzenie do naszej typografii nut drukowanych ułatwiło wielce wydanie w formie książki”1. Dzięki temu melodie z podpisaną pierwszą zwrotką tekstu znajdowały się bezpośrednio nad pełnym tekstem. W pierwszej części Kujaw, gdzie znalazło się tylko 101 zapisów nutowych zamieszczonych w opisach obrzędów, nuty były drukowane. W drugiej części monografii melodie, których tam jest 346, były litografowane oddzielnie na całostronicowych planszach zamieszczonych zbiorowo na końcu rozdziału zawierającego pełne teksty. Zmniejszyło to koszt publikacji, ale utrudniało korzystanie z książki i dawało gorszy estetycznie efekt. W 1869 r., gdy kończył się druk drugiej części Kujaw, starając się o subwencję w Ossolineum, Kolberg ocenił technikę druku zastosowaną w tym tomie dosyć nisko: „Seria IV wydanego przez mnie dzieła Lud ukazuje już w ten sposób litografowane dla taniości nuty; pięknością się one nie zalecają […]”2. Podobnie pisał Wójcicki, recenzując drugą część Kujaw: „Jest to oszczędność co do kosztów znaczna, lubo na oko mniej powabna”3. Recenzje zamieszczone w prasie po ukazaniu się Kujaw nie były tak wnikliwe, jak poświęcone Pieśniom ludu polskiego w 1857 r. Wtedy nowy tom Kolberga oceniali przede wszystkim muzycy, a także pisarze zainteresowani folklorem. Dziesięć lat później publikacje etnograficzne nie miały jeszcze nie tylko wyrobionego kręgu odbiorców, ale także fachowych krytyków. Recenzje, które ukazały się w „Bibliotece Warszawskiej” i w popularnych tygodnikach miały na celu raczej zachęcenie czytelników do nabycia książki niż rzeczową ocenę jej zawartości. Podkreślano trudności w uzyskaniu informacji od mieszkańców wsi i ponoszone przez Kolberga koszty badań i druku. Taki charakter miały też omówienia Kujaw zamieszczone w prasie K.W. Wójcicki Kronika literacka, „Biblioteka Warszawska” 1866, T. 1, s. 116. Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 296. 3 Recenzja K.W. Wójcickiego na temat cz. II Kujaw zamieszczona była w „Bibliotece Warszawskiej” 1869, T. 3, s. 451–453, przytoczony fragment na s. 452. 1 2 204 �wielkopolskiej krótko po pobycie Kolberga w Poznaniu1. Wspomnieć trzeba jednak o paru problemach poruszanych przez recenzentów. W warszawskim „Przeglądzie Tygodniowym”, nowo założonym tygodniku społeczno-kulturalnym, odgrywającym dużą rolę jako organ pozytywistów warszawskich, o Kujawach pisał literat Mścisław Kamiński (1839–1868). Porównał świeżo wydany tom trzeci Ludu z Sandomierskiem i zbyt optymistycznie podkreślił wyczerpanie tematu przez Kolberga: […] część trzecia tak jest w nie [tj. materiały] obfitą, że przyszły po panu Kolbergu etnograf wątpim, czy potrafi co nowego o Kujawach powiedzieć2. Uważał jednak, że Kolberg, opisując kulturę ludową Kujaw, zamieścił zbyt dużo szczegółów, w tym wariantów melodii, których starczyłaby połowa. W pierwszej części Kujaw jest jednak tylko 101 zapisów nutowych, z czego 87 to melodie wokalne i instrumentalne zamieszczone w sześciu opisach wesel. Z twierdzeniem, że Kolberg zamieszcza za dużo melodii, polemizował Zygmunt Gloger (1845–1910), wówczas student Szkoły Głównej. W recenzji Kujaw pisał: Niesłusznym jest zarzut, że p. Kolberg za wiele podał w swym dziele odmian muzyki ludowej. Autor, sam będący muzykiem, a specjalnie poświęcający się badaniu ludowych melodii, powinien jak najwięcej podawać nam tego, co niełatwo przyjść może komu innemu i czym podobno nikt więcej tak gorliwie u nas się nie zajmuje3. Wójcicki po opublikowaniu pierwszej części monografii przedstawił szeroko jej treść w „Bibliotece Warszawskiej” i dodał, że Kolberg spełnia gorące życzenie Hugona Kołłątaja. Po ukazaniu się w 1869 r. części drugiej Wójcicki podkreślał dokładność „etnograficznych opisów okolic krajowych” i dokumentację muzyki ludowej. Jednak nawiązując do recenzji J. Papłońskiego na temat Sandomierskiego, przychylił się do jego zdania, że w monografii Kolberga brak charakterystyki religijnego życia ludu: „Nie godzi się i nie można opuszczać licznych pieśni pobożnych, które są [E. Kierski], „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 288–289; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222. 2 M. Kamiński, „Przegląd Tygodniowy” 1867, nr 52. 3 Z. Gloger Kujawiacy, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 28, s. 16. Artykuł Glogera jest ilustrowany dwoma drzeworytami według fotografii W.M. Majorkiewicza. 1 205 �w ustach ludu, ani też zaniedbywać bliższego rozpatrzenia się co do jego gorącej wiary i praktyk z nią połączonych”1. Wójcicki poświęcił też sporo miejsca folklorowi dziadowskiemu, którego brak zauważył w monografii. Pieśni żebraczych dziadów uważał za bardzo dawne „pomniki odległych wieków”, przechowujące „zabytki poezji pobożnej”. Kolberg jednak, choć notował pieśni dziadowskie i pieśni religijne, w Kujawach zamieścił ich tylko kilka2. Nie chciał powtarzać utworów już wydanych przez innych i w odpowiednim rozdziale monografii opublikował np. tylko cztery kolędy, poprzedzając je uwagą, że przytacza tylko kilka, „nieco odmienne mających melodie”3, ponieważ na Kujawach krążą prawie takie same jak znajdujące się w drukowanych zbiorach i śpiewnikach. Z tych powodów pominął Kolberg w druku kolędy z Ruszkowa, a także kilka pieśni religijnych z tej samej miejscowości. W rękopisie większość z nich ma odsyłacze do zbiorów pastorałek i kolęd wskazanych przez Kolberga lub do Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego4. Mimo zastrzeżeń niektórych recenzentów Kolberg w latach następnych poświęcał nadal muzyce dużo uwagi w trakcie badań terenowych i odpowiednie miejsce w tomach Ludu, a we wstępach do kolejnych monografii tłumaczył to obecnością muzyki i pieśni we wszystkich obrzędach i w całym życiu ludu. Możemy dodać, że o ile badania etnograficzne w miarę upływu czasu zaczynało prowadzić coraz więcej osób, to umiejętność zapisywania muzyki ze słuchu była dostępna dla niewielu i Kolberg był tego świadomy. Dlatego uważał za swój obowiązek nadal notować w terenie utwory instrumentalne i wokalne ludowych twórców. 1 K.W. Wójcicki Piśmiennictwo krajowe i zagraniczne, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 137. 2 Zob. w cz. I Kujaw (DWOK T. 3) kolędy na s. 208–210 i w cz. II (DWOK T. 4) s. 68, w suplemencie do Kujaw (DWOK T. 72/II), s. 3–42 i 99–102, zob. też w suplemencie (DWOK T. 72/II) przypis 1 na s. 3. 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 208; Kolberg odsyła tu do zbiorów: M.M. Mioduszewski Pastorałki i kolędy z melodyjami, czyli piosnki wesołe ludu w czasie świąt Bożego Narodzenia po domach śpiewane, Kraków 1843, tegoż Dodatek do „Pastorałek i kolęd z melodyjami”, Lipsk 1853, K. Antoniewicz Żłóbek. Kolęda dla dzieci, Poznań 1857. 4 M.M. Mioduszewski Śpiewnik kościelny, czyli pieśni nabożne z melodyjami w kościele katolickim używane, a dla wygody kościołów parafialnych przez […] zebrane. Kraków 1838; tegoż Dodatek do „Śpiewnika kościelnego z melodyjami”, Kraków 1842. Wspomniane tu kolędy i pieśni religijne zostały opublikowane w tomie Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/II). 206 �W trakcie redagowania do druku materiałów do pierwszej części monografii Kujaw zajęty był Kolberg także innym opracowaniem muzycznym. Razem z Augustem Freyerem (1803–1868), wówczas organistą parafii ewangelicko-augsburskiej św. Trójcy w Warszawie, przygotował Zbiór pieśni duchownych ewangelickich i modlitw wydany nakładem Gebethnera i Wolffa w 1866 r. Służył on wiernym aż do roku 1899, do czasu wydania zbioru nowego, obszerniejszego. Opracowanie z roku 1866 powstało z inicjatywy pastora Leopolda Otto. Wprawdzie cenzura zakwestionowała wiele tekstów i z 300 ostatecznie wydrukowano tylko 160, co bardzo zubożyło publikację, jednak anonimowy recenzent „Zwiastuna Ewangelicznego” pisał, że Zbiór pieśni duchownych ewangelickich zasługuje na „wszelkie uznanie” i że „chwalebnie postąpił Komitet, iż przed każdą pieśnią wydrukowano melodię z nutami […]”1. Swój związek z warszawską parafią ewangelicko-augsburską Św. Trójcy zaznaczył Kolberg nie tylko udziałem w przygotowaniu strony muzycznej nowego kancjonału. Nie znamy wprawdzie daty powstania utworu Psalm 85 „Nakłoń ucha Twego, Panie”2 do przekładu Franciszka Karpińskiego i nic nie wskazuje, aby można było go łączyć bezpośrednio z przygotowaniem do druku melodii do kancjonału, jednak zarówno kompozycja ta, jak i praca nad śpiewnikiem potwierdzają, że tak jak ojciec i Wilhelm, także Oskar był związany ze swoją parafią. Anonimowa recenzja w „Zwiastunie Ewangelicznym” 1866, nr 12, s. 192. Utwór nie był drukowany za życia Kolberga, pierwodruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 108–126. Autorstwo tekstu wybranego przez Kolberga ustaliła A. Nawrocka-Wysocka, zob. jej artykuł: Oskar Kolberg a tradycje polskich ewangelików — twórczość, krytyka, dokumentacja, w: Oskar Kolberg – Polak z wyboru, seminarium [Warszawa 2014], s. 17, zeszyt z materiałami z sesji popularno-naukowej wydany w Roku Kolberga staraniem Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Świętej Trójcy w Warszawie. A. Nawrocka-Wysocka wskazuje tam źródło tekstu: F. Karpiński Psałterz Dawida nowo przetłumaczony cz. II, Warszawa 1786, s. 55–58. Nieco węższa wersja tego artykułu pt. Nurt ewangelicki w dokumentacji Oskara Kolberga ukazała się w „Polskim Roczniku Muzykologicznym”, T. XII: 2014, s. 81–95, autorka pominęła tam informacje o Psalmie. 1 2 207 �X [Zakończenie prac nad Encyklopedią powszechną (1868). – Coraz trudniejsza sytuacja materialna Kolberga, zwłaszcza wobec druku Ludu na własny koszt. – Druk drugiej części Kujaw. – Poszukiwanie instytucji i osób, które mogłyby finansować prace nad Ludem. – Podróże w tym celu do Poznania, Lwowa i Krakowa w latach 1867–1870. – Obietnica częściowej pomocy ze strony Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w 1869 r. – Decyzja o przeniesieniu się do Galicji.] W połowie roku 1868 wydany został ostatni tom Encyklopedii powszechnej Orgelbranda. K.W. Wójcicki w artykule 1 zamieszczonym w „Kłosach” z okazji zakończenia druku ostatniego zeszytu encyklopedii wspomina, że autorów było łącznie stu piętnastu. Podsumowując dziesięć lat pracy nad wydaniem tego dzieła, Wójcicki pisał na ten temat na łamach „Kłosów”: Dwudziestu więc sześciu współpracowników spoczęło w mogiłach, prócz tego znaczna część pozostałych przy życiu nie mogła dalej wspierać tego wydawnictwa. Komitet redakcyjny musiał nowe siły zdobywać, nowych współpracowników powoływać, ażeby chociaż w części zapełnić szczerby w poważnym pierwotnym ich zastępie, teraz znacznie zmalałym, to ciosami śmierci, to usunięciem się wielu w bezczynne zacisze. […] Nie wszyscy dotrwali do końca, ale nie ich było winą, ani redakcji, ani wydawcy, że wcześniej odstąpili od współpracownictwa Encyklopedii powszechnej2. Tylko tak oględnie mógł wówczas dziennikarz i współautor Encyklopedii wspomnieć autorów represjonowanych lub przebywających na emigracji z powodu udziału w powstaniu styczniowym, ponieważ cenzura nie dopuszczała do wymienienia ich nazwisk w druku. Wójcicki pisał, że oprócz czterech członków komitetu redakcyjnego jedynie dwanaście osób było czynnych od początku pracy nad Encyklopedią do jej końca. Należał do nich Oskar Kolberg, który był autorem prawie wszystkich haseł z zakresu muzyki, zarówno osobowych, jak i rzeczowych. Hasła podpisane przez innych autorów zwykle dotyczą pogranicza nauk, np. muzyki i literatury, fizyki czy religioznawstwa. Znaczna część artykułów dotyczących muzyki nie 1 2 R. [K.W. Wójcicki] Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, „Kłosy” 1868, T. 6, nr 151. Tamże. 208 �jest podpisana, ale domniemanie autorstwa Kolberga jest w ich wypadku uzasadnione, co precyzyjnie wykazał Mieczysław Tomaszewski1. Omówił on pracę Kolberga nad stroną muzyczną Encyklopedii, analizując autorstwo haseł, źródła wykorzystane w trakcie ich opracowywania, a także ścisłość informacji, którą ocenia wysoko, zwłaszcza w odniesieniu do kompozytorów i muzyków polskich: Mocną stronę Kolbergowskich biografii stanowi niepomiernie wyższa niż u Sowińskiego2 wiarogodność danych. Większe niż w innych działach zagęszczenie haseł podpisanych. Najcenniejsze — poświęcone Elsnerowi, Kurpińskiemu, Dobrzyńskiemu, Komorowskiemu, Chopinowi i Moniuszce — pochodzą z autopsji3. Charakteryzując te biografie, M. Tomaszewski pisze: W życiorysach ludzi, których znał, wyczuwa się autopsję (Chopin, Kurpiński, Elsner), jednakże w nie narzucający się sposób. I właśnie spięcie tych trzech elementów: możliwie maksymalnie zweryfikowanej faktografii, trafnie dobranej anegdoty i własnej refleksji estetycznej i moralnej — daje swoistość Kolbergowskich życiorysów4. W sumie bardziej lub mniej ważnych, dłuższych i krótszych artykułów z zakresu muzyki opublikowanych przez Kolberga w Encyklopedii jest nieco ponad tysiąc5. Jest też Kolberg autorem niewielkiej liczby drukowanych w Encyklopedii artykułów z innych dziedzin: etnografii, mitologii, historii starożytnej i współczesnej oraz geografii6. Spośród nich dla pełniejszego poznania poglądów Kolberga na zadania etnografii i jego późniejszych planów Zob. M. Tomaszewski „Pisma muzyczne”…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. XXXII–XXXV. 2 Chodzi tu o pierwsze, francuskie wydanie: A. Sowiński Les musiciens polonais et slaves…, Paris 1857. 3 M. Tomaszewski „Pisma Muzyczne”…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. LI. 4 Tamże, s. XLI. 5 Wszystkie opublikowane są w układzie rzeczowym nadanym przez M. Tomaszewskiego w Pismach muzycznych (DWOK T. 61 i 62), zob. też A. Skrukwa Bibliografia prac O. Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III) s. 190–200. 6 Opublikowano je w tomie O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 449– –588. 1 209 �badawczych i edytorskich istotny jest przytaczany już tutaj artykuł Polski lud1, bowiem należy do niewielu nieco szerszych wypowiedzi programowych autora Ludu. Drukowany były w tomie Encyklopedii wydanym w drugiej połowie roku 1865, czyli po ogłoszeniu przez niego własnego planu badań etnograficznych. Ponadto Kolberg pozostawił w rękopisach kilka tekstów prawdopodobnie przeznaczonych pierwotnie dla Encyklopedii, ale zamieszczonych tam w postaci nadanej przez innego autora lub w ogóle niedrukowanych. Są one poświęcone kulturom i krajom dla Polaków egzotycznym: Oceanii i obu Amerykom2. Dziś stanowią tylko dowód rozległości zainteresowań i lektur Kolberga, a także — podobnie jak niektóre drukowane, np. z zakresu mitologii greckiej — mogą być wynikiem konieczności podejmowania pewnych tematów, gdy naglił czas, a zawiedli inni autorzy, mogły też być pisane dla zarobku. Podsumowując autorski udział Kolberga w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, znów należy przytoczyć wnioski M. Tomaszewskiego, wynikające z wielostronnych analiz, jakim poddał on zespół tekstów stanowiących trzon tomu Pisma muzyczne. O całości tego zbioru artykułów Kolberga pisał: Pisma ukazują go jako kronikarza, recenzenta i popularyzatora, niekiedy jako krytyka, edytora, historyka (i nawet teoretyka) muzyki, przede wszystkim jednak jako encyklopedystę muzycznego. Dzięki Kolbergowi przyswojona została kulturze polskiej — zebrana, przemyślana co do potrzeb, zaadaptowana terminologicznie, usystematyzowana i zaprezentowana jako pewien całokształt — wiedza o muzyce, w rozmiarze przekraczającym wszystko, co dotychczas w języku polskim na ten temat istniało3. Po zakończeniu druku Encyklopedii sytuacja materialna Kolberga stała się bardzo trudna, ponieważ honoraria od Orgelbranda były w ostatnich latach największą i stałą częścią jego dochodów. Ostatnią wpłatę z tego Zob. przypis 1 na s. 178. Teksty te, ich źródła i wartość dla XIX-wiecznego czytelnika, a także inne artykuły Kolberga dotyczące kultury krajów i ludów pozaeuropejskich scharakteryzował A. Posern-Zieliński we wstępie do tomu O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. XXIV– –XXXVIII. 3 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne”…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. LIV. 1 2 210 �źródła odnotował pierwszego czerwca 1868 r. Później w notatkach po stronie dochodów wpisywał opłaty za lekcje muzyki, sumy wpływające od księgarzy za wydane zbiory pieśni, tomy Ludu i kompozycje oraz nieliczne honoraria za artykuły w prasie. Po zamknięciu przez Sikorskiego „Pamiętnika Muzycznego i Teatralnego” w grudniu 1862 r. Kolberg publikował kilkakrotnie w latach 1865–1870 w „Kłosach” i w „Tygodniku Ilustrowanym” okazjonalne życiorysy muzyków, rzadziej recenzje dotyczące współczesnych wydarzeń muzycznych1. W „Tygodniku Ilustrowanym” ukazały się w latach 1867–1868 jedne z ostatnich drukowanych kompozycji Kolberga: Mazur, Polka na fortepian i pieśń Do dziewczyny, nie wiadomo jednak, kiedy były napisane. Inne publikacje prasowe Kolberga z tych lat dotyczą w większości etnografii. W „Tygodniku Ilustrowanym” zamieszczone było w 1866 r. wspomniane już Śródpoście na Kujawach, a w „Kalendarzu Ilustrowanym” J. Jaworskiego na rok 1868 ukazał się artykuł Kujawiacy. Obydwa były oparte na materiałach zawartych w drukującej się właśnie pierwszej części monografii Kujawy — dostarczały informacji o kulturze ludowej regionu i służyły jako reklama tej książki. W „Kalendarzu Polskim Ilustrowanym” na rok 1867 J. Jaworski opublikował artykuł Sitarze biłgorajscy, przedrukowany później w monografii Lubelskie. W tymże kalendarzu na rok 1869 zamieszczony został artykuł Proszowiacy, a w „Kalendarzu Warszawskim” Józefa Ungra Opis wesela wiejskiego pod Poznaniem. Obydwa przedrukował potem Kolberg odpowiednio w monografiach Kieleckiego i Poznańskiego. „Biblioteka Warszawska” opublikowała recenzję kupionej przez Kolberga w 1867 r. pracy Maxa Toeppena Abergluben aus Masuren2. Honoraria za te artykuły były niewysokie, ale przypominały czytelnikom o pracach Kolberga i jednak oznaczały niewielki dochód, choć drukowanie w kalendarzu Jaworskiego nie przynosiło zysku, a tylko redukowało dług; 15 stycznia 1867 r. odnotował Kolberg: „od Jaworskiego za 2 artykuły do kalendarza 1 Artykuły te są przedrukowane w części II Pism muzycznych Kolberga (DWOK T. 62), s. 480–499, 505–511. 2 M. Toepen Aberglauben aus Masuren mit einem Anhange enthaltend: Masurische Sagen und Mährchen, Danzig 1867. Recenzja była drukowana w „Bibliotece Warszawskiej” 1868, T. 2, s. 330–332, przedruk w tomie O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 421–424. 211 �18 [rubli]” i tegoż dnia tę samą kwotę po stronie wydatków: „Jaworskiemu à conto Lud”1. Po zakończeniu prac nad Encyklopedią powszechną Kolberg ratował czasem swój budżet, pisząc na tematy odległe od jego prawdziwych zainteresowań. W „Kalendarzu Warszawskim” J. Ungra na rok 1870 znalazły się artykuły o poławianiu pereł w Japonii i o wydobywaniu oraz obróbce koralowców, a rok później Balet rumaków, na temat hiszpańskiej szkoły jazdy konnej i jej pokazów w Wiedniu. W spisie dochodów z roku 1869 znajdujemy dwukrotnie notatkę o otrzymaniu wynagrodzenia „od Kucza z Kuriera”2. Nie udało się ustalić, czy dotyczą one zamieszczonego artykułu Kolberga, czy innej transakcji — w redagowanym przez K. Kucza „Kurierze Warszawskim” z tego roku nie odnaleziono tekstów, których autorstwo można przypisać Kolbergowi. Natomiast odnotowane rok wcześniej honorarium „od Gregorowicza za art. rolnicze” dotyczyło niewątpliwie publikacji. J. Gregorowicz w tym czasie redagował „Przyjaciela Dzieci”, cenione pismo dla młodych czytelników, i „Tygodnik Mód i Powieści”. W „Przyjacielu Dzieci” już w roku 1861 wydrukowany był anonimowo obszerny tekst Kolberga pt. Elektryczność powietrza, ale „artykuły rolnicze”, drukowane w roku 1868, zapewne też bez podpisu autora, pozostały niezidentyfikowane3. W wypadku tych publikacji liczyły się tylko honoraria, uzupełniające inne niewielkie dochody. W latach następujących po opublikowaniu Listu otwartego Kolberg nieustannie szukał środków na finansowanie Ludu. Korespondencja kierowana od roku 1865 do różnych osób i instytucji we wszystkich trzech zaborach pokazuje, zapewne tylko w części, szamotaninę autora starającego się o pieniądze na realizację swojego wielkiego programu badań i publikacji etnograficznych. Z listów tych wiadomo, że przedstawiał go kilku osobom prywatnym w Poznańskiem i w Galicji, znanym ze wspomagania inicjatyw obywatelskich, ale nie uzyskał ani obietnicy stałego wsparcia, ani dotacji Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 15 i 16. Rkp. O. Kolberga, tamże, k. 17. 3 Artykuł Elektryczność powietrza zamieszczony był anonimowo w numerach 1–7 „Przyjaciela Dzieci” w roku 1861, na autorstwo wskazał Kolberg sam w Notatniku… (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 7). Jednym z „artykułów rolniczych” był może tekst pt. Zbiór siana opublikowany anonimowo w numarze 324 „Przyjaciela Dzieci” w końcu roku 1867. W drugim czasopiśmie redagowanym przez J. Gregorowicza, „Tygodniku Mód i Powieści” z tego okresu nie zidentyfikowano tekstu, którego Kolberg mógłby być autorem. 1 2 212 �na zakończenie druku Kujaw. Znalezienie źródła finansowania Ludu w zaborze rosyjskim nie było możliwe, gdyż – jak już tu wspominano — od czasu powstania listopadowego nie było tam polskiej instytucji wspierającej badania i publikacje naukowe, a społeczeństwo było znacznie zubożone. Potencjalnymi nabywcami książek byli przedstawiciele inteligencji miejskiej i rodziny ziemiańskie, kontynuujące tradycję wzbogacania domowej biblioteki. Te dwie grupy obywateli Królestwa były wówczas tak ubogie, że kupno książki dla wielu ich przedstawicieli stawało się nieosiągalnym luksusem. Jakakolwiek pomoc ze strony władz lub instytucji rosyjskich mogłaby być udzielona tylko za cenę koncesji, które zagroziłyby bardzo poważnie wartości źródłowej Kolbergowskiego Ludu i które były dla Kolberga nie do przyjęcia. Ukazuje to w pewnym stopniu zachowany brulion pt. Prospekt wydawnictwa dzieła pod tytułem „Lud. Jego zwyczaje” na akcje1, pochodzący prawdopodobnie z połowy roku 1868. Pisał w nim Kolberg o „ludach słowiańskich”, o „podaniach słowiańskich”, o materiałach zebranych „w naszym kraju”, co poprawił na: „w nadwiślańskim kraju” — w Warszawie nie mógł wtedy publicznie użyć nazwy swego własnego kraju ani nazwać jego mieszkańców „polskim ludem”2. Pomysł zebrania pieniędzy poprzez sprzedaż akcji w Królestwie nie wyszedł poza ten projekt. Już wcześniej rozpisanie subskrypcji na Kujawy wśród mieszkańców tego regionu przyniosło niewielkie sumy, nie mające znaczącego wpływu na pokrycie długu w drukarni. Kolberg widział, że musi szukać pomocy poza zaborem rosyjskim. W tym okresie, tj. po powstaniu styczniowym, jedynie w zaborze austriackim nauka polska miała szanse na samodzielne istnienie. Po przegranych wojnach, najpierw we Włoszech, potem z Prusami, rząd austriacki musiał poprzez reformy rozładować narastające w całym cesarstwie napięcia społeczne i polityczne i Austro-Węgry stopniowo przekształcane były w federację krajów autonomicznych. Galicja była cywilizacyjnie zacofana i gospodarczo zaniedbywana przez rząd austriacki tak bardzo, że później przysłowiowa stała się „nędza galicyjska”, ale po otrzymaniu przez ten region autonomii Polacy mieli tam znaczące swobody w życiu narodowym. W roku 1861 wprowadzono na Uniwersytecie Jagiellońskim język polski Tekst zamieszczony jako aneks w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 754. Użycie określeń „polski lud”, „polska muzyka”, „wojsko polskie”, itp. było możliwe jeszcze w r. 1865 czy 1867 w tytułach haseł w Encyklopedii, ale już nie w roku 1868 w publikacjach skierowanych do szerszego grona odbiorców, zwłaszcza w prasie. 1 2 213 �jako wykładowy dla większości zajęć, a w roku 1869 powołano katedrę historii Polski, co zakończyło proces jego repolonizacji. We Lwowie językami wykładowymi na uniwersytecie zostały polski i ukraiński. W tych dwu ośrodkach nauka polska uzyskiwała stopniowo coraz większe możliwości rozwoju, zwłaszcza że została znacznie złagodzona cenzura. O pomoc finansową Kolberg zwrócił się do dwu polskich towarzystw naukowych działających poza zaborem rosyjskim – do Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego i do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego – oraz do biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, której dokument fundacyjny przewidywał wydawanie dzieł naukowych. Starania w tych trzech instytucjach prowadził równolegle w ciągu lat 1867– 1870 listownie i osobiście, wyjeżdżając z Warszawy co roku do Krakowa, Lwowa i Poznania. Na przełomie lipca i sierpnia 1867 r. pojechał na ponad dwa miesiące najpierw w Poznańskie, a później do Galicji. Już 16 lipca odnotował w spisie wydatków „passport 1 rs. i łapowe”, co wskazuje, iż wydanie paszportu musiał dodatkowo „opłacić”. W Poznaniu spotkał się z przedstawicielami Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Poznał wtedy Emila Kierskiego (1810–1874), historyka, sekretarza wydziału historycznego Towarzystwa i redaktora „Przeglądu Wielkopolskiego”, oraz Karola Libelta, który w następnym roku został prezesem Towarzystwa. Prawdopodobnie spotkał się też z Władysławem Nehringiem (1830–1909), slawistą, historykiem literatury i języka, wówczas wykładowcą w gimnazjum Marii Magdaleny, i Leonem Wegnerem (1824–1873), prawnikiem, pierwszym sekretarzem generalnym Towarzystwa1. Starania Kolberga o wsparcie Ludu przez Towarzystwo nie mogły odnieść skutku, ponieważ utrzymywało się ono tylko z niewielkich składek członkowskich i mimo wielu starań nie otrzymywało żadnej dotacji od władz pruskich; nie mogło wtedy finansować prac badawczych nawet swoich członków. Próby uzyskania dotacji od poznańskiego Towarzystwa i od osób z Wielkopolski Kolberg ponawiał także w latach następnych, ale były one bezskuteczne. Natomiast w czasie pobytu w Poznaniu w r. 1867 nawiązał znowu współpracę z Żupańskim, któremu chciał oddać do druku następny tom Ludu. Przewidywał wtedy, Osobiste kontakty Kolberga z E. Kierskim i K. Libeltem dokumentuje ich późniejsza korespondencja, na W. Nehringa i L. Wegnera powołuje się, przypominając w liście do J.K. Żupańskiego swoje starania o pomoc materialną Towarzystwa, zob. brulion listu do J.K. Żupańskiego z 9 XI 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 209. 1 214 �że będzie to monografia okolic Warszawy, część Mazowsza1, do której zamówił już akwarele u Wojciecha Gersona. Poznański księgarz podjął się nakładu tego tomu i zgodził się na niewielkie honorarium dla autora po ukazaniu się pracy drukiem. Pobyt w Wielkopolsce w roku 1867 Kolberg wykorzystał przede wszystkim na badania terenowe. Prowadził je najpierw w Czeszewie na Pałukach, zaproszony tam przez Karola Libelta, potem w Siekierkach w pow. średzkim, gdzie zatrzymał się u Anieli i Hipolita Radońskich. Odżyła wtedy znajomość z Pauliną Wilkońską, siostrą Anieli, u której pisarka często przebywała. Różnorodne materiały z Siekierek i okolicy zamieszczone w tomach W. Ks. Poznańskiego wskazują, że miał tam dobre warunki do wzbogacenia swoich zbiorów. Również badania w Czeszewie, powtórzone w następnym roku, dostarczyły wiele materiału do planowanej monografii Wielkopolski. W spuściźnie Kolberga wśród niewielu zachowanych rękopisów z Poznańskiego stosunkowo liczne są właśnie zapisy terenowe z Siekierek i Czeszewa oraz nieco późniejsze z Dębicza. Z Wielkopolski Kolberg pojechał do Krakowa i Lwowa, aby tam również prowadzić starania o finansowanie badań etnograficznych i druku Ludu. Na początku października 1867 r. zwrócił się do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego z propozycją zobowiązania jego członków do zakupu wydawanych monografii. Taka forma pomocy nie obciążałaby budżetu Towarzystwa, a jemu pomogłaby opłacać druk kolejnych tomów. Towarzystwo Naukowe Krakowskie istniało od roku 1818 i przez wiele lat było formalnie oraz personalnie związane z Uniwersytetem Jagiellońskim; członkami byli profesorowie, a prezesem zostawał każdorazowy rektor. Możliwości jego działania były wtedy bardzo ograniczone przez germanizację polskich instytucji, trwającą w zaborze austriackim aż do roku 1860, a także przez brak funduszy i niektóre zapisy w statucie. Dopiero w roku 1856 Towarzystwo uzyskało samodzielność i w ciągu kilkunastu lat stało się jedną z najważniejszych polskich instytucji naukowych, a działaniami swymi wykraczało poza granice zaboru austriackiego. Jego duża niezależność wynikała też stąd, że swą działalność wydawniczą i badania naukowe w znacznej mierze W brulionie listu do J.K. Żupańskiego z 20 X 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 205, pisał m.in. „[…] przygotowanie dla Pana pierwszych arkuszy wydać się mającej serii V Ludu. Ma ona zawierać opis okolic Warszawy […]”. Zob. też projekt umowy z J.K. Żupańskim, podpisany przez autora i wydawcę w Poznaniu 28 VIII 1867 r., aneks w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 710. 1 215 �finansowało z dotacji osób prywatnych. Od roku 1860 prezesem odnowionego Towarzystwa był Józef Majer (1808–1899), lekarz, antropolog, którego Kolberg poznał prawdopodobnie w czasie pobytu w Krakowie jesienią 1867 r. W grudniu tegoż roku w odpowiedzi na pismo Kolberga prezes przekazał listownie decyzję zarządu: Towarzystwo, doceniając wartość Ludu, zobowiązywało się do zapewnienia sumy 300 florenów (1200 zł pol.) po ukazaniu się następnego tomu, w zamian za otrzymanie odpowiedniej ilości wydrukowanych książek: Kwota wyliczona przez Towarzystwo ma mu być zwrócona egzemplarzami dzieła liczonymi po 2/3 ceny handlowej. Według ustawy dzieła wydane z pomocą Tow[arzystwa] członkowie jego otrzymują za połowę ceny, ściśle więc biorąc Tow. nigdy zaliczonej kwoty nie otrzyma, choćby i wszystkie egzemplarze przez członków rozebrane były, czego wszelako zaledwie w połowie spodziewać się można. Chętnie jednak poniesie i stratę dla podtrzymania dzieła, którego znaczenie uznaje, żałuje nawet, że środki jego nie pozwalają na większą ofiarę1. Wysoka ocena wartości Ludu przejawiła się także tym, że rok później, 14 listopada 1868 r. na plenarnym posiedzeniu Kolberg został przyjęty do grona członków Towarzystwa2. Rekomendowali go Józef Łepkowski (1826– 1894), archeolog, i Władysław Łuszczkiewicz (1828–1900), malarz i historyk sztuki. Propozycja przekazania dotacji na druk, przedstawiona w liście prezesa Majera, zawierała dwa dodatkowe warunki: objętość następnego tomu miała być taka jak tomów poprzednich, a ponadto według statutu Towarzystwa na karcie tytułowej znaleźć się powinna nota informująca, że praca została wydana z jego pomocą. Suma przeznaczona ostatecznie na wydanie Krakowskiego pochodziła z funduszu ks. J. Lubomirskiego, członka Towarzystwa, wspierającego jego działania finansowo. Poniżej listu Majera zanotował Kolberg obliczenia, z których wynikało, że po odjęciu rabatu od ceny obowiązującej w warszawskich księgarniach Towarzystwo dostawałoby 110 egzemplarzy książki, a dochód ze sprzedaży reszty nakładu należałby do autora. Kolberg natychmiast przystał na propozycję i poprosił o przysłanie zaliczki. Potrzebował pieniędzy, aby uregulować dług u Jaworskiego, któremu w połowie roku 1867 przestał spłacać należność, List J. Majera z 20 XII 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 227. Protokół z posiedzenia zarządu TNK zob. Inwentarz TNK, sygn. TNK-12, k. 57, http:// inwentarz.tnk.krakow.pl/#/unit/TNK-12 (dostęp: 28.10.2020). 1 2 216 �a drukował wtedy u niego dwa tomy Kujaw. Jednak cenzura rosyjska sprzeciwiła się zamieszczeniu noty o pomocy TNK na karcie tytułowej drugiej części Kujaw i Kolberg nie mógł przeznaczyć proponowanej dotacji na bieżące wyrównanie długu. Wyjściem było przeniesienie tej sumy na inny tom Ludu drukowany poza zaborem rosyjskim: W celu przyjścia w pomoc naukowym usiłowaniom p. Oskara Kolberga Zarząd przeznaczył na wydanie III serii pisma tego autora pod tytułem Lud 300 zł w.a. [waluty austriackiej], pod warunkiem, aby na tytule tejże serii III wyrażono, iż książka ta wydana została z pomocą Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. Gdy atoli zamieszczenie tych wyrazów w książce wydawanej w Warszawie miało swoje trudności, przeto zasiłek ów przeniesiono na IV serię tegoż pisma we Lwowie lub Poznaniu wyjść mającego1. Pomoc finansowa Towarzystwa Naukowego Krakowskiego obiecana przez prezesa Majera pomogłaby rozwiązać niektóre problemy Kolberga – pokrywałaby część kosztów drukarni, a sprzedaż reszty nakładu, wprawdzie powoli, uzupełniałaby pozostałą część. Jednak w dalszym ciągu etnograf nie miałby pieniędzy na badania terenowe i na codzienne potrzeby, a podjęcie pracy biurowej lub powiększenie liczby uczniów gry na fortepianie odbierałoby czas konieczny na opracowanie kolejnego tomu i na podróże, poniważ mimo skąpych środków finansowych nie zaprzestał badań terenowych. Dłuższe wyjazdy poza Warszawę Kolberg planował w tym okresie zwykle na lato i jesień. W maju 1868 r. pisał do Blizińskiego: „Wybieram się bowiem po św. Janie w podróż jak zwykle”2. Planowany blisko trzymiesięczny pobyt poza zaborem rosyjskim poprzedził krótkimi wyjazdami do Woli Rasztowskiej pod Radzyminem. Był tam dwukrotnie — w spisie wydatków odnotował 3 czerwca 1868 wyjazd do Woli Rasztowskiej i Kraszewa, prawdopodobnie na jeden lub dwa dni, a miesiąc później, 10 lipca zapisał ponowny pobyt w Woli Rasztowskiej, tym razem pięciodniowy. Sądzić można, że w czerwcu po raz pierwszy spotkał tam Koźlika, Ślązaka dysponującego bogatym repertuarem bajkowym, i w lipcu pojechał na dłużej, aby wykorzystać obecność tego obiecującego narratora. Zapisał wtedy trzynaście 1 Fragment pisma J. Majera do członków zarządu z dnia 18 stycznia 1868 r., zob. tamże, TNK-77, akta bieżące z roku 1868, k. 25. 2 List do J. Blizińskiego z 30 maja 1868 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 255. 217 �długich bajek, które w rękopisie mają lokalizacje „od Opola” albo „Śląsk”1. Na ostatniej karcie tego rękopisu zanotował kilka nazwisk innych Ślązaków i informację: Ludzie ci ze Szląska byli w służbie u p. Młockiej przez lat 6–7 od r. 1860–8 we Woli Rasztowskiej (pod Radzyminem) i tu opowiadał te bajki Koźlik w r. 18682. Koźlik spod Opola pozostał nieznany z imienia, ale jest jednym z niewielu wykonawców, których nazwisko Kolberg odnotował w zapisach terenowych. Świadczy to o docenieniu przez etnografa jego talentu gawędziarskiego i ciekawego repertuaru. Zapisując teksty opowiadane w gwarze śląskiej, z którą zetknął się wtedy pierwszy raz, starał się możliwie precyzyjnie oddać brzmienie tej gwary, stosując m.in. nadpisywanie samogłosek dla wskazania ich wymowy pośredniej oraz inne oznaczenia dla zjawisk fonetycznych odmiennych od mowy ogólnopolskiej. Taką metodę zapisu gwary stosował już w latach 1862 i 1865 w czasie badań na Wołyniu i na Kujawach, ale w bajkach śląskich jest ona zastosowana ze znacznie większą konsekwencją. Monika Gruchmanowa porównała Kolbergowski sposób zapisywania śląskich tekstów gwarowych z grafiką stosowaną współcześnie i dała wysoką ocenę jego notacji bajek opowiadanych przez Koźlika: Jak widać z powyższych zestawień, Kolberg nie tylko dostrzegł gwarowe niuanse fonetyczne, lecz potrafił je także oddać właściwym zapisem (piętrowym), jakim posługuje się współczesna dialektologia przy szczegółowych opracowaniach systemów fonetyczno-fonologicznych3. W tym samym roku 1868 około 10 sierpnia Kolberg wyjechał z Warszawy na trzy miesiące do Krakowa, potem do Poznania i do Lwowa, a głównym celem podróży było, jak poprzednio, znalezienie źródła finansowania Teksty te pierwszy raz wydane były przez S. Udzielę w opracowaniu: Śląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga, z papierów pośmiertnych wydał […] , „MAAE” T. VIII: 1906, s. 140–212 i odbitka: Kraków 1906. Udziela nie wprowadził tam zapisu gwarowego widocznego w rękopisach. W Dziełach wszystkich bajki śląskie wydano ponownie, respektując notację Kolberga, zob. Śląsk (DWOK T. 43), s. 76–86, 89–93 i 98–147. 2 Notatka na końcu rękopisu bajek w tece 10 Szląsk, Arch. PTL, sygn. 1170, k. 42. 3 M. Gruchmanowa Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg 1814–1890, Seria „W Służbie Nauki” nr 1, Kraków 1998, s. 33. 1 218 �badań i druku Ludu. Jeszcze 28 lutego wysłał w tej sprawie list do Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, proponując zakup przez towarzystwo lub jego członków po zniżonej cenie 200 egzemplarzy już wydanych czterech tomów1. Pobyt w Poznaniu i rozmowy z przedstawicielami zarządu nie przyniosły oczekiwanego rezultatu, ale pozwoliły Kolbergowi zapoznać się z wynikami specjalnej akcji prowadzonej nieco wcześniej przez Towarzystwo. W roku 1858 i w ciągu kilku lat następnych wydrukowało ono i rozesłało do różnych osób (ziemian, księży, nauczycieli) ze wszystkich praktycznie miejscowości Wielkopolski dwa tysiące starannie opracowanych ankiet pt. Szemat do opisywania materiałów, mających służyć do opisu statystycznego Wielkiego Księstwa Poznańskiego2. Szematy zawierały 22 pytania w trzech działach: topograficznym, etnograficznym i historiograficznym. W dziale etnograficznym pytano m.in. o ubiór, zwyczaje, oracje towarzyszące zaręczynom i ślubom, a także o umiejętność czytania i pisania mieszkańców danej wsi. W ciągu paru lat Towarzystwo otrzymało z powrotem ogółem 570 ankiet, w których dosyć często wpisano odpowiedzi na pytania w dziale etnograficznym. Opracowanie zebranych materiałów i wydanie ich drukiem przekraczało ówczesne możliwości Towarzystwa, ale Kolberg, przeglądając ankiety w roku 1868, znalazł tam wiele potrzebnych mu informacji z zakresu kultury materialnej oraz opisów obrzędów. W roku 1885 przynaglony do zwrotu wypożyczonych egzemplarzy, pisał do ówczesnego sekretarza PTPN: Przy zwiedzaniu zbiorów Towarzystwa w r. 1868 oglądałem też i nadesłane tam z prowincji szemata. Widząc, że w nich jest niemało dla moich prac etnograficznych żywiołu, oświadczyłem to śp. Kierskiemu, uzyskałem od niego (wskutek rekomendacji śp. Libelta) pozwolenie odpisu z nich wszystkich tych szczegółów, które uznam za przydatne do moich wydawnictw. Chodziłem więc przez cały tydzień do Muzeum Towarzystwa i robiłem kopie. Znaglony do wyjazdu, otrzymałem za pokwitowaniem skrypta rzeczone wyżej, których skopiować wtedy nie zdążyłem3. Czwarty tom Ludu (druga część Kujaw) był jeszcze w drukarni. Zob. E. Antyborzec Dzieje „Szematów”, czyli ankiet Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 1: 2017 (Szreniawa 2017), s. 97–105. 3 List do Poznańskiego Towarzystwa Naukowego z 18 XII 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 307. List był odpowiedzią na monit Towarzystwa, dotyczący zwrotu ankiet. Kolberg pożyczył części etnograficzne lub całość trzydziestu ankiet, o których w liście pisze „skrypta rzeczone wyżej”, zob. spisy w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66), s. 285 i 308–309. 1 2 219 �Siedmiotomowa monografia W. Ks. Poznańskie (tomy 9–15 Ludu) zawdzięcza Szematom wiele materiałów, sygnowanych w druku datami rocznymi 1858–1859. Kolberg zwrócił Towarzystwu prawie wszystkie wypożyczone niegdyś Szematy, ale prawdopodobnie przypadkiem w jego zbiorach pozostała jedna pełna ankieta oraz fragmenty dwu innych i są to jedyne zachowane oryginalne egzemplarze. Poza jednym artykułem opracowanym na podstawie tych ankiet przez Kierskiego1, przetrwało z nich tylko to, co Kolberg odpisał i wydał lub zachował w swoich zbiorach. Wykorzystanie przez Kolberga ocaliło przynajmniej część wiadomości zawartych w Szematach, bowiem ankiety zostały spalone przez Niemców w 1939 r. razem z innymi archiwaliami i dokumentami Towarzystwa2. W czasie pobytu w Wielkopolsce w 1868 r. Kolberg prowadził badania terenowe w Dębiczu (pow. średzki), zaproszony przez Włodzimierza Wolniewicza (1814–1884), uczestnika powstań narodowych, wielkopolskiego działacza społecznego i gospodarczego. Był także ponownie w Czeszewie u Libelta i w Miłosławiu, gdzie prawdopodobnie poznał Seweryna Mielżyńskiego (1804–1872)3. W odwiedzanych wtedy miejscowościach pozyskał bogate materiały etnograficzne, wykorzystane kilka lat później w monografii Wielkopolski. Na początku roku następnego, wspominając pobyt w Dębiczu, prosił Włodzimierza Wolniewicza o pośrednictwo w staraniach o dotację u Seweryna Mielżyńskiego i przewidując, że list ten może być pomocny adresatowi w bezpośredniej rozmowie, przedstawił kolejny raz cel i charakter swojej pracy: Wzbogacony doświadczeniem nabytym w ciągu blisko trzydziestoletniej po kraju i wśród ludu naszego podróży, nieobcy także postępom, jakie nauka etnografii w ogóle poczyniła za granicą, jak niemniej dalszym jej wymaga1 E. Kierski Opis statystyczno-historyczny obwodu boreckiego, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego” T. 3: 1865, s. 87–157. 2 Według ustnej relacji M. Turczynowiczowej, której bliska osoba obserwowała ten akt wandalizmu, zbiory te spalono jesienią 1939 r. na dziedzińcu Towarzystwa. 3 W cytowanym niżej liście do W. Wolniewicza pisał Kolberg: „Między innymi wymieniono i osobę Seweryna hr. Mielżyńskiego, którego miałem zaszczyt poznać w r.z.”, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 279. S. Mielżyński, działacz narodowy, uczestnik powstania listopadowego, do 1842 przebywał na emigracji, brał wtedy udział w wyprawie sabaudzkiej G. Mazziniego (1834). W czasie powstania 1848 r. w Wielkopolsce wspierał je organizacyjnie i finansowo. Łożył duże sumy na kulturę i naukę w Wielkopolsce, m.in. ufundował gmach Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, w którym od 1879 r. do dziś mieści się jego siedziba i biblioteka. 220 �niom, rozwojowi i zastosowaniu, dbałem przede wszystkim o to, aby materiały w dziele moim zawarte, mając służyć ku pożytkowi pracujących w różnych gałęziach wiedzy badaczy, należycie były uporządkowane, ugrupowane i podane w sposób istotnie przydatny dla nauki, nie samej już specjalnie etnografii, ale zarazem i lingwistyki, poetyki, rytmiki ojczystej itd. Porządek w ten sposób zachowany, dozwolił mi lepiej w nabytym rozpatrzeć się materiale, podawać rzeczy istotnie ważne, unikać powtarzania kilkakrotnego tychże samych szczegółów (o ile takowe nie są wariantami miejscowość wyraźnie odróżniającymi) i wyłożyć jasno i treściwie wzajemny wielu szczegółów związek i ich pokrewieństwo1. Podobnej treści listy kierował w latach 1868–1869 do kilku innych osób w zaborze pruskim i w Galicji, ale nadal nie dawały one pożądanego rezultatu. Z Poznania w roku 1868 Kolberg wrócił do Krakowa i wtedy prawdopodobnie spotkał się z Wincentym Polem, który po dłuższym pobycie we Lwowie i okolicy wrócił do Krakowa we wrześniu 1867 r. Tracił wtedy wzrok, co utrudniało mu pracę, jednak brał czynny udział w życiu środowiska naukowego tego miasta. Kolberg mógł poznać go już w roku poprzednim albo wcześniej we Lwowie, ale pierwsza chronologicznie wzmianka o ich osobistym spotkaniu: „[…] Winc. Pol przyobiecał zasilać mnie swymi uwagami”2 odnosi się do roku 1868. Kolberg cenił zwłaszcza publikacje Pola dotyczące Górali zamieszkujących Karpaty, a także jego metody ustalania zasięgu grup etnicznych. W czasie tego pobytu w Krakowie Kolberg wyjechał na pewien czas do Lwowa, aby starać się o finansowanie druku przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich, którego dyrektor, August Bielowski, oceniał program Ludu bardzo życzliwie. Jednak zgoda na udział Ossolineum w wydawaniu Ludu zależała od kuratora zakładu, Jerzego Lubomirskiego (1817–1872). Możliwość finansowania wydawnictwa przez Ossolineum traktował Kolberg na tyle poważnie, że rozważał osiedlenie się pod Lwowem w charakterze nauczyciela muzyki w domu zaprzyjaźnionej rodziny, Amelii i Hipolita Bochdanów z Zadwórza3. Pertraktacje z Ossolineum przeciągnęły się na 1 279. 2 3 Brulion listu do W. Wolniewicza z 24 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. Brulion listu do A. Młockiego z 26 II 1869 r., tamże, s. 283. Zob. list H. Bochdana z 2 XII 1868 r., tamże, s. 268. 221 �rok następny i w marcu 1869 r. Bielowski poprosił o przysłanie kosztorysu wydania jednego tomu, pytał też, czy Kolberg ma gotowy rękopis i jakiego regionu on dotyczy. Ostrzegł także, że kurator zakładu, choć o projekcie publikowania Ludu wyrażał się życzliwie, nie podjął jeszcze wiążącej decyzji, a ponieważ dociera do niego wiele podobnych petycji, nie wiadomo, jaki będzie ostateczny skutek starań1. Kolberg natychmiast napisał do J. Lubomirskiego, podając konieczne informacje, a parę dni później wystosował osobny list do Bielowskiego. Zamieścił tam szczegółową kalkulację druku w Warszawie, a przede wszystkim przedstawił stan prac i tytuły tomów przygotowanych już do druku i tomów planowanych2. Jako gotową wskazał pierwszą część Krakowskiego i tę proponował Zakładowi do wydania zaraz, a jej rękopis przekazał Lubomirskiemu. O dwu następnych częściach pisał, że wymagają jeszcze „pewnego uzupełnienia” i mogłyby być oddane do drukarni za pół roku. W październiku tegoż roku Lubomirski zwrócił Kolbergowi rękopis Krakowskiego i proponował spotkanie dla uzgodnienia warunków druku, ale w sprawie Ludu zamierzał przyjść „[…] w pomoc co do nakładu tej części, która się tycze Rusi [….]”3. Jednak Kolberg nie miał jeszcze z żadnego regionu Rusi całości materiałów etnograficznych i folklorystycznych potrzebnych do skonstruowania monografii. Starania o pomoc Ossolineum na tym się skończyły. Tymczasem stan finansów Kolberga był coraz gorszy, już w pierwszych miesiącach 1869 r. pisał w jednym z listów: O bytności mojej w Krakowie nic stanowczego powiedzieć nie mogę. Położenie moje obecne zmusza mnie do szukania posady lub stałej jakiej roboty i, jeżeli bym takowe otrzymał, to byłbym zmuszonym pilnować mojej roboty i nie mógłbym się stąd (przynajmniej w tym roku) oddalić4. W tym trudnym okresie zapewne dużą odskocznią od codziennych kłopotów były dla Kolberga wizyty w Tarnowie, w pow. chełmskim, u Marii i Aleksandra Hemplów. Ich córka, Maria Hemplówna (1834–1904), pomagała Kolbergowi w badaniach w rodzinnej miejscowości i w okolicy, Zob. list A. Bielowskiego z 2 III 1869 r., tamże, s. 288. Zestawienie tytułów monografii planowanych w r. 1869 wysłane do Ossolineum, zob. brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., tamże, s. 301–305. 3 List J. Lubomirskiego z 27 X 1869 r., Korespondencja … cz. I (DWOK T. 64), s. 337. 4 Brulion listu do B. Hoffa z 29 IV 1869 r., tamże, s. 323. 1 2 222 �a także przez kilka lat następnych dostarczała materiały na interesujące Kolberga tematy i liczne rysunki 1. Zachowane do dziś rękopisy pokazują też, że w czasie pobytu w Tarnowie Kolberg razem z Hemplówną zapisywał niektóre pieśni „na cztery ręce” — ona notowała teksty, on melodie. Zachowały się tylko cztery listy Hemplówny do Kolberga i nie wiadomo, czy są to wszystkie przez nią wysłane. Jej korespondencja z Kolbergiem napotykała przeszkody — rodzina Hemplów była zaangażowana w konspirację niepodległościową, w której Maria brała czynny udział, także jako kurierka w czasie powstania styczniowego. W pierwszym z zachowanych listów pisała do Kolberga: „Adresować trzeba przez Warszawę, Lublin, Urszulin (Tarnowa w adresie nie trzeba wspominać), to pewnie dojdzie”2. Rodzina Hemplów była przedmiotem szczególnego zainteresowania policji carskiej kontrolującej także listy i prawdopodobnie zarówno korespondencja, jak i przesyłki z notatkami etnograficznymi przekazywane były Kolbergowi przez krewnych lub przyjaciół, nie oficjalną pocztą. Dzięki temu materiały zapisane przez Hemplównę i jej siostry, które wciągnęła do współpracy, docierały w całości do etnografa. Sam Kolberg był w Tarnowie w roku 1869 na pewno dwukrotnie, od 13 do 20 maja i od 15 do 27 czerwca, i zgromadził w tym czasie wiele notatek etnograficznych oraz zapisów pieśni i melodii. Jednak bez współpracy Marii Hemplówny przy gromadzeniu materiałów z Chełmskiego monografia ta byłaby znacznie uboższa. O tym, ile Chełmskie zawdzięcza staraniom Hemplówny, pisał Kolberg we wstępie do pierwszej części monografii tego regionu, ostatniego tomu przygotowanego przez niego do druku. Jednak dopiero analiza wszystkich zachowanych rękopisów pokazuje, jak wielką część materiałów do tej publikacji przysłała Hemplówna 3. Kopernicki, znający dobrze warunki i metody badań terenowych Kolberga, zwłaszcza z drugiej połowy życia etnografa, w 1889 r. pisał: Wyczerpawszy wszystko, co tylko można było na jednym miejscu i zyskawszy sobie w gospodarzu samym lub innej osobie miejscowej chętnego i stałego ko1 Ryciny M. Hemplówny i przesłane przez nią rysunki innych autorów i fotografie zostały odnaleziona dopiero we wrześniu w roku 2015, zob. O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33-34. Aneks (DWOK T. 82 Aneks). 2 List M. Hemplówny z 12 XI 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 370. 3 Zob. E. Millerowa „Chełmskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), a także aneks do tego suplementu. 223 �respondenta na przyszłość, przenosił się on na inne miejsce, podobnież przysposobione1. Kopernicki opisał sytuację idealną, w praktyce zdarzającą się nieczęsto, stan rękopisów i korespondencja etnografa wskazują, że takich „chętnych i stałych korespondentów” nie było wielu. Wśród nich wyróżnia się Maria Hemplówna, dobrze rozumiejąca pracę Kolberga i umiejąca ją skutecznie kontynuować podczas jego nieobecności. Spośród współpracowników Kolberga należy do kilku osób najbardziej zasłużonych dla realizacji Ludu. Bezpośrednio w czasie pobytu Kolberga w Tarnowie pomoc Marii Hemplówny nie ograniczała się do notowaniu tekstów. Hemplówna ułatwiała mu także nawiązywanie kontaktów z miejscowymi wykonawcami. W Chełmskiem do naturalnej wszędzie nieufności chłopów w stosunku do obcych dołączyły się problemy wynikające z likwidacji kościoła unickiego przez władze carskie po powstaniu styczniowym. Z cerkwi usuwano ślady obrządku unickiego (ołtarze w bocznych kaplicach, konfesjonały), a miejscową ludność zmuszano do przejścia na prawosławie, używając w razie oporu wojska i policji. W roku 1874 doszło do krwawych starć wiernych z wojskiem, ale już w latach poprzednich we wsiach unickich istniało silne napięcie. W takiej sytuacji bezcenna była pomoc osoby, która tak jak Hemplówna znała mieszkańców wsi w Tarnowie i okolicy, cieszyła się ich sympatią, znała też dobrze miejscowy dialekt i umożliwiała dotarcie do właściwych informatorów i muzyków. Dla Kolberga, który wtedy pobytowi w Chełmskiem mógł poświęcić tylko niespełna trzy tygodnie, a do tego nie znał jeszcze dobrze języka ukraińskiego, współudział Hemplówny w badaniach był tym ważniejszy. Latem 1869, mimo wyrażanych poprzednio zastrzeżeń, Kolberg udał się kolejny raz do Krakowa, Lwowa i Poznania. Tej podróży dotyczy ostatni zapis2 w zachowanym notesie z wykazem dochodów i wydatków, z którego wynika, że wyjechał z Warszawy 8 sierpnia, a wrócił do niej dopiero 20 stycznia 1870 r. W czasie pobytu w Poznaniu zarząd Towarzystwa Przyjaciół Nauk zawiadomił go, że zalecił członkom podjęcie prenumeraty na wydany w przyszłości tom Ludu. Ta pomoc dotyczyć miała planowanej monografii Wielkopolski, była więc bardzo odległa w czasie i niepewna co 1 Dr I. K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy…, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. X–XI. 2 Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 19. 224 �do skutku. Kolberg pilnie potrzebował wtedy pieniędzy na zapłacenie Jaworskiemu za część drugą Kujaw, którą powinien był przesłać abonentom. W czasie tego pobytu w Wielkopolsce odwiedził m.in. Ostrowo pod Wieleniem, gdzie spotkał się z Pauliną Wilkońską, oraz Morownicę należącą do Władysława Niegolewskiego (1818–1885). Prowadził wtedy także badania terenowe w południowej Wielkopolsce wspólnie z Bogumiłem Hoffem (1829–1894), który pracował w administracji majątków ziemskich w Szołdrach, później w Morownicy. Hoff o pracach Kolberga dowiedział się z recenzji pierwszej części Kujaw i ogłoszenia Żupańskiego zamieszczonego w prasie poznańskiej w roku 1867 o możliwości nabycia w jego księgarni tomów Ludu. Hoff, z zamiłowania rysownik, jeszcze w grudniu 1867 r. zaproponował Kolbergowi listownie współpracę przy zbieraniu materiałów z Poznańskiego. Do planowanej monografii Wielkopolski Kolberg potrzebował rysunków i mimo starań nie znalazł nikogo chętnego do przygotowania rycin do czasu otrzymania listu Hoffa1, podjął wiec korespondencję ze zgłaszającym się rysownikiem-amatorem. Hoff miał zamiar przygotować i wydać album z rycinami strojów ludowych i pierwotnie sądził, że uda się połączyć planowaną przez niego edycję licznych rycin w dużym formacie z krótkim opisem etnograficznym pióra Kolberga. W marcu następnego roku Kolberg przedstawił Hoffowi dotychczasowe trudności z uzyskaniem poparcia finansowego i wspomniał, że rozwiązaniem mogłoby być rozpisanie subskrypcji na następny tom Ludu, obejmujący jeden z regionów Wielkopolski. Hoff, który tymczasem wyjechał do Krakowa uczyć się fotografii, podjął rozmowy z tamtejszymi drukarniami na temat odbicia „Kartek przedpłaty”, zamieszczenia odpowiednich ogłoszeń w prasie, cen papieru i druku itp. Zaskoczył tym Kolberga, który miał wątpliwości, czy z przedpłat zgromadzą sumę konieczną do podjęcia druku, zwłaszcza że nie można było zbierać pieniędzy w ten sposób w Królestwie. Cenzura rosyjska nie pozwalała ogłaszać subskrypcji, zanim dzieło nie uzyskało jej aprobaty, konieczny byłby zatem gotowy czystopis z rycinami i nutami, a opracowanie Poznańskiego było wtedy ledwo rozpoczęte. Współpraca z Hoffem była dla autora Ludu trudna. Hoff szybko podejmował decyzje i natychmiast zaczynał je realizować. Kolberg w swych odpowiedziach starannie wyliczał koszty druku i czas potrzebny na 1 O rycinach do Poznańskiego pisał Kolberg obszerniej w odpowiedzi na pierwszy list B. Hoffa, zob. brulion z 30 XII 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 230–233. 225 �przygotowanie rękopisu nowego tomu, wspominał też wielokrotnie doznane zawody, które nauczyły go ostrożności i dużej rozwagi w kontaktach z drukarzami i księgarzami oraz w podejmowaniu zobowiązań wobec subskrybentów. Różnili się także wizją opracowywanych wspólnie tomów. Hoff pisał m.in.: „Format nie da się inaczej urządzić jak in 4o, bo obrazy nie mogą być tak ścieśnione, jak w formacie dotąd przez Pana używa[nym]”. Kolberg nie miał jednak zamiaru rezygnować z druku monografii etnograficznych jako kolejnych tomów Ludu, o ustalonym dla nich formacie i zakresie rzeczowym, z czym Hoff musiał się pogodzić. Ponadto Kolberg chciał wstrzymać się na jakiś czas z ogłoszeniem prenumeraty, bo wymagałoby to szybkiego druku książki. Miał świeże doświadczenia z prenumeratą Kujaw, która rozpisana została w październiku 1865 r., a dopiero po blisko czterech latach mógł wysłać odbiorcom drugą część tej monografii. Hoff jednak wydrukował w Krakowie kartki przedpłaty (jak się później okazało, nie zapłacił za nie drukarni „Czasu”1) i Kolberg, choć wątpił w tak duży sukces finansowy, jaki zapowiadał współpracownik, odpowiedział: „Ale cóż robić? Kiedyś Pan odważny, to próbujmy”2. Osobiście poznali się prawdopodobnie3 dopiero w sierpniu lub wrześniu w 1869 r., kiedy Kolberg odwiedził kolejny raz Poznańskie. Wprawdzie był w Wielkopolsce rok wcześniej, ale do planowanego przez Hoffa spotkania w Morownicy wtedy nie doszło. W roku 1869 prowadzili badania w południowej Wielkopolsce, nie znamy jednak dokładnie trasy tej wędrówki, a jedynie jeden z epizodów przypomniany wiele lat później przez Hoffa w autobiografii4. Z relacji Hoffa wynika, że w którejś z odwiedzanych wsi w trakcie wywiadu z parą młodych ludzi do izby szkolnej wpadli wrogo nastawieni inni mieszkańcy tej miejscowości, żądając wydania notatek i szkiców, jako szkodliwych „dla malowanych”. Hoff nie podał nazwy miejscowości, w której prowadził wtedy z Kolbergiem badania terenowe, nie podał też dokładniejszej daty. Jego relacja wskazuje jednak, że tak jak trzydzieści Zob. list F. Szlachtowskiego z 19 V 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 489. Brulion listu do B. Hoffa z 23 V 1868 r., tamże, s. 326. 3 Z listów Hoffa z września 1868 r. wynika, że w r. 1868 nie spotkali się. 4 L.S.K. Bogumił Hoff, „Wisła” T. VIII: 1894, s. 204–205. Autor artykułu cytuje fragmenty rękopisu autobiografii B. Hoffa napisanej w 1891 r. Hoff nie podał tam roku, w którym towarzyszył Kolbergowi, ale ponieważ pisze dalej, że Kolberg następnie pojechał do Libelta do Czeszewa, sądzić można, że chodzi o rok 1868, choć z korespondencji wynika, że z Hoffem spotkał się dopiero w 1869. 1 2 226 �lat wcześniej, tak i w 1869 r. bezpośrednie kontakty etnografa z ludnością wiejską wymagały uprzedniego wprowadzenia w to środowisko przez osobę cieszącą się autorytetem – miejscowego dziedzica lub proboszcza. W drugiej połowie roku 1869 Hoff zamieszkał w Poznaniu i założył tam zakład fotograficzny. Na początku następnego roku planował znowu wspólne badania terenowe, proponował Kolbergowi objęcie posady dyrektora muzyki w poznańskim teatrze, a już wcześniej myślał o wynajęciu domu z ogrodem pod miastem, aby mogli tam razem pracować. O tych nierealnych planach musiał zapomnieć po wybuchu wojny francusko–pruskiej w lipcu 1870 r. We wrześniu Hoff, już bardzo zaniepokojony, skarżył się w liście Kolbergowi, że dostał nakaz wyjazdu z Prus. Pisał wtedy: Rozdrażnienie między ludnością niemiecką i polską rośnie co dzień, już nie tylko po polsku ubrany[m] nie można się pokazać na ulicy bez indultów [tj. zniewag], ale i mówiący[ch] po polsku na ulicy może spotkać złość i grubiaństwo. Jak długo tu zostanę, nie wiem, ale to wiem, że w razie wydalenia, co lada dzień nastąpić może, nie mam żadnego przytułku zagranic[ą]. […] funduszu żadnego na taką niespodziankę nie posiadam, a tu familia! Bóg niech się zlutuje!1. Hoff jako syn pastora z Radomia, urodzony w Królestwie, uznany był za obywatela rosyjskiego, dlatego został deportowany z Prus i na początku października znalazł się w Cieszynie. Pieniądze zebrane za prenumeratę od kilkunastu osób w Wielkopolsce przeznaczył na utrzymanie rodziny w pierwszym okresie po wysiedleniu i nigdy ich Kolbergowi nie zwrócił. W latach 1869 i 1870, mimo narastającego niepokoju co do przyszłości planowanej serii wydawniczej, Kolberg przygotowywał do druku dwie monografie: Krakowskie i Poznańskie. Pomysł wydania pierwszej części Mazowsza, podjęty w 1867 r. i przypieczętowany wtedy umową z Żupańskim, zarzucił dosyć szybko. Krakowskie miało największe szanse na druk we Lwowie lub Krakowie i było już przygotowane na tyle, że pierwszą część – jak wspomniano – przedstawił J. Lubomirskiemu, kuratorowi Ossolineum, w połowie roku 1869. Czuł się też zobowiązany do możliwie szybkiego wydania Poznańskiego, ponieważ czekali na nie nabywcy „biletów przedpłaty”. Monografię Wielkopolski, która ostatecznie otrzymała tytuł Wielkie Księstwo Poznańskie, miał zamiar wydać w Poznaniu. O druku pierwszej jej części wiosną 1870 r. z poznańskim księgarzem i wydawcą, 1 List B. Hoffa z 16 IX 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 363. 227 �Ludwikiem Merzbachem, rozmawiał Bogumił Hoff. Proponowane przez Merzbacha ceny były nieco wyższe niż w Warszawie, ale po wybuchu wojny francusko-pruskiej dalsze pertraktacje z poznańskim wydawcą stały się i tak bezprzedmiotowe. Hoff został wyrzucony z Poznania, a Kolberg, który musiałby czuwać choćby tylko nad drukiem nut, jako obywatel rosyjski nie byłby wpuszczony do Prus w czasie trwania wojny. Pod koniec roku 1869 jedynie druk w Krakowie rysował się jako realny. Tam książka mogłaby mieć na karcie tytułowej notę o pomocy finansowej Towarzystwa Naukowego, a to spełniałoby warunki wynikające z jego statutu i Kolberg mógłby otrzymać dotację pokrywającą część kosztów wydania tomu. W październiku Lubomirski zwrócił rękopis pierwszej części Krakowskiego i Kolberg przekazał go drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego, a sam około 20 stycznia 1870 r. wrócił do Warszawy. Druku nowego tomu Ludu pilnował na miejscu Zygmunt Gloger, który Kolberga poznał jeszcze w Warszawie. Wiele lat później, wspominając początki swych zainteresowań folklorem i chaotyczne wówczas próby zbierania przysłów, pisał: „W r. 1865, zaprzyjaźniwszy się z Kolbergiem i po wstąpieniu do Szkoły Głównej, zacząłem jaśniej pojmować zadania prac naukowych” 1. Gloger po trzech latach studiów w Warszawie przeniósł się w 1868 r. na Uniwersytet Jagielloński, gdzie do roku 1872 studiował historię i archeologię. Zainteresowany etnografią, opracowywał wtedy Obchody weselne2, obszerne i ambitne studium porównawcze, do którego zapisy nutowe otrzymał od Kolberga. W pierwszej połowie roku 1870 kontrolował korekty Krakowskiego i pośredniczył między autorem a drukarnią. Wprowadzanie w ten sposób poprawek w druku nie zdawało jednak egzaminu i w kwietniu 1870 r. pisał do Kolberga: Korekty ostatnie robię ściśle, aby wszystko, co Pan zaznaczy, było dokładnie poprawionym, ale uważałem, że pierwszą moją korektę poprawiają niedbale i odsyłają do Warszawy z wieloma błędami, które ja już poprawiłem3. Gloger w końcu czerwca wyjeżdżał na okres wakacji do Jeżewa, do swego rodzinnego domu. Był to jeden z powodów, dla których Kolberg w 1870 r. przyjechał kolejny raz do Krakowa, aby osobiście czuwać nad Z. Gloger Przysłowia ludu z okolic Tykocina, „Wisła” 1896, z. 2, s. 349. Pruski [Z. Gloger] Obchody weselne cz. I, Kraków 1869. 3 List Z. Glogera z 1 IV 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 351. 1 2 228 �drukiem i kończyć redakcję następnych tomów monografii. Nie wiemy dokładnie, kiedy wyjechał z Warszawy — z zachowanych listów wynika, że stało się to między końcem czerwca a połową września i przebywał w samym Krakowie lub w Modlnicy do końca stycznia roku 1871. Do Warszawy wrócił wtedy tylko na pół roku. Już wyjeżdżając z Modlnicy wiedział, że niedługo przybędzie tam na dłużej — we dworze Konopków zostawił rękopis następnych części Krakowskiego, a o ich wydaniu miał rozmawiać w sierpniu z kierownikiem drukarni. Prawdopodobnie w czasie pobytu Kolberga w Modlnicy lub w Mogilanach na przełomie lat 1870 i 1871 Józef Konopka zaprosił go na dłużej i zapewne w ciągu roku 1871 Kolberg podjął decyzję o skorzystaniu z tego zaproszenia. ��Elżbieta Millerowa Lata krakowskie w życiu Kolberga (1871–1890) XI [Warunki pracy literackiej i naukowej w Warszawie po powstaniu styczniowym. – Cenzura carska. – Położenie materialne pisarzy i uczonych. – Brak oparcia instytucjonalnego dla pracy badawczej. – Wyjazd Kolberga do Krakowa (sierpień 1871). – Sytuacja w autonomicznej Galicji. – Swobody obywatelskie. – Życie umysłowe i kulturalne Krakowa.] Propozycja zamieszkania pod Krakowem oraz oferowana przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie dotacja na Lud otwierały przed Kolbergiem zupełnie nowe perspektywy. Coraz bardziej doskwierający mu kryzys materialny i brak możliwości kontynuacji zaplanowanego wydawnictwa, związane z zarysowaną wcześniej sytuacją w popowstaniowej Warszawie pod rządami władz carskich, skłaniały do radykalnego rozwiązania, jakim było opuszczenie zaboru rosyjskiego. Nie był w tym zresztą Kolberg odosobniony; wielu mieszkańców Królestwa udawało się wówczas na dobrowolną emigrację za granicę, a także do Galicji, gdzie wraz z uzyskaniem autonomii i swobód obywatelskich warunki pracy naukowej i literackiej stały się znacznie bardziej sprzyjające. Po powstaniu styczniowym w Królestwie Polskim działał cały wspominany już system represji i zniewolenia, zaprowadzono stałe rządy wojskowo-policyjne. Obok prześladowań, aresztowań i surowych wyroków dla powstańców i konspiratorów, obok konfiskat majątków, karnych wcieleń do wojska, masowej zsyłki na Syberię i przymusowych przesiedleń w głąb Rosji, poddano społeczeństwo bezwzględnej rusyfikacji. Po nieudanym zamachu na cara Aleksandra II w 1866 roku represje jeszcze się nasiliły, obejmując wszystkie formy życia zbiorowego. Zwalczane były wszelkie przejawy polskości i narodowego stanowienia na rzecz całkowitej integracji z cesarstwem rosyjskim poprzez zmianę ustroju, administracji i prawa na wzór obowiązujących w Rosji carskiej. Począwszy od 1866 roku, likwidowano 231 �kolejne instytucje świadczące o odrębności Królestwa, znosząc stopniowo jego autonomię. Wszystkie urzędy poddano depolonizacji, usuwając Polaków, zwłaszcza z wyższych stanowisk, i obsadzając je Rosjanami oraz wprowadzając język rosyjski jako obowiązujący w całej administracji. Bezwzględnie zwalczano przejawy świadomości narodowej, która miała zostać wymazana. Szczególne restrykcje dotknęły więc szkolnictwo, język, kulturę. Zakazano działalności wszystkich towarzystw oświatowych i kulturalnych. Zamkniętą w roku 1869 Szkołę Główną zastąpił uniwersytet carski z językiem wykładowym rosyjskim. Od roku 1866 stopniowo rugowano język polski ze szkół; nadzór nad edukacją miał stanowić główne narzędzie wynaradawiania Polaków. Obowiązywała cenzura prewencyjna, czasopisma i książki musiały być przedstawiane w urzędach cenzury w rękopisach, a następnie w odbitkach korektorskich, które porównywano z pierwotną, dozwoloną wersją rękopiśmienną. Mnożyły się zakazy publikacji, gotowe wydawnictwa nie zawsze dopuszczano do rozpowszechniania. Choć w Królestwie pozostała polska prasa, wydawnictwa, teatry rządowe z polskim repertuarem i ukazywały się polskie książki, cenzura carska krępowała swobodę wypowiedzi i wolną myśl nie tylko poprzez urzędnicze zakazy i restrykcje, ale także poprzez autocenzurę autorów, którzy kontrolowali sami siebie, oraz poprzez podobne uprzedzające działania redaktorów i wydawców. Mechanizm paraliżowania swobody wypowiedzi objął całe pokolenie ludzi pióra i wycisnął swoje piętno na ich twórczości i jej społecznym odbiorze. Świadek tego czasu, historyk S. Krzemiński, opisując narzucony przez zaborcę system polityczny, stwierdzał z goryczą: Ale to jeszcze nie całe jarzmo; przybywa do niego niewola myśli, straszna, potworna, okrutna, jakiej już w wieku XIX żaden naród na świecie nie doznaje, prócz Polaków w zaborze rosyjskim. W Europie cenzura należy już do rzędu muzealnych zabytków przeszłości; u nas jest czynną, niestrudzoną, nieustającą torturą, mającą swoich oprawców, swoich sędziów i swoje prawa. […] Myśl do ciemnego lochu wtrącona – to stan dzisiejszy umysłowości polskiej w Królestwie wyrażającej się w druku. Cenzor jest wszechwładnym, nieodpowiedzialnym stróżem jej i katem. Za to, co pozwolił wydrukować, nie na nim ciąży odpowiedzialność, ale na tym, kto z jego pozwolenia skorzystał1. 1 [S. Krzemiński] Dwadzieścia pięć lat Rosji w Polsce (1863–1888). Zarys historyczny, Lwów 1892, s. 189. 232 �Trudne warunki życia umysłowego i kulturalnego w popowstaniowej Warszawie dotykały także Kolberga; przyjęty do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego jako „literat z Warszawy” był przecież tego życia czynnym uczestnikiem. Warto więc pokrótce przypomnieć ówczesną sytuację ludzi pióra. Położenie materialne twórców było bardzo ciężkie. Pisarze byli źle opłacani lub nie otrzymywali honorariów wcale, gdyż nie było jeszcze praktyką powszechną wynagradzanie prac literackich lub też brakło na honoraria pieniędzy. Redaktorzy czasopism, szczególnie naukowych, nie płacili regularnie honorariów, zwykle z powodu niskich nakładów, a więc braku dochodów. Autorzy zmuszeni byli do innych prac zarobkowych, by utrzymać siebie i rodziny, a swoje publikacje musieli traktować jako wyraz poświęcenia dla dobra ogółu. Prasa codzienna stwarzała wprawdzie możliwość zarobkowania, nie było to jednak wynagrodzenie wystarczające i regularne, powstała więc praktyka brania zaliczek, często na teksty czy utwory jeszcze nienapisane, co oznaczało zależność finansową od wydawcy. Ponadto opłacano autorów „od wiersza”, przy czym liczba wierszy na ogół zależała od wydawcy, który licząc się z upodobaniami czytelników lub uprzedzając cenzurę, mógł według uznania decydować o objętości tekstów i dokonywać w nich zmian, często wbrew intencjom twórców. Nierzadkim zjawiskiem była bieda zmuszająca pisarzy do zarobkowania na dodatkowych posadach, do pracy ponad siły, często i tak prowadzącej do skrajnego ubóstwa. W sytuacji, gdy życie umysłowe nie miało żadnego instytucjonalnego oparcia, funkcję integrującą środowisko literackie i naukowe pełniły w pewnym stopniu jedynie nieformalne zebrania towarzyskie o charakterze „półkonspiracyjnym”, odbywające się w domach prywatnych i w redakcjach periodyków, np. „Kuriera Warszawskiego” czy „Biblioteki Warszawskiej”. Jednak wobec wszechobecnej kontroli i zakazów zgromadzeń nie było już możliwości kontynuowania takich spotkań i bogatej tradycji salonów w skali sprzed powstania. W warunkach bezwzględnej rusyfikacji kolejnych dziedzin życia zbiorowego strefą polskości pozostawały dwie dziedziny: literatura i teatr. Polskie słowo pisane stało się w okresie popowstaniowym ostoją narodowego trwania, narzędziem oporu i walki o zachowanie świadomości narodowej. Piś­ miennictwo, podobnie jak sami autorzy, poddane było jednak bezustannemu dozorowi władz zaborczych, wszędzie dopatrujących się podstępu, ukrytych intencji, aluzji, niesubordynacji. Kontrolę tę, której celem miała być całkowita 233 �neutralność treści, sprawowali nie tylko cenzorzy, ale i urzędnicy poczty, policjanci, celnicy, dodatkowo sprawdzający się wzajemnie. Obowiązującą w Imperium Ustawę o cenzurze i druku z roku 1857, wielokrotnie nowelizowaną w późniejszych latach, uzupełniały liczne jawne i tajne okólniki, wytyczne i zarządzenia, a przepisy interpretowano zależnie od aktualnych okoliczności, w których miała się ukazać publikacja, od wskazań politycznych władz centralnych, od warunków miejscowych czy indywidualnych ocen cenzora. Dotychczasowe formy działania cenzury ujednolicono i scentralizowano poprzez utworzenie w roku 1869 Warszawskiego Komitetu Cenzury, który podlegał władzom w Petersburgu. Sam system ulegał zresztą zmianom; bywały okresy względnego liberalizmu i absurdalnej surowości. Jak pisze Maria Prussak w pracy poświęconej temu zagadnieniu: Cenzorzy rosyjscy często bywali niemal współautorami dzieł drukowanych w Królestwie Kongresowym i granych w tutejszych teatrach […]. Ostateczny kształt utworu literackiego zależał więc od postanowienia cenzora1. Surowe rygory aktów ustawodawczych obok chwiejnych i nieprzewidywalnych decyzji urzędników stwarzały bariery trudne do pokonania dla samych twórców, redaktorów i wydawców, uzależnionych materialnie od kapitału i od sprzedaży swych wydawnictw. Obok cenzury wewnętrznej, decydującej o zgodzie na druk w kraju, istniała też cenzura zewnętrzna, rozstrzygająca o dopuszczeniu do księgarń i prenumeratorów czasopism i książek opublikowanych za granicą, a także o przywiezieniu do kraju powstałych tam rękopisów. Z kolei obok bezwzględnego i często ograniczonego urzędnika działała wspomniana już ingerencja redaktora i wydawcy, którzy usuwali z tekstów wszystko, co mogło wzbudzić jakiekolwiek podejrzenia cenzora. Praca twórcza stawała się często w takich warunkach męczącym wyrobnictwem, zmuszając do rewizji pierwotnych pomysłów, używania masek, aluzji, niedomówień, najrozmaitszych szyfrów i zabiegów skrywających prawdziwy sens. I tak np. naturalną konsekwencją tych warunków była zauważana przez historyków „letniość” warszawskiej prasy, gdyż jak pisze Kulczycka–Saloni: M. Prussak Świat pod kontrolą, „Teksty Drugie. Teoria literatury, krytyka, interpretacja” 1991, nr 6 (12), s. 39–40. Por. też Świat pod kontrolą. Wybór materiałów z Archiwum Cenzury Rosyjskiej w Warszawie, wybór, przekład i opracowanie M. Prussak, Warszawa 1994; R. Nycz Literatura polska w cieniu cenzury, „Teksty Drugie…” 1998, nr 3 (51), s. 5–27. 1 234 �[…] unikano jasnego formułowania własnych postaw i jasnego stawiania zarzutów […]. Trzeba było bowiem nie tylko powiedzieć to, co się miało do powiedzenia i co powiedzieć się chciało, ale także powiedzieć w sposób tylko dla pewnych adresatów zrozumiały. Inni powinni byli zatrzymać się na słowach, nie docierając do sensu1. W roku, w którym Kolberg opuszczał Warszawę, lwowski dziennik informował w anonimowej korespondencji: Z Warszawy donoszą nam, że cenzura od niejakiego czasu stała się niezmiernie ostrą. Petersburg sypie koncesje na nasze pisma, a Warszawa tępi każdy wyraz, każdą myśl – już nie powiem, naszą, ale europejską. Od czasu Komuny Paryskiej nie wolno w Warszawie pisać o sprawach społecznych, spółkach, stowarzyszeniach. Dzienniki są w kłopocie, czym zapełnić mają swoje kolumny. Dziwić się przeto nie wypada, że „Gazeta Polska” we wstępnym artykule zajmuje się ospą2. Pisarstwo i język pod cenzorską kontrolą określane były przez samych pisarzy i dziennikarzy jako „styl więzienny”, „kajdany po piórze”. Niektóre poczynania cenzury stawały się wręcz absurdalne, granicząc niekiedy z groteską, o czym świadczyć może przykład nakazu wykreślenia przymiotnika „polska” w botanicznej nazwie „pszenica polska (Triticulum polonicum)” i zastąpienia go przymiotnikiem „krajowa”, od czego ostatecznie cenzor jednak odstąpił3. Powszechnie narzucano używanie określeń: „u nas”, „w kraju”, „naszej”, „krajowej”, zamiast niedozwolonych: „Polska”, „polskiej”, choć czasami te ostatnie wykreślano jedynie z kart tytułowych, pozostawiając w tekście książek. Usuwano z rękopisów do druku nazwy godności narodowych, elementów stroju, muzyki, obyczaju polskiego (karabela, kontusz, konfederatka), „króla” zamieniano na „księcia”, bohatera komedii przebierano z kontusza w surdut, okresami nie dopuszczano też rzeczownika „ojczyzna” itd. Jeszcze surowsze kryteria obowiązywały w teatrach, gdzie wobec licznej widowni słowa i obrazy, np. strojów i rekwizytów historycznych, słyszane i pokazywane ze sceny stawały się groźniejsze niż w lekturze. W odpowiedzi pisarze uznali pokonanie barier cenzury za swój patriotyczny obowiązek i szukali różnych sposobów walki z nią. J. Kulczycka-Saloni Życie literackie Warszawy w latach 1864–1892, Warszawa 1970, s. 201. 2 Ziemie polskie. Z Warszawy, „Dziennik Polski” 1871, nr 187, s. 1. 3 S. Górski Z dziejów cenzury w Polsce, „Biblioteka Warszawska” 1905, T. IV, s. 478. 1 235 �Powszechnie uciekano się do języka czy stylu ezopowego, który przy pomocy metafor, alegorii, symbolu, peryfrazy, wieloznaczności lub przemilczeń wyrażał myśli nie wprost, maskował prawdziwy sens, który czytelny był dla odbiorcy, a zmylić miał czujność cenzora. Pisano więc zastępczo: „ziemia rodzinna”, „kraj” zamiast: „Polska”; „burza” zamiast: „walka o wolność”; „pożar”, „ów czas”, „wypadki”, „wydarzenia” zamiast: „powstanie” itp. Walka pisarzy z dyktatem cenzury przybierała różne formy, stosowano najrozmaitsze wybiegi, by w wyniku cichej umowy z czytelnikiem kamuflować rzeczywisty sens tekstów, domyślny jednak dla polskiego odbiorcy. Strategia języka ezopowego była kultywowana przez całe ówczesne pokolenie pisarzy i uczonych, pozostające pod despotyczną władzą zaborców1. Praca naukowa w takich warunkach stawała się bardziej bezinteresownym powołaniem niż pragmatycznie uprawianym zawodem. Dla młodych naukowców ze wszystkich prawie dziedzin brakowało perspektyw pracy i rozwoju, a także stypendiów, które przydzielano przybyszom z Rosji. Dzieła naukowe oryginalne należały do rzadkości z powodu braku warunków dla swobodnych dociekań badawczych i trudności wydawniczych. Pierwszeństwo dawali wydawcy beletrystyce jako dostępniejszej dla ogółu. Po zamknięciu Szkoły Głównej w 1869 r., z wyjątkiem Towarzystwa Lekarskiego działającego od 1820 r., nie było w Warszawie przez szereg lat żadnej instytucji popierającej polską naukę. Indywidualny wysiłek intelektualny i samouctwo zastępowały zorganizowane formy kształcenia, studiów i kariery naukowej. Wybitny historyk, przedstawiciel szkoły warszawskiej, Władysław Smoleński pisał: Uniedostępniono Polakom katedry w Uniwersytecie Warszawskim, rugowano ich nawet ze stanowisk nauczycieli gimnazjalnych. Uczeni pozbawieni pola pracy na terenie Królestwa odpływali do zaboru austriackiego, do wszechnic i gimnazjów galicyjskich. Dokonywał się w ten sposób proces emigracji najlepszych sił naukowych pociągający za sobą zubożenie umysłowe społeczeństwa. Adepci nauki zasiedziali w kraju, pozbawieni warsztatów pracy zawodowej i środków 1 Zob. m.in. A. Martuszewska Ezopowy język, w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, pod red. J Bachórza i A. Kowalczykowej, Wrocław 2002, s. 249–251; Z.J. Adamczyk Cenzura, tamże, s. 125–131; B. Szyndler Dzieje cenzury w Polsce do 1918 roku, Kraków 1993; M. Prussak Świat pod kontrolą…, s. 39–49; W. Caban Cenzura w Królestwie Polskim w latach 1815– 1915, w: Granice wolności słowa. Materiały konferencji naukowej, Kielce, 4–5 maja 1995 r., red. naukowa G. Miernik, Kielce–Warszawa 1999, s. 9–18. 236 �jej uprawy, wyczerpywali swe siły udzielaniem lekcyj w szkołach i domach prywatnych lub też zarobkowaniem w biurach kolejowych, bankowych i w kantorach przemysłowo-handlowych […] Uprawiano naukę dorywczo, poświęcając jej niedospane godziny nocy i dni wypoczynków świątecznych. Oddawano się jej bezinteresownie, bez widoków na jakiekolwiek korzyści materialne, w przeświadczeniu, że się spełnia obowiązek służby narodowej1. Kolberg jako przedstawiciel tej generacji, pozostający w nurcie ówczesnego życia umysłowego Warszawy – tak jak całe społeczeństwo – boleśnie doświadczał traumy klęski i skutków powstania. I tym ostrzej rysował mu się w Warszawie brak perspektyw realizacji zamierzeń badawczych i wydawniczych o tak szeroko zakrojonym programie, kontynuacji edycji planowanej jako seryjna na lata i jako taka wymagającej stałego funduszu. Wcześniej przedstawiono jego borykanie się z trudnościami przy wydaniu czterech pierwszych tomów, a także uciążliwe i bezowocne starania o pozyskanie środków na publikację dalszych. Zachowane źródła nie przekazują nam bezpośrednich wypowiedzi Kolberga na temat aktualnej sytuacji politycznej w Królestwie i w Polsce, warunków życia i pracy w Warszawie lat popowstaniowych. Na zachowanej korespondencji z tych lat, stosunkowo nielicznej, ciąży w tych kwestiach przemilczenie zadekretowane kneblem cenzury, szczelnie kontrolujące słowa. Zapewne zdecydowała o tym także charakterystyczna dla Kolberga powściągliwość w słowie pisanym, która – jak możemy się jedynie domyślać – w ówczesnej atmosferze powszechnego poczucia zagrożenia dyktowała raczej nieodsłanianie osobistych kłopotów i przeżyć traktowanych jako oczywiste dla ogółu. Mimo to w listach z tego okresu daje się odczytać znużenie, zniechęcenie, a nawet zawód i gorycz badacza zmagającego się z przeciwnościami. Autocenzura wyziera też z nich niejednokrotnie, mimo że ich część, jeśli nie większość, gdy tylko było to możliwe, przekazywana była nie pocztą, lecz do rąk adresatów przez zaufanych pośredników. A tam, gdzie przemilczenie okazywało się niemożliwe, pojawiał się charakterystyczny język ezopowy. Określenia czy zdania użyte przez Kolberga w jednym z listów pod koniec lat sześćdziesiątych w rodzaju: „kraj, który zamieszkuję”, „ostatnie przeobrażenia w kraju”, „zwiedziłem W. Smoleński Warunki pracy naukowej w b[yłym] Królestwie Polskim w okresie odwetu rosyjskiego za powstanie styczniowe, „Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój” 1923, R. IV, s. 358–359. Zob. też M. Micińska Inteligencja na rozdrożach 1864–1918. Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918, T. 3, Warszawa 2008, s. 63. 1 237 �dotąd małą tylko część krajów słowiańskich”, cel pracy określony jako „wyświecenie przeszłości słowiańskiego ludu”1, wydają się wyraźnie świadczyć o zasłanianiu prawdziwego sensu. Wymowy nabiera wspomniany już fakt, że i w tytule całej serii jego dzieła Lud, jego zwyczaje… zabrakło przymiotnika polski, a nadtytuł brzmi „pojednawczo” z punktu widzenia władz: Materiały do etnografii słowiańskiej. Żadne konkretne perypetie Kolberga z cenzurą w okresie warszawskim, gdy wydawał pierwsze 4 tomy dzieła, nie są jednak znane; możliwe, że zapobiegła temu przezorna refleksja samego autora. Tak więc w ostateczności Kolberg uciekł się do rozwiązania radykalnego i podjął decyzję o przeniesieniu się do Galicji. Z pewnością nie był to krok łatwy; opuszczał Warszawę, w której pozostawiał rodzinę i przyjaciół, miasto młodości, z którym był związany od dzieciństwa. Jednak zaproponowana mu dotacja z Towarzystwa Naukowego Krakowskiego oraz zaproszenie przez przyjaciela do własnego domu pod Krakowem okazały się w tych warunkach optymalne i nie do odrzucenia. Definitywnie opuścił Warszawę latem 1871 roku, między 5 sierpnia, którą to datę sugeruje wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera, a 16 sierpnia, kiedy to Wilhelm potwierdza odbiór listu brata z informacją o odbytej podróży2. Najpierw zatrzymał się w Mogilanach, gdzie gospodarował Józef Konopka, później w Modlnicy, gdzie mieszkało rodzeństwo Józefa, Julian i Antonina, i gdzie spędził następne 13 lat, nim przeniósł się do Krakowa w 1884 roku. Wyjeżdżając z Warszawy, planował najprawdopodobniej długi pobyt w Krakowie i Modlnicy. Sądzić tak można, ponieważ zabrał wtedy wszystkie materiały do Ludu – własne zapisy terenowe, inne rękopisy i ryciny, a także książki, nuty, korespondencję, tj. otrzymane listy i bruliony własnych, oraz dokumenty osobiste. Pozostały w Warszawie niesprzedane do tej pory egzemplarze czterech tomów wydanych u Jaworskiego i wcześ­ niejsze publikacje utworów muzycznych. W latach następnych będzie Kolberg korespondował z Wilhelmem, potem z bratową Karoliną na temat Z niedatowanego brulionu listu Kolberga, prawdopodobnie do A. Przeździeckiego z 1869 roku, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. 2 W liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera z 5 sierpnia 1871 roku czytamy: „Piszę na prędce parę słów przez odjeżdżającego do Was Oskara Kolberga […]” (Korespondencja Karola Estreichera z Marią i Felicjanem Faleńskimi (1867–1903), z autografu wydała i komentarzem opatrzyła J. Rudnicka, „Archiwum Literackie”, pod red. K. Budzyka, T. Mikulskiego i S. Pigonia, T. III, Wrocław 1957, s. 99). Zob. też list Wilhelma Kolberga, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 383–384. 1 238 �egzemplarzy Ludu, nut i innych druków przechowywanych u Gebethnera, a także fortepianu i mebli. Chyba jednak latem 1871 roku nie przewidywał, że już do Warszawy nie wróci. To, że wyjazd w sierpniu tego roku będzie ostateczny, okazało się znacznie później. Dopiero w itinerarium, w którym w pierwszej połowie 1889 roku spisał swoje podróże, pod rokiem 1871 zanotował: „Do Krakowa, Mogilan i Modlnicy – na stałe […]”1. Już wcześniej, przebywając często w Krakowie pod koniec lat sześćdziesiątych, Kolberg zetknął się z zupełnie innymi warunkami życia i działalności naukowej w zaborze austriackim i mógł się przekonać, że miasto oddychało nieznanymi w Warszawie swobodami obywatelskimi, które przyniosła doba autonomii. Sytuacja w zaborze austriackim wyglądała w tamtym okresie rzeczywiście diametralnie inaczej niż w Królestwie. Stefan Kieniewicz tak pisał o różnych losach narodu w każdym z trzech zaborów: […] sytuacja ziem polskich pod panowaniem Rosji, Prus i Austrii różniła się zdecydowanie we wszystkich płaszczyznach rozwoju: demograficznego, gospodarczego (rolnictwo, przemysł, transport, handel), politycznego i kulturalnego. Różnice te pogłębiały się w miarę przedłużania okresu niewoli; nie tylko dlatego, że każdy z trzech rządów zaborczych prowadził w poddanych sobie ziemiach polskich odmienną politykę, lecz bardziej jeszcze dlatego, że stosunki w każdej z tych dzielnic coraz wyraźniej upodabniały się do stosunków rosyjskich, niemieckich lub austro–węgierskich. Warstwy społecznie świadome swej polskości – coraz liczniejsze z upływem dziesięcioleci – czuły się oczywiście jednym narodem pomimo kordonów; jednym zarówno w sensie kulturalnym, jak i moralno–politycznym. Tym dotkliwiej jednak odczuwały pogłębiające się kontrasty między rozwojem gospodarczym, perspektywami politycznego bytu, a nawet stylem życia Polaków z Kongresówki, z Galicji, z Poznańskiego czy też z Górnego Śląska2. W monarchii austriackiej zaszły w II połowie XIX wieku ważne przemiany polityczne. Jak wspomniano wcześniej, po przegranej wojnie we Włoszech w 1859 roku i po jej kolejnej całkowitej klęsce w wojnie z Prusami w 1866 roku ujawniła się ostatecznie wewnętrzna słabość Austrii. Rząd wiedeński zmuszony był do reform, by zapobiec rosnącym napięciom społecznym i politycznym i uniknąć rozpadu państwa. Na mocy konstytucji grudniowej z 1867 roku Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 706. S. Kieniewicz Przedmowa, w: Polska XIX wieku. Państwo. Kultura. Społeczeństwo, pod. red. tegoż, Warszawa 1986, s. 7. Zob. też A. Chwalba Historia Polski 1795–1918, Kraków 2000, s. 491–527 oraz M. Micińska Inteligencja na rozdrożach 1864–1918…, s. 1–25. 1 2 239 �przekształcono je w monarchię dualistyczną Austro-Węgry, dwa równorzędne człony połączone osobą cesarza. Franciszek Józef koronował się na króla Węgier i oficjalnie 14 listopada 1868 roku wprowadzono nazwę Monarchia Austro-Węgierska. Otworzyły się perspektywy reform w całej monarchii habsburskiej, co poprowadziło do stopniowego przyznawania autonomii poszczególnym krajom wchodzącym w jej skład. W wyniku tych politycznych zmian i reform Polacy w Galicji uzyskali na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych daleko idącą autonomię i znaczne swobody obywatelskie. Na terenie Galicji władzę rządową sprawował powoływany przez cesarza namiestnik; do roku 1915 funkcję tę sprawowali wyłącznie Polacy. Powstały autonomiczne instytucje: Sejm Krajowy – główny organ władz samorządowych, Wydział Krajowy – odpowiedzialny za sprawy gospodarcze i kulturalne organ wykonawczy Sejmu Krajowego oraz Rada Szkolna Krajowa, nadzorująca szkolnictwo podstawowe i średnie. W roku 1869 wprowadzono język polski do szkół, urzędów i sądownictwa (obok ukraińskiego), przywrócono w Krakowie samorząd, którego miasto było pozbawione od 1853 roku. Administracja i władza polityczna znalazły się w przeważającej części w rękach Polaków. Sytuacja gospodarcza w Galicji u progu autonomii była katastrofalna, zaistniały jednak sprzyjające warunki dla rozkwitu życia politycznego, kulturalnego i naukowego, odżyło polskie szkolnictwo i inicjatywy społeczne, działały legalne stowarzyszenia polityczne, rozwijała się działalność czasopiśmiennicza i edytorska. Kraków II połowy XIX wieku, przekształcony przez Austriaków w nadgraniczną twierdzę, peryferyjnie położony i pozbawiony możliwości ekonomicznego rozwoju, posiadał jednak potężny atut w postaci materialnego i duchowego dziedzictwa kulturowego. Rozumiano powszechnie jego symboliczną rolę, wręcz misję, która nabrała nowego znaczenia wobec tragedii powstania styczniowego, popowstaniowych represji i żałoby na ziemiach zaboru rosyjskiego, a także postępującej germanizacji Polaków w zaborze pruskim. Kraków stał się ważnym ośrodkiem polskiego życia ponadrozbiorowego, rozwijającej się kultury i nauki, pątnictwa narodowego i religijnego, miejscem obchodów i celebracji rocznic i uroczystości patriotycznych, zabronionych w pozostałych zaborach, a będących manifestacją woli przetrwania narodu we wspólnocie1. Dzięki 1 Zob. S. Estreicher Znaczenie Krakowa dla życia narodowego polskiego w ciągu wieku XIX, Kraków 1931, s. 20 i nast. Por. też J. Purchla Matecznik polski. Pozaekonomiczne 240 �autonomii i swojemu wyjątkowemu położeniu politycznemu miasto pamiątek narodowych, pomników dziejowych, koronacji królów i ich nekropolii, sanktuariów i grobów świętych pełniło w drugiej połowie XIX wieku funkcję „duchowej stolicy narodu”, „matecznika Polski”, „serca Polski”, „relikwiarza narodowych pamiątek”, „polskiej Jerozolimy” – jak rolę tę określali badacze historii Krakowa1. Pod Wawel jako do centrum zbiorowej edukacji narodowej peregrynowano ze wszystkich trzech zaborów, by w atmosferze miasta, wśród jego zabytków i skarbów kultury umacniać ducha polskości i kształtować pamięć historyczną. Krótkie lub dłuższe pobyty przybyszów z Królestwa, Ziem Zabranych i z zaboru pruskiego w „polskim Rzymie” dawały szansę na spotkanie z historią i tradycją, utrwalały poczucie tożsamości i dumę z polskości. Miasto było wówczas także najważniejszym obok Jasnej Góry ośrodkiem życia religijnego w kraju, czego wyrazem był m.in. pielęgnowany tu kult świętych – Stanisława, Floriana, Jana Kantego, Jacka Odrowąża, Salomei, Jadwigi – stanowiący ważną sferę dziedzictwa historycznego w polskiej kulturze. W Krakowie wreszcie kultywowano zwyczaje mieszczańskie i ludowe, właściwe tylko temu miastu, takie jak ożywione w II połowie XIX wieku staropolskie chodzenie z szopką obnoszoną po domach z towarzyszącymi temu przedstawieniami jasełkowymi, emaus, rękawka, wianki, konik zwierzyniecki. Obchody te utrwalały poczucie ciągłości tradycji i były czynnikiem konsolidującym społeczność. W swojej monografii Krakowskiego Kolberg poświęci tym faktom kulturowym i historycznym pamiątkom miasta ważne miejsce. Na kształt życia politycznego Polaków w Galicji okresu autonomii decydujący wpływ miały poglądy i działalność konserwatystów krakowskich, tzw. stańczyków (od pamfletu politycznego pt. Teka Stańczyka, publikowanego w 1869 r. w „Przeglądzie Polskim”). Choć często sami uczestniczyli w powstaniu styczniowym, po jego upadku stali się czynniki rozwoju Krakowa w okresie autonomii galicyjskiej, Kraków 1992, F. Ziejka „Tu wszystko jest Polską…” (O roli Krakowa w życiu duchowym Polaków w wieku XIX), „Rocznik Krakowski” T. LXII: 1996, s. 31–52, B. Wilk Autonomiczny Kraków skarbnicą narodowych pamiątek, „Folia Historica Cracoviensia”, T. 10: 2004, s. 420–430. 1 Zob. m.in. J. Purchla Matecznik polski…, s. 38 i 47, tenże Kraków i Lwów: zmienność relacji w XIX i XX wieku, w: Kraków i Lwów w cywilizacji europejskiej. Materiały międzynarodowej konferencji zorganizowanej w dniach 15–16 listopada 2002 r., red. J. Purchla, Kraków 2002, s. 82 i 84, F. Ziejka „Tu wszystko jest Polską”…, s. 35–50. „Relikwiarzem na piersiach Polski” nazwał Kraków J.I. Kraszewski w artykule Wycieczka do Krakowa („Tydzień Polityczny, Naukowy, Literacki i Artystyczny” 1871, nr 14). 241 �krytykami i przeciwnikami polskich konspiracji i insurekcji. Nie wyrzekając się aspiracji narodowych, w duchu realizmu politycznego i pragmatyzmu przedkładali nad zbrojne zrywy i spiski niepodległościowe rzetelną pracę dla dobra narodu, kultywację polskości i zabiegi o rozszerzenie praw narodowych Polaków, przy zachowaniu jednak lojalności wobec Austrii. Dominowali w Kole Polskim w austriackiej Radzie Państwa i przyczynili się rzeczywiście do uzyskania szeregu koncesji dla Polaków i poprawy ich sytuacji w zaborze austriackim. Czołowi działacze obozu stańczyków: W. Kalinka, S. Tarnowski, J. Szujski, S. Koźmian, L. Wodzicki i M. Bobrzyński byli jednocześnie najwybitniejszymi przedstawicielami naukowej i artystycznej elity Krakowa. Mając przygotowanie historyczne i głosząc swoje poglądy także w historiografii, filozofii, publicystyce, krytyce literackiej i teatralnej, wpłynęli inspirująco – wbrew utartym poglądom – na rozkwit życia umysłowego w Galicji, na kształtowanie się zmysłu państwowości, na integrację ponadzaborową wokół Krakowa – „duchowej stolicy Polski”. Z tymi osobistościami, kształtującymi intelektualny pejzaż Krakowa, i z ich myślą polityczną Kolberg zetknie się w ciągu swojej działalności, m.in. w Akademii. Ośrodkiem życia naukowego pod Wawelem były Uniwersytet Jagielloński i Towarzystwo Naukowe Krakowskie. Na uniwersytecie stopniowo dokonała się pełna repolonizacja, która trwała do roku akademickiego 1870/1871. W 1869 r. ustanowiono w nim na podstawie nominacji cesarskiej (z 28 września) pierwszą na ziemiach polskich Katedrę Historii Polski, którą objął Józef Szujski (1835–1883), współtwórca krakowskiej szkoły historycznej, a proces ten całkowicie zakończyło uznanie 30 kwietnia 1870 roku języka polskiego jako wyłącznie obowiązującego języka wykładowego. Wielu profesorów podejmowało ogromny wysiłek, kumulując pracę w kilku katedrach, znaczna ich część była wychowankami uniwersytetów zachodnich, co umożliwiało polskiej nauce przyswajanie zdobyczy europejskich. Pracę naukową wiązano z życiem kulturalnym i z potrzebami kraju, dzięki czemu rosła rola społeczna uczelni. Pełna repolonizacja uniwersytetu krakowskiego spowodowała dalszy żywiołowy rozwój zarówno dyscyplin matematyczno-przyrodniczych, jak i humanistycznych, a także uzyskanie rangi ogólnonarodowej. Profesorowie polscy po reformie senatu w 1874 roku otrzymali znaczne uprawnienia do samodzielnej działalności i organizacji życia naukowego. Z kolei we Lwowie na Uniwersytecie Jana Kazimierza od 1871 roku obowiązywały dwa języki wykładowe: polski i ruski 242 �(ukraiński). Obie uczelnie mogły więc stanowić centra polskiego życia naukowego, promieniującego na cały kraj. Działalność naukowo-oświatową prowadziło też Towarzystwo Naukowe Krakowskie, które posiadało duży dorobek i zasługi dla nauki polskiej, wykraczając swoim oddziaływaniem poza Kraków i Galicję i wspierając inicjatywy i osoby prywatne z zaboru pruskiego i rosyjskiego, czego przykładem jest członkostwo i dotacja przyznane Kolbergowi. Wkrótce prace Towarzystwa kontynuować będzie przekształcona z niego, a powstała w roku 1872 w oparciu o tradycje i potencjał naukowy uniwersytetu Akademia Umiejętności. Stanie się ona naczelną polską instytucją naukową w okresie zaborów i w latach międzywojennych, a jej zasługi dla rozwoju i integracji działalności naukowej między trzema zaborami są nie do przecenienia. Promieniując na cały kraj, Akademia konsolidowała rozproszone w trzech zaborach wysiłki na rzecz rozwoju nauki i podtrzymania ducha narodowego. Jak wcześniej Towarzystwu Naukowemu Krakowskiemu, tak i później Akademii Kolberg będzie zawdzięczać kontynuację swojego dzieła. Warunki życia i pracy twórczej różniły się więc zasadniczo od panujących w Królestwie i opisanych wyżej. Kiedy Kolberg zamieszkał pod Krakowem i stał się stałym bywalcem miasta, znalazł tu zupełnie inne możliwości działania, pracy badawczej i kontaktów naukowych. W Krakowie i Lwowie chroniło się nie tylko wielu uciekinierów z Królestwa czy z Ziem Zabranych, tam również powracali zesłańcy, wygnańcy, emigranci z Zachodu. W latach 1867–1871 do Krakowa powrócili lub osiedlili się w nim w poszukiwaniu możliwości pracy i rozwoju przedstawiciele świata kultury i nauki, których Kolberg poznał już wcześniej lub z którymi będzie się wkrótce spotykał i współpracował. Należeli do nich m.in. Józef Zejszner (1805–1871), geograf i geolog, Wincenty Pol (1807–1872), poeta i geograf, Karol Estreicher (1827–1908), historyk literatury i teatru, bibliograf i wieloletni dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej, Władysław Ludwik Anczyc (1823–1883), poeta, dramatopisarz i wydawca, Adrian Baraniecki (1828– 1891), lekarz, działacz społeczny, założyciel i dyrektor Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie, Juliusz Kossak (1824–1899), malarz, rysownik i ilustrator, Jan Nepomucen Sadowski (1814–1897), archeolog i etnograf, Adam Honory Kirkor (1818–1886), archeolog i wydawca, Izydor Kopernicki (1825–1891), lekarz, antropolog i etnograf. Wszyscy oni – podobnie jak Kolberg – wiązali z Krakowem nadzieje na pomyślniejsze warunki pracy i rozwoju, podejmując podobne decyzje wobec perspektyw otwierających 243 �się w Galicji, w większości znaleźli się też wkrótce w kręgu osób współpracujących i kontaktujących się z Kolbergiem, przeważnie w Akademii. Dla autora Ludu otworzyła się także perspektywa stabilizacji upragnionej dla realizacji dzieła, szansa wyrwania się z dusznej atmosfery Warszawy, choć zmiana ta oznaczała zarazem porzucenie rodzinnego miasta, miasta młodości, rodziny, bliskich i przyjaciół, zerwanie więzów ze światem, w którym ukształtował swój dojrzały program badawczy i rozpoczął jego realizację. Wtedy jeszcze nie było wiadomo, że miało to być rozstanie na zawsze; Kolberg nigdy już nie przekroczył granicy zaboru rosyjskiego i nie odwiedził Warszawy. XII [Konopkowie, zainteresowania i działalność społecznikowska i patriotyczna braci Józefa, Romana i Juliana. – Modlnica i jej gospodarze – Julian i Antonina. – Kolberg w nowych warunkach. – Dojazdy do Krakowa, kontakty z drukarnią, bibliotekami, archiwami i przedstawicielami środowiska naukowego, możliwość uczestnictwa w życiu kulturalnym i umysłowym miasta.] Zaproszenie Konopki z serdeczną zachętą, by Kolberg „dom nasz uważał za własny”, oznaczało przyjęcie do rodzinnego grona i odnalezienie w nim uznania i zrozumienia dla jego pracy, a także wymiernej pomocy. Przyjaźń z Józefem datująca się od 1841 roku, kiedy to poznali się w Warszawie, rozwijana przez lata kolejnych odwiedzin Kolberga w dworach Konopków w Mogilanach i Modlnicy, ugruntowała się także poprzez wspomniane wcześniej wspólne zainteresowania, a okresami nawet terenową współpracę autora Ludu i autora Pieśni ludu krakowskiego. Józef Konopka pochodził z zamożnej ziemiańskiej rodziny o żywych i starannie kultywowanych tradycjach niepodległościowych i patriotycznych, a także społecznikowskich. Konopkowie herbu Nowina, z przydomkiem z Jałbrzykowskiego Stoku, osiedleni w Małopolsce w XVIII wieku, pochodzili ze szlachty mazowieckiej, z ziemi łomżyńskiej1. Protoplasta tej Informacje o Konopkach zob. m.in. Polski słownik biograficzny, T. XIII: 1867–1868 (hasła: Konopka Józef, Konopka Julian, Konopka Franciszek Ksawery); Archiwum Konopków z Modlnicy i Mogilan, https://szukajwarchiwach.pl; E. Jaworska Posłowie, w: J. K[onopka] Pieś­ni ludu krakowskiego, Wrocław 1974, wyd. fototypiczne pierwodruku z 1840 r. pod red. 1 244 �linii, dziad Józefa, Wojciech Józef Konopka (1733–1811), ożeniony z Teresą Skotnicką, był marszałkiem dworu ks. Augusta Czartoryskiego, łowczym sanockim, właścicielem zakupionych przez siebie wsi – Modlnicy i Mogilan pod Krakowem oraz Zaleszan w powiecie tarnobrzeskim, które były wianem żony. Trzej jego synowie, Michał (1781–1833), Stanisław (1786–1850) oraz Tadeusz (1782–1864), uczestniczyli w kampaniach napoleońskich. Po powrocie bracia osiedlili się w rodzinnych majątkach: najstarszy Michał odziedziczył wniesione w posagu matki i wykupione przez ojca z długów Zaleszany, Stanisław otrzymał Mogilany leżące między Myślenicami a Krakowem, a Tadeusz – podkrakowską Modlnicę Wielką. Michał z Zaleszan, ożeniony z Balbiną Białobrzeską, miał syna Franciszka Ksawerego (1828–1898), który udzielał się społecznie jako prezes Towarzystwa Pomocy Weteranom Powstania Listopadowego. Stanisław z Mogilan, żonaty z Zofią Kraińską, uzdolniony plastycznie autor obrazów i grafik, miłośnik sztuki i literatury, gromadził dokumenty i notatki dotyczące dziejów rodziny. Był ojcem Stefanii, późniejszej żony swego bratanka Józefa, oraz Julii, żony Gabriela Załęskiego z Iskani pod Dobromilem, i Amelii, żony Hipolita Bochdana z Zadwórza pod Lwowem. Tadeusz sprawował funkcje wójta gminy, sędziego pokoju w Krakowie i reprezentanta na sejm w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej. W rodzinnej wsi Konopków, Modlnicy, gospodarował z zamiłowaniem, przeprowadzając renowację dworu, a także podejmując budowę wodociągu dla browaru, gorzelni, dworu i części wsi. Ożenił się z Antoniną Podlewską. Pisał ciekawe wspomnienia i pamiętniki oparte m.in. na materiałach zebranych przez brata Stanisława. Pielęgnował tradycje powstania kościuszkowskiego i epoki napoleońskiej oraz zainteresowanie H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, s. III i nast.; M. Konopka Konopkowie herbu Nowina. Z dziejów rodziny, „Strzyżowski Rocznik Muzealny” T. III: 2017, s. 205–231; O. Kolberg Józef Konopka, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s 443–448 (pierwodruk: „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 792); P. Strzelichowski Mowy żałobne wypowiedziane podczas pogrzebów śp. Józefa Konopki […] i śp. Romana Konopki […], Kraków 1891; H. Jost Julian Konopka. Zapomniany technik polski, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1959, T. 4, nr 3, s. 521–527. O Konopkach, ich kontaktach z Kolbergiem, jego podróżach w Krakowskie, badaniach i współpracy z Konopkami zob. omówienie E. Millerowej i A. Skrukwy „Krakowskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 (DWOK T. 73/I), s. XVI i nast. Cenne informacje o rodzinie i pobycie Kolberga w Modlnicy przynoszą także opublikowane przez K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek z Modlnicy o Oskarze Kolbergu, tj. Antoniny Konopczanki, siostry Józefa, oraz jego córek – Justyny Konopczanki (1862–1957) i Michaliny z Konopków Paszkiewiczowej (ur. 1860), zob. „Wieś Radomska”, T. 11: 2018, s. 89–120. Dostępne źródła podają różne daty biograficzne Konopków. 245 �dla spraw publicznych, a pietyzm dla historii i patriotyzm przekazał czwórce swoich dzieci, urodzonych już po utracie niepodległości przez Polskę: Romanowi (1813–1891), Julianowi (1814–1899), Józefowi (1818–1880) oraz Antoninie (1828–1904). Z tym właśnie pokoleniem Konopków połączyła Kolberga głęboka i wieloletnia przyjaźń. Józef oraz jego dwaj bracia, Julian i Roman, otrzymali staranne wykształcenie. Uczyli się w krakowskich gimnazjach św. Anny i św. Barbary, potem studiowali prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim, a Józef jeszcze dodatkowo filozofię1. Roman i Julian przez dwa lata dopełniali edukację w Paryżu, pierwszy w zakresie prawa na Sorbonie, drugi w szkole górniczej, po której ukończeniu uzyskał tytuł inżyniera górnictwa i odbywał praktykę w angielskich kopalniach. Po studiach wszyscy trzej Konopkowie osiedli na wsi, gdzie pozostali do końca życia. Najstarszy Roman objął sąsiadujące z Modlnicą Tomaszowice i Podskalany, które ojciec dla niego zakupił, Julian z siostrą Antoniną – Modlnicę, Józef – Mogilany, które otrzymał jako wiano żony po zawarciu związku małżeńskiego w 1843 roku ze Stefanią, córką swojego stryja Stanisława, a także dokupiony Głogoczów. Wszyscy bracia obok działalności zmierzającej do unowocześnienia gospodarki na roli i uprzemysłowienia oraz podniesienia oświaty wsi sprawowali różne funkcje publiczne: Roman jako sędzia pokoju, od roku 1848 członek Rady Administracyjnej dla byłego Okręgu Wolnego Miasta Krakowa, od roku 1867 autonomicznej Rady Powiatowej Krakowskiej, Julian był członkiem komitetu Towarzystwa Rolniczego Krakowskiego, a Józef współzałożycielem tego Towarzystwa (1845) i wieloletnim członkiem jego zarządu, współzałożycielem i kuratorem szkoły rolniczej w Czernichowie, członkiem Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. W roku 1849 wybrany został do sejmu austriackiego w Wiedniu, parę lat przed śmiercią w 1877 roku – do Sejmu Krajowego Galicji. Roman zajmował się z powodzeniem budową lokalnych dróg, Józef w swoim majątku w Mogilanach wprowadził racjonalną gospodarkę rolną, która stała się wzorem dla okolicznych gospodarstw, i założył we wsi urząd pocztowy, wyróżnił się też osobistym wkładem finansowym i rzeczowym (narzędzia rolnicze) dla szkoły rolniczej w Czernichowie, która powstała ze składek i darów ziemiaństwa tego regionu. Wspólnie z uzdolnionym technicznie bratem Julianem założyli 1 Według niektórych źródeł Julian studiował nie prawo, lecz matematykę na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego (zob. m.in. J. Samujłło Julian Konopka, w: Polski słownik biograficzny, T. XIII: 1967–1968, s. 569). 246 �w 1849 roku w Modlnicy fabrykę maszyn i narzędzi rolniczych, przeniesioną potem do Mogilan i funkcjonującą tam do 1879 roku. Po 1863 roku w Tomaszowicach i w Modlnicy znaleźli schronienie powstańcy; w pierwszej posiadłości mieścił się szpital, w drugiej zatrzymał się uciekający z Krakowa Władysław Jabłonowski, adiutant Langiewicza, a także bracia Rzewuscy, Lesław i Walery (1837–1888), który później jako właściciel nowoczesnego zakładu fotograficznego w Krakowie wykonywał także zdjęcia dla Ludu, oraz Wincenty Konieczko, ukrywający się pod nazwiskiem Puchała i przyjęty na stanowisko rządcy w Modlnicy. Prospołeczna postawa Konopków, ich praca u podstaw i konkretne zaangażowanie dla dobra wspólnego w ówczesnych warunkach politycznych były wyrazem głębokiego patriotyzmu, a zarazem świadomego wyboru tak pojmowanego obowiązku służby narodowi, o którego przetrwanie walczyli na tej drodze. Kolberg ze swoim wykrystalizowanym programem badawczym, realizowanym poprzez pozytywistyczną pracę nad udokumentowaniem polskiej kultury ludowej, znalazł więc w rodzinie Konopków zrozumienie i wsparcie dla swojego zamierzenia, które pojmowane było zapewne nie tylko jako przyjacielska przysługa, ale rodzaj obywatelskiego obowiązku pomocy dla niezamożnego badacza. Atmosfera domu, w którym zaangażowanie społeczne i aspiracje kulturalne gospodarzy harmonizowały z życiowym planem Kolberga, była więc szczególnie sprzyjająca. Znalazł tu warunki do życia i pracy, życzliwą i konkretną pomoc gospodarzy w organizacji badań i kontaktach z ludnością wiejską, a także w gromadzeniu materiału do monografii Krakowskiego, w czym zasłużyła się szczególnie Antonina Konopczanka. Umożliwiali mu – zwłaszcza Roman Konopka – wyjazdy do Krakowa, gdzie na miejscu doglądał druku, prowadził studia w bibliotece i archiwach, nawiązywał kontakty i brał udział w pracach Akademii i w życiu umysłowym miasta. Justyna Konopczanka wspominała: Stryj Roman jako wiceprezes Rady Powiatu musiał jeździć dwa razy w tygodniu na posiedzenia do Krakowa. Zwykle wstępował po Kolberga, który do Akademii Umiejętności dla swoich wydawnictw pospieszał1. Życie codzienne i działalność publiczną wzbogacały też inne zainteresowania braci Konopków. Julian gromadził materiały do pracy o historii 1 Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 109. 247 �przemysłu w Polsce, projektował maszyny rolnicze i zbierał stare, zabytkowe przedmioty i meble, Roman i Józef gromadzili pamiątki narodowe i rodzinne, stare książki i dokumenty, z których korzystał też Kolberg. Roman pisał wiersze okolicznościowe, religijne i patriotyczne, Józef był autorem prac o owadach szkodliwych dla zbóż oraz obszernej rozprawy o gospodarstwie góralskim z obszaru Karpat w Encyklopedii rolnictwa, opracował też w 1878 r. monografię wsi Mogilany, wydaną przez jego syna, Tadeusza, dopiero 5 lat po śmierci ojca1. Pozostawił ogromny zbiór przysłów, które gromadził z zamiarem opracowania ich do druku. Znalazły się w nim także przekazane mu zapisy Kolberga, który z czasem mniej uwagi poświęcał temu gatunkowi literackiemu, właśnie ze względu na plany wydawnicze Józefa; te jednak nie doszły do skutku2. Antonina, osoba światła, o zdecydowanych poglądach i gustach, miała zdolności literackie i plastyczne, które objawiły się m.in. w spisywanych dla Kolberga bajkach i wierzeniach oraz w wykonywanych dla jego Ludu drzeworytach, dzięki czemu znacznie wzbogaciła krakowską monografię Kolberga rycinami oraz swoimi zapisami folkloru, które sporządzała na dobrze sobie znanej wsi podkrakowskiej od miejscowych narratorów i informatorów. Gdy w 1871 roku Kolberg osiadł w Modlnicy na stałe, miał już za sobą wcześniejsze wielokrotne pobyty u Konopków. Do Modlnicy został zaproszony po raz pierwszy już w 1842 roku. Jak wspomniano wcześniej, poznał wtedy rodzinę Józefa, żyjących jeszcze rodziców, Antoninę z Podlewskich i Tadeusza Konopków, braci i siostrę Józefa, Antoninę, oraz rezydentkę i nauczycielkę, Antoninę Męcińską, córkę organisty kościoła Panny Marii w Krakowie, z którą już wtedy łączył oczekiwanie, że spisze dla niego „muzyki modlnickie”. W świetle zachowanych dokumentów odnotować możemy jako daty krótszego lub dłuższego pobytu (szczegółowych relacji brak) lata 1843 i 1857, w którym to roku odwiedził również Zakopane, Lublanę i Zagrzeb, później 1861 i 1863, gdy podróżował w Tatry i na kresy południowo-wschodnie. Bliżej udokumentowane, zwłaszcza w listach, są 1 J. Konopka Gospodarstwo górskie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z nim mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 812–846, tenże Wieś Mogilany. Monografia, Kraków 1885, zob. też tenże O owadach szkodliwych zasiewom, a w szczególności o niezmiarce, Kraków 1867 oraz Wyciąg ze sprawozdań o szkodach przez owady w roku 1870 zrządzonych. Napisał […], Kraków 1870 (odb. ze „Sprawozdań Komisji Fizjograficznej” za r. 1870). 2 Materiał ten został częściowo wydany w tomie 60 Dzieł wszystkich Oskara Kolberga pt. Przysłowia. Omawia go we wstępie do tomu S. Świrko, autor opracowania. 248 �podróże z lat 1867–1871, kiedy starał się o dotację na druk w Krakowie i we Lwowie, gdy sfinalizowała się pomoc Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i toczyły się już prace w drukarni nad Krakowskiem, a Antonina Konopczanka intensywnie gromadziła dla Kolberga materiał do dalszych tomów monografii. Lata stałego pobytu Kolberga w Modlnicy znalazły swój oddźwięk w korespondencji, zwłaszcza z bratową, Karoliną Kolberg. Gniazdo Konopków, Modlnica, duża, stara wieś o historii sięgającej XIII wieku, oddalona o kilka kilometrów na północny zachód od Krakowa, była usytuowana na granicy zaborów, między Galicją a Królestwem Polskim. Miała rosyjską i austriacką komorę celną, dwór na wzgórzu, który po kolejnych renowacjach uzyskał klasycystyczny charakter, a obok niego rozległy park ukształtowany w stylu barokowym w XVIII wieku. Niedaleko dworu, po drugiej stronie drogi znajdował się drewniany kościółek św. Wojciecha z XVI wieku, z zabytkowym obrazem łaskami słynącej Matki Bożej z Dzieciątkiem, wykonanym na lipowej desce przez nieznanego autora. Z nazwą wsi związana jest ciągle żywa legenda o św. Wojciechu, który opuszczając Kraków w drodze do Prus, zatrzymał się we wsi Zagórze, gdzie modlił się z odprowadzającą go miejscową ludnością. Uchronił wieś od plagi żmij, klęski gradu i posuchy, odnajdując dwa źródła wody: w Modlnicy i w sąsiednich Szycach. Odchodząc, wbił w ziemię w miejscu pożegnania swoją laskę, z której wyrosła lipa1. Dziewiętnastowieczny opis tak podkreśla malownicze położenie wsi: Modlnica albo Modlnica Wielka z Modlniczką […] mieszczą się na południowych stokach wyżyny olkuskiej, stromo tutaj opadającej do doliny Wisły […] Ze wzgórzy modlnickich piękny widok na okolicę krakowską, dolinę nadwiślańską aż po Tatry, które w dni pogodne zarysowują się na horyzoncie2. Długą historią jako jedna z najdawniejszych osad polskich oraz pięknym położeniem wyróżniały się też Mogilany, położone w ówczesnym powiecie Wiadomość o tej tradycji zamieścił Kolberg w cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5), s. 36–37 i 355–356 oraz w cz. III (DWOK T. 7), s. 59–60. Pisze też o niej Justyna Konopczanka (za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 108). Odpust w Modlnicy na św. Wojciecha wspomina też Kolberg w brulionie listu do Karoliny Kolberg z 28 IV 1889 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 358. Zob. też M. Bernasikowa Dwór w Modlnicy, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Historii Sztuki” 1965, T. 2, z. 2, s. 165–197. 2 B[ronisław] G[ustawicz] Modlnica, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. VI, Warszawa 1885, s. 568. 1 249 �wielickim, siedziba Józefa Konopki, w której Kolberg po opuszczeniu Warszawy zatrzymał się najpierw: Mogilany, szczególnie dwór i kościół, mają wspaniały widok. W dzień pogodny, zwłaszcza przed zachodem słońca, można gołym okiem przejrzeć dolinę Wisły. Na sinym paśmie wzgórz olkuskiej wyżyny w Królestwie Kongresowym rysują się jasno w promieniach słońca Bielany, Tyniec, Trenczyn, Kopiec Kościuszki, Krakusa, wieże i baszty Wawelu i kościołów krakowskich aż po Mogiłę; jeżeli zaś zwrócimy się ku południowi, to znowu na ciemnym tle szczerbatych Tatrów i Babiej Góry rysują się białe szczyty Kalwarii i Lanckorony1. Głównym ośrodkiem życia rodzinnego dla wszystkich Konopków była Modlnica, i to nie tylko jako gniazdo rodowe. Gospodarował tu Julian, kawaler podobnie jak Roman z Tomaszowic, a gospodarstwem kobiecym zarządzała bardzo energicznie i sprawnie Antonina Konopczanka przy pomocy Antoniny Męcińskiej, zwanej „Melą”, „Melusią”. Mieszkały tu również pod opieką ciotki trzy młodsze córki Józefa i Stefanii, Michalina, Justyna i Seweryna, przyjęte na wychowanie dla odciążenia rodziców, którzy mieli dwadzieścioro dwoje dzieci. Dziewczynki uczyły się muzyki, okresowo także pod kierunkiem Kolberga, który miewał również udział w ich domowej edukacji. Bliskie sąsiedztwo dworów braci w Modlnicy, Tomaszowicach i Mogilanach sprzyjało żywym kontaktom rodzinnym. Na codzienne obiady przyjeżdżał do Modlnicy z Tomaszowic Roman, w niedziele spędzał tu z rodziną cały dzień. Dom wypełniała muzyka, dyskutowano na najróżniejsze tematy. Kolberg grywał sam lub na cztery ręce z Antoniną Męcińską, a koncerty te należały do ulubionych chwil w modlnickim dworze, wspominanych po latach także przez najmłodszych domowników. Justyna Konopczanka pisała: Kolberg znał muzykę nie tylko teoretycznie, ale grał też biegle i pięknie, a nieraz, gdy był do tego usposobionym, ślicznie improwizował. Panna Męcińska, czyli Melusia, grała znakomicie. Więc Modlnica wtedy rozbrzmiewała koncertami. Grali pojedynczo lub na cztery ręce. Z całą przyjemnością wsłuchiwałyśmy się w cudne tony Haydna, Mozarta, Beethovena, Mendelssohna, a nade wszystko Chopina. Ale i polityka nie próżnowała. Ileż to dyskusji poważnych się słysza- 1 [ M. Maciszewski] Mac. Mogilany, tamże, s. 579. 250 �ło – ile wróżb, nieledwie proroctw, odnośnie do przyszłości i wolnej Ojczyzny ciotka moja, niezwykła patriotka, wypowiadała w przeczuciu1. W dworach Konopków spotykała się też rodzina z dalszych stron; w Mogilanach Kolberg poznał w latach wcześniejszych Amelię i Hipolita Bochdanów z Zadwórza pod Lwowem, Julię i Gabriela Załęskich z Iskani pod Dobromilem, prawdopodobnie też Maurycego i Władysława Kraińskich z Wyszatyc pod Przemyślem2. U dwu pierwszych rodzin gościł, począwszy od roku 1861, a gospodarze, znając jego prace i plany, ułatwiali mu chętnie kontakty z wiejskimi informatorami i stwarzali warunki do badań terenowych, dzięki którym pozyskiwał cenny materiał przeznaczony do następnych monografii regionalnych. Wiadomo też, że niektóre notatki czy teksty folkloru i melodie spisywał badacz w samej Modlnicy od zjeżdżających do niej krewnych i ich służby. Zapewne kontaktów nawiązanych przy okazji spotkań rodzinnych i towarzyskich w Modlnicy i Mogilanach było więcej przez cały czas pobytu Kolberga u Konopków, co nie zostało jednak konkretnie udokumentowane, choć liczne wzmianki w listach na możliwość taką zdają się wskazywać. Poza rodziną do Modlnicy i Mogilan przyjeżdżali na przestrzeni lat liczni goście z Krakowa, ze środowiska artystycznego i inteligenckiego, m.in. Artur Grottger, Zygmunt Gloger, Walery Eljasz–Radzikowski, Tadeusz Rybkowski, Józef Łepkowski, Kazimierz Chłędowski, Izydor Kopernicki. Organizowano też wspólne wyjazdy do Krakowa, gdzie Konopkowie i Kolberg uczestniczyli w różnego typu uroczystościach, jubileuszach, wydarzeniach kulturalnych: A że Kraków był tak blisko, więc żyło się jego życiem, sztuką, uczonymi osobistościami i znakomitościami, a nie było obchodów, tak patriotycznych, jak i religijnych, jubileuszów itp., aby się Modlnica w całości, wraz z Kolbergiem nie znajdowała3. Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 108–109. W Wyszatycach pod Przemyślem gospodarował brat Zofii z Kraińskich Konopkowej, Maurycy Kraiński, a od 1877 roku jego bratanek Władysław. O kontaktach i badaniach na tych terenach zob. korespondencja Kolberga oraz wstępy M. Tarki do cz. I Rusi Czerwonej i E. Miller do suplementu przemyskiego (odpowiednio DWOK T. 56 i 83/I). O poznaniu w Mogilanach Bochdanów i Załęskich wzmiankuje także Justyna Konopczanka (za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek..., s. 107). 3 Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 109. 1 2 251 �W latach późniejszych oparciem dla przyjezdnych był dom Ksawerego Konopki, który gospodarował najpierw w Zaleszanach odziedziczonych po ojcu, Michale, a na początku lat osiemdziesiątych osiadł w Krakowie, żywo uczestniczył w jego życiu kulturalnym i towarzyskim i bywał częstym gościem w Modlnicy. Konopkowie, a wraz z nimi Kolberg, brali też udział w świętowaniu na wsi, w obchodach świąt religijnych, w obrzędach ludowych. Wiele uroczystości rodzinnych i związanych z kalendarzem obrzędowym modlniccy włościanie wręcz rozpoczynali we dworze, co dla badacza stanowiło oczywiście znakomitą okazję do obserwacji i zapisu dokonywanego ze słuchu. Z czasem jego obecność w Modlnicy stała się oczywistym elementem życia mieszkańców wsi, co z pewnością skracało dystans między nimi a badaczem. Kolberg uczestniczył w życiu rodzinnym i towarzyskim Modlnicy, przede wszystkim jednak, korzystając z dogodnych dla siebie warunków, zajmował się pracą badawczą. Mając zapewniony byt, otoczony troską i dbałością Antoniny o jego zdrowie i wygody, mimo pewnych ograniczeń, jak rezydowanie w ciemnym, przejściowym pokoju czy kłopotliwe niekiedy jazdy z Romanem do Krakowa, mógł poświęcić się wypadom terenowym, gromadzeniu materiału w bibliotekach i archiwach Krakowa, opracowaniu kolejnych tomów, a skromny fundusz własny1 przeznaczyć głównie na cele naukowe, zwłaszcza kolejne podróże. Podejmował je latem i wczesną jesienią, by w pozostałym czasie zająć się porządkowaniem i redagowaniem zbiorów. W pracy tej, zwłaszcza nad Krakowskiem, pomagali mu gospodarze, współuczestnicząc w badaniach, pozyskując informatorów i sami notując dla niego teksty ludowe i informacje etnograficzne. Szczególną rolę w tej współpracy odegrała Antonina Konopczanka, gospodyni Modlnicy. Zbieranie materiałów krakowskich dla Kolberga podjęła 1 E. Jaworska w Posłowiu do J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego…, s. XVII podaje informację, że Kolberg pobierał rentę z Komisji Skarbu, gdzie w latach 1857–1861 (prawdopodobnie: do r. 1859, zob. wyżej, s. 139–140) był zatrudniony w Dyrekcji Dróg i Mostów. O „emeryturze otrzymywanej z Warszawy” z tytułu kilkunastoletniej prowadzonej tam do roku 1861 pracy urzędniczej wspomina też W. Bieńkowski w pracy Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie, zob. „Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” 1999, nr 1, s. 15. W świetle danych o emeryturach w Królestwie Polskim wiadomości te można uznać za mało prawdopodobne, nie udało się ich potwierdzić w zachowanych dokumentach Kolberga, a sam badacz nigdy i nigdzie o tym nie wspomina. Wiadomo jedynie o dochodzie, jaki przynosiła niewielka kwota ulokowana w „papierach procentowych”, przekazywanym mu co jakiś czas z Warszawy przez Wilhelma. 252 �jeszcze przed jego przeprowadzką z Warszawy; już od 1868 roku spisywała dla niego pieśni, bajki, informacje i opowieści o wierzeniach, wiadomości etnograficzne o kulturze materialnej i o zwyczajach, później także wykonywała rysunki i drzeworyty do Krakowskiego1. Jej materiały znacznie zasiliły tę monografię Kolberga, a rękopisy zbieraczki, które zachowały się częściowo w jego archiwum, zostały wykorzystane w ramach Dzieł Wszystkich do prac komentatorskich lub – jako nieuwzględnione przez Kolberga w czterech XIX-wiecznych tomach Krakowskiego – opublikowane zostały w trzyczęściowym suplemencie do tej monografii, dopełniając ją. Na uwagę zasługuje tu szczególnie wydany tam w całości unikatowy rękopis nazwany „modlnickim raptularzem Antoniny Konopczanki” 2, pochodzący z 1868 lub 1869 roku. Zbieraczka notowała w nim na gorąco swoje wywiady z wiejskimi narratorami z Modlnicy i sąsiednich wsi, którzy opowiadali jej bajki i lokalne podania, „historyje” o stworzeniu świata, przyrodzie i żywiołach, o zmorach, bogienkach, diabłach, duchach itp., o przesądach i praktykach leczniczych. W formie dialogów z wymienionymi z nazwiska i utalentowanymi bajarzami, których zbieraczka znała i zapewne dlatego wybrała, udokumentowany został ówczesny żywy folklor wsi podkrakowskiej, poglądy jej mieszkańców na świat, a nawet ich świadomość historyczna. Bratanica Antoniny, Justyna, wspominała też szczególne przedsięwzięcia ciotki w celu pozyskiwania materiału ikonograficznego: […] korzystając ze znajomości z zakładem fotograficznym W. Rzewuskiego, znajdującym się przy ulicy Wesołej w Krakowie, zorganizowała kilkakrotnie fotografowanie całych scen obrzędowych, gospodarskich i weselnych, a co najpiękniejsze dziewczęta, kobiety, parobcy wybierani byli. Było to mniej więcej w 1870–2 roku. Rzewuskiemu zawieziono do jego atelier przeróżne sprzęty i dekoracje. Zob. m.in. listy Z. Glogera z 17 XII 1868 r. i z 1 IV 1870 r. oraz A. Konopczanki do Kolberga z I połowy 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), odpowiednio s. 272 i 351 oraz s. 372 i 378–379. Listy Antoniny Konopczanki ilustrują także stopień zażyłości rodziny i domowników z Modlnicy i Mogilan z Kolbergiem. 2 Raptularz Konopczanki opublikowany został w suplemencie krakowskim (DWOK T. 73/III), na s. 5–105. Autorką tytułu i pierwszego omówienia tego rękopisu (manuskrypt nie ma karty lub kart początkowych i końcowych) była H. Kapełuś, zob. tejże Modlnicki raptularz Antoniny Konopczanki, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s.179–195. Zob. też E. Miller Niezwykły dokument zachowany w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga, „Wieś Radomska” T. 9: 2011, s. 233–245. O współpracy Antoniny Konopczanki z Kolbergiem i jej wkładzie pracy w Krakowskie zob. E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. LXIX–LXXXII. 1 253 �Wykopano starą, rosochatą wierzbę, kilka pni brzozowych, [zabrano] kosy, sierpy, kądziele, ławy, misy, dzbany itp. W pogodne dni zimowe p. Puchała wyjeżdżał kilkoma wozami pełnymi ludzi. Były to całe wesela – z basami, klarnetami, skrzypkami, z drużbami, druhnami iskrzącymi się od wieńców, świecideł i wstążek, chust bajecznie kolorowych i korali prawdziwych. […] Do wydawnictw Kolberga drzeworyty z tych fotografii nie były dobre, a kolorowało się je w Modlnicy akwarelowymi farbami; kto żył, wtedy kolorować musiał. Ciotka, Freulein Maria i nawet niżej podpisana z siostrami1. Zaangażowani w pomoc bywali nie tylko domownicy z Modlnicy, ale i z Mogilan. Tadeusz (1844–1903), syn Józefa, niedoszły, choć utalentowany malarz, wykonywał rysunki, z których część weszła do Krakowskiego, a kontakty z mieszkańcami wsi ułatwiała tam Kolbergowi dobrze ich znająca Malwina Jastrzębska, nauczycielka starszych córek Józefa. Współdziałano też w późniejszym okresie w przygotowaniu ilustracji do Pokucia; Tadeusz Konopka wykonywał też rysunki „paru typów z tamtych stron”2. Kilkunastoletni pobyt Kolberga w Modlnicy w miarę upływu czasu i kłopotów jej starzejących się mieszkańców, zwłaszcza po śmierci Józefa w czerwcu 1880 roku, a także udarze, który dotknął Juliana w tym samym czasie, miał swoje różne oblicza w codziennym bytowaniu. Niezależnie jednak od później narosłych trudności i konfliktów, wspomnienia o Oskarze Kolbergu spisane przez Antoninę Konopczankę i przez jej bratanicę Justynę wskazują, że jego osoba i praca cieszyły się nie tylko uznaniem i szacunkiem rodziny, ale także podziwem i przyjacielskim przywiązaniem. Po latach, u kresu życia, gdy wygasły już wcześniejsze emocje, Antonina pisała: Do Krakowa z braćmi Konopkami wyjeżdżał dwa razy tygodniowo za korektą; zresztą po całych dniach siedząc w domu, pisał niezmordowanie. Nikomu nie przeszkadzał w zatrudnieniach, był słodkim w pożyciu z drugimi osobami. Wszyscy go też kochali i szanowali. Dnie świąteczne przepędzał na uczonych rozmowach z Romanem Konopką, a wieczory z Julianem, obok którego mieszkał w drugim pokoju. […] ze swej strony przedstawiał żyjącą encyklopedię. Jeżeli czytając książkę, kto jakiego znaczenia wyrazów nie rozumiał, szedł do KolCyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 109–110. Jedna z takich fotografii wykonanych w zakładzie W. Rzewuskiego reprodukowana jest w albumie K. Markiewicz Oskar Kolberg (1814–1890), Radom 2014, s. 117. 2 Brulion listu do T. Rybkowskiego z 27 XI 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 577. 1 254 �berga po wytłumaczenie i wykład obszerny otrzymał. Nie tylko zacnym co do charakteru, ale i umiejętnym był bardzo. Znał historię, literaturę, język łaciński, niemiecki, francuski, włoski, angielski wybornie, a nawet i rosyjski. Obdarzony z natury niepospolitymi zdolnościami, cokolwiek umiał, to nie dla blagi, ale naprawdę umiał teoretycznie. Potrafił pisać obcymi językami tak dobrze jak własnym. Tak samo w rozmowie, jak w pisaniu miał głęboki pogląd logiczny, zdrowy rozsądek i zdanie głębokiego myśliciela. […] Miły, skromny, cichy, łagodny jak dziecko, w ciemnym pokoju, przez który domownicy, nie mogąc go jako między sobą pomieścić, musieli w czynnościach gospodarskich przechodzić, on siedział skurczony nad stolikiem, pisał długie godziny (od rana do południa, od obiadu do wieczora). Wieczor[em] zaś do późna czytywał książki. Nie było nikogo w domu, ktoby go nie [czcił] i nie kochał. […] Każdego wieczora czynił niespokojne zapytania paniom domowym, czy nie brakło nafty, bo tego braku nadzwyczaj się obawiał. Mógł nic już nie pić, o to się nie troszczył, ale tylko myślał o tym, żeby było przy czym pisać. Otóż więc jedną słabością jego była nafta, a drugą atrament. Nikt mu niczym humoru nie zepsuł – nawet by po papierach pozwolił dziatwie plądrować – aby tylko kałamarz jego w należytym pozostawał szacunku. Przeto do sławnej, jesionowej, o jednym zawiasie szafy chował go zapalczywie jak do fortecy przed swawolą wszelką1. Obie panie Konopczanki, Antonina z pozycji gospodyni dworu, Justyna, patrząca z perspektywy dziecka i młodej dziewczyny, wspominają też Kolberga jako ciekawego rozmówcę i uczestnika dysput i „dyskusji poważnych”, a przede wszystkim jako świetnego muzyka, który „grał biegle i pięknie”, sam lub na cztery ręce z Antoniną Męcińską, a nawet improwizował, urozmaicając modlnickie życie swoimi koncertami. Według Justyny nie miał specjalnego talentu pedagogicznego jako zbyt pedantyczny; zapamiętała jednak jego „ciekawe historyjki”, życzliwość i pogodę w obcowaniu z ludźmi, chętne przebywanie z gośćmi. Przede wszystkim jednak to, że on „wiecznie pisał i grał” i że „grał chętnie na każde zaproszenie i lubił, i grał świetnie do tańca”2. Nie przeszkadzało mu to jednak interesować się także edukacją panien, córek Józefa; sekundował im w nauce muzyki, akompaniował do śpiewu, poświęcał czas na wspólne spacery i rozmowy o sztuce, literaturze, historii, a nawet towarzyszył w wyjazdach do Krakowa. Odbiciem ciepłych uczuć, jakie mieszkańcy Modlnicy i Mogilan dla niego żywili, a także autorytetu, którym się cieszył wśród dorastających dziewcząt, mogą 1 2 Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 104 i przyp. 32. Tamże, s. 109, 108, 107, 109. 255 �być listy pisane w okresie nieobecności Oskara w Modlnicy i dopiski tych ostatnich dla „kochanego pana Oskara”1. Zaś wzruszające ślady stosunku do badacza wiejskich mieszkańców, i to nie tylko Modlnicy, odnajdujemy w jego rękopisach, gdzie zanotował miedzy setkami innych dwie następujące przyśpiewki: Ciesy się pan Kolbr, ze idziemy z pola, ciesy się i Gacka, Maryna, Antola. A jak ci ja umrę, moja dusza wstanie, jak ona usłyszy pana Kolbra granie2 Obok spotkań z przedstawicielami świata umysłowego w samej Modlnicy, miał Kolberg możliwość rozleglejszych kontaktów z tym środowiskiem w Krakowie, gdzie dojeżdżał z Konopkami, uzależniony jednak od dostępu do środka transportu. Bliskość Krakowa była wielkim atutem Modlnicy; dzięki niej „żyło się jego życiem” – jak to ujęła cytowana wyżej Justyna Konopczanka – i możliwe było uczestnictwo mieszkańców Modlnicy w wydarzeniach kulturalnych, życiu umysłowym i artystycznym miasta, obchodach świątecznych i jubileuszowych, spotkaniach i zjazdach Polaków spoza zaboru austriackiego. Dla Kolberga możliwość bywania w pobliskim Krakowie miała jednak pierwszorzędne znaczenie przede wszystkim ze względu na postęp jego prac i zakres studiów. Mógł wtedy osobiście doglądać druku i korekt, korzystać ze zbiorów bibliotecznych i archiwalnych, a także włączać się w życie intelektualne miasta i kontaktować się ze środowiskiem naukowym skupionym wokół Uniwersytetu i Towarzystwa, potem Akademii3. Stykał się z wybitnymi jego przedstawicielami – zarówno profesorami uczelni, jak i członkami Towarzystwa, którzy przeważnie zostali później członkami Akademii Umiejętności. Do grona tego należeli 1 Zob. np. dopisek Justyny Konopczanki do listu Antoniny Konopczanki z 12 II 1871 r. oraz list Józefy Konopczanki (z Mogilan) z 14 I 1878 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 376 i Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 101. 2 Zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/I), s. 433, nr 633 i tenże Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41) s. 248, nr 465 (z okolic Kutna). 3 O kontaktach i współpracy Kolberga ze środowiskiem naukowym Krakowa zob. też W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie, „Rocznik Krakowski” T. XXXIX: 1968, s. 107–118, tenże i A. Gruca Krakowskie koneksje Oskara Kolberga, „Rocznik Krakowski”, T. LIX: 1993, s. 63–76, tenże Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie, „Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności” T. 1: 1999, s. 7–21. 256 �m.in. wymieniani wcześniej reprezentanci świata naukowego: Józef Majer, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1861 roku prezes Towarzystwa, potem do roku 1890 Akademii; Józef Łepkowski, konserwator zabytków sztuki dla miasta Krakowa, pierwszy profesor archeologii na pierwszej w Polsce katedrze archeologii na Uniwersytecie (od 1875 roku), członek Towarzystwa, potem Akademii; Józef Szujski, historyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek i sekretarz Akademii Umiejętności w latach 1872–1883; Władysław Łuszczkiewicz, sekretarz i przewodniczący Komisji Historii Sztuki Akademii Umiejętności, profesor Szkoły Sztuk Pięknych; Lucjan Siemieński, poeta, publicysta i krytyk literacki, członek Towarzystwa i Akademii. Z częścią osób z tego kręgu naukowego Kolberg zetknął się bezpośrednio w Krakowie jeszcze jako członek Towarzystwa; kontakty te kontynuować będzie wkrótce w Akademii. Niektórych przedstawicieli życia umysłowego miasta poznał jeszcze w Warszawie, z jeszcze innymi połączyły go dopiero później relacje ściślejsze. Niektóre kontakty przybliża korespondencja, o innych niestety brak informacji i możemy się tylko domyślać, że współpraca z Akademią, penetracje w bibliotekach i archiwach, otwartość dworu w Modlnicy odwiedzanego przez artystów i uczonych sprzyjały poszerzaniu kręgu znajomych. I tak np. z kilkunastu zachowanych listów pisanych do Kolberga w latach 1868–1884 przez Józefa Łepkowskiego wynika, że obaj badacze niezależnie od profesjonalnej współpracy w jednej instytucji kontaktowali się często bezpośrednio (także w Modlnicy), że łączyły ich zażyłe stosunki i że chętnie dzielili się wskazówkami i informacjami naukowymi. Być może znajomość zawiązana została w Warszawie – Łepkowski należał także do grona współpracowników Encyklopedii Orgelbranda. Kolberg spotykał się również z Karolem Estreicherem, od 17 września 1868 roku nieprzerwanie do roku 1905 dyrektorem Biblioteki Jagiellońskiej, z której zbiorów autor Ludu systematycznie korzystał1. Poznał go jeszcze w Warszawie, gdzie w latach 1862–1868 Estreicher był bibliotekarzem w Szkole Głównej, a do Krakowa wrócił, by kontynuować swoją Bibliografię polską. Obaj byli w tamtym czasie współautorami Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda. Estreicher opublikował recenzję Kolbergowskich Pieśni Do dziś w jej zbiorach odnaleźć można egzemplarze, które kiedyś były własnością Kolberga, z jego podpisem i z własnoręcznymi notatkami. O osobistych kontaktach Kolberga z uczonymi Krakowa zob. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. XXVI–XXX. 1 257 �ludu polskiego z 1857 roku, w której wysoko ocenił dorobek Kolberga1. Z Żegotą Paulim, który przebywał w Krakowie od 1842 roku, współpracując z wydawnictwami naukowymi, zetknął się tam Kolberg już w roku 1857, w czasie podróży do Wiednia, Triestu, Zagrzebia i Lublany i – jak wspomniano wcześniej – służył mu wówczas „swą pomocą i swymi uwagami co do zbierania i spisywania pieśni”2. Pauli od roku 1871 pracował w Bibliotece Jagiellońskiej, opiekując się głównie starodrukami i archiwaliami, których był znawcą. Jako wybitny erudyta, obdarzony niezwykłą pamięcią, bibliofil i wydawca z tytułem „historiografa Uniwersytetu Jagiellońskiego”, nazywany był „chodzącą biblioteką”. Zapewne obaj, Pauli i Estreicher, ułatwiali Kolbergowi dostęp do źródeł i służyli cennymi informacjami bibliograficznymi. Wiadomo także, że wcześniej spotkał się Kolberg w Krakowie z Wincentym Polem, który „przyobiecał zasilać [go] swymi uwagami”3. Badacz ten po paru latach powrócił w 1868 roku do Krakowa, gdzie jednak zmarł 2 grudnia 1872 roku. Prawdopodobnie wcześniej, może jeszcze w Warszawie, poznał Kolberg Ludwika Zejsznera, profesora geologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, z którego materiałów (m.in. z obszernej rozprawy Wiadomość o Podhalanach poprzedzającej Pieśni ludu Podhalan… z 1845 r.), a przede wszystkim ze zbiorów pieśni drukowanych i rękopiśmiennych korzystał. Zejszner zmarł w Krakowie 3 stycznia 1871 roku, jeszcze przed przeniesieniem się tam autora Ludu na stałe, ale w czasie jego pobytu w mieście. W części II Krakowskiego Kolberg wykorzystał pozostałe po nim materiały, co odnotowuje we wstępie do tego tomu, sygnując odpowiednią informacją pochodzenie wybranych pieśni. Wątpliwość, czy doszło do osobistego spotkania, dotyczy osoby zmarłego w 1868 roku księdza M. Mioduszewskiego, profesora prawa kanonicznego w seminarium duchownym w Krakowie, autora cenionego Śpiewnika kościelnego (wydanego w Krakowie w roku 1838 i uzupełnionego Dodatkami z lat 1842 i 1853) oraz Pastorałek i kolęd (Kraków 1843 oraz Dodatek, Lipsk 1853). Także i z pozostałego po nim archiwum zaczerpnął Kolberg niektóre zapisy pieśni opublikowane w tym tomie z odpowiednią adnotacją i z informacją 1 Recenzję tę pod pseudonimem „Gędźba” opublikował K. Estreicher w „Dzienniku Literackim” 1857, nr 94–96, przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. 138–145. 2 O. Kolberg Korespondencja z Wiednia [z 11 IX 1857], w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 360. 3 Brulion listu do A. Młockiego z 26 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 283. 258 �we wstępie. W jakiej formie – oryginałów czy kopii – oraz jaką drogą dotarły do Kolberga materiały obu badaczy, nie wiadomo. Jeszcze z Warszawy znał też Kolberg pisarza, redaktora i wydawcę, również współpracownika Encyklopedii Orgelbranda, Władysława Ludwika Anczyca, prowadzącego od 1875 roku drukarnię w Krakowie, odkupioną od Ludwika Gumplowicza, w której wydana została w tym samym roku ostatnia, czwarta część Krakowskiego, czyli ósmy tom Ludu. W Krakowie mógł mieć Kolberg także dostęp do innych niż Biblioteka Jagiellońska zbiorów bibliotecznych i archiwalnych, takich jak biblioteka kapitulna na Wawelu, biblioteka Czartoryskich czy archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, a także księgozbiory prywatne, np. Żegoty Paulego czy Teofila Żebrawskiego (1800–1887), matematyka, bibliofila, archeologa i architekta, z którym stykał się w Akademii. Na zapisy tekstów pieśni z Krakowa lub z Krakowskiego otrzymane od tego ostatniego powołuje się także w cz. II Krakowskiego (na s. IV). Możliwość czerpania ze zbiorów bibliotecznych dawały też pobyty we Lwowie, gdzie w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich Kolberg niejednokrotnie przeprowadzał kwerendy źródłowe, prawdopodobnie kontaktując się przy okazji z cenionymi historykami, badaczami i wydawcami źródeł, a także kolejnymi dyrektorami tej instytucji, Augustem Bielowskim (w latach 1869–1876) i Wojciechem Kętrzyńskim (1876–1918). XIII [Cele i zadania działającej od 1873 roku Akademii Umiejętności i jej rola w życiu naukowym i narodowym. – Kontynuacja dotacji na Lud Kolberga przyznanej przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie. – Członkostwo Kolberga w strukturach Akademii i działalność w Komisjach Archeologicznej i Antropologicznej. – Funkcja przewodniczącego Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, udział w pracach programowych Sekcji. – Współpraca z I. Kopernickim, redaktorem „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, i własne publikacje Kolberga w tym roczniku od 1877 r. – Wkład badacza w dorobek etnograficzny Komisji Antropologicznej.] Zacieśnienie związków Kolberga z życiem naukowym Krakowa związane jest bezpośrednio z Akademią Umiejętności, w działalność której trwale się włączył i której testamentem przekazał swoją spuściznę rękopiśmienną. 259 �Przekształcenie Towarzystwa w Akademię nie tylko nie wpłynęło na zmianę stosunku nowej instytucji do Kolberga, lecz bardziej go z nią związało. Tam zresztą kontynuowała pracę naukową większość uczonych znanych Kolbergowi jeszcze z Towarzystwa. To w ramach Akademii badacz najściślej współpracował po roku 1872 z osobistościami życia umysłowego Krakowa. Na czoło tych relacji wysuwają się tu: Józef Majer, Józef Szujski, Józef Łepkowski, Karol Estreicher, a głównie wspominani już późniejsi przybysze do Krakowa: Jan Sadowski i Adam Honory Kirkor, przede wszystkim zaś najbliżej zaprzyjaźniony Izydor Kopernicki. Akademia zainicjowała swoją działalność w 1873 roku. Powołana już w roku 1872 dzięki staraniom galicyjskich uczonych i polityków, w oparciu o prężne i przygotowane środowisko umysłowe Krakowa i dorobek Towarzystwa Naukowego, stała się instytucją naukową o znaczeniu ogólnopolskim. Przekraczając granice zaborów, współorganizowała i wspomagała finansowo prace i publikacje naukowe z obszaru całego kraju, odgrywając przez długie, jeszcze międzywojenne lata integrującą rolę najważniejszego polskiego ośrodka naukowego. W powszechnej opinii wyznaczyła rolę, jaką nauka odegrać miała i odegrała dla zachowania „samoistnego bytu narodowego”. Jej pierwszym prezesem został bardzo przychylny Kolbergowi Józef Majer, sekretarzem zasłużony dla organizacji i działalności instytucji i równie mu życzliwy Józef Szujski. Statut zakładał powołanie trzech Wydziałów akademickich: I. Filologicznego, II. Historyczno-Filozoficznego i III. Matematyczno-Przyrodniczego. W ramach tych Wydziałów ukonstytuowały się komisje o dużych uprawnieniach autonomicznych1. Wszystkie skupiały uczonych, także spoza ścisłego kręgu Akademii, i były głównymi Statut Akademii, jej struktura wewnętrzna, fundusze i skład osobowy itd. zob. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności w Krakowie. Rok 1873”, Kraków 1874, s. 37 i nast. W obrębie Wydziału Filologicznego utworzono komisje: Bibliograficzną, Dla Historii Sztuki, Językową i Dla Badań w Zakresie Literatury i Oświaty w Polsce. W Wydziale Historyczno-Filozoficznym powstały: Komisja Historyczna, Prawnicza, Archeologiczna oraz Dla Filozofii, a w Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym – Komisja Fizjograficzna, Antropologiczna i Balneologiczna. O działalności Akademii zob. m.in. Pamiętnik piętnastoletniej działalności Akademii Umiejętności w Krakowie 1873–1888, Kraków 1889 (tam także statut AU w cz. II, s. 170–179); S. Smolka Akademia Umiejętności w Krakowie 1873–1893, Kraków 1894; S. Kutrzeba Polska Akademia Umiejętności 1872–1938, Kraków 1939; J. Hulewicz Akademia Umiejętności w Krakowie 1873–1918. Zarys dziejów, Wrocław 1958 i 2013; Materiały do powstania Akademii Umiejętności w Krakowie w roku 1873, oprac. i przygot. do druku D. Rederowa i K. Stachowska, Wrocław 1958, J. Dybiec Polska Akademia Umiejętności 1872–1952, Kraków 1993. 1 260 �ogniskami prac badawczych. Członkowie wybierani byli większością głosów, a dla członków zagranicznych wymagane było dodatkowo zatwierdzenie cesarza. Charakterystyczna przewaga reprezentacji humanistyki (Wydziały I i II) nad naukami ścisłymi i przyrodniczymi (Wydział III) wiązała się z przeświadczeniem kierownictwa Akademii, zwłaszcza Szujskiego i Majera, o prymacie tej pierwszej w sytuacji porozbiorowej Polski. Sytuacja ta nakładała na jedyną tego rodzaju instytucję naukową w kraju szczególny obowiązek dbałości o zachowanie tożsamości narodowej, o znajomość dawnej historii i piśmiennictwa, wiedzę o dziejach kultury, pietyzm dla języka, tradycji, zabytków i pamiątek, ale także „przyrodoznawstwa krajowego”. Obowiązek służby publicznej, związek prac Akademii z potrzebami i życiem społeczeństwa był nie tylko eksponowany, ale i skutecznie praktykowany przez cały czas jej działalności. Na corocznych otwartych dla publiczności posiedzeniach Akademii systematycznie ponawiano apele o włączanie się społeczeństwa w nurt jej działalności, m.in. poprzez nadsyłanie własnych prac i obserwacji, udział w konkursach, dostarczanie informacji i materiałów potrzebnych dla rozwoju badań w różnych dziedzinach. Zabiegano konsekwentnie o ponadzaborową integrację, koordynowanie rozproszonych wysiłków naukowych i pielęgnowanie kontaktów z nauką europejską poprzez wymianę publikacji i osobiste kontakty uczonych oraz udział w kongresach międzynarodowych. Za pierwszorzędne zadanie organizatorzy życia naukowego Akademii uważali współdziałanie społeczeństwa z „instytucją obdarzoną wolnością swobodnego rozwoju nauki w języku narodowym – dla potrzeb i czci narodowej”. A powołując się na doświadczenie „w dziejach narodu polskiego”, przestrzegali: […] nakazuje ono, aby korzystać z sposobności podanej przez Opatrzność, aby chwytać złotego ptaka sprzyjających okoliczności, aby nie odkładać na jutro pełnego rozwoju życia, bo korzystaniem z tego, co dzisiaj danym jest i dozwolonym, żyją i mocnieją zdrowe społeczeństwa1. Na publicznym otwartym posiedzeniu w maju 1874 roku prezes Majer, mówiąc o kierunkach badań działającej już Akademii, wyjaśniał: 1 [J. Szujski] Zdanie sprawy z ruchu naukowego Akademii Umiejętności od 4 maja 1874 r. podane przez sekretarza jeneralnego, „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1874”, Kraków 1875, s. 191 oraz 189–190. 261 �Do nich to należeć musi wszystko, co dotyczy duchowych i fizycznych kraju naszego właściwości, a zatem badanie jego dziejów politycznych i społecznych, literatury, sztuki i języka, jak niemniej jego właściwości geograficznych i fizjograficznych w najobszerniejszym rozumieniu, nie wyłączającym badań antropologiczno-etnologicznych. […] Naród dawno poczuwał, że trzeba mu regulatora, który by przyodziany należytą powagą, poruszał sprężyny pracy naukowej, niósł jej zachętę i pomoc, a luźne prace zbierał, prowadził i skupiał dla uwydatnienia ich skutku1. Obok prac naukowo-badawczych i wydawniczych Akademia prowadziła działalność muzealną, biblioteczną i archiwalną, a także szeroko zakrojoną wymianę publikacji z dziesiątkami instytucji, towarzystw i ośrodków naukowych w całej Polsce i w Europie. Według statutu działalność ta miała się opierać na uposażeniu ze skarbu państwa (rządu austriackiego i sejmu galicyjskiego), w praktyce jednak głównym źródłem finansowym stał się mecenat prywatny, który rozwinął się na niespotykaną dotąd w Polsce skalę. Darowizny przekazywano ze wszystkich trzech zaborów, głównie z Królestwa Polskiego, a także z emigracji. Pozwoliło to nie tylko na finansowanie działalności naukowo-badawczej, ale także na ufundowanie stypendiów i nagród. Kolberg –„literat w Krakowie, b[yły] członek Towarzystwa Naukowego [Krakowskiego]” – został jednym z pierwszych członków korespondentów Wydziału I Filologicznego dzięki staraniom Karola Mecherzyńskiego, dyrektora tego Wydziału, i Karola Estreichera, sekretarza, którzy 8 kwietnia 1873 roku pisemnie zgłosili jego kandydaturę. Wybory w ramach Wydziału odbyły się 6 maja tego roku z wynikiem pozytywnym, a kandydaturę Kolberga na członka korespondenta i kandydatury innych osób pretendujących do członkostwa ogłoszono publicznie już na otwartym dla publiczności posiedzeniu inauguracyjnym Akademii Umiejętności w dniu 7 maja 1873 roku2. Wybór ten został ostatecznie zatwierdzony 7 lipca 1873 roku Głos Józefa Majera, prezesa Akademii miany na publicznym posiedzeniu tejże, dnia 4 maja 1874 r. Pogląd ogólny na jej stan w r. 1873, „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1873”, Kraków 1874, s. 132 i 135. 2 Zob. Dwa pierwsze publiczne posiedzenia Akademii Umiejętności w Krakowie. I. Posiedzenie w przeddzień czterechsetnej rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika d. 18 lutego 1873 r. II. Posiedzenie inauguracyjne d. 7 maja 1873 r., Kraków 1873, s. 76. Zob. też „Rocznik Zarządu Akademii... Rok 1873”, s. 31, gdzie nazwisko Kolberga figuruje na liście „proponowanych do najwyższego zatwierdzenia” członków zagranicznych, korespondentów. Relację z tego 1 262 �na posiedzeniu walnym Akademii. Ponieważ autor Ludu nie posiadał obywatelstwa austriackiego, mógł w rzeczywistości zostać jedynie członkiem korespondentem zagranicznym. Zgodnie ze statutem wybór ten powinien zatwierdzić cesarz, sankcji cesarskiej Kolberg jednak nigdy nie otrzymał1. Nie wiadomo, dlaczego takiego zatwierdzenia nie przyznano i jakie względy na tym zaważyły. Brak zgody w przypadku innych uczonych wiązał się z działalnością patriotyczną, udziałem w powstaniu czy emigracją polityczną, a odpowiednie opinie w tej kwestii przysyłały do Wiednia władze pruskie lub rosyjskie. Nie prolongując ważności paszportu i pozostając formalnie obywatelem rosyjskim, Kolberg skazywał się na nieokreślony status i po kilku latach sam tak opisywał swoją sytuację, pisząc do bratowej Karoliny: „[...] teraz jestem tu poniekąd jakoby emigrantem”2. Dlaczego nie przedłużał paszportu mimo przypomnień Wilhelma3 ani też nie ubiegał się o obywatelstwo austriackie, nie wiadomo. Akademia nie brała jednak tego braku urzędowego zatwierdzenia pod uwagę i doceniając prace Kolberga, od początku włączała go w swoją działalność. Członkami Wydziału Filologicznego byli wówczas tacy uczeni i literaci jak historycy literatury – Stanisław Tarnowski i Karol Mecherzyński, dyrektor Teatru Krakowskiego – Stanisław Koźmian, pisarze – Ignacy Kraszewski, Aleksander Fredro oraz wcześniej wymieniani: Władysław Łuszczkiewicz, Karol Estreicher, Lucjan Siemieński i Józef Łepkowski, w większości znający dorobek Kolberga i wspierający jego cele. O pracy autora Ludu w ramach tego Wydziału brak jednak informacji, dostępne dokumenty nie potwierdzają też jego członkostwa w żadnej z Komisji Wydziału Filologicznego. Poświadczona jest jedynie jego współpraca w 1876 roku z Komisją Językową ukonstytuowaną w ramach tego Wydziału w marcu 1874 roku. posiedzenia oraz nazwiska kandydatów, m.in. na członków korespondentów, a wśród nich i Kolberga, podał też L. Siemieński (pseud.: Gerwazy) w Korespondencji czasopisna „Kłosy”. Z Krakowa, 9 maja, zamieszczonej w „Kłosach” 1873, T. XVI, nr 411, s. 319. Zob. też W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie…, s. 110. 1 Zob. Pamiętnik piętnastoletniej działalności… cz. II, s. 128 –130; tam w wykazie członków, w grupie członków korespondentów zagranicznych Akademii, „dla których najwyższe zatwierdzenie nie nadeszło”, zapisano: „Oskar Kolberg, literat w Krakowie, b[yły] członek Towarzystwa Naukowego, wybrany d. 7 lipca 1873 r. członkiem Wydziału Filologicznego, od r. 1873 członek Komisji Archeologicznej, zaś od r. 1874 także Komisji Antropologicznej”. 2 Brulion listu do Karoliny Kolberg z 15 IV 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 14. 3 Zob. m.in. list Wilhelma z 14 I 1873 r., tamże, s. 437. 263 �Wiązała się ona z pracą Kolberga o gwarze wielkopolskiej oraz z debatą o publikacji materiałów etnograficznych i dialektologicznych, o czym jeszcze będzie mowa. Bezpośrednio po ukonstytuowaniu się władz Akademii Kolberg rozpoczął starania o kontynuację mecenatu finansowego nad swoim dziełem, tj. o pozyskanie funduszu na druk II części Krakowskiego. W liście z 14 stycznia 1873 roku, powołując się na pomoc finansową udzieloną mu przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie na druk I części tej monografii, zwracał się do Akademii jako „spadkobierczyni moralnej tak opieki naukowej, jak i szafunków b. Towarzystwa Naukowego”, wyrażając nadzieję, że Akademia „nie zechce uchylić szczodrobliwej swej ręki od popierania i dalszych prac moich na polu etnografii krajowej”. Dołączał jednocześnie rachunek za dotychczasowy druk części II Krakowskiego, informując, że przewidywany koszt całego tomu będzie znacznie wyższy od poprzednich z powodu „druku mnóstwa w niej zawartych nut muzycznych, których złożenie nierównie od tekstu jest kosztowniejszym”1. Przedkładając Akademii w październiku 1873 roku egzemplarz „świeżo wydanego dzieła pt. Lud, seria VI”, o objętości dwukrotnie większej od wcześniejszych tomów, raz jeszcze wyjaśniał tę specyfikę książki i ponawiał swoją prośbę o dotację na nią „w nadziei życzliwej pomocy instytucji skorej zawsze do popierania wszelkiego rodzaju usiłowań naukowych”2. Prośba Kolberga spotkała się ze zrozumieniem i akceptacją i odtąd Akademia systematycznie udzielała mu subwencji w wysokości 300–500 florenów za tom, zwiększając ją dopiero w dwu ostatnich latach jego życia do 1000 florenów. Do spraw 1 List do Akademii Umiejętności z 14 I 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 435. Rachunek ten, zachowany jako alegat do cytowanego listu (Arch. Nauki PAN i PAU, rkp. PAU I – 12, nr 46), wymienia sumę 580 zł reń. za druk części tomu w nakładzie 800 egzemplarzy oraz 200 zł reń. 30 centów za papier. W. Bieńkowski mylnie podaje te kwoty jako całkowity koszt tomu (w pracy Kolberg w Krakowie…, s. 111). W rzeczywistości wyniósł on za całą książkę we wspomnianym nakładzie 1390 fl. (zob. notatki Kolberga w sporządzonym przez niego Wykazie tek rękopiśmiennych, w: Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, aneks 12, s. 749, przypis *14; Kolberg zakładał w cytowanym liście, że koszt może wynieść około 1200 fl. za druk i papier). Złoty reński to srebrna moneta cesarstwa austriackiego tożsama z florenem (i guldenem). 2 List do Akademii Umiejętności z [22] X 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 464. Taką datę dzienną nosi brulion tego listu (BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 1) i nota na oryginale wpisana nieznaną ręką: „Otrzymano dnia 22 paźdz. 1873”. Ponadto oryginał opatrzony jest adnotacją prezesa Majera: „Do zasiłku w ilości 400 [!] do 500 fl. zobowiązywało Akad[emię] jeszcze zobowiązanie Tow[arzystwa] Nauk[owego], d. 23 paźdz. 1873. J. Majer”. 264 �finansowych badacza i jego kłopotów z materialnym podołaniem swojemu przedsięwzięciu trzeba będzie jeszcze wracać. Już w trakcie wyboru na członka korespondenta Wydziału Filologicznego Akademii otrzymał Kolberg propozycję włączenia się w skład Komisji Archeologicznej, powołanej w Wydziale II Historyczno-Filozoficznym na wniosek Józefa Łepkowskiego uchwałą z dnia 5 kwietnia 1873 roku. O zaproszeniu do grona członków Komisji zawiadomił go oficjalnie Józef Łepkowski w liście z 22 kwietnia 1873 roku, informując, że dotyczy ono „udziału w czynnościach w kierunku studiów etnograficznych”1. Komisja powstała w wyniku rozdzielenia zadań i prac Oddziału Archeologii i Sztuk Pięknych działającego w Towarzystwie Naukowym od 1851 roku na dwa kierunki: badania archeologiczne i studia nad zabytkami sztuki oraz odpowiadające im dwie Komisje: Komisję Sztuki (w Wydziale I Filologicznym) i Komisję Archeologiczną (w Wydziale II Historyczno-Filozoficznym). O tej drugiej orzeczono: […] w wydziale 2-gim istnieć powinna Komisja Archeologiczna w celu badań archeologii kościelnej i domowej, wykopalisk, sfragistyki, numizmatyki, runografii itd., także w sprawie udzielania orzeczeń, jakich by wymagało krytyczne roztrząsanie wychodzących w tym zakresie dzieł, oraz w myśli opiekowania się istniejącym muzeum. Pierwszą czynnością owej Komisji byłoby już to pokończenie, już to dalsze prowadzenie spraw i prac przez b[yły] Oddział Archeologii i Sztuk Pięknych w Towarzystwie Naukowym przedsiębranych, a następnie podjęcie w tym kierunku nowych […]2. Na posiedzeniu w dniu 24 kwietnia 1873 roku, konstytuującym Komisję z przewodniczącym Józefem Łepkowskim i określającym jej główne zdania, poświadczono członkostwo Kolberga, które zgodnie ze statutem wcześniej zatwierdził Wydział3. Obok niego w grupie wówczas przyjętych w skład Komisji Archeologicznej członków przybranych znaleźli się także badacze List J. Łepkowskiego z 22 IV 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 450; tam mowa o uchwale Komisji w sprawie członkostwa, m.in. Kolberga, podjętej 19 kwietnia i zatwierdzonej przez Wydział 21 kwietnia. 2 „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Hist.-Filozof.”, T. I, Kraków 1874, s. IV–V [XII–XIII] (Posiedzenie Wydziału dnia 5 IV 1873 r.). 3 Zob. tamże, s. VII [XV] (Posiedzenie Komisji Archeologicznej dnia 24 IV 1873 r.) oraz „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1873”, s. 122–123, a także Pamiętnik piętnastoletniej działalności Akademii…, cz. II, s. 138. 1 265 �wkrótce blisko współpracujący z Kolbergiem: Jan N. Sadowski, Izydor Kopernicki, Michał Sołtan i wybrany równocześnie na sekretarza Komisji Piotr Umiński (1830­–1906), numizmatyk i kolekcjoner, także sekretarz Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. Członkami Komisji byli też Adam Honory Kirkor, Władysław Łuszczkiewicz, Aleksander Kremer i Józef Friedlein. Do najważniejszych zadań Komisji miało należeć systematyczne rejestrowanie znalezisk archeologicznych, a następnie przygotowanie cyklicznego wydawnictwa obejmującego wykaz zabytków przedhistorycznych na ziemiach polskich (zwany roboczo „spisem wykopalisk”), w którym miały być publikowane zebrane dotąd materiały do mapy archeologicznej ziem polskich. Program badań obejmował też różnorodne prace wykopaliskowe (m.in. Kirkora, Umińskiego i Sadowskiego w najbliższej okolicy Krakowa i na Rusi Czerwonej, Kirkora na Podolu galicyjskim i na Pokuciu) oraz omawianie ich przebiegu i wyników na kolejnych posiedzeniach. Kolejnym zadaniem miało być uporządkowanie i skatalogowanie zbiorów archeologicznych Akademii oraz rozbiór i omawianie publikacji naukowych dotyczących tej dziedziny1. Później Komisja miała zająć się także zbieraniem i badaniem materiału epigraficznego, tj. oryginalnych dawnych napisów wyrytych lub wymalowanych na twardym materiale (kamieniu, metalu, glinie), zwłaszcza starszych, począwszy od średniowiecza poprzez renesans do XVII wieku, gdyż te były najbardziej zagrożone zniszczeniem i zatarciem2. Epigrafika, zainicjowana jeszcze w krakowskim Towarzystwie jako nowa dyscyplina badawcza, miała być przydatna m.in. dla uchwycenia procesów i zmian językowych, geografii dialektów, znajomości pisma i jego typów. Komisja Archeologiczna kontynuowała program i w zasadzie przejęła do realizacji zadania nakreślone w Oddziale Archeologii i Sztuk Pięknych Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. W jej działalności, podobnie jak w Towarzystwie, podnoszona była wysoka ranga archeologii jako nauki 1 Zob. też Pamiętnik piętnastoletniej działalności…, cz. I, s. 110–116, gdzie omówienie programu badań Komisji. 2 Sekcja Epigrafiki Polskiej pod kierunkiem I. Polkowskiego wymieniana jest w źródłach dopiero w roku 1877 (zob. m.in. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1877”, Kraków 1878, s. 51; w dwu rocznikach poprzednich z lat 1875 i 1876 figuruje z adnotacją: „obecnie organizująca się”, zob. odpowiednio s. 62 i 68). Od roku 1874, kiedy to Komisja Archeologiczna podzieliła się na sekcje, funkcjonowały w jej ramach trzy inne: Sekcja Wykopalisk pod kierunkiem A.H. Kirkora, Encyklopedii Starożytności Polskich z przewodniczącym A. Kremerem i Muzealna pod kierunkiem W. Seredyńskiego (zob. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1874”, Kraków 1875, s. 114). 266 �i jej ważna rola w podtrzymywaniu poczucia tożsamości narodowej. Zainteresowanie materialnymi „starożytnościami”, potrzeba i postulat badania dawnej przeszłości, korzeni i przedpiśmiennej historii narodu nabierały szczególnego znaczenia wobec jego zagrożonego bytu. Obok prac starożytników–specjalistów na dużą skalę upowszechniło się kolekcjonerstwo prywatne amatorów i koneserów zabytków przeszłości, a kolejne znaleziska skłaniały do fachowego dyskursu o ich dawności, o przedhistorycznej przeszłości i metodach jej badania. Formułowano zasady metodycznego gromadzenia i porządkowania znalezisk, ich ochrony i inwentaryzacji, określania wieku i interpretacji historycznej, naukowego rozpoznawania starożytności człowieka i jego kultury. Z czasem już nie tylko romantyczny kult dawnego rodowodu i postawa patriotyczna były inspiracją dla archeologii, stopniowo wdrażano ją w ramy i metody procedur naukowych, wyznaczających rzetelne badania w duchu pozytywizmu. Stała się też dyscypliną uniwersytecką wraz z utworzeniem w 1866 roku poświęconej jej pierwszej katedry na Uniwersytecie Jagiellońskim, wtedy jeszcze tymczasowej, od 1874 roku stałej, kierowanej przez Józefa Łepkowskiego, także przewodniczącego Komisji Archeologicznej. Przedmiot badań kontynuowanych w Akademii pojmowano bardzo szeroko i traktowano interdyscyplinarnie, dostrzegając ścisłe związki między archeologią, antropologią, historią sztuki i historią kultury1. Dla wszechstronnego podejmowania tej problematyki w prace Komisji Archeologicznej zaangażowani byli nie tylko specjaliści w dziedzinie archeologii (jak J. Łepkowski, A.H. Kirkor, J.N. Sadowski) i antropologii (J. Majer, I. Kopernicki), ale i koneserzy–zbieracze zabytków starożytniczych (P. Umiński), historycy sztuki (W. Łuszczkiewicz i J. Kremer), architekci (T. Żebrawski, F. Pokutyński), artyści i jednocześnie znawcy kultury materialnej (J. Kossak), bibliotekarze i bibliofile (K. Estreicher, W. Seredyński)2. Kolberg, uprawiający działalność „w kierunku studiów etnograficznych”, jak to określił Łepkowski w cytowanym wyżej liście, był więc pożądanym członkiem w tym gronie, gdyż jego ludoznawcze zainteresowania i prace wiązały się z bliskimi także archeologii naukami historycznymi. Prowadząc 1 Zob. J. Chochorowski Między archeologią, antropologią i prehistorią – krakowskie środowisko naukowe w początkach działania Akademii Umiejętności (1873–1893) wobec problemu pochodzenia człowieka i jego kultury, „Historyka. Studia metodologiczne” 2016, T. 46, s. 304–325. W artykule tym (s. 304–343) autor omawia stan, zadania i cele oraz związki ówczesnej archeologii i antropologii w początkowych pracach obu Komisji poświęconych tym dyscyplinom. 2 Por. też W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 67. 267 �systematyczne badania terenowe i studia nad kulturą ludową różnych regionów Polski, stykał się także z tymi zagadnieniami i mógł żywo włączać się w prace Komisji. Jego warsztat badawczy również od strony praktycznej okazywał się przydatny dla nauk pokrewnych, m.in. dla archeologii. Z drugiej strony uczestnictwo w pracach Komisji Archeologicznej umożliwiało mu bezpośredni kontakt z uczonymi i wgląd w ich prace, orientację w literaturze przedmiotu i bieżącym ruchu wydawniczym, udział w toczących się dysputach, wymianę informacji i opinii. A to z kolei przyczyniło się do wykorzystania wiadomości i wyników badań archeologicznych w kolejnych tomach Ludu. Już na drugim posiedzeniu Komisji w dniu 23 maja 1873 roku powierzono Kolbergowi zadanie specjalne, o którym w sprawozdaniu z tego posiedzenia zapisano: Przewodniczący Komisji [tj. Łepkowski] ze względu na coraz częściej powtarzające się po różnych pismach zarzuty o podrabianie i fałszowanie podań i legend o Krakowie oraz o jego uroczystościach wzywa członka Kolberga do rozczytania się w takowych i zbadania, a następnie orzeczenia, o ile te są autentycznymi lub też bezzasadnymi”1. Problematyka ta była Kolbergowi dobrze znana i świeża; w części I Krakowskiego wydanej w 1871 roku zamieścił w opisie kraju szereg podań i legend związanych z Krakowem i jego bliską okolicą, a także obszernie opisywał doroczne zwyczaje zarówno ludu wiejskiego spod Krakowa, jak i mieszczańskie, właściwe tylko dla mieszkańców tego miasta, jak np. emaus, rękawka, konik zwierzyniecki. W swoich rozległych kwerendach sam natrafiał na różnego typu źródła dotyczące dawnych tradycji podaniowych i uroczystości obchodzonych w cyklu rocznym. Zachowały się liczne materiały, notatki i wskazówki bibliograficzne z tego zakresu wykorzystane w różnym stopniu w monografii. W Krakowskiem przywołuje Kolberg zarówno źródła sobie współczesne, jak i dawniejsze, cytując je lub w różnej formie odwołując się do nich. I tak przytacza podania i legendy z prac Józefa Mączyńskiego, Ambrożego Grabowskiego, Józefa Łepkowskiego, z dawnych kronik i druków ulotnych, z kalendarzy krakowskich, czasopism systematycznie publikujących opisy ważnych dla tradycji miejsc 1 Posiedzenie Komisji Archeologicznej dnia 23 V 1873 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Hist.-Filozof.”, T. I, Kraków 1874, s. XXI–XXII. 268 �i sławnych czy legendarnych postaci oraz przywiązanych do nich podań i legend1. W trakcie tej pracy, gromadząc bogaty i cenny materiał z literatury, sam nie ustrzegł się potknięć. Jednym z nich było np. było potraktowanie jako dokumentu falsyfikatu Konstantego Majeranowskiego, tj. tekstu o święconem w zamożnym mieszczańskim domu przedstawionego jako list z XVI wieku2. Wątpliwa wiarygodność tworów Majeranowskiego i innych podobnych fabrykatów dała początek dyskusjom na temat autentyczności powszechnie publikowanych, często bez należytego krytycyzmu, materiałów. I tak np. toczyła się wówczas dysputa na temat wieku i genezy konika zwierzynieckiego (Lajkonika), prowadzona m.in. w krakowskim „Czasie” i warszawskich „Kłosach” w 1872 roku3. Kolberg żywo się tym zagadnieniem interesował, gromadził notatki na ten temat z prasy, a także sam poszukiwał informacji źródłowych, m.in. w dokumentach cechu włóczków, tj. flisaków, uczestników tego dawnego zwyczaju, oraz w relacjach wspomnieniowych krakowian. Relację taką przekazał mu w liście 27 czerwca 1873 roku, a więc już po powierzeniu Kolbergowi zajęcia się podaniami i zwyczajami krakowskimi w Komisji Archeologicznej, Karol Mecherzyński, sekretarz Wydziału Filologicznego Akademii (od 21 XII 1872 roku), filolog związany od urodzenia z Krakowem4. Tak więc własne zainteresowania i prace Kolberga spotykały się z prowadzonymi w ramach Komisji i na odwrót, a przeplatając się, służyły zarówno autorowi Ludu, poszerzając jego bazę źródłową, jak i badaniom Akademii, wzbogacając je o materiał pozyskany w eksploracjach terenowych i studiach własnych Kolberga. Przegląd wykorzystanych przez Kolberga w tym zakresie prac przynoszą przypisy źródłowe dotyczące głównie rozdziałów „Kraj” i „Zwyczaje”, zamieszczone w tomie 73/III DWOK na s. 107–125 i 138–165. Zob. też obszerną bibliografię Kolberga przywoływaną w siedmiu tomach Krakowskiego (T. 5–8 i T. 73/I–73/III DWOK), a zebraną w tomie 73/III. 2 [K. Majeranowski, pseud.:] Pielgrzym z Tenczyna Święcone wielkanocne, „Pszczółka Krakowska” 1822, T. 2, s. 8–16 (przedruki, m.in. w: Ł. Gołębiowskiego Ludzie polskim…, s. 305–309 oraz w „Przyjacielu Ludu” 1837, R. 3, T. 2, nr 39). Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 369–373 i odpowiedni przypis źródłowy w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 170–171 oraz E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga…, (DWOK T. 73/I), s. XXXVIII. 3 Rekapitulacja koncepcji na temat genezy Lajkonika por. też F. Gawełek Konik zwierzyniecki, „Rocznik Krakowski” T. XVIII: [1919], s. 144–154 (cały art. s. 129–181). Zob. też Ł. Olszewski Lajkonik. Legenda i tradycja, Kraków 2009. 4 Zob. list K. Mecherzyńskiego z 27 VI 1872 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 422– –423. Zob. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/1), s. XXXVIII. 1 269 �Do innych działań Kolberga w ramach Komisji należał udział w re­ jestracji miejscowości, w których odkryto zabytki wykopaliskowe, pro­ wadzonej na potrzeby mapy archeologicznej, której koncepcja była autorstwa Łepkowskiego. Współpracował w tym zakresie z Kirkorem, Łepkowskim, Kopernickim i Sadowskim 1. Ze wszystkimi czterema badaczami był blisko zaprzyjaźniony i spotykał się z nimi często; tym bardziej więc praktyką naturalną była wymiana informacji na temat znalezisk archeologicznych, obserwowanych w trakcie własnych podróży, i wiadomości pozyskanych w Komisji, tak przecież uprawniona w pracach naukowych. Uczestniczył też Kolberg w dyskusjach nad sprawozdaniami z badań oraz nad omawianymi dziełami archeologicznymi i z dziedzin pokrewnych, w czym także w naturalny sposób dzielił się swoją erudycją i wynikami ciągłych penetracji i studiów w Bibliotece Jagiellońskiej i lwowskim Ossolineum. Według Bieńkowskiego brał także udział w zbieraniu zabytków epigrafiki polskiej od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku, a także przekazał Komisji swoje materiały dotyczące mitologii 2. Zainteresowanie autora Ludu archeologią i kontakt z bieżącym dorobkiem badawczym tej dyscypliny znalazły swoje odbicie w kolejnych mono­ grafiach regionalnych3. Obok materiałów etnograficznych i folklorystycznych, które stanowią zawsze zrąb źródłowy tomów Ludu, zamieścił w nich szereg wiadomości o ówczesnych pracach wykopaliskowych i znaleziskach archeologicznych, a nawet niekiedy i własne wywody czy komentarze do­ tyczące tych zagadnień. Podobnie jak informacje historyczne i fizjograficzne podawał je przeważnie przy charakterystyce ogólnej omawianego obszaru, 1 Zob. W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 68 oraz W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia…, s. 13. Zob. też B. Schnaydrowa Mapa archeologiczna Józefa Łepkowskiego, geneza i okoliczności jej powstania, „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie”, R. 25: 1980, s. 198–202. 2 Zob. W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 68 oraz W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia…, s. 13. Przekazane Komisji materiały mitologiczne to prawdopodobnie rękopis Kolberga pt. Potęgi nadprzyrodzone w wyobraźni Mazurów Pruskich. Studium mytologiczne według [Maxa Polluxa] Toeppena skreślił […] (BN PAU i PAN, sygn. 3572), stanowiący dokonany przez niego przekład fragmentu pracy Toeppena pt. Aberglauben aus Masuren…, której recenzję opublikował w 1868 roku (zob. wyżej, s. 211, przyp. 2). Przekład ten włączył Kolberg po niewielkim przeredagowaniu do swojego rękopisu Mazur pruskich (DWOK T. 40, s. 52–82). 3 Jako pierwszy poruszył ten problem T. Malinowski w artykule Archeologia w dziełach Oskara Kolberga, „Lud” T. XLII: 1956, s. 446–453. 270 �tj. w rozdziale „Kraj”, wiążąc je z opisywanymi miejscowościami i konkretnymi obiektami czy zabytkami z tego terenu. Szereg danych z zakresu archeologii odnajdujemy także w przypisach do tekstu, zwłaszcza zebranych na końcu książki. Powołuje się w nich Kolberg (lub w różnym zakresie cytuje) na prace Józefa Łepkowskiego, Franciszka M. Sobieszczańskiego, Aleksandra Przeździeckiego, Adama H. Kirkora, artykuły, doniesienia i wiadomości z czasopism („Wiadomości Archeologicznych”, „Czasu”, „Biblioteki Warszawskiej”, „Kłosów” itd.). Badający to zagadnienie Tadeusz Malinowski stwierdzał: Dużą zasługą Kolberga jest zinwentaryzowanie wielkiej liczby stanowisk archeologicznych rozsianych po wielu dzielnicach Polski i Rusi. […] Drugą wielką zasługą Kolberga jest fakt zebrania w swych pracach ogromnego materiału bibliograficznego, odnoszącego się do odkryć archeologicznych, a zagubionego często w rozmaitych zapomnianych, trudno dostępnych publikacjach i czasopismach. Śmiało rzec można, że prace Kolberga są niezastąpionym źródłem materiałowym dla wszelkiego rodzaju monografii powiatowych archeologicznych, przygotowanych w wielu ośrodkach naukowych w Polsce1. Autor uważał, że ten niewykorzystany przez archeologów materiał nie tylko może stanowić źródło dla różnego rodzaju monografii lokalnych, ale także przynosi nieznane późniejszym badaczom, cenne przyczynki do dziejów archeologii polskiej, a niejednokrotnie nawet informacje o dawnych odkryciach ocalałe jedynie na kartach tomów Kolberga. Dla przykładu ilustrującego zainteresowanie Kolberga odkryciami archeologicznymi można przywołać fakt, że w Krakowskiem sięgnął on nie tylko do prac J. Łepkowskiego, K. Rogawskiego czy A.H. Kirkora, do wiadomości z publikacji Towarzystwa Naukowego czy Akademii lub rozsianych w prasie2, ale podjął próbę krótkiego omówienia aktualnych badań i ich wyników w okolicy Krakowa. Dokonał także wręcz wątpliwego merytorycznie zabiegu, zamieszczając w przypisie do części IV monografii krakowskiej obszerny wyciąg, prawdopodobnie we własnym przekładzie, z artykułu francuskiego archeologa, L.F.A. Maury’ego, zamieszczonego w „Revue des Deux Monde” z 1868 roku, a poświęconego dziejom badań archeologicznych w Babilonie T. Malinowski Archeologia …, s. 451. Zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 441–481 (Bibliografia. Prace cytowane i odnotowane przez Kolberga). 1 2 271 �i Niniwie1. Sięgając w swoich ludoznawczych pracach po informacje z zakresu archeologii, wyrażał własne stanowisko wobec przydatności dla nich dziedzin pokrewnych etnografii, a jednocześnie nawiązywał do idei badaczy starożytników skupionych w kręgu Akademii, według której badając teraźniejszość kultury, nie można pominąć jej przeszłości, także najodleglejszej, utrwalonej m.in. w zachowanych śladach materialnego dziedzictwa epoki przedchrześcijańskiej2. Znaczniejszy niż w Komisji Archeologicznej był udział Kolberga w działalności Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności3. O jej powołaniu postanowiono na wniosek złożony przez A. Biesiadeckiego na posiedzeniu Wydziału III Matematyczno-Przyrodniczego w październiku 1873 roku. Jako osobna Komisja w ramach tego Wydziału ukonstytuowała się później, bo dopiero 23 marca 1874 roku oraz w trakcie następnych posiedzeń 16 maja i 27 czerwca tego roku, kiedy też zarysowany został ogólny program jej prac 4. Zwłoka wynikała z potrzeby porozumienia się z Komisją Archeologiczną co do zakresu badań, w dużej mierze pokrywających się ze sobą. Głównym inicjatorem wyłonienia Komisji Antropologicznej w ramach Wydziału III był obok Józefa Majera Izydor Kopernicki. Pierwszy z badaczy pełnił funkcję jej prezesa od początku do 1894 roku, drugi sekretarzował Komisji od 1875 do 1891 roku, formułując dla niej naukowy program badań. Dzięki rozległej wiedzy i swoim szerokim i wszechstronnym zainteresowaniom Kopernicki stał się niezwykle Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 352 oraz 355–362, a także przypisy źródłowe do tych tekstów w tomie 73/III DWOK, s. 436–437. Przytaczając tekst Maury’ego, Kolberg błędnie podał tytuł czasopisma: „Revue Contemporaine”. 2 Pisał o tym m.in. we wstępach do swoich monografii, np. do cz. IV Krakowskiego (DWOK T. 8), na s. XI w 1875 r. i do cz. II Radomskiego (DWOK T. 21), na s. V w 1888 r. 3 O działalności Komisji Antropologicznej zob. Pamiętnik piętnastoletniej działalności… cz. I, s. 197–209, Materiały do powstania Akademii…, s. 89–91, W. Bieńkowski Badania etnograficzne Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Komisji etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności, „Lud” T. 51: 1967, s. 71–75, E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Warszawa 1982, s. 140–226, J. Chochorowski Między archeologią, antropologią i prehistorią…, s. 328–333. 4 Zob. Posiedzenie Wydziału dnia 20 X oraz Posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 23 III, 16 V i 27 VI 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. I, s. XXVIII oraz s. LIV–LVI, LXVI–LXXXIV, LXXXVIII–XCV. 1 272 �zasłużonym, aktywnym i twórczym organizatorem i uczestnikiem prac Komisji, nadając jej rangę instytucji o zasięgu europejskim 1. Kolberg znalazł się od początku w gronie członków przybranych Komisji Antropologicznej (razem z J. Sadowskim i P. Umińskim), której skład podany został już na pierwszym posiedzeniu, 23 marca 1874 roku2. Wśród członków Komisji znalazło się też wielu wymienianych już uczonych, z którymi zetknął się Kolberg wcześniej, m.in. J. Szujski, J. Łepkowski, W. Łuszczkiewicz, A.H. Kirkor, T. Żebrawski. W gronie tym byli także przedstawiciele medycyny, fizyki, nauk przyrodniczych (lekarze: A. Baraniecki i L. Teichmann, fizyk i meteorolog S. Kuczyński). W organizującej się Komisji dokonano podziału na trzy (pierwotnie dwie) Sekcje: 1. Archeologiczno-Antropologiczną, 2. Antropologiczną „w ściślejszym rozumieniu” (tj. antropologii fizycznej) i 3. Etnologiczną, z wyznaczonym dla nich zakresem badań. Zaraz po ukonstytuowaniu się Komisja ogłosiła Program badań antropologicznych, w którym znalazła się też problematyka etnograficzna. Opracowanie programu uznano od początku za zadanie pierwszoplanowe, „ażeby zarysowały się wyraźniej granice działania każdej Sekcji, w wielu razach zachodzące na siebie, żeby prócz tego uwidocznił się stosunek do Komisji Archeologicznej, spotykającej się z Antropologiczną w przedmiocie badań przedhistorycznych”. W programie wyznaczono trzy podstawowe kierunki prac odpowiadające zakresowi wydzielonych Sekcji: 1 Izydor Kopernicki (1825–1891), lekarz, antropolog, etnograf, po studiach w zakresie medycyny na uniwersytecie kijowskim pracował jako lekarz wojskowy, m.in. w czasie wojny krymskiej. Brał udział w powstaniu styczniowym i był więziony przez Austriaków w Ołomuńcu. Po uwolnieniu, w czasie wieloletniej tułaczki emigracyjnej przebywał m.in. w Paryżu, gdzie studiował antropologię, anatomię i fizjologię. Następnie na uniwersytecie w Bukareszcie zorganizował nauczanie anatomii i stworzył Muzeum Anatomiczne. W roku 1871 powrócił do kraju i osiadł w Krakowie na zaproszenie Józefa Majera, lecz status emigranta i uczestnika powstania utrudniały mu znalezienie odpowiedniej posady. Do roku 1888 pracował w półroczu letnim zarobkowo jako lekarz zdrojowy w Rabce, potem w Marienbadzie, a w półroczu zimowym zajmował się pracą naukową. W roku 1876 nostryfikował na UJ swój dyplom w zakresie nauk lekarskich, w 1878 uzyskał tam habilitację z antropologii, a w 1886 roku jako pierwszy na ziemiach polskich otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego antropologii. Poza nauczaniem działał w kilku komisjach Akademii, której był członkiem korespondentem od 1877 roku, członkiem czynnym od 1887 roku. Jako sekretarz Komisji Antropologicznej przyczynił się do intensyfikacji jej prac i ich wysokiego poziomu naukowego. Był autorem wielu publikacji z zakresu antropologii i archeologii w języku polskim i w językach obcych, zajmował się także badaniami ludoznawczymi, m.in. nad folklorem Górali karpackich i Cyganów polskich. Był uczonym o europejskiej sławie; uważany jest za twórcę podstaw antropologii polskiej. 2 Zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. 1, s. LV – LVI. 273 �Badać nam należy człowieka: I. pod względem najdawniejszych śladów jego pobytu w naszym kraju; II. pod względem jego cech fizycznych, odznaczających właściwość szczepową, plemienną i narodową; III. pod względem właściwości jego duchowych, stosunków społecznych, zwyczajów i obyczajów. Pod I-szym względem badania odnosić się muszą do czasów przedhistorycznych; pod II-gim wiadomości zbierać wypadnie z fizycznych poszukiwań właściwości ludów obecnie zamieszkałych lub zabytków pozostałych z czasów historycznych w całym obszarze kraju; pod III-im – ich właściwości duchowych, zwyczajów i obyczajów1. Już w tym zarysie programu widoczne jest odbicie ówczesnego poglądu o bliskim związku wiedzy o człowieku z przyrodoznawstwem. Antropologię traktowano wtedy bardzo szeroko, jako naukę o człowieku w ogóle, lokując ją jako dziedzinę na pograniczu nauk humanistycznych i przyrodniczych. Mieściła się wówczas w tym ujęciu antropologii także etnografia. Pod wpływem nauki europejskiej, m.in. prac przedstawiciela ewolucjonizmu, E.B. Tylora, i w duchu pozytywizmu próbowano wówczas przenieść metody badań przyrodniczych do nauk humanistycznych. Stąd usytuowanie etnologii w Komisji Antropologicznej Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii. Z kolei częste pokrywanie się przedmiotu badań w obu Komisjach – Antropologicznej i Archeologicznej – prowadziło w praktyce do tego, że szereg prac realizowano i finansowano wspólnie; szczególnie dotyczyło to badań wykopaliskowych i związanej z nimi inwentaryzacji stanowisk archeologicznych. Tak też organizowane były niektóre wyprawy naukowe, podejmowane „w kierunku badań przedhistorycznych” w latach siedemdziesiątych2. W podzielonej na Sekcje Komisji Antropologicznej przewodniczącym Sekcji I został geolog A. Alth, sekretarzem – archeolog A.H. Kirkor, Sekcji II przewodniczył anatomopatolog L. Teichmann, sekretarzował I. Kopernicki. Kierowanie Sekcją III – Etnologiczną powierzono w maju 1874 roku Tamże, s. LXVI–LXVII. Przedstawiony przez J. Majera Program badań antropologicznych opublikowany jest tamże, s. LXVII–LXXXIII. 2 Zob. J. Szujski Zdanie sprawy z ruchu naukowego Akademii Umiejętności od 3 maja 1877 roku, podane przez sekretarza jeneralnego, „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1877”, Kraków 1878, s. 124. W sprawozdaniu tym zapisano: „W kierunku badań przed­ historycznych Komisja Antropologiczna jednoczy się z Archeologiczną; spólnym też staraniem zarządzone były wycieczki naukowe odbyte przez pp. Przybysławskiego, Kirkora tudzież Kopernickiego”. 1 274 �Kolbergowi, sekretarzem został J.N. Sadowski1. Już w czerwcu tego samego roku w Sekcji Etnologicznej gotowa była jako jedna z pierwszych jej inicjatyw opracowana przez Sadowskiego Instrukcja do badania właściwości ludowych2. Obejmowała ona osiem działów głównych: A. Nazwa badanej ludności, jej charakter i granice rozsiedlenia, B. Gwara, C. Poe­ zja, muzyka, taniec, D. Przysłowia, gadki (klechdy), zagadki, oracje, podania, E. Obrzędy i uroczystości, F. Ubiór i stroje, G. Mieszkania, H. Narzędzia. W każdym dziale znalazły się zwięzłe wyliczenia wyznaczonych do obserwacji i opisu problemów, zjawisk, zachowań, obiektów, przy czym zwraca uwagę nacisk, z jakim zaleca się „wierne spisanie wszystkich pieśni bez najmniejszej zmiany i ogładzenia” oraz zapis dosłowny opowieści i oracji, a także relacji o obrzędach i zwyczajach, „choćby to było nie tylko dziwacznym, ale nawet zupełnie niezrozumiałym” i bez względu na powtarzanie się treści. Program ten, opracowany przez archeologa Sadowskiego, zbliżony jest wyraźnie do Kolbergowskiego, przedstawionego w Liście otwartym z 1865 roku i realizowanego w Ludzie. Wspólne jest przede wszystkim założenie główne, tj. opis etnograficzny określonego obszaru, regionu jako składowej obrazu całego kraju w ujęciu panoramicznym. Wpływ idei i wzoru monografii Kolberga na środowisko Komisji Antropologicznej, wręcz na całe pokolenie badaczy, okazał się trwały i miał dominować do końca XIX wieku. Do programu badań ujętego w Instrukcji dokładał Kolberg swoje dalsze istotne postulaty. Wkrótce po jej ogłoszeniu, na styczniowym posiedzeniu Komisji Antropologicznej w 1875 roku, na jego wniosek jako przewodniczącego Sekcji Etnologicznej zatwierdzono uchwałę „dotyczącą wydawania częściowo badań etnograficznych popartych dołączeniem wizerunków typów ludowych, strojów, sprzętów itd., o ile można najstaranniejszych, a w każdym razie najwierniejszych”. Przychylono się też do propozycji Kolberga, by dla realizacji tego zdania, odpowiadającej „ścisłym wymogom nauki”, zwrócić się do znanych w kraju osób posiadających zbiory ikonograficzne z prośbą o ich użyczenie „czasowo do naukowego użytku”. Umożliwiłoby to wydawanie zeszytów obejmujących „umiejętny opis pewnej 1 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 16 V 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. I, s. LXVI. 2 Tamże, na s. XC–XCV oraz w osobnej odbitce: Kraków 1874. 275 �grupy etnograficznej, z dołączeniem wizerunków w drzeworytach, litografiach, chromolitografiach, a w razie potrzeby i nut muzycznych”. Przenosił Kolberg w ten sposób na grunt Akademii swoją programową koncepcję, w myśl której od początku działalności doceniane było dla etnografii znaczenie źródłowe dokumentacji ikonograficznej i muzycznej. Jednocześnie była to próba wykorzystania rycin ze zbiorów prywatnych i muzealnych za pośrednictwem Akademii do prac etnograficznych. Na tym samym posiedzeniu zobowiązywał się Kolberg konkretnie do porozumienia się w sprawie rycin z W. Dzieduszyckim, dyrektorem Muzeum Przyrodniczego we Lwowie, i z J. Kossakiem1, mieszkającym w Krakowie. Rok później w liście do Akademii, zdając sprawę ze swojej podróży na Pokucie i Bukowinę, informował, że w Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie sporządził listę „wszelkich posiadanych przezeń akwarel, rycin i obrazów olejnych przedstawiających typy i sceny ludowe” i że podobny spis przygotował w muzeum Zakładu Ossolińskich2. Dołączył oba do swojego listu, wyrażając przeświadczenie, że „dostarczą one […] wątku do wygotowania obszernego i systematycznie ułożonego katalogu ubiorów na całym obszarze Polski”. Zawiadamiał też, że oba muzea posiadają znaczny zbiór fotografii „przedstawiających ubiory ludu, widoki wsi i cerkwi itp., których kopii na żądanie Akademii jak najchętniej udzielą na użytek etnografii”. Gromadzeniem ikonografii był więc żywo zainteresowany nie tylko ze względu na jej znaczenie dokumentacyjne dla monografii regionalnych własnych i innych autorów z Akademii, ale także w związku z dalekosiężnym planem opracowania albumu polskich strojów ludowych. Instrukcja przygotowana przez Sadowskiego w 1874 roku pomyślana była jako przewodnik w badaniach terenowych dla współpracowników i korespondentów, często amatorów w dziedzinie etnografii, którzy 1 Zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 13 I 1875 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, Kraków 1875, s. VIII–IX. Już na kolejnym posiedzeniu Kolberg mógł przekazać informację, że Kossak obiecał udostępnienie swoich zbiorów Komisji, która wkrótce powołała go na swojego członka (Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 13 III 1875 r., tamże, s. LIII). 2 Brulion listu do Akademii z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 659–660 (rkp. w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 2–3), dołączony spis akwarel z Muzeum im. Dzieduszyckich obejmuje 105 pozycji (tamże, k. 4–5). Inna wersja redakcyjna sprawozdania i tegoż spisu akwarel zachowała się w Muzeum Etnograficznym w Krakowie (Arch. MEK, sygn. II/226, nr inw. I/3051 RKP). Brulion spisu rycin z Ossolineum w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 300 (21 pozycji). 276 �wspomagać mieli prace Sekcji swoimi materiałami opracowanymi według wskazanego wzoru. Taką siatkę pomocników zamierzano utworzyć we wszystkich trzech zaborach. Dzięki operatywności Kopernickiego kwestionariusz Sadowskiego został już w 1875 roku rozesłany do wskazanych osób. Każdy z członków został też zobowiązany do pozyskiwania chętnych do współpracy, bowiem przez cały okres swojej działalności Sekcja Etnologiczna opierała swoje badania na korespondentach. W pracach terenowych spodziewano się udziału „przede wszystkim światłych duchownych wszelkiego obrządku, lekarzy i nauczycieli”, przy czym zaznaczano: „wszakże i każdy obywatel ziemski miałby tu łatwą sposobność przysłużenia się publicznej sprawie tą naukową pomocą”1. Odzew społeczny na apel Komisji i przebieg akcji zbierackiej okazały się zadowalające. Dzięki aktywności korespondentów i napływowi licznych materiałów można było podjąć ich planową publikację w wydawnictwie Akademii. Liczba nadsyłanych prac etnograficznych dwukrotnie przewyższała ilość materiałów pozyskanych przez dwie pozostałe sekcje Komisji, można więc sądzić, że impuls nadany przez Sekcję Etnologiczną decydująco wpłynął na ożywienie ruchu ludoznawczego, zwłaszcza w Galicji. Dorobek Komisji Antropologicznej znalazł swoje stałe miejsce publikacji w wydawanym jej staraniem od roku 1877 (do 1895) roczniku pt. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Był on podzielony na trzy części odpowiadające profilem trzem sekcjom Komisji. W każdym roczniku sąsiadowała więc problematyka z trzech dziedzin wiedzy, które wówczas ściślej wiązano ze sobą jako skupione na wspólnym przedmiocie badań, tj. na człowieku, jego życiu i kulturze. Dział III przeznaczony był na materiały etnograficzne; zamieszczano w nim napływające z terenu prace, uprzednio ocenione i odpowiednio zredagowane. Zakres badań obejmował wprawdzie wszystkie ziemie dawnej Rzeczypospolitej, szczególną uwagę zamierzano jednak poświęcić jej Kresom Wschodnim. W niepodpisanym wstępie do pierwszego rocznika jego autor, Józef Majer, powtórzył w skrócie główne tezy programowe Komisji, zaznaczając przy tym, że prace „zmierzać mają do badania ludności ziem polskich, a zwłaszcza północnych Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 5 III 1875 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, s. XXXV. Część korespondentów zostawała członkami przybranymi Komisji, choć nie posiadali oni stopni naukowych i członkostwa Akademii. Wybierani byli na posiedzeniach Komisji, a następnie zatwierdzani przez Wydział. 1 277 �i północno-wschodnich stoków Karpat”1. Nie bez znaczenia było tu z pewnością świadome podkreślenie przynależności tych ziem do Polski, mimo utraty niepodległości. Z czasem, gdy materiałów ruskich napłynęło sporo, Sekcja Etnologiczna zwróciła swoje apele w stronę Wielkopolski i Śląska, skąd w latach wcześniejszych nie było ich wiele2. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” był pierwszym polskim czasopismem naukowym, w którym etnografia i folklorystyka znalazły swoje stałe miejsce. Redaktorem rocznika został Izydor Kopernicki, sekretarz Komisji. Kolberg jako przewodniczący Sekcji Etnologicznej miał decydujący udział w przygotowaniu do druku materiałów etnograficznych, przeznaczonych do działu III, i ściśle współpracował w tym zakresie z Kopernickim. Odpowiadając za ten blok tematyczny czasopisma, miał stały wgląd w prace etnograficzne napływające do Komisji. Recenzował artykuły przeznaczone do druku, wprowadzał poprawki redakcyjne, propozycje zmian i uzupełnień, wskazywał niedostatki i mocniejsze strony opracowania, wyrażał swoją wiążącą opinię, oceniając studia innych autorów, najczęściej amatorów, rekrutujących się spośród księży, nauczycieli, lekarzy, urzędników i ziemian. Udzielał wskazówek, zachęcał ich do pracy i dalszych badań, podpowiadając problematykę, dzieląc się swoim doświadczeniem badacza terenowego i promując w ten sposób chętnych do pracy i wzorujących się na nim zbieraczy. Służył im radą i zachętą, a autorów prac pozytywnie ocenianych rekomendował niejednokrotnie na członków przybranych Komisji Antropologicznej. Obok działań programowych dotyczących badań etnograficznych Komisji podejmował także działania werbunkowe, wykorzystując swoje rozległe kontakty i znajomości z podróży. W efekcie zawiązywała się często współpraca naukowa, owocna nie tylko dla prac Komisji, ale także dla Kolbergowskiego dzieła. Pozyskany członek Komisji i autor zasilał swoimi pracami dział etnograficzny „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, a Kolberg korzystał z materiałów autora, przysyłanych niekiedy specjalnie dla jego Ludu, nieprzeznaczonych do publikacji w roczniku. Charakter takiej opieki naukowej Kolberga 1 „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. I: 1877, s. VIII. Badania te miały dotyczyć ludności „I. pod względem śladów ich najdawniejszego pobytu i życia w czasach przedhistorycznych; II. pod względem cech fizycznych, odznaczających obecnie właściwość szczepową, plemienną i narodową; III. pod względem właściwości duchowych, stosunków społecznych, zwyczajów i obrzędów”. 2 Por. E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej…, s. 154. 278 �i współpracy w dostarczaniu materiału dla niego dokumentuje korespondencja z lat 1876–1886 z kieleckim etnografem i historykiem, księdzem Władysławem Siarkowskim (1840–1902), stanowiąca znakomity przykład obustronnego zaangażowania 1. Mieszkający w Kielcach od 1866 roku autor prac poświęconych Kielecczyźnie znalazł się w gronie kandydatów na współpracowników Sekcji Etnologicznej. W styczniu 1876 roku Kolberg skierował do niego list z propozycją współpracy z Komisją Antropologiczną, poszukującą korespondentów terenowych, którzy zbieraliby materiały zgodnie ze wspomnianą instrukcją Sekcji. Oryginał tego listu zaginął, lecz zachował się fragment końcowy brulionu, w którym Kolberg przedstawił adresatowi warunki publikacji w wydawnictwach Akademii. Siarkowski propozycję przyjął z wdzięcznością i zobowiązał się do współpracy. W dalszej korespondencji mowa o planowanych badaniach, posiadanych materiałach i przygotowaniu prac Siarkowskiego do druku w rocznikach Akademii oraz o zamiarze włączenia autora w krąg jej współpracowników. Po zapoznaniu się z pierwszymi materiałami Kolberg wraz z Kopernickim rekomendowali kieleckiego badacza na członka korespondenta Akademii i już wiosną tego roku Siarkowski został członkiem przybranym Komisji Antropologicznej 2. Kolberg pomagał mu w opracowaniu materiałów etnograficznych z okolic Kielc, wydanych później w „Zbiorze Wiadomości” w latach 1878–1885 3. Siarkowski informował o swoich planach, zbiorach i postępie prac, Kolberg podawał wskazówki dotyczące sposobu ich opracowania redakcyjnego, radził położyć nacisk na zbieranie informacji szczegółowych bez ich interpretacji 1 Zob. A. Skrukwa Władysław Siarkowski – współpracownik Oskara Kolberga, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s. 247–257. Współpracę tę oraz rękopiśmienny materiał Siarkowskiego zachowany w archiwum Kolberga omawia także E. Antyborzec we wstępie do tomu Kieleckie. Suplement do tomów 18–19 (DWOK T. 76), s. XII–XVII. Zob. też listy Kolberga i Siarkowskiego z lat 1876–1886, Korespondencja… cz. I, II i III (DWOK T. 64–66). 2 Zob. brulion listu do W. Siarkowskiego z 20 I 1876 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 557. Siarkowski został wybrany na posiedzeniu Komisji Antropologicznej dnia 31 maja 1876 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. III, 1876, s. XLVI i L–LI). 3 W „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (w dziale III, etnologicznym) ukazały się trzy prace Siarkowskiego: najobszerniejsza pt. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, T. II: 1878, s. 209–259,, T. III: 1879, s. 3–61, T. IV: 1880, s. 83–184 oraz Zagadki ludowe z różnych miejscowości guberni kieleckiej, T. VI: 1882, s. 3–29 i Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Pińczowa, T. IX: 1885, s. 3–72. 279 �i analiz, pośredniczył w przekazywaniu materiałów Akademii. M.in. pisał w 1877 roku, że odebrał pracę Siarkowskiego przedstawioną następnie Akademii, […] która, jak to zwykle bywa w takich razach, udzieliła mi ją na powrót do przejrzenia i porobienia uwag, jakie uznam za stosowne. Wybacz zatem, Szan[owny] Ks[ięże] Dobr[odzieju], że znając wymagania i formę publikacji naszej Akademii, pozwoliłem sobie w manuskrypcie Jego zmienić porządek niektórych rozdziałów, dać odpowiednią temu numerację i intytulację przedmiotów, wykreślić kilka pieśni (zwłaszcza drobniejszych rozmiarów i mniejszego znaczenia), które pomieszczone już były bez żadnej zmiany w dawniejszych zbiorach, skrócić niektóre Pańskie uwagi dobrze już skądinąd znane i pododawać odpowiednie cytacje z moich dzieł i z Kozłowskiego, Wójcickiego i innych. Sądzę, że za złe mi tego Jegomość nie weźmiesz, gdy ujrzysz rzecz w druku1. A rok później Kopernicki przypominał Kolbergowi: „Tymczasem potrzebna tu koniecznie bytność Pańska dla ostatecznego przygotowania rękopimu ks. Siarkowskiego do druku”2. Z kolei Siarkowski dostarczał Kolbergowi materiały folklorystyczne do monografii Kieleckiego (teksty pieśni, opowieści, przysłowia, modlitwy, opisy sobótek), które ten w niej skwapliwie wykorzystał jako wiarygodne. Zachowane w archiwum autora Ludu rękopisy kieleckiego badacza wskazują, że udział Siarkowskiego w zakresie dokumentacji folkloru był w monografii Kolberga znaczny. Rekomendacji udzielił badacz także Józefowi Grajnertowi (1831–1910), literatowi i etnografowi, znanemu sobie jeszcze z okresu warszawskiego. Przysłane przez niego do Akademii w 1879 roku z inicjatywy i zachęty Kolberga materiały etnograficzne z Kaliskiego zostały bardzo pozytywnie ocenione przez Kopernickiego, a także przez Kolberga, który wsparł propozycję przyjęcia autora na członka Komisji Antropologicznej. Jako redaktor wprowadził potrzebne poprawki, zmienił tytuł i układ treści oraz uzupełnił pracę Grajnerta o niezbędny komentarz rzeczowy i odsyłacze do wariantów. Już w roku następnym Zapiski etnograficzne z okolic Wielunia i Radomska ukazały się w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, a Grajnert na wniosek Kolberga i Kopernickiego został przybranym 1 s. 15. 2 Brulion listu do W. Siarkowskiego z 19 IV 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), List Kopernickiego z 1878 roku, tamże, s. 193. 280 �członkiem Komisji1. W późniejszych latach, opracowując Kaliskie, Kolberg odwoływał się do tej pracy, zwłaszcza przy charakterystyce ludu. Przychylna opinia Kolberga przyczyniła się również do pozyskania dla Komisji nowych członków przybranych w osobach: Sofrona Witwickiego (1809–1879) z Żabiego na Huculszczyźnie, księdza grekokatolickiego i etnografa2; Władysława Przybysławskiego (1830­–1908), ziemianina, właściciela Czortowca i Uniża na Pokuciu, archeologa, etnografa i kolekcjonera zabytków sztuki3; Władysława Kosińskiego z Wadowic (1844–1914), językoznawcy i etnografa4; Bronisława Gustawicza (1852–1915), krajoznawcy, przyrodnika i etnografa z Krakowa5; Michała Greima (1828–1911), fotografa i kolekcjonera starożytności z Kamieńca Podolskiego6. Wszyscy oni zbierali materiały etnograficzne ze swoich stron, przeważnie publikowane potem w postaci rozpraw czy studiów opisowych w wydawnictwach Akademii. Często przekazywali też dla Komisji dary podchodzące z badań terenowych, wykopaliskowych czy z kolekcji prywatnych. Przybysławski i Witwicki, 1 Zob. list J. Grajnerta z 14 XI 1879 r. oraz brulion listu Kolberga do Grajnerta z lutego 1880 r., tamże, s. 280–281 i s. 327–328. Zapiski ukazały się w tomie IV „Zbioru Wiadomości” z 1880 r., na s. 285–361, a Grajnerta wybrano na członka w lutym 1880 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. VII, 1880, s. XVII i XXI). 2 Witwicki był autorem Rysu historycznego Hucułów (Lwów 1863), pracy wznowionej w 1873 roku pt. O Hucułach. Rys historyczny. W 1875 roku należał do inicjatorów Oddziału Czarnohorskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Członkiem Komisji Antropologicznej został w lis­topadzie 1875 roku (zob. „Rozprawy…” jw., T. II, 1875, s. LXXXIII i LXXIX). 3 Władysław Przybysławski wybrany został na członka Komisji w kwietniu 1877 roku (zob. tamże, T. IV, 1877, s. LXII i LVI ). Był jednym z najaktywniejszych badaczy w Komisji Antropologicznej, jednocześnie równie owocnie działał w Komisji Archeologicznej, której członkiem został wcześniej. 4 Władysława Kosińskiego wybrano na członka przybranego Komisji Antropologicznej wiosną 1876 roku, równocześnie z Siarkowskim (zob. tamże, T. III, 1876, s. XLVI i L–LI). 5 Bronisław Gustawicz został członkiem przybranym Komisji Antropologicznej w styczniu 1882 roku (zob. tamże, T. X, 1883, s. XIX i XXV). Kolberg współredagował m.in. jego rozprawę pt. Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe z dziedziny przyrody opublikowaną w „Zbiorze Wiadomości.” T. V: 1881, s. 102–186; zob. listy Kopernickiego, w których dziękuje Kolbergowi za „uwagi, notatki i uporządkowanie” rękopisu Gustawicza, deklarując, że do tych uwag „zastosuje się w wydaniu” (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 696). 6 Michał Greim był twórcą fotografii przedstawiających Podole i Besarabię (widoki Kamieńca Podolskiego i innych miast, sceny rodzajowe, typy ludności). W latach 1875–1902 część zbiorów ofiarowywał w darze Komisji Antropologicznej, której członkiem był od 1876 roku. Zob. J.M. Dziewulska Świat Podola i Besarabii w obiektywie Michała Greima. Dary fotografii dla Polskiej Akademii Umiejętności, „Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie” R. 56: 2011, s. 378–420. 281 �podobnie jak Siarkowski, wspomagali także dzieło samego Kolberga, dostarczając mu notatek i informacji z własnych badań i wywiadów, które wykorzystywał potem w Ludzie, i obaj gościli go u siebie, stwarzając odpowiednie warunki do pracy i wspierając jego badania i zbieranie materiałów do monografii Pokucia, co zwłaszcza w przypadku Przybysławskiego dokumentuje obszernie korespondencja1. Brak natomiast informacji o bliższych kontaktach Kolberga z Gustawiczem czy Kosińskim, badaczami młodszymi, z którymi stykał się w Komisji i do których prac się odwoływał. Jest prawdopodobne, że bezpośrednio współpracował z Greimem w sprawie jego fotografii z Podola przekazywanych Akademii, a przeznaczonych do zbiorów etnologicznych Komisji, jak np. kolekcja 39 fotografii „bardzo starannie dokonanych ludowych typów z Podola rosyjskiego w formacie zwanym gabinetowym oraz 3-ech widoków tamecznych miejscowości w większym jeszcze formacie”, przedstawionych na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 12 listopada 1875 roku2. Zapewne zbiór ten przesyłany do Akademii oddany został w ręce Kolberga jako przewodniczącego Sekcji Etnologicznej, podobnie jak następne z kolekcji tego autora. W kolejnych latach Greim niejednokrotnie jeszcze ofiarowywał Akademii swoje fotografie. Niezależnie od patronatu nad pracami Sekcji Etnologicznej, od zajęć organizacyjnych i redakcyjnych, Kolberg sam publikował swoje artykuły w „Zbiorze Wiadomości”, począwszy od pierwszego rocznika, gdzie drukowana była jego rozprawa poświęcona gwarze wielkopolskiej3. Przy okazji planowanych przez Akademię edycji materiałów dialektologicznych wyłonił się wówczas problem rozdziału kompetencji Komisji Antropologicznej i Komisji Językowej. Obu dostarczano materiały językowe, zwłaszcza zbiory tzw. prowincjonalizmów: Antropologicznej – na podstawie wskazywanego w instrukcjach działu poświęconego mowie ludu, Językowej zaś – jako z założenia zajmującej się dokumentacją języka. Wywiązała się dyskusja, która z Komisji powinna zajmować się publikacją dialektyzmów, skoro Zob. korespondencja z Witwickim z lat 1876–1878 oraz z Przybysławskim z lat 1876– –1883, Korespondencja… cz. I–III (DWOK T. 64–66). O związanej z Pokuciem współpracy obu badaczy z Kolbergiem zob. też wstęp A. Skrukwy w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. X i nast. 2 Zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, 1875, s. XXXII. 3 O. Kolberg Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. I: 1877, w III dziale etnologicznym: s. 3– 36; przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 342–388. O wydaniu tegoż w innej wersji redakcyjnej, z datą 1876 r. oraz o następnych pracach w „Zbiorze Wiadomości” będzie mowa dalej. 1 282 �przedmiotem obu od początku była „mowa ludu”. Dla ludoznawców były to kwestie równie ważne, co znajdowało swoje odbicie w kwestionariuszach etnograficznych i, w następstwie, w nadsyłanych pracach. Prowincjonalizmy, leksykalne materiały gwarowe, nazewnictwo, opis cech gramatycznych i fonetycznych dialektów miejscowych, słowem, język regionu był stałym elementem badań i dokumentacji etnograficznej. Rozprawa Kolberga o gwarze wielkopolskiej znalazła się najpierw na początku roku 1876 w Komisji Językowej Wydziału Filologicznego, gdzie przekazano ją do oceny Władysławowi Wisłockiemu, który zakwalifikował tekst do druku1. Stamtąd przesłano ją jednak wkrótce do Komisji Antropologicznej. Tymczasem bowiem na posiedzeniu pod koniec lutego 1876 roku swoje stanowisko w kwestii wydawania leksykalizmów gwarowych określiła Komisja Antropologiczna. W wyniku debaty, w której opinię swoją wyraził także Kolberg, ustalono: […] po uwagach wypowiedzianych w tym przedmiocie przez pp. Sadowskiego, Teichmanna, Majera i Kopernickiego oraz pośrednio objawionym w tej mierze zdaniu p. Kolberga stanęło na tym, że spostrzeżenia nad miejscowymi właściwościami mowy polskiej, ruskiej i litewskiej, o ile nie będą miały charakteru wyraźnie teoretyczno-lingwistycznego, który by je tym samym kwalifikował do Komisji Językowej, powinny być uważane jako jeden z bardzo ważnych materiałów etnograficznych i jako takie ogłaszane w dziale etnologicznym „Sprawozdań Komisji Antropologicznej2. Dopuszczono jednak możliwość wydawania takich materiałów w osobnych odbitkach jako publikacji należącej do obu Komisji. Ostatecznie pod koniec maja, po wzajemnym porozumieniu się postanowiono, że mimo nadsyłania prowincjonalizmów do obu Komisji materiały te złożą się na publikację pt. Materiały do słownika prowincjonalnej mowy polskiej wydawane staraniem Komisji Językowej i Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej”3. W takiej też formie, z trzema innymi pracami ukazał Posiedzenie Wydziału Filologicznego dnia 4 I 1876 r. oraz Posiedzenia Komisji Językowej dnia 15 I i z 16 II 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. VI, 1878 (dopiero w tym roczniku sprawozdania z 1876 roku!), s. I, VI i VII. 2 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 25 II 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. III, 1876, s. VIII. W tym samym sprawozdaniu odnotowano, że praca Kolberga znalazła się już w Komisji Antropologicznej, tamże, s. IX. Por. E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej…, s. 164–165 i nast. 3 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 31 V 1876 r., „Rozprawy...” jw., s. XLV. 1 283 �się pierwodruk pracy Kolberga1. W innym układzie i w zmienionej wersji redakcyjnej Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego weszła do tomu pierwszego „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”2, gdzie znalazły się także te same trzy prace, które opublikowane zostały poprzednio w Materiałach do słownika prowincjonalizmów. Z czasem powracała na nowo dyskusja i toczył się dalszy istotny spór między folklorystami i językoznawcami; dotyczył on jednak przede wszystkim sposobu zapisywania tekstów ludowych, do czego wypadnie jeszcze powrócić. Nadmienić tu jeszcze należy, że w tym samym czasie – według sprawozdania Komisji Językowej – złożona w niej została inna praca Kolberga pt. Zabytki piśmienne miasta Miłosławia w Wielkopolsce3. Ani sam tekst, ani jego temat, geneza i późniejsze losy nie są jednak znane. Przewodniczący Fryderyk Skobel (1806–1876), składając ją Komisji, nie wskazał referenta, brak też informacji, co stało się z nią dalej, a nawet wzmianki, czy zgodnie z procedurą była oceniana. Kolberg należał również w Komisji Antropologicznej do grona jej członków – ofiarodawców. Do zbiorów etnologicznych przekazywał w formie darów przedmioty użytkowe i akcesoria obrzędowe, a nawet teksty ludowe, pozyskane w czasie swoich wypraw terenowych. I tak np. w 1876 roku z podróży na Pokucie przywiózł: a) ozdoby stroju i godła weselne (wieńce z barwinku z pozłotką, powismo, okazy kwiatów używanych do ozdabiania korowaju); b) części stroju kobiet świątecznego; c) kilkanaście narzędzi i sprzętów domowych używanych na Pokuciu. 1 Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego Kolberga zamieszczona została w zeszycie pt. Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich wydawane staraniem Komisji Językowej i Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej w Akademii Umiejętności w Krakowie, z. I, Kraków 1876, na s. 3–36; tam znalazły się też prace pióra W. Kosińskiego i P. Parylaka (prowincjonalizmy), obie także przekazane z Komisji Językowej, oraz Z. Glogera (nazwy weselne). 2 W niektórych egzemplarzach rocznika 1. „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” z 1877 r. tekst Kolberga wydrukowano w wersji identycznej jak w Materiałach, bez sygnalizowanych wyżej zmian, co było zapewne skutkiem prawie równoległych prac wydawniczych; w połowie października 1876 r. materiały etnologiczne do „Zbioru Wiadomości” znajdowały się już w druku (zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 14 X 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.- Przyr.”, T. IV, 1877, s. VII). 3 Zob. Posiedzenie Komisji Językowej dnia 23 III 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.” T. VI, 1878, s. VII. Informował o tym również „Czas” 1876 (z 28 III) w nr. 71, na s. 3. Pracy tej nie odnotowują bibliografie wydawnictw Akademii. 284 �A w roku 1877 przysłał do zbiorów Komisji „5 gadek ludowych huculskich spisanych przez niego z ust ludu w narzeczu miejscowym ruskim” w Żabiu, też podczas podróży w 1876 roku1. Cenną formą pomocy realizowanej przez Komisję było wspieranie badań terenowych Kolberga; z jej funduszy odbywał od roku 1875 podróże naukowe, z których potem składał Akademii sprawozdania, o czym jeszcze będzie mowa. Były to kwoty niezależne od dotacji Akademii przydzielanej na druk kolejnych tomów Ludu. Udział Kolberga w pracach Komisji Antropologicznej miał duże i wymierne znaczenie dla jego własnych studiów i opracowań kolejnych monografii. Usprawniał przepływ informacji i orientację w bieżącym ruchu naukowym, zbierackim i wydawniczym oraz aktualnej problematyce badawczej, stwarzał możliwość bezpośrednich kontaktów i dyskusji z autorami i członkami Komisji. Z kolei ze zdaniem Kolberga liczono się powszechnie w środowisku naukowym, a on sam dzielił się chętnie wiedzą i doświadczeniem z innymi badaczami, często amatorami i entuzjastami etnografii2, dla których był przewodnikiem. Obustronna korzyść z tej wymiany była bezsporna: uczestnictwo Kolberga w pracach Komisji okazało się istotne dla jej funkcjonowania i kształtowania modelu badań na długie lata, zaś bezpośrednia styczność z ówczesnym dorobkiem naukowym Akademii przydatna była dla jego własnej działalności badawczej i wydawniczej. Zasadniczy kierunek ówczesnych działań Sekcji Etnologicznej, który wyznaczały prace zbierackie, gromadzenie materiału, miał swój ugruntowany cel. Podzielano tu mianowicie pogląd autora Ludu, że dopiero szeroka i możliwie najpełniejsza dokumentacja może stworzyć bazę źródłową do poważnych studiów analitycznych i porównawczych, a wtedy etnografia od rzetelnego opisu, będącego jej aktualnym zadaniem, przejść będzie mogła do interpretacji. Zmiany warunków cywilizacyjnych i widoczny proces zanikania tradycyjnych form kultury utwierdzały zresztą ówczesnych Posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 21 XII 1876 i 1 VI 1877 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. IV, 1877, s. XXVII i LXXII. Opowieści te opublikował Kolberg w roku 1889 w części IV Pokucia (DWOK T. 32) na s. 271–294, opatrując je tam przypisem: „Spisaliśmy je w obecności ks. Sofr. Witwickiego w roku 1876. Cztery z nich opowiadał Hucuł Jura Skirczuk, piątą zaś fornal plebański”. 2 Zob. m.in. list do W. Dawida, nauczyciela i publicysty, z 10 IV 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 42–43, w którym na prośbę adresata Kolberg podaje listę 16 badaczy i autorów publikujących prace etnograficzne w wydawnictwach Akademii. 1 285 �badaczy, podobnie jak Kolberga, który wielokrotnie o tym zjawisku pisał, w wysiłkach tym pilniejszej rejestracji ginącego świata. Stąd sama koncepcja gromadzenia materiału długo nie podlegała w Komisji zmianom, a kolejne jej inicjatywy zmierzały przede wszystkim do opracowania systematycznego programu badań, jego korekt i sprawniejszej ich organizacji. I tak np. do późniejszych koncepcji i działań należały: przyjęcie wniosku Kopernickiego z 1879 roku o potrzebie zebrania materiału do projektu mapy etnograficznej Galicji, ostatecznie niezrealizowanego, decyzja z 1884 roku o niedrukowaniu w „Zbiorze Wiadomości” tekstów o treści rażąco obscenicznej i pochodzenia wyraźnie nieludowego, ale ich gromadzenie do naukowego wykorzystania, czy uchwalony w 1886 roku projekt, poparty przez Kolberga, podjęcia systematycznych badań w całym kraju, zamiast ogłaszania materiałów „dorywczo opracowanych” i preferujących pieśni kosztem obrzędów, bajek czy wierzeń oraz nierównomiernie reprezentujących poszczególne regiony. Przygotowaniem takiego planu miał zająć się komitet złożony z Kolberga, L. Malinowskiego, W. Kosińskiego, B. Gustawicza i I. Kopernickiego1. W Komisji rozumiano też etnografię – podobnie jak Kolberg – jako naukę nową, stopniowo się usamodzielniającą i autonomiczną, lecz także bezpośrednio związaną z historią i lingwistyką i przydatną głównie dla nich, a także dla archeologii i psychologii2. Postulowano jednak badania nad ludem w duchu pozytywistycznego obiektywizmu, bez romantycznego aprioryzmu w doszukiwaniu się w jego kulturze śladów archaicznej przeszłości narodu. Przedmiotem badań etnograficznych miała być rzeczywistość teraźniejsza, a ich celem – zebranie jak najbogatszego autentycznego materiału współczesnego. Kolekcjonowanie materiałów w głównej mierze przez amatorów i entuzjastów twórczości ludowej praktykowane było coraz powszechniej, a metody badawcze Kolberga stały się wzorem dla ówczesnych ludoznawców. Jego koncepcje i przykład działalności Zob. Posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 6 VI 1879 r., 8 III 1884 r. i 11 XI 1886 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, odpowiednio: T. VI, 1880, s. LXXXII; T. XI, 1884, s. CIV–CV; T. XV, 1887, s. LXXIV. 2 Pogląd ten podzielał i uzasadniał także J. Karłowicz. W swoim Poradniku dla zbierających rzeczy ludowe (Warszawa 1871) pisał: „Językoznawstwo (filologia porównawcza, lingwistyka), mitologia (wiaroznawstwo) i ludoznawstwo (etnografia) czerpią bezpośrednio i żyją prawie wyłącznie ze źródła rzeczy ludowych; dzieje, starożytnictwo (archeologia), dzieje prawodawstw, estetyka, poezja i muzyka bardzo z niego korzystają”. Opinię tę rozwijał w ciągu dalszym Poradnika (s. 4–7). 1 286 �zbieracko–wydawniczej odcisnęły się na wiele lat na dorobku Komisji i ówczesnego ludoznawstwa. Elżbieta Jaworska pisze: Dorobek Komisji tworzą badacze terenowi, którzy cel swój widzą w gromadzeniu materiałów ludoznawczych, a nie w ich interpretacji. Ten typ badań, dominujący w drugiej połowie XIX wieku, ukształtowany został pod wpływem Kolberga. Jego poglądy na zadania i metody badawcze etnografii stały się własnością ogółu ludoznawców i są reprezentatywne także dla środowiska krakowskiego. W koncepcjach Kolbergowskich mieści się od początku działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej. O aprobacie Akademii dla badań Kolberga świadczy przyznawanie zasiłków na wydawanie Ludu i wybór uczonego na członka Akademii Umiejętności oraz powierzenie mu funkcji pierwszego przewodniczącego Sekcji Etnologicznej1. Szczególne znaczenie miała dla Kolberga ścisła współpraca z Kopernickim, zwłaszcza w Komisji Antropologicznej. Ten wybitny uczony krakowski, lekarz z wykształcenia, współtwórca wraz z Majerem podstaw polskiej antropologii i ośrodka badań w Krakowie o znaczeniu europejskim, a ponadto etnograf, zbieracz i wydawca tekstów ludowych, badacz ludności Galicji i Górali wschodniokarpackich, wysoko oceniał prace autora Ludu i był z nim zaprzyjaźniony. Więzy te zacieśniły się, gdy Kopernicki został sekretarzem Komisji w 1875 roku i od początku bardzo zaangażował się w prace Sekcji Etnologicznej, którą kierował Kolberg. Wspierając go, pozyskiwał korespondentów terenowych, na których opierała się działalność Sekcji, rozsyłał kwestionariusze, zgłaszał ważne postulaty badawcze, dotyczące np. wspomnianej mapy etnograficznej Galicji czy sposobu wydawania tekstów ludowych. Jako sekretarz Komisji Antropologicznej opiekował się też wydawnictwami wszystkich trzech Sekcji, więc i działem etnograficznym „Zbioru Wiadomości”. Jego ogromny wkład w porządkowanie i opracowanie do druku materiałów ludoznawczych, często przygotowanych przez korespondentów niestarannie lub po dyletancku, był przeważnie anonimowy2. Kolberg miał więc w osobie Kopernickiego niezastąpionego pomocnika, doradcę i zastępcę w sprawach merytorycznych, wydawniczych i organizacyjnych. Udzielał on autorowi Ludu wsparcia dla jego własnych prac, E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej…, s. 147–148. O pracach Kopernickiego w Komisji Antropologicznej zob. m.in. E. Jaworska, tamże, s. 172–181. 1 2 287 �w razie potrzeby pośredniczył między Modlnicą a drukarnią czy Akademią, był powiernikiem w trudnych sprawach, a miało się okazać, że także oddanym opiekunem pod koniec życia. W zachowanej korespondencji datującej się od 1876 roku udokumentowana jest serdeczna osobista relacja obu badaczy, ich ścisła współpraca i głębokie wzajemne zrozumienie. Było to tym cenniejsze, że Kolberg stopniowo zmniejszać musiał swoje zaangażowanie w działalność Sekcji, gdyż coraz bardziej pochłaniały go prace nad Ludem, które wymagały wielotorowych działań zbieracza, dokumentatora, redaktora, wydawcy i kolportera. Ponadto w latach późniejszych toczyły się one równolegle nad kilkoma monografiami. Badacz musiał podołać tym wyzwaniom sam, mimo życzliwości i pomocy otoczenia, działając właściwie jak rozbudowana instytucja. Funkcję przewodniczącego Sekcji Etnologicznej i członka Komisji Archeologicznej sprawował jednak dożywotnio. XIV [Publikacje poza Ludem z lat 1871–1872: Obrazy Słowiańszczyzny południowej, Figury przydrożne, Rzecz o obchodach weselnych. – Kontynuacja prac nad Krakowskiem. – Śmierć matki w 1872 r. – Korespondencja z bratową, Karoliną Kolberg – łącznikiem z rodziną w Warszawie. – Krakowskie cz. I– –IV z lat 1871–1875 jako modelowa monografia Kolberga.] Pracując intensywnie nad Krakowskiem na początku lat siedemdziesią­ tych, przygotowywał Kolberg równolegle inne publikacje. Krótko przed opuszczeniem Warszawy opracował obszerne studium etnograficzne pt. Obrazy Słowiańszczyzny południowej, które ukazało się w warszawskiej „Gazecie Polskiej” w latach 1871–18721. Jego geneza jest dość zagadkowa. Kolberg nie tylko nie wspomina nigdzie o zamiarze napisania obszernej pracy o takiej tematyce, ale też nie wymienia jej w swoich notatkach autobiograficznych, bibliograficznych, opisie materiałów. W korespondencji odnajdujemy jedynie dwie odnoszące się do niej formalne wzmianki, kierowane do Kolberga już do Krakowa: informację Wilhelma Kolberga pośredniczącego po wyjeździe Oskara w jego interesach warszawskich 1 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Z rozmaitych źródeł skreślił…, „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87; 1872, nr 1–7, 42– 43, 109–110, 133–136, 176–179. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 26–258. 288 �o obiecanej przez redaktora „Gazety Polskiej”, Józefa Sikorskiego, sukcesywnej przesyłce egzemplarzy artykułu drukowanego przez niego w tym czasopiśmie oraz zapowiedź Sikorskiego o przekazaniu Kolbergowi pozostałej części należnego honorarium za jego pracę1. W czasie swojej podróży do Słowenii i Chorwacji, odbytej w 1857 roku, badacz zainteresowany był przede wszystkim folklorem muzycznym; nic nie wskazuje na tak szeroki plan obrazu etnograficznego różnych grup etnicznych Słowian południowych, jaki przynosi praca. Może wówczas trafił na niektóre przywoływane w niej dzieła, brak jednak na ten temat informacji. Być może publikacja była wynikiem poszukiwania środków materialnych w bardzo trudnym okresie po zakończeniu prac nad Encyklopedią powszechną, gdy zabrakło honorariów autorskich od S. Orgelbranda, a zaprzyjaźniony Józef Sikorski wystąpił z propozycją druku jako formą pomocy finansowej. Nie jest też wykluczone, że Kolberg zamierzał poprzez tę publikację zdyskontować zebrane materiały. Studium, opatrzone podtytułem: Z rozmaitych źródeł skreślił…, ma charakter kompilacyjny, przy czym status źródłowy tekstu jest bardzo skomplikowany. Kolberg oparł się na drugiej edycji pracy węgierskiego autora Johanna Schustera Illyrien und Dalmatien oder Sitten, Gebräuche und Trachten der Illyrier und Dalmatier, und ihrer Nachbarn. Aus dem Französischen des Herrn Breton übersetzt von […] wydanej w Lipsku w 1830 roku pod pseudonimem Janus Pannonius. Jest to przekład na niemiecki dzieła francuskiego autora, J.B. Bretona de la Martinière, które zostało wydane w Paryżu w roku 1815 i które jest z kolei uzupełnionym o nowe informacje przekładem pracy B. Hacqueta (1777–1852), lekarza, przyrodnika i podróżnika, pt. Abbildung und besschreibung der Sudwestund Ostlischen, Wenden, Illyrer und Slaven…, opublikowanej w Lipsku w 1801 roku. Tak więc prymarnym źródłem jest dzieło Hacqueta, kolejnym – rozszerzone tłumaczenie francuskie Bretona, następnym dopiero, a bezpośrednim dla Kolberga, niemiecki przekład z francuskiego opracowany przez Schustera (Pannoniusa). Kolberg dokonał bardziej lub mniej dokładnego przekładu prawie całego tekstu Schustera, za którym odwoływał się do Bretona i Hacqueta, oraz uzupełnił ten podstawowy materiał (z końca XVIII wieku) o opisy, informacje i pieśni z XIX-wiecznej (z lat 1830–1870) 1 Zob. list Wilhelma Kolberga z 15 II 1872 r. oraz Józefa Sikorskiego z 17–18 IV 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 414 i 448–449. 289 �literatury zachodnioeuropejskiej, słowiańskiej i polskiej, którą wykorzystał w rozmaity sposób, w formie cytatów, komentarzy lub tylko wzmianek czy not bibliograficznych. Przywołał w ten sposób prawie 70 publikacji z około stuletniego okresu badań, przy czym blisko połowa z nich stanowi odesłania wtórne za źródłem cytowanym. Do tekstu dołączył też pewną ilość pieśni ze słowiańskiego południa w przekładzie polskim oraz kilka z zapisów własnych. Cykl „obrazów” jest więc studium panoramicznym, erudycyjnym, które wymagało z pewnością sporego nakładu pracy i jako próba opisu tamtejszych grup etnicznych ma znaczenie historyczne, choć nie zostało dostrzeżone przez ówczesnych badaczy. Publikacja ta dokumentuje też żywotność zainteresowań Kolberga kulturą Słowian południowych. Wyjątkowej tematyce – kapliczkom i krzyżom stawianym przy drogach – poświęcony jest artykuł Kolberga z 1872 roku pt. Figury przydrożne1, który stanowi rezultat rozpoznawania topografii i historii okolic Modlnicy, zapewne nie bez udziału Konopków. Rysunki do pięciu dołączonych do tekstu drzeworytów wykonał prawdopodobnie Tadeusz Konopka. Artykuł o tych rzeźbach był jedną z pierwszych polskich publikacji z dziedziny sztuki ludowej. Już w Krakowie w roku 1872 ukazała się Rzecz o obchodach weselnych… – pierwsza publikacja Kolberga, w której szerzej wykłada on swoje stanowisko teoretyczno-metodologiczne na temat etnografii i jej zadań2. W rozprawie tej, dokonując analizy pracy Glogera, Kolberg podkreśla przedwczesność uogólniającej tezy autora, który stwierdza, że „na całej przestrzeni Polski […] obrzędy, zwyczaje, pieśni i charakter ich narodowy stanowią odrębną, obyczajową i historyczną całość”. Gloger przyznaje Opublikował go Kolberg w „Kalendarzu Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok zwyczajny 1872, na s. 138–142, przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 337–341 i ryc. 6 i 7 tamże. 2 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi, ze szczegółowym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera), czytana na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przez…, „Na Dziś, pismo zbiorowe, poświęcone literaturze, naukom, sztuce, gospodarstwu krajowemu, handlowi i przemysłowi” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266–285, przedruk w: tenże Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 259–306. Część pierwsza pracy Glogera ukazała się w Krakowie w 1869 roku, planowana część druga nie została wydana, lecz materiały do niej autor wykorzystywał w artykułach poświęconych obrzędowi weselnemu (m.in. w tekście pt. Weselnicy we dworze, drukowanym w J. Jaworskiego „Kalendarzu Ilustrowanym na Rok Przestępny 1876”, Warszawa [1875], na s. 94–98, jako „wyjątek z nieogłoszonego drugiego tomu”). 1 290 �wprawdzie, że dla całościowego obrazu potrzebne są opisy „szczegółowe”, ale wobec stwierdzenia kulturowej jednorodności na całym obszarze Polski stopień szczegółowości badań praktycznie nie ma już dla niego decydującego znaczenia. Nie negując poglądu Glogera o „odrębnej całości”, Kolberg przede wszystkim wskazuje, że materiał źródłowy, na którym ten się oparł, jest niewystarczający. Rozumie, że autor nie był w stanie „wywiązać się w całej obszerności z położonego w ten sposób przez siebie zadania”, jakim było syntetyczne ukazanie obrzędów weselnych w Polsce i na Rusi. Pisze, że w jego pracy „brak wielu nawet ważniejszych (wedle naszego mniemania) szczegółów i odmian, spowodowany, jak to zaraz wykażemy, niedostatecznością materiałów, z których korzystał”1. Wskazując kolejno te niedostatki, sprzeciwia się przedwczesności generalizujących sądów i interpretacji, które poprzedzić winny wszechstronne, cząstkowe i systematyczne badania o charakterze dokumentacyjnym. Dopiero na ich podstawie powinna nauka formułować wnioski. Pisze: Polska bowiem, jak każdy kraj, składała się z cząstek, z prowincji. Nim się zatem skutecznie zdołamy rozpatrzeć po całym jej obszarze, wypada nam z konieczności zamknąć się poprzednio w ciasnym obrębie nie tylko jednej, ale każdej z osobna prowincji i takową obejrzeć po szczególe, nie pomijając i drobniejszych cech, a tym mniej cech większego rozmiaru i znaczenia. Im mniejszą będzie przestrzeń naszych poszukiwań (np. powiatami), tym większa urośnie masa pozyskanych przez nas szczegółów i tym łatwiej, dokładniej i bezpieczniej dadzą się owe zbite w jedno wiadomości obejrzeć i opracować. Zbiorowe dopiero a systematyczne części tak opracowanych zestawienie i porównanie ukaże całość bez skazy i doprowadzić będzie mogło do wniosków ogółowych i do pożądanego badań wypadku2. Zdaniem Kolberga dostrzegane „niby czarne plamy liczne szczerby w opisach pojedynczych ziem, których monografii dotąd nie skreślono”3, uniemożliwiają wiarygodne prace porównawcze, a tym samym naukowy obraz całości. Recenzent docenia wkład pracy i dociekliwość Glogera, zauważa jednak, że wbrew zakładanej przez autora tożsamości i jednolitości omawianych zjawisk kulturowych zebrany przez niego samego materiał O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych… (DWOK T. 63), s. 262. Tamże, s. 262–263. 3 Tamże, s. 263. 1 2 291 �porównawczy wskazuje często nie podobieństwa, lecz różnice istotne dla etnografa. W badaniach etnograficznych postuluje jako podstawę zgromadzenie odpowiedniego materiału: Nim atoli do zadowalniających rezultatów dojść będzie można, starać się potrzeba (zdaniem naszym), obok prac przygotowawczych, o nagromadzenie jak największej ilości zasobów, mianowicie z okolic etnograficznie mniej znanych, o zestawienie systematyczne wszelkich różnic, odmian i drobnych odcieni i o metodyczne ich porównanie. Działanie takie przyczyni się do łatwiejszego wyśledzenia, co w wyobrażeniach, pieśniach i zwyczajach jest specyficzną własnością miejscowości, powiatu, prowincji, plemienia (dajmy na to: słowiańskiego), a co i w jakiej dozie naleciałością obcego plemienia, narodu, prowincji itd. […] Stąd też etnograf i w ogóle wszelkiego rodzaju badacz żadnym, by najmniejszym, gardzić nie powinien szczegółkiem (byle tylko autentyczność jego nie ulegała zaprzeczeniu) […]. Ileż to razy zdarzało się, że na sztucznej, acz pozornie szerokiej podstawie budowano teorie, od powiewu gruntownej nauki kruszące się jak zamki na lodzie, gdy tymczasem taż sama nauka zdołała oprzeć się niekiedy trwale, jak na granitowych opokach, na drobnych ziarenkach, na pyłkach w szczęśliwej odszukanych chwili1. W dalszym ciągu Kolberg wyraża przekonanie o konieczności przygotowania teoretycznego, poprzedzającego wnioski porównawcze, tj. przyswojenia sobie terminologii, wyrobienia orientacji w pojęciach takich jak „tożsamość, wspólność, jednolitość, bliskość, podobieństwo, odcień, odmiana, różnica, odrębność, przeciwieństwo itp. […], wariant, wersja, motyw itd. […]”2. W obszernym materiale analitycznym podaje przykłady ich zastosowania w opisie sytuacji obrzędowych oraz analizie tekstów im towarzyszących, które zestawia pod względem zbieżności lub zróżnicowania w zakresie funkcji, treści i formy, występujących realiów, rekwizytów, symboliki (np. kołacz i korowaj, kosa i warkocz, sadowienie na posadzie i na dzieży, czepek i zawój, czyli namitka). Wskazuje znaczenie symboliczne roślin (ruty, barwinku, mięty, lilii, kaliny, jabłoni), ptaków, wianków, chleba, pieniądza, pierścienia, wieńca, ręcznika lub chustki itd. Zwraca uwagę na wędrowność i zmienność form i elementów obrzędowości weselnej, pieśni czy obchodów za sprawą m.in. migracji wewnętrznych szlachty, a także ludu, np. osadników, pątników, dziadów, flisów, służby 1 2 Tamże, s. 265. Tamże, s. 266. 292 �dworskiej itd., czego efektem są dostrzegane czasami w badaniach i materiale podobieństwa w oddalonych od siebie wsiach, a różnice w blisko siebie położonych. Podkreśla wpływ Kościoła na obrzędowość weselną, ale i obecność niektórych reliktów pogańskich, które pozostały jako nietępione przez duchownych, bo niepozostające w sprzeczności doktrynalnej. Stwierdza, że zmienna pozostaje również funkcja, np. jedne pieśni śpiewane są powszechnie przy weselu i ściśle z nim związane, inne nie należą do stałego repertuaru obrzędowego. Podobnie elementy stanowiące rezultat wpływów obcych, tak jak i rodzime, samorodne, w ustach ludu ulegają „przeróbkom, kalectwu, zepsuciu”, „bo gdzież jest prawo, które by rzeczy ustnej, a tak ruchliwej stanowczość sakramentalną nadać i trwałość zapewnić bez skazy było w stanie?”1 Dokładny przegląd treści według rozdziałów recenzowanej pracy osadza Kolberg na szerokim tle etnograficznym i historycznym dawnej Rzeczypospolitej, odwołując się przy tym do literatury polskiej i europejskiej. Rozprawa znakomicie dokumentuje wyniki trzydziestoletniej pracy badawczej Kolberga jako zbieracza i źródłoznawcy, pozyskane przez niego ogromne doświadczenie i wiedzę w zakresie obrzędowości weselnej, którą interesował się szczególnie. Ukazuje też horyzonty naukowej refleksji Kolberga, który w swoich pracach wyznaczył dalekosiężne perspektywy dla etnografii jako „nauki nowej”, jak ją określił w 1865 roku2, a jednocześnie z pokorą badacza określił dla siebie i swojego pokolenia zadanie wtedy pierwszorzędne, jakim było zebranie odpowiedniego zasobu źródeł dla późniejszych analiz i syntez. Formułując i uzasadniając na podstawie analizy pracy Glogera swoje stanowisko badawcze, jest już Kolberg w trakcie pracy nad Krakowskiem, monografią, która wyznaczy dalszy zaawansowany etap kształtowania się jego metody pracy i wzorca monografii regionalnej. Ma za sobą lata pracy terenowej, bezpośredniego obcowania z folklorem, studiów i doświadczeń zbieracza i wydawcy, które pozwalają mu na własne oceny i wnioski. Już krótko po przeniesieniu się w okolice Krakowa Kolberg dotkliwie uprzytomnił sobie cenę emigracji z Warszawy i rozstania z najbliższymi. 8 stycznia 1872 roku zmarła matka Oskara, z którą zarówno on, jak i jego Tamże, s. 305. W cytowanym wyżej liście do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korepondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 116. 1 2 293 �bracia, Wilhelm i Antoni, byli bardzo związani. Kolberg nie pojechał na pogrzeb, który odbył się 10 stycznia; nie zdążyłby na czas, ponadto nie miał ważnego paszportu, koniecznego do przekroczenia granicy zaboru rosyjskiego. W listach rodzinnych postać matki wspominana jest zawsze z ciepłem i czułością jako osoby opiekuńczej, troskliwej, bez reszty oddanej rodzinie, dzielącej jej wszystkie zmartwienia i kłopoty, scalającej bliskich we wspólnym kręgu. Po otrzymaniu od Wilhelma wiadomości o jej śmierci Kolberg napisał do brata: Straty matki, mimo od dawna przewidywanej jej śmierci, nic nam wynagrodzić nie zdoła, tym bardziej takiej matki, jaką była nasza, a wielki po niej żal pozostałych jest rzeczą bardzo prostą. Chciałbym Cię pocieszać, a czuję dobrze, ile sam potrzebuję tej pociechy. Po takim ciosie blednąć musi wszelki inny, jaki kogokolwiek spotkać może1. Ostatnie chwile życia zmarłej opisała mu obszerniej wspomniana już jej wychowanica i bratanica Oskara, Karolina Gallasch, wtedy już także bratowa Oskara2. Antoni Kolberg rozwiódł się z pierwszą żoną Eleonorą w 1868 roku, a trzy lata później, w październiku 1871 roku ożenił się z Karoliną. Ślub był pospieszny i utrzymany w tajemnicy, ponieważ ich pierwsza córka, Antonina, urodziła się w kwietniu 1872 roku 3. Ta skomplikowana sprawa rodzinna, napomykana jedynie lub pokrywana milczeniem w korespondencji, była – jak wynika z lakonicznych wzmianek w listach Wilhelma i Karoliny z tych lat – obok innych kłopotów rodzinnych, poważnym zmartwieniem dla zmarłej matki i babki, poczuwającej się do odpowiedzialności zarówno za syna Antoniego, jak i swoją wychowankę Karolinę. Obszerne listy tej ostatniej, wskazujące na głębokie przywiązanie do Oskara, odwzajemniane zresztą w równie serdecznych odpowiedziach do bratowej, przynoszą mu przez lata krakowskie najobszerniejsze relacje o warszawskiej rodzinie, znajomych, czasem także o kulturalnym życiu miasta. Był to najżywszy kontakt Kolberga z warszawską rodziną także w następnych 1 Zob. listy Wilhelma Kolberga z 8 i 21 I 1872 r. oraz brulion listu Oskara do Wilhelma z 4 II 1872 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 400–401 i 408. 2 List Karoliny z 21 I 1872 r., tamże, s. 403–404. Zob. też list Antoniego Kolberga z 23 I 1872 r., tamże, s. 406. 3 Jako datę urodzin Antoniny Kolberg przyjęto 2 kwietnia 1872 r. W sprzeczności z nią pozostaje wypowiedź Wilhelma Kolberga w liście do Oskara, z 12 grudnia 1871 roku, która wskazuje na wcześniejsze narodziny Antoniny jeszcze przed ślubem rodziców (tamże, s. 398–399). 294 �latach, zwłaszcza po śmierci Wilhelma w 1877 roku. Przetrwał z różnym natężeniem do końca życia autora Ludu. Na ten trudny okres przypada intensywna praca Kolberga nad edycją czterotomowego Krakowskiego, która zamknęła się w pięciu latach: część pierwsza ukazała się w 1871, część druga w 1873, dwie kolejne odpowiednio w 1874 i 1875 roku. Dopełniają je wydane współcześnie trzytomowe suplementy, w których zebrano zachowany krakowski materiał rękopiśmienny, nieopublikowany przez Kolberga. Krakowskie było trzecią po Sandomierskiem i Kujawach monografią regionalną, zaplanowaną w ramach całościowego panoramicznego programu wydawniczego Kolberga, najpierw jako tomy 5–7 Ludu, ostatecznie jako tomy 5–8. Ukazała ona kolejny, dojrzały już etap dokumentacji kultury ludowej wybranego regionu w opracowaniu Kolberga. Była monografią modelową, zarówno ze względu na bogactwo materiału, zakres tematyczny przedstawianych zagadnień, jak i metody wykorzystania źródeł, warsztat zbieracza i wydawcy oraz miejsce folkloru w ogólnym obrazie regionu. Prezentowała najpełniej przyjęte przez Kolberga założenia teoretyczno–metodologiczne i egzemplifikowała je na obszernym własnym materiale pozyskanym podczas bezpośrednich eksploracji terenowych oraz na bogatej, wielostronnie wykorzystywanej literaturze przedmiotu. Stanowiła też odbicie korzystnych możliwości pracy badawczej Kolberga w terenie oraz rozległości studiów źródłoznawczych, które umożliwił mu stały pobyt pod Krakowem. Zasięg regionu omawianego w tej monografii odpowiadał założeniom Kolberga, postulującego, m.in. w przywoływanej wyżej recenzji pracy Glogera, przyjęcie „mniejszej przestrzeni badań” dla śledzenia zjawisk kulturowych jako gwaranta ich szczegółowości i dokładności. Krakowskie obejmuje bowiem praktycznie obszar niewielki w stosunku do całego regionu, tj. najbliższe okolice Krakowa. Podobnie postąpił badacz w poprzednich monografiach, obejmujących w Sandomierskiem i Kujawach nieduże stosunkowo „prowincje”. Dalsze połacie regionu krakowskiego planował Kolberg przedstawić w osobnych monografiach1. Skoncentrowanie się na terenach podkrakowskich w jednej monografii uznał za celowe ze względu na reprezentatywność materiału z nich pozyskanego dla obrazu regionu, 1 Por. brulion listu do Augusta Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 302–304. Por. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. XIII–XIV. 295 �którą oceniał na podstawie niezwykle bogatej zebranej w trakcie badań dokumentacji źródłowej. Rozpoczynając rozdział „Kraj” w części I, pisał: Okolica stanowiąca przedmiot moich poszukiwań składa się, prócz samego Krakowa, z ziemi b. okręgu wolnego miasta, a następnie W. Ks. Krakowskiego oraz z dwóch przyległych jej wąskich pasów nadgranicznych, z których jeden ciągnie się długim szlakiem od północy w Królestwie Kongresowym, drugi zaś od południa prawym brzegiem Wisły (w Galicji)1. Szerokość owych „pasów nadgranicznych” nie jest jednak wyraźnie wykreślona. Ostra jest jedynie granica zachodnia biegnąca historycznie między Małopolską i Śląskiem, a wówczas oddzielająca ziemie zaboru austriackiego od pruskiego. Nieostrość pozostałych linii granicznych wynika zresztą nie tylko z faktu przenikania się kultur na pograniczach etnograficznych i płynności pewnych zjawisk czy cech ujawniających się niejako ponad czy mimo granic historycznych, politycznych, administracyjnych. Przyczyna chwiejności granic leży również w tym, że Kolberg sam wykraczał poza określone przez siebie terytorium „wąskich pasów” wzdłuż Wisły2. Najwięcej materiału zebrał Kolberg w Modlnicy, Tomaszowicach i w samym Krakowie, a także w okolicy Wieliczki. Zapisy melodii i tekstów folkloru (pieśni, bajek, zagadek) oraz informacje i opisy etnograficzne dokonane zostały głównie w tych ośrodkach badań. Choć noty lokalizacyjne wskazują szereg innych miejscowości z regionu, nie zawsze muszą oznaczać pobyt w nich Kolberga i notację na miejscu, sam zapis mógł się dokonać gdzie indziej, a owe noty informują o pochodzeniu lub miejscu zamieszkania informatorów czy śpiewaków. Znając wielokrotnie wyrażaną przez samego badacza zasadę wykorzystywania każdej nadarzającej się okazji, by zapisywać ludowe teksty i melodie także poza miejscem ich funkcjonowania, przyjąć można z dużym prawdopodobieństwem, że nie we wszystkich wskazanych w notach miejscowościach sam bywał, lecz że np. w Krakowie lub w często i chętnie odwiedzanej przez gości Modlnicy czy w Tomaszowicach pozyskał materiał z innych wsi. Obok miejscowości w dawnym powiecie O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 4. Zob. wypowiedź samego Kolberga na temat przyczyn takiego „przekraczania” granic, tj. dla pokazania cech „Krakowiaków w najściślejszym wyrazu tego znaczeniu”, w części I Krakowskiego (DWOK T. 5), s. 107 i 115, por. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. XVI. 1 2 296 �krakowskim badacz wymienia w swojej monografii także położone w powiatach wielickim, chrzanowskim i bocheńskim, a nawet w ówczesnej guberni kieleckiej, w powiecie olkuskim i miechowskim. Brak niestety wskazówek Kolberga określających trasy podróży oraz wszystkie miejscowości, w których prowadził badania i sporządzał notatki ze słuchu. Dokładnych danych w tym zakresie nie da się dziś ustalić. Wiadomo jednak, że warunki zamieszkiwania w Modlnicy, bliskość zaprzyjaźnionego dworu w Tomaszowicach, ścisłe kontakty rodzinne z mieszkańcami Mogilan, towarzyskie, artystyczne, naukowe z Krakowem i z okolicznym ziemiaństwem służyły budowaniu i rozgałęzianiu swoistej siatki badań i pozyskiwaniu narratorów, śpiewaków, informatorów i gawędziarzy. Bez życzliwości i pomocy zaprzyjaźnionych lub polecanych „obywateli”, wobec nieufności chłopów i ich niechęci do obcych, obwarowanej urzędowymi zakazami i restrykcjami za nawiązywanie z przybyszami kontaktów, dokumentowanie folkloru na taką skalę nie byłoby możliwe. Nierzadko też pomocnicy Kolberga uczestniczyli w badaniach i rejestracji żywych przekazów z ust chłopskich wykonawców i znacznie je ułatwiali. Pozyskiwali przecież dla niego dobrze sobie znanych mieszkańców wsi, osoby nieprzypadkowe, często utalentowane i wyjątkowe. Niekiedy współpraca ta szła jeszcze dalej, jak np. z Józefem Konopką, z którym to podczas pobytu w Modlnicy w 1857 roku i w Mogilanach w 1861 roku notowali razem pieśni – Kolberg melodie, Konopka teksty 1, czy z Antoniną Konopczanką, która spisywała dla Kolberga wspomniane teksty folkloru. Od przyjezdnych i gości przybywających do Krakowa i do podmiejskich wsi zbierał Kolberg zresztą materiały nie tylko z Krakowskiego i z ziem ówczesnej Galicji Wschodniej, ale także z regionów od wyjazdu z Warszawy już przez siebie nieodwiedzanych, a należących wówczas do Królestwa Polskiego2. Ponadto stosunki między podkrakowskimi dworami Konopków a wsią były tradycyjnie dobre, jak wspominają ich mieszkańcy i bywalcy. Kolberg zaś ze swoją cierpliwością i łagodnością, a przede Zob. np. zapisywane w ten sposób pieśni nr 129, 383 i 399 oraz 519 i 734 w tomie Krakowskie, Suplement… (DWOK T. 73/I) oraz tamże ryc. nr 2 (przed s. 243), przedstawiająca zapis terenowy melodii z incipitem tekstu „Wędrowała Kasia” sporządzony przez Kolberga oraz tekstu tej pieśni ręką Konopki. 2 O takich nabytkach mówią również rękopisy, np. zachowane manuskrypty Antoniny Konopczanki, która w Modlnicy, co odnotowane jest w rkp., sporządziła zapisy kilku bajek mazowieckich z okolic Łomży i Augustowa, z ust tamtejszego narratora, oznaczając ich proweniencję geograficzną (rkp. Arch. PTL, teka 1, sygn. 1118, k. 73–77), zob. bajki w cz. VII Mazowsza (DWOK T. 42), s. 450–452, 453–455, 468–469, 485–488. 1 297 �wszystkim z żywym i powszechnie znanym zainteresowaniem dla życia wsi cieszył się sympatią miejscowej ludności i traktowany był życzliwie i ciepło jako ważna i charakterystyczna postać modlnickiego pejzażu, czego trwałym śladem mogą być odnalezione w jego rękopiśmiennych zbiorach cytowane wcześniej, improwizowane przyśpiewki. Poza istotnym wkładem Konopków niezidentyfikowani są pozostali współpracownicy Kolberga z Krakowskiego w zakresie organizacji badań i zasilania monografii własnymi materiałami. Ich zapisy pozostają anonimowe. Nieznani są także w większości informatorzy i wykonawcy ludowi z tego regionu. Nieliczne i w skali całego dorobku Kolberga unikatowe informacje uzyskujemy jedynie o kilku z tych ostatnich dzięki Antoninie Konopczance, która utrwaliła nazwiska swoich narratorów z Modlnicy i okolicznych wsi na kartach własnych zapisków1. W rękopisach odnotowane są też nazwiska dwu bliżej nieznanych i wyjątkowych autorów: Michała Szczurka z Mogilan, który niewprawnie, nienawykłą do pisania ręką zanotował kilkadziesiąt „śpiewek” i kilka opowiadań, oraz Jana Hyłki, autora obszernego tekstu szopki2. W czterotomowej monografii materiał podzielony jest na rozdziały: „Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje”, „Gry i zabawy” (część pierwsza); „Obrzędy”, „Pieśni i dumy”, „Tańce” (część druga); „Świat nadzmysłowy” (część trzecia); „Powieści”, „Zagadki. Przysłowia. Zdania”, „Język” (część czwarta). Każdy z tomów zamykają przypisy, zawierające uzupełnienia do podstawowego zrębu 3. Układ ten, w zasadzie w swoich ramach głównych przyjęty już w Kujawach, zastosował tu Kolberg dla znacznie bogatszego i zróżnicowanego tematycznie i źródłowo materiału, co odzwierciedla układ wewnętrzny w obrębie działów głównych. Dzięki temu Krakowskie reprezentatywnie określa ustalony schemat treściowy pełnej Kolbergowskiej monografii regionalnej, w której badacz na obszernym materiale zweryfikował praktycznie swoje założenia teoretyczno-metodologiczne i zaprezentował jej modelowy kształt. Schemat Zob. E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. LXX– LXXII. 2 Zob. tamże, s. L i LXXXIII. Zapisy Szczurka opublikowane są w tomach 73/I DWOK, s. 499–515, i 73/II DWOK, s. 472–475, 484, 487–489; zapis szopki Hyłki w tomie 73/I DWOK, s. 23–38. 3 Charakterystyka zawartości poszczególnych rozdziałów monografii przedstawiona jest obszerniej w przywołanym wyżej wstępie E. Millerowej i A. Skrukwy „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), zob. s. XXXI i nast. 1 298 �ten będzie się powtarzał w zasadniczej postaci we wszystkich późniejszych monografiach regionalnych; jego modyfikacje podyktowane będą jedynie specyfiką regionu, a także ilością i charakterem pozyskanego materiału, którego wewnętrzne proporcje i wartość źródłowa pozostawały zależne od możliwości i zakresu własnych penetracji terenowych i literackich. Warto więc na przykładzie Krakowskiego przyjrzeć się pokrótce typowym wyróżniającym cechom i metodom dokumentacji właściwym dla monografii Kolberga z jednej strony, z drugiej zaś specyfice obrazu regionu okolic Krakowa. W Krakowskiem zrealizował Kolberg wzorcowo swój programowy postulat wielotorowości wykorzystanych źródeł. Monografię zbudował z materiałów pozyskanych trzema drogami: z własnych obserwacji i przekazów spisanych od ludowych informatorów i wykonawców; z różnorodnych źródeł pośrednich, wśród których wymienić należy przede wszystkim materiały pochodzące od współpracowników, a spisane specjalnie dla Kolberga bądź przekazane mu do użytku z własnych zasobów; z zastanej literatury i archiwaliów. Zgromadził i wyselekcjonował w ten sposób bogatą i różnorodną bazę źródłową dla obrazu etnograficzno-folklorystycznego okolic Krakowa. Umożliwiły to wcześniejsze wielokrotne kontakty z tym terenem i jego mieszkańcami, potem stały w nim pobyt, a także studia i kwerendy w bibliotekach i archiwach krakowskich oraz zbiorach prywatnych, dworskich i kościelnych. Wyniki tych poszukiwań Kolberga wykorzystane w monografii są imponujące, zarówno w zakresie ilości, jak i profilu, charakteru i chronologii cytowanych i przywołanych źródeł drukowanych i rękopiśmiennych. Pogląd na skalę prac wykorzystanych przez Kolberga w czterech tomach Krakowskiego oraz w trzyczęściowym suplemencie krakowskim przynosi bibliografia zestawiona w ostatnim z nich (DWOK T. 73/ III, s. 441–481). Wśród ponad 700 pozycji znalazły się kompendia i dzieła autorów polskich i obcych, prace historyczne i etnograficzne, zbiory folkloru wydane przez poprzedników, publikacje krajoznawcze i podróżnicze, dawne kroniki, utwory literatury pięknej polskiej i europejskiej, artykuły z prasy współczesnej i starszej różnego profilu, od tytułów naukowych do niskonakładowych kalendarzy, druki ulotne i efemeryczne, rękopisy często dziś zagubione, zniszczone lub niedostępne. Chronologicznie sięga Kolberg do dorobku kilku epok, począwszy od piśmiennictwa staropolskiego, aż po czasy mu współczesne. Tak szeroka penetracja źródeł jest zaletą monografii i jest cenna dla obrazu etnograficznego regionu, gdyż z jednej strony pozwoliła uchwycić w wielu kwestiach ciągłość oraz żywotność tradycji, 299 �np. trwałość i wiek niektórych wątków czy utworów folkloru pieśniowego, podaniowego itp., a z drugiej ocalić od zapomnienia szereg świadectw dziś niedostępnych, bo zaginionych, wydobyć informacje i teksty z rozmaitych zakamarków literackich, niekiedy kryjących nieznane, a istotne wiadomości dla historii, etnografii i dziejów folkloru. Ten aparat źródłowy przy wszystkich swoich zaletach sprawił jednak, że w praktyce nie ustrzegł się Kolberg błędów, nieporozumień i mielizn. Jednak nie przekreślają one trafności intuicji badacza, który okazał się prekursorem nowoczesnego stanowiska w etnografii i folklorystyce, uwzględniającego wagę wszystkich, choćby pozornie błahych i drugorzędnych świadectw. Z tym zagadnieniem łączy się kolejna istotna cecha warsztatu Kolberga jako folklorysty, mianowicie dokumentowanie zjawiska przenikania i wędrówki folkloru do kultury wysokiej i na odwrót – utworów muzyki i literatury pięknej z kręgów ogólnopolskich do kultury wiejskiej, a także wzajemnych infiltracji twórczości wiejskiej i mieszczańskiej, środowiska chłopskiego i dworskiego. Świadomość ciągłych wędrówek ustnej i muzycznej tradycji, płynności tego zjawiska i nieostrości granicy między twórczością różnych nurtów i środowisk, uchwycona przez badacza w praktyce zbierackiej, znalazła odbicie w drukowanej monografii krakowskiej, a później w następnych, zwłaszcza obszerniejszych, jak Poznańskie oraz Mazowsze. Znajdujemy więc w części II Krakowskiego, w rozdziale poświęconym pieśniom, wyodrębniony dział pt. „Dwory i Miasta. Szkoła”, gdzie zamieszczone są również popularne arie, śpiewy teatralne, fragmenty znanych wodewilów, pieśni żakowskie, utwory znanych poetów, np. Kniaźnina, Karpińskiego, Pola, do których skomponowano melodie. Często pieśni te stały się szerszą własnością; upowszechniły się, odrywając się od swojej scenicznej i literackiej proweniencji. Również przedstawiając zwyczaje związane z cyklem rocznym, choć skupia się Kolberg głównie na wiejskich, uwzględnia też uroczystości miejskie, charakterystyczne tylko dla Krakowa, takie jak rękawka czy konik zwierzyniecki, a także popularne obchody i zabawy mieszczan i ziemiaństwa, np. wybór króla kurkowego czy kuligi w czasie karnawału. Z kolei w rozdziale „Kraj” sporo miejsca poświęca także historii i zabytkom Krakowa, ilustrując opis przeglądem podań lokalnych, a także ogólnonarodowych, słusznie doceniając promieniowanie miasta jako centrum polskiej kultury i historii na kraj, a więc i na podkrakowską wieś. Dowodem takiego zjawiska w tomach krakowskich może być m.in. repertuar podaniowy znany ludowym narratorom w Modlnicy; zawiera on teksty 300 �i wątki upowszechniane dzięki kontaktom z miastem i dworem 1. Także więc i w uchwyceniu zjawiska płynności granic kulturowych można uznać trafność intuicji Kolberga praktyka, gdyż proces przenikania się twórczości różnych społecznych i zawodowych środowisk jest obserwowany w folklorystyce współczesnej jako jedno ze zjawisk podstawowych i typowych. Monografia krakowska prezentuje rozwinięty program dokumentacji wszystkich przejawów kultury ludowej – materialnej, społecznej i duchowej – w jej integralnym, holistycznym ujęciu i z uwzględnieniem funkcji folkloru w życiu codziennym i świątecznym. Pieśni obrzędowe i związane ze zwyczajami publikowane są w ramach opisywanej uroczystości, zgodnie z jej przebiegiem, w odpowiednim jej miejscu, podania i legendy (często bez rozwiniętej fabuły, jedynie w postaci komunikatu o wątku) przypisane są do miast i miasteczek opisywanych w rozdziale „Kraj” jako ilustracja żywej tradycji lokalnej i historycznej, przysłowia i gwarowe wyrażenia, wkomponowane w charakterystykę ludu jako przykłady żywej mowy, mają obrazować cechy ludu, jego codzienne życie, pracę, miejscowe stosunki, opowieści wierzeniowe o duchach, strachach, upiorach i diabłach zamieszczane są w rozdziale poświęconym światu nadzmysłowemu, by – zgodnie z intencją narratorów – uwiarygodnić opisywane wierzenia opowiadaniami niby to „z życia” wziętymi, realnymi. Zatem w ujęciu Kolberga nie wszystkie teksty folkloru zostały przydzielone do działów poświęconych poszczególnym gatunkom poezji i prozy ludowej; część z nich przypisana jest do obrazu kultury społecznej i materialnej zgodnie z ich funkcją strukturalną (pieśni obrzędowe) lub ilustratywną, niekiedy nadaną przez badacza (podania i legendy, przysłowia). Natomiast w osobnych rozdziałach monograficznych zebrane są pieśni tzw. powszechne, tj. autonomiczne, śpiewane przy różnych okazjach, niezwiązane z obrzędami, a więc nieposiadające ściśle do nich przypisanej funkcji, a także bajki o mniej lub bardziej rozwiniętym kształcie fabularnym, przysłowia bez wyraźnie sprecyzowanych konotacji okolicznościowych. Te pieśni i bajki klasyfikowane są wewnątrz rozdziałów na mniejsze grupy. Pieśni porządkował Kolberg według kilku kryteriów: gatunku (ballady, przyśpiewki taneczne), treści, tematu (miłosne, sieroce), Mowa o kilkunastu podaniach, zapisanych w Modlnicy przez Antoninę Konopczanke z ust miejscowych narratorów, np. „O panu Twardzickim”, „Wojsko św. Jadwigi śpiące w Babiej Górze”, „O grenaterach polskich pod Krzysztoforami” itd. W Krakowskiem Kolberg ich nie opublikował, po części zapewne ze względu na treści patriotyczne i wymogi cenzury; wydrukowane zostały w suplementowym tomie 73/II DWOK, na s. 405 i nast. 1 301 �osoby wykonawcy (dziadowskie), środowiska, którego dotyczą (pasterskie, rzemieślnicze, myśliwskie). Układ bajek jest ramowy i w swych działach głównych w zasadzie zbliżony do podziału współcześnie stosowanego. Obejmuje „gadki cudowne” (tj. bajki magiczne), „powieści moralne i legendy”, gadki różnego typu (o diabłach, strachach, złodziejach, głupcach, tj. głównie anegdoty). Systematyka zarówno pieśni, jak i bajek nie jest jednak konsekwentna. Szczególnie w przypadku pieśni o jej niespójnościach i sprzecznościach wewnętrznych zdecydowały takie czynniki, jak: krzyżujące się kryteria i ich niepewna hierarchia, zmienność sytuacji wykonawczej i funkcji (np. oderwanie się pieśni weselnej od sytuacji obrzędowej lub przeciwnie), niejednoznaczność granicy miedzy utworami ludowymi i nieludowymi wobec ich ciągłej międzyśrodowiskowej wędrówki, złożoność tematyczna niektórych tekstów, tworzących tzw. aglomeraty, a także imperatyw uwzględnienia podobnych cech muzycznych niektórych utworów. Z kolei dla układu bajek zasadniczy kłopot stanowiła nieostrość wyznaczników podziału i kategoryzowania opowieści, mimo prób zestawiania motywów dla poglądu na rozwój akcji i kształt fabuły. Trudności te, do dziś zresztą w przypadku klasyfikacji pieśni nierozwiązane zadowalająco, sprawiły, że te same wątki ludowej poezji i prozy odnaleźć można w różnych grupach. Kolberg, który dopiero przecierał drogę przyszłym pracom w tym zakresie, był świadomy niedoskonałości swojego systemu klasyfikacji w praktyce, czemu niejednokrotnie, także w omawianym tomie, dawał wyraz1. Cenne są jednak podjęte przez niego próby analizy morfologicznej utworów prozatorskich i zestawianie motywów wyznaczających akcję dla rozpoznania wątków. Zaznaczyć też należy, że w przeciwieństwie do poprzedników Kolberg w swoich bajkowych zapisach nie pomijał anegdot i humoresek, nacechowanych często rubasznym humorem i dosadnym słownictwem, co uzasadniał troską, „by […] żadnego z umysłowością ludu związanego nie pominąć przedmiotu, owszem, zwrócić uwagę badaczy na płody fantazji ludowej i na tym także objawiające się polu […]”2. Podobnie postępował, spisując pieśni; wiele wśród nich zawiera akcenty obsceniczne, cechuje się dwuznacznym i niekiedy ciężkim dowcipem. Ze względu na cenzurę obyczajową nie zawsze je publikował, niekiedy wykropkowywał opuszczane wyrazy lub podmieniał drastyczne na neutralne. Notował 1 2 Zob. Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 244 i 378–379. Zob. Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 226. 302 �jednak wszystkie, a współcześnie wydawane suplementy zawierają i takie pomijane zazwyczaj w edycji XIX-wiecznej teksty. Za jedno z najważniejszych osiągnięć Kolberga uznać trzeba zasadę zestawiania i wskazywania wariantów, traktowaną jako stały element opracowania tekstów folkloru. Warianty pieśni i bajek bywały wprawdzie nie zawsze trafnie identyfikowane, ale praktyka ich rozpoznawania wdrożona została trwale przez Kolberga już od Pieśni ludu polskiego. W Krakowskiem, a potem w następnych monografiach, wskazaniu wariantów, obok sąsiedztwa w drukowanych tomach, służy system odsyłaczy filiacyjnych. Kierują one nie tylko do wcześniejszych tomów Ludu, ale i do zbiorów poprzedników, wiążąc w ten sposób zapisywane przez Kolberga teksty folkloru z dorobkiem innych zbieraczy i wydawców. Choć nie wszystkie odsyłacze są trafne – niekiedy bywają mechaniczne i wskazują na zbieżności przypadkowe lub drugorzędne, a czasami są wręcz błędne – wielokrotnie wskazują jednak istotne warianty pieśni, bajek, dokumentując mechanizm funkcjonowania folkloru w jego ciągłej twórczej zmienności, wędrówkach i przekształceniach. Dla Krakowskiego, podobnie jak dla Kujaw, charakterystyczna jest także uwaga, jaką Kolberg poświęcił językowi, tj. głównie słownictwu, onomastyce i toponomastyce. Poza gwarowym materiałem leksykalnym rozsianym w całej monografii, zwłaszcza w opisie ludu, konstruuje Kolberg osobny słownik, a charakteryzując podkrakowską wieś, podaje nazwy własne zwierząt gospodarskich, nazwy młynów, karczem, pól, łąk i gajów, sięgając tu m.in. do dawnych inwentarzy dworskich i świadectw nawet z XVI wieku. Wreszcie w rozbudowanym osobnym rozdziale znalazły się obszerne wykazy „nazw rodowych” chłopów z wsi podkrakowskich i mieszczan z Krakowa, zebrane z różnych źródeł pisanych, a także z własnych badań. Docenienie w takim stopniu języka jako integralnego aspektu kultury ludowej, wyrażane już wcześniej przez Kolberga w jego programie Ludu, jest także odpowiedzią na postulat naukowy, wskazywany jako jeden z najważniejszych w badaniach ludoznawczych II połowy XIX wieku przez krąg badaczy Akademii Umiejętności i krakowskiego uniwersytetu. To w tym gronie realizowano utrwalone już przekonanie o potrzebie całościowego spojrzenia na wszystkie aspekty życia i kultury ludu i praktyczny program takich badań. Znalazło to odbicie m.in. we wspomnianej już, opracowanej przez J. Sadowskiego Instrukcji do badania właściwości ludowych i w pracach Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, której od 1874 303 �roku Kolberg przewodniczył. Język ludowy stanowił tam istotny przedmiot badań jako element kultury wsi. Natomiast w Komisji Językowej od początku jej ukonstytuowania w marcu 1874 roku głównym przedmiotem prac było programowe gromadzenie materiałów do słownika polskiego jako dopełnienie Słownika Lindego i badanie w tym celu zasobów „z najdawniejszych zabytków piśmiennych, z zabytków literatury XVI, XVII i XVIII wieku, pominiętych przez Lindego i z literatury najnowszej, po Lindem” 1. Jak wspomniano, kompetencje Komisji Antropologicznej i Językowej trzeba było w pewnym momencie rozgraniczyć, ale w zakresie dokumentacji języka współczesnego ich styczność okazywała się w praktyce nieunikniona. Postulat badania polszczyzny i jej dialektów był więc w ówczesnym środowisku naukowym doceniany, choć z czasem przynależał głównie do kompetencji językoznawców. Ważnym i cennym elementem omawianej monografii jest jej dokumentacja ikonograficzna, której miejsce w Ludzie i znaczenie dla opisu etnograficznego doceniał Kolberg od początku swoich prac. W Krakowskiem szczególnie bogato ilustrowany jest rozdział „Lud” w części I. Na zbiór rycin składają się tam niewielkie drzeworyty wykonane przez Antoninę Konopczankę, ukazujące omawiane przez Kolberga stroje i ich elementy, zabudowania, wnętrza i plany izb mieszkalnych oraz sprzęty, a także ilustracje wykonane według rysunków malarzy: Wojciecha Gersona, Tadeusza Konopki oraz według fotografii Walerego Rzewuskiego, przedstawiające wieś i ubiory. Krakowskie jako pełna monografia jest też reprezentatywne dla stosowanej przez Kolberga metody dokumentowania proweniencji źródeł. Sposób opracowania potwierdza, że zgodnie z jego założeniem podstawowy i stały element dokumentacji poszczególnych melodii i tekstów folkloru stanowią noty informujące o lokalizacji geograficznej. Natomiast na ogół nie podaje Kolberg informacji o wykonawcach i datach pozyskanych zapisów; takie dane zdarzają się sporadycznie. W ówczesnym rozumieniu folklor był własnością zbiorową, przynależał do wspólnoty, w której funkcjonował i którą twórczo określał. Wagę indywidualnego przekazu, osobowości narratora Tak określono główne zadanie mającej powstać Komisji Językowej na posiedzeniu Wydziału Filologicznego, dnia 2 III 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. I, 1874, s. XXVIII. Zob. też Posiedzenie Komisji Językowej dnia 29 III 1874 r., tamże, s. XXXIV, inicjujące jej wieloletnią pracę w tym zakresie i dyskusję nad profilem słownika oraz sposobem gromadzenia i opracowania materiału leksykalnego. 1 304 �i śpiewaka, specyficznych uwarunkowań i okoliczności konkretnej transmisji uwzględniali jako normę dopiero badacze późniejsi. Nie praktykował Kolberg również systematycznego oznaczania autorskiego pochodzenia zapisów obcych, przekazanych mu specjalnie przez współpracowników czy korespondentów, a także badaczy pracujących niezależnie. Niekiedy odnotowywał nazwiska tych osób we wstępach do monografii, nie sygnując jednak metodycznie w swoim tomie partii ich materiału, nierzadko dzielonego tematycznie na cząstki w różnych miejscach. W Krakowskiem wdzięczność swoją wobec Konopków pomocnych w opracowaniu monografii wyraził dedykacją umieszczoną w I części, ale konkretnego wkładu np. Antoniny Konopczanki, a także innych zbieraczy w drukowanych tomach nie dokumentował. W tym zakresie cenne informacje przynoszą zachowane rękopisy i korespondencja Kolberga, dzięki którym niejednokrotnie udaje się odtworzyć proweniencję autorską materiału, a nawet okoliczności i charakter współpracy z autorem Ludu. I tak analiza źródeł pozwoliła stwierdzić nie tylko sygnalizowany wyżej znaczny wkład Antoniny Konopczanki w opis ludu, świata nadzmysłowego i wierzeń, w zasób pieśni i bajek. Pozwoliła też z jednej strony prześledzić metodę i zakres pracy zbieraczki działającej ściśle według wskazań Kolberga, z drugiej zaś docenić wyjątkowość tej współpracy w świetle niezwykłego dokumentu przez nią pozostawionego i znajdującego się dziś w archwum Kolberga. Jest nim wspomniany już obszerny rękopis, nazwany współcześnie Modlnickim raptularzem Antoniny Konopczanki, w którym zbieraczka notowała przeprowadzone przez siebie wywiady z miejscowymi, dobrze sobie znanymi informatorami i narratorami z Modlnicy i jej najbliższej okolicy. Niespotykana ówcześnie, a utrwalona kolokwialna forma wywiadu, zapis dialogu z narratorami z pewnością wybranymi przez znającą ich zbieraczkę, określenie okoliczności prowadzonych rozmów, np. przy przędzeniu lnu, rwaniu konopii, kopaniu ziemniaków, wreszcie nazwiska bajarzy i rozmówców badaczki oraz autentyzm prymarnego notatnika Konopczanki składają się na wyjątkowość tego dokumentu nie tylko w skali zbiorów Kolberga, ale i etapu badań nad folklorem. Pozwala on ustalić, że większość przedstawianych przez Kolberga w części III i IV monografii ludowych wierzeń i wyobrażeń o świecie realnym i nadzmysłowym oraz bajkowych opowieści prozatorskich pochodzi z tych zapisów Konopczanki, sporządzonych bezpośrednio z przekazów znanych z nazwiska i profesji konkretnych informatorów. Zbieraczka redagowała później 305 �swój brulionowy rękopis z myślą o wykorzystaniu go przez Kolberga, a on otrzymał te właśnie poprawiane przez nią czystopisy, w których zatarta została forma dialogowa i po części autentyzm języka pierwowzoru. Szczęśliwie jednak prymarny manuskrypt zachował się do dziś i ze względu na unikatowy walor źródłowy Raptularza opublikowano go w formie aneksu w suplemencie, a niezależnie od tego ustalono – zgodnie z zasadami edytorskimi opracowania suplementów – zależność materiału drukowanego w Krakowskiem od oryginału zbieraczki1. Krakowskie doczekało się kilku recenzji, przeważnie ogłaszanych sukcesywnie po wydaniu kolejnych czterech części. Całość omówił Gloger 2, podkreślając wartość pracy Kolberga dla kultury narodowej, bogactwo zebranego materiału, szczególnie muzycznego, znaczenie źródłowe monografii dla dalszych badań, rzetelność i szczegółowość dokumentacji etnograficznej, celowość całościowego potraktowania rozmaitych przejawów kultury materialnej, społecznej i duchowej. Za zbędne natomiast uznał opis historyczno-topograficzny Krakowa i jego okolic oraz przedruki niektórych publikacji niebędących „rzadkością bibliograficzną”. Krakowskie Kolberga, a także kolejne tomy regionalne wydawane pod patronatem Akademii wpisują się nie tylko w jej dorobek, ale także w wypracowany przez nią kierunek naukowy i model badań. Choć autor Ludu ukształtował już wcześniej własny, oryginalny kształt monografii regionalnej, to jednak swoją koncepcję wydawniczą kontynuował i rozwijał w kręgu krakowskiej instytucji, wnosząc w jej prace swój wzorcowy wkład. Omawiając dokonania naukowego środowiska krakowskiego i prac Akademii po roku 1870, Stanisław Estreicher, syn Karola, pisał po latach, już z perspektywy czasu: Uczeni krakowscy zaczynają teraz stosować naukowe metody wyrobione od dawna na Zachodzie, ale dotychczas niemal nieznane w Polsce […], szerzą pracami swymi dążność do docierania do źródeł, umiejętność krytycznego ich wydawania, rozbijania problemów naukowych na monografie i stronienia od zbyt szybkich, choć efektownych uogólnień. Rolę, jaką w naukach historycznych grają „źródła”, gra w naukach przyrodniczych „eksperyment”, kryterium prawdy. Typ monoPor. też przypisy źródłowe do cz. III i IV Krakowskiego, w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 309–403, w których materiał drukowany odniesiony jest do zapisów rękopiśmiennych zbieraczki. 2 Recenzja Z. Glogera ukazała się w „Przeglądzie Krytycznym” 1876, nr 3, na s. 87–91. 1 306 �grafii opracowującej wyniki oparte na źródłach lub na eksperymentach – i to monografii możliwie szczegółowej – zaczyna odgrywać odtąd w nauce polskiej pierwszorzędną rolę. Oczywiście byłoby przesadą twierdzić, że poza Krakowem i przed r. 1870 metoda monograficzna w Polsce nie była znana, owszem, monografie zjawiały się, ale sporadycznie. Uznanie monografii jako równowartościowej z pracami o ogólnej treści i rozpowszechnianie typu monografii naukowej jest pierwszorzędną zasługą uczonych krakowskich, a także Akademii skupiającej elitę uczonych polskich. Nie osłabia tego wcale fakt, że ukazują się w Krakowie także i dzieła syntetyczne, starające się ująć w całość wiedzę w pewnej dziedzinie oraz liczne podręczniki naukowe, ale gruntowne monografie i krytyczne wydawnictwa źródłowe są mimo to najcharakterystyczniejszym składnikiem tego dorobku, jaki do skarbnicy naukowej ogólnopolskiej dorzucił Kraków1. Wydaje się, że dzieło Kolberga można umieścić w tym nurcie intelektualnym jako jego znaczące i specyficzne osiągnięcie. XV [Sytuacja finansowa Kolberga w latach 1871–1875, dotacja a koszty wydania. –Korespondencja z bratem Wilhelmem. – Śmierć Wilhelma w 1877 r. – Kontakty listowne z Karoliną Kolberg i Jadwigą Wernerową. – Spotkanie z Karoliną i jej córkami w Modlnicy w 1877 r. – Poczucie osamotnienia i oddalenia od rodziny wyrażane w listach.] Jak wspomniano, dotację przyznaną Kolbergowi przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie w wysokości 300, potem 400–500 florenów w zamian za 100 egzemplarzy książki kontynuowała w dalszych latach Akademia Umiejętności. Towarzystwo udzieliło funduszu na część I Krakowskiego (tom 5), wydaną w końcu 1871 roku, natomiast części II–IV tej monografii, które wyszły odpowiednio w październiku 1873 roku (tom 6), w kwietniu 1874 roku (tom 7) oraz w końcu 1874 lub na początku 1875 roku (tom 8)2, współfinansowała już Akademia, podtrzymując wcześniejsze zobowiązanie. Koszty wydania poszczególnych tomów znacznie jednak przewyższały wysokość dotacji. S. Estreicher Znaczenie Krakowa dla życia narodowego polskiego w ciągu wieku XIX…, s. 41–42. 2 Zob. listy do Akademii z [22] X 1873 r., z 14 IV i z 24 X 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 464, 485–486 i 495–496. 1 307 �Znamy je dzięki wspominanym już notatkom, poczynionym przez Kolberga w brulionowej wersji jego Wykazu tek rękopiśmiennych z 10 stycznia 1886 roku. I tak przyznany zasiłek na cztery tomy Krakowskiego wynosił odpowiednio: 300 fl., 500 fl., 400 fl., 400 fl., natomiast koszt wydania: 700 fl., 1390 fl., 612 fl., 640 fl.1 Szczególnie drogi był druk nut, stąd taka dysproporcja kwot w przypadku części II Krakowskiego, która zawierała bogaty materiał muzyczny, co Kolberg uzasadniał w cytowanym wyżej liście, składając ten tom Akademii w październiku 1873 roku. Jak wspomniano wyżej, na liście tym widnieje notatka prezesa Majera, stwierdzająca, że Akademia przejęła po Towarzystwie Naukowym zobowiązanie udzielania zasiłku dla Kolberga w wysokości od 400 do 500 fl.2 Dalsze subwencje nie schodziły więc niżej niż 400 fl., by od 1883 roku uzyskać stałą wysokość 500 fl., a w ostatnich latach życia Kolberga ulec podwojeniu, o czym będzie mowa dalej. Mimo dobrej woli i konsekwencji władz Akademii w udzielaniu pomocy finansowej dla Kolberga oznaczało to jednak tylko partycypację instytucji w kosztach druku, nie zaś ich pełne pokrycie, gdyż – jak widać – były one znacznie wyższe; niekiedy dotacja nie obejmowała nawet połowy ceny wydania książki. Dla przykładu, w przypadku 4-tomowego Krakowskiego dotacja wynosiła w sumie 1600 fl., natomiast łączny koszt druku – 3342 fl., co oznacza, że własna dopłata Kolberga do rzeczywistych kosztów druku – według jego wyżej przytoczonych danych – wyniosła 1742 fl. Był więc zmuszony pokrywać różnicę z dochodu pochodzącego ze sprzedaży tomu poprzedniego. Ponieważ jednak nigdy nie udawało się sprzedać całego nakładu, uzyskana suma nie pokrywała różnicy między rachunkiem drukarni a zasiłkiem Akademii; i tak np. dochód ze sprzedaży czterech tomów Krakowskiego uzyskany do 1879 roku wyniósł zaledwie 579, 50 fl.3 Pozostawała więc ciągła presja finansowego braku, konieczność maksymalnego 1 Zob. Wykaz tek rękopiśmiennych…, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 12, s. 749, przyp. *14. W tym brulionie Kolberg dopisał później ołówkiem kwoty dotacji i kosztów druku tomów wydanych z materiałów z odpowiednich, wyszczególnianych tam tek. Oryginał tego wykazu dołączył do swojego listu do J. Majera z 10 I 1886 r. (zob. tamże, s. 310–313). Identyczne dane dotyczące tomów Krakowskiego podał też w innych zapiskach rachunkowych (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. nlb. po k. 140). 2 Zob. wyżej, s. 264, przyp. 2. 3 Zachowały się kolejne notatki rachunkowe Kolberga datowane 19 X 1879 r. (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 140), w których podał sumy dotacji Akademii na 8 tomów Ludu (od 5. do 12.), koszty ich druku i papieru oraz wpływy ze sprzedaży. Kwoty subwencji na 4 tomy Krakowskiego oraz suma wpływów z ich sprzedaży są w tym zestawieniu zgodne z cytowanymi 308 �oszczędzania i osobistych wyrzeczeń, by pokryć pełne koszty tomów z własnych ubogich zasobów. Te zaś nie są dokładnie znane, gdyż brak dokumentów, które jednoznacznie pozwoliłyby je określić, nie ma też spójnych osobistych notatek rachunkowych Kolberga z tego okresu – poza zapiskami kwot dotacji i kosztów druku, przy czym te ostatnie są po części sprzeczne. Bieńkowski wprawdzie pisze: „Żył skromnie z renty otrzymywanej z Komisji Skarbu w Warszawie”1, jednak – jak wspomniano – nawet ta informacja nie uzyskuje potwierdzenia w świetle zachowanych dokumentów. Nie znamy też szczegółów o materialnym bycie Kolberga w Modlnicy. Z pewnością zamieszkanie u Konopków odjęło mu większość wydatków związanych z życiem codziennym, natomiast z własnej kieszeni opłacał papier do notatek, atrament, pocztę, przejazdy kolejowe, ewentualne książki, niezbędny ubiór itp. Wiadomo z listów, że miał do dyspozycji złożony w Warszawie pod pieczą Wilhelma niewielki kapitalik z uciułanych zarobków i z „papierów” po zmarłej matce, o którego zadysponowaniu mowa była w korespondencji braci na początku 1872 roku2. W miarę swoich potrzeb i możliwości Wilhelma operowania tym funduszem uzyskiwał pewne sumy z tego depozytu3, przeznaczając je m.in. na wyrównanie pełnego pokrycia kosztów Krakowskiego oraz na wyjazd w 1873 roku na wystawę w Wiedniu. Izydor Kopernicki, powiernik i świadek późnej starości i śmierci Kolberga, odpowiadając na pytanie, skąd autor Ludu „zdobył się na środki tak znaczne, ażeby nas zasypać tylu tomami dzieł swoich”, tak pisał już pod koniec życia przyjaciela o jego finansowej strategii: Przez bardzo drogie dla mnie, najserdeczniejsze stosunki przyjacielskie, które mię łączą z O. Kolbergiem od lat kilkunastu, wtajemniczony w jego skarby naukowe, wyżej, natomiast koszty druku tych tomów i papieru różnią się od tam przytoczonych i wynoszą łącznie 2960,31 fl. (tam 3342. fl). 1 W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie…, s. 111. Zob. też wyżej, s. 252, przyp. 1. 2 Zob. listy braci ze stycznia i lutego 1872 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 402, 409, 412–413. 3 Pod tekstem listu Wilhelma z 2 I 1874 r. Kolberg poczynił notatki dotyczące rozliczeń z bratem, zgodnie z jego życzeniem, by rachunek „do porządku doprowadzić” (tamże, s. 467– –468). W notatkach tych figurują kwoty przekazywane Oskarowi przez Wilhelma za pośrednictwem księgarni Friedleina w latach 1872 i 1873, wynoszące w sumie 330 rub. sr. Według Bieńkowskiego Kolberg przywiózł do Krakowa „skromny kapitał wynoszący ok. 400 rubli, który przeznaczył na dopłatę do kosztów wydania wcześniejszych tomów Ludu”. Brak jednak dokumentów, które potwierdzałyby tę informację i wysokość kwoty (zob. W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie…, s. 15). 309 �a nawet w jego operacje finansowe, mam możność odpowiedzieć […]. Otóż cały sekret jego zadziwiającej operacji wydawniczej zasadza się na tym, że w dodatku do zapomogi rocznej, którą otrzymuje, a która mu nigdy nie wystarcza na pokrycie każdorazowego nakładu, poświęca on na to cały przychód ze sprzedaży swoich dzieł, dla siebie zaś samego skąpi we wszystkim, skąpi zaś dlatego, że musi1. Wniosek ten poprzedził Kopernicki zwięzłym rachunkiem kosztów własnych Kolberga, dokonanym w oparciu o uzyskane od niego dane. Wyjaśniał on, że otrzymane od Akademii subwencje w wysokości 300–600 zł reń. nie wystarczały na pokrycie nakładów, więc dopłacać musiał do każdego tomu po 60–890 zł reń. z tego, co mu przybywało ze sprzedaży uprzednio wydanych tomów. Tym sposobem do 8 tys. zł reń. otrzymanych od Akademii w ciągu lat 17 dopłacił on przeszło 4 tys. własnych2. Nawet jeśli dane Kopernickiego i samego Kolberga nie są ścisłe, cytowane informacje dają pogląd na skalę wydatków i potrzeb. Mimo tej ciągłej finansowej presji warunki pracy i kontynuacji dzieła okazały się pod Krakowem zdecydowanie sprzyjające. Opieka Akademii była stała, możliwości badań i studiów wobec zaplecza naukowego Krakowa najlepsze z ówcześnie dostępnych, życzliwy dom Konopków stanowił oparcie materialne, a przywiązanie jego mieszkańców łagodziło smutek rozstania z rodziną w Warszawie i tęsknotę za rodzinnym miastem. Mimo to pierwsze lata po przeniesieniu się Kolberga do Krakowa nie były łatwe dla „przymusowego emigranta”, jak określał siebie on sam, a świadomość utraty i swoistego wygnania towarzyszyła mu właściwie do końca życia. Wobec poczucia oderwania od najbliższych i przyjaciół, szczególnie boleśnie doświadczonego wobec śmierci matki w 1872 roku i nieobecności na jej pogrzebie, wielkie znaczenie w życiu Kolberga odegrała wówczas korespondencja z bratem i bardzo mu oddaną Karoliną, żoną Antoniego. Po śmierci Wilhelma w 1877 roku ta ostatnia pozostanie właściwie jedynym pomostem łączącym Oskara z rodziną w Warszawie. I. Kopernicki Oskar Kolberg, „Nowa Reforma” 1889, nr 109. Tamże. Podane przez Kopernickiego kwoty dotyczące tomów Ludu pokrywają się ze spisanymi przez Kolberga w brulionie Wykazu tek rękopiśmiennych… (DWOK T. 66, s. 748–749), gdzie także te same sumy łączne dotacji i dopłat własnych Kolberga do tomów wydanych w ciągu 17 lat przy pomocy Akademii (1871–1887). O finansowaniu z innych źródeł edycji Obrazów etnograficznych, tj. cz. I–II Pokucia i cz. I–V Mazowsza (DWOK T. 29 i 30 oraz T. 24-28), będzie mowa dalej. 1 2 310 �Wilhelm jako najstarszy z braci troszczył się o Kolberga i jego sprawy, jak w ogóle o sprawy rodzinne, z zaangażowaniem i poczuciem odpowiedzialności, ale nie bez pewnego ojcowskiego mentorstwa, które, jak się wydaje, Oskar rozumiał i przyjmował. Bracia wcześnie stracili ojca i Wilhelm w jakimś stopniu go zastępował. Od dawna niepokoił się o przyszłość brata, także zaraz po wyjeździe do Krakowa, świadomy jego trudności z wydawaniem i zbytem książek, doradzał mu i przestrzegał: Życząc Ci pomyślnego skutku w krzątaniu się około wydawnictwa pism Twoich, nie mogę przecież pominąć przestrogi, ażebyś też już raz przecież zwrócił uwagę szczególną na jakąśkolwiek materialną dla siebie korzyść, bo brniesz tylko coraz bardziej w zamęt interesów, trzymając się dotychczasowej drogi i koniecznie Ci potrzeba wyjść z tego kółka na nowe jakieś szlaki, pracując więcej dla pism periodycznych. Jakąkolwiek stąd osiągnąłbyś korzyść, to przynajmniej miałbyś ją pewną i natychmiastową, kiedy wszystkie korzyści na książkach są tylko ułudne i dla zasobnych przedsiębiorców stosowne1. Nie doceniał jednak determinacji Oskara, który nie zamierzał w imię stabilizacji zrezygnować z realizacji swojego wielkiego planu badawczo-edytorskiego. W listach Wilhelma docierały do Kolberga wiadomości o ostatnich chwilach i pogrzebie matki, o życiu rodziny, o bratankach i krewnych, o Karolinie, Antonim, ich małżeństwie i kłopotach materialnych, o kontaktach i spotkaniach ze wspólnymi znajomymi i przyjaciółmi, o ich zainteresowaniu Oskarem w Krakowie. Rysuje się w nich trudne, pełne kłopotów i trosk życie ojca obarczonego licznym potomstwem i wdowca od 1865 roku, uwikłanego w niełatwe sprawy rodzinne, obciążonego zawodowymi obowiązkami, a przy tym lojalnego i oddanego brata. Wilhelm opiekował się też kapitalikiem Kolberga, starannie przedstawiał bratu jego stan i rozliczenia, zarządzając przekazami kierowanymi do Krakowa. Nie omieszkał także występować z propozycjami zarobkowymi dla Oskara, przedstawiając mu zaproszenie do współpracy z wydawaną w Warszawie Encyklopedią rolnictwa, której sam był współautorem2. Oferta ta jednak nie została przyList Wilhelma Kolberga z 16 VIII 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 383–384. List Wilhelma z 1 IV 1872 r., tamże, s. 417. Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z nim mających wychodziła w Warszawie w latach 1873–1877 (5 tomów), jej współredaktorem był fizyk, encyklopedysta, m.in. współautor Encyklopedii powszechnej Orgelbranda, Stanisław Przystański (1820–1887), którego zaproszenie dla Oskara przekazywał Wilhelm. 1 2 311 �jęta. Nie brak w listach także akcentów innych, ukazujących pasję zawodową Wilhelma, jak np. jego żywe zainteresowanie projektem wodociągów i kanalizacji w Krakowie, problemem bliskim mu jako członkowi komitetu budowy wodociągów warszawskich, czy prośba do Oskara o wyszukanie mu w krakowskich bibliotekach planów dawnej Warszawy1. Pojawiają się też wyrazy żalu, pewnej goryczy, ale i troski o wzajemną relację: „Wprawdzie nawykliśmy już do tego, że się mało z rodziną komunikujesz, zwłaszcza teraz, gdy nie żyje matka, ale boję się, ażebyśmy przez ten brak stosunków nie stali się jakby zupełnie sobie obcymi” – pisał Wilhelm w 1873 roku2. W następnych latach załatwiał w imieniu Oskara sprawę długu i zalegających tomów w drukarni Jaworskiego oraz zbytu pozostałego nakładu, zabiegał w jego interesie o pozytywne rozliczenia z sukcesorami Jaworskiego, interweniował w rozwiązaniu problemu z cenzurą warszawską, która zakwestionowała niektóre fragmenty w Krakowskiem3. Był rzecznikiem interesów brata i skutecznym łącznikiem z Warszawą. Stąpając mocno po ziemi, konkretnie wspierał go w kłopotach, nie odmawiał pomocy w żadnej z jego spraw. Z listów wynika, że Wilhelm parokrotnie przyjeżdżał do Krakowa i widział się z Oskarem, brak jednak bliższych informacji o tych spotkaniach. Kolberg odpowiadał bratu serdecznie i z atencją, także w poczuciu głębokiej więzi. Interesował się sprawami rodziny i dzieci Wilhelma, odnosił się do ich aktualnej sytuacji i problemów. Z całkowitym zaufaniem powierzał mu swoje sprawy, których w Warszawie nie mógł załatwić osobiście, i prosił o pośrednictwo i pomoc. Zwracał się nie tylko bezpośrednio we własnym interesie, ale także odwoływał się do wspólnych przeżyć i pasji młodości, oczekując np. od brata potrzebnych wiadomości i notatek na temat warszawskiej młodości Chopina. Zdawał sobie sprawę, że często nadmiernie obciąża Wilhelma, nie mając jednak wyjścia, pisał m.in.: „Bardzo mi przykro, że Ci odbiór tych książek po Jaworskim, ich umieszczenie Zob. listy Wilhelma z 28 III 1872 r. i z 4 VIII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 415–416 i 459. O pracach i zainteresowaniach Wilhelma zob. też K. Markiewicz Wilhelm Kolberg (1807–1877), kartograf, metrolog, inżynier budownictwa dróg i mostów, Przysucha 2006 oraz H. Wróblewska-Straus, K. Markiewicz Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie…, s. 117–121. 2 List Wilhelma z 14 I 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 436. 3 Zob. tamże, listy braci z okresu od 18 XII 1874 r. do 17 IV 1876 r., dotyczące m.in. sprawy z Jaworskim, oraz listy od 18 XI 1875 r. do 18 X 1876 r., w których mowa o kłopocie z cenzurą. 1 312 �i przesyłka tyle sprawia ambarasu. Ale któż to dla mnie zrobi, jeżeli się Ty do tego dzieła nie weźmiesz”?1 Wreszcie zwierzył się bratu w 1874 roku: Mój Drogi, pisałem już do Karoliny o powodach, jakie mnie trzymają i zapewnie niemały jeszcze czas trzymać będą w Galicji. Stosunek jednak do Konopków, jakkolwiek szczery i przyjacielski, nie jest przecież familijnym, więc na jego trwałości do końca mego życia polegać bezwzględnie nie jest politycznie i dlatego ja, nie myśląc bynajmniej na teraz o ich opuszczeniu, mam się zawsze na baczności i zawiązuję wiele innych stosunków, i tak się urządzę, żebym miał furtkę otwartą […], bym na niczyjej łasce bezwarunkowo znajdować [się] nie potrzebował2. Niestety wspomniany list do Karoliny nie zachował się; być może powiedziałby o powodach opuszczenia Warszawy i zamieszkania w Krakowie więcej, niż możemy wnioskować z zachowanych świadectw. A może i o nadziei na powrót do Warszawy? W liście Kolberga uderza gorzka świadomość ciężaru bycia rezydentem, nawet w tak przyjacielskim domu jak u Konopków. Po latach miało się okazać, że nie pozostał on rzeczywiście jego domem do końca życia. Kiedy Wilhelm zmarł 4 czerwca 1877 roku, zdesperowany Kolberg wyruszył wbrew formalnym przeciwnościom w drogę do Warszawy. Został jednak zatrzymany przez policję na stacji granicznej obu zaborów w Granicy, ponieważ nie posiadał paszportu. Na pogrzeb brata nie mógł więc pojechać. Była to jedna z najbardziej bolesnych i dramatycznych sytuacji w życiu dobrowolnego wygnańca. Opisując to wydarzenie w liście do drugiego brata, Antoniego, wyznawał wtedy: Możesz sobie wyobrazić, jak dalece byłem przerażony śmiercią Wilhelma, nie wiedząc ani słówka o poprzedzającej jego śmierć chorobie. Dotąd jeszcze zaledwo ochłonąć mogę z przerażenia. Był on bowiem dla nas więcej niż bratem, bo jak wiesz, częstokroć i ojca zastępował3. Łączność z rodziną w Warszawie podtrzymywała odtąd przede wszystkim korespondencja Karoliny, primo voto Kolberg, secundo voto Brulion listu do Wilhelma z grudnia 1875 r., tamże, s. 552. Brulion listu do Wilhelma z 12 VI 1874 r., tamże, s. 490–491. W rkp. po słowach: „furtkę otwartą” wyraz nieczytelny. 3 Brulion listu do Antoniego Kolberga z 8 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 29–30. Granica, stacja kolejowa na terenie osiedla Maczki, dziś stacja Sosnowiec-Maczki. 1 2 313 �Wąsowskiej. Zainicjowana przez nią pod koniec 1870 roku, jeszcze w okresie panieńskim, trwała nieprzerwanie do końca jego życia; ostatni list bratowa wysłała do niego na dwa tygodnie przed śmiercią, zaalarmowana prasowymi doniesieniami o nagłym pogorszeniu się zdrowia stryja1. Po śmierci Wilhelma ich wzajemna wymiana listów jeszcze się zintensyfikowała; w sumie zachowało się 61 listów bratowej do Kolberga i 36 jego brulionów do Karoliny pisanych w ciągu 20 lat. Karolina pisze z łatwością, chętnie przelewa na papier swoje emocje i nastroje, swobodnie i szczerze dzieli się swoimi uczuciami i przywiązaniem do Oskara, nie pomija szczegółów z życia rodzinnego, których na ogół unikał Wilhelm, sugerując, że „drobiazgi familijne” przekaże Karolina. Z listów tych przebija ciepło i troska o stryja, ale też łatwość w wylewaniu żalów i udręk codzienności, których autorce nie brakowało. Pisze o kłopotach materialnych i zdrowotnych swoich, Antoniego i ich dzieci, a także dzieci Antoniego z pierwszego małżeństwa z Eleonorą Marconi, o ustawicznych zabiegach o finanse i uciążliwym zarobkowaniu lekcjami, o trudnościach bytowania z niezbyt zapobiegliwym Antonim, o dodatkowych obowiązkach opieki nad dwójką swoich osieroconych siostrzeńców, Władysławem i Karoliną Illukiewiczami. Przekazuje mu relacje o ostatnich chwilach matki Oskara i Antoniego, a swojej ukochanej babki, o śmierci swojej siostry, Julii Illukiewiczowej, potem o odejściu swojej kilkunastomiesięcznej córki Julci oraz o śmierci Wilhelma i związanym z nią zamieszaniem w rodzinie2. Przesyła wiadomości w sprawie sprzedaży fortepianu i przechowywania mebli Oskara pozostawionych w Warszawie, interesuje się jego zdrowiem i sytuacją. Pisząc w konwencji rozmowy, „pogawędki listownej” ze stryjem, ciągnącej się czasami w odstępach kilku miesięcy, nawiązuje do znanych mu spraw, miejsc i ludzi, przybliża mu klimat rodzinnego miasta, koleje losu znajomych i przyjaciół, odejścia i narodziny, śluby i jubileusze. Choć dominującym rysem jej korespondencji są zmartwienia, uginanie się pod ciężarem kłopotów finansowych i odpowiedzialności za rodzinę, to jednak dzięki 1 Pierwszy list Karoliny Gallasch pochodzi z 1 XI 1870 r., ostatni, pisany przez Karolinę Wąsowską, z 21 V 1890 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 367–368 oraz cz. III (DWOK T. 66), s. 676. 2 Listy Karoliny z 21 I i z 17 X–22 XII 1872 r. oraz z 14 V 1876 r., tamże, cz. I (DWOK T. 64), s. 403–404, 427–428 i 615 oraz z 14 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 32–33. Siostra Karoliny, Julia Illukiewiczowa, zmarła 8 X 1872 r., córka Karoliny i Antoniego Kolberga, Julia (ur. 17 XII 1874 r.) zmarła 3 IV 1876 r. 314 �bezpośredniości i swobodzie pióra, inteligencji i ciekawości świata Karolina potrafi barwnie odmalować zwykłe dni w ówczesnej Warszawie. Niekiedy odrywa się od wątków rodzinnych i osobistych, przekazując informacje o niecodziennych uroczystościach i wydarzeniach w stolicy, takich jak np. śmierć uwielbianego „muzyka i przyjaciela” Oskara, Moniuszki 4 czerwca 1872 roku, rocznicowe obchody 400-lecia urodzin Kopernika 19 lutego 1873 roku, bytność w teatrze latem tego samego roku na przedstawieniu komedii Blizińskiego, Marcowy kawaler, w której, jak wspomniano, w postaci Heliodora sportretował autor zaprzyjaźnionego z nim Oskara Kolberga1. Listy te były dla Kolberga z pewnością uczuciowym wparciem w jego życiu z dala od rodziny i oderwaniem od natłoku własnych bieżących obowiązków, ale przynosiły też smutne wiadomości i wciągały w zmartwienia i kłopoty bliskich mu osób. Sam wielokrotnie pocieszał i wspierał upadającą na duchu Karolinę, udzielał jej dyskretnie i po ojcowsku życiowych rad, a niejednokrotnie sięgał też do swojej płytkiej sakiewki, żeby wspomóc bratową finansowo, choćby skromnym darem, przeznaczonym np. na leczenie jej chorej córki Antoniny2. Zdarzało się i tak, że musiał dość stanowczo powściągać jej desperację i zbyt natarczywe dopominanie się pomocy, na którą nie miał przecież odpowiednich środków, choć nie odmawiał jej nigdy w zakresie dla siebie możliwym. Latem w roku 1877 doszło do spotkania Oskara z Karoliną i z jej córkami, Antoniną i Walentyną, w Modlnicy. Na zaproszenie Antoniny i Juliana Konopków rodzina zjechała tam na wakacyjny pobyt, który ułatwił i zorganizował stryj, m.in. zadbawszy o odpowiednie formalności, umożliwiające zmniejszenie kosztów paszportowych3. Z pewnością osobiste spotkanie miało duże znaczenie dla obu stron; bezpośredni kontakt eliminował barierę, którą mimo wylewności Karoliny stanowił fakt, że jak to sama ujęła wcześniej, „nie wszystko bowiem można powierzyć papierowi”4. Korespondencja Oskara z bratową będzie towarzyszyła losom obojga przez następne kilkanaście lat. 1 Zob. listy Karoliny z 1 VI 1872 r., z 19 II i z 30 VII 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 419–420, 444 i 463. Marcowy kawaler wystawiany był w Warszawie od 15 maja 1873 r. 2 Zob. listy Karoliny ze stycznia oraz z 8 II 1874 r., tamże, s. 469 i 477. 3 List Karoliny z 14 VI i brulion listu Kolberga do Karoliny z 26 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 33 i 47. 4 List Karoliny z 29 X 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 391. 315 �Listowne kontakty z innymi osobami z rodziny, bratem Antonim, który czasem dopisywał się jedynie do listów Karoliny, z jego córką z pierwszego małżeństwa, Marią Elżbietą, później Królikiewiczową, z synami Wilhelma, Bronisławem i Stanisławem, jego córką Marią Eleonorą, później Jasińską, były sporadyczne i okazjonalne. Najczęściej pisywała do Oskara i najbliżej się nim interesowała najstarsza z żyjących córek Wilhelma, Jadwiga Karolina, od r. 1871 żona Emila Wernera. To ona po śmierci ojca przechowała tradycję pielęgnowania w rodzinie więzi starszego i młodszego pokolenia, podtrzymywaną potem przez córki Karoliny i Antoniego, Antoninę (Tonię) i Walentynę (Walcię). Jadwiga i Emil Wernerowie pośredniczyli też po śmierci Wilhelma w dysponowaniu złożonym na jego ręce kapitalikiem Kolberga. W czerwcu 1877 roku Oskar pisał w tej sprawie do bratanicy: […] wyjeżdżając z Warszawy w r. 1871, pozostawiłem w jego [tj. Wilhelma] ręku jako depozyt w listach zastawnych sumę rub. sr. 1200 uzbieraną z oszczędności całego mego życia, którą mi miał wypłacać cząstkowo nadesłanymi kwotami co rok lub w miarę potrzeby. Pozostawiłem zaś na jego własną prośbę, gdyż sam wówczas potrzebował pieniędzy. Jakoż z sumy tej odbierałem kwoty, które niniejszy rachunek wykazuje i w ogóle w wielu jego listach posiadam skreślony dokładny stan całego interesu. Sadzę, że i w papierach po Twym Ojcu pozostałych musi o tym być jakaś wzmianka. Proszę Cię, moja Jadwiniu, przekonać się o stanie rzeczy. Nie chodzi o to, aby rzecz tę w tej chwili uregulować, ale przyznasz, że sam porządek tego wymaga, aby suma ta w wiadomej wysokości jako wierzytelność moja na masie była zapisaną. Czy z niej będę korzystał i w jakiej części, tego dziś przewidzieć nie mogę. Pragnąłbym jej wcale nie tykać, zostawiając dla moich naturalnych sukcesorów, gdyby własny często mój niedostatek na to pozwalał. Wiadomo Ci, że mieszkam u rodziny, która mi gościnnie wszelkich użycza wygód i starań, jakoby we własnym domu. Niedelikatnie by zatem było żądać od niej i jeszcze pieniędzy, których i tak nie ma zanadto. To, co mi daje Akademia (a i tego niewiele), służy na wydawnictwo dzieł i podróże, tak że na sprawunki i drobne a konieczne wydatki bardzo mała tylko sumka się okroi. Pojmujesz więc, że w razie nagłej potrzeby, co się parę razy zdarzyło, uciekam się zawsze do mego kapitaliku i Wilhelm mi chętnie, wiele żądałem (kiedy mógł), przysyłał1. Kolberg dołączył do tego listu rachunek z rozliczeniem kolejnych sum przysyłanych mu do Krakowa lub wydatkowanych na jego życzenie 1 Brulion listu do J. Wernerowej z 23 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 35. 316 �w Warszawie w latach 1871–1875 i z określeniem pozostałej kwoty kapitału w wysokości 875 rub. sr.1 Wernerowie zaś w następnych latach wywiązywali się z pośredniczenia w tej sprawie na rzecz Kolberga. W listach rodzinnych powraca co jakiś czas naturalna nuta żalu, tęsknoty za Warszawą i bliskimi, a nawet pewien ton goryczy i zawodu. Wspominając w liście do Jadwigi Wernerowej letni pobyt Karoliny w Modlnicy i późniejsze spotkanie we Lwowie z przyjacielem z czasów warszawskich, Karolem Minterem, jego żoną i córką Zofią, Kolberg pisał: Wyszedłszy już tak dawno ze stosunków z Warszawą, widzenie się osobiste w tym roku z Karoliną i Zosią uważam za prawdziwe szczęście, bo ich ukazanie się przypomniało mi dni mej młodości, nim się tam później różnych doznało przeciwności i zawodów, i rozczarowań, które mnie później do emigracji skłoniły. Nawiązując zaś do spotkania z Minterem, zwierzał mu się: „Warszawa, dawna znajoma, wabi mnie jak prawdziwa syrena. Czy jednak będę miał łatwość i środki pojechania do niej, tego mimo najszczerszych chęci przewidzieć dziś jeszcze nie mogę”2. Wiadomo, że opuszczenie Warszawy podyktowane było przede wszystkim niemożnością publikowania w niej Ludu; o sytuacji Kolberga i warunkach pracy naukowej i kulturalnej w Królestwie była wcześniej mowa. Nieznane są inne osobiste „zawody i rozczarowania”, które mogły skłonić Kolberga do porzucenia Warszawy. Nie ma o nich mowy w zachowanych listach, nie pojawiają się też w nich żadne aluzje czy niedomówienia, które wskazywałyby na osobiste powody emigracji3. Powściągane przez charakterystyczną dla Kolberga dyscyplinę emocjonalną uczucia nostalgii i żalu będą powracać także w następnych latach, zwłaszcza w korespondencji z rodziną i przyjaciółmi. Wydaje się, że czas Zob. tamże, s. 36–37. Bruliony listów do J. Wernerowej z 19 XI 1877 r. oraz do K. Mintera z 20 XI 1877 r., tamże, s. 77 i 80. 3 Jednak W. Bieńkowski, pisząc o przyczynach przenosin do Krakowa, wymienia m.in. „niezbyt fortunnie kierowane afekty” (Kolberg w Krakowie…, s. 107), a w korespondencji Kolberga odnajduje nie tylko „głęboką niechęć do politycznej atmosfery Warszawy w dobie popowstaniowych represji i ograniczeń (choćby tylko wymogami cenzury) stawianych przez rządy rosyjskie polskiemu życiu kulturalnemu”, ale także „ślady goryczy niezrealizowanych osobistych planów życiowych (konkretniej: zawiedzionych uczuć)” – W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 63–64. Analiza zachowanych listów i innych znanych obecnie przekazów źródłowych nie podsuwa jednak najmniejszej nawet sugestii na temat osobistego zawodu Kolberga. Nie wiadomo więc, na czym Bieńkowski oparł tę informację. 1 2 317 �i warunki, sprzyjające – mimo trudów i przeciwności – sukcesom wydawniczym, nie łagodziły poczucia osamotnienia i oddalenia od bliskich i środowiska, w którym wyrastał i żył ponad 50 lat. XVI [Podróże w latach 1871–1872 do Galicji Wschodniej, w Poznańskie, do Cieszyna. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Wiedniu w 1873 r. – Końcowe prace nad Krakowskiem i równoległe nad W. Ks. Poznańskiem. – Dotacja Komisji Antropologicznej na badania w Wielkopolsce, Prusach Zachodnich i Wschodnich w 1875 r., przebieg i trasa tej podróży, kontakty, pozyskane w niej materiały i dorobek w świetle sprawozdania dla Akademii i korespondencji.] Po przeniesieniu się Kolberga pod Kraków przekroczenie granicy z Królestwem Polskim bez uregulowanych formalności paszportowych okazało się, jak wiadomo, niemożliwe. Badacz podejmował jednak coroczne podróże w inne strony, podobnie jak poprzednio znajdując oparcie u zaprzyjaźnionych lub polecanych rodzin. Nie zawsze znamy szczegóły tych wypraw, ich przebieg i wszystkie miejsca pobytu1. Zachowana dokumentacja na temat podróży i badań terenowych Kolberga po jego przeniesieniu się pod Kraków nadal nie jest pełna, choć o wiele dokładniejsza niż dotycząca lat warszawskich. Według itinerarium w roku 1871, kiedy to przeniósł się do Krakowa, odwiedził Kolberg jeszcze Lwów i dwie miejscowości w Galicji Wschodniej, Bołszowce i Barysz2. We Lwowie, wówczas już dogodnie połączonym linią kolejową z Krakowem, często bywał wcześniej; korzystał wówczas ze zbiorów Biblioteki Ossolińskich, gdzie prowadził niezbędne kwerendy i studia, Jak wiadomo, część listów i innych przekazów źródłowych nie zachowała się. Ponadto można przypuszczać, że niektórych podróży, miejsc pobytu czy kontaktów Kolberg nie ujawniał, m.in. ze względu na konotacje polityczne goszczących badacza rodzin, często uczestniczących w działalności konspiracyjno-niepodległościowej lub goszczących u siebie emigrantów i uciekinierów, dawnych powstańców i spiskowców. Stąd być może – dla uniknięcia inwigilacji czy restrykcji ze strony władz zaborczych – zdarzały się niekiedy w listach bądź zapiskach przemilczenia lub jedynie skąpe wzmianki o niektórych odwiedzanych miejscowościach i osobach. 2 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 706. 1 318 �a także kontaktował się z mieszkającymi i działającymi tam uczonymi, Augustem Bielowskim i Wojciechem Kętrzyńskim. Prawdopodobnie odwiedził Kolberg Lwów już po zainstalowaniu się w sierpniu w Mogilanach, gdyż w takiej kolejności wymienia swoje podróże z 1871 roku w itinerarium. Nie wiemy jednak, czy, gdzie i jak długo zatrzymał się w mieście. Nie znamy też dat, czasu i okoliczności pobytu w tym roku w Bołszowcach położonych na południowy wschód od Lwowa, w dawnym powiecie rohatyńskim1. W itinerarium miejscowość ta pojawia się tylko raz, pod datą 1871. Brak też bliższych wiadomości o pobycie Kolberga w tym roku w Baryszu, miasteczku w powiecie buczackim, którego właścicielem był Tytus Szawłowski (ur. 1819) i w którym gospodarowali jego syn Stanisław (ur. 1844) z żoną Różą. Szawłowscy byli spokrewnieni z Bochdanami, których tu już wspomniano; żona Tytusa, Eleonora (ur. 1823), była siostrą Hipolita Bochdana (1826–1911) z Zadwórza, gdzie Kolberg gościł kilkakrotnie już od początku lat sześćdziesiątych. W Baryszu był już Kolberg w 1867 roku, potem odwiedził dom Szawłowskich w latach 1876 i 1877. W korespondencji Kolberga z gościnnymi mieszkańcami Zadwórza i Barysza widoczne są zażyłe i serdeczne relacje, co z pewnością przyczyniło się do owocnych badań i bogatych zbiorów pozyskanych w obu miejscowościach. Późną jesienią 1871 roku Kolberg odbył jeszcze podróż w Poznańskie, której wprawdzie sam nie wspomina w itinerarium, ale wskazuje na nią korespondencja z rodziną, notatka prasowa w „Dzienniku Poznańskim” informująca o jego przybyciu do Poznania 14 października2, a przede wszystkim list z 4 lutego 1872 roku pisany już z Krakowa do Ludwika Merzbacha, wydawcy poznańskiego, z którym uzgodnił druk pierwszej części Poznańskiego. Powołuje się tam Kolberg bezpośrednio na spotkanie z nim w Poznaniu w 1871 roku: „Za ostatnim naszym widzeniem się w październiku 1 Właścicielem tego miasteczka był wówczas Kornel Krzeczunowicz (1815–1881), polityk, ziemianin, działacz społeczny, z wykształcenia prawnik i ekonomista, poseł na Sejm Krajowy galicyjski i deputowany do wiedeńskiej Rady Państwa. Krzeczunowicz był postacią bardzo szanowaną we Lwowie jako autor wielu publikacji prawniczych, specjalista od spraw podatkowych, publicznie broniący polskich interesów. Być może Kolberg zetknął się z nim we Lwowie lub Krakowie i na jego zaproszenie odwiedził Bołszowce. 2 Anons ten ukazał się w „Dzienniku Poznańskim” 1871, nr 236 (z 15 X) w rubryce „Przybyli do Poznania”. Zob. też wzmianki w listach K. Mintera, Wilhelma i Karoliny z końca października i początku listopada 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 387, 388 i 390, a także w pierwszym liście M. Szulca z 16 XI 1871 r. (tamże, s. 394), który wskazuje na wcześniej zainicjowany kontakt z Kolbergiem w Poznaniu. 319 �obiecałem Panu przesłać w krótkim czasie pierwsze arkusze dzieła mego o Wielkopolsce […]”1. Rękopis Poznańskiego wysyłany był sukcesywnie, a Merzbach przekazywał go, zgodnie z życzeniem Kolberga, Emilowi Kierskiemu, poznańskiemu historykowi, którego autor Ludu poznał wcześniej. Kierski przeglądał i recenzował tekst przed drukiem, opracowując uwagi, sprostowania i uzupełnienia do całej książki w okresie od grudnia 1872 roku do początku lutego 1873. Jego rzetelne i wnikliwe notatki wraz z rękopisem części I monografii powróciły do Kolberga w lutym 1873 roku, gdy zrezygnował z wydania książki u Merzbacha. Na uwagi Kierskiego odpowiedział listownie, a wykorzystał je w tomie wydanym ostatecznie w Krakowie w 1875 roku2. Jak wynika z cytowanego wyżej listu do Merzbacha, Kolberg z Poznania nie wrócił bezpośrednio do Krakowa: Po wyjeździe moim z Poznania bawiłem parę tygodni na wsi, po czym wracając na Oderberg [tj. Bogumin] do Krakowa, wstąpiłem do Cieszyna, gdzie mieszka i pracuje u fotografisty p. Hoff, który jak Panu wiadomo, miał dzieło moje ilustrować i posiadał potrzebne do tego rysunki3. Wynikałoby z tej relacji, że w Wielkopolsce przebywał Kolberg od października 1871 do stycznia 1872 roku, a powrót przez Cieszyn nastąpił dopiero na początku lutego, kiedy to pewnie świeżo po powrocie pisał jeszcze z Krakowa 4 lutego do Wilhelma i do Merzbacha. Datę 1872 jako rok podróży do Wielkopolski wymienia zarówno w itinerarium i w swoich notatkach biograficznych, jak i w jednym z tomów W. Ks. Poznańskiego4. Podróż ta obok Poznania objęła według itinerarium Dębicz, Miłosław, Morownicę i Targoszyce. 1 Brulion listu do L. Merzbacha z [4 II 1872 r.], tamże, s. 410. Zob. też wyjaśnienie datowania tego brulionu w metryce listu, tamże, s. 412. 2 Zob. listy L. Merzbacha w tej sprawie z 13 XII 1872 r. oraz z 13 I, 3 II i 14 V 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 426, 434, 440 i 452, a także listy E. Kierskiego z 3 II i z 16 V 1873 r., tamże, s. 439–440 i 454. Uwagi E. Kierskiego o cz. I „W. Ks. Poznańskiego” O. Kolberga oraz Odpowiedź O. Kolberga na uwagi Kierskiego o cz. I „W. Ks. Poznańskiego”… opublikowane zostały w: Korespondencja… cz.III (DWOK T. 66), s. 712–723 (aneks 6A i 6B). 3 Brulion listu do L. Merzbacha z [4 II 1872 r.], Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 410– 411. 4 Zob. Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 706, a także notatka w brulionie listu z 22 IX 1880 r. do redakcji „Světozora”, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 407 oraz datowana obserwacja w Kościańskiem, odnotowana w cz. V W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 13), s. IX. 320 �W Dębiczu, miejscowości w powiecie średzkim, majątku Włodzimierza Wolniewicza, gościł Kolberg już wcześniej, w 1868 roku, kiedy to zabiegał o pomoc finansową i mecenat dla swojego wydawnictwa również u znanych i przychylnych działalności narodowej i społecznej Wielkopolan. Wspomniany już Włodziemierz Wolniewicz był jednym z nich. Odwiedzając w 1871 lub 1872 roku ponownie Dębicz, miał Kolberg w pamięci „uprzejme i gościnne jego progi i wywiezione stamtąd zbiory, tyle – jak pisał – dla mnie jak i dla postępu etnografii krajowej przydatne”1. O odwiedzinach Miłosławia, posiadłości w powiecie wrzesińskim, należącej do Mielżyńskich od początku XIX wieku, wzmiankuje Kolberg tylko raz w itinerarium pod rokiem 1872. Zdążył jeszcze prawdopodobnie być gościem Seweryna Mielżyńskiego, który zmarł w Miłosławiu 17 grudnia 1872 roku. Wcześniej wspomniano już o tym zasłużonym Wielkopolaninie, którego Kolberg poznał w 1868 roku w trakcie starań o mecenat dla swojego dzieła w Towarzystwie Przyjaciół Nauk w Poznaniu. Malarz, kolekcjoner i mecenas sztuki, fundator gmachu Towarzystwa i jego honorowy prezes w latach 1865–1872, zgromadził w pałacu w Miłosławiu galerię obrazów, bibliotekę i zbiór zabytków archeologicznych i przekazał je Towarzystwu testamentem, by nie uległy rozproszeniu. Ofiarował też Towarzystwu wykupioną przez siebie ogromną kolekcję sztuki Edwarda Rastawieckiego, która stała się potem podstawą publicznego Muzeum im. Mielżyńskich. Zbiory te są do dziś zasadniczym zasobem Muzeum Narodowego w Poznaniu. W Miłosławiu Mielżyński zorganizował ważny ośrodek życia kulturalnego. Po śmierci Seweryna, fundatora i mecenasa Towarzystwa, finanse instytucji znacznie się skurczyły. Dwa lata później Libelt pisał do Kolberga: „Po śmierci śp. Seweryna Mielżyńskiego, naszego dobrodzieja i mecenasa, który nam nie tylko dom kupił, ale i podatki, i inne koszta opłacał, położenie nasze na gorsze się zmieniło”2. Z sukcesorem Seweryna i kuratorem Towarzystwa, jego bratankiem, Józefem Mielżyńskim (1824–1900), nie miał już Kolberg osobistych kontaktów. Do Morownicy w powiecie kościańskim należącej do Władysława i Wandy Niegolewskich przyjeżdżał Kolberg już wcześniej, w latach 1868 Brulion listu do W. Wolniewicza z 24 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 278. W latach późniejszych po sprzedaży Dębicza Wolniewicz gospodarował w Źrenicy, majątku w powiecie średzkim. O ostatnich latach Wolniewicza (zm. w 1884 r.) pisała B. Moraczewska w liście do Kolberga z 16 VII 1884 r., zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 180, przyp. 1. 2 List K. Libelta z 15 X 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 494. 1 321 �i 1869, a będzie ich gościem także później, w roku 1875. Były to pobyty szczególnie owocne dla jego badań w Wielkopolsce, a zażyłość z gospodarzami i ich życzliwość dla Kolberga znalazła swój wyraz w korespondencji z Wandą Niegolewską1. Niestety brak bliższych informacji o kolejnych pobytach w Morownicy, ich datach i okolicznościach, nie możemy też powiązać z nimi konkretnych pozyskanych tam przez Kolberga materiałów. W Targoszycach w powiecie krotoszyńskim odwiedził Kolberg Józefa Łukaszewicza, jak to zaznaczył w itinerarium. Łukaszewicz (1799–1873), historyk, publicysta, bibliotekarz i wydawca, wcześniej pracował w bibliotece Raczyńskich w Poznaniu jako jej pierwszy bibliotekarz, potem jako archiwista miejski i nauczyciel w gimnazjum Fryderyka Wilhelma. Był autorem pierwszej monografii miasta Poznania 2, często przywoływanej przez Kolberga w Poznańskiem. Przez wiele lat związany z Poznaniem, w 1852 roku osiadł wraz z żoną Seweryną w Targoszycach, majątku przez nią odziedziczonym. W sumie zetknął się Kolberg w tej podróży z wybitnymi przedstawicielami nauki, kultury i życia umysłowego Wielkopolski, co przyniosło wymierne korzyści dla dokumentacji zebranej w jego tomach poświęconych temu regionowi. Wracając z Wielkopolski przez Bogumin, zatrzymał się w Cieszynie, gdzie odwiedził Bogumiła Hoffa, od którego odebrał rysunki potrzebne mu do monografii wielkopolskiej, wspominane w cytowanym wyżej liście do L. Merzbacha. Odwiedził też pastora Leopolda Otto, którego znał doskonale z czasów warszawskich i o którym była już mowa wcześniej. Leopoldowi Otto po ponownym aresztowaniu i osadzeniu w Cytadeli groziło wywiezienie do Rosji za sprzeciw wobec władz rosyjskich i za walkę o nabożeństwa w języku polskim zamiast w niemieckim. Zwolniony w 1862 roku za wstawiennictwem Wielopolskiego wrócił na dawne stanowisko, ale wobec niechęci i nacisków władz carskich wyjechał w roku 1866 z Warszawy do Cieszyna, gdzie przebywał dziesięć lat. Do Warszawy wrócił w roku 1875. Listy wymieniane z Niegolewską w latach 1874–1889, choć nieliczne, wskazują na wyjątkowe zrozumienie i uznanie właścicieli Morownicy dla prac Kolberga. Wynika z nich także, że Niegolewska pomagała w kolportażu tomów Ludu wśród swoich znajomych. 2 Mowa o pracy Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach (T. 1–2, Poznań 1838, reedycja: 1998 r.), z której Kolberg korzystał w swojej monografii Poznańskiego. Łukaszewicz należał też do założycieli i współpracowników „Przyjaciela Ludu”, w latach 1839–1845 pełnił funkcję głównego redaktora czasopisma. Był współredaktorem „Tygodnika Literackiego”, współzałożycielem w 1840 r. „Orędownika Naukowego”, w 1841 r. założył własną drukarnię i księgarnię pn. „Nowa”. 1 322 �Był wydawcą „Zwiastuna Ewangelickiego”, wybitnym kaznodzieją, autorem pism religijnych, zyskał opinię ojca ewangelizmu polskiego. Pamięć Kolberga o odważnym warszawskim pastorze świadczy o szacunku, jakim darzył jego bezkompromisową, patriotyczną postawę. Przechował też zapewne wspomnienie swoich osobistych kontaktów i współpracy z pastorem w parafii ewangelicko-augsburskiej św. Trójcy w Warszawie; to z jego inicjatywy Kolberg opracował wspólnie z Augustem Freyerem kancjonał pt. Zbiór pieśni duchownych ewangelickich, wydany w Warszawie w 1866 roku i popularny przez wiele lat. W roku 1873 Kolberg wyjechał do Wiednia na Wystawę Powszechną (światową), która trwała od 1 maja do 2 listopada i zgromadziła wiele eksponatów z rozmaitych dziedzin: przemysłu, rolnictwa i hodowli, techniki i rzemiosła oraz sztuk pięknych. Plan zwiedzenia Wystawy powziął wcześniej, o czym świadczy wzmianka Hemplówny w jej liście z kwietnia 1873 roku, nawiązująca do informacji Kolberga o „zamierzonej przejażdżce do Wiednia”. Zamiar ten skonkretyzował się dopiero po 4 sierpnia, kiedy to Wilhelm na prośbę Oskara przysłał mu z jego depozytu odpowiednią „asygnację na 70 rubli”, co rozwiązało sprawę funduszu na tę podróż. Nie znamy jednak dat wyjazdu i pobytu w Wiedniu ani powrotu do Krakowa. Luka w korespondencji aż do 22 października, kiedy doręczony został Akademii list Kolberga wysłany z Krakowa, wskazuje, że w Wiedniu mógł on przebywać w okresie między pierwszą dekadą sierpnia a trzecią października1. Jak wynika z listu do Wilhelma z 1 sierpnia, z tym pobytem Oskar wiązał pewne nadzieje, zarysowała się bowiem możliwość zaprezentowania tam za pośrednictwem muzyków polskich jego kompozycji fortepianowych, co mogłoby przyczynić się do wydania ich w Wiedniu2. Liczył także na nawiązanie kontaktów z miejscowymi etnografami. W korespondencji brak jednak opisów pobytu w Wiedniu, wrażeń z wystawy i z całej podróży, informacji o jej przebiegu, trasie i kontaktach. Nie wiadomo, czy doszło Zob. listy M. Hemplówny z 30 IV 1873 r. i Wilhelma Kolberga z 4 VIII 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 451 i 459, a także Oskara do Wilhelma z 1 VIII 1873 r. i pisany już z Krakowa [22] X 1873 r. do Akademii, tamże, s. 457–458 i 464. 2 Z tymi nadziejami może się wiązać lakoniczna wzmianka o odwiedzinach „pianisty Kolberga” w salonie Eleonory z Milieskich Elkanowej, żony wiedeńskiego bankiera, Leopolda, chętnie goszczącej Polaków. Prawdopodobnie Kolberg wówczas grał swoje kompozycje i dał się poznać jako pianista. Zob. [H. Dąbczańska-Budzynowska] Pamiętnik, oprac. J. Fijałek, „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie”, R. 9: 1963 (druk 1964), s. 316. 1 323 �wtedy do spotkania obu braci; o takiej możliwości wspominał Wilhelm w listach. Wynika z nich natomiast, że widzieli się latem w Krakowie, przed wyjazdem do Wiednia. Było to ostatnie spotkanie Oskara z Wilhelmem1. W roku 1874 Kolberg nie wyjeżdżał poza Modlnicę i Kraków. Prawdopodobnie zdecydowała o tym konieczność dopilnowania na miejscu druku i korekt IV części Krakowskiego, która miała się ukazać pod koniec 1874 roku2, a także równoległa praca nad pierwszymi tomami W. Ks. Poznańskiego, którego część I wydana została w 1875 roku. Znaczenie miał tu także brak środków na podróże, o czym świadczy ponawiana prośba do Wilhelma „o przysłanie mi na rachunek mego kapitału, jeśli możesz, 300 rub. sr., a przynajmniej 200 rub. sr., bo mi te pieniądze są gwałtownie potrzebne”3. W roku następnym 1875 Kolberg otrzymał dotację Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności na terenowe badania naukowe. Podróż objęła Poznańskie, Prusy Zachodnie i Wschodnie. Cel tej wyprawy określony został w notatce sprawozdawczej z posiedzenia Komisji następująco: Na wniosek Sekcji Etnologicznej udzielono P. Oskarowi Kolbergowi zasiłek z funduszu Komisji w ilości 250 zł. a. [tj. fl.], który w dopełnieniu swojego zobowiązania odbył w ciągu 10 tygodni podróż naukową przez W. Ks. Poznańskie, Prusy Zachodnie, do Kaszubów, z wycieczkami do Wejherowa, W[ielkie]go Kacu i Pucka, a z powrotem przez Warmię i Ziemię Michałowską. Bliższym celem tej podróży było poparcie P. Kolberga w zamiarze uzupełnienia wiadomości etnologicznych do drukującego się obecnie przy pomocy Akademii 10-tej serii jego dzieła [tj. cz. II W. Ks. Poznańskiego]; odnośnie zaś do samej Komisji zdanie sprawy naukowej dla zamieszczenia go w materiałach publikować się mających, zasilenie jej zbiorów okazami etnologicznymi w ciągu podróży uzyskać się mogącymi, wskazanie wreszcie osób, do których w tamtych stronach celem uzyskania światłych i gorliwych spółpracowników komisja zgłosić by się mogła4. 1 Zob. m.in. brulion listu do Karoliny z 26 VII 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 455. 2 W liście do Akademii z 24 X 1874 r. Kolberg informuje o kończącym się druku książki i zapowiada jej przedłożenie „z początkiem listopada”, tamże s. 495–496. Data wydania podana na karcie tytułowej to rok 1875. 3 Brulion listu do Wilhelma z 18 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 511, a także wcześniejszy list do brata z 12 VI 1874 r., tamże, s. 491. 4 „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, 1875, s. LXXXI (Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 12 XI 1875 r.). Wniosek Sekcji Etnologicznej, zatwierdzony jednomyślnie, skierowany został pisemnie 5 VI 1875 r. przez Kopernickiego do władz 324 �Kolberg otrzymał od Zarządu Akademii odpowiednie dokumenty poręczające, co ułatwiało swobodne poruszanie się i nawiązywanie kontaktów oraz pozwalało uniknąć przeszkód, trudności i podejrzeń ze strony pruskich władz administracyjnych i policyjnych. Z kolei regulamin Akademii zobowiązywał go do złożenia po powrocie szczegółowego sprawozdania z podróży i jej wyników naukowych. Przebieg tej podróży Kolberga, jedynej odbytej przez niego na Pomorze i Mazury, należy do najlepiej udokumentowanych spośród wszystkich, podejmowanych przez niego w ciągu niemal pięćdziesięciolecia. Do roku 1992 znany był jednak tylko niepełny brulion sprawozdania z niej, obejmujący etap poświęcony Wielkopolsce i Pomorzu1. Brulion ten urywa się na wiadomości o dotarciu na Powiśle, w Malborskie. Natomiast informacje o dalszym przebiegu wyprawy uzupełniały jedynie listy. Tymczasem w 1992 roku Wiesław Bieńkowski opublikował odnaleziony w archiwum PAU nieznany oryginał pełnego sprawozdania Kolberga skierowanego do Zarządu Komisji Antropologicznej i na jego ręce złożonym2. Nosi ono datę 4 listopada 1875 r. i zawiera opis całej podróży Kolberga, nakierowanej jednak nie tyle na planowe badania terenowe, ile na kontakty ze znawcami regionu i zbieraczami miejscowego folkloru. Sprawozdanie rozpoczyna Kolberg następująco: Wskutek łaskawego Akademii Umiejętności wezwania, wybrawszy się r. b. w podróż, miałem zamiar poznać bliżej Prusy Wschodnie i Zachodnie oraz części Wielkopolski mało mi jeszcze dotąd znane. Ponieważ obszar kraju, który przebiec w różnych kierunkach postanowiłem, jest znaczny, przeto podróż moja, trwająca zaledwie trzy miesiące, nie dozwoliła mi do każdego etnograficznie ważnego dotrzeć punktu (których jest mnóstwo) ani długo na jednym zatrzymywać się miejscu, by w nim w szczegółowe, rzecz wyczerpujące zapuszczać się badania. I dlatego w miejscowościach, gdzie zabawić przydłużej Komisji Antropologicznej, która zaakceptowała go i z kolei zwróciła się do Zarządu Akademii „o potrzebne poparcie moralne i urzędowe” (zob. W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie…, s. 17–18). 1 Rkp. BN PAU i PAN w Krakowie, sygn. 2184, k. 70. Trasę tej wyprawy przedstawił Kolberg skrótowo w Wykazie podróży… (DWOK T. 66), s. 706. 2 Pismo Oskara Kolberga z 4 listopada 1875 roku do Zarządu Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, w: W. Bieńkowski Oskar Kolberg w Królewcu w 1875 roku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1992, nr 3–4, s. 346–349. Cytaty z tego sprawozdania Kolberga przywoływane są dalej za publikacją Bieńkowskiego. 325 �dla braku czasu nie mogłem, starałem się przynajmniej takie pozawiązywać z ludźmi stosunki, aby te, pobudzając ich doświadczenie, światło i dobrą wolę, o ile się do przedmiotu naszych prac odnoszą, z korzyścią dla nauki użyć się w przyszłości dały1. Podróż rozpoczęła się od odwiedzenia kilku miejscowości w Wielkopolsce południowej. Bawił tam „cokolwiek dłużej w Pakosławiu pod Rawiczem, u hr. Czarneckich oraz w Morownicy pod Szmiglem, u pp. Niegolewskich”. 22 lipca Kolberg zapowiada w liście do Wandy Niegolewskiej swój przyjazd do Starego Bojanowa „w środę” (tj. 28 lipca), skąd wyruszy do Morownicy, siedziby Niegolewskich. Na swojej trasie wielkopolskiej wymienił także Konojad w powiecie kościańskim, miejscowość należącą do Izabeli z Działyńskich Czartoryskiej. Potem odwiedził Poznań, gdzie spotkał się z Kazimierzem Szulcem (1825–1887), historykiem i etnografem, zasłużonym działaczem narodowym w walce z germanizacją, sekretarzem Wydziału Historycznego Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego2. Następnie pojechał do Torunia, skąd udał się „na zwiedzenie Prus Zachodnich”3. Dłużej przebywał w Zakrzewku i Brąchnówku pod Chełmżą u braci Czarlińskich – w Zakrzewku u Leona i jego żony Bronisławy, w Brąchnówku u jego starszego brata, Emila, i Hortensji. Bracia Czarlińscy, Leon (1835–1918) i Emil (1833–1913), byli uczestnikami powstania styczniowego, działaczami narodowymi, społecznymi i gospodarczymi, posłami na sejm pruski, przedstawicielami rodziny walczącej o utrzymanie polskości Pomorza i o jego gospodarczy rozwój. Z tych miejscowości odbywał Kolberg „wycieczki do Tylic, gdzie są ślady zamczyska, do Łysomic i do Tamże, s. 346. „Mało znane części Wielkopolski” to powiaty południowe i zachodnie. Siedmioczęściową monografię W. Ks. Poznańskie wydał Kolberg w latach 1875–1882 jako tomy 9–15 Ludu. 2 Zob. Pismo Oskara Kolberga z 4 listopada 1875 roku…, s. 347, brulion listu do W. Niegolewskiej z 22 VII 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 534 oraz Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 706. 3 Pismo Oskara Kolberga…, s. 347. Pomorskie materiały Kolberga opublikowane zostały w tomie Pomorze (DWOK T. 39). Omówienie tych materiałów, wyprawy, kontaktów i badań Kolberga na Pomorzu w roku 1875 przedstawił w świetle znanych wówczas dokumentów (a więc wspomnianego fragmentu brulionu sprawozdania i listów) J. Burszta we wstępie do tego tomu pt. „Pomorze” Oskara Kolberga, na s XX–XXXIV. O badaczach folkloru na Pomorzu w XIX wieku zob. też A. Bukowski Pomorze Gdańskie (od Ceynowy do „Gryfa”), w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918…, s. 391–415. 1 326 �Turzna”1. Następnie pojechał do Nawry, gdzie zatrzymał się u Sczanieckich, Bogusławy z Kruszyńskich i Michała (1838–1920), również znanego z działalności narodowej i społecznej, jednego z założycieli Towarzystwa Naukowego w Toruniu2. Sczaniecki interesował się archeologią i antropologią, brał także udział w pracach Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności od 1875 roku3. Dalej Kolberg udał się przez Trzebcz4 do Chełmna, gdzie spotkał się z pochodzącym z Kaszub ks. Juliuszem Pobłockim (1835– –1916), miejscowym proboszczem, piszącym o Kaszubach. Brat Juliusza, Gustaw Pobłocki (1840–1915), także ksiądz, badacz historii, folkloru i dialektów Pomorza, był autorem Słowniczka kaszubskiego5, którym Kolberg się zainteresował i który wykorzystał w swoich pomorskich materiałach. Z Łaszewa w powiecie Świecie, gdzie zatrzymał się u Leopolda i Olimpii Mieczkowskich, podejmował „wycieczki na Tucholszczyznę i do Bukowca pod Terespolem”, gdzie spotkał się z Florianem Ceynową (1817–1881), urzędującym w Bukowcu lekarzem i jednocześnie badaczem kultury, historii i języka Kaszubów, folklorystą i dialektologiem z zamiłowania. Kontakt z tym najwybitniejszym w XIX wieku badaczem folkloru nie tylko Kaszub, 1 Pismo Oskara Kolberga…, s. 347. Właścicielami Tylic byli wówczas Honorata z Mazowieckich i January Wybicki (ok. 1830–1876), Łysomice należały do Edwarda Donimirskiego (1844–1907), działacza społecznego i narodowego, uczestnika powstania styczniowego, od 1876 roku posła na sejm pruski, także zasłużonego w staraniach o utrzymanie polskości Pomorza. Natomiast Turzno było wtedy własnością Łucji z Działowskich (1839–1899) i Józefa Gajewskiego (ok. 1830–1889); oboje udzielali się w polskich stowarzyszeniach, m.in. w Towarzystwie Naukowym w Toruniu, w Turznie założyli kolekcję obrazów i bogatą bibliotekę. W Turznie w 1827 r. w drodze do Gdańska zatrzymał się na kilka dni Chopin. 2 Zob. J. Dygdała i Sz. Wierzchosławski Nawra Kruszyńskich i Sczanieckich. Studium z dziejów szlachty i ziemiaństwa ziemi chełmińskiej, Toruń, 1990, s. 127–158 (rozdział Nawra w posiadaniu Sczanieckich 1865–1939). Autorzy wspominają na s. 156 pobyt Kolberga w Nawrze w sierpniu 1875 roku oraz przytaczają pozyskane tam przez niego informacje etnograficzne, opublikowane w Pomorzu (DWOK T. 39), s. 43, 51 i 57. 3 Gotowość współpracy wyraził w marcu 1875 roku, co zostało odnotowane w sprawozdaniu z posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 31 III 1875 r., zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. II, 1875, s. LIII. 4 W Trzebczu gospodarował Ludwik Ślaski (1818–1898), społecznik i działacz na rzecz polskości Pomorza, udzielał finansowej pomocy i schronienia powstańcom 1863 roku, był członkiem pruskiej Izby Panów i posłem Koła Polskiego w sejmie pruskim, a także jednym z inicjatorów muzeum polskiego w Toruniu. 5 Praca ta opublikowana została w wydawanym przez Ludwika Rzepeckiego poznańskim tygodniku „Warta” w R. 3: 1876, nr 87–92 (i odb.) Toż w wersji obszerniejszej pt. Słownik kaszubski z dodatkiem idiotyzmów [tj. idiomów] chełmińskich i kociewskich, Chełmno 1887. 327 �ale całego Pomorza, świetnie zorientowanym w ówczesnym ruchu słowianoznawczym, skomentował Kolberg potem w sprawozdaniu dla Akademii: „[…] poznawszy się ze znanym kaszubskim literatem, p. Ceynową, ze wskazówek i informacji odeń powziętych wielce w następstwie korzystałem”1. W drugiej połowie sierpnia odwiedził Kolberg Pelplin, gdzie spotkał się z Franciszkiem Rąbcą (1845–1904), długoletnim prefektem tamtejszego Collegium Marianum, który mu opowiadał „pouczające szczegóły o życiu Kaszubów i Koczewiaków (z okolic Gniewa i Tczewa)”. Nie zastał wówczas wykładających także w Collegium Marianum „światłych księży zajmujących się ludem”, Ignacego Ograbiszewskiego (1841–1913) i Stanisława Kujota (1845–1914), wybitnego historyka Pomorza. Następnie z Gdańska przez Oliwę udał się do „Zopotów” (Sopotu), gdzie mieszkał przez dwanaście dni u Donimirskich, zażywając morskich kąpieli, i skąd odbywał wycieczki „w głąb Kaszub, mianowicie do Wielkiego Kacu [Kacka], Oksywia, Pucka, Wejherowa itd., najczęściej w towarzystwie ks. Masłowskiego, dobrze z obyczajami tamtejszego ludu obeznanego”2. W Wejherowie jego przewodnikiem był Ludwik Jakowicki (1819–1900), nauczyciel języków klasycznych w Poznaniu i Trzemesznie, w 1873 roku karnie przesiedlony przez władze pruskie do Wejherowa, gdzie także uczył greki i łaciny do roku 1886 i skąd potem powrócił do Poznania. Już z Królewca pisał Kolberg we wrześniu do Romana Konopki o tym etapie podróży: Następnie udałem się do Gdańska, skąd parę razy powałęsałem się i po morzu także, a zawsze w celach etnograficznych (by marynarzy poznać). Wreszcie zwiedziwszy w najdrobniejszych szczegółach zamek krzyżacki w Malborku, pojechałem do hr. Sierakowskich do Waplewa, gdzie mnie odwiózł czekający już na mnie na dworcu hr. Sołtan, brat p. Sierakowskiej. Tu spędziłem jak najprzyjemniej tydzień cały, a drugi równie przyjemnie u pp. Donimirskich w sąsiedztwie mieszkających3. Pismo Oskara Kolberga…, s. 347. Tamże, s. 348. Ksiądz Leon Masłowski (1843–1886) był wikariuszem w Pelplinie, potem w Brusach i Polskim Brzoziu (pow. Brodnica), gdzie w 1875 roku został proboszczem. Interesował się pieśniami ludowymi i obyczajami ludu pomorskiego. (Zob. H. Mross Leon Masłowski, w: Słownik biograficzny kapłanów diecezji chełmińskiej wyświęconych w latach 1821–1920, Pelplin 1995, s. 202). 3 List do R. Konopki z 19 IX 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 537. Wspomniany brat Marii Sierakowskiej to Adam Lew Sołtan (1824–1901), starszy brat Michała, powstaniec 1 2 328 �Waplewo w powiecie sztumskim należało do Alfonsa Sierakowskiego (1816–1886). Jego żona, Maria, była siostrą wspomnianego tu wcześniej Michała Sołtana, u którego gościł Kolberg w Bilczach na Wołyniu w 1862 roku. Obaj spotykali się później w Krakowie, w Komisji Archeologicznej i Antropologicznej Akademii Umiejętności, których Michał Sołtan także był członkiem. Obie rodziny, Sołtanów i Sierakowskich, poza związkami rodzinnymi łączyły ugruntowane tradycje patriotyczne i społecznikowskie. Ziemiańska rodzina Sierakowskich należała do najbardziej zasłużonych na Pomorzu dla podtrzymywania polskiej kultury i ducha narodowego w czasach nasilonej germanizacji. W Waplewie, które Alfons Sierakowski objął w 1842 roku, po śmierci ojca, Antoniego, a w roku 1876 przekazał synowi, Adamowi, kontynuowano kolekcjonowanie dzieł sztuki i gromadzenie książek, pielęgnowano zwyczaje, język i ducha polskości i tworzono w pałacu centrum życia kulturalnego Pomorza. Uporządkowany i skatalogowany przez Adama Lwa Sołtana tamtejszy księgozbiór, gromadzony od XVIII wieku, należał do najbogatszych prywatnych na tym terenie; za czasów Sołtanów liczył ponad 10 tys. tomów. Ponadto zebrana w pałacu cenna kolekcja dzieł sztuki obejmowała obrazy różnych szkół malarskich, m.in. Tycjana, Rubensa, Dürera, grafiki i rzeźby oraz przedmioty rzemiosła artystycznego, m.in. meble, wyroby z porcelany, brązu, kości słoniowej, dawne stroje, wykopaliska, militaria. To właśnie Adam Lew Sołtan „ze zbiorami waplewskimi zapoznawał goszczących tam Oskara Kolberga (we wrześniu 1875 r.), Jana Matejkę, Stanisława Tarnowskiego i in.”1 W sprawozdaniu Kolberg zapisał: „W Malborskiem przebywałem głównie w Waplewie u hr. Sierakowskich, gdzie wielce w poszukiwaniach byli mi pomocnymi hr. Sołtan i p. Szremowicz, podobnie jak w Telkwicach i Buchwałdzie pp. Donimirscy”2. 1863 roku, podobnie jak Michał, bibliofil. Mieszkał wówczas u siostry w Waplewie, opiekując się tamtejszą ogromną biblioteką i zbiorami sztuki. Przyjaźnił się z J.I. Kraszewskim, z którym prowadził rozległą korespondencję i którego zainteresował problematyką Pomorza Nadwiślańskiego. Działał na rzecz propagowania w tym regionie oświaty i świadomości narodowej (zob. E. Orman-Michta Sołtan Adam Lew, w: Polski słownik biograficzny, T. XL, 2000–2001, s. 346–348). 1 E. Orman-Michta Sołtan Adam Lew …, s. 347. O pobycie Kolberga w Waplewie zob. też A. Bukowski Waplewo. Zapomniana placówka kultury polskiej na Pomorzu Nadwiślańskim, Wrocław 1989, s. 117–127. 2 Pismo Oskara Kolberga…, s. 348. Władysław Szremowicz był pełnomocnikiem dóbr hr. Sierakowskiego w Waplewie (zob. W. Rutkowski Towarzystwa Rolnicze polskie w Prusach zachodnich, Poznań 1895, s. 16). 329 �Pobyt u Donimirskich w Telkwicach i w Buchwałdzie (dzisiaj Bukowo), wsiach w powiecie sztumskim, należących od 1804 roku do tej kolejnej zasłużonej dla Pomorza rodziny, wymienił Kolberg również w itinerarium. Teodor Donimirski (1805–1884), tak jak poprzedni goszczący autora Ludu przedstawiciele tamtejszego ziemiaństwa, był działaczem społecznym i narodowym, pomagał powstańcom 1863 roku. Jego syn, Jan Donimirski (1847–1929), działał podobnie jak ojciec, m.in. jako członek Towarzystwa Pomocy Naukowej dla Młodzieży Prus Zachodnich i Towarzystwa Ekonomiczno-Rolniczego w Prusach Zachodnich. Tygodniowy pobyt u Donimirskich w Buchwałdzie i w Telkwicach uznał Kolberg za owocny i spędzony „równie przyjemnie” jak wcześniejszy w Waplewie u Sierakowskich. Według relacji w cytowanym liście do Romana Konopki oba poprzedziła bytność w Malborku, gdzie – jak pisze – zwiedził „w „najdrobniejszych szczegółach” zamek krzyżacki, a także tamtejsze muzeum archeologiczne. Następnie odwiedził Kolberg Elbląg, gdzie ze zbiorami Elbląskiego Towarzystwa Starożytności zapoznał go współtwórca i pierwszy prezes tegoż w latach 1874–1876, prawnik, radca sądu okręgowego, Ferdinand Jacob Kaminski (zm. po 1879 r.). W Królewcu, kolejnej stacji swojej podróży, znalazł się Kolberg krótko przed 19 września; taką datę nosi list do Romana Konopki, w którym pisze: Królewiec wcale duże miasto, ma pyszne gmachy, jak np. zamek królewski, kościoły, uniwersytet, teatr, a mianowicie giełda. Na Pregli [Pregole] mnóstwo okrętów uwija się mniejszego kalibru. Kobiety bardzo ładne; szkoda, że tak mało mam czasu poznać je bliżej, gdyż jutro odjeżdżam na Mazury pruskie. Wczoraj znakomicie przedstawiono w tutejszym teatrze Żydówkę Halévy’ego; śpiewacy, a osobliwie tancerze byli wyborni. Jest tu także i kościół polski, ewangelicki, a również i litewski. Poznałem się z pastorami: ks. Pełką i Kurschatem, a ci mi kilka udzielili pieśni polskich i litewskich1. Zatem 20 września lub nieco później udał się Kolberg z Królewca na Mazury pruskie2. W sprawozdaniu dla Akademii pisał: Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 537–538. Hermann Pełka (1831–1900), polski duchowny ewangelicki, pedagog, badacz mazurskiego folkloru, w latach 1864–1873 proboszcz parafii polskiej w Królewcu, od roku 1866 dyrektor i wykładowca języka polskiego w seminarium polskim w Królewcu. Friedrich Kurschat (1806–1884), litewski duchowny ewangelicki, językoznawca i teolog, profesor uniwersytetu w Królewcu, wydał m.in. Wörterbuch der littauischen Sprache (Th. 1–2, Halle 1870 i 1883) oraz Grammatik der littauischen Sprache (Halle 1876). 2 Podróż Kolberga na Mazury pruskie, jego zainteresowanie tym regionem, kontakty i materiały omawiał w roku 1966 W. Ogrodziński we wstępie do tomu Kolberga Mazury pruskie 1 330 �W Lecu [dziś Giżycku] poznałem się z p. M. Gierszem1, prawnikiem, wydawcą „Gazety Leckiej”, człowiekiem znającym dobrze miejscową gwarę i lud. W Ełku ks. superintendent Remus2, rodem Poznańczyk, udzielił mi wiadomości o niektórych zwyczajach mazurskich i podał adresa do kilku księży na prowincji, zajmujących się poszukiwaniami etnograficznymi. Do ich liczby należy ks. Brzoska3 w Ostródzie (następca znanego w piśmiennictwie ks. Gizewiusza), lecz tego przy przejeździe przez to miasto nie zastałem w domu. Oprócz tego podano mi jeszcze w różnych miejscach adresa kilku księży katolickich i protestanckich oraz osób świeckich obojej płci po Warmii i Ziemi Michałowskiej mieszkających, których współudział w pracy, a przynajmniej wskazówki i zebrane szczegóły, nader byłyby pożądane i użyteczne. Przyszłość pokaże, o ile adresa te były trafne i skuteczne4. Informacje o pobycie i kontaktach nawiązanych na Mazurach, zawarte w sprawozdaniu, są krótkie i rzeczowe. Lakoniczna jest też relacja w liście do Wilhelma, do którego pisał po powrocie o całej wyprawie: Podróż moja odbyta po Wielkopolsce, Prusach Wschodnich i Zachodnich, z której dopiero onegdaj powróciłem, nie tylko znakomicie tekę moją zasiliła, ale nadto i na zdrowie jak najszczęśliwiej oddziaływała. Bardzo mi posłużyły kapiele morskie przez 12 dni w Zoppot używane, skąd robiłem wycieczki i na Kaszuby. […] Z Królewca podług wskazań gen. superintendenta ks. Pełki zwiedziłem Mazury Pruskie, a w Ełku obiadowałem w superintendenta Remusa. Stąd na Osterode [Ostródę], Toruń i Poznań wróciłem zdrów do Krakowa, zatrzymując się jeszcze po drodze w różnych miejscach”5. Wiadomości te uzupełniają listy Kolberga pisane już po powrocie z podróży, zimą i wiosną 1876 roku. Warto więc wybiec w przód i odwołać się do nich, gdyż po części tłumaczą ową lakoniczność Kolberga. Z tej korespondencji dowiadujemy się, że w czasie krótkiego pobytu w Lecu – poza (DWOK T. 40) pt. „Mazury pruskie” Oskara Kolberga, s. V–XLIV. Zob. też T. Oracki Mazury i Warmia w okresie 1800–1914, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918…, s. 443–447. 1 Marcin Giersz (także Gerss) (1808–1895), mazurski nauczyciel, pisarz, redaktor i wydawca, działacz protestancki i regionalista. Zob. Marcin Giersz (Gerss). Człowiek z pogranicza, praca zbior. pod red. Z. Chojnowskiego, Gołdap 2009. 2 Karol Remus (1817–1880), pastor i superintendent od 1861 roku w Ostrowie Wielkopolskim, w latach 1868–1876 był wicegeneralnym superintendentem w Ełku. 3 Gustaw Otto Brzoska (1834–1899), od 1868 roku pastor w Ostródzie, od 1877 super­ intendent. 4 Pismo Oskara Kolberga…, s. 349. 5 Brulion listu do Wilhelma z 20 X 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 542. 331 �Marcinem Gierszem – odwiedził Kolberg także tamtejszego pastora Hermana Brauna, którego żona śpiewała mu „kilka bardzo ładnych piosenek”1. Znajdujemy też potwierdzenie odwiedzin w Ełku u superintendenta Karla Remusa, a także nową informację o spotkaniu niewymienianego w sprawozdaniu pastora Reinholda Giżyckiego2. Na Prusy Wschodnie i Mazury pruskie w całej podróży Kolberga przypadł w sumie niespełna tydzień w ostatniej dekadzie września, podczas gdy na wcześniejsze jej etapy niemal dwa miesiące, od końca lipca 3. Nie tylko jednak tak krótki czas rzutował na znikome efekty, po części był on bowiem wynikiem tamtejszych realiów. Na Mazurach nie było tak sprzyjających warunków jak na Pomorzu, w ziemiańskich dworach Donimirskich, Sierakowskich, Czarlińskich i Sczanieckich, gdzie znalazł Kolberg życzliwą gościnę i pomoc w badaniach i nawiązywaniu szerszych kontaktów. Bez takiego zaplecza, zdany wyłącznie na własne siły i inicjatywę, nie zdołał uzyskać spodziewanych efektów. O dalece niekorzystnej dla ówczesnego polskiego badacza sytuacji na Mazurach Tadeusz Oracki w 1982 roku pisał: Folklorystyka miała na tym terenie wyjątkowo niesprzyjające warunki dla swego rozwoju. Nie istniały tu polskie instytucje i organizacje, nie było polskich ośrodków naukowych i czasopism specjalistycznych ani form kulturalnego mecenatu, jak np. w Poznańskiem i Galicji. […] sprawą najważniejszą dla folklorystów polskich tego regionu było ratowanie zabytków rodzimej literatury i kultury w związku z germanizacją oraz kształtowanie ludowego patriotyzmu […]. Określenia „ludowy” i „polski” były na tym terenie niemal równoznaczne4. Zob. bruliony listów do M. Giersza i do H. Brauna z 28 II 1876 r., tamże, s. 573–575 oraz 577–579. Herman Braun (1845–1931) był pastorem w Lecu (Lötzen, tj. Giżycku) w latach 1872–1881. 2 Zob. bruliony listów do K. Remusa oraz do R. Giżyckiego z 1 III 1876 r., tamże, s. 581–583. Reinhold Giżycki (1836–1889) był pastorem w Ełku w latach 1872–1889. 3 Według W. Ogrodzińskiego na Mazury poświęcił Kolberg „niewiele więcej niż 10 dni” (zob. tenże „Mazury pruskie”…, DWOK T. 40, s. IX). Korespondencja wskazuje jednak na niespełna tydzień, skoro 19 września 1875 r. Kolberg pisał do Romana Konopki, że „jutro odjeżdża na Mazury prus­kie”, a z kolejnego listu do tego samego adresata wynika, że już 25 września był na uroczystym otwarciu nowej sceny polskiej w Poznaniu, o czym donosi z Morownicy 3 października (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 537 i 540). 4 T. Oracki Mazury i Warmia…, s. 423–424. W tej pracy obszerne omówienie stanu i rozwoju folklorystyki tego regionu (s. 420–489). 1 332 �Kontakt z duchownymi ewangelickimi i nauczycielami na Mazurach okazał się przelotny i nie przyniósł rezultatów. Już po powrocie Kolberg zwracał się do kilku poznanych osób z prośbą o dostarczenie wiadomości i materiałów etnograficznych, skrupulatnie dziękując za pozyskane na miejscu informacje i uwagi1. Listownych odpowiedzi i konkretnej pomocy jednak nie otrzymał. Jak się okazuje, zdecydowało o tym niechętne nastawienie ewangelickich duchownych do polskiego badacza Mazur, wysłannika czołowej polskiej instytucji naukowej. W lutym 1876 roku starał się nawiązać kontakt z pastorem w Kraplewie, gdzie wcześniej działał Gustaw Gizewiusz, by pozyskać melodie do pieśni spisanych przez tego wysoko przez siebie cenionego zbieracza. Jak wspomniano wcześniej, od dawna był Kolberg w posiadaniu rękopisu Gizewiusza Pieśni ludu znad górnej Drwęcy, w którym 32 zaledwie pieśni na kilkaset zawartych w zbiorze miało zanotowane melodie. W przekonaniu, że zwraca się do aktualnego pastora w Kraplewie, Karola Cludiusa, wystosował więc list ze starannie umotywowaną prośbą: Z uwagi na to, że od wielu lat zajmuję się etnografią i w tym zakresie już sporą ilość opublikowałem w języku polskim, przeto wymienione pieśni [ze zbioru Gizewiusza] mają dla mnie niepospolitą wartość i mam zatem mocną wolę opublikowania ich (oczywiście jako pracy Gizewiusza) jako załącznika do obszerniejszej rozprawy o Mazurach, którą mam zamiar w bliskiej przyszłości napisać. W dalszym ciągu, prosząc o zapis choćby części melodii w kluczu wiolinowym i podając incipity wybranych tekstów, wyrażał przekonanie, że można je jeszcze usłyszeć, i argumentował: Śpiewaczki wśród ludu (jeśli już nie te stare) dadzą się z pewnością jeszcze odszukać w tej miejscowości, gdyż lud, przeważnie konserwatywny, nie jest skorym do łatwego zapomnienia i zaniechania dawnych obyczajów i pieśni […], chociaż i nowe pieśni, i tańce, jeśliby były wykonywane i nosiły cechę narodową, byłyby dla mnie wielce pożądane2. 1 Zob. przywoływane wyżej w przypisach bruliony listów do M. Giersza i H. Brauna oraz K. Remusa i R. Giżyckiego. 2 Brulion listu do K. Cludiusa z 28 II 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 576 i 577 (tłum. z niem.) Karol Cludius (1826–1889) był proboszczem w Kraplewie i Durągu w latach 1861–1873, potem w latach 1874–1876 w Węgorzewie. Pomyłkę Kolberga co do osoby adresata wyjaśnił W. Ogrodziński we wstępie „Mazury pruskie”…, (DWOK T. 40), s. XI–XII. 333 �Zwracał się też do adresata o ewentualne wiadomości etnograficzne. Karol Cludius, wówczas już superintendent w Węgorzewie, a wcześniej proboszcz w Kraplewie, któremu list przesłano, odpisał Kolbergowi 20 marca 1876 r., informując, że odesłał jego list do aktualnie urzędującego proboszcza w Kraplewie, Gustawa Koba, który – jak przypuszczał – zapewne poleci spisać melodie swojemu organiście. Karol Cludius, gorliwy germanizator, wyraził przy tym swoje własne stanowisko, które musiało być dla Kolberga szokujące: Natomiast nie wątpię, że w dawaniu odpowiedzi na pytanie etnograficzne weźmie on [ów proboszcz, G. Krob] pod uwagę inspiracje panslawistyczne tych zainteresowań naukowych. Podczas mojej działalności w Kraplewie od 1861–1873 odniósł element niemiecki szereg zwycięstw nad charakterem ludności polskiej, był to przecież okres 1864, 1866, 1870/1, a stare obyczaje ulotniły się wraz ze zmianą właścicieli gospodarstw wiejskich i ze stopniowym zanikaniem polskiej mowy. Strona naukowa zagadnień etnograficznych interesowałaby nas – inaczej niż proboszcza Giseviusa – gdyby ewangelia i pruski kościół narodowy wyznania ewangelickiego Polakom stały się miłe1. Szowinistyczny wydźwięk listu, odwołanie się do pruskich zwycięstw nad Austrią, Danią i Francją oraz wyzywające podkreślenie skutków germanizacji dla żywiołu polskiego na Mazurach, a także mentorski i pełen satysfakcji wobec polskiego badacza ton listu spotkały się z obszerną, stanowczą, choć wyważoną reakcją Kolberga. W konkluzji listu napisał: Jakkolwiek sprawa się przedstawia i jakikolwiek los ofiaruje przyszłość temu pruskiemu ludowi mazurskiemu, to jednak na dzisiaj jest on jeszcze słowiańskim i stanowi jako taki dla badacza bogaty i wdzięczny przedmiot dla jego studiów. Chodzi w tej dziedzinie o możliwie wyczerpujące wyzyskanie skarbów etnograficznych i lingwistycznych, które tak w okolicach Ostródy, jak i w okolicach Węgorzewa i gdzie indziej leżą jeszcze przeważnie odłogiem i na razie nastręczają więcej materiału badaczowi polskiemu i słowiańskiemu niż niemieckiemu, chociaż i ten ostatni znajduje tu niejedne, dla niego cenne osobliwości. […] moją opinię (jako Polak ewangelik) wyrażam z taką samą szczerością i bez stawania po czyjejkolwiek stronie, jaką i Pan zaszczycił mnie ze swej strony w swym liście2. 1 2 List K. Cludiusa z 20 III 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 584 (tłum. z niem.). Brulion listu do K. Cludiusa z 29 IV 1876 r., tamże, s. 606–607 (tłum. z niem.). 334 �Cytowany tekst jasno wyraża pogląd Kolberga na sprawę Mazur pruskich z jednej strony, z drugiej ilustruje jego bezstronne i niezależne stanowisko badawczo-naukowe, niewarunkowane względami politycznymi i wyznaniowymi. Nieco później Kolberg zwrócił się jeszcze do kraplewskiego organisty, Maleskiego1, o którym wspominał Cludius, z prośbą o zapisy melodii do tekstów Gizewiusza, ale list ten pozostał bez echa. Ostatni etap podróży przypadł w drodze powrotnej przez Ostródę i Toruń znowu na Wielkopolskę. Odwiedził Kolberg ponownie Poznań i Morownicę; 3 października pisze właśnie z Morownicy do Romana Konopki: „W Poznaniu bawiłem kilka dni i byłem na otwarciu teatru nowego i pierwszym przedstawieniu w sobotę, jako i drugi raz w niedzielę”. Zapowiada też swój powrót do Modlnicy „za tydzień, a najdalej za dni dziesięć”2. Przedstawienia te miały miejsce w sobotę i niedzielę 25 i 26 września. W sobotę, w dniu otwarcia stałej sceny polskiej w Poznaniu, obok koncertu i deklamacji wystawiono Zemstę za mur graniczny A. Fredry, w dniu następnym grano komedię V. Sardou Poczciwi wieśniacy3. Zatem Kolberg przyjechał do Poznania najpóźniej 25 września. 20 października jest już z Modlnicy, skąd pisze do brata Wilhelma 4. W sprawozdaniu czytamy jedynie: „Wracając, miałem zamiar udać się z Poznania do Zakrzewa zachęcony odezwą Albina Węsierskiego, czemu jednak przeszkodziła śmierć zacnego tego obywatela” 5. Sprawozdanie Kolberga przyjęto na przywoływanym wyżej posiedzeniu Komisji Antropologicznej z 12 listopada 1875 r., a w relacji z tego posiedzenia zanotowano: Brulion listu do […] Maleskiego z 17 V 1876 r., tamże, s. 618–619 (tłum z niem.). List do Romana Konopki z 3 X 1875 r., tamże, s. 540. 3 Informował o tym m.in. anons w „Dzienniku Poznańskim” 1875, nr 220 oraz artykuł Otwarcie stałej sceny w Poznaniu, tamże, nr 221 (z omówieniem programu uroczystości otwarcia teatru). 4 Brulion listu do Wilhelma z 20 X 1875 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 541–543. 5 Pismo Oskara Kolberga…, s. 349. Albin Węsierski (1812–1875), właściciel ziemski, uczestnik powstania listopadowego, podróżnik, miłośnik archeologii i historii. W swojej posiadłości w Zakrzewie (w pow. gnieźnieńskim) gromadził znaleziska i pamiątki archeologiczne. W roku 1856 wykupił od rządu pruskiego wystawiony na licytację Ostrów Lednicki, ratując go przed dewastacją i ocalając dla narodu. Dzięki jego staraniom uczeni z PTPN i AU podjęli tam prace badawcze, na jego zaproszenie gościli w Zakrzewie najwybitniejsi ówcześni historycy i archeolodzy, a w rezultacie zainicjowano pierwsze publikacje naukowe na temat tego ważnego dla dziejów Polski miejsca. Węsierski zmarł nagle 22 września 1875 roku. 1 2 335 �[…] sprawozdanie złożone przez p. Kolberga zaraz po jego powrocie zaznajamia Komisję jedynie o miejscach przezeń zwiedzonych; więcej wyczerpujące wymaga uporządkowania dorywczo w ciągu podróży zebranego materiału. Co do osób mogących być przydatnymi spółpracownikami przedstawia ich P. Kolberg jedenaście. Zarząd, przeprowadziwszy z nimi korespondencję, zawiadomi o jej skutku w swoim czasie Komisję1. I tak jako kandydatów na przyszłych współpracowników z Pomorza i Mazur rekomendował Kolberg: ks. Gustawa Pobłockiego z Chełmna, Floriana Cejnowę z Bukowca pod Terespolem, księży Franciszką Rąbcę, Ignacego Ograbiszewskiego i Stanisława Kujota z Pelplina, ks. Leona Masłowskiego w Sopocie, prof. Ludwika Jakowickiego w Wejherowie oraz dr Friedriecha Kurschata z Królewca, Marcina Giersza z Lecu (Giżycka), pastorów Karola Remusa z Ełku i Gustawa Ottona Brzoskę z Ostródy”2. Nie wiadomo, czy i jak ułożyły się dalsze ewentualne kontakty z Akademią wskazanych przez Kolberga osób z Pomorza i Mazur pruskich; dostępne źródła nie potwierdzają ich członkostwa ani współpracy z instytucją. Jak wiadomo, sam Kolberg dla potrzeb swojego wydawnictwa nie uzyskał większych rezultatów. Wspomógł go jedynie ks. Rąbca, z którym jakiś czas po powrocie korespondował. Przysłał mu dzieło W.J.A. Tettaua i I.D.H. Temmego Die Volkssagen Ostpreussens, Lithauens u. Westpreussens, gesammelt von […] (Berlin 1837) oraz wybrane egzemplarze wychodzącego w Pelplinie czasopisma „Pielgrzym” z lat 1869–1875, z artykułami o historii i folklorze Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 12 XI 1875 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. II,1875, s. LXXXII. 2 Nazwiska tych osób odnajdujemy w zachowanym w archiwum Kolberga końcowym fragmencie oryginalnego protokołu pisanego ręką sekretarza Komisji Antropologicznej, Izydora Kopernickiego (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 380, punkt 6). Nazwisko Pobłockiego opatrzone jest tam dopiskiem: „Słownik wyrazów kaszubskich dał do „Warty” Rzepeckiemu [tj. wydawcy czasopisma]”. Ponadto w rkp. tym znajduje się pod punktem 9 notatka: „P. Sadowski uczynił wniosek, by Komisja zgłosiła się do spadkobiercy śp. Węsierskiego w W. Ks. Poznańskiem z prośbą o przekazanie czaszek pochodzących z zamku na wyspie Lednickiej. Wniosek przyjęto i do uskutecznienia polecono”. Jest to przyczynek do kontaktów naukowych Akademii z badaczami spoza Krakowa i do sposobu pomnażania jej zbiorów. Zachowały się też niedatowane notatki adresowe z wykazem kilkunastu osób z Pomorza i Mazur sporządzone przez Kolberga i po części obcą ręką (BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 381), związane prawdopodobnie z jego podróżą i wspomniane w cytowanym wyżej sprawozdaniu. Obok osób znanych z innych przekazów wymienione są tam nowe nazwiska działaczy narodowych, posłów na sejm, ziemian, księży i nauczycieli. Część tych nazwisk przytoczył W. Ogrodziński (zob. „Mazury pruskie”…, DWOK T. 40, s. XV–XVI), a także W. Bieńkowski (Oskar Kolberg w Królewcu…, s. 345). 1 336 �Pomorza. Podarował też niezwykle bogaty Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego (Pelplin 1871, 1886) wydany przez Szczepana Kellera (1827–1872), także pochodzącego z Kaszub redaktora „Pielgrzyma”. Za pośrednictwem Rąbcy otrzymał też Kolberg od dwu innych księży drobne materiały: od ks. Jana Zielińskiego (1843–1927), wykładowcy w Collegium Marianum w Pelplinie kilka pieśni, od ks. Kloki z Nowego Miasta podanie o sielawach (marenkach)1. Od Juliusza Pobłockiego zaś uzyskał zachętę do wykorzystania drukującego się w Poznaniu Słowniczka kaszubskiego autorstwa jego brata, Gustawa Pobłockiego, którą to pracę po powrocie przepisał, a od Jakowickiego fotografię Kaszubki, pieśń żniwną i krótki opis kilku zwyczajów2. Wśród materiałów pozyskanych z badań własnych Kolberga najcenniejsze są sporządzone przez niego na Pomorzu zapisy melodii ludowych, stanowiące najwcześniejszą „utrwaloną w piśmie nutowym” dokumentację folkloru muzycznego tego regionu3. Obok bezpośredniego plonu z podróży na Pomorze i znacznie uboższego z Mazur uzyskał Kolberg niezbędną wiedzę o aktualnej sytuacji tych regionów, zwłaszcza Pomorza, w okresie nasilonej germanizacji, otrzymał od regionalistów cenne wskazówki i wiadomości o ich historii, kulturze, folklorze i literaturze przedmiotu, poczynił własne obserwacje w zakresie, o jakim zdecydowały warunki, czas i możliwości. Podróż Kolberga stanowi też ważne świadectwo daleko poza Kraków i Galicję sięgających zainteresowań Akademii i niewątpliwie jej troski o stan ducha narodowego i kultury na tych ziemiach, germanizowanych pod zaborem pruskim. 1 Zob. listy Kolberga i F. Rąbcy z okresu od września 1875 r. do marca 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s 539, 543–544, 549–550 i 586–587, a także list J. Kloki do F. Rąbcy (bez daty), Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 734–736 (aneks 9). 2 Zob. listy J. Pobłockiego z 28 X 1875 r. i L. Jakowickiego z 14 II 1876 r. oraz brulion listu Kolberga do L. Jakowickiego z 8 IV 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 545, 571 i 595–596. 3 Zob. L. Bielawski, A. Mioduchowska Historia badań, w: Kaszuby cz. I, Pieśni obrzędowe, w serii Polska pieśń i muzyka ludowa, T. II, Warszawa 1997, s. 19. O materiale muzycznym Kol­berga z Pomorza pisała D. Pawlakowa we wstępie „Pomorze” Oskara Kolberga… (DWOK T. 39), s. XXXVI–XXXIX. 337 �XVII [Prace nad tomami W. Ks. Poznańskiego po roku 1875, przekonanie o celowości edycji także ze względu na postępującą germanizację. – Kłopoty z cenzurą warszawską kwestionującą fragmenty cz. II i III Krakowskiego. – Odłożenie w czasie opracowania materiałów z Mazur i Pomorza. – Życie i praca między Modlnicą a Krakowem, punkty kontaktowe w mieście, uciążliwości dojazdów, równoległe prace nad kolejnymi monografiami, wstępna redakcja cz. I Pokucia.] Po powrocie, który nastąpił około połowy października 1875 roku, czekała Kolberga intensywna praca nad uporządkowaniem pozyskanych w podróży materiałów oraz nad opracowaniem kolejnych tomów W. Ks. Poznańskiego, siedmioczęściowej monografii, najobszerniejszej w całym wydawnictwie. W pierwszej kolejności segregacji, selekcji i zredagowania wymagały nabytki z Wielkopolski przeznaczone do tomu drugiego. Tom pierwszy ukazał się wkrótce po powrocie do Modlnicy jesienią 1875 roku. Druk tomu drugiego planował Kolberg rozpocząć już w grudniu. W listopadzie pisał do Leona Czarlińskiego z Zakrzewka, u którego gościł latem: Zdrów, dzięki Bogu, wróciwszy do Krakowa i nie tracąc czasu, zająłem się uporządkowaniem zebranych w czasie mojej podróży materiałów, jako i przygotowaniem do druku nowego tomu, tj. dalszej części Poznańskiego, i mam nadzieję druk ten w ciągu przyszłego miesiąca rozpocząć1. W rzeczywistości druk części II został podjęty na początku roku 1876, a tom ukazał się latem; w końcu czerwca Kolberg jeszcze czekał na ukończenie druku, zaś na początku sierpnia już wysyłał wydany „świeżutko nowy tomik moich badań etnograficznych”2. Charakterystyczna jest motywacja, jaką Kolberg wyraził na temat wydania monografii Poznańskiego kilka lat wcześniej. W liście do Hoffa tak ją przedstawiał w 1869 roku w odniesieniu do części I: Tom pierwszy zajmie się południowo-zachodnią częścią W. Ks. Poznańskiego i będzie miał głównie na względzie przedstawienie właściwości pow[iatów] Brulion listu do L. Czarlińskiego z listopada 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 550. 2 Zob. bruliony listów do W. Siarkowskiego z 30 VI i do W. Niegolewskiej z 7 VIII 1876 r., tamże, s. 628 i 631. 1 338 �wschowskiego, kościańskiego, bukowskiego i kilku im przyległych. Strona ta Wielkopolski najmniej była znaną, a wydanie jej tym bardziej powinno być pożądanym, że germanizm, wciskając się we wszelkie żywota tamtejszego stosunki, zaciera powoli wszystko”1. Na problem germanizacji był uwrażliwiony szczególnie, zwłaszcza po powrocie ze swojej podróży w 1875 r., dając temu wyraz w licznych wypowiedziach w listach do zaprzyjaźnionych Wielkopolan, zwłaszcza Bibianny Moraczewskiej i Wandy Niegolewskiej, a także mieszkańców Pomorza, np. Leona Czarlińskiego. Nasilenie tego procesu w latach siedemdziesiątych, w okresie rządów Bismarcka i zainicjowanego przez niego Kulturkampfu obserwował w czasie swoich ówczesnych podróży, bezpośrednio zetknął się z jego eskalacją w czasie kilkakrotnych pobytów w Wielkopolsce i ostatniego na Pomorzu. Znane mu więc były kolejne etapy i przejawy polityki germanizacyjnej w Poznańskiem, ściśle połączonej z walką z kościołem katolickim: stopniowe rugowanie języka polskiego ze szkół, wprowadzenie rozporządzeniem z 13 października 1873 roku języka niemieckiego jako wykładowego na wszystkich szczeblach nauczania, spychające język polski do roli pomocniczej, uchwalenie przez sejm pruski 19 czerwca 1876 roku ustawy ostatecznie uznającej język niemiecki jako wyłączny urzędowy w administracji i sądownictwie, przemianowywanie historycznych nazw polskich na niemieckie, usuwanie Polaków ze służby rządowej, uzależnienie kościoła od państwa itd. Restrykcje te budziły silny opór środowisk polskich, a sprzeciwy polskich posłów wyrażane w debatach na forum parlamentarnym, jedynym formalnie dostępnym dla Polaków polu wyrażenia niezgody, były na porządku dziennym. Jak wiadomo, Kolberg stykał się z wieloma patriotycznie nastawionymi przedstawicielami społeczeństwa wielkopolskiego z zaboru pruskiego i jak wynika z nawiązań w korespondencji, te żywotne problemy były omawiane w czasie jego pobytów w odwiedzanych domach. Z pewnością podejmowano je m.in. w goszczących Kolberga dworach Niegolewskich w Morownicy czy Czarlińskich w Zakrzewku; obaj gospodarze byli posłami na sejm pruski, a Niegolewski należał do najznakomitszych i najodważniejszych obrońców polskości w parlamencie niemieckim. Podobnie działo się zapewne w czasie spotkań z Bibianną Moraczewską czy Marcelim Szulcem w Poznaniu, co dokumentuje korespondencja, w której 1 Brulion listu do B. Hoffa z 23 V 1869 r., tamże, s. 328. 339 �przewijają się aktualne wątki i problemy polityczne. Wiadomości na ten temat dostarczała też prasa krakowska. Żywo reagując na kolejne przejawy wypierania polskości w szkolnictwie, administracji, kulturze w Wielkopolsce i na Pomorzu, Kolberg pisał np. do Czarlińskiego: Cieszyliśmy się tu bardzo, żeście panowie posłowie tak dzielnie bronili naszych praw, osobliwie sprawy językowej na sejmie berlińskim. Winszujemy Wam talentu oratorskiego i cenić umiemy wysoko Wasz zapał i poświęcenie, lubo znając zawziętość Waszych przeciwników z góry o bezskuteczności tych mów i usiłowań byliśmy przekonani1. Lub nieco później: Nie uwierzysz Pan, jak nam tu wszystkim przykro, że wybory tegoroczne do sejmu wypadły dla nas tak niepomyślnie. Wiemy dobrze, że nieprzyjaciel posiada daleko potężniejsze niż my środki kontrminowania wszelkich naszych usiłowań publicznych, ale i to pewna, że w pracy przy domowym ognisku podjętej niewiele on nam zaszkodzić może2. Warto podkreślić jasność postawy Kolberga, który wprost mówi o „przeciwnikach”, o „nieprzyjacielu” z jednej strony, z drugiej zaś o wartości pracy „przy domowym ognisku” z pozytywistycznego stanowiska. Świadomość postępującej germanizacji – o czym będzie jeszcze mowa – z pewnością umacniała jego determinację, by z wydaniem monografii wielkopolskiej nie zwlekać. Kolejne jej części ukazywały się co roku, w latach 1875–1882, z przerwą jedynie w roku 1878. 1 Brulion listu do L. Czarlińskiego z 8 VIII 1876 r., tamże, s. 633. Mowa o obradach sejmu pruskiego nad wspomnianą uchwałą o języku niemieckim jako jedynym urzędowym na wszystkich szczeblach administracji i sądownictwa, zatwierdzoną 19 czerwca 1876 roku. O obradach tych pisała także prasa galicyjska. Kolberg znał zapewne przebieg procedowania z bieżących doniesień krakowskiego „Czasu” z 1876 r. (zob. m.in. Korespondencja z Poznania, 6 kwietnia w nr. 82, z 9 IV), a wspomniane przez niego mowy posłów polskich w obronie języka polskiego, wygłoszone 19 czerwca na posiedzeniu Izby Wyższej, która uchwałę zatwierdziła – z artykułu Ziemie polskie. Mowy hr. Józefa Mielżyńskiego i hr. Mieczysława Kwileckiego w „Czasie” 1876, nr 141 (z 23 VI), gdzie zostały przytoczone. 2 Brulion listu do L. Czarlińskiego z listopada 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 668–669. Wybory do sejmu pruskiego odbyły się 27 października 1876 roku. Obszerną relację i analizę wyników pt. Rezultat wyborów podawał „Dziennik Poznański” 1876, nr 248 (z 29 X) i nr 251– 253 (z 3–5 XI). O wyniku wyborów informował także „Czas” 1876, nr 256, w Korespondencji „Czasu” z Poznania, 2 Listopada. 340 �Tymczasem krótko po powrocie z podróży w 1875 roku wyłonił się nowy kłopot. Jesienią Wilhelm, pośredniczący we wszystkich warszawskich sprawach Oskara, nie tylko rodzinnych, ale i wydawniczych, zawiadomił brata, że cenzura zakwestionowała niektóre fragmenty i miejsca w częś­ci II i III Krakowskiego, tj. tomach 6 i 7 Ludu, uniemożliwiając tym samym zbyt tych książek w Królestwie Polskim i Rosji. Wilhelm pisał: „[…] przez nierozwagę utrudniłeś sobie odbyt w Królestwie i w Rosji tego, co wydajesz w Krakowie”, wyszczególniał też niedozwolone passusy w obu tomach, obwarowane klauzulą: „pozwolono/dopuszczono z wyjątkami”, zwracając uwagę na absurdalność niektórych zastrzeżeń. Nie mając zaś tomu 6., prosił ze względu na trudność z wwiezieniem go: „Potrzeba, abyś co rychło znalazł jakąś okazję do Warszawy i przesłał mi serię VI, którą przecież może kto przywieźć w kieszeni”1. Zakwestionowane fragmenty dotyczyły w tomie 6. pieśni w rozdziale Dwory i miasta, w których pojawiały się aluzje czy akcenty dotyczące wojska polskiego, bitwy pod Racławicami itp., a w tomie 7. wyobrażeń ludu krakowskiego o kraju i ludach w okolicach Moskwy oraz wszelkich fragmentów w opisie wierzeń, gdzie pojawia się słowo „Moskal”. Stosowanym w takich sytuacjach zabiegiem pozwalającym ominąć zakaz cenzora było przedrukowywanie kartek książki z kwestionowanymi partiami tekstu. Kolberg odpowiedział bratu szybko, tłumacząc się z „nierozwagi” – jak to określił Wilhelm – i godząc na przedruk niektórych kart: Mam zwyczaj przed oddaniem manuskryptu do druku przeglądać go jeszcze i odkładać na bok wszystko, co tchnie patriotyzmem (gdyż wielka część drukuje się z kartek, które czasami ktoś inny napisał, a ja tylko przejrzałem i poprawiłem). Otóż większa część wskazanych przez Ciebie (i cenzurę) miejsc była prześlepioną przeze mnie, a korektor (gdyż prócz nut, nie zawsze dla krótko[ści] czasu sam wszystko w Krakowie korygowałem) nie dbał wcale o usunięcie tych kawałków, więc zostały wydrukowane. Choć przyznać się muszę, że parę miejsc mniej drażliwych zostawiłem sam, nie sądząc, aby je cenzura brała na serio. Masz rację, że dla tych kilku kartek nie należałoby tamować odbytu całemu dziełu u Was i w Rosji, więc je trzeba będzie przedrukować. Uczyniwszy to, nie omieszkam przesłać tak poprawionych egzemplarzy i spodziewam się, że cenzura cofnie swój zakaz2. 1 2 List Wilhelma Kolberga z 18 XI 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 547 i 548. Brulion listu do Wilhelma z grudnia 1875 r., tamże, s. 553. 341 �Wspominana już wcześniej opresja nękająca autorów ze strony cenzury, często absurdalnie uznaniowej i groteskowej w swoich praktykach, towarzyszyła Kolbergowi także przy kolejnych tomach przeznaczonych do kolportażu i sprzedaży w zaborze rosyjskim 1. Owo nieszczęsne „odkładanie na bok wszystkiego, co tchnie patriotyzmem” było ceną, jaką płacili pisarze polscy XIX wieku i z jaką musieli liczyć się również dokumentaliści pokroju Kolberga, dla których naukowym zadaniem była wierność faktom. Wyprawa na Pomorze, Powiśle i Mazury utrwaliła zainteresowanie Kolberga tymi regionami. Choć ich już nigdy nie odwiedził, nie zaniedbał dalszych starań o opracowanie pozyskanych źródeł i o nowe nabytki stamtąd pochodzące i ich dotyczące. Choć za życia nie zdołał ich wydać, wagi zebranych źródeł był jednak od początku świadomy, także ze względu na systemowe wypieranie żywiołu polskiego z tych ziem i pilną potrzebę zgromadzenia dokumentacji etnograficznej dla nich. Dokładnie nie znamy jednak przebiegu dalszych prac nad materiałami do przyszłych monografii tych regionów. Wiadomo, że po powrocie z podróży na Pomorze i Mazury nadal się nimi interesował, gromadził bibliografię i wiedzę z literatury, poszukiwał materiałów i kontaktów ze znawcami historii i folkloru tych regionów. Zafascynowany szczególnie Kaszubami, około roku 1877 przetłumaczył rozprawę Hilferdinga z 1862 roku, którą – jak wspomniano – znał już wcześniej 2. Zachęcony przez Juliusza Pobłockiego sporządził też odpis wydanego w 1876 roku przez jego brata Gustawa Słowniczka kaszubskiego. Obie prace pozostały w archiwum Kolberga wraz z dotyczącymi Pomorza notatkami bibliograficznymi i wypisami z literatury, pochodzącymi głównie sprzed roku 1875. W archiwum tym przechowały się także najcenniejsze i najbogatsze materiały Kolberga z tego obszaru, tj. jego własne zapisy pieśni z melodiami, sporządzone 1 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w latach 1865–1904. Wykaz publikacji polskojęzycznych zakwestionowanych oraz dopuszczonych do obiegu przez carską cenzurę zagraniczną, T. 1, 1865–1889, Warszawa 2006 (indeks w T. 3). Spośród pierwszych dwu monografii wydawanych w Krakowie w całości dopuszczono do obiegu cz. I Krakowskiego oraz cz. I–VII W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 5 i 9–15); zastrzeżenia co do cz. II–IV Krakowskiego (DWOK T. 6–8) oraz wydanych w 1874 roku Krakowiaków i mazurków z okolic Krakowa (przedruk rozdziału Tańce z tomu 6.) wskazane zostały w tej publikacji przez podanie stron i w razie potrzeby wierszy. 2 Zob. wyżej, s. 191–192. Przekład Kolberga pt. Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza został opublikowany w jego tomie Pomorze (DWOK T. 39). 342 �z autopsji w trakcie badań terenowych. Jest to pierwsza – jak powiedziano wyżej – planowa dokumentacja folkloru muzycznego Pomorza i to w okresie – jak pisze Józef Burszta – „gdy panowała ugruntowana przez pastora Lorka z Cecenowa opinia, że Pomerania non cantat”1. Kolberg nie podjął jednak opracowania swych rękopisów pomorskich do druku, pozostały w jego spuściźnie aż do 1965 roku, kiedy to wydano je po 90 latach w ramach Dzieł wszystkich jako tom 39. Natomiast przygotował do publikacji materiały z Mazur. Korzystał przy tym przede wszystkim z pomocy i dorobku naukowego wybitnego historyka i znawcy regionu, W. Kętrzyńskiego, oraz z przechowywanego w swoim archiwum rękopisu Gizewiusza, a także z prac M. Toeppena, J.J. Ossowskiego i K. Sembrzyckiego. Skompletowanie i opracowanie rękopisu Mazur pruskich przypadło prawdopodobnie na czas późniejszy, od 1881 r., a zwrot w postępie prac przyniosła konkretna pomoc Wojciecha Kętrzyńskiego, który od 1883 r. przekazywał Kolbergowi własne materiały źródłowe, zwłaszcza zapisy pieśni, zapewne także i literaturę i informacje o niej2. Obaj badacze spotykali się we Lwowie, gdzie Kętrzyński pracował w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich, najpierw jako sekretarz naukowy od 1870 roku, potem od 1874 jako kustosz, a od 1 listopada 1876 roku jako długoletni dyrektor. Był wydawcą źródeł, autorem pierwszej etnograficznej pracy O Mazurach3, zasłużonym badaczem nie tylko historii Prus, ale i folkloru mazurskiego. Mazur pruskich Kolberg jednak nie wydał; ukazały się dopiero w ramach Dzieł wszystkich jako tom 40. W miarę upływu lat, przybywających materiałów, rosnących wysiłków, by podołać wielotorowym działaniom, a także narastającego zmęczenia nadmiarem pracy, ślęczeniem za biurkiem, wreszcie eksploatującym siły podróżowaniem, Kolberg coraz silniej odczuwał presję czasu, ogromu zadań i obaw o realizację swojego wielkiego planu. Mimo ustabilizowanej sytuacji bytowej w Modlnicy nie był pozbawiony uciążliwości i kłopotów, J. Burszta „Pomorze”… (DWOK T. 39), s. XXVII–XXVIII. O współpracy tej oraz o przygotowanych przez Kolberga materiałach do druku zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie”… (DWOK T. 40),, s. XIV i nast. W 1886 r. w Wykazie tek rękopiśmiennych… (DWOK T. 66, aneks 12, s. 744) Kolberg wymienia Mazury pruskie jako monografię „w znacznej części gotową do druku”. 3 Praca ta ukazała się w Poznaniu w 1872 roku, wcześniej drukowana była w odcinkach w „Tygodniku Wielkopolskim” 1872, nr 90–91, 101–102, 113–114, 129–130, 141–143. Omówienie działalności Kętrzyńskiego w tym zakresie zob. m.in. T. Oracki Mazury i Warmia…, s. 447–450. 1 2 343 �jakie poza ciągłą troską o finanse stanowiła konieczność przemieszczania się do Krakowa i związane z tym uzależnienie od możliwości wyjazdu. Podróże mimo niewielkiej odległości były męczące, drogi jesienią i zimą często nieprzejezdne, konie z furką nie zawsze mogły być podstawiane. Niejednokrotnie Kolberg nocował w Krakowie, korzystając z gościny przyjaciół. W drodze powrotnej z Mazur pisał z Morownicy do Romana Konopki: Spodziewać się zatem mojego powrotu możesz mniej więcej za tydzień, a najdalej za dni dziesięć. Przyjadę wprost do Krakowa, bo mi to będzie najdogodniej, o ile możności w dzień poniedziałkowy lub czwartkowy, i jeżeli koni od Was nie zastanę, przenocuję u Kirkora lub Rybkowskiego1. Z wspominanym już wcześniej Adamem Honorym Kirkorem Kolberg stykał się i współpracował blisko w Akademii; nocleg w jego mieszkaniu przy Małym Rynku był, jak wynika z listu, możliwością już sprawdzoną. Tadeusz Rybkowski (1848–1926), malarz i ilustrator, w latach 1872–1875 studiował w Krakowie w Szkole Sztuk Pięknych i często bywał w Modlnicy, gdzie mieszkała jego ciotka, Antonina Męcińska, rezydentka u Konopków i wychowawczyni dzieci2, i gdzie poznał się z Kolbergiem. Z upodobaniem podejmował wtedy wycieczki artystyczne, uprawiając malarskie studia z natury, których tematem było życie ludu wiejskiego. Z Kolbergiem łączyło go więc wspólne zainteresowanie ludem i wsią. W 1875 roku sportretował autora Ludu3, a później przygotowywał dla niego ryciny przeznaczone do monografii Pokucia. Na dalsze studia wyjechał do Wiednia, gdzie był uczniem L. Loefflera, potem H. Makarta i gdzie w latach 1878–1893 miał własną pracownię i niezwykle intensywnie pracował, uprawiając malarstwo rodzajowe i historyczno-rodzajowe4. Zażyłość jednak pozostała; w kwietniu 1876 roku Rybkowski pisał z Wiednia do Kolberga, uprzedzając „zaproszenie do przesyłania artykułów z etnografii słowiańskiej, a głównie List z 3 X 1875 r., Korespondencja cz. I (DWOK T. 64), s. 540. Matka Tadeusza, Karolina Rybkowska, i Antonina Męcińska były córkami Antoniego Męcińskiego, kompozytora i organisty w Kościele Mariackim w Krakowie. 3 Portret ten (miniatura, gwasz, akwarela) znajduje się w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. Reprodukcję opublikowała K. Markiewicz w albumie Oskar Kolberg 1814–1890, Radom 2014, s. 116. 4 Zob. R. Biernacka Rybkowski Tadeusz, w: Polski słownik biograficzny, T. XXXIII, 1991– 1992, s. 357–359. 1 2 344 �Galicji i Krakowskiego” z redakcji tamtejszego czasopisma „Heimat”, gdzie rekomendował go „jako członka Akademii Umiejętności i jedynego etnografa w całej Polsce”1. W Krakowie miał Kolberg wypróbowane punkty kontaktowe, w których pozostawiał i odbierał wiadomości i listy w sprawach swoich krakowskich interesów i spotkań, a także dla i od przyjezdnych członków rodziny i przyjaciół. W czasie zamieszkiwania w Modlnicy był to poza księgarnią Friedleina sklep galanteryjny w Rynku Głównym Józefa Zaplatalskiego, kupca, u którego zaopatrywał się modlnicki dwór. Za jego pośrednictwem przekazywane były do Kolberga i od niego informacje o przyjazdach, zakwaterowaniu w Krakowie, propozycjach i terminach spotkań, a także wędrujące w obie strony przesyłki i listy. Liczne wskazówki w korespondencji Kolberga do roku 1883, kierujące pod ten adres, wskazują na dogodność sprawdzonego pośrednictwa Zaplatalskiego. Wyjazdy z Modlnicy do Krakowa, uzależnione od pogody, zdrowia, kondycji i gotowości do męczącej jazdy do miasta, a przede wszystkim od możliwości korzystania w razie potrzeby z oferowanych mu przez gospodarzy koni i furmanki, sprawiały, że podróże te stawały się z czasem rzadsze. Z kolei pobyt w Krakowie też bywał czasowo limitowany, zapewne ze względu na transport. W listach częściej pojawiają się też wzmianki o tych trudnościach. Już w lutym 1875 roku pisał o przyjazdach do Krakowa raz w tygodniu: Zajęcia moje etnograficzne dokonywane na wsi […], druk dzieł moich, stosunki z Akademią, biblioteką, drobne sprawunki etc. powołują mnie prawie co tydzień do Krakowa, gdzie zawsze kilka spędzam godzin dla załatwienia tych i tym podobnych interesów. W liście do Siarkowskiego z maja 1876 roku, w którym wyjaśniał powody swojego milczenia i braku wiadomości, czytamy: Przyczyny znów tego braku są te, że mieszkam o 1 1/2 mili od Krakowa, w Modlnicy i bywam zwykle tylko raz na tydzień w tym mieście dla interesów, sprawunków, korekty dzieła itp. Ostatnimi czasy bytność ta jeszcze stała się rzadszą dla słabości zdrowia, niepogody, braku furmanki na zawołanie itd. Otóż tym sposobem ani z prezesem, ani z sekretarzem Akad[emii] nie widziałem się od 1 List T. Rybkowskiego z 20 IV 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 601. 345 �marca, a to tym mniej, że byli oni we Lwowie, skąd wrócili na parę dni na święta, a ostatecznie dopiero na walne zebranie Akademii w d. 3 maja, na którym mnie znów nie było dla słabości. Do Władysława Wierzbowskiego krótko potem pisał w podobnym duchu, tłumacząc niemożność spotkania: Bywam bowiem w Krakowie ledwie raz na tydzień i to na kilka godzin (jak to wiesz) dla załatwienia interesów w drukarni, księgarni, bibliotece itd. i ledwie czasami kilka chwil wolnych, [by] odwiedzić przyjaciół, mi pozostaje1. Zimą wyjazdy te były jeszcze rzadsze, nieprzejezdne z powodu śniegów lub roztopów drogi, zimno i niepogoda zmuszały do ich ograniczania i wyjaśnień w rodzaju: „[…] z powodu zasp śnieżnych rzadko teraz w Krakowie bywam” lub: Zimno, częste niepogody, złe drogi, trudność o konie w danym razie, a oraz wiek i niezupełnie dobry stan mego zdrowia trzymają mnie na uwięzi w domu i zapewne czas jakiś stale jeszcze trzymać będą. Nie gniewam się jednak o to, bo mam spokój i zyskuję trochę czasu potrzebnego mi do wykończenia Pokucia, które, jak sądzę, w początkach marca będzie gotowe2. Ostatnia przytoczona wypowiedź z listu do Kopernickiego, o dwa lata późniejsza, pochodzi już z okresu, kiedy w osobie adresata znalazł Kolberg oddanego przyjaciela i pomocnika. Zawiązana w Krakowie bliska relacja znajduje swoje odbicie w korespondencji zainicjowanej pod koniec 1876 roku, a ożywionej od 1878 roku. Widoczne jest w niej pogłębiające się zaufanie i wzajemny szacunek, gotowość pomocy i obustronne zrozumienie. Jak już wspominano, Kopernicki z niezwykłą ofiarnością i operatywnością wspomagał Kolberga w jego wszystkich sprawach, pośrednicząc między nim a władzami Akademii, drukarnią i księgarnią Friedleina, ułatwiając 1 Zob. odpowiednio bruliony listów do M.A. Szulca z 26 II 1875 r., do W. Siarkowskiego z 23 V 1876 r., do W. Wierzbowskiego z 20 VI 1876 r., tamże, s. 520, 621 i 626. 2 Bruliony listów do B. Moraczewskiej z 30 I 1876 r. oraz do I. Kopernickiego prawdopodobnie ze stycznia 1878 r., tamże, s. 559 oraz Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 94. Wersja wstępna cz. I Pokucia (DWOK T. 29) przedstawiona została na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 27 XI 1878 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. CVIII), tom ukazał się ostatecznie w 1882 roku, o czym mowa będzie dalej. 346 �kontakty z badaczami krakowskimi i terenowymi, niejednokrotnie zastępując go też w Sekcji Etnologicznej. Sam niezmordowany w pracy badawczej i w organizacji życia naukowego i łączący obie sfery działania, rozumiał jak mało kto ze współczesnych dylemat Kolberga, uwikłanego w ustawiczną sprzeczność między potrzebą spokojnej, mrówczej pracy i skupienia nad kolejnymi tomami a innymi wyzwaniami, które go od tego żywotnego zadania odrywały. Starał się też maksymalnie pomóc przyjacielowi nie tylko w obowiązkach związanych z Akademią, ale i w drobnych życiowych sprawach. Często dzięki temu Kolberg nie musiał wybierać się do Krakowa, zyskując spokój i czas na pracę w Modlnicy. Chętnie użyczał też przyjacielowi noclegu i gościny w razie potrzeby, czasami dłuższej. Niejednokrotnie Kolberg odwoływał się też do pośrednictwa Kopernickiego w kontaktach z osobami odwiedzającymi Kraków. Liczne przejawy i gesty takiej bezinteresownej troski i wsparcia dokumentuje zachowana korespondencja 1. Przy niewiarygodnym tempie, jakie dla siebie w pracy autor Ludu wyznaczył, była to pomoc bezcennna. A tempo to – jak się okaże – nie słabło już do końca, jeszcze nie było ukończone W. Ks. Poznańskie, zamknięte dopiero VII częścią w roku 1882, a już toczyły się równolegle prace nad kolejnymi monografiami; począwszy od tego właśnie roku, ukazywać się będą systematycznie po dwa tomy rocznie. Jednocześnie – poza nieprzerwanym gromadzeniem materiałów drogą własnych i korespondencyjnych poszukiwań, korektami kolejnych tomów, redakcją tekstów przeznaczonych do druku w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” – Kolberg publikował także osobne artykuły, niezwiązane z Ludem. 1 Zob. np. niedatowany list Kopernickiego, najprawdopodobniej z 1878 roku, w którym obiecuje załatwienie w Krakowie kilku spraw ważnych dla Kolberga, a jednocześnie zaprasza go na kilkudniowy pobyt w swoim domu przy ulicy Sławkowskiej. Zob. też m.in. list Kolberga do J. Brandta z 20 II 1879 r., w którym informuje malarza, że wiadomość o nim mógłby w Krakowie otrzymać u księgarza Friedleina, kupca Zaplatalskiego „albo też najdokładniej […] u dr Kopernickiego na Sławkowskiej ulicy nr [29], w własnym jego domu niedaleko Akademii” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 193 i 220). 347 �XVIII [W nurcie życia naukowego Akademii. – Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego (1876 i 1877 r.), znaczenie tej publikacji i innych materiałów gwaroznawczych Kolberga dla dialektologii. – Rola dokumentacji języka i słownictwa ludowego w badaniach etnograficznych Kolberga a program prac leksykograficznych w Akademii. – Postulat gromadzenia i publikacji materiałów ikonograficznych przedstawiany przez Kolberga Komisji Antropologicznej. – Studia nad kulturą i folklorem Łużyczan, ich związek z podróżą 1875 r. i badaniami w Wielkopolsce. – Publikacja artykułu Obecne stanowisko etnografii w 1876 r.] Jak wspominano poprzednio przy omawianiu udziału Kolberga w pracach Akademii, już w styczniu 1876 roku w Komisji Językowej Akademii znalazła się i została zakwalifikowana do druku jego praca Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego. Przekazana następnie Komisji Antropologicznej i wydana najpierw z trzema innymi artykułami w zeszycie pod wspólnym tytułem Materiały do słownika prowincjonalizmów polskich w 1876 roku, a ponownie, choć w zmienionej wersji redakcyjnej, opublikowana w dziale etnologicznym „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1877 roku1, stanowi pozycję wyjątkową nie tylko w dorobku Kolberga, ale także w dziedzinie dialektologii. Jest to pierwsza próba zebrania, systemowego ujęcia i interpretacji materiału gwarowego z ówczesnego Wielkiego Księs­twa Poznańskiego i choć dokonana została nie przez profesjonalistę językoznawcę, ma znaczenie historyczne. We wstępie Kolberg stwierdzał, że w czasie swoich podróży dostrzegł „pewne odrębności w wymawianiu, składni itd.”, właściwe „środkowym, zachodnim, południowym oraz północno-wschodnim” powiatom tego regionu. Że jednak pozyskany tu materiał – pisał – nie jest dość obfitym, by na podstawie danych różnic dozwolił zadawalniającą ustanowić klasyfikację, a tym mniej oznaczyć granice i stopień powinowactwa sąsiednich sobie gwar prowincjonalnych, przeto ograniczam się obecnie na podaniu ogółowym spostrzeżeń tyczących się głosowni (fonetyki), jak i form gramatycznych w obrębie całego Wielkiego Księstwa Poznańskiego używanych, z oznaczeniem szczegółowym miejsc i okolic, gdzie takowe zasłyszanymi były2. Zob. wyżej, s. 282, przyp. 3 i s. 284, przyp. 1. O. Kolberg Rzecz o mowie ludu…, w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 342. W edycji Materiały do słownika… z r. 1876 podział geograficzny na cztery wymienione 1 2 348 �Przyjęta przez Kolberga formuła analizy językowej zgodna jest z ówczesnym modelem stosowanym dla prac językoznawczych; w obrębie głosowni omawiane są kolejno samogłoski i spółgłoski, dalej w zakresie morfologii wydziela autor poszczególne części mowy, po nich następują przykłady wypowiedzi gwarowych, zapożyczenia (germanizmy), wreszcie słowniczek, obejmujący około 800 haseł ułożonych w czterech osobnych spisach (według wymienionych wyżej czterech grup powiatów), a na końcu każdego podane „wyrazy cudzoziemskie”. Opisywane zjawiska językowe odnosi autor do notowanych w innych regionach, niekiedy przy tym typowe wielkopolskie cechy morfologiczne traktuje jako fonetyczne, nie wszystkie zaobserwowane fakty wyjaśnia też prawidłowo w kategoriach lingwistycznych. Materiał zebrany przez Kolberga w tej pracy został wykorzystany jedynie w zakresie zasobu leksykalnego; słownictwo weszło do Słownika gwar polskich Karłowicza. Nie doceniono natomiast pierwszej próby opisu wielkopolskich zjawisk językowych. Wybitny językoznawca, Kazimierz Nitsch, przywołując tę pracę Kolberga, w 1915 roku zarzucał jej niefachowość i pisał, że „ma ona wartość tylko dla słownika”1. Za sprawą m.in. tej jego opinii stanowisko to utrwaliło się w nauce. Dopiero późniejsza specjalistyczna analiza językoznawcza rozprawy Kolberga, podjęta około roku 1970, przed jej wydaniem w Dziełach wszystkich przez Monikę Gruchmanową wykazała pełniej wartość naukową i przydatność obserwacji Kolberga dla dialektologii. Aby je właściwie ocenić, badaczka zestawiła najistotniejsze cechy wyselekcjonowane z opracowania Kolberga z potwierdzonymi przez późniejszych autorów zajmujących się dialektami wielkopolskimi2. Analiza ta pozwoliła autorce stwierdzić, że „O. Kolberg zagrupy powiatów przyjął Kolberg także dla opisu cech fonetycznych i gramatycznych języka. O rozprawie Kolberga zob. też analiza M. Gruchmanowej w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. XXXVIII–XLIV oraz tejże autorki Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg 1814–1890, w serii: „W Służbie Nauki”, Kraków 1998, nr 1 (Materiały z sesji naukowej w Krakowie 26 listopada 1994), s. 27–34. Przedruk w: M. Gruchmanowa Gwary w ojczyźnie i na obczyźnie, Poznań 2003, s. 176–185. 1 K. Nitsch Dialekty języka polskiego, Wrocław–Kraków 1957 (reedycja, I wyd. 1915), s. 12. 2 Pierwsza dialektologiczna praca z obszaru Wielkopolski w XIX wieku to J. Leciejewskiego Gwara Miejskiej Górki i okolicy, „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. IX: 1882, s. 108–148. Główne cechy gwar wielkopolskich scharakteryzował K. Nitsch w pracach Mowa ludu polskiego, Kraków 1911 oraz Dialekty języka polskiego, w: Encyklopedia Polska, T. 3, Kraków 1915, s. 238–343 (i reedycje). Pierwsze opracowanie poświęcone wyłącznie gwarom wielkopolskim, a zawierające też dane z prac Nitscha wydał A. Tomaszewski pt. Mowa 349 �uważył i zanotował bezbłędnie wiele cech typowych ogólnowielkopolskich lub charakterystycznych tylko dla części Wielkopolski, wykazywanych także później przez dialektologów […]”1. Ustalenie to badaczka potwierdziła niemal 30 lat później, formułując jednocześnie dalej idący wniosek udokumentowany konkretnymi przykładami: Ze szczegółowego zestawienia wynika, że mimo niepełnego materiału gwarowego i nie zawsze podanej geografii Kolberg zapisał i opisał zdecydowaną większość cech typowych dla Wielkopolski. Interpretacja językoznawcza w dużej części jest trafna […]. Oprócz cech potwierdzonych w pracach dialektologicznych K. Nitscha i A. Tomaszewskiego Kolberg zapisał takie, których brak u wymienionych dialektologów, a na które zwrócono uwagę dopiero we współczesnych badaniach2. Wartość pracy Kolberga podsumowuje w konkluzji: W sumie Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, mimo różnego rodzaju niedociągnięć, stanowi pierwszą próbę usystematyzowania i charakterystyki wielkopolskich zjawisk gwarowych. […] Niesłusznie zlekceważono wymienione opracowanie, jako dokumentację zebranych w terenie systemowych faktów dialektologicznych z drugiej połowy XIX wieku, ze stratą dla późniejszych badań terenowych […]. Podkreślając „dociekliwość językoznawczą” Kolberga, stwierdza wreszcie w oparciu o analizę także innych jego materiałów gwarowych: „Oskara Kolberga ceniono dotychczas jako muzyka, etnografa, folklorystę, etnomuzykologa. Do wymienionych określeń należałoby dodać: gwaroznawca – dokumentalista faktów językowych, przydatnych dla dialektologii historycznej”3. Warto może jeszcze pokusić się o przypuszczenie, że dla owej dociekliwości Kolberga na tym przednaukowym etapie gwaroznawstwa pierwszorzędne znaczenie miał jego doskonały słuch i związane z nim wyczulenie na odmianki lokalnej wymowy. Paradoksalnie brak wykształcenia ludu wielkopolskiego, Poznań 1934. Gruchmanowa odnosi materiał Kolberga do publikacji Leciejewskiego i Tomaszewskiego. 1 M. Gruchmanowa, wstęp do tomu 63 DWOK, s. XLIII–XLIV. 2 M. Gruchmanowa Kolberg jako gwaroznawca…, s. 28–29 oraz 29. W tej pracy autorka analizuje też dwa inne opracowania gwaroznawcze Kolberga i ocenia ich wartość dla dialektologii: przekład wspomnianej rozprawy Hilferdinga oraz zbiór bajek śląskich spisanych własnoręcznie z ust ludowego narratora (zob. DWOK T. 39 i 43). 3 M. Gruchmanowa Kolberg jako gwaroznawca…, s. 31 i 34. 350 �językoznawczego mógł sprzyjać maksymalnej staranności w oddaniu tych niuansów, np. cech wymowy sporadycznych czy zmiennych i niekonsekwentnych nawet w jednym przekazie. Z drugiej strony bliska współpraca z członkami Komisji Językowej Akademii i orientacja w jej publikacjach pozwoliła mu prawdopodobnie poznać podstawowe problemy warsztatu kształtującej się dopiero dialektologii polskiej. Przekonanie o wartości dla nauki zapisów „mowy ludowej” dokonanych przez Kolberga potwierdziły i ugruntowały badania i prace językoznawców analizujących jego przygotowywane do wydania materiały z tego zakresu, pochodzące także z innych regionów Rzeczypospolitej, również z pogranicza polsko–ukraińskiego na Kresach Wschodnich, do czego wypadnie jeszcze powrócić. Późniejsi badacze materiałów Kolberga poszli już tym tropem. W roku 2015 językoznawca Maciej Rak, analizując materiały podhalańskie Kolberga pod kątem ich przydatności dla dialektologii, tak oceniał kwestionujące ją stanowisko Nitscha: Po pierwsze Nitsch, nazywając prace Kolberga „niefachowymi zbiorami”, z pewnością miał na uwadze zapis, który nie oddaje cech fonetycznych gwary. Kolberg nie mógł jednak sprostać takim oczekiwaniom, gdyż w jego czasach nie praktykowano fonetycznego zapisu materiałów pozyskiwanych u ludu. […] Po drugie Nitsch ocenił dorobek Kolberga, przyjmując perspektywę naukowej dialektologii, która w XIX wieku dopiero się rodziła. Po trzecie Nitsch nie wziął pod uwagę tego, że teksty folkloru (w szczególności pieśni) zgromadzone w Ludzie reprezentują interdialekt, a nie taką gwarę, z którą mają i chcieliby mieć do czynienia dialektolodzy1. Opinia ta niezwykle celnie ujmuje istotę nienowego sporu językoznawców i folklorystów o zapis tekstu ludowego, który będzie się toczył w Akademii od lat osiemdziesiątych, kiedy to powstał w Krakowie pierwszy naukowy ośrodek badań dialektologicznych z wybitnym językoznawcą, Lucjanem Malinowskim na czele. Twórca i jego uczniowie preferowali znormalizowaną notację fonetyczną tekstów żywej mowy, badacze folkloru – zapis gwarowy uproszczony, wystarczający dla ich potrzeb i praktycznie M. Rak „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga w ujęciu dialektologicznym, w: „Ja daję właśnie materiał…”. O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę Jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 234–235. Zob. też m.in. H. Karaś Polska leksykografia gwarowa, Warszawa 2011, s. 62–65, H. Skoczylas-Stawska Cechy gwar wieluńskich w dziele Oskara Kolberga, „Prace Filologiczne”, T. XL: 1995, s. 385–395. 1 351 �dostępny niewykwalifikowanym lingwistycznie zbieraczom, korespondentom i współpracownikom Akademii. W spór ten włączona też zostanie Komisja Antropologiczna wraz z jej Sekcją Etnologiczną. Jak wspomniano wcześniej, w tym samym czasie co rozprawa o dialektach wielkopolskich w Komisji Językowej Akademii znalazła się inna praca Kolberga pt. Zabytki piśmienne miasta Miłosławia w Wielkopolsce. Ten nieznany dziś tekst, ani przez samego Kolberga, ani w pracach Komisji Językowej czy Antropologicznej później nie odnotowany, przemilczany także w literaturze poświęconej dawnemu piśmiennictwu i jego zabytkom, wiąże się zapewne z niedawnym pobytem w Poznańskiem. W zachowanych przekazach źródłowych dotyczących podróży Miłosław jest wprawdzie wymieniany jedynie w 1872 roku, ale nie wszystkie odwiedzane miejscowości Kolberg zawsze wymieniał, a ponadto odpowiednie informacje i materiał mógł pozyskać w Poznaniu, gdzie spotykał się z przedstawicielami środowiska naukowego i literackiego, członkami tamtejszego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Podkreślić należy, że zainteresowanie Kolberga tzw. prowincjonalizmami i szerzej – zróżnicowaniem regionalnym języka jako przedmiotem badań etnografia akcentowane było od początku wyraźnie w skrystalizowanym około roku 1865 programie wydawniczym autora Ludu. Dziesięć lat później we wstępie do części I Poznańskiego pisał: Do najważniejszych cech bytu i rozwoju każdego ludu należy niewątpliwie jego język jako główny wszelkich potrzeb i całej działalności tłumacz. Stąd też do oddania w pełni ludu każdego charakterystyki lingwistyka za niezbędną u wszystkich etnografów służyła zawsze pomocnicę. W seriach też dzieła przez nas wydawanego dbaliśmy wielce i dbać będziemy o uwydatnienie prowincjonalizmów wszędzie, gdzie tego znajdziemy potrzebę, czy to wyrażając w mowie miejscowej zdania, czy dając w niej przykłady i nazwy przedmiotów. Artykuły zaś językoznawcze obszerniejszego zakroju, nomenklatury nazw i imion własnych i pospolitych […], jak i słowniczki wyrazów i wyrażeń prowincjonalnych (w obecnym razie wielkopolskich) nie omieszkamy przygotować i przedłożyć Akademii […]1. Jego ustalony pogląd, że jest to istotny, wyróżniający tożsamościowo aspekt kultury poszczególnych regionów, a w sumie także narodu, zagrożonego poprzez zabory w swoim bycie i tożsamości, współgrał ściśle 1 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. IV. 352 �z założeniami i zadaniami naukowymi wytyczonymi w Wydziale Filologicznym Akademii, a szczególnie w działającej w jego ramach od 1874 roku Komisji Językowej. Przyjęła ona od początku za główny przedmiot swych prac zbieranie materiałów do słownika języka polskiego stanowiących dopełnienie słownika Lindego. Celem było „wciągnąć do słownika język całej naszej literatury od najdawniejszych także czasów aż po chwilę obecną”. Materiał miał objąć zatem również staropolski zasób leksykalny, pozyskany na drodze analiz dawnych zabytków języka, a także słownictwo gwarowe, co zapisano w programie: Prowincjonalizmy […] powinny wejść także w skład słownika, można je bowiem uważać za źródło język odżywiające i w istocie wiele wyrazów dziś w piśmiennej mowie używanych przedtem było prowincjonalizmami; trudno także jest często rozróżnić, co jest prowincjonalizmem, a co literackim wyrazem”1. Kolberg, podzielający ten pogląd i wcześniej już dokumentujący „prowincjonalizmy”2, utożsamiał się z tym kierunkiem prac, sam w nich uczestniczył, a także zabierał niejednokrotnie głos w sprawie organizacji badań nad językiem ludowym i prezentacji wyników. Zorientowany w dyskusji dotyczącej profilu słownika i planu prac nad nim3, wyrażał aprobatę dla programu równoległego zbierania leksykalizmów gwarowych i zamiaru, by „takowe, nim użyte zostaną na karm dla tegoż słownika, w osobnym zebrać dziele”. Uznając właściwość tego kroku – pisał – poważam się wnieść, aby z nadsyłanych Sekcji [tj. Komisji Językowej] materiałów ogłaszać ona chciała bulletyny objętości przynajmniej półarkuszowej, wymieniając skąd, kiedy i od kogo matePosiedzenie Komisji Językowej dnia 12 VI 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.” T. III, 1875, s. XVII i XVIII. Cytowane fragmenty pochodzą z programu słownika, opublikowanego w sprawozdaniu z tego posiedzenia tamże, s. XVI–XXIII. 2 Słowniczki gwarowe, opublikowane przez Kolberga w Sandomierskiem, Kujawach, Krakowskiem (zob. DWOK T. 2, 3 i 8) i z Wielkopolski w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, H. Karaś uznała w 2011 roku „za najważniejsze słowniki najwcześniejszego etapu dziejów polskiej leksykografii gwarowej” (Polska leksykografia gwarowa…, s. 62). 3 Dyskusja nad programem i strukturą słownika oraz metodami i organizacją prac nad nim toczyła się nadal w następnych latach. Równolegle pozyskiwano nowych współpracowników i do Komisji Językowej spływały materiały staropolskie i gwarowe, które postanowiono gromadzić w pierwszej kolejności. O przebiegu tych prac informowano w sprawozdaniach z posiedzeń Komisji Językowej zamieszczanych w „Rozprawach i Sprawozdaniach z Posiedzeń Wydz. Filolog.” (zob. głównie T. I–VI, 1874–1878). 1 353 �riały otrzymała. Działanie to przedstawi tę korzyść, że poda wcześnie do wiadomości publicznej nabytki z różnych okolic kraju pozyskane, a stąd da możność rychłego sprostowania uchybień i dopełnienia braków […]1. Opinia Kolberga, zmierzająca do integrowania wysiłków badawczych, nieodosobniona zresztą, z pewnością miała wpływ na decyzję o wydawaniu zeszytami Materiałów do słownika prowincjonalizmów, gdzie ukazała się najpierw Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego. Jak powiedziano wyżej, w latach następnych materiały takie, jeśli nie miały charakteru ściśle „teoretyczno-dialektologicznego”, przekazywane były Komisji Antropologicznej i publikowane w jej „Sprawozdaniach” oraz w „Zbiorze do Antropologii Krajowej”. Znamienne, że w tym samym czasie, gdy Kolberg składał w Akademii swoją rozprawę o gwarze wielkopolskiej z cennym materiałem leksykalnym, ukazał się obszerny tekst Jana Karłowicza o charakterze metodologicznym, dotyczący projektu wielkiego słownika języka polskiego, gdzie jeszcze raz autor podkreślał wagę zbierania prowincjonalizów2. Projekt ten, ujmujący całość zagadnień dotyczących struktury słownika, zreferowany na posiedzeniu Komisji w lipcu 1876 roku przez jej przewodniczącego, F. Skobla3, zakładał objęcie całego słownictwa polskiego do czasów najnowszych; jego urzeczywistnienie w postaci edycji przypadło już na pierwsze dziesięciolecia następnego wieku. Wśród szeregu prac dokumentujących słownictwo gwarowe i sukcesywnie spływających do Komisji prace Kolberga, wcześniejsze i późniejsze, okazały się jednymi z najwartościowszych materiałów źródłowych dla tego wielkiego projektu ówczesnej polskiej humanistyki. 1 Brulion niedatowanego listu do Akademii Umiejętności, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 690–691. Być może stanowi on szkic stanowiska Kolberga „pośrednio objawionego w tej mierze”, na które powołano się na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 25 lutego 1876 r. (zob. wyżej, s. 283, gdzie cytowany odpowiedni fragment sprawozdania z tego posiedzenia). 2 Ta obszerna praca pt. Przyczynki do projektu wielkiego słownika języka polskiego zamieszczona została jako Dodatek w tomie IV „Rozpraw i Sprawozdań z Posiedzeń Wydz. Filolog.” z r. 1876, s. XIV–CXVII (i osobna odbitka z r. 1876). Tam o potrzebie gromadzenia dialektyzmów na. s. XVII. 3 Posiedzenie Komisji Językowej dnia 19 VII 1876 r., tamże. T. VI, 1878, s. VIII. Słownik języka polskiego, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego, T. 1–8, wydany został w Warszawie w latach 1900–1927. O działalności Komisji Językowej w latach 1874 –1898 zob. też S. Urbańczyk Językoznawstwo i slawistyka, w: Polska Akademia Umiejęt­ności 1872–1952. Nauki humanistyczne i społeczne. Materiały z sesji jublileuszowej, Kraków 3–4 V 1973, Wrocław 1974, s. 257–265. 354 �Innym, poruszanym też wyżej, ale ciągle żywotnym dla Kolberga problemem, z którym występował na posiedzeniach Komisji Antropologicznej, był postulat gromadzenia materiałów ikonograficznych jako ważnych źródeł dla antropologii i etnografii. W niedatowanym brulionie, kierowanym zapewne do Komisji i jej przedłożonym, pisał w tej sprawie jako przewodniczący Sekcji Etnologicznej, już po ogłoszeniu instrukcji Sadowskiego w 1874 roku i po rozesłaniu ankiet do przyszłych współpracowników: Ilustracje, jak wiadomo, ułatwiają zrozumienie wszelkich prac tak antropologicznych, jak i etnograficznych. Osobliwie dla etnografa są one niezbędnymi. Tutaj dokładne oddanie typów ludu i jego ubioru, przedstawienie jego mieszkań, sprzętów itd. jaśniejsze o wszystkim tym da wyobrażenie niż gołe jedynie opisy, choćby nawet drobiazgowo i wyczerpująco rzecz określiły. Z tego powodu sądzę, że wielce byłaby pożądaną publikacja podobnych typów systematycznie, pod dozorem jednego z doświadczonych prowadzona etnografów i głównie do celów naukowych skierowana, która by z czasem dokładny utworzyć mogła atlas etnograficzny, osobliwie ziem polskich dotyczący. Posiadając w tece mojej dość znaczną rzeczonych typów kolekcję, już to ołówkiem, już wodną wykonanych farbą przez znakomitych artystów […], a nadto zbiór fotografii w tym rodzaju, gotów jestem z kolekcji tej w miarę potrzeby na cel wspomniony ofiarować żądane ryciny, jeżeli Akademia, uznając korzyści podobnego wydawnictwa, zgodzić się na nie zechce1. Dodawał też, że do listu dołącza spis posiadanych rycin „z różnych prowincyj Polski”. Sprawa ilustracji, zabiegów o nie i podnoszenia ich wagi jako materiału źródłowego będzie powracała do końca działalności Kolberga. Prawdopodobnie z zainteresowaniami Kolberga polskimi ziemiami zachodnimi i północnymi oraz z podróżami do Wielkopolski, zwłaszcza podjętą w 1875 roku, a przede wszystkim z jego pracami nad W. Ks. Poznańskiem wiąże się zainteresowanie kulturą, językiem i folklorem Łużyc. Podobna sytuacja Wielkopolan i Łużyczan, pozostających pod panowaniem niemieckim i poddanych restrykcyjnej germanizacji, stwarzała poczucie swoistej więzi i warunki do obustronnych kontaktów naukowych Brulion niedatowanego listu Kolberga do Akademii Umiejętności, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 692. Zagadnienie to poruszył Kolberg m.in. także na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 13 I 1875 r. (por. wyżej, s. 275-276). Spis rycin będących wówczas w jego posiadaniu nie zachował się, zaginęła też większość rycin z jego kolekcji. 1 355 �i kulturalnych. Ponadto Kolberg jako etnograf obserwował podobieństwa dotyczące obrzędowości i wierzeń Wielkopolski i Łużyc, zwłaszcza Dolnych, dawniej z nią graniczących. Mogły go szczególnie uderzyć przy pracy nad wydaną w 1877 roku częścią II („serią” X) W. Ks. Poznańskiego poświęconą m.in. „okolicy Księstwa zachodniej”. Dostrzegł też być może pewne pokrewne cechy dialektów zachodniej Wielkopolski z dialektami Dolnych Łużyc. W każdym razie wyrazistym przejawem zainteresowania Kolberga Łużycami było przede wszystkim wykorzystanie – prawdopodobnie w tym czasie – w formie notatek, odpisów, wyciągów i przekładu fragmentów wysoko cenionej pracy L. Haupta i J.A. Smolerja Pjesnički hornych a deľnych Łužiskich Serbow, podstawowego do dziś zbioru pieśni górno- i dolnołużyckich, wydanego w Grymi w latach 1841–1843 1. Dwutomowa książka zawierała ponad 500 pieśni z Górnych (w części I) i Dolnych (w części II) Łużyc, z melodiami dla około połowy z nich, a ponadto materiały do opisu ludu, języka, wierzeń, zwyczajów i obrzędów, bajki, legendy i przysłowia. Nie znamy czasu i okoliczności podjęcia przez Kolberga studiów nad tą pracą i tłumaczenia wybranych partii. Analiza jego rękopisów i przytaczanej w nich literatury wskazuje, że najprawdopodobniej nie mogło to nastąpić przed rokiem 18742. Tomy wydane przez Kolberga wcześniej, przed monografią Wielkopolski, nie zawierają żadnych odniesień czy wzmianek bibliograficznych kierujących do zbioru Smolerja. Nic nie wskazuje na to, że planował osobną pracę poświęconą Łużyczanom. Możliwe, że informację o tym autorze i jego dziele uzyskał już wcześniej w Warszawie, a inspirację do konkretnego zainteresowania się nimi przyniósł pobyt w Wielkopolsce czy na Pomorzu, np. dzięki kontaktowi z Florianem Ceynową, z którym spotkał się w Bukowcu pod Świeciem. Badacz ten osobiście kontaktował się z Łużyczanami, przede wszystkim właśnie z Arnoštem Smolerjem, jako członek Towarzystwa Literacko-Słowiańskiego we Wrocławiu. Do tego Towarzystwa należał też m.in. Ignacy Łyskowski (1820–1886), wybitny pisarz, publicysta i poseł, pierwszy prezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, założonego w 1875 roku. 1 Autor tego podstawowego zbioru pieśni górno- i dolnołużyckich, Jan Arnošt (Ernst) Smoleŕ (1816–1884), to łużycki pisarz i zbieracz pieśni, zasłużony dla ruchu narodowego Łużyczan. 2 Zob. A. Skrukwa Materiały łużyckie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. I Łużyce (DWOK T. 59/I), s. IX–XII. Autorka opracowania tych materiałów do druku przedstawia tam ich charakterystykę i historię (s. V–XXV), a Frido Michałk analizę językoznawczą (s. XXVI–XXXIV). 356 �Bliższe kontakty Kolberga z nim nie są udokumentowane, lecz ich śladem jest zachowany bilet wizytowy Łyskowskiego, niedatowany, lecz zapewne wiążący się z podróżą na Pomorze, Powiśle i Mazury w 1875 roku, ze skierowanym do Kolberga apelem: „W etnografii polskiej racz Pan pamiętać o Prusach polskich i powetować to, co W. Pol zaniedbał w Pieśni o ziemi naszej”1. Wiedza o życiu naukowym i publikacjach naszych słowiańskich sąsiadów była w środowisku uczonych i pisarzy Wielkopolski i Pomorza propagowana i doceniana, tam więc mógł Kolberg konkretnie zainteresować się pracą Łużyczanina, być może dla celów porównawczych. Zebranych materiałów łużyckich autor Ludu nie opublikował; wydane dopiero w ramach edycji Dzieł wszystkich składają się na tom, który obejmuje poza wypisami i przekładami z Pjesniček, w tym tłumaczeniem całości wesela najstaranniej zredagowanym przez Kolberga, jego własne nieliczne notatki słownikowe i bibliograficzne oraz dział najobszerniejszy – materiały z archiwum wspomnianego wcześniej Andrzeja Kucharskiego, filologa, który w latach 1826–1827 prowadził badania na Łużycach w ramach szerszej podróży naukowej po krajach zachodnio- i południowosłowiańskich. Nie wiadomo, jaką drogą źródła te – w postaci około 230 tekstów pieśni i notatek językowych, m.in. toponomastycznych – dotarły do rąk Kolberga, a zachowane podobnie jak czeskie i słowackie w jego spuściźnie i uznawane za zaginione, zyskały swoje miejsce w edycji Kolbergowskiej 2. Na rok 1876 przypada jeszcze jedna ważna publikacja Kolberga związana z nurtem życia naukowego w Akademii, a także istotna dla samookreślenia się autora Ludu jako etnografa. Mowa o artykule pt. Obecne stanowisko etnografii ogłoszonym w lwowskim „Przewodniku Naukowym i Literackim”3. Tekst ten powstał jako rezultat studiów nad literaturą europejską poświęconą antropologii i etnografii, a także jako odzwierciedlenie żywych w Akademii debat na temat przedmiotu, zakresu i miejsca tych dyscyplin w całościowej nauce o człowieku. Jest też bardzo prawdopodobne, Zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 554. O A. Kucharskim i jego materiałach zob. wyżej, s. 85–87. 3 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, „Przewodnik Naukowy i Literacki”. Dodatek miesięczny do „Gazety Lwowskiej” 1876, R. 4, nr 8, s. 710–726. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 3–25, zob. też tamże, wstęp J. Burszty, s. IX–XV oraz Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej, Poznań 2011, s. 172 i W. Domański Poglądy Kolberga na przedmiot, zakres i cel etnografii, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszawa 1995, s. 73–92. 1 2 357 �że sięgnął Kolberg po ten temat nie bez inspiracji Kopernickiego, którego szczególnie żywo obchodziły teoretyczne i praktyczne założenia tych kierunków badawczych. Genezy tej publikacji nie znamy, a sam Kolberg nigdzie nie wspomina o tym tekście i nie odwołuje się do niego. Nie tyle podejmuje w nim sugerowaną tytułem próbę ujęcia teoretycznego stanowiska ówczesnej etnografii, ile referuje w formie rozszerzonej recenzji poglądy na jej przedmiot i zakres, przedstawione w trzech pracach niemieckojęzycznych autorów, tj. Maximiliana Perthy’ego Grundzüge der Ethnographie (Leipzig, Heidelberg 1859), Friedricha Müllera Allgemeine Ethnographie (Wien 1873) i Oskara Peschla Völkerkunde (Leipzig 1874)1, a przy okazji tego omówienia wyraża swoje spostrzeżenia i opinie, będące wynikiem długoletniego doświadczenia i refleksji nad przedmiotem badań ludoznawczych. Już na wstępie tego studium określa własne stanowisko względem etnografii, „nauki w bieżącym dopiero stuleciu obok antropologii do należytego podniesionej znaczenia”. Pisze: Nowa ta nauka, nim samoistnie do działania na pole wiedzy została powołaną, czerpała pożywcze swe soki z szeroko już rozrośniętego drzewa nauk historycznych, geograficznych i filologicznych, skąd oderwawszy się wskutek obficie przybywającego jej zewsząd żywiołu i wywiązujących się zeń nowych wyników naukowych, wreszcie konieczność własnego, samodzielnego zaznaczyła bytu. Wyniki wspomnione, porównane z wynikami równie bogato pozyskanymi i dla innych także, dziś dla niej pomocniczych nauk, dadzą nam możność ścisłego jej odgraniczenia, stosownego uklasyfikowania, a skutkiem tego i poznania właściwych podstaw, na jakich oprzeć się nadal winny wszelkie prace i badania ludoznawcze, aby odpowiednio znakomitemu stanowisku zasilać ją mogły2. Dokonując krótkiego przeglądu „postępów” etnografii, zatrzymuje się Kolberg na wymienionych wyżej trzech pracach: Perthy’ego (1804–1884), niemieckiego przyrodnika, profesora uniwersytetu w Bernie, Müllera Jeden z egzemplarzy drugiego wydania pracy Peschla, które ukazało się w Lipsku w 1875 roku, przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej (sygn. 2392 Geograph.) był darem I. Kopernickiego, który przekazał bibliotece książki należące kiedyś do Kolberga; prawdopodobnie także ta należała do jego zbiorów. Praca Peschla była więc w kręgu zainteresowania obu uczonych. Ukazała się też po polsku w Warszawie w 1876 roku pt. Nauka o ludach (Ethnologia) Oskara Peschel’a przełożona z niemieckiego i pomnożona przez prof. dr. T. Wis­łockiego, Warszawa 1876. Być może przekład ten dał bezpośredni impuls do recenzyjnego artykułu Kolberga. 2 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 3. 1 358 �(1834–1898), austriackiego lingwisty i etnografa, profesora językoznawstwa porównawczego w Wiedniu oraz Peschla (1826–1875), niemieckiego geografa i etnografa. Wybiera je jako reprezentatywne dla swojego wywodu, ponieważ w badaniach nad rasami ludzkimi uwzględniają zarówno pierwiastek fizyczny, jak i psychiczny, próbując „odnośnie do wymagań etnografii uklasyfikować rasy ludzkie pod obustronnym, wyżej wykazanym względem fizycznym i psychicznym, czym się dziś w Niemczech więcej niż gdziekolwiek zajmują” 1. Choć Kolberg nie akceptuje nadmiernego psychologizmu i ingerencji teorii psychologicznych czy przyrodniczych w badaniach etnograficznych, opowiada się wyraźnie za koniecznością zrównoważonego potraktowania obu sfer życia człowieka, a więc także psychicznej, duchowej. W nawiązaniu do takiego założenia wyrażonego w pracy Perthy’ego pisze: Perthy […] mówi, że jakkolwiek etnografia ma za zadanie stawić charakterystykę ras i ludów wedle cech tychże fizycznych, przez co praca jej spotyka się na tym polu z antropologią, gdy jednak przedmiot, którym się zajmuje, tj. człowiek, obok cech zwierzęcych, do ziemi go przykuwających, ukazuje razem i całe bogactwo swej natury duchowej, jakoby świat drugi nadzmysłowo nad światem zmysłów rozpięty, przeto aby nauce o nim potrzebną nadać pełność, w opis objawów bytu jego zewnętrznego wciągnąć także należy cały tak widocznie od innych istot odróżniający go żywot moralny, skłaniający go do społeczności z współbliźnim równie potrzebą duchową, jak materialną […]”2. Wojciech Domański, omawiając pracę Kolberga, trafnie zwraca uwagę na podkreślony tu trzeci – społeczny – aspekt życia człowieka: Wyróżniający człowieka „żywot moralny” – jak się wyraził Kolberg – „skłania go do społeczności z współbliźnim”, a więc z natury człowiek jest istotą społeczną, a potrzeby duchowe i materialne mogą być zaspokajane tylko w zbiorowości. Z kontekstu całej wypowiedzi wynika, że społeczny charakter ludzkiego życia jest zasadniczym źródłem kultury. Poglądy Kolberga w omawianym artykule należą do końcowego okresu samookreślenia naukowego. Świadczą o jego szerokich horyzontach naukowych, o świadomej dążności do uwzględnienia szerokiego zakresu problematyki, od psycho-fizjologicznej do społecznej3. Tamże, s. 6. Tamże, s. 7. 3 W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 77. 1 2 359 �Tak szerokie i pełne widzenie kultury realizował praktycznie i konsekwentnie poprzez kolejne tomy Ludu, dostrzegając i dokumentując wzajemne wpływy i zależności między bytem materialnym, środowiskiem i pracą, a zwyczajami, obrzędami, wierzeniami i twórczością mieszkańców wsi, a także związki między kulturą wiejską, szlachecką i miejską. Koncepcja etnografii oparta na programie pozyskania jak najbogatszej i najwszechstronniejszej dokumentacji faktograficznej narzucała wyraźnie określony przez Kolberga postulat posiłkowania się dorobkiem innych nauk, odpowiednio do ich kompetencji dotyczących różnorodnych aspektów natury i życia człowieka: Stąd też ku wszechstronnemu natury ludzkiej zgłębieniu i ocenieniu nie dosyć jest dla etnografa znać jednę tylko, ale trzeba wiele innych jeszcze posiąść nauk […] Obok znajomości przede wszystkim antropologii niezbędnymi stają się tu wiadomości historyczne, archeologiczne, mitologiczne, lingwistyczne, statystyczne, geograficzne, geologiczne itd., których wyczerpująca znajomość przechodzi siły pojedynczej osoby, tym bardziej gdy każda z tych umiejętności, rozprzestrzeniając się w miarę przyrostu zasiłków naukowych, ukazujących nierzadko różnorodności do przyjętych już klasyfikacyj nieprzystające, zmuszoną jest rozgałęziać się w coraz to liczniejsze naukowe działy1. Zatem oczywista jest konieczność odwołania się do wyników badań interdyscyplinarnych, wspomagających i poszerzających prace etnograficzne, niezbędna okazuje się potrzeba wyjścia poza krąg własnej specjalizacji i korzystania z dorobku innych dziedzin wiedzy o człowieku. Te zaś miały pełnić funkcje pomocnicze wobec etnografii i etnologii, bo to do tych ostatnich w pierwszym rzędzie należeć powinno badanie kultury materialnej i duchowej ludu. Domański, stwierdzając, że Kolberg był „zawsze ostrożny w interpretacjach, nigdy nie wykraczał poza fakty, trzymając się materiału empirycznego”, zauważał jednocześnie, że obawiał się „dysproporcji w zakresie badanych zjawisk i jednostronności w dokumentacji faktograficznej”2. Nie akceptował więc nadmiernej ingerencji teorii psychologicznych czy przyrodniczych w etnografię, ale też nie przekreślał ich pożytecznej roli pomocniczej, a zwłaszcza późniejszych badań przedstawicieli tych dyscyplin, 1 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 7–8. Por. W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 78. 2 W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 76. 360 �gdy materiał etnograficzny będzie obejmował jak najwięcej bezstronnie, skrupulatnie i rzetelnie pozyskanych przez etnografa faktów. Rezultatem tych rozważań staje się próba określenia kompetencji poszczególnych nauk jako dotyczących różnych aspektów ludzkiej natury. Omawiając pracę Müllera, przytacza Kolberg jego propozycję rozróżnienia tych kompetencji dla antropologii i etnografii: Etnografia, czyli etnologia, więc ludoznawstwo, jest, jak to orzeka jej nazwa, umiejętnością o człowieku uważanym jako osobnik (indywiduum) zbiorowy. Różni się ona zatem punktem zapatrywania się na człowieka od antropologii badającej w człowieku jednostkę zmysłowo-rozumną przyrody, czyli osobnika pojedynczego. Jeśli antropologia, widząc w człowieku okaz zoologiczny rodzaju Homo, ma za zadanie rozwijać wszelkie fizyczne i psychiczne natury jego skłonności i objawy, to etnografia bada go jako członka towarzystwa zjednoczonego wspólnym węzłem rodu, obyczaju i języka1. Czyli – przywołując tu komentarz Domańskiego: „[…] antropologia powinna badać cechy gatunkowe człowieka, etnografia zaś zająć się jego życiem społecznym. […] Ludzkie cechy gatunkowe przysługują bowiem każdemu człowiekowi. Etnografii natomiast przypada w udziale badanie kultury, podstawy więzi społecznej”2. Badanie to dokonuje się w konkretnym środowisku wiejskim poprzez metodyczną obserwację właściwych mu, powszechnie uznawanych i aktualnie praktykowanych przejawów kultury, wypracowanych w życiu zbiorowym. Etnografia zajmuje się więc badaniem żywej, aktualnej kultury poszczególnych grup etnicznych. Zaś „śledzenie genezy ewolucyjno-historycznej”3 tej kultury – jak to określa Domański – to już przedmiot etnologii. W ten sposób Kolberg wyodrębnił dwie perspektywy i kierunki badań: Jak bowiem etnografia miałaby za zadanie skreślić cechy zewnętrzne i wewnętrzne żywota każdego z ludów obecnie ziemię zamieszkujących, tak znowu etnologia, cofnąwszy się w przeszłość, nierównie szerszy zakreśliłaby dla swych prac program, szukając cech ludów dawniejszych od starego ich początku przy pomocy archeologii i pokrewnych jej nauk, śledząc ludów tych rozrost lub przekwit, wyjaśniając wreszcie ich wzajemne na siebie czy to dodatnie, czy ujemne O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 17. W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 78–79. 3 Tamże, s. 79. 1 2 361 �oddziaływanie w pochodzie wieków aż po dzień dzisiejszy. Nie potrzebuję dowodzić, ile przy podobnym rozdziale pracy przysporzyłoby się także cennego materiału ludoznawczego tak dla etnopsychologii, jak i etnofizjologii1. Można zakładać, że rozgraniczenie dwu specjalności: etnopsychologii i etnofizjologii, raczej robocze, służyć miało usprawnieniu prac porównawczych. Stwierdzając dalej, że „u nas samych nauka etnografii, jak i antropologii zaledwie kiełkować poczyna i dziś jeszcze głównie na skrzętnym zbieraniu materiałów się ogranicza”, Kolberg wyłuszcza swój pogląd na ich przyszły rozwój: Jak każda umiejętność, a osobliwie historii i geografii dotycząca, oprzeć się winna na autentycznych dowodach leżących w kronikach, dokumentach, dyplomatach, mapach, planach itd., obok zabytków, jakie przynosi dla niej archeologia – tak i etnografia, zarówno u nas, jak i wszędzie indziej, wzrost i korzyści swe zawdzięczać będzie liczbie, dokładności i wiarogodności dostarczonych jej materiałów, typów, okazów, opisów, fotografij i rysunków szczegółowych i zbiorowych. Bez nich ani zdolności autora, ani jego zabiegi i prace na wnioskach osobistych i domysłach częstokroć oparte, więc nie dające niezbitej pewności i zupełnie jasnego o rzeczy wyobrażenia, pożądanego nie odniosą skutku2. Artykuł kończy badacz zwięzłym przypomnieniem, że dla postępu etnografii i integracji jej naukowych dokonań, obok pism poświęconych jej i dyscyplinom pokrewnym oraz publikacji ikonograficznych, duże znaczenie mają także kongresy i zjazdy krajowe i międzynarodowe, gromadzące uczonych z różnych dziedzin, jak również wystawy okolicznościowe i stałe oraz muzea prezentujące m.in. także okazy etnograficzne. Wymienia tu Muzeum Techniczno-Przemysłowe założone w 1868 w Krakowie przez Adriana Baranieckiego. Wreszcie wspomina o Akademii Umiejętności, która „zwróciwszy równie baczną na tę naukę, jak i na inne uwagę, wygotowała instrukcję w przedmiocie zbierania i nadsyłania jej materiałów dla etnografii i rozesłała ją po kraju, obecnie zaś gromadzi zasoby i okazy, które stanowić mają zawiązek własnego jej muzeum”3. O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 18. Tamże, s. 23. 3 Tamże, s. 25. Wspomniana przez Kolberga Instrukcja do badania właściwości ludowych opublikowana została w roku 1874, zob. też wyżej, s. 275. 1 2 362 �Obecne stanowisko etnografii potwierdza, że u podstaw poglądów autora Ludu leżała niezmiennie przez niego preferowana „faktograficzna koncepcja etnografii”. Zgodnie z nią głównym przedmiotem etnografii jest badanie „aktualnego życia grup etnicznych”, etnologia miałaby ją dopełniać poprzez „bliższą interpretację materiału archaicznego”, a ten „mógłby być jeszcze szczegółowiej analizowany przez etnopsychologię i etnofizjologię”. Domański pisze: Tego rodzaju przydział materiału etnograficznego innym naukom należy do metod badawczych reprezentowanych przez tradycyjny pozytywizm, który wszelkie szersze uogólnienia rozumiał jako sumę wyników badań nauk szczegółowych1. Nie znaczy to, że Kolberg, upatrując swoje zadanie na tym etapie rozwoju nauki w zbieraniu i systematyzowaniu materiału dla niej, nie widział maksymalistycznych perspektyw dla etnografii w przyszłości, tj. szansy wszechstronnej interpretacji, dopełnienia jej o wyniki badań dyscyplin pokrewnych i w rezultacie pożądanej syntezy. XIX [Chopiniana w korespondencji z M.A. Szulcem i M. Karasowskim. – Wkład Kolberga w prace biografistów Chopina i wydawców jego dzieł: prostowanie błędów i dopełnienia dotyczące życia i twórczości kompozytora, opinie o charakterze, technice, stylu i ekspresji jego sztuki pianistycznej, o genezie i edycjach utworów, zwłaszcza juweniliów, propozycje dotyczące kompletnego wydania dzieł Chopina. – Własne materiały o Chopinie i kopie jego utworów. – Znaczenie tych materiałów i postulat zebrania w całość wiedzy Kolberga o Chopinie.] Choć główny nurt życia Kolberga wyznaczała ustawiczna codzienna praca nad zebraniem, opracowaniem i wydaniem materiałów etnograficznych i folklorystycznych oraz udział w działalności Akademii, znalazła się w nim jednak przestrzeń na powrót w latach siedemdziesiątych do dawnej niegasnącej pasji, jaką był fenomen osobowości i twórczości Chopina. Zaangażowanie Kolberga w tę tematykę bogato dokumentuje jego korespondencja 1 W. Domański Poglądy Kolberga…, 79–80. 363 �z okresu pobytu w Krakowie, prowadzona przede wszystkim z biografami Chopina, Marcelim Antonim Szulcem i Maurycym Karasowskim, przynosząc jednocześnie cenny materiał źródłowy dla chopinologii. Czytelny impuls dla ożywienia wcześniejszych zainteresowań Kolberga Chopinem stanowił najpierw bezpośredni kontakt, potem korespondencja z Marcelim Antonim Szulcem, poznańskim nauczycielem, autorem pierwszej polskiej biografii Chopina wydanej w 1873 roku1. Korespondencja ta została zainicjowana listem Szulca już w 1871 roku, lecz rozwinęła się kilka lat później, po wydaniu jego książki i nieprzerwanie, choć w różnych odstępach czasu, trwała do roku 18882. Kolberg poznał Szulca najprawdopodobniej jesienią 1871 roku, kiedy to odwiedził Poznań w nieodnotowanej przez siebie w itinerarium podróży, potwierdzonej jednak w późniejszych listach i w „Dzienniku Poznańskim”3. Od początku połączyły ich wspólne żywe zainteresowania muzyczne, zarówno teoretyczne, jak i praktyczne. Szulc podobnie jak Kolberg grał na fortepianie, ponadto na skrzypcach i organach. Obaj śledzili aktualne życie muzyczne, wydarzenia koncertowe, nowości bibliograficzne i edytorskie, literaturę z dziedziny historii muzyki. Przede wszystkim jednak obaj zafascynowani byli postacią i twórczością Chopina. Kolberg jako wykształcony muzyk, uzdolniony kompozytor i pianista, a także bezpośredni świadek młodzieńczych lat artysty z okresu wspólnego zamieszkiwania obu rodzin w Pałacu Kazimierzowskim w latach 1820–1825, a potem słuchacz jego gry i obserwator niezwykłej drogi muzycznej Chopina w latach warszawskich, okazał się dla Szulca biografisty bezcennym informatorem i konsultantem. Z kolei on sam znalazł w poznańskim nauczycielu podobnego sobie pasjonata muzyki i możliwość porozumiewania się na jej temat wspólnym językiem. Już w pierwszym liście z 16 listopada 1871 roku Szulc, nawiązując do osobistego spotkania, formułuje swoje oczekiwania: „Ufny i w uczynność, i w obietnicę Pańską, śmiem udać się do WPana 1 M.A. Szulc (1818–1898), pedagog, z wykształcenia filolog klasyczny, autor podręczników do nauki języka francuskiego, był do roku 1884 wieloletnim nauczycielem w gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu. Z tradycji rodzinnych i zamiłowania muzyk, wydał w Poznaniu w 1873 roku cenioną pracę Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne. Przyczynek do życiorysu i oceny kompozycji artysty. Pracę Szulca wznowiono w edycji PWM w Krakowie w 1986 roku, z wstępem Danuty Idaszak poświęconym sylwetce autora (s. 7–38) oraz z dodatkiem późniejszych uzupełnień Szulca do swojej książki (s. 266–294). 2 W sumie zachowało się 46 listów wymienionych między Kolbergiem a Szulcem w latach 1871–1888; opublikowane zostały w Korespondencji… cz. I–III (DWOK T. 64–66). 3 Zob. wyżej, s. 319-320. 364 �Dobrodzieja z prośbą o łaskawe poparcie mnie swym współdziałaniem w mej pracy o Chopinie”1. Kolberg świeżo po przeprowadzce, organizujący wówczas swoje życie pod Krakowem, odpowiedział jednak dopiero trzy lata później, 13 listopada 1874 roku, już po ukazaniu się biografii Chopina. Odpowiedział jednak konkretnie na prośbę adresata, dołączając do listu obok wyrazów uznania dla autora swoje szczegółowe uwagi, sprostowania i uzupełnienia dotyczące książki. Miały one służyć do planowanej drugiej edycji pracy Szulca. Do odpowiedzi tej był starannie przygotowany, ponieważ już od kilkunastu lat, a szczególnie gorliwie od 1871 roku, gromadził materiały o Chopinie, odwołując się przy tym również do informacji, pamięci i własnych zbiorów brata Wilhelma, który uczęszczając z Fryderykiem do jednej klasy w Liceum Warszawskim, pozostawał z nim w bliskiej bezpośredniej relacji i przyjaźni. Swoje notatki dla Szulca oparł więc Kolberg nie tylko o własne wiadomości i obserwacje, ale uzupełniał je i weryfikował przy pomocy Wilhelma2. Bracia spotkali się w 1873 roku w Krakowie i wówczas Wilhelm przekazał Oskarowi zapamiętane fakty i szczegóły dotyczące życia i twórczości Chopina. Jednak Oskar nadal prosił brata o wiadomości i o wszystkie posiadane materiały. Pisał: Pan Szulc pisał do mnie z prośbą o udzielenie mu szczegółów i sprostowania o Chopinie, o jakich mi wiadomo […], a które będą mu potrzebne do drugiej edycji wyjść mającej za rok czy dwa. Więc mu posłałem wszystkie te uwagi, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 394. Niedatowana brulionowa wersja Uwag O. Kolberga odnoszących się do pracy Szulca o Chopinie, a przesłanych mu w listopadzie 1874 r. (zob. brulion listu do M.A. Szulca z 13 XI 1874 r., Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 498–499), opublikowana została w III części Korespondencji… (DWOK T. 66), na s. 724–729 jako ankes 7. Zachowały się też: inna wersja Uwag Kolberga, mniej pełna niż poprzednia (rkp. w Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie, nr inw. M/66, s. 1–4) oraz rękopis notatek o Chopinie spisanych przez Wilhelma Kolberga (tamże, nr inw. M/81, s. 1–4), której autorstwo przypisywane było Oskarowi. Pierwodruk dwu ostatnich rękopisów w artykule K. Kobylańskiej Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg, w: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata, Kraków 1967, s. 386–389; tam (s. 388) jako autor drugiego rkp. błędnie podany: Oskar Kolberg. Wszystkie trzy dokumenty zostały przedrukowane w tomie Kolberga Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), odpowiednio pod nr 982, 981 i 980. Tamże w przypisie do tekstu 982 (s. 461) M. Tomaszewski, autor opracowania, wyjaśnił kwestię autorstwa Wilhelma. Do II edycji pracy Szulca nie doszło, natomiast później opublikował on w warszawskim „Echu Muzycznym” z r. 1880, w nr. 17 (s. 133–134), 18 (s. 144–146), 20 (s. 159–160) i 24 (s. 189–192) Zbiór wiadomości i uzupełnień dotyczących życia i utworów Fryderyka Szopena, gdzie wykorzystał częściowo materiał pozyskany od Kolberga (przedruk tegoż w edycji pracy Szulca z 1986 r., s. 273–294). 1 2 365 �które zanotowałem jeszcze za Twej bytności zeszłorocznej, obiecując pomnożyć je notatkami, jakie od Ciebie lub kogo innego uzyskam. Podziękował mi i prosi szczególniej o przysłanie mu kopij tych listów czy liścików Ch[opin]a, które do Ciebie pisał z Reinertz i Antonina, jako i o opis szczegółowy i wizerunek (fotogr[afię]) tablicy Twojej marmurowej u św. Krzyża. Wszystko to bądź łaskaw przygotować i przysłać mi wkrótce, a może znajdzie się u Ciebie jeszcze coś z jego kompozycji. Prosiłbym także i o owego Poloneza skomponowanego przez znakomitego artystę zmarłego niedawno w Paryżu (bo pod tym tytułem wyszedł u Kaufmana), a który był pomiędzy Twymi nutami na fortepianie1. Gromadząc wiadomości o Chopinie i zabiegając przez wiele lat o jego wiarygodną biografię i poprawne edycje utworów, Kolberg – jako kompetentny muzyk i świadek warszawskiego okresu życia i twórczości mistrza, zafascynowany jednocześnie jego talentem i sztuką – miał w konsekwencji przyczynić się znacząco do wzbogacenia wiedzy o wielkim kompozytorze2. Począwszy od odpowiedzi Kolberga przesłanej Szulcowi w 1874 roku z dołączonymi Uwagami, wymiana listów coraz bliższych sobie korespondentów stała się bardziej ożywiona; obaj skupiali się przede wszystkim wokół problemów chopinowskich. Szulc z wdzięcznością przyjął przysłane mu notatki Kolberga, wskazane w nich braki, błędy, nieścisłości. Kolberg zaś nadal pracowicie zbierał informacje, przeprowadzał kwerendy, analizował ukazujące się na temat Chopina artykuły, prostował powstałe wokół jego osoby i twórczości dowolne interpretacje, narosłe mity i legendy. Zarówno w zebranych przez siebie Uwagach dotyczących edycji Szulca, jak i w dalszych listach spektrum poruszanych zagadnień jest bardzo szerokie. Dotyczą sztuki pianistycznej Chopina, indywidualnego charakteru jego gry, okoliczności i sposobów improwizacji, pomysłów twórczych i źródeł muzycznych, chronologii i genezy utworów, autorstwa i edytorstwa dzieł, szczególnie juweniliów, kolejnych edycji pojedynczych kompozycji i wydań zbiorowych, wydawców i autorów piszących o Chopinie, mniej lub bardziej istotnych szczegółów biograficznych, takich jak próby ustalenia pochodzenia rodziny Fryderyka ze strony ojca czy informacji dotyczących przyjaciół, Brulion listu do Wilhelma z 18 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 510. Zob. M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. XVIII–XXII, K. Kobylańska Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg..., s. 378–390 oraz E. Sławińska-Dahlig Fryderyk Chopin w świetle korespondencji Oskara Kolberga, „Polski Rocznik Muzykologiczny” 2014, T. XII pt. Oskar Kolberg – prekursor europejskiej folklorystyki, s. 65–79. 1 2 366 �uczniów, spotkań, zdarzeń, upodobań kompozytora, wreszcie pamiątek po nim. Czyni to Kolberg z wielkim zaangażowaniem, wnikliwością i widoczną pasją; u ich źródła jest nie tylko osobista fascynacja, ale i pietyzm dla autentycznego portretu Chopina jako człowieka i twórcy, nie mitologizowanego, lecz prawdziwego w życiu i w swojej genialnej twórczości, oraz odpowiedzialność świadka odznaczającego się doskonałą pamięcią zdarzeń, muzyki, sposobu ekspresji artystycznej. Te rozproszone w listach i notatkach informacje i opinie najróżniejszego rodzaju składają się na bezcenne dopełnienie biografii kompozytora, po części tylko wykorzystane przez badaczy jego dorobku i ciągle czekające na systematyczne i drobiazgowe ich zanalizowanie przez specjalistów. Działania Kolberga dotyczyły także edycji utworów Chopina. Autor Ludu zbierał od wielu lat juwenilia oraz bezprawne, tzw. dzikie wydania pośmiertne. Wydawał opinie o praktykach różnych wydawców, np. krytycznie oceniał w edycji Fontany celowość jego własnego pośmiertnego opusowania młodzieńczych i nienumerowanych utworów Chopina, co powodowało, że wcześniejsze kompozycje miały numery wyższe od dojrzałych. Proponował natomiast ułożenie tych utworów „w kolejności rzeczowej i chronologicznej”. Tę swoją opinię przedstawiał późniejszym wydawcom, odradzając stanowczo kontynuację tego zabiegu Fontany jako niezgodnego z wolą i zapatrywaniami samego Chopina: Znałem aż nazbyt dobrze usposobienie Chopina, abym nie był przekonany, że nawet w wypadku, gdyby pozwolił opublikować te drobnostki za życia, nie zniósłby, aby jego utwory młodzieńcze – zdając sobie sprawę z ich słabości – zostały wydrukowane później […] po utworach najwyższej doskonałości. Różnica jest zbyt jaskrawa, aby zaraz nie rzuciła się każdemu w oczy i uszy. Dlatego oznaczenia Fontany jako nieautoryzowane przez samego Chopina nie mają żadnego uzasadnienia. Jest zatem nie tylko pożądane, ale nawet konieczne dla poznania rozwoju ducha Chopina, zaniechanie oznaczeń Fontany – jako wyniku osobistego zapatrywania, a w żadnym razie woli Chopina […]1. 1 Brulion listu do Breitkopfa i Härtla z 3 XII 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 181 (tłum. z niem.). Zob. też inne wypowiedzi Kolberga na ten temat, tamże, s. 291 (brulion listu do R. Wolffa z 1879 r.) oraz Korespondencja…, cz. I (DWOK T. 64), s. 562–563 i 664 (bruliony listów do M. Szulca z 1876 r.). Julian Fontana (1810–1869), pianista, kompozytor, jeden z najbliższych przyjaciół Chopina, jego uczeń, powiernik, kopista i edytor Oeuvres posthumes pour de piano de Fréd. Chopin. Publiés sur manuscrits originaux avec autorisation de sa famille par […] op. 66–74, Berlin [1855 i 1859]. O opinii Kolberga na temat opusowania przyjętego przez 367 �Kolberg zabiegał też sam o wydanie chopinowskich ineditów. Już w grudniu 1874 roku na ręce Szulca przesłał „drobiazgi chopinowskie”, tj. kopie kilku utworów, m.in. trzech młodzieńczych mazurków Chopina oraz Adagia, z życzeniem przekazania ich Leitgeberowi do publikacji1. O tych mazurkach pisał w liście: Co do kawałków Chopina, które oczywiście noszą na sobie piętno dorywczości (lubo ducha jego cechujące niewątpliwie), nadmieniam, że trzy te mazury [tj. Mazurek G-dur, B-dur i D-dur] były improwizowane wśród większej jeszcze liczby innych […] na jakimś wieczorze tańcującym (zdaje się u rektora Lindego w roku 1826 czy 7), gdzie Ch. w dobrym będąc humorze, sam siadał do fortepianu (nigdy go bowiem o to przy tańcach, szanując jego talent, nie proszono) i puszczał wodze swojemu wesołemu usposobieniu. Mazurów takich krocie sypały się wówczas spod jego ręki jak z rogu obfitości, lecz tylko te trzy na żądanie brata mego nazajutrz spisanymi być mogły, że jeszcze z pamięci nie uleciały. Trzeci z nich (G-dur) nazwany został kulawym, dlatego że go grał, gdy tancerz w obertasie na lewo (na kseb) przysiadał się czasami jedną nogą czy kolanem do ziemi, udając niby kulawego czy pijanego lub chcącego upaść, lecz wnet się podnosił, co mają oznaczać mocniej naciskane oktawy wiolinu i basu w drugim takcie każdej części […]. Dwa te mazury: B-dur i G-dur mój brat następnie za pozwoleniem jego litografował; na świstkach bez tytułu, w 30 tylko egzemplarzach odbite, rozdane one zostały znajomym (jeden egzemplarz mam u siebie). W dalszym ciągu wyjaśniał Szulcowi, z jakim zamiarem Chopin skomponował Adagio dedykowane siostrze Ludwice, i informował: Adagio to zamieszczone było drobnym pismem na ćwiartce listowej, w liście do rodziców pisanym, a który zapewnie wraz z innymi zaginął w pamiętnym 1864 r. napadzie żołdactwa. Szczęściem, że ja już miałem kopię jego u siebie w teczce, z której nową kopię Panu przesyłam2. Fontanę, uznanej współcześnie za cenną, pisał Jan Ekier we Wstępie do wydania narodowego „Dzieł” Fryderyka Chopina (Warszawa 1974), przytaczając w aneksie II (s. 161–163) odpowiednie cytaty z listów Kolberga. 1 Utwory te pt. Trzy mazury i Adagio, utwory młodości Chopina wyszły staraniem Szulca u Leitgebera w Poznaniu w 1875 roku. Adagio tj. Lento con gran espressione (Nokturn cis-moll); Kolbergowską kopię tego utworu odnotowują bibliografie chopinowskie. 2 Brulion listu do M.A. Szulca z 15 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 507 i 508. Mowa o spustoszeniu 19 września 1863 roku (nie w 1864, jak pisze Kolberg) przez Rosjan pałacu Zamoyskich na Krakowskim Przedmieściu w odwecie za nieudany zamach powstańców na gen. Fiodora Berga, namiestnika Królestwa Polskiego. Demolując budynek pałacu, carscy 368 �Przy okazji do tego listu obok utworów Chopina dołączył też Kolberg kilka „własnych polnych bławatków”, tj. „mazurów i obertasów”, które po dłuższych perypetiach z wydawcą Leitgeberem ukazały się w Poznaniu w 1876 roku pt. Mazurkas et autres danses polonaises pour le piano1. Wyjaśniał Szulcowi ten pomysł z sentymentem i jednocześnie dystansem jako formę powrotu do młodości: […] stanęły mi na myśli błogie chwile mojej takowej młodości około 1830–40, kiedy się to na świat innym niż dzisiaj zapatrywało okiem, a w gronie życzliwych przyjaciół oddawało zabawie i wesołości, hasając nieraz do białego dnia. Wtedy to pisywało się owe obertasy, kujawiaki i mazury i bez należytego opracowania i wykończenia na żądanie przyjaciół dawało czasami w 100 lub 200 egz. do druku na szarej, warszawskiej bibule, nie troszcząc się nawet wcale naówczas o porządną korektę. Ale młodość i myśl dobra krasiła wszystko. Ludzie w najlepszej wierze wmawiali w człowieka, że jest kompozytorem i człowiek nawzajem temu wierzył, zapominając, że to ziarko dobrego, jakie się w jego utworach znaleźć może, bardzo często nie jego, ale poczciwego ludu jest własnością. Próbki, jakie Panu (z liczby całej setki w mojej tece) posyłam jedynie dlatego tylko, że się sposobność do tego nadarza, powiedzą Panu więcej o tym wszystkim, gdy je muzykalnie, pobłażliwie o to raczysz zapytać, niż wszelkie tłumaczenia i komentarze2. Jak wynika z listów, w roku 1875, podczas wspomnianego wyżej dwukrotnego pobytu w Poznaniu, Kolberg ponownie spotkał się z Szulcem. Z pewnością dzielili się wówczas nowymi ustaleniami, wiadomościami i uwagami, uzgadniali wątpliwości i potrzebę weryfikacji niepewnych faktów, a także cieszyli nawzajem swoją grą utworów Chopina. Kolberg, dziękując za to spotkanie, pisał: […] pospieszam jednak podzielić się z Panem wiadomośc[iami], jakie się jeszcze dadzą zebrać o Chop[inie], z Panem, któryś mi tyle dał dowodów życzliwości w ostatniej mojej podróży, że nie wiem, jakimi słowy za nią mam podziękować. żołnierze obok sprzętów Izabeli, siostry Chopina, i Antoniego Barcińskich wyrzucili także na bruk fortepian Fryderyka, który po śmierci rodziców pozostawał w posiadaniu Barcińskiej, oraz zniszczyli część jego listów do rodziny. 1 Przedruk tychże w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 189–193, nr 37, s. 225–226, nr 43, s. 294–295, nr 62. 2 Brulion listu do M.A. Szulca z 15 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 506–507. 369 �O niektórych szczegółach napomknąłem już ustnie. Powtórzę je tu, ażebyś Pan wiedział, o ile będziesz mógł lub chciał użytkować z nich przy drugiej edycji1. Dalej następuje cała lista informacji bardziej lub mniej szczegółowych, ilustrujących wielość wątków chopinowskich poruszanych w tej korespondencji. Niewątpliwą zasługą Kolberga było również sporządzanie kopii utworów Chopina oraz gromadzenie niskonakładowych amatorskich druków jego kompozycji wykonywanych dla przyjaciół i dla pamięci, a nie do rozpowszechniania. Niektóre z wykonanych przez Kolberga kopii długo uważane były nawet przez specjalistów za autografy Chopina 2. Dzięki jednej z nich, odpisowi Poloneza b-moll (Les Adieux) z 1826 roku, dedykowanego Wilhelmowi, utwór ten jest znany, gdyż autograf Chopina zaginął3. Odpisy Kolberga służyły też niejednokrotnie wydawcom dzieł Chopina, u których zabiegał o ich kompletne wydanie i którym chętnie udostępniał własne materiały, dzieląc się swoją wiedzą i profesjonalnymi opiniami. Propozycja pomocy w tym zakresie złożona w styczniu 1878 roku lipskiemu wydawcy, Breitkopfowi i Härtlowi, okazała się jednak spóźniona. Firma miała już innych współpracowników do realizowanego właśnie pełnego wydania dzieł Chopina i mimo argumentu, że przydałby się w tym gronie również Polak, oferta nie została formalnie przyjęta 4. Kolberg mimo to okazał się pomocny przy kwerendzie źródeł, ustalaniu Brulion listu do M. A.Szulca z 1 II 1876 r., tamże, s. 561. Krystyna Kobylańska, badając autentyczność rękopisów Chopina, ustaliła np., że cztery rękopisy uważane za jego autografy to kopie Kolberga. Są to: Lento con gran espressione (Nokturn cis-moll); Piosenka litewska op. 74 nr 16, Ecossaise G-dur op. 72 nr 4, Ecossaise Des-dur op. 72 nr 5 (numery dwu ostatnich według edycji Fontany z 1855 roku). Zob. tejże Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg…, s. 379. 3 Swój odpis tego poloneza przesłał Kolberg w grudniu 1878 r. Bretkopfowi i Härtlowi, z komentarzem, że utworu tego nie udało mu się odnaleźć po śmierci Wilhelma w 1877 r. w jego papierach, choć pamięta jego dwie chopinowskie wersje w zbiorach brata, a kopię z wersji staranniejszej sporządził „przed około 18 laty”, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 182 (tłum. z niem.). O utworze tym pisał także do J. Kleczyńskiego w liście z 23 V 1881 r. (tamże, s. 501–502; tam w przypisie 2 do tego listu podano błędnie, że rękopis tego poloneza znajduje się w Bibliotece Jagiellońskiej). 4 Zob. w tej sprawie brulion listu do Breitkopfa i Härtla z 5 I 1878 r. oraz odpowiedź wydawcy z 8 I 1878 r. i kolejny brulion listu Kolberga z 20 II 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 95–96, 98–100, 110–113. Ta lipska edycja pt. Friedrich Chopin’s Werke. Erste kritisch durchgesehene Gesamtausgabe herausgegeben von. W. Bargiel, J. Brahms, A. Franchomme, F. Liszt, C. Reinecke, E. Rudorff ukazała się w 14 tomach w latach 1878–1880. 1 2 370 �losów rękopisów i pojedynczych wydań, udzielał wydawcom cennych informacji, m.in. o stylu gry Chopina, błędach poprzednich edycji, redakcji utworów, przesyłał kopie niektórych młodzieńczych kompozycji. Już w grudniu 1878 roku przekazał do Lipska sporządzony przez siebie Spis utworów Chopina z datami ich powstania (także z wątpliwościami w tym zakresie) oraz z uwagami o ich wydaniach 1. Dalsza korespondencja w tej sprawie dokumentuje podobnie jak listy do Szulca niezwykłe i bezinteresowne zaangażowanie Kolberga w szeroko rozumianą pomoc przy nowej edycji, a także skwapliwość, z jaką lipscy wydawcy z cennych uwag Kolberga korzystali, zgłaszając kolejne pytania i prośby. Swoistą gratyfikację miał zapewne stanowić wydany przez nich w roku 1881 zbiór 50 polskich mazurków z lat 1817–1850, zebranych i opracowanych przez Kolberga w układzie chronologicznym i opatrzonych jego przedmową2. Swoje propozycje i poprawki co do koncepcji, układu i porządku w nowej pełnej edycji dzieł Chopina przesłał Kolberg także Robertowi Wolffowi około roku 1879, uprzedzając inicjatywę warszawskich wydawców i z góry proponując swoją pomoc przy korekcie. Przygotował też osobną listę nutowych korekt uchybień zauważonych w poprzedniej edycji. Odpowiedzi udzielonej Kolbergowi nie znamy; firma Gebethnera i Wolffa, publikując pełne wydanie dzieł Chopina, skorzystała jednak z pomocy J. Kleczyńskiego3. 1 Dwie brulionowe wersje takiej listy (rkp. zaginiony, znany z odpisu M. Turczynowiczowej sprzed 1839 r.) opublikowane zostały w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66), na s.730–734 jako aneks 8 pt. Spis utworów Chopina sporządzony przez O. Kolberga. Zestawienie utworów Chopina dołączył Kolberg do listu do lipskiego wydawcy z 3 XII 1878 r. (zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 181 (tłum. z niem.) i s. 182, przyp. 1. 2 Zbiór ten ukazał się pt. Polnische Tänze. Sammlung des beliebtesten Polnischen Mazurkas für das Pianoforte, Leipzig [1881]. Współpracę Kolberga i wydawcy nad przygotowaniem go do druku dokumentuje koresponedencja z lat 1880–1881. 3 Zob. niedatowany brulion listu do Roberta Wolffa (prawdopodobnie z roku 1879), Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 290–292. Nowa edycja Gebethnera i Wolffa, o której przyszłym kształcie pisze Kolberg, ukazała się w 1882 roku w Warszawie w 10 tomach pt. Frédéric Chopin Oeuvres de Piano. Édition nouvelle revue, corrigée et doigtée par Jean Kleczyński, avec variantes provenant de l’auteur lui-même et communiquées par ses meilleurs élèves. Obok uczniów Chopina odnotowany jest tam także udział w opracowaniu Kolberga i Fontany. Wcześniejsze wydania dzieł Chopina przez Gebethnera i Wolffa ukazały się w Warszawie w 1863 i 1877 roku. Zachowała się brulionowa wersja wspomnianej erraty nutowej Kolberga do wcześniejszego wydania, dawniej uważana za zaginioną (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 183–184). 371 �Kolberg pozostawił też cenne, choć rozproszone w listach i notatkach wskazówki i informacje o grze Chopina i sposobie wykonywania jego utworów. Jeden z najciekawszych opisów zawarł w liście do Szulca z wiosny 1879 roku: Ja znajduję, że wszyscy grają go za prędko, a biorąc szalone tempo w allegrach, gubią tym samym mnóstwo szczegółów, które właśnie u kompozytora, tyle w piękne szczegóły obfitego jak Ch[opin], uwydatnione w grze być by powinny. Przy tym prawie każdy wpada w afektację, niestosowną przesadę albo też inaczej cieniuje te dzieła (oprócz miejsc wyraźnie do wzmocnienia i osłabienia wskazanych), każdy chce naśladować (a naśladuje według własnego pojęcia, więc najczęściej bardzo nietrafnie) owe ociągania się, ową niezależność obu rąk od siebie, które autor oznaczał wyrazem tempo rubato […]. Ja może dlatego tak jestem wymagającym, żem słyszał samego Ch[opina] bardzo często bądź prywatnie, bądź i publicznie grajacego w czasie jego dojrzałości w latach 1827–1830, a wrażenie tej gry (jakkolwiek byłem wówczas prawie dzieckiem jeszcze) niezatarte aż do dnia dzisiejszego pozostawiło na moim umyśle ślady, nie dozwalające wcale porównań z nowszymi wykonawcami1. W korespondencji Kolberga częstym tematem były też pamiątki pozostałe po Chopinie lub z nim związane. Wymienić tu można dla przykładu poświęconą Chopinowi tablicę epitafijną w kościele św. Krzyża w Warszawie, wykonaną według projektu (szkicu) Wilhelma przez Leonarda Marconiego, a upamiętniającą złożone tam serce kompozytora2. Losy pamiątek będących w posiadaniu Wilhelma nie są do końca znane. Nie wszystkie przekazane zostały Oskarowi, który wielokrotnie o nie prosił. Gdy się dowiedział, że przed śmiercią w 1877 roku Wilhelm odnalazł i przekazał kilka takich pamiątek siostrze Fryderyka, Izabeli Barcińskiej, pisał do Karoliny z żalem: „[…] czy to były listy, nuty lub co innego, nie wiem […]. Dziwi mnie mocno, dlaczego mnie takowych nie przysłał do Krakowa, wiedząc, że ja zbieram tego rodzaju rzeczy, zamyślam studium o Chopinie napisać”3. Sam Wilhelm wcześniej utwierdzał zresztą Kolberga w tym zamiarze; obiecując, że przyśle Brulion z 20 V 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 234. Zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 510, 513, 517 i 521 oraz cz. II (DWOK T. 65), s. 209. Epitafium wmurowane w filar kościoła ufundowano w 1879 r., uroczyste poświęcenie nastąpiło 5 marca 1880 r., wkrótce po złożeniu w tym miejscu urny z sercem Chopina (zob. „Kłosy” 1879, T. XXVIII, nr 708 (z 11 I) i 1880, T. XXX, nr 766 (z 4 III) oraz „Biblioteka Warszawska” 1880, T. 2, s. 179–180). 3 Brulion listu do Karoliny Kolberg z 22 X 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 171. 1 2 372 �mu informacje o Chopinie, zastrzegał: „Szczegółów też o życiu Chopina niewiele się zebrało, a jak się zbierze, to Ci je przeszlę dla ogłoszenia, a nie dla odstąpienia Szulcowi”1. Konsekwentne gromadzenie przez Kolberga materiałów o Chopinie, wyniki jego wieloletnich kwerend, ustalenia, konsultacje, zebrana wiedza o biografii i twórczości kompozytora w gruncie rzeczy posłużyły innym biografom i badaczom. Wyżej przytoczona wypowiedź i inne mniej lub bardziej wyraźne wzmianki pozwalają jednak wnioskować, że celem było nie tylko udzielenie ich innym, ale zamysł samodzielnego studium poświęconego Chopinowi, powracający jako wyraz pielęgnowanych długie lata osobistych uczuć dla mistrza. Kolejny ślad takiego zamiaru przynosi późniejszy list do Tytusa Wojciechowskiego, przyjaciela Chopina. Kolberg odnosi się w nim do wcześniejszych prac o Chopinie, prosi adresata o nowe wiadomości i o kopie niektórych młodzieńczych utworów, których odpisów nie posiada, wykazując przy tym znakomitą orientację w twórczości kompozytora. List jest brulionem; widnieje w nim skreślony ręką Kolberga fragment, a w nim zdanie: „Być zatem może, że ja sam, mimo zajęć, jakie mnie przygniatają, będę w konieczności podać niektóre wiadomości, by zatraceniu nie uległy, do jakiego czasopisma, np. «Przeglądu Lwowskiego», «Echa» itd.”2. Wypowiedź ta, pochodząca z brulionu, być może nie znalazła się w wysłanym liście, ale ujawnia, jak żywotna była potrzeba pisania i świadczenia o Chopinie, mimo ogromu innych pierwszoplanowych prac. Kolberg korespondował także w latach 1876–1886 z innym biografem Chopina, wspominanym już wcześniej Maurycym Karasowskim, muzykiem, krytykiem i pisarzem muzycznym, którego znał z okresu warszawskiego i z którym wówczas – jak wynika z listów – łączyły go przyjazne stosunki3. Pracę Karasowskiego wydaną w Dreźnie w roku 1877 w języku niemieckim (w tłumaczeniu autora) pt. Friedrych Chopin. Seine Leben, Seine Werke und Briefe (Bd. 1–2) Kolberg znał i sporządzał na jej temat swoje uwagi, sprostowania i uzupełnienia4. Książka ta była też omawiana wielokrotnie List Wilhelma Kolberga z 31 I 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 517. Brulion listu do T. Wojciechowskiego z 15 XII 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 285–286. 3 Zachowana korespondencja Kolberga z Karasowskim obejmuje 18 listów (zob. DWOK T. 64–66). 4 Notatki te zachowały się w archiwum Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 338–340). Drugie wydanie pracy, Karasowskiego, znacznie skrócone i poprawione, ukazało się tamże 1 2 373 �w korespondencji z Szulcem, który oceniał ją krytycznie, zarzucając autorowi brak podania źródeł i nieład w przedstawianiu faktów. Kolberg nie polemizował z nim w tej sprawie, raczej przychylając się do tego stanowiska. Z czasem jednak pozytywniej oceniał tę pracę. Początek listownego kontaktu z Karasowskim przypada na listopad 1876 roku, kiedy to Kolberg przesłał mu melodię Chmiela potrzebną do przygotowywanej biografii Chopina 1. Korespondencja urwała się potem na kilka lat, dopiero we wrześniu 1881 roku nawiązana została na nowo, koncentrując się odtąd wokół spraw chopinowskich. Kolberg w poczuciu wspólnego podziwu i uznania dla Chopina chętnie dzielił się z Karasowskim – podobnie jak z Szulcem – swoimi przemyśleniami i informacjami; w listach podejmowane więc były najróżniejsze wątki z życia i twórczości „naszego uwielbianego mistrza”. I podobnie jak pierwszemu biografowi przesłał Kolberg Karasowskiemu po ukazaniu się polskiej dwutomowej edycji jego biografii Chopina w 1882 roku swoje sprostowania i uwagi, dołączone do listu z 2 września 1882 roku2. Chopinowskie realia pojawiają się także, choć sporadycznie, w korespondencji z lat 1880–1881 z innym zaprzyjaźnionym muzykiem i krytykiem muzycznym z Warszawy – Janem Kleczyńskim. Ten ostatni zaprosił Kolberga pod koniec 1879 roku do współpracy z warszawskim dwutygodnikiem, „Echem Muzycznym”, którego redakcję objął z początkiem 1880 roku Kolberg okazał zainteresowanie tą inicjatywą, docenił plany redaktora, który – jak to określił – zamierzał nadać swemu pismu „kierunek poważny i o ile możności narodowy”, ale z braku czasu konkretnego udziału jako autor odmówił. W roku 1880 poruszana była w listach sprawa interesujących Kleczyńskiego wiadomości na temat przodków ojca Fryderyka, Mikołaja Chopina, pozyskanych przez Kolberga w Nancy, gdzie zatrzymał się na krótko w drodze na wystawę w Paryżu w 1878 r. Rok później Kleczyński należał do grona organizatorów warszawskiego koncertu na rzecz Kolberga, przesłał w 1878 roku, trzecie w 1881 roku i to ono stało się podstawą wersji polskiej wydanej w 1882 roku w Krakowie pt. Fryderyk Chopin. Życie. Listy. Dzieła. Wcześniej Karasowski opublikował artykuł pt. Młodość Fryderyka Szopena w „Bibliotece Warszawskiej” 1862, T. 4, s. 1–40 oraz Uzupełnienie, tamże, 1869, T. 1, s. 161–179 i 383–418. 1 Zob. brulion listu do Karasowskiego z 9 XI i odpowiedź adresata z 17 XI 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 661–662 i 665–666. 2 Zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 689. Rękopis Uwag O. Kolberga odnoszących się do pracy Karasowskiego o Chopinie opublikowany został w cz. III Korespondencji (DWOK T. 66), na s. 738–743 jako aneks 11; przedruk tegoż w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 472–476, nr 983. 374 �też badaczowi na jego prośbę kopię jednego z młodzieńczych polonezów Chopina (Ges-dur), drukowanego w wyczerpanej już wówczas edycji Kaufmanna z 1870 roku. Odpisu z tego wydania poszukiwał Kolberg w Warszawie od 1877 roku, wielokrotnie kierując prośby w tej sprawie do znanych sobie muzyków. Sam z kolei objaśniał Kleczyńskiemu okoliczności powstania dedykowanego Wilhelmowi poloneza pożegnalnego b-moll (Les Adieux)1. Omawiając wkład Kolberga w biografię i edycję dzieł Chopina, warto zatrzymać się jeszcze na ocenach analizujących go muzykologów i oddać im głos. Mieczysław Tomaszewski, autor opracowania i wstępu do Pism muzycznych Kolberga, potwierdzając wagę zebranej przez niego faktografii chopinowskiej, niewykorzystanej we własnych publikacjach, pisał w 1975 roku: Poza tym miał sam doskonałą pamięć zdarzeń i muzyki, sposobu, w jaki ją Chopin wykonywał. Opis gry kompozytora, przesłany Szulcowi w liście z 20 maja 1979 roku, należy do najbardziej precyzyjnych i autentycznych, jakie nam przekazał wiek XIX, i zaświadcza, jak bardzo Kolberg predestynowany był do zadania, co do którego wykonania stale się wahał. A dalej, oceniając wiedzę Kolberga przekazaną wydawcom dzieł Chopina, stwierdzał: „Był więc Kolberg bardziej edytorem in spe, ale edytorem wysokiej klasy, uczulonym na problem autentyczności przekazu, właściwego odczytania intencji kompozytora, trafnego uchwycenia stylu, wiernego przekazu tradycji wykonawczej”2. W 2014 roku Ewa Sławińska-Dahlig podobnie podsumowała wkład Kolberga w tej dziedzinie: Oskar Kolberg wniósł nieocenioną wiedzę faktograficzną (wzbogaconą o znakomite interpretacje) w pierwszym okresie badań nad Chopinem. Listy i teksty Kolberga odnoszące się do kompozytora dowodzą jego kompetencji, szerokości zainteresowań i dociekliwości. Są szczególnie cenne jako źródło z pierwszej ręki 1 O wspomnianych kwestiach chopinowskich zob. listy Kleczyńskiego i Kolberga nr 698 i 704; 729, 758 i 770; 837 i 840 w cz II Korespondencji (DWOK T. 65). Cytowane określenie Kolberga dotyczące profilu „Echa” tamże, s. 309. O poszukiwanej przez Kolberga kopii poloneza Ges-dur mowa też w korespondencji z J. Sikorskim, zob. tamże, s. 257, 396 i 398–399. 2 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga…, (DWOK T. 61), s. XX i XXII. List, na który się autor powołuje, zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 233–236. Fragment tego listu opisujący grę Chopina, zacytowano wyżej, zob. s. 372. 375 �– źródło pozostawione przez świadka warszawskiego okresu życia Fryderyka Chopina, a także sumiennego obserwatora jego późniejszych emigracyjnych dziejów1. Postulat autorki: „W dalszych badaniach warto usystematyzować wszystkie wzmianki o kompozytorze zawarte w całym dziedzictwie kolbergowskim i dokonać syntezy dotychczasowych prac na ten temat […]” pozostaje aktualny i czeka na zrealizowanie go przez specjalistów. XX [Podróże na Pokucie i na Podole galicyjskie w latach 1876 i 1877. – Kontynuacja Poznańskiego i wydanie cz. II–IV (1876–1879). – Odwiedziny Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1877). – Wstępne prace nad cz. I Pokucia. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Paryżu (wrzesień 1878), prezentacja tam m.in. tomów Ludu. – Przedłożenie Akademii pierwszej wersji cz. I Pokucia (listopad 1878). – Odwiedziny Antoniego i Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1879). – Wyjazd do Lwowa i Czortowca (wrzesień? 1879). – Udział w obchodach jubileuszu Kraszewskiego (październik 1879). – Publikacja Pieśni ludu litewskiego, studium komparatystyczno-folklorystycznego, w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1879). – Uwagi do analizy tekstu Bogurodzicy (1879).] Po wyprawie odbytej w roku 1875 na Pomorze i Mazury oraz w Poznańskie kolejnym obszarem eksploracji Kolberga stały się ziemie na południowo-wschodnich kresach Rzeczypospolitej. W dwu następnych latach, 1876 i 1877, odbył podróże badawcze na Pokucie i na Podole galicyjskie, a obie wyprawy, podobnie jak poprzednia na północ, finansowane były przez Akademię, która przeznaczyła na ten cel zasiłek z funduszu Komisji Antropologicznej. Był to także okres intensywnej pracy nad monografią Poznańskiego: w roku 1876 ukazała się jej część II, w następnym część III, 1 E. Sławińska-Dahlig Fryderyk Chopin w świetle korespondecji Oskara Kolberga…, s. 78 i 77. Z informacji Kolberga o Chopinie korzystały kolejne pokolenia biografów i wydawców dzieł kompozytora aż do czasów najnowszych, jest to jednak materiał rozproszony. Zob. m.in. J. Ekier Wstęp do wydania narodowego „Dzieł” Fryderyka Chopina…, M. Tomaszewski Chopin. Człowiek, dzieło rezonans, Poznań 1998, Korespondencja Fryderyka Chopina 1816– –1831, T. 1, oprac. Z. Helman, Z. Skowron, H. Wróblewska-Straus, Warszawa 2009. 376 �dwa lata później, tj. w 1879 roku część IV (odpowiednio tomy 10–12 Ludu). Plan badań etnograficznych na ziemiach wschodnich w obrębie ówczesnego zaboru austriackiego uważał Kolberg jednak za zadanie naukowe na tyle pilne, że podjął je równolegle z zaabsorbowaniem innymi pracami nad tomami Ludu i działalnością w ramach Akademii. Było to zresztą zgodne ze wspomnianym wcześniej programem badawczym Akademii, który jako priorytet wskazywał głównie ziemie „północnych i północno-wschodnich stoków Karpat”1. Podróż Kolberga w 1876 roku do Galicji Wschodniej, pierwsza dłuższa na Pokucie i Podole galicyjskie, jest stosunkowo dobrze udokumentowana w korespondencji i w materiałach sponsorującej ją Akademii. Pierwotne projekty wyjazdu w czerwcu, potem w lipcu nie zostały zrealizowane; termin przesunął się w związku z koniecznością dopilnowania kończącego się druku II części W. Ks. Poznańskiego, która ukazała się na początku sierpnia 2. Ostatecznie Kolberg wyjechał po 10 sierpnia – taką datę nosi ostatni zachowany list pisany jeszcze w Krakowie – a powrócił przed 12 października, po dwumiesięcznej wyprawie, zatrzymując się jeszcze w Krakowie 3. O swojej podróży wzmiankuje w listach, pisząc m.in.: „W tym roku jeździłem na Pokucie, na Bukowinę, i byłem w Karpatach, mianowicie miedzy Hucułami pod Czarną Górą [Czarnohorą]”, wspomina pobyt w Czortowcu u Przybysławskich, w Baryszu u Szawłowskich, zwiedzanie okolic Lwowa i tygodniowy pobyt w samym mieście, gdzie odwiedził muzea oraz Ossolineum 4. Najobszerniejszą relację przynosi jednak złożone Akademii sprawozdanie z tej podróży z 30 października 1876 roku, omówione przez przewodniczącego, J. Majera, na posiedzeniu Komisji Antropologicznej w listopadzie 1876 roku 5. Relacja ta wskazuje, że główne stacje badawcze Kolberga stanowiły „w okolicy Zob. wyżej, s. 277–278.. Zob. bruliony listów do W. Siarkowskiego z 30 VI oraz do W. Niegolewskiej z 7 VIII 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 628 i 631. 3 Zob. bruliony listów do J. Florkiewicza z 10 VIII oraz do S. Czarneckiego z 12 X 1876 r., tamże, s. 633 i 645. Z Modlnicy pisał Kolberg dopiero 4 XI 1876 r., zob. tamże, s. 660. 4 Brulion listu do Czarneckiego tamże, s. 645. Zob. też brulion listu do W. Przybysławskiego z 14 X 1876 r., tamże, s. 646. 5 Brulion sprawozdania skierowanego do Akademii z 30 X 1876 r. zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 657–660. Zob. też omówienie sprawozdania na posiedzeniu Komisji z 16 XI 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. IV, 1877, s. XVIII oraz informacje o tej podróży Kolberga i jej plonach, tamże, s. IX, XXVII. 1 2 377 �naddniestrzańskiej Barysz pod Buczaczem i Czortowiec pod Obertynem, w górach zaś Żabie pod Czarnogórą, położone w pobliżu granicy Bukowiny i Kossowa” oraz że krótko przebywał też w miastach: Stanisławowie, Kołomyi, Czerniowcach i Buczaczu, dłużej zaś we Lwowie, gdzie m.in. sporządził w Muzeum Przyrodniczym im. Dzieduszyckich spis „akwarel, rycin i obrazów olejnych przedstawiających typy i sceny ludowe”, a w Ossolineum spis akwarel 1. Temu ostatniemu zagadnieniu, tj. ikonografii, poświęcił Kolberg w sprawozdaniu szczególną uwagę – zgodnie ze swoim utrwalonym i często na forum Akademii wyrażanym przekonaniem o szczególnej wartości dla etnografii tego rodzaju dokumentacji. Pisał: Niech mi tu wolno będzie zwrócić uwagę na przedmiot nader ważną specjalność etnograficzną stanowiący, jakim mianowicie jest ubiór ludu i kształt jego mieszkań, narzędzi i sprzętów, gdyż przedmiot ten, wiążąc się z projektowanym wydawnictwem wyrozumowanym kostiumów i budowli krajowych, w przyszłości dokonać się mającym, podać może materiał do zasilania okazami świeżo powstającego Muzeum Akademickiego. Zwracał następnie uwagę na wielkie zróżnicowanie strojów charakterystycznych dla zwiedzanych terenów, informował o swoich kontaktach z fotografikami tamtych stron podejmowanych w celu zainteresowania ich tematyką etnograficzną, informował, że sam, „acz niewprawną ręką”, sporządzał „wizerunki wielu chat, sprzętów, przedmiotów ubrania itd.”, które zamierzał przekazać do opracowania Kossakowi. Wreszcie postulował: „Obok wizerunków [tj. szkiców, fotografii itp.] byłoby nader pożądanym gromadzenie ubiorów w naturze lub też pojedynczych tychże części”2, zastrzegając jednak, że cena tych ostatnich jest tak wygórowana, że uniemożliwia kupno. Warto tu przypomnieć przywoływany wcześniej fakt, że Kolberg przywiózł też z tej podróży i złożył Komisji do jej zbiorów etnograficznych rekwizyty weselne, części stroju, kilkanaście narzędzi i sprzętów domowych z Pokucia, a także pięć „gadek huculskich”3. W swojej relacji dla Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658, 659 i 660. Oba spisy zachowały się w zbiorach archiwalnych, zob. wyżej, s. 276 2 Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658 i 659. 3 Odnotowano to w sprawozdaniach z posiedzeń Komisji Antropologicznej z dnia 21 XII 1876 r. i z 1 VI 1877 r., zob. wyżej, s. 285. 1 378 �Akademii zwracał też uwagę na problematykę i okoliczności swoich badań. W cytowanym brulionie pisał: Przedmiotem zbiorów były głównie zwyczaje, obrzędy, pieśni, muzyka, język itd. Wszakże pobyt mój w pomienionych stronach pomimo obfitości dostarczonego materiału bynajmniej go jeszcze nie wyczerpał. Stosunki więc pozawiązywane z kilku obywatelami naukę miłującymi, a głównie z W. [Władysławem] Przybysławskim w Czortowcu, z W. [Stanisławem] Szawłowskim w Baryszu i z ks. Sofronem Witwickim w Żabiu, i kilku innymi osobami, każą się spodziewać, że odnośny materiał etnograficzny, jaki by się dał pozyskać, znacznie w następstwie będzie pomnożony na drodze korespondencji1. Osoby te, wcześniej już tutaj przywołane, jako żywo zainteresowane lokalnym folklorem, historią i kulturą ludową swojego regionu znacznie przyczyniły się do pomnożenia zbiorów Kolberga z Pokucia oraz z okolic Buczacza, goszcząc go w swoich domach, stwarzając warunki do pracy badawczej i zasilając przyszłe monografie nowymi materiałami, wiadomościami i konsultacjami. Owocna współpraca i żywe kontakty z nimi udokumentowane są w korespondencji, szczególnie bogatej z Władysławem Przybysławskim w latach 1876–18832. W roku następnym 1877 Kolberg odbył również podróż do Galicji Wschodniej, a jej koszty, podobnie jak rok wcześniej, pokrył fundusz Komisji Antropologicznej. Wcześniej jednak, w połowie lipca, przyjechała do Modlnicy na wakacje Karolina z dwiema córkami, starszą Tonią i kilkumiesięczną Walentyną, oraz z siostrzenicą Lolą, osieroconą przez Julię Illukiewiczową. Ich pobyt trwał do 19 sierpnia. To rodzinne spotkanie miało dla Oskara i jego bratowej szczególne znaczenie wobec niedawnej śmierci Wilhelma 4 czerwca tego roku. Dla Karoliny i jej dzieci były to również wymarzone wakacje w życzliwym i zorganizowanym domu Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658. Badania Kolberga na Pokuciu, pozyskane tam zbiory, m.in. z Czortowca, oraz jego współpracę z Przybysławskim i Witwickim omawia A. Skrukwa we wstępie do suplementu do Pokucia (DWOK T. 81), s. V–XLIX. Materiały z Huculszczyzny opublikowane zostały dopiero w ramach DWOK w dwuczęściowej Rusi Karpackiej (DWOK T. 54–55); tam scharakteryzowali je we wstępie, w tomie 54 O. Gajkowa (s. V–XXVII), M. Tarko (s. XXVIII–XLIV), B. Linette (s. XLV–LII) i A. Demartin (s. LIII–LXXII). Bogate materiały z Barysza znalazły się także dopiero w nowej edycji, w trzech tomach Rusi Czerwonej (DWOK T. 56, 57/I i 57/II), zob. też wstęp M. Tarki do tej monografii (w tomie 56, s. XXX–XXXIII). 1 2 379 �na wsi, w oderwaniu od miejskiej, uciążliwej codzienności, w bliskości z kochanym stryjem. W Modlnicy odbył się wówczas chrzest urodzonej 26 lutego 1877 roku Walentyny, przy współudziale trzech par chrzestnych: Oskara i Antoniny Konopczanki, Juliana Konopki i Meli Męcińskiej oraz Michaliny Konopczanki, córki Józefa, i jej kuzyna, Michała, syna Ksawerego Konopki1. Na wyprawę etnograficzną na Pokucie i Podole galicyjskie i w okolice Lwowa Kolberg wyjechał więc dopiero 23 sierpnia, udając się przez Lwów do Czortowca, gdzie spędził prawie miesiąc, serdecznie przyjmowany przez Przybysławskich, i skąd planował odwiedzić jeszcze Barysz. W drodze powrotnej zatrzymał się także u Bochdanów w Zadwórzu oraz we Lwowie. Wrócił do Krakowa w trzeciej dekadzie października. O tej dwumiesięcznej podróży wzmiankował w listach2, szczególnie wspominając długi i owocny pobyt w Czortowcu, jednej z najbardziej sprzyjających jego pracom stacji badawczej, gdzie w atmosferze przyjacielskiej współpracy z gospodarzami, Władysławem i Heleną Przybysławskimi, nie tylko pomnażał swoje zbiory z Pokucia, ale cieszył się wspólnotą zainteresowań i pasji naukowej goszczącego go właściciela. Przybysławski jako badacz zabytków archeologicznych w Galicji Wschodniej, m.in. w Horodnicy nad Dniestrem, miłośnik historii, kolekcjoner książek, dokumentów, wykopalisk, przedmiotów użytkowych i rzemieślniczych itp., członek Komisji Archeologicznej i Antropologicznej Akademii i zamiłowany regionalista okazał się znakomitym towarzyszem w badaniach, współpracownikiem i konsultantem Kolberga. O zrozumieniu dla działalności autora Ludu, gotowości pomocy i stopniu zażyłości obu badaczy świadczy korespondencja. Zapraszając Kolberga w czerwcu 1877 roku, Przybysławski przypominał „[…] w zeszłym roku daną nam obietnicę odwiedzenia w tym roku Pokucia, a przy tym obrania sobie Czortowca za główny punkt, z którego robiłbyś Szanowny Pan wycieczki we wszystkich kierunkach, jakie za stosowne uznasz”. I deklarował dalej: Zob. S. Dębicka W starym gnieździe: z sagi rodu Kolbergów, Warszawa 1989, s. 185–186 i 189. Zob. m.in. bruliony listów do W. Przybysławskiego z 8 i 19 VIII 1877 r. (w sprawie daty wyjazdu) oraz do B. Moraczewskiej z 27 X, do Akademii z 1 XI, do Jadwigi Wernerowej z 19 XI i do Karoliny z 10 XII 1877 r. (po powrocie), Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 54, 56, 67, 72, 76 i 84. W liście do Jadwigi wspomniał, że Helena Przybysławska to córka Kazimierza Wessla zaprzyjaźnionego z Wilhelmem, któremu przekazywał tę informację rok wcześniej (Korespondencja…, cz. II, DWOK T. 65, s. 76 oraz cz. I, DWOK T. 64, s. 649). U Wesslów w Żyrzynie, w Lubelskiem, Kolberg gościł w 1848 r. 1 2 380 �Pisał do mnie dr Kopernicki, że Szanowny Pan masz myśl ułożenia monografii etnograficznej Czortowca, cieszę się tym projektem bardzo i z mej strony dołożę usilnych starań, ażeby Szanowny Pan wszelkie potrzebne do tego opisu materiały, czy żywe, czy też martwe, miał pod ręką, a tym samym mam przekonanie, że tego rodzaju opis wyjdzie spod pióra Pańskiego kompletnym1. W roku następnym – 1878 – Kolberg nie wyjeżdżał na badania terenowe, lecz wziął udział z ramienia Akademii w Wystawie Powszechnej w Paryżu, która trwała od 1 maja do 20 października. Prezentował swoje tomy Ludu oraz zbiór rysunków, szkiców i fotografii w części antropologiczno-etnologicznej działu austriackiego wystawy, w którego ramach „urzędowo” uczestniczyła Akademia. Do eksponatów tejże należały fotografie zabytków archeologicznych z różnych stron Polski, okazy etnograficzne i antropologiczne wybrane z zasobów muzeum Akademii, a przygotowane przez Komisję Antropologiczną i Archeologiczną pod kierunkiem Izydora Kopernickiego, który był także głównym organizatorem ekspedycji materiałów2. Według katalogu wystawy Kopernicki „jako członek Akademii” wystawiał w sekcji antropologicznej działu austriackiego „różne czaszki”, a w jego sekcji etnologicznej album fotografii typów i strojów Polaków, Rusinów i Żydów. Tamże odnotowano też – jednak bez konkretów – udział dwu „interesujących osób”: Oskara Kolberga „z zabytkami etnograficznymi i z takimiż Władysława Przybysławskiego”3. W części austriackiej wystawy znalazły się również eksponaty archeologiczne i etnograficzne pochodzące ze zbiorów Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie i z Muzeum Techniczno-Przemysłowego Adriana Baranieckiego List W. Przybysławskiego z 24 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 39. Eksponaty ze zbiorów Akademii obejmowały „oprócz niektórych starożytności i ich fotografij” m.in. „czaszek sześć z czasów przedhistorycznych z różnych okolic kraju, zbiór 60 typowych tak zwanych pisanek, zbiór okazów włosów ludności polskiej, ruskiej i żydowskiej, album fotografij typów ludności podolskiej” (zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej z 27 IV 1878 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. LIV). Zob. też list I. Kopernickiego z 2 III 1878 r., w którym informuje Kolberga o ustalonej przez Komisję w Wiedniu konieczności wcześniejszej przesyłki deklarowanych materiałów na wystawę i obiecuje mu swoją pomoc w ich przygotowaniu, oraz kolejny list Kopernickiego, niedatowany (Korespondencja... cz. II, DWOK T. 65, s. 117-118 i 119). 3 Cyt. za: A. Abramowicz Wystawa w Paryżu w 1878 roku, w: tegoż Dalecy i bliscy: studia z dziejów archeologii, „Acta Archaeologica Lodziensia” 1974, nr 23, s. 103. Autor oparł swój opis na oficjalnym katalogu wystawy pt. Exposition universelle internationale de 1878 à Paris. Catalogue spécial de l’exposition des sciences anthropologiques, Paris 1878. 1 2 381 �w Krakowie. Według korespondentki z Paryża, Seweryny Duchińskiej: „Dzięki zbiorom hr. Dzieduszyckiego i p. Baranieckiego ten dział austriacki zachował przeważnie polski charakter” 1. Komisarzem wystawy austriackiej na wystawie paryskiej był Włodzimierz Dzieduszycki, pasjonat muzealnictwa i mecenas naukowy różnych przedsięwzięć wystawienniczych w Galicji i w Europie. Choć wystawcy polscy uczestniczyć mogli w wystawach światowych w ramach ekspozycji kraju zaborców, co niejednokrotnie stwarzało dylematy moralne i stawiało Polaków przed alternatywą niewystawiania wcale, na wystawie paryskiej udało się dzięki pewnemu wybiegowi stworzyć odrębną ekspozycję polską. Warto o niej wspomnieć, gdyż to zapewne był dodatkowy powód szczególnej determinacji Kolberga, który deklarował nie tylko chęć, ale wręcz koniczność odwiedzenia wystawy, i do wyjazdu przygotowywał się dużo wcześniej, organizując w tym celu fundusz wydzielony ze swojego kapitału zdeponowanego w Warszawie i umawiając się na spotkanie z rodziną w Paryżu2. Za urządzenie Wystawy Nauk Antropologicznych stanowiącej część wystawy powszechnej w 1878 r. odpowiedzialne było paryskie Towarzystwo Antropologiczne, którego członkami było również wielu Polaków, emigrantów, m.in. od 1867 r. Izydor Kopernicki. Środowisko to wraz ze swoimi licznymi sympatykami założyło krótko przed wystawą i specjalnie w celu reprezentowania na niej Polski Towarzystwo Antropologiczne i Etnograficzne Polskie w Paryżu, ukonstytuowane na wzór francuskiego i stanowiące rodzaj jego oddziału3. Prezesem został Franciszek Duchiński (1816–1893), etnograf i historyk, działacz emigracyjny, członek paryskiego Towarzystwa Antropologicznego od 1865 r. i główny inicjator przedsięwzięcia. W krótkim czasie wykonano olbrzymią pracę organizacyjną 1 [S. Duchińska] Z wystawy paryskiej, „Biblioteka Warszawska” 1878, T. 3, s. 114. Autorka wymienia wśród eksponatów z tych zbiorów naczynia, kilimy, pisanki, hafty na płótnie, modele chat i zagród wieśniaczych, znaleziska z wykopalisk. 2 Zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 129, 132–133, 135, 136, 141–142, 149, 151 i 160, listy wymieniane w tej sprawie z Jadwigą i Emilem Wernerami w okresie od kwietnia do sierpnia 1878 r. Kolberg pisał tam m.in., że paryską wystawę „koniecznie dla zbioru etnograficznych tam okazów zwiedzić […] wypada, na który to cel nie mam i nie mogę mieć innego funduszu jak wiadomą Ci sumkę u Was […]” (tamże, s. 135). 3 Zob. A. Abramowicz Société d’Anthropologie et d’Ethnographie Polonaise de Paris (1878 – ?), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1975, T. 20, nr 1, s. 79–88. Według autora dalsze losy i ślady działalności towarzystwa po wystawie 1878 r. nie są znane. 382 �i na Wystawie Nauk Antropologicznych pod szyldem nowo utworzonego towarzystwa polskiego udało się zgromadzić wystawców polskich z emigracji i wszystkich zaborów, zarówno instytucje, jak osoby prywatne. Zorganizowany udział Polaków w ekspozycji nauk antropologicznych był wydarzeniem bez precedensu, gdyż polski dorobek naukowy zaprezentowano międzynarodowej rzeszy zwiedzających pod własnym, narodowym szyldem. Wydarzenie to miało charakter manifestacji nie tylko naukowej, ale i politycznej, tożsamościowej. W odezwie towarzystwa wydanej 1 marca 1878 roku z powodu wystawy, stanowiącej rodzaj kwestionariusza czy ankiety badawczej napisano m.in.: Pierwszy to raz od dawnych czasów kraj nasz na zewnątrz czynnie pod swym własnym wystąpi mianem. Niechże to miano, które tak żywym przez dziesięć wieków błyszczało światłem, na polu wiedzy zajaśnieje. Okażmy światu i goś­ cinnym a szlachetnym gospodarzom Wystawy, że Ojczyzna Kopernika i Śniadeckich gościnności tej godna – że istniejemy1. Prawie sto lat później polski badacz, Andrzej Abramowicz, upomniał się o przywrócenie naukowego znaczenia wystawie: Chyba nie było w ciągu całego XIX w. większej zagranicznej manifestacji nauki polskiej niż wystawa antropologiczna związana z międzynarodową wystawą powszechną w 1878 r. w Paryżu. Mimo doniosłości wydarzenia nie znalazło ono szerszego odbicia w historii nauki polskiej. Jest prawie zapomniane2. Według katalogu w ramach nowo powstałego towarzystwa polskiego swoje muzealne zbiory zaprezentowały w oddziale polskim: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Muzeum Narodowe w Rapperswilu, Jan Zawisza z Warszawy, właściciel kolekcji archeologicznej, oraz cała galeria wystawców prywatnych, m.in. Franciszek Duchiński, Cyprian Godebski, Władysław Mickiewicz3. Tu także – niezależnie od udziału w części austriackiej wystawy – prezentował eksponaty Cyt. za artykułem Abramowicza jw., s. 80. A. Abramowicz Wystawa w Paryżu w 1878 roku…, s. 91. 3 Opis ekspozycji polskiej oparty na francuskim katalogu wystawy nauk antropologicznych (w tłumaczeniu autora) podaje. A. Abramowicz w pracy Wystawa w Paryżu w 1878 roku…, s. 91–107. Nie wiadomo, czy lista wystawców jest pełna, gdyż jak zauważa autor, zarówno w katalogu, jak i w podpisach eksponatów stosowano swoisty kamuflaż (tamże, s. 107), oraz 1 2 383 �archeologiczne i etnograficzne ze zbiorów swego prywatnego muzeum we Lwowie Włodzimierz Dzieduszycki; spośród nich szczególną uwagę zwracały 32 stroje ludowe z Galicji. W stoisku specjalnym towarzystwa spotykamy ponownie nazwisko Kopernickiego, który opracował przedstawiane tam pomiary i tabele kraniometryczne, a w obszernym zestawie bibliograficznym publikacji polskich wymieniono Kolberga jako autora tomów 2–4 Ludu, tj. Sandomierskiego i Kujaw części I i II. Oddział polski zawierał bogatą kolekcję strojów ludowych z różnych regionów Polski, zbiory rysunków i rycin, mapy, m.in. Chrzanowskiego z kilkudziesięcioma tablicami, albumy przedstawiające typy i ubiory polskie, a także fotografie znalezisk przedhistorycznych, liczne okazy archeologiczne z wykopalisk w całym kraju, różne obiekty etnograficzne, m.in. z zakresu rzemiosła, budownictwa itp. Bogaty zbiór poloniców zgromadziła też osobna ekspozycja polskiej „sztuki historycznej” zorganizowana na wystawie starożytności pod patronatem Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu, w specjalnie wydzielonej sali w pałacu Trocadéro. Znalazły się tam cenne pamiątki historyczne i narodowe, arcydzieła dawnej sztuki i rzemiosła, portrety i medaliony zasłużonych Polaków, kolekcje miniatur, monet, broni itd., zgromadzone w imponującej ilości, z czytelnym zamysłem ukazania bogactwa i starożytności polskiej historii i kultury, stanowiące – według słów Duchińskiej – „drugie ognisko polskie przedstawione samoistnie pod opieką Francji”1. Eksponaty pochodziły m.in. ze zbiorów Władysława Czartoryskiego oraz Jana Działyńskiego z Kórnika. Oddział polski na wystawie antropologiczno-etnograficznej został wysoko oceniony w prasie francuskiej, opisywała go też prasa polska, m.in. piórem stałej korespondentki z Paryża, Duchińskiej, w „Bibliotece Warszawskiej” i przebywającego wówczas w stolicy Francji Henryka Sienkiewicza w „Nowinach”2. Ze względu na wymowę polityczną polskiej ekspozycji nie o wszystkim jednak można było pisać, może dlatego czy jest dokładny spis niektórych nazwisk powtarzających się (np. Kopernicki, Dzieduszycki) w oddziałach pod patronatem zaborców i w ekspozycji polskiej. 1 [S. Duchińska] Z wystawy paryskiej…, s. 443. 2 Tamże, s. 115–118 (o wystawie antropologicznej) oraz s. 442–449 (o wystawie „sztuki historycznej”); całość relacji autorki s. 111–133 , 305–331 oraz 434–458; H. Sienkiewicz Z wystawy antropologicznej w Paryżu, „Nowiny” 1878 nr 42 i 44. Pisarz uznał wystawę antropologiczną za niewątpliwy sukces polskiej nauki i pokreślał w swojej obszernej relacji powszechne uznanie, z jakim się spotkała. Zob. także opis oddziału polskiego w: A. Abramowicz Wystawa paryska w 1878 roku… 384 �niektóre krajowe instytucje i osoby przemilczały swój udział lub powściągliwie o nim wspominały. Duchińska opisała wprawdzie „zbiory nasze”, ale samo istnienie oddziału polskiego skwitowała oględną informacją, że w osobnym gmachu, który „nosi ogólny tytuł sekcji antropologicznej […], zajmuje znaczną przestrzeń oddział antropologii i etnografii polskiej wystawiony przez nowo utworzone Towarzystwo pod prezydencją Duchińskiego” 1. Akademia jako wystawca w oddziale austriackim w sprawozdaniu Komisji Antropologicznej podała ogólną, cytowaną wyżej notatkę o wysłanych eksponatach, nie wspominając o oddziale polskim 2. Sam Kolberg nie dzielił się w listach merytorycznymi opiniami na temat wystawy, choć jako etnograf pozyskał z niej zapewne sporo ciekawych materiałów i obserwacji, a rozmach i charakter tej wyjątkowej polskiej ekspozycji dostarczyły mu niezapomnianych przeżyć. W korespondencji ograniczył się do wzmianek i ogólnych informacji o zwiedzaniu wystawy 3, więcej miejsca poświęcając relacjom o podróży i o sposobie spędzania czasu w Paryżu, co stanowi odbicie powszechnie przyjętego, oszczędnego tonu recepcji polskiej wystawy. Czy odczuwał zawód i rozgoryczenie, że zabrakło jego materiałów w oddziale polskim, możemy tylko przypuszczać. Z Krakowa wyjechał Kolberg po 6 września, w Paryżu spędził około miesiąca, w drogę powrotną udał się 6 października, by 17 tego miesiąca dotrzeć do Krakowa. Po powrocie do Modlnicy pisał do rodziny i przyjaciół o swojej podróży, jej trasie, zwiedzanych miastach, pobycie w Paryżu, kontaktach itd. M.in. w liście do Karoliny czytamy: Jechałem na Wiedeń, Münich, Zurych, stąd jeziorem do Rapperswyl, [na] Lucernę (byłem na górze Rigi), Bazyleę, Strasburg, Nancy, do Paryża. A wracałem [S. Duchińska] Z wystawy paryskiej…, s. 112. Ogólnikową informację, że na wystawę powszechną w Paryżu w 1878 r. „Komisja Antropologiczna wspólnie z Archeologiczną przygotowały i wysłały ciekawsze okazy archeologiczne i etnograficzne ze zbiorów Akademii, które tam na siebie powszechną ściągały uwagę znawców i zyskały ich uznanie” zamieszczono też w Pamiętniku piętnastoletniej działalności Akademii… w cz. I, na s. 209. 3 Wskazówka w liście do E. Wernera z 17 VII 1878 r. podana przed wyjazdem: „W Paryżu dowiedzieć się o mnie będzie można na wystawie w austriackim oddziale, mianowicie w Ősterreichisch Antropologisch-Ethnographische Ausstelung […] lub w polskiej wystawie etnograficznej prof. Duchińskiego” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 149) wydaje się świadczyć, że Kolberg był doskonale zorientowany w sytuacji i w programie ekspozycji. 1 2 385 �na Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, stąd Renem do Bonn i Moguncji, dalej do Wiesbaden, potem na Frankfurt, Eisenach, Lipsk, Berlin, Poznań i Wrocław do Krakowa. W każdym z miast znaczniejszych zatrzymywałem się dzień jeden lub dwa, by zwiedzić muzea i co było ciekawszego1. W Paryżu spotkał się m.in. z Jadwigą Wernerową, z którą wcześniej się umówił, oraz z Józefą Konopczanką z Mogilan, córką Józefa. Odwiedzał wystawę, muzea i biblioteki, bywał w teatrach i polskich domach emigrantów, m.in. w domu Duchińskich, gdzie spotkał się z „prawdziwie staropolskim przyjęciem”. Sewerynę Duchińską, primo voto Pruszakową, znał doskonale z czasów warszawskich; jak wspomniano wyżej, spotykali się często w prowadzonym przez nią w Warszawie salonie literackim, nim w 1863 roku wyemigrowała do Paryża. A ponieważ jej drugi mąż, Franciszek, opiekował się działem polskim wystawy, był Kolberg u samego źródła informacji, zdarzeń, spotkań i opinii. W innych listach wspomniał swoją bytność w operze wiedeńskiej w drodze do Paryża, a przedstawiając trasę powrotną, wymienił także Lipsk. Z korespondencji dowiadujemy się też, że w Lipsku odwiedził firmę Breitkopfa i Härtla, gdzie omawiał koncepcję wydania młodzieńczych utworów Chopina, w Monachium spotkał się z malarzem Józefem Brandtem, z którym „poruszył kwestię wydawnictwa kostiumów i typów narodowych z wizerunków i fotografii”, a w Nancy, mieście, z którego pochodził ojciec Fryderyka, Mikołaj Chopin, usiłował zebrać wiadomości o przodkach i rodzinie kompozytora 2. Paryska wyprawa stanowiła ponadmiesięczną przerwę w intensywnej pracy nad materiałami pozyskanymi z Pokucia w czasie obu podróży w 1876 i 1877 roku. Zbiory te były już wówczas na tyle bogate, choć później zostały jeszcze pomnożone, że Kolberg mógł planować stosunkowo szybkie opracowanie pełnej monografii. Już 1 listopada 1877 roku pisał do Akademii: Ograniczając się obecnie jedynie na doniesieniu o pozyskaniu i w roku bieżącym tamże równie obfitych nabytków, mam zaszczyt zawiadomić Akademię, że tak z notatek zeszłorocznych, jak i z tegorocznych układam obszerniejszą monograBrulion listu do Karoliny z 22 X 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 170. Zob. informacje, relacje i wrażenia z tej podróży w brulionach późniejszych listów do innych adresatów, tamże, m.in. s. 173, 179, 183–184, 200–202, 219, 332–334. 1 2 386 �fię etnograficzną Pokucia (tyczącą się głównie włościan), którą to pracę wraz z brulionami notatek nie omieszkam przedłożyć Akademii najdalej w pierwszych dniach kwietnia r[oku] p[rzyszłego]1. Rzeczywiście, jeszcze przed wyjazdem do Paryża w sprawozdaniu z posiedzenia Komisji Antropologicznej z 27 kwietnia 1878 roku, tym samym, w którym odnotowano wysyłkę materiałów na wystawę, znalazła się informacja Kolberga, który „zawiadamia, że ma na ukończeniu obszerną monografię etnograficzną Pokucia jako owoc dwukrotnej wycieczki przedsięwziętej tamże z poleceniem Akad[emii] i z zasiłkiem Kom[isji] Antr[opologicznej]”2. Już w marcu 1878 roku otrzymał Kolberg od Antoniego Małeckiego (1821–1913), językoznawcy, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego i członka Akademii Umiejętności, pozytywną opinię na temat swojego opracowania o dialekcie Pokucia. Małecki zaakceptował nie tylko przyjęte przez Kolberga zasady pisowni, ale i inne jego uwagi i spostrzeżenia dotyczące miejscowej gwary jako zgodne z jego własnymi zapatrywaniami, a także ocenił, że „wystarczają zupełnie w dziele etnograficznym”3. W czerwcu tego roku Kolberg informował S. Witwickiego z Żabia, że ma już wykończoną I część Pokucia, „dość gruby tom obejmujący okolice dolne, czyli podgórskie”, i zapowiadał: „Część II poświęcona będzie góralom Hucułom, do czego zbieram i porządkuję obecnie materiały”4. Pierwszą część Pokucia złożył w Akademii w listopadzie 1878 roku, co potwierdza sprawozdanie z posiedzenia Komisji Antropologicznej z dnia 27 listopada 1878 roku5. Jednak na rychłą edycję nowej monografii brak było środków finansowych. Akademia pokrywała wówczas jedynie koszty jednego tomu Kolberga rocznie, tj. wydawaną w latach 1875–1882 siedmiotomową monografię Wielkopolski, druk Pokucia musiał być zatem odłożony w czasie. Przedłożona Akademii w 1878 r. pierwsza część Pokucia została po paru latach znacznie poszerzona, a materiał do monografii rozrósł się na tyle, że wydana została ostatecznie w czterech tomach w latach 1882 i 1883 (cz. I i II) oraz 1888 i 1889 (cz. III i IV). Przysłużyły się temu sprzyjające Kolbergowi okoliczności, zaistniałe w latach 1880 i 1881, które nie tylko pozwoliły mu znacznie Tamże, s. 72. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. LV. 3 List A. Małeckiego z 17 III 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 122. 4 Brulion listu do S. Witwickiego z 15 VI 1878 r., tamże, s. 143. 5 Zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. CVIII. 1 2 387 �wzbogacić wcześniejszy zasób źródłowy, ale także umożliwiły rozpoczęcie edycji Pokucia i wydanie dwu pierwszych części, o czym będzie jeszcze mowa. Na Pokucie wybrał się Kolberg jeszcze w 1879 roku, na co wskazuje jedynie wzmianka w itinerarium: „Do Lwowa, Czortowca”1. Brak jednak bliższych informacji o tej podróży. Latem od 20 lipca do około 20 sierpnia Kolberg nie wyjeżdżał, gdyż w tym czasie gościł w Modlnicy jego brat Antoni z żoną Karoliną i z dziećmi. Spotkanie z rodziną było dla Oskara radosnym przeżyciem i potrzebnym wytchnieniem w codziennych obowiązkach. Pisał o tym do Kopernickiego: Czuję, że potrzebuję wypoczynku i pokrzepienia sił. Otóż prawdziwą dla mnie rozrywką stał się przyjazd brata mego, Antoniego, niewidzianego od lat ośmiu. Razem więc z nim spędzam czas na przechadzkach, zwiedzaniu okolic i na rozmowie o domu i o swoich, a wspomnień jest bez liku2. Prawdopodobnie Lwów i Czortowiec odwiedził Kolberg w drugiej połowie września i był to wyjazd krótki3. Z początkiem października był już w Modlnicy i wziął udział w jubileuszowym obchodzie 50-lecia pracy literackiej Józefa Ignacego Kraszewskiego, który odbył się w Krakowie w dniach 2–7 października 1879 roku. Obchody te zorganizowano z niezwykłym rozmachem i wystawnością. Połączone były z uroczystym podpisaniem 3 października aktu restauracji świeżo odnowionych i przebudowanych Sukiennic, do których jako pierwszego wprowadzono jubilata w asyście władz miejskich i z towarzyszeniem kantaty na jego cześć, skomponowanej przez W. Żeleńskiego do słów A. Asnyka. Po przemówieniu prezydenta Zyblikiewicza, wręczeniu Kraszewskiemu darów i adresów oraz jego mowie odbyła się w Sukiennicach jubileuszowa uczta, w której wzięło udział ponad 800 osób. Dla uczczenia obu faktów Henryk Siemiradzki ofiarował do otwartych dla publiczności Zob. Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 706. Brulion z 1 VIII 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 248. Zob. też list Antoniego Kolberga do Oskara z 18 VII 1879 r., tamże, s. 246. 3 W korespondencji brak wprawdzie jakichkolwiek wzmianek o tym pobycie we Lwowie i w Czortowcu, ale bieg zdarzeń w 1879 r. wydaje się wskazywać jedynie na ten okres. Po wyjeździe rodziny z Modlnicy, pod koniec sierpnia spotkał się z Kolberg z Jadwigą Wernerową w Krakowie, gdzie wyprawiał się jeszcze kilkakrotnie w pierwszej połowie września; na wyprawę na Pokucie zabrakłoby więc wcześniej czasu. 1 2 388 �5 października Sukiennic swój obraz Pochodnie Nerona, przeznaczony dla tworzącej się właśnie galerii Muzeum Narodowego w Krakowie. Spotkało się to z wielkim uznaniem i entuzjazmem społecznym, których wyrazem był zaimprowizowany pochód z pochodniami w dniu 6 października. Uroczystości zgromadziły ogromną liczbę uczestników przybyłych ze wszystkich trzech zaborów, a także z zagranicy; Kraków świętował jubileusz cenionego pisarza jako święto narodowe, okazję do patriotycznej manifestacji, a opisywała je cała polska prasa1. Kolberg brał udział w obchodach w ciągu dwu pierwszych dni. Jednak wysiłek dojazdów do Krakowa i powrotów do Modlnicy, tłumy i skala tej fety dały mu się zdrowotnie we znaki i z dalszego świętowania musiał zrezygnować. W liście do Karoliny w połowie października pisał m.in.: Nie będę Ci opisywał, co się tu działo w czasie jubileuszu Kraszew[skiego], bo się dokładniej o tym wszystkim dowiesz z gazet lub z relacji jakiego naocznego świadka, których mnóstwo tu było z Warszawy, jak i z innych stron kraju. Istotnie zjazd i uroczystości były wspaniałe. Konopkowie przez cztery dni jeździli jak zapamiętali do miasta i siedzieli tam od rana do nocy […], by ceremonie dnia pierwszego, jubilata i zgiełk ten zobaczyć […], a do zapału tego przyłączył się potem i zapał dla Siemiradzkiego, fakelcugi itd. […] Co do mnie tyle tylko powiem, że po dwóch dniach takiej jazdy (bo w Krak[owie] przepełnionym ludźmi nocować nie było podobieństwem) tak mi się słabemu już roztrzęsły kości, żem […] cały następny tydzień przesiedzieć musiał w domu […], co po prawdzie mówiąc, a po widzeniu rzeczy głównej, tj. przyjęcia, wcale mi przykrości nie sprawiło; też o tym wiesz dobrze, że zabaw hałaśliwych i hucznych nie lubię i tylko żałowałem, że nie mogłem powitać osób, z którymi widzieć się pragnąłem, a najbardziej z samym Kraszewskim […]2. Obok wspomnianej w liście kiepskiej kondycji zdrowotnej charakterystyczna jest tu niechęć Kolberga do szumnych celebracji, głośnych wystąpień i zgromadzeń. Jego uczestnictwo w obchodach zaznaczyło się Zob. m.in. sprawozdanie pt. Obchód w Krakowie pięćdziesięcioletniej pracy literackiej J. I. Kraszewskiego, „Czas” 1879, nr 228–231, Poświęcenie i otwarcie Sukiennic, tamże, nr 228 i 229 oraz artykuł podpisany inicjałami Z.C. Józef Ignacy Kraszewski i pięćdziesięcioletni Jego jubileusz, tamże, nr 228–234. Uchwałę o utworzeniu Muzeum Narodowego w Krakowie, pierwszego narodowego muzeum na ziemiach polskich, Rada Miejska podjęła 7 października 1879 r., otwarcie Muzeum dla zwiedzających w pierwszej siedzibie, w Sukiennicach, nastąpiło 11 września 1883 r., z okazji 200-lecia odsieczy wiedeńskiej. 2 Brulion listu do Karoliny z 16 X 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 263. 1 389 �skromnie, bez wysuwania się na widok publiczny. Na uczcie ku czci Kraszewskiego nie był, swój hołd dla jubilata współwyraził natomiast jako redaktor trzeciego tomu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, dedykowanego pisarzowi – członkowi Akademii, oraz w liście osobiście do niego skierowanym z serdecznymi gratulacjami i z darem z „własnych zapisków etnograficznych” 1. Obok postępu prac nad Pokuciem oraz nad dalszymi tomami monografii o Wielkopolsce i edycją jej części IV (tom 12 Ludu), rok 1879 przynosi jeszcze ważną publikację Kolberga, tj. Pieśni ludu litewskiego zamieszczoną w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, we wspomnianym tomie dedykowanym właśnie Kraszewskiemu 2. Tematyka tej pracy Kolberga chyba nieprzypadkowo zbiega się z litewskimi zainteresowaniami, badaniami i publikacjami pisarza poświęconymi historii i kulturze Litwy 3. Ta największa lituanistyczna praca Kolberga składa się z obszernego studium o pieśniach litewskich oraz ze zbioru 76 pieśni (67 z melodiami) pochodzących głównie z własnych zapisów oraz z kilkunastu pieśni udzielonych mu przez innych zbieraczy. Sam autor informuje, że spisał je w czasie podróży odbytej w Augustowskie w roku 1860, choć jak się wydaje, po latach tę datę roczną podał błędnie, gdyż inne świadectwa wskazują, że podróż w Augustowskie odbył w roku 1858 i ta data jest bardziej prawdopodobna 4. Litewskimi pieśniami zainteresował się Kolberg dużo wcześniej; jego pierwsza publikacja, przynosząca kilkanaście takich utworów, a zamieszczona w „Dzwonie Literackim”, pochodzi z roku 1 List do Kraszewskiego z 20 X 1879 r., tamże, s. 267–269. Nie wiadomo, jaki tom lub tomy swojego Ludu wysłał Kolberg adresatowi, prawdopodobnie był to świeżo wydany tom 12, tj. cz. IV W. Ks. Poznańskiego. Jak wynika z listu Kolberga, który stwierdza, że „część ich [tych zapisków] już Mu [Kraszewskiemu] była znaną”, wcześniejsze tomy jubilat otrzymywał. 2 Tj. w tomie III z 1879 roku, na s. 167–230 (s. 167–187 – rozprawa, s. 188–230 – pieśni z melodiami) oraz odbitka, Kraków 1879. Przedruk rozprawy w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 307–336, pieśni ponownie opublikowano w tomie Litwa (DWOK T. 53). O badaniach, materiałach i kontaktach litewskich Kolberga zob. W. Armon „Litwa” Oskara Kolberga, tamże, s. V–XV. 3 Należą tu m.in. monograficzne opracowania Kraszewskiego Wilno od początków jego do roku 1750 (T. I–IV, Wilno 1838–1842) oraz Litwa. Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. (T. 1–2, Wilno 1847–1850). 4 Zob. Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 705, por. też W. Armon „Litwa”… (DWOK T. 53), s. VIII–IX. 390 �1846 1. Zarówno wówczas, jak i później w przypadku litewskich pieśni planowanych do wydania przez Akademię barierę stanowiły jednak trudności filologiczne. Kolberg nie znał języka litewskiego, potrzebował więc fachowej pomocy, zwłaszcza w zakresie pisowni. W połowie roku 1877 zwrócił się więc do Jana Karłowicza, uznanego autorytetu lituanistycznego, autora pracy O języku litewskim wydanej w 1875 roku2. Karłowicz obiecał współpracę, ale okazało się, że sam potrzebuje merytorycznej pomocy w kwestiach istotnych dla Kolberga. Ostatecznie udzielił jej chętnie Jan Juszkiewicz, który wówczas przygotowywał do druku pieśni zebrane przez swojego brata, Antoniego Juszkiewicza3. Rękopis Kolberga, wysłany do Juszkiewicza za pośrednictwem Karłowicza we wrześniu 1878 roku, wrócił tą samą drogą po dwu miesiącach z poprawioną i ujednoliconą pisownią4, po czym przez księgarnię Gebethnera i Wolffa przekazany został Kolbergowi, a w następnym roku praca ukazała się w druku. W styczniu 1880 roku Kolberg wysłał Janowi Karłowiczowi i Janowi Juszkiewiczowi odbitki Pieśni litewskich z podziękowaniem za pomoc przy ich opracowaniu5. A przy okazji ustaleń na temat pisowni tekstów litewskich Kolberg, Opublikował tam Kolberg 15 pieśni (melodie z akompaniamentem, teksty oryginalne z przekładem polskim), które znalazły się ponownie w artykule w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Zob. wyżej, s. 83. 2 Zob. brulion listu do Karłowicza z 1 VI 1877 r. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 24–26. Jan Karłowicz (1836–1903), filolog i etnograf, autor prac z zakresu językoznawstwa, etnografii, folklorystyki, archeologii, lituanistyki, redaktor „Wisły” w latach 1888–1889, wydał Słownik gwar polskich (Warszawa 1900–1911) oraz wydawał Słownik języka polskiego z A. Kryńskim i W. Niedźwiedzkim (1900–1926, 8 tomów). Jego praca O języku litewskim ukazała się w „Rozprawach i Sprawozdaniach z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. II, Kraków 1875, s.135–376. Jako uzupełnienie do tej pracy Kolberg przygotował obszerne zestawienie bibliograficzne, które świadczy o jego żywym zainteresowaniu językiem i kulturą Litwy (opublikowano je w tomie Litwa, DWOK T. 53, na s. 483–511). 3 Jan Juszkiewicz (1815–1886), nauczyciel gimnazjalny w Kazaniu, filolog litewski. Dokonał pierwszej klasyfikacji dialektów litewskich i próby reformy pisowni, przygotował do druku i wydał pieśni zapisane przez brata, Antoniego. Antoni Juszkiewicz (1819–1880), ksiądz, zbieracz folkloru litewskiego, zgromadził około 7 tys. pieśni. W latach 1880–1882 w Kazaniu wydany został największy, trzytomowy ich zbiór, zawierający teksty pieśni pt. Lietuviškos dainos. Niewielka ich część ukazała się wcześniej. 4 Współpracę tę, zainicjowaną przez Kolberga w czerwcu 1877 roku, dokumentuje dwanaście listów wymienianych z Karłowiczem do grudnia 1878 r., zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), listy 485, 491, 516, 520, 581, 590–592, 596, 600, 603, 609. Zob. też list J. Juszkiewicza do J. Karłowicza z 23 X 1878 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 765–766. 5 Zob. bruliony listów do J. Karłowicza i J. Juszkiewicza z 27 III 1880 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 341–342. Egzemplarz odbitki Pieśni litewskich wysłany do 1 391 �akceptując notację przyjętą przez Juszkiewicza i dobrze ocenioną przez Karłowicza, nie zaś stosowaną przez badaczy niemieckich, napisał do tego ostatniego: P[an] Juszkiewicz, nie wiedząc, że jam się rodził w Polsce, więc biorąc mnie za Niemca (a wszakże i moje nazwisko jest tylko pozornie niemieckie, gdyż rodzina pochodzi z Pomorza Bałtyckiego, pierwotnie słowiańskiego, gdzie dotąd jeszcze mieszka wielu ludzi koło brzegów morskich) wnioskuje, że nie przyjmę jego pisowni […]1. Niejedyna to tak charakterystyczna wypowiedź Kolberga na temat swojego rodowodu. Studium ma charakter komparatystyczny i ściśle folklorystyczny. Jego przedmiotem jest analiza porównawcza tekstów pieśni litewskich i polskich. Poprzedza ją krótkie omówienie zbiorów tych pierwszych, głównie najobszerniejszego z nich, gromadzącego dotychczas wydane pieśni litewskie, tj. pracy Nesselmanna z 1853 roku 2. Uznając sumienność tego opracowania, Kolberg kwestionuje jednak niekonsekwentną klasyfikację pieśni, kilkakrotnie powtarzany zabieg łączenia kilku wariantów niepełnych lub kalekich w jeden całkowity, a przede wszystkim wytyka autorowi „niemniej dotkliwą wadę”, jaką jest „brak wskazówki miejsca urodzenia pieśni, jej metryki, a przynajmniej miejsca, gdzie była słyszaną i spisaną”. –„Każdy bowiem badacz – dodaje – zna dostatecznie wagę takiego rodowodu przy pracach porównawczych, już dla samych własności i różnic lingwistycznych” 3. Na ten ostatni brak Kolberg uwrażliwiony był szczególnie, gdyż – jak wiadomo – określanie proweniencji geograficznej utworów folkloru uczynił od początku pierwszoplanowym elementem ich dokumentacji źródłowej. Dokonując analizy porównawczej, Kolberg zestawia typowe i charakterystyczne – jego zdaniem – motywy pieśni litewskich z paralelnymi w pieśniach polskich, przede wszystkim pochodzących z dotąd wydanych tomów Karłowicza zakwestionowała cenzura rosyjska i zwróciła go do Krakowa, Kolberg zatem wysłał odbitkę ponownie do Kazania, by za pośrednictwem Juszkiewicza trafiła do Warszawy do Karło­wicza. 1 Brulion listu do J. Karłowicza z 21 X 1878 r., Korespondencja…cz. II (DWOK T. 65), s. 167. 2 G.H.F. Nesselmann Littauische Volkslieder gesammelt kritisch bearbeitet und metrisch übersetzt von […] Mit einer Musikbeilage, Berlin 1853. 3 O. Kolberg Pieśni ludu litewskiego, w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 310. 392 �Ludu. Wskazuje różnice i podobieństwa funkcji, w jakich te wybrane motywy występują, charakter ich eksponowania w pieśni i znaczenie symboliczne. Zwraca uwagę na ich zmienne lub identyczne cechy w strukturze pieśni i w sytuacjach lirycznych, na rozmaite relacje między nimi tradycyjnie utrwalone, a także porównuje ich popularność lub rzadkość w pieśniowym folklorze litewskim i polskim. Opierając się na jak największej ilości reprezentatywnych wariantów, śledzi motywy takie jak np. słońce, księżyc, woda, koń, kukułka, lipa, dąb, jawor, kalina, ruta, lilie, wianek, pierścień, kołyska itd., występujące w bliskich lub odmiennych kontekstach treściowych, analizuje ich rolę w obrazowaniu, w odmalowaniu uczuć i nastrojów. Wychwytując w ten sposób podobieństwa i różnice między pieśniami litewskimi i polskimi, zmierza Kolberg poprzez wyodrębnienie charakterystycznych motywów i wątków do uchwycenia specyfiki pieśni litewskich. Sugeruje w końcu, że to jedynie zarys problemów zasługujących na głębsze studia i analizy porównawcze, co tak uzasadnia: Badania takie, obok tych, jakie lingwiści poczynili w kierunku językoznawczym, odsłonią niewątpliwie całe znaczenie dziejowe i cywilizacyjne ludu, który aczkolwiek jako samodzielny działacz polityczny krótką tylko (przecież świetną) zapełnił w historii kartę, jednakże ze względu na niepoślednie swe stanowisko w dziedzinie ludów rasy aryjskiej, której jednym z najwybitniejszych jest przedstawicielem, na najwyższe zasługuje zajęcie i do usilnych a wdzięcznych w każdym kierunku dla badacza zachęca studiów1. Ta najobszerniejsza praca komparatystyczna Kolberga odzwierciedla zatem po raz kolejny jego ugruntowane przekonanie, że w pieśniach odbijają się dzieje, kultura i tradycja, a także cechy umysłowe i psychiczne tworzącego je ludu. W roku 1879 Kolberg wypowiedział się jeszcze raz na interesujący go od lat temat Bogurodzicy2. Skłoniła go do tego rozprawa Romana Pilata (1846–1906), lwowskiego historyka literatury, pt. Pieśń „Bogarodzica. I. Restytucja tekstu pieśni wydana w Krakowie w 1879 roku. Kolberg spisał uwagi na temat tej pracy, niedrukowany za życia rękopis podpisał i datował: „Modlnica, 30 kwietnia 1879 r. Oskar Kolberg” 3. Rozprawa Pilata Tamże, s. 335. Zob. wyżej, s. 160-161. 3 Opublikowano go pt. Uwagi na temat restytucji tekstu pierwotnego pieśni „Bogarodzica” w tomie Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 544–546, nr 1021b. Na końcu tego 1 2 393 �złożona została przez autora w Akademii już na początku listopada 1878 roku1, być może Kolberg tam zapoznał się z nią jeszcze przed ukazaniem się w druku i zanotował swoje uwagi, mając zamiar zabrać głos na jej temat na jednym z posiedzeń Komisji Językowej lub przekazać jej swój rękopis do odczytania. W sprawozdaniach z posiedzeń Wydziału Filologicznego i Komisji Językowej brak jednak informacji o dyskusji nad tym opracowaniem. Wypowiedź Kolberga ma przyczynkarski charakter, jest rodzajem głosu w dyskusji, dopowiedzeniem kilku szczegółów odnoszących się do tekstu. Dotyczy trzech form składniowych występujących w pieśni, których rozumienie, znaczenie oraz restytucję widzi i uzasadnia inaczej niż autor. Charakterystyczne, że zdanie Kolberga co do rozumienia zapisu tych dawnych form i poprawnej rekonstrukcji ich brzmienia zgodne są z wersją kanoniczną, współcześnie przyjętą dla tej pierwszej polskiej pieśni religijnej. Niezależnie jednak od słuszności opinii Kolberga na uwagę zasługuje tu jego językowa dociekliwość i zainteresowanie zabytkiem dawnej polszczyzny także od strony filologicznej. Mimo wypełnionego tak intensywną pracą trybu życia Kolberg nie zarzucił swojej pianistycznej pasji i w miarę możliwości wracał do ulubionego muzykowania. W liście do warszawskiego przyjaciela, J. Sikorskiego, pisał na ten temat we wrześniu 1879 roku: Ja, chociaż już od dawna zajmuję się nią [muzyką] tylko pośrednio, jestem w tyle szczęśliwym położeniu, że mam sposobność niekiedy, w chwilach wolnych, grywać na 4 ręce z zacną p. Męcińską, przyjaciółką pp. Kon[opków], która zarządzając tu domem od lat 30, lubi tę sztukę i jest wcale dobrą muzyczką, równie jak i dwie z tutejszych panien, jej uczennice2. tekstu Kolberg wskazuje swoją wcześniejszą pracę na temat tonalności Bogurodzicy (zob. tamże, s. 536–544, nr 1021a). 1 Informację o nadesłaniu Akademii rozprawy R. Pilata, członka Komisji Językowej, zamieszczono w sprawozdaniu z posiedzenia Wydziału Filologicznego w dniu 5 listopada 1878 r., zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.” T. VII, 1880, s. VII. Praca Pilata drukowana była w „Pamiętniku Akademii Umiejętności. Wydziały: Filologiczny i Historyczno-Filologiczny”, T. IV, 1880, s. 1–114 (i odbitka: Kraków 1879). 2 Brulion listu do J. Sikorskiego z 27 IX 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 257. 394 �XXI [Propozycja przyjęcia opieki naukowej nad wystawą etnograficzną w Kołomyi (marzec 1880). – Korespondencja z M. Wolffem: próba interwencji w sprawie zakazu zbytu ocenzurowanych tomów w Królestwie Polskim i w Rosji oraz odmowa udziału w rosyjskim wydawnictwie Żiwopisnaja Rossija… (kwiecień 1880). – Ukończenie druku cz. V. Poznańskiego (maj 1880). – Udział w obchodach 400-lecia śmierci Długosza (maj 1880). – Wyjazd na Pokucie i współudział w organizowaniu wystawy etnograficznej w Kołomyi (czerwiec–październik 1880), bogate zbiory z Pokucia jako wynik 4-miesięcznego pobytu w tym regionie. – Koncert warszawski na rzecz wydawnictw Kolberga (maj 1881), dochód przeznaczony na sfinansowanie cz. I i II Pokucia. – Wydanie cz. VI Poznańskiego i opracowanego przez Kolberga zbioru polskich mazurków u Bretkopfa i Härtla w Lipsku (1881). – Ukazanie się cz. I Pokucia oraz cz. VII, ostatniej, Poznańskiego (1882) – zamknięcie kolejnej monografii, jej koncepcja, współpracownicy i korespondenci z Wielkopolski. – Postawa Kolberga wobec germanizacji w świetle korespondencji z Wielkopolanami. – Śmierć brata Antoniego (grudzień 1882). – Publikacja pracy Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1882).] Rok 1880 przyniósł ważne wydarzenie w życiu Kolberga, a zarazem nowe doświadczenie, istotne dla postępu jego badań i prac nad Pokuciem. Autor Ludu został zaproszony do udziału w organizowaniu wystawy etnograficznej w Kołomyi jako opiekun naukowy czuwający nad pozyskiwaniem i doborem eksponatów. Inicjatorami przedsięwzięcia byli przedstawiciele miejscowej inteligencji skupieni w Czarnohorskim Oddziale Towarzystwa Tatrzańskiego, który to Oddział ukonstytuował się w lutym 1878 roku. Do grona tego należeli m.in. Jan Gregorowicz, zarządca dóbr hr. Skarbka w Żabiu, Leopold Wajgel, nauczyciel gimnazjum w Kołomyi, oraz dobrze znany Kolbergowi Władysław Przybysławski z Czortowca. Wszyscy oni byli zamiłowanymi regionalistami, autorami prac poświęconych Pokuciu i Huculszczyźnie1. Wystawa, otwarta od 15 do 30 września 1880 roku, zorganizowana przez Czarnohorski Oddział Towarzystwa Tatrzańskiego pod protektoratem W. Dzieduszyckiego, była pierwszą polską wystawą etnograficzną, bowiem „wyodrębniała – jak to ujmuje autor jej opisu – z „dotychczasowego wystawiennictwa przemysłowo-gospodarczego element 1 Zob. też A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XII–XIV. 395 �etnograficzny i nadawała mu samodzielny kierunek rozwojowy” 1. Miała za zadanie jak najszerzej promować region, stąd obok eksponatów ściśle etnograficznych, takich jak m.in. ubiory i wyroby tradycyjnego rzemiosła z tkanin, drewna, skóry itd., narzędzia i sprzęty gospodarskie, przetwory spożywcze, przedmioty artystyczne, ozdoby itd., wystawiane były także płody górskie, konie, owce i było huculskie, surowce naturalne (drewno, ropa naftowa, węgiel, sól i inne kopaliny), a także narzędzia do ich pozyskiwania. Zgromadzone eksponaty pochodziły z powiatów: kołomyjskiego, kossowskiego, horodeńskiego, śniatyńskiego, zaleszczyckiego i borszczowskiego, czyli głównie z Pokucia, ale po części także z Podola. Komitet organizacyjny, któremu przewodniczył Władysław Przybysławski, wydał już w końcu roku 1879 program planowanej wystawy, instrukcję do badania właściwości ludowych, formularz zgłoszenia okazów na wystawę oraz odezwę z prośbą o udział w pozyskiwaniu eksponatów i o pomoc finansową2. Na uwagę zasługuje w tych materiałach programowy rozmach projektu; obok eksponatów z zakresu kultury materialnej uwzględniono też „rysunki, obrazy i fotografie okolic i typów ludowych” oraz mapy. Z kolei w „Instrukcji do badania właściwości ludowych” wymienione były jako przedmiot dokumentacji: muzyka, pieśni i taniec, obrzędy i zwyczaje, przysłowia, gadki, podania, przysłowia, zagadki, gwara, czyli wszystkie gatunki folkloru i jego język. W rezultacie na wystawie znalazły się też rękopisy 3, a wśród nich manuskrypt cz. I i II Pokucia w pierwotnej wersji, znacznie poszerzonej po wystawie. Inicjatywa powierzenia Kolbergowi opieki naukowej nad częścią etnograficzną wystawy wyszła od Władysława Przybysławskiego, który najpierw przedstawił ten pomysł Kopernickiemu, najbliższemu współpracownikowi etnografa, oraz uzgodnił go zapewne z pozostałymi organizatorami wystawy. Już w marcu 1880 roku Kopernicki w imieniu Przybysławskiego informował Kolberga o tej propozycji i o planie zaproszenia R. Brykowski O pierwszej polskiej wystawie etnograficznej, „Spotkania z Zabytkami” 1982, nr 6, s. 75. O wystawie pisała obszernie galicyjska i warszawska prasa, zob. m.in. W. Zawadzki Wystawa etnograficzna w Kołomyi, „Dziennik Polski” 1880, nr 230–231, M. Turkawski Wystawa etnograficzna Pokucia w Kołomyi, „Czas” 1880, nr 266, tenże Wspomnienie wystawy etnograficznej w Kołomyi, „Kłosy” 1881, T. XXXII, nr 831–835. 2 Druki te opublikowane zostały ponownie w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66) jako aneksy nr 23–26, na s. 767–777. 3 Wymienia je A. Skrukwa, zob. „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XIV. 1 396 �go na całe lato do Czortowca oraz pokrycia kosztów podróży i pobytu. Sugerował też przysyłanie korekt do Czortowca i uprzedzając niepokoje Kolberga co do ich przebiegu, stwierdzał: „Zwłoka z druku nie byłaby z tego powodu większa jak teraz, gdy korekta chodzi piechotą do Modlnicy lub czeka przybycia Pańskiego w drukarni” 1. Kolberg propozycję patronatu nad wystawą przyjął, a w kwietniu Przybysławski, dziękując mu za gotowość współpracy, zasugerował termin jego pobytu w Czortowcu już od maja. Kolberg jednak uznał tak wczesny przyjazd za nierealny ze względu na konieczność przypilnowania prac nad kończącym się właśnie w maju drukiem tomu 13. i rozpoczęciem druku tomu 14., tj. odpowiednio cz. V i VI W. Ks. Poznańskiego2. Wiosną 1880 roku Kolberg podjął jeszcze jedną decyzję wartą odnotowania. Była nią odmowa współudziału w rosyjskim wydawnictwie Żiwopisnaja Rossija… i opracowania w nim opisu Królestwa Polskiego3. Propozycję taką złożył Maurycy Wolff, księgarz i nakładca dzieł polskich w Petersburgu, do którego Kolberg zwrócił się pod koniec 1879 r. o pomoc w zabiegach o zniesienie zakazu cenzury i umożliwienie zbytu swoich tomów w Królestwie i w Rosji. Wolff starania takie obiecał podjąć, Kolberg musiał więc przekazać odmowę dyplomatycznie ze względu na swój żywotny „interes cenzuralny”. Powołał się zatem na brak czasu i obciążenie pracą nad własnym wydawnictwem oraz na oddalenie od Królestwa, a także uprzedzając wcześniej, że pisałby jedynie w języku polskim4. Wymowną motywację odmowy publikacji o Królestwie Polskim z pozycji rosyjskiego zaborcy ujawniają listy wymienione w tej sprawie z Kopernickim, który rozumiejąc delikatną sytuację Kolberga, pisał jednak: List I. Kopernickiego z 23 III 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 339. Zob. listy do W. Przybysławskiego z 30 III i 27 IV oraz list W. Przybysławskiego z 21 IV 1880 r, tamże, s. 345, 355 i 352. 3 Chodzi o publikację Żiwopisnaja Rossija, otieczestwo nasze w jego ziemielnom, istoriczeskom, plemiennom, ekonomiczeskom i bytowom znaczenii. Pod obszczej red. P.P. Siemionowa, T. 1–8, Petersburg 1863–1901. Królestwu Polskiemu poświęcony był w tej edycji tom czwarty, Ukrainie, Wołyniowi i Podolu tom piąty – oba wydane w roku 1896 (Moskwa–Petersburg). Tom czwarty przygotowany został w części przez Polaków, m.in. A. Kirkora, po części Rosjan, tom piąty prawie wyłącznie przez Rosjan. 4 Zob. listy Kolberga i M. Wolffa z końca 1879 roku oraz z marca i kwietnia 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), nr 667 (z wykazem miejsc zastrzeżonych przez cenzurę w tomach 6 i 7 Ludu), 669, 671, 703 i 715. O kłopotach z cenzurą, która kwestionowała fragmenty lub całe tomy Ludu, zob. też wyżej, s. 341-342. 1 2 397 �Inaczej nigdy bym Panu po przyjacielsku nie doradzał przyjęcia udziału w tej publikacji. – Czemu? Dla dwóch przyczyn: najprzód dlatego, że Polska nie jest „europejską Rosją”; jeżeli więc koniecznie chcą ją gwałtem tam wpakować, niech się do tego posługują niepolskimi piórami. Po wtóre dlatego, że jestem zazdrosny o takie poczciwe i takie zasłużone nauce i literaturze naszej imiona jak Pańskie; nie chcę więc ich pożyczyć nawet Moskalom. Niech się sobie cieszą takimi amfibiami jak Kirkor, Juszkiewicz, Mierzyński itp. Kolberga pragnę, aby wyłącznie naszym pozostał. Autor Ludu odpowiedział, że nie wahał się z odmową, ale w trosce o interes własny zmuszony był udzielić jej oględnie, po czym stwierdzał kategorycznie, dziękując jednocześnie za radę i moralne wsparcie: Jużcić rzecz prosta, że wcale nie mam zamiaru dla jego [Wolffa] pięknych oczu, kieszeni i choćby kilkunastu rzuconych rubli psuć na starość swej reputacji, skoro w Warszawie, gdzie miałem większe do zwalczania pokusy, zbłaźnić mnie i sprowadzić z prawej drogi nie zdołano. Wiem dobrze, że dając na 15 do 20 arkuszach druku w Petersburgu opis Królestwa nie tylko pod względem etnograficznym i geograficznym, ale historycznym i ekonomicznym […], musiałbym nieodzownie diabłu palić kadzidła i świeczkę. […] Dziękuję Panu jak najserdeczniej za słowa wielkiej zacności i dobre rady w Jego zawarte liście. Dodają mi one otuchy, umacniają w raz powziętym postanowieniu i nowy składają dowód, że są jeszcze u nas ludzie niezłomni (w czym zresztą co do Pańskiej osoby ani chwili nie wątpiłem), którzy jednemu tylko służąc Bogu, mają energię na cztery wiatry wszelkie, nie tylko czartowskie, od siebie odegnać majaki i mamidła, ale i życzliwie chronić od nich i drugich także1. O ile wiadomo, interwencja M. Wolffa w Głównym Zarządzie Cenzury nie przyniosła rezultatu. Druk tomu 13., czyli cz. V Poznańskiego, ukończony został rzeczywiście zgodnie z planem w maju 1880 roku, a w tym samym miesiącu Kolberg uczestniczył w obchodach 400 rocznicy śmierci Jana Długosza. Z tej okazji Komisja Historyczna Akademii Umiejętności zorganizowała w dniach 19–21 maja w Krakowie Pierwszy Zjazd Historyczny Polski im. Jana Długosza2. Posiedze1 List I. Kopernickiego i brulion odpowiedzi Kolberga z 10 i 12 IV 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 347 i 348. W 1882 r. Wolff ponowił swoją propozycję opracowania o Królestwie Polskim, Kolberg jednak znowu odmówił (zob. tamże, s. 710–711 i 718). 2 Odezwa z programem zjazdu oraz imienne zaproszenie Kolberga do czynnego udziału w obradach zachowały się w jego spuściźnie (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 324–326). O obchodach rocznicy Długosza informował m.in. „Czas” 1880, w nr. 112 i 113, szczegółowe 398 �nia naukowe Zjazdu poprzedziło doroczne, publiczne posiedzenie Akademii 18 maja w Sukiennicach, z referatem J. Szujskiego o Długoszu na tle historiografii europejskiej. 19 maja odbył się ponowny, uroczysty pochówek Jana Długosza w nowo powstałej z inicjatywy Łepkowskiego Krypcie Zasłużonych kościoła św. Stanisława na Skałce, przebudowanej w Panteon Narodowy dawnej krypty zakonnej, w której dotąd spoczywały szczątki kronikarza, fundatora skałecznego klasztoru paulinów. Rozpoczęte tego samego dnia obrady Zjazdu miały na celu „porozumienie się w sprawach poszukiwania, gromadzenia, obrobienia i wydawania materiałów historycznych tak do dziejów politycznych, jak i do dziejów oświaty, literatur i sztuki w Polsce”. Końcowe wnioski i postulaty dotyczyły przede wszystkim potrzeby dokładniejszych penetracji i rozbiorów materiałów z archiwów; objęcia poszukiwaniami i pracami nie tylko „terytorium, w którym żywioł polski etnograficznie przeważa i panuje”, ale i obszaru, „który albo siłą cywilizacji zdołaliśmy utrzymać, albo z którego ustąpiliśmy wprawdzie, ale po bardzo długiej walce”; decentralizacji badań historycznych i pozyskania współpracowników w całym kraju; ożywienia zaniedbanych kierunków prac, m.in. publikacji źródeł do dziejów oświaty i materiałów ekonomicznych1. Kolberg figuruje w spisie uczestników Zjazdu, podobnie jak m.in. Kopernicki i Przybysławski2, który wcześniej planował wspólny wyjazd z Kolbergiem bezpośrednio z Krakowa do Czortowca3. Ostatecznie na Pokucie wyjechał Kolberg w połowie czerwca, najpierw do Lwowa, potem do Czortowca, gdzie był już w końcu miesiąca i gdzie dotarła do niego wiadomość o śmierci przyjaciela, Józefa Konopki, który zmarł w Mogilanach w dniu 22 czerwca 1880 roku po długiej nieuleczalnej chorobie serca. Wiadomość tę przesłała do Czortowca Antonina Konopczanka, Kolberg przyjął ją z wielkim żalem i głęboko poruszony pisał w odpowiedzi: […] nie mogę się jednak powstrzymać od łez – równie jak i Wasze, Szanowni Państwo, gorących po stracie nie tylko jednego z najdawniejszych i najżyczliwszych sprawozdanie podał J. Kraszewski w „Bibliotece Warszawskiej” 1880, T. 4, s. 438–466. Dokładne omówienie uroczystości i przebiegu posiedzeń naukowych zjazdu (w oparciu o protokoły) opublikowała Komisja Historyczna AU, zob. Pamiętnik Pierwszego Zjazdu Historycznego Polskiego, w tomie VI Scriptores Rerum Polonicarum, Kraków 1881. Z materiałów tych wynika, że Kolberg głosu w dyskusjach nie zabierał. 1 Pamiętnik Pierwszego Zjazdu…, s. 7 (cel zjazdu) oraz s. 144–146 (postulaty końcowe). 2 Tamże, s. 153 i 154. 3 List W. Przybysławskiego z 21 IV 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 352. 399 �mi zawsze przyjaciół, ale i po stracie człowieka, który i w życiu publicznym także tyle istotnych, niezapomnianych położył dla ojczyzny, obywatelstwa i nauki zasług, a których pomnożyć śmierć mu już nie dozwoliła1. Pamięć przyjaciela uczcił artykułem biograficznym opublikowanym w warszawskich „Kłosach”2. Równolegle dotarła do Kolberga druga smutna wiadomość o rozległym udarze, który dotknął w Krakowie Juliana Konopkę, z którym Oskar był bardzo zżyty przez wspólne lata spędzone w Modlnicy. Wobec swoich zobowiązań związanych z wystawą w Kołomyi nie mógł jednak wrócić pod Kraków, swoje współczucie i bliskość, a także zainteresowanie stanem zdrowia Juliana wyrażał więc w listach pisanych wówczas do rodziny Konopków. W Czortowcu, u Przybysławskich spędził Kolberg prawdopodobnie lipiec i większą część sierpnia, odwiedzając stamtąd inne miejscowości Pokucia. W końcu sierpnia, trzy tygodnie przed otwarciem wystawy wyjechał wraz z Przybysławskim do Kołomyi, gdzie zamieszkał, współpracując przy urządzeniu ekspozycji. Pobyt w Kołomyi przeciągnął się do października, po czym Kolberg pojechał jeszcze do Czortowca, skąd dopiero w połowie listopada wrócił do Modlnicy3. Tak więc jego wyprawa na Pokucie trwała ponad 4 miesiące, co stanowiło najdłuższy okres ciągłego kontaktu z jednym, pozakrakowskim regionem. Z innych miejscowości Pokucia odwiedził wówczas jeszcze Horodenkę, Kornicz, Piadyki, Okno, Jasienów Polny, wszędzie nawiązując z mieszkańcami przyjazne i owocne dla swoich prac kontakty, które dokumentuje korespondencja. Tak długi pobyt na Pokuciu dał możliwość gruntowniejszych i szerszych badań, lepszej, bezpośredniej orientacji w ich życiu społecznym, języku i folklorze, a bogaty zasób eksponatów na wystawie umożliwił bliższe zapoznanie się z kulturą materialną regionu, co przysłużyło się monografii. Ponadto Kolberg wykorzystał w Pokuciu niektóre prezentowane na wystawie materiały rękopiśmienne, część pozyskał także dzięki pomocy poznanych w tym czasie i życzliwych mu osób4. Okoliczności te znacząco wpłynęły na zasób ilościowy i wartość List do Antoniny Konopczanki z 27 VI 1880 r., tamże, s. 375. O. Kolberg Józef Konopka, „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 792. Przedruk w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 443–448. 3 Zob. m.in. relacja Kolberga w brulionie listu do Karoliny z 3 XII 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 432–433. 4 Zob. A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XIV–XV oraz XXX–XXXIV. 1 2 400 �źródłową czterotomowej ostatecznie monografii tego regionu; przynosi ona bogatą dokumentację kultury ludowej Pokucia1. Sam Kolberg w liście do Bibianny Moraczewskiej tak oceniał ten dorobek już po powrocie do Krakowa, w końcu 1880 roku: Wystawa nadspodziewanie świetnie nam wypadła […]. Ja zaś tę wielką odniosłem korzyść, żem się mnóstwie okazów etnograf[icznych] mógł z bliska przypatrzeć, gromadzić je, porządkować, spisywać i porównywać. Toteż materiały zebrane do opisu Pokucia nierównie obfitsze przyniosły plony niż wszystkie inne, jakie zebrałem dotąd; dozwolą mi napisać dokładniejszą niż wszystkie dotychczasowe monografię tej prowincji2. A na początku swojego pobytu na Pokuciu pisał m.in.: […] w domu pp. Przybysławskich znajduję staropolską gościnność, uprzejmość i nader wdzięczne do swoich studiów i zajęć pole. Wystawa etnograficzna w Kołomyi, do której robimy przygotowania, obiecuje nader obfity plon dla nauki; krzątamy się też około jej urządzenia z całym zapałem, jaki przedmiot sam (nie zaś wiek nasz, bo i Przybysławski nie jest już młodym) obudzić jeszcze może3. Sprzyjające warunki dla własnych obserwacji i badań, oparcie w osobie oddanego mu gospodarza Czortowca, ciekawy etnograficznie region, rozległe kontakty z jego mieszkańcami i miłośnikami, wreszcie współpraca z regionalistami przy wystawie – wszystko to złożyło się na niezwykle pozytywny, a nawet entuzjastyczny obraz tych miesięcy i dokonań Kolberga w tym czasie. Nie zabrakło też momentów emocjonujących, jakim były odwiedziny cesarza Franciszka Józefa, który zwiedzał wystawę w dniu jej otwarcia, tj. 15 września, w czasie swojej podróży po Galicji. Cesarzowi, oprowadzanemu przez protektora wystawy, hr. Włodzimierza Dzieduszyckiego, oraz Władysława Przybysławskiego, przedstawiono cały Komitet organizacyjny w liczbie 16 osób i gość – jak pisze Kolberg – „z każdym z nas Są to tomy 29-32 DWOK. Niewydane przez Kolberga, a pozostawione w rękopisach materiały z Pokucia wraz z pochodzącymi z Huculszczyzny opublikowano w dwu tomach pt. Ruś Karpacka (DWOK T. 54 i 55). Ponadto uzupełnienia do tych sześciu tomów wraz z omówieniem materiałów, komentarzami, bibliografią i indeksami zawiera przywoływany wyżej tom suplementowy do Pokucia (DWOK T. 81). 2 Brulion listu do B. Moraczewskiej z XII 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 427. 3 Brulion listu do A. Konopczanki z 27 VI 1880 r., tamże, s. 376. 1 401 �po parę słów przemówić raczył, dopytując się o Kołomyję, jej przemysł, szkoły, ludność itd., na co jak zwykle jedni odpowiadali, jak się należy, drudzy byle co”. Gdy cesarz pochwalił wystawę, Dzieduszycki przedstawił mu Kolberga jako jej organizatora, Franciszek Józef złożył Kolbergowi gratulacje i „mówił o ważności etnografii, jak i industrii wieśniaczej, miejscowej i zachęcał do dalszych pożytecznych prac na tej drodze”1. Wkrótce po powrocie z Pokucia, już pod koniec listopada, Kolberg przeniósł swoją uwagę z kresów południowo-wschodnich na ziemie północne i przedstawił Akademii projekt wydania „rękopisu obejmującego wiadomości etnograficzne i lingwistyczne o Kaszubach”. Na materiał ten składać się miały spostrzeżenia i notatki własne z Pomorza, a przede wszystkim opracowanie podstawowe, tj. własny przekład wspomnianej wcześniej obszernej rozprawy A. Hilferdinga Ostatki Słowian…2. Jak to się zdarzało coraz częściej, z powodu trudności z dojazdem do Krakowa, kłopotów zdrowotnych i natłoku prac nie uczynił tego osobiście, lecz korespondencyjnie i za pośrednictwem sekretarza Sekcji Etnograficznej Komisji Antropologicznej, J.N. Sadowskiego, któremu przekazał rękopis. W tym samym liście do Akademii z końca listopada 1880 r., tłumacząc niemożność osobistego uczestnictwa w posiedzeniach Wydziałów i Komisji kłopotami komunikacyjnymi „jak i wielu innymi przyczynami”, pisał jednocześnie: […] niech mi wolno będzie od czasu do czasu, choć na piśmie, udzielić Akademii swych uwag i spostrzeżeń, które by (wnoszone przez uproszonych a łaskawych kolegów na posiedzeniach antropologicznych, archeologicznych i lingwistycznych) przedstawiały zapatrywania moje w rzeczach etnografii i lingwistyki dotyczących. Projekt wydania pomorskich materiałów nie został jednak zrealizowany, co odnotował sam Kolberg w rękopisie cytowanego brulionu: „Akademia się nie przychyliła, dlatego że to przekład”. Być może nie bez znaczenia dla tej odmowy był też rusocentryczny panslawizm Hilferdinga i fakt jego udziału w tzw. „eksperymencie słowianofilskim” z roku 1865, mającym Brulion listu do A. Konopczanki z 24 IX 1880 r., tamże, s. 408 i 409. W liście tym Kolberg barwnie opowiada m.in. o odwiedzinach cesarza, a także arcyksięcia Karola Ludwika. Zob. też Podróż Najjaśniejszego Pana, „Czas” 1880, nr 214–215. 2 Zob. brulion listu do Akademii z 25 XI 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 423. 1 402 �służyć rozwiązaniu „kwestii polskiej” poprzez włączenie polskich chłopów do kulturowej i politycznej „wspólnoty słowiańskiej”1. Także w listopadzie dotarła do Kolberga wiadomość z Warszawy, że grono zaprzyjaźnionych z nim osób, głównie muzyków, zamierza urządzić koncert na rzecz jego wydawnictw. Pomysłodawcą tego projektu był Bogumił Hoff, który od 1877 roku przebywał w Warszawie i pracował jako urzędnik Drogi Żelaznej Warszawsko–Terespolskiej. Przekazał tę informację Kolbergowi w liście z 10 listopada 1880 r.2 Do grona przychylnych przedsięwzięciu i jego organizatorów należeli znani Kolbergowi muzycy: Jan Kleczyński, korespondujący z autorem Ludu na temat chopinianów redaktor „Echa Muzycznego”, Adam Müncheimer, kompozytor, ówczesny dyrektor opery warszawskiej, a także Władysław Wiślicki, pedagog i krytyk muzyczny, Zygmunt Noskowski, dyrektor Towarzystwa Muzycznego, oraz Ludwik Jenike, redaktor „Tygodnika Ilustrowanego”. O planach koncertu informowała prasa warszawska, a grunt przygotowały artykuły publikowane w warszawskich tygodnikach: entuzjastyczna ocena wartości dzieła Kolberga pióra Józefa Kraszewskiego, wyrażona po zapoznaniu się pisarza ze świeżo wydanym i ofiarowanym mu tomem 13. Ludu, oraz artykuł biograficzny o Kolbergu Zygmunta Glogera, w którym autor podał jego obszerny życiorys, omówił stan prac i możliwości wydawniczych, informując opinię publiczną o trudnościach finansowych, z jakimi zmaga się badacz3. Pierwot1 Choć Hilferding był zasłużonym badaczem ginącej kultury Słowińców, nie cieszył się dobrą sławą wśród Polaków jako współtwórca tzw. „eksperymentu słowianofilskiego”. Wraz z dwoma uczonymi polskimi opracował transliterację polskiej wersji łacinki na grażdankę (nowszą wersję cyrylicy) w celu wprowadzenia tej pisowni do edukacji elementarnej, co miało odciągnąć zwłaszcza chłopów od wpływów kultury Zachodu, reprezentowanego przez kościół, szlachtę i alfabet łaciński. Przyznawał wprawdzie narodom, jak i inni słowianofile, prawo do ich języka, nauka miała się więc odbywać po polsku, ale obowiązywać miał zapis grażdanką. W latach 1865–1867 wydano w Petersburgu taką pisownią kilka podręczników, m.in. elementarz dla szkół wiejskich, ale „słowianofilski eksperyment” carski, trwający kilka lat, nie powiódł się jako zbyt utopijny. 2 Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 418–419. 3 Tekst J. Kraszewskiego w jego cyklicznym artykule Listy… pt. Lud i j jego zwyczaje, tom XIII ukazał się w „Kłosach” 1880, T. XXXI, w nr. 784, Z. Glogera pt. Oskar Kolberg – w „Tygodniku Ilustrowanym” 1881, w nr. 273. Wcześniej Gloger też pisał o Kolbergu w artykule Oskar Kolberg i jego prace, publikowanym w „Kłosach” 1880, nr 789–790. Doniesienie o koncercie podały m.in. „Kłosy” 1880, w nr. 802, w rubryce Pokłosie oraz „Echo Muzyczne” 1881 w nr. 4, w Kronice. O autorze Ludu pisał też J. Kleczyński w „Echu Muzycznym” 1881, w nr. 8, w artykule Oskar Kolberg, podpisanym inicjałami J.K. 403 �nie planowano koncert na 27 marca 1881 roku, ale obowiązująca żałoba po śmierci cara Aleksandra II w zamachu, dokonanym w Petersburgu 1 marca, wymusiła przesunięcie terminu. Koncert odbył się 6 maja w sali Resursy Obywatelskiej przy Krakowskim Przedmieściu, a ponieważ był dużym sukcesem frekwencyjnym i spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem publiczności, powtórzono go 14 maja. Program, konsultowany z Kolbergiem, obejmował muzykę polską w ujęciu historycznym: Bogurodzicę, utwory Wacława z Szamotuł, Mikołaja Gomółki, Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego, Macieja Kamieńskiego, Jana Stefaniego, Józefa Elsnera, Karola Kurpińskiego, Fryderyka Chopina, Ignacego Dobrzyńskiego, Stanisława Moniuszki oraz polonez z Króla pasterzy Kolberga1. Przed zakończeniem drugiego koncertu, z 14 maja, bratanica Kolberga, córka Antoniego i Karoliny, podziękowała Müncheimerowi w imieniu Oskara, wręczając mu na estradzie bukiet kwiatów. Koncerty przybrały formę uroczystości patriotycznej, wypadły świetnie i zostały wysoko ocenione ze względu na poziom wykonawstwa muzycznego2. Przyniosły też wymierny dochód; 20 maja Müncheimer mógł donieść Kolbergowi: „Victoria! Udało nam się z koncertem historycznym; oba koncerty przyniosły netto 2036 rubli 92 kop[iejki] według obrachunku, który wraz z kwitami przedstawiłem W[ielmożnemu] Jenikemu”3, w tym „czysty dochód” z pierwszego koncertu wyniósł 900 rubli, o czym informował Jenike4. Ujęty i wzruszony Kolberg podziękował listownie przyjacio1 Program ten został znacznie zmieniony w stosunku do pierwotnie sugerowanego, zob. list A. Müncheimera z 2 II 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 464–465. Drugi koncert wykonano z niewielkimi zmianami utworów Chopina i Moniuszki, a fragment kompozycji Kolberga zastąpiono utworem Wieniawskiego. Zob. tamże, s. 493, przyp. 2. 2 Sprawozdania z koncertu zamieściła cała warszawska prasa z 1881 r., m.in. „Gazeta Polska” w nr. 93 i 101, „Gazeta Warszawska” w nr. 106, „Echo Muzyczne” w nr. 10, w dziale Zamiast „Kroniki”, „Kłosy” w nr. 828, w Pokłosiu, „Tygodnik Ilustrowany” w nr. 281 i 282, w Kronice tygodniowej. Podziękowanie Kolberga organizatorom i wykonawcom opublikował „Tygodnik Ilustrowany” w nr. 282, w Kronice tygodniowej, zob. brulion listu do L. Jenikego z 13 V 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 487–488. 3 Zob. tamże, s. 500. Dyrekcja Teatrów zażądała wprawdzie 6% procent od dochodu, mimo wcześniejszej obietnicy rezygnacji z tej sumy, Müncheimer pisał jednak do Kolberga, że ma zamiar nie dopuścić do tej płatności i ograniczyć ją co najmniej do połowy. 4 List L. Jenikego z 9 V 1881 r., tamże, s. 486. Kolberg odpowiedział po pierwszym koncercie: „Biorąc okrągło 900 rubli, dostanę za nie według lichego kursu dzisiejszego po 1.20 fl. za rubla – fl. 1080” – i wyjaśniał: „[…] wydanie jednego tomu (najczęściej z nutami) kosztuje mnie przeciętnie fl. 700” (brulion listu do L. Jenikego z 13 V 1881 r., tamże, s. 488). Zysk z obu koncertów w wysokości ponad 2000 rubli oznaczał zatem sumę około 2400 fl. 404 �łom, organizatorom i wykonawcom za okazaną mu życzliwość i ofiarność na rzecz dalszej edycji Ludu, co wobec ciągłych tarapatów materialnych było dla niego również wielkim wsparciem psychicznym. Do sukcesu przyczyniły się inne poza artystami środowiska i osoby z Warszawy, które bezinteresownie zajęły się sprzedażą biletów i programów, pełnieniem służby honorowej podczas koncertu, wydrukowaniem afiszy i biletów, wypożyczeniem fortepianu, popieraniem przedsięwzięcia w prasie. Dochód z obu koncertów pozwolił na sfinansowanie druku dwu pierwszych części Pokucia, na których wydanie Kolberg nie miał środków, gdyż – jak wspomniano – Akademia finansowała wówczas jeden tom rocznie, tj. drukujące się wówczas siedmioczęściowe Poznańskie. W tym okresie, nieco wcześniej, spotkał Kolberga jeszcze inny wyraz uznania dla jego pracy. Wydział Krajowy we Lwowie zawiadomił go listem z marca 1881 roku, podpisanym przez ówczesnego namiestnika Galicji, Alfreda Potockiego, że otrzymał pamiątkowy medal i dyplom z francuskiego ministerstwa handlu za uczestnictwo w Wystawie paryskiej z 1878 roku1. Po powrocie z Kołomyi w listopadzie 1880 roku zimę, wiosnę i dalsze miesiące następnego 1881 roku spędził Kolberg w Modlnicy, skąd dalej nie wyjeżdżał, intensywnie pracując nad Pokuciem i Poznańskiem, którego część VI ukazała się w maju, a którego część VII, ostatnią, planował oddać do druku wkrótce2. Uskarżał się jednak na kiepską kondycję zdrowotną i bez pilnej konieczności nie odwiedzał nawet Krakowa. W marcu 1881 roku pisał do Müncheimera: Co do mnie samego to tyle tylko powiem, że zdrowie moje w nienajlepszym znajduje się stanie, lubo od pracy spokojnej przy biurku bynajmniej mnie słabość moja nie odrywa. Że zaś od Nowego Roku kwękam na katar, częsty zawrót głowy, kaszel, że cierpię na nogę, osłabienie i tym podobne piękne rzeczy, więc też postanowiłem (wedle rady doktora) przesiedzieć całą zimę w ciepłym pokoju i nie wytykać nosa z domu. […] interesa moje, aby się nie trząść na wózku, odbywam przez posłańca3. Zob. list Wydziału Krajowego we Lwowie z 19 III 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 471. Dyplom, jak wynika z listu, przyznawany był tylko „w pewnych wypadkach”. 2 Informował o tym w brulionach listów z 15 V 1881 r. do T. Klepaczewskiego i do B. Moraczewskiej, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 493 i 495. 3 Brulion listu do A. Müncheimera z 4 III 1881 r., tamże, s. 467. 1 405 �Mimo tych kłopotów równoległe prace prowadził Kolberg z właściwą sobie konsekwencją i gorliwością. Jeszcze w maju 1881 roku – zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami – przedłożył firmie Breitkopfa i Härtla opracowany przez siebie zbiór polskich mazurków1. Dołączył też krótkie omówienie rozwoju tego tańca i uzasadniał celowość wydania jego antologii: Uważne przejrzenie całego zbioru wykaże, że taniec ten (a więc i jego muzyka) ze skromnych, prawie nikłych początków (podobnie jak to było z walcem), dzięki swemu rytmowi i sprzyjającym okolicznościom osiągnął powoli pewien stopień rozwoju i rozkwitu. Wykazuje on prócz tego, jak górujący w nim duch narodowy wywarł wpływ na Chopina, aby potem ze swej strony dzięki twórczości mistrza spowodować pewne wtórne oddziaływanie w kraju. Sądzę, że ogólnonarodowe cechy, które tak się uwydatniają w tych tańcach, niewątpliwie wywołają u publiczności żywe zainteresowanie zbiorem2. Następnie zgodnie z życzeniem wydawców proponowaną przez siebie listę utworów skrócił, skreślając dziesięć spośród sześćdziesięciu wskazanych pierwotnie utworów, dokonał też przekładu swojej przedmowy na język niemiecki. Określił brak przeszkód druku co do prawa własności innych nakładców, a w korekcie wprowadził jeszcze istotne poprawki i zamianę jednego z mazurków, przykładając się starannie do wzorowego opracowania zbioru, który ukazał się w grudniu 1881 roku i z którego edycji był bardzo zadowolony. Wcześniej, w połowie 1880 roku lipska firma wydała też skomponowany przez Kolberga mazurek dedykowany Helenie Przybysławskiej. Kolberg otrzymał wydrukowane egzemplarze tego utworu w czerwcu, przed wyjazdem na Pokucie, był to zatem gest uprzedzający „staropolskie przyjęcie” i serdeczną opiekę gospodyni dworu w czasie jego pobytu w Czortowcu3. 1 Zob. wyżej, s. 371. Brulionowy spis 60 mazurków sporządzony przez Kolberga do tego zbioru opublikowany został w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66), jako aneks 10, na s. 736–738. 2 List do Bretkopfa i Härtla z 26 V 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 503 (tłum. z niem). 3 Mazurka d’après un thème populaire composée pour le piano par […] à Madame Hélène de Przybysławska née de Wessel, Leipzig [1880]. Była to kompozycja wcześniej dedykowana Annie Czerniawskiej i – wbrew informacji Kolberga w liście do wydawców – w pierwotnej wersji drukowana w 1844 roku. Przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe, (DWOK T. 69), s. 238–241, nr 46, zob. też tamże, s. XIII. Por. listy do i od Breitkopfa i Härtla, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 338 i 373 (tłum. z niem.), gdzie mowa o wydaniu tego utworu. 406 �Już w sierpniu 1881 roku Kolberg rozpoczął druk pierwszej części Pokucia wzbogaconej o materiał pozyskany dzięki wystawie w Kołomyi i długiemu, owocnemu pobytowi w tym regionie. Jednocześnie prowadził ożywioną korespondencję, m.in. z Władysławem Przybysławskim, który nadal pomagał mu w uzupełnieniu potrzebnych materiałów, wiadomości1 i fotografii dotyczących Pokucia, oraz z malarzem Tadeuszem Rybkowskim, który w Wiedniu przygotowywał ryciny do tej monografii. W listach z tego okresu wracał również temat życia i twórczości Chopina poruszany z Szulcem, Karasowskim i Kleczyńskim. Część I Pokucia, dedykowana Przybysławskiemu, ukazała się w marcu 1882 roku z nowym podtytułem Obraz etnograficzny, którym opatrzone zostaną także trzy następne części tej monografii. Rezygnacja z dotychczasowego tytułu serii Lud, jego zwyczaje… i przyjęcie nowego podtytułu podyktowana była względami formalnymi, dla zaznaczenia różnicy w sposobie finansowania w stosunku do równolegle wydawanych i dotowanych przez Akademię tomów Ludu. Dwie pierwsze części Pokucia wydane zostały z funduszów własnych Kolberga – bez wymaganej formuły o instytucji finansującej, a z notą: „nakładem autora”2, co zwalniało autora ze zobowiązania oddawania Akademii 100 egzemplarzy nakładu. Część trzecia i czwarta W archiwum Kolberga zachowały się m.in. jego notatki z lat 1878 i 1881 z pytaniami dotyczącymi zagadnień etnograficznych, skierowanymi do Przybysławskiego; opublikowano je w suplemencie do Pokucia (DWOK T. 81), na s. 247–261 jako aneksy I–III. 2 Potwierdzają to również inne świadectwa Kolberga. M.in. w Wykazie tek rękopiśmiennych z 1886 r., wymieniając tekę 21 pt. Pokucie I, badacz zanotował, że materiały w niej zawarte posłużyły „do monografii, którą z własnych funduszów wydałem w latach 1882 i 1883 pt. Pokucie, tom 1 i 2”, a w brulionowej wersji wykazu dopisał jeszcze notę o kosztach obu tomów: „włas., fl. 867 + 632 (DWOK T. 66, s. 746 i 749, przyp. *18). Natomiast Kopernicki w artykule o Kolbergu podaje wprawdzie te same sumy, ale jako uzyskane ze sprzedaży dzieł, a ponadto informuje o sumie 500 zł reń. (=fl.), pozostałej z przychodu wystawy w Kołomyi w 1880 r. i ofiarowanej na wydanie cz. I Pokucia („Nowa Reforma” 1889, nr 109). Nie wspomina przy tym o koncercie warszawskim, z którego podany wyżej dochód około 2400 fl. pokrył koszt obu tomów (1499 fl. według danych Kolberga), pozostawiając mu do dyspozycji około 900 fl. na spłatę długów, broszurowanie poprzednich tomów, wydatki osobiste i dopłatę do drukujących się tomów. Sam Kolberg stwierdzał w październiku 1880 r., po zamknięciu obrachunku z wystawy, że z jej przychodu funduszu na druk Pokucia zabrakło (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 415). Trudno jednoznacznie wyjaśnić te rozbieżności w świetle dostępnych danych. Może zdecydowała ostrożność wobec działań cenzury warszawskiej. W tym artykule Kopernicki nie wymienia też z nazwy Kasy Pomocy im. K. Mianowskiego, sponsorującej kilka lat później wydanie Mazowsza, pisząc jedynie o „skąd inąd zapewnionej sobie subwencji”. Wobec kłopotów z cenzurą, Kasa Mianowskiego skłoniła Kolberga w 1886 r. do wycofania 1 407 �Pokucia były już finansowane przez Akademię, lecz i dla nich pozostał dla ciągłości ten sam podtytuł, z dodaniem jedynie informacji o udziale instytucji. Tomy Obrazów etnograficznych nie różniły się jednak profilem, układem i metodą opracowania od kontynuowanej serii edytorskiej Ludu, stąd w ramach edycji Dzieł wszystkich przyjęto dla czterech części Pokucia kolejne numery tomów 29–32. W tym samym czasie co część I Pokucia została też wydana część VII W. Ks. Poznańskiego; już pod koniec marcu oba tomy wysyłał Kolberg przyjaciołom i subskrybentom. Ostatnia, siódma część W. Ks. Poznańskiego, czyli tom 15. Ludu, zamyka monografię Wielkopolski, wydawaną od 1875 roku. Jest to najobszerniejsza z monografii regionalnych, jakie ukazały się za życia Kolberga. Obejmuje jednak znacznie większy obszar niż poprzednie Sandomierskie, dwutomowe Kujawy i czterotomowe Krakowskie. Wobec zbyt powolnego postępu prac wydawniczych i niedoboru środków materialnych, a także wobec nierównomiernego napływu materiałów i pozyskiwanych źródeł, Kolberg musiał bowiem rezygnować z zakładanej wcześniej szczegółowości dokumentacji, która dotyczyć miała mniejszych terytoriów, najpierw wręcz miejscowości, potem powiatów, co postulował jeszcze w 1872 roku1. Zamiar taki zmuszony był z czasem uznać za zbyt kosztowny i rozciągnięty w czasie, a więc nierealny. Zdając sobie jednak sprawę ze zróżnicowania wewnętrznego tego regionu, w monografii wielkopolskiej opisy kultury materialnej i społecznej (rozdziały „Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje” i „Obrzędy” – z przynależnymi do nich pieśniami) przedstawił kolejno w obrębie pięciu wydzielonych podregionów, grupujących po kilka powiatów, tj.: obejmującego powiaty środkowe, w centrum regionu, z powiatem poznańskim (tom 9.); „okolicę zachodnią” i „okolicę południową” (tom 10.) oraz „okolicę wschodnio–północną” i „okolicę zachodnio–północną” (tom 11.)2. Natomiast folklor i wierzenia potraktował łącznie, zbierając utwory ludowe i wiadomości o świecie nadzmysłowym z całego regionu (tomy 12. i 13. – pieśni i tańce, tom 14. – opowieści, tom 15. – wierzenia). Było to novum w stosunku do poprzednich monografii o znacznie skromniejszym zasięgu geograficznym; z karty tytułowej cz. IV i V Mazowsza (DWOK T. 27 i 28) formuły o zapomodze Kasy, o czym będzie mowa dalej. Powody przemilczenia koncertu przez Kopernickiego mogły być te same. 1 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych… (DWOK T. 63), s. 262. 2 Por. E. Antyborzec Monografie regionalne Oskara Kolberga. Założenia i realizacja, Poznań 2015, s. 174–176. 408 �stanowiło jednak konieczny kompromis wobec obiektywnych możliwości badawczych i edytorskich. Natomiast inne zasady ogólne wypracowane w trakcie przygotowywania Kujaw i Krakowskiego nie uległy zasadniczej zmianie. Jak już wspominano, różnice między poszczególnymi monografiami wynikały z odmiennego zasięgu i warunków badań na danym obszarze, możliwości i stopnia przebadania terenu, zasobu i charakteru pozyskanych materiałów, które to okoliczności kształtowały się różnie w różnych regionach na przestrzeni pięćdziesięciolecia badań Kolberga. W Wielkopolsce badacz bywał parokrotnie od 1867 do 1875 roku, znajdował tam oparcie, zrozumienie i pomoc w odwiedzanych dworach ziemiańskich i wśród miejscowej inteligencji, a także dostęp do zbiorów bibliotecznych. W tomach poświęconych Wielkopolsce metoda wykorzystywania trójwarstwowych źródeł: z literatury zastanej, z własnych zapisów pozyskanych w trakcie bezpośrednich badań oraz z materiałów pochodzących od innych zbieraczy, a także sposób opracowania utworów folklorystycznych, ich klasyfikacji, komentarza i odsyłaczy filiacyjnych pozostają co do zasad głównych takie same jak w Krakowskiem. Dyskusyjny już wówczas tytuł Wielkie Księstwo Poznańskie przyjął Kolberg ze względów praktycznych; to powszechnie używane od czasu Kongresu Wiedeńskiego określenie nie budziło zastrzeżeń cenzury, także w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim. W liście do Moraczewskiej, już po wydaniu części III (tj. tomu 11.), Kolberg przyznawał, że może „byłoby korzystniej” użyć tytułu Wielkopolska lub Poznańskie, ale – jak tłumaczył – „utrudniłoby to jednak sprzedaż w Warszawie, gdzie cenzura na lada wyrażenie veto kładzie”1. W tekście kolejnych tomów używał natomiast określenia „Wielkopolska”, począwszy od pierwszego zdania wstępu do części I monografii, gdzie pisał: „Za jedną z najciekawszych dla etnografa prowincyj uważać niewątpliwie należy Wielkopolskę […]”2. Do szczególnie oddanych Kolbergowi pomocników w pracy nad Poznańskiem należała Bibianna Moraczewska, wspominana już literatka, działaczka społeczna i niepodległościowa, zasłużona w obronie i propagowaniu polskości. Kolberg poznał ją w pierwszych dniach czerwca 1856 roku w Warszawie, spotykał się z nią później w latach sześćdziesiątych. w Poznaniu, gdzie od 1842 roku wspólnie z bratem Jędrzejem prowadziła 1 s. 40. 2 Brulion listu do B. Moraczewskiej z 25 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. I. 409 �salon literacko-intelektualny, który był ośrodkiem życia umysłowego miasta. Rodzeństwo zaprzyjaźnione było m.in. z Karolem Libeltem, Sewerynem Mielżyńskim, Władysławem Bentkowskim, uczestnikami dysput i spotkań bywali Ryszard Berwiński, Lucjan Siemieński, Roman Zmorski, Edward Dembowski, Narcyza Żmichowska. Zawiązana w roku 1868 korespondencja Kolberga z Moraczewską, trwająca do końca życia tej zasłużonej Wielkopolanki1, dokumentuje jej niezwykle konsekwentne zainteresowanie dla prac badacza, konkretną pomoc własną oraz pośrednictwo w organizowaniu i dostarczaniu materiału, pozyskiwaniu informatorów i współpracowników, wreszcie solidną obsługę kolportażu tomów Kolberga w Wielkopolsce, z ich wysyłką do prenumeratorów i rozliczaniem się z nimi oraz z pozyskiwaniem nowych nabywców. Osoba niezwykle żywa intelektualnie, działaczka o wszechstronnych zainteresowaniach, rozległych kontaktach i znajomościach, uważna obserwatorka życia publicznego i politycznego, w swoich barwnie i nie bez ironii, a nawet z sardonicznym dowcipem pisanych listach przedstawia Kolbergowi obok stanu wspólnych interesów związanych ze sprzedażą Ludu także poznańskie życie i stosunki, walkę z germanizacją, losy miejscowej inteligencji i ziemian, których Kolberg znał osobiście, bieżące wydarzenia polityczne, kulturalne i literackie, ścieranie się opinii na ich temat. Pisze ze swobodą i swadą, nie unikając ostrych sądów i sformułowań, a Kolberg odpowiadając, odsłania też niejednokrotnie swoje poglądy i refleksje na tematy polityczne i narodowe, rzadziej i mniej swobodnie wyrażane wobec innych adresatów. Solidaryzuje się z jej zaangażowaniem patriotycznym, z troską o interesy polskie zagrożone germanizacją, o ziemię przejmowaną z polskich rąk przez Niemców, z postawą oporu poprzez upartą pracę na rzecz dobra narodowego. Zwraca się też do Moraczewskiej ze wszystkimi sprawami, dotyczącymi zarówno rozprowadzania i rozliczeń ze sprzedaży kolejnych tomów, za które należność przesyłała regularnie do księgarni Friedleina, jak i kompletowania materiałów. I tak np., przygotowując tom 15. poświęcony wierzeniom i czarom, pisał w roku 1880: Ale chodzi mi jeszcze o kilka formułek zażegnań ludowych, o których Szanowna Pani mogłabyś np. przez swoją służącą wywiedzieć się nawet w samym Pozna1 Pierwszy list pochodzi z 21 IX 1868 r., ostatni z 11 lipca 1887 r. (listy 192 w cz. I i nr 1336 w cz. III Korespondencji…, DWOK T. 64 i 66)); pisała go Moraczewska trzy miesiące przed śmiercią, która nastąpiła 6 października. Zachowana korespondencja obejmuje 43 listy. 410 �niu. Posyłam próbkę podobnych formułek na wzór, jako i parę definicji istot nadprzyrodzonych z zapytaniem, czy one są wiernie skreślone i nie potrzebują jakich uzupełnień? A nadto może by się dały odszukać w jakiej księgarni, a raczej antykwarni u Żydów, broszurki, kalendarzyki, świstki itp. (bo większe dzieła posiadam), obejmujące rady lecznicze, przestrogi, przepowiednie, skazówki dla tak zwanych mądrych bab, inne zabobony itp. Wszystko to byłoby nader cennym i pożądanym dla mnie materiałem1. Jest to jednocześnie przyczynek ilustrujący metody zbierackie Kolberga, który wykorzystywał także świadectwa pozornie nieistotne, ulotne i zapomniane, ujawniając w ten sposób trafną intuicję badawczą, docenioną przez współczesną folklorystykę. To właśnie za radą Moraczewskiej Kolberg skontaktował się z prawnikiem poznańskim, Teobaldem Klepaczewskim (1822–1903), radcą konsystorza arcybiskupiego w Gnieźnie, który zajmował się badaniem i opisem wierzeń, czarów i przesądów w Wielkopolsce2. Kolberg uzyskał od niego w czerwcu 1881 roku oczekiwane materiały dotyczące wierzeń, a obszerny rękopis Klepaczewskiego pt. Pogląd historyczny na zabobony w Polsce z 1861 roku, stanowiący cenne opracowanie monograficzne, skwapliwie wykorzystał następnie w części VII Poznańskiego3. Warto dodać, że czekając na materiały od Klepaczewskiego, przestawił nawet pierwotnie planowaną kolejność tomów i wydał najpierw opowieści ludowe w części VI, a dopiero w VII zamieścił opis tzw. „świata nadzmysłowego” ludu wielkopolskiego. Do innych osób zasłużonych dla Kolbergowskiej monografii Wielkopolski należy wspomniany wcześniej Emil Kierski, a także goszczący Kolberga w swoich dworach wymieniani już przy opisie podróży etnografa po Wielkopolsce ziemianie, tj. przede wszystkim Władysław i Wanda Niegolewscy z Morownicy, Stanisław Czarnecki z Pakosławia, Karol Libelt Brulion listu do B. Moraczewskiej z 12 II 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 320–321. 2 Zob. listy z początku 1880 r.: B. Moraczewskiej do O. Kolberga z 7 I oraz dwa bruliony O. Kolberga – do B. Moraczewskiej z 12 II oraz do T. Klepaczewskiego z 28 II, tamże, odpowiednio: s. 299, 320 i 325–327. 3 Zob. brulion listu do T. Klepczewskiego z 12 VI 1881 r., tamże, s. 515. Rękopis rozprawy Klepaczewskiego, z roboczymi notatkami na marginesach sporządzanymi ręką Kolberga, zachował się jego archiwum (Arch. PTL, teka 37, sygn. 1327). i w znacznym stopniu został przez niego wykorzystany w cz. VII W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 15) 1 411 �z Czeszewa, Seweryn Mielżyński z Miłosławia, Włodzimierz Wolniewicz z Dębicza, Aniela Radońska z Siekierek, Józef Łukaszewicz z Targoszyc. Dzięki nim mógł etnograf prowadzić własne badania terenowe i pozyskiwać bezpośredni materiał z autopsji. Emil Kierski współpracował z Kolbergiem jeszcze na etapie druku pierwszego tomu monografii u poznańskiego wydawcy Merzbacha, które to przedsięwzięcie edytorskie nie doszło ostatecznie do skutku. Jako znawca historii regionu Kierski na życzenie Kolberga przeprowadzał na przełomie lat 1872 i 1873 korektę merytoryczną ówczesnej wersji części pierwszej W. Ks. Poznańskiego. Spisał też swoje uwagi dotyczące tego tomu, które Kolberg wykorzystał w dalszej pracy nad nim i na które odpowiedział Kierskiemu 1. Z tym wcześniejszym etapem pracy nad Poznańskiem wiąże się też omawiane wyżej współdziałanie Hoffa, autora rysunków ubiorów i „typów ludowych” z Poznańskiego. Ogłoszona z jego inicjatywy, także w imieniu Kolberga – mimo wątpliwości badacza – przedpłata na prenumeratę przyszłej monografii zaowocowała sprzedażą w Wielkopolsce części wydrukowanych przez Hoffa „biletów prenumeracyjnych” i pewnym zebranym na ten cel funduszem od pozyskanych subskrybentów. Hoff w roku 1870 zmuszony był opuścić Wielkopolskę; pieniądze znajdujące się w jego rękach nigdy nie dotarły do Kolberga2. W późniejszych latach, gdy Hoff upominał się u autora Ludu o swoje rysunki, ten nie bez goryczy zmuszony był przypomnieć nigdy nieuiszczony, choć darowany dług, który w swoim mniemaniu Hoff uznał za spłacony poprzez inicjatywę warszawskiego koncertu 3. Sprawa ta stanowiła zresztą jedną z przyczyn, dla których Poznańskie z braku środków finansowych było niezwykle ubogie w ilustracje, nad czym Kolberg ubolewał: Czujemy mocno, ile by dzieło etnograficznym poświęcone badaniom zyskało na przedstawieniu w dokładnych rysunkach typów miejscowych, tak samychże postaci ludzkich, jak i wszelkich ludzkiego przemysłu wytworów i wyrobów, jak np. mieszkań, narzędzi, sprzętów, naczyń itp. Trudność otrzymania podobnych wizerunków, których nabycie zawisło od chętnego współdziałania ludzi ołówka, pędzla i rylca, obok pomocy, jaką daje fotografia, jak niemniej zbyt wysokie Zob. wyżej, s. 320. O współpracy Kolberga z Hoffem zob. wyżej, s. 225–227. 3 List B. Hoffa z 19 I oraz brulion odpowiedzi Kolberga z 21 I 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65),, listy 916 i 917. 1 2 412 �nakładu ilustracyj tego rodzaju koszta nie dozwalają nam dzieła naszego uzupełnić nimi w sposób, jaki by wszechstronne rzeczy opisywanych przedstawienie wymagało1. Specyficznym zespołem źródeł wykorzystanych w tej monografii są wspominane już ankiety Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, przygotowane i rozesłane do „obywateli świeckich i duchownych” Wielkopolski w roku 1858 i kilku następnych latach. Ankiety te pt. Szemat do spisywania materiałów mających służyć do opisu statystycznego W. Ks. Poznańskiego obejmowały 22 pytania zebrane w trzech działach: topograficznym, etnograficznym i historiograficznym. Choć oddźwięk społeczny nie był wielki, a odpowiedzi często zbyt ogólnikowe, Kolberg, który zapoznał się z tymi materiałami w Poznaniu w Towarzystwie i częściowo je wypożyczył, zaczerpnął z nich niektóre wiadomości i opisy etnograficzne, zwłaszcza dotyczące ubiorów. Pisał: […] szemata wspomnione, które Towarzystwo łaskawie przejrzeć nam dozwoliło, nie pomału przyczyniły się, obok wiadomości zaczerpniętych już dawniej z pism czasowych […], do wzbogacenia i uzupełnienia własnych naszych spostrzeżeń i notat w ciągu kilkakrotnych po Wielkopolsce podróży zdobytych, a kreślonych i porządkowanych podług stale przez nas przyjętego planu i do wydania na widok publiczny przeznaczonych2. Choć Kolberg był zadowolony, że region tak bogaty i zróżnicowany kulturowo zdołał scharakteryzować w siedmiu tomach i zadośćuczynić wymogom objętościowym i finansowym sponsorującej dzieło Akademii, zdawał sobie sprawę, że Wielkopolska, dzielnica będąca kolebką Polski, zasługiwałaby na znacznie pełniejszą dokumentację. Wysyłając Stanisławowi Czarneckiemu do Pakosławia ostatni tom monografii, tak komentował ten fakt: O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. III–IV. Siedmiotomowa monografia zawiera jedynie trzy ilustracje „podług rysunków Hoffa”: dwie w cz. I, jedną w cz. III. Wcześniej ryciny przeznaczone do Poznańskiego drukowane były w artykule Kolberga pt. Lud z okolic Poznania. (Wyjątek z drukującego się obecnie w Poznaniu dzieła O. Kolberga pt. Lud, jego zwyczaje itd.), w „Kłosach” 1872, T. XIV (w nr. 358 s. 323–324 i nr 359 s. 335–336), gdzie zamieszczono cztery ryciny. Czwarta – niepublikowana w monografii – znajdzie się w suplemencie do W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 74 – w przygotowaniu do druku). 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. II–III. Zob. też wyżej, s. 219–220. 1 413 �Druk jego pozostawia mi tę satysfakcje, żem opis tej prowincji pod względem etnograficznym nareszcie do szczęśliwego doprowadził końca, co nie każdego autora, pracującego nad dziełem większego rozmiaru i przy ograniczonych środkach bywa udziałem. Nie do mnie należy sąd, czym się wywiązał, jak należy, z zadania i czym odpowiedział w zupełności oczekiwaniom czytelników, kreśląc właściwości wielkopolskiego ludu ze strony przez innych nie tykanej prawie. Czuję bowiem sam, że dzieło mogłoby być pełniejsze, dokładniejsze, pomnożone wielu jeszcze ciekaw[sz]ymi dla uczonych szczegółami niż te, które podaję, gdyby wiek i stargane już siły moje dozwoliły mi nowe po Księstwie odbywać podróże i nowe zbierać plony1. Przymusowa minimalizacja zakresu badań terenowych i prac pod presją obiektywnych warunków i osobistych ograniczeń stawała się wyraźnie coraz bardziej doskwierająca. Korespondencja z poznańskimi współpracownikami i przyjaciółmi, szczególnie z Moraczewską i Szulcem, a także po części z mieszkańcami Pomorza i Mazur, odsłania – chyba najwyraziściej w jego epistolografii – patriotyczną postawę Kolberga i jego ugruntowane poczucie narodowej tożsamości. Warto więc uczynić tu istotne dopełnienie, ilustrując to stanowisko badacza jego wybranymi wypowiedziami. Określając się jednoznacznie jako Polak i protestant, autor Ludu nie waha się wyrażać swojego sprzeciwu i smutku wobec postępującej germanizacji, wobec restrykcji i prześladowań zaborczych władz pruskich w stosunku do wszelkich przejawów polskości w życiu publicznym, kulturalnym, w szkolnictwie, urzędach, kościele katolickim, kręgach ziemiaństwa i inteligencji. Odpowiadając na doniesienia o kolejnych akcjach Kulturkampfu w zaborze pruskim, zorientowany w bieżącej pruskiej polityce wobec Polaków, m.in. w stosunku do duchownych katolickich, wyraża swoją solidarność i ubolewanie: „Jakkolwiek protestant, wielce ubolewam jako Polak nad wszystkim, co się tam u Was dzieje, nad całą tą samowolą biurokracji niem[ieckiej] […]”. Dowiadując się, że kłopoty ma teatr poznański, pisze: „A jednak szkoda, bo ta instytucja, byle tylko mieć warunki egzystencji, mogłaby istotnie przynieść korzyści podtrzymywania podkopywanej systematycznie narodowości”. W liście do S. Czarneckiego stwierdza: „Wiem, z jakimi przeszkodami szanowni Państwo wraz z całym Księstwem walczyć musicie, by zachować narodowość naszą i na 1 Brulion listu do S. Czarneckiego z 22 III 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 626. 414 �korzystniejszym niż dotąd utrzymać się stanowisku ekonomicznym wobec nieprzyjaciela”1. Niejednokrotnie zabiera głos w sprawie kłopotów ziemian wielkopolskich z utrzymaniem ziemi i majątków: Wszystko, co Pani piszesz o pp. Niegolewskich i całym obywatelstwie, zasmuca mnie mocno, jak niemniej i to, co dokazują z nami Prusacy. Cóż bo na to dziś kto poradzi? Może Pan Bóg w jakikolwiek sposób złe odwróci, a tymczasem pracować nam trzeba w ciszy i wyrabiać siłę. Jest przekonany, że słuszną drogą w tej tragicznej dla Polaków sytuacji jest „[…] prosty gościniec cywilizacyjny, na którym jedynie można było równą bronią i z korzyścią walczyć z Niemcami i ich kulturą […]”. Wyraża nadzieję, że słabnąca podaż polskich książek w Poznańskiem, m.in. Ludu, ożywi się jednak na rzecz ich kupowania „z patriotyzmu”, tak jak w Galicji, Królestwie i na Litwie, gdzie przedstawia się to lepiej, „by literatura nasza nie stanęła à sec”. Uznaje za groźne dla bytu narodowego „pozbywanie się ojcowizny na korzyść obcych” i „nieustanną emigrację naszych włościan do Ameryki”, którą komentuje: ‘”Ubytek tej ludności jest tą prawdziwą dla całej prowincji klęską, której atoli zapobiec skutecznie nikt widać dziś już nie jest w możności”2. Gdy Moraczewska pisze: „Ze spraw publicznych nic nie donoszę, czytasz Pan w dziennikach o ucisku naszym aż do znudzenia. Najgorsze ze strony naszej, że ziemię w ręce niemieckie oddajemy i to tysiącami morgów naraz” – z goryczą odpowiada: Ze spraw publicznych widzę, że nasi posłowie dzielnie się potykają z Niemcami i biją ich w Sejmie na każdym kroku. Ale co to pomoże? […] Walka to baranka z wilkiem. Jedyną realną dla nas zdobyczą byłoby coraz większe skarbienie sobie wyborców między chłopami i trzymanie się oburącz ziemi, a nie wyzuwanie się z niej co chwila dla Niemców i Żydów. Ale i na to ostatnie, jak widzę niestety z listów Pani, skutecznego już nie ma lekarstwa. 1 Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 521, 560, cytaty z brulionów listów (odpowiednio): do M. Szulca z 26 II 1875 r. i do B. Moraczewskiej z 30 I 1876 r. oraz Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 262, brulion do S. Czarneckiego z 16 X 1879 r. Zob. też wyżej fragmenty listów do L. Czarlińskiego, s. 340. 2 Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 41, 321, 426, i 494, cytaty z brulionów listów (odpowiednio): do B. Moraczewskiej z 25 VI 1877 r., z 12 II i z XII 1880 r. oraz do S. Czarneckiego z 15 V 1881 r. 415 �W tym samym liście z 1882 roku dodaje: Niemcy chcą mnie koniecznie zrobić Niemcem. Dowiodłem im jednakże, że skoro rodzina moja pochodzi z Pomeranii (dawnego lechickiego Pomorza), więc też i nazwisko jej łączność ma z nazwą słowiańską pomorskiego Kołobrzega. Ja zaś urodziłem się w Sandom[ierskiem]. Na co Moraczewska odpowiada: Bardzoś Pan jasno dowiódł Niemcom, żeś Polakiem; gdyby pojedynczy ludzie w narodach odwoływali się do protoplastów, to by wcale narodowości nie było. A w dodatku słuszne twierdzenie Pana, że Jego rodzina pochodzi z krainy słowiańskiej, niewątpliwie z Pomorza. Czy bez tej tradycji duchowej wytrwałbyś Pan przy swej znakomitej a tak mozolnej pracy w tyle utrudzonych warunkach? Także w 1882 roku w liście do Szulca czytamy: Piszesz i Pan także o swojej domowej niedoli, jak w ogóle o smutnym położeniu całego Waszego Poznańskiego, nie rokując mu bynajmniej w przyszłości (jeśli Polska powstanie lub utworzoną będzie) bytu narodowego – tak dalece warunki, jakie by byt ten zapewnić mogły, są tam podkopane. […] Jest to skutkiem owego fatalnego dla nas, a nieuniknionego niemieckiego Drang nach Osten, któremu się à la longue oprzeć trudno przy tak mało sprzyjających [warunkach]. Wszakże już i zachodnie powiaty Królestwa są tam zagrożone. Łódź mająca 100 000 mieszkańców jest już jakoby miastem czysto niemieckim, a Moskale mimo szalonej zawiści do Niemców, nie tylko niemczeniu temu nie stawiają tamy, ale owszem, dopomagają mu bezrozumnym swym uciskiem polonizmu1. Gdy w innym miejscu Szulc skarży się: U nas germanizowanie i wywłaszczanie szlachty idzie na potęgę. Oczy się dobrowolnie zamykają, nie chcąc patrzeć na to, co się dzieje. W Królestwie nielepiej. […] Jedna Galicja oddycha swobodnie. Oby tylko umiała rozsądnie korzystać ze swych swobód i wolności, szerząc dobrobyt i oświatę. 1 Tamże, s. 543, 627, 642, 704–705, cytaty z listów (odpowiednio): B. Moraczewskiej z 1 IX 1881 r., brulionu Kolberga do B. Moraczewskiej z 22 III i tejże do Kolberga z 6 IV 1882 r. oraz z brulionu do M. Szulca z października 1882 r. 416 �Kolberg w odpowiedzi podziela jego ubolewanie nad losem „naszego nieszczęśliwego, skrępowanego narodu” i przyznaje, „[…] że nam tu w Krakowie stosunkowo wolniejszym nieco dano oddychać powietrzem”, lecz trzeźwo komentuje politykę Austriaków, stwierdzając, że „[…] nasi protektorzy, równie niemal jak i Was tam w Wielkopolsce Prusacy, materialnym obezwładniają uciskiem”1. Wybiegając naprzód, można jeszcze przytoczyć opinię z 1886 roku, kiedy to wobec zapowiedzi w sejmie pruskim kolejnych działań germanizacyjnych Kolberg napisze do Moraczewskiej: „Aż zgroza bierze czytać wszystkie te polakożercze elukubracje”. Mimo to dodaje: Mam jednak nadzieję, że sprężystość i siła odporna naszego ludu dosyć jeszcze będzie wielką, aby tę zagrażającą mu z góry zmorę–dusicielkę, jeśli nie od razu, to choć powolnym, ale ciągłym działaniem i nękaniem przeciwnika skutecznie zrzucić ze swoich piersi. I kończy zdaniem J.J. Rousseau na temat Polski „za czasów pierwszego rozbioru”: „Pożarli Was sąsiedzi, starajcież się, by Was nie mogli strawić” 2. Ten z konieczności krótki przegląd wypowiedzi Kolberga na temat sytuacji ówczesnej Polski można zamknąć zdaniem z jego listu do Seweryny Duchińskiej, w której emigranckim domu w Paryżu bywał w 1878 roku, w czasie swojego pobytu na Wystawie Powszechnej, i gdzie zapewne niejednokrotnie brał udział w toczących się tam rozmowach na temat sytuacji kraju. Przesyłając jej kolejne dwa tomy (Lubelskie cz. I i Pokucie cz. II), „w których nie ma nic pochodzącego z prowincji, gdzie stała Pani kolebka”, napisał: 1 List M. Szulca z 30 I 1883 r. oraz brulion odpowiedzi Kolberga do M. Szulca z 20 II 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), cytaty (odpowiednio): s. 20–21 oraz s. 28. 2 Brulion listu do B. Moraczewskiej z 23 II 1886 r., tamże, s. 319. Przywołane zdanie J.J. Rousseau pochodzi z pracy Considérations sur le gouvernement de Pologne et sur sa réformation projetée (wyd. 1782, pierwszy polski przekład M.F. Karpia w 1789 r.), zob. Uwagi o rządzie polskim i jego projektowanej naprawie, w: J.J. Rousseau Umowa społeczna. Uwagi o rządzie polskim…, tłum. M. Starzewski, Warszawa 1966, s. 193. Cytat ten w wersji: „Nie możecie przeszkodzić, aby sąsiedzi was nie połknęli, sprawcież przynajmniej, aby was strawić nie mogli” przytacza W. Kalinka w artykule Jan Jakub Rousseau i jego wpływ w Polsce, zamieszczonym w „Przeglądzie Polskim”, R. 20, T. 79: 1886, z. 235, s. 1–16. Może za tym artykułem przypomina go Kolberg. 417 �Że jednak wspólna nam myśl całej niepodzielnej Polski każdy jej zakątek równą każe nam ogarniać miłością, więc nie wątpię, że gdy zajrzysz Pani do tych zbiorów, to i Ruś zainteresuje Panią w tej samej co Korona mierze […]1. Bez poczucia takiego związku z polskością rzeczywiście trudno byłoby sobie wyobrazić determinację i wytrwałość w realizacji wydawniczego celu Kolberga. Po wydaniu Poznańskiego i części I Pokucia rozsyłanych w marcu, latem i jesienią 1882 roku Kolberg, podobnie jak w roku poprzednim, nie wyjeżdżał na badania terenowe. Wcześniejsze plany wyjazdu na kilka tygodni w okolice Lwowa nie zostały zrealizowane z powodu niepogody, względów zdrowotnych i natłoku prac wymagających „bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia” nad pozyskanymi materiałami. Odpowiadając na zaproszenie Glogera do jego rodzinnego Jeżewa, tłumaczył: „[…] nie wahałbym się ani chwili pospieszyć do Was, gdyby nie to wątłe zdrowie i wiek, który mi każe dobrze obliczać się z każdym uczynić się mającym krokiem”. Nie skorzystał też z kilku innych zaproszeń. A jesienią pisał żartobliwie do Szulca: „[…] wycieczki tego roku wcale w świat nie robiłem, bo wtedy, gdy ją rozpocząć miałem, lunęły deszcze, a gdy wreszcie zawitało słońce, już mnie chęć do podróży ominęła”2. Na początku czerwca 1882 roku dotarła do Modlnicy wiadomość od Karoliny o przebytym przez Antoniego nagłym, groźnym załamaniu się zdrowia. Był to prawdopodobnie rozległy udar i częściowe porażenie. Według bratowej przyczyną były kłopoty zawodowe: utrata posady nauczyciela w gimnazjum męskim i wymuszona dymisja w gimnazjum żeńskim. Z właściwą sobie wylewnością Karolina opisywała Oskarowi walkę o życie męża i zażegnanie bezpośredniego niebezpieczeństwa oraz beznadziejną sytuację materialną rodziny, która zawsze trudna, pogorszyła się skrajnie w związku z tą chorobą i związanymi z nią wydatkami oraz z utratą części jej lekcji podczas opieki nad chorym. Kolberg zmartwiony i bezradny, sam w kłopotach, próbował taktownie tłumaczyć swoją niemożność pomocy, ale wobec uporczywych próśb Karoliny, jej rozpaczliwych utyskiwań i skarg na brak wsparcia ze strony warszawskiej rodziny, zwrócił się z prośbą o pomoc w tej sprawie do swojej bratanicy, Jadwigi Wernerowej, a sam przekazał Brulion listu do S. Duchińskiej z 27 X 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 80. Bruliony listów do Z. Glogera z 10 IX 1882 r. i do M. Szulca z X 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 694 i 705. 1 2 418 �Karolinie za pośrednictwem Gebethnera sumę 60 rubli i próbował serdecznie wesprzeć, pocieszyć i uspokoić bratową. Stan chorego pogorszył się jednak jesienią i 19 grudnia Antoni zmarł1. Oskar stracił kolejnego brata i pozostał sam, bez rodzeństwa. A strapiona i rozgoryczona Karolina, świadoma dobroci i wyrozumiałej troski Oskara, wkrótce po pogrzebie napisała do niego: „[…] rodziną Ty już tylko jesteś, bo inni Kolbergowie – to są inni ludzie”2. Zachowane świadectwa rodzinne wskazują na to, że zmarły był postacią trudną. Utalentowany malarz, autor cenionych prac, pozostający w wiecznych kłopotach materialnych i długach, niedotrzymujący terminów i zobowiązań, niestabilny w pracy i zamiarach artystycznych – taki portret wyłania się w zarysach z rodzinnej korespondencji, zresztą enigmatycznej i aluzyjnej w tej kwestii. We wspomnieniu poświęconym Antoniemu Kolbergowi jego autor, zaprzyjaźniony z rodziną Wojciech Gerson, nie szczędzi słów uznania sztuce zmarłego. Przedstawiając jego biografię i twórczość malarską, złożoną z obrazów religijnych, portretów i scen rodzajowych, pisze m.in.: Szczególną właściwością uzdolnień Kolberga jako malarza była wielka wytrawność. Produkował mało, ale ze starannością posuniętą do przesady w wymaganiu zgodzenia z sobą różnorodnych zalet. Syn inżyniera i matematyka, z matematyczną zwrotnością i ścisłością rozwiązywał dylemata tworzenia plastycznego, skąd płynęło niezadowolenie, zniechęcenie do pracy spowodowane brakiem decyzji. Nie był w stanie częstokroć dokończyć zaczętej pracy, zmieniając co raz pogląd na stopień i rodzaj obrobienia. A działo się to z wielką dla sztuki polskiej i dla samego artysty szkodą, zwłaszcza że od pierwszej już młodości okazywał talent bardzo wybitny3. 1 Zob. listy Karoliny i Oskara z czerwca i lipca 1882 r. (tamże, listy 968, 972, 974, 982 i 985). Dalsze wiadomości o sytuacji rodzinnej przekazywał Kolbergowi zaprzyjaźniony z nim Władysław Podlewski, mieszkający w Warszawie krewny Konopków (tamże, listy 999, 1007, 1008), zob. też odpowiedź Kolberga z 27 XII 1882 r. (list 1011). 2 List Karoliny z 27 XII 1882 r., tamże, s. 722. 3 W. Gerson Antoni Kolberg. Artysta malarz, w: Sprawozdanie Komitetu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Królestwie Polskim za rok 1882, s. 60. W końcu 1882 roku Towarzystwo to zakupiło obraz Kolberga Głowa starca (zob. listy J. Wernerowej z 15 XII 1882 r., Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 714 oraz W. Podlewskiego z 5 I 1883 r., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 3). Obecnie własność Muzeum Narodowego w Warszawie (tam tytuł: Starzec), reprodukcja w katalogu K. Markiewicz Antoni Kolberg…, s. 37. 419 �Na spuściznę malarską po Antonim składało się kilkanaście obrazów olejnych, w większości niewykończonych lub wymagających restauracji, oraz około 40 kartonów z projektami fresków, które artysta wykonał kiedyś wspólnie z Karolem Marconim dla sali posiedzeń Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego oraz dla sali głównej Hotelu Europejskiego w Warszawie. Karolina miała zamiar urządzić wystawę prac męża, by je następnie sprzedać, ale przeszkodą była konieczność kosztownej renowacji obrazów. Oskar postanowił pomóc Karolinie i jej dzieciom i w kwietniu 1883 roku poprosił Ludwika Jenikego, redaktora „Tygodnika Ilustrowanego”, w imię „przyjaźni dawnej”, o „zwrócenie na ten przedmiot uwagi” i opublikowanie na łamach pisma informacji o spuściźnie malarskiej Antoniego, a także o potrzebie ich bezinteresownej restauracji, by sprzedaż mogła przynieść dochód na rzecz wdowy i dzieci. Notatka taka ukazała się w „Tygodniku”; mowa w niej o dorobku malarza, projekcie wystawy jego prac i przeznaczenia dochodu z niej na korzyść jego bliskich. Zawiera także apel o społeczne poparcie tego pomysłu oraz o podjęcie się wykończenia i odnowienia obrazów, skierowany do artystów i przyjaciół zmarłego1. Jednak z inicjatywy tej nic nie wyszło; chętnych do renowacji obrazów nie było, do planowanej ekspozycji nie doszło. Także w roku 1882 ukazała się w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” kolejna praca Kolberga pt. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, oparta o materiały zebrane jeszcze w latach pięćdziesiątych.2 Ten obszerny artykuł pomyślany był jako uzupełnienie rozprawy A. Petrowa Lud Ziemi Dobrzyńskiej z 1878 roku3; w informacji wstępnej Kolberg podkreśla znaczenie swoich materiałów jako wcześniejszych od publikowanych przez Petrowa, choć „pomnożonych jeszcze następnie Brulion listu do L. Jenikego z 13 IV 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 47. Notatkę tę zamieszczono w Kronice tygodniowej „Tygodnika Ilustrowanego” 1883, w nr. 17 (z 28 IV). 2 Opublikowano ją w tomie VI z 1882 roku, na s. 86–158 oraz w postaci osobnej odbitki w tym samym roku. We wstępie Kolberg podaje tam rok 1854 jako datę pozyskania zawartych w pracy materiałów; jednak znane dokumenty wymieniają jego pobyt na Ziemi Dobrzyńskiej w 1856, a nie 1854 roku. Materiał ten, dopełniony o zapisy z Ziemi Dobrzyńskiej z innych manuskryptów, znalazł się ponownie w ramach Dzieł wszystkich, w cz. VI Mazowsza (DWOK T. 41), s. 1–150 (tam błędnie: „Wesele II” na s. 3; jest to cd. „Wesela I”). 3 Rozprawa A. Petrowa pt. Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego charakter, mowa, zwyczaje, obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki zamieszczona została także w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. II: 1878, s. 3–182. 1 420 �wiadomościami z gazet lub opowiadań ustnych”. Praca zawiera krótki opis kraju, ludu, ubioru, mowy, wesela z Działynia z 22 pieśniami (i z datą: 1854 [!]) oraz najobszerniejszy dział, obejmujący 87 pieśni powszechnych i ponad 50 „śpiewek i tańców”. Zaletą publikacji są zapisy nutowe części melodii wokalnych i instrumentalnych, co było praktyką wyjątkową dla tego rocznika, na ogół niedrukującego materiału muzycznego. XXII [Spotkanie z J. Blizińskim i zaproszenie Kolberga do Bóbrki (maj 1883). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lato 1883). – Uczestnictwo w obchodach 200-lecia zwycięstwa Sobieskiego pod Wiedniem (wrzesień 1883). – Wydanie cz. II Pokucia i cz. I Lubelskiego (1883). – Przyznanie Kolbergowi funduszu z Kasy im. J. Mianowskiego (1883) na dalsze wydawnictwo, tj. Mazowsze cz. I–V. – Recenzja C. Neymanna cz. I–II Pokucia (1884). – Wydanie cz. II Lubelskiego i wstępne prace nad cz. I Mazowsza (1884). – Udział Kolberga w Zjeździe Historyczno-Literackim im. J. Kochanowskiego i jego Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego (maj 1884). – Spotkanie w Krakowie z Karoliną i jej dziećmi (lipiec 1884). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lipiec–październik 1884). – Opuszczenie Modlnicy i przeprowadzka do Krakowa (październik 1884) – zmiana warunków życia i pracy. – Druk cz. I Mazowsza oraz publikacja opracowania pt. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1884). – Wydanie cz. I Kieleckiego (1885). – Kolejna podróż „w okolice Przemyśla i Sanoka” (lipiec–listopad 1885). Bogate materiały z podróży z lat 1883–1885. – Druk cz. II Mazowsza oraz pracy Zagadki z Lubelskiego… w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1885).] Wiosną 1883 roku doszło do nieoczekiwanego spotkania Kolberga z Józefem Blizińskim. Ich żywy i przyjacielski kontakt osobisty i korespondencyjny, zwłaszcza w okresie badań i prac Kolberga nad Kujawami, urwał się w 1869 roku na kilkanaście lat z bliżej nieznanych przyczyn. Być może zdecydowała po prostu przeprowadzka Kolberga do Krakowa, a Blizińskiego w 1873 roku z Kujaw do Warszawy i rozminięcie się życiowych dróg. W Krakowie spotkali się znów w maju na publicznym posiedzeniu Akademii, otwierającym jej roczną działalność. Bliziński wraz 421 �z żoną Pelagią mieszkali od 1876 roku w ówczesnym powiecie leskim, nad Sanem, w Bóbrce Górnej, czyli Nowej, tzw. Damazówce, gdzie nabyli założony tam wcześniej folwark i dworek. Bliziński był już wówczas uznanym komediopisarzem, Kolberg autorem cenionych tomów Ludu. W czerwcu Kolberg pisał: Szczęśliwe nasze spotkanie się na ostatnim tegorocznym otwarciu Akademii1 rozbudziło dawne wspomnienia i umocniło we mnie wiadomy Wam zamiar, nie od dziś zresztą już powzięty, odwiedzenia Was kiedykolwiek w Waszej na wpół górskiej rezydencji i pogadania o tym i o owym, a materii do pogadanki po upływie lat 20 naszej rozłąki zapewne by nam wcale nie zabrakło. Nie odkładając tedy zamiaru tak pięknego ad calendas graecas, bo nie wiemy, co nas czeka jutro, sądzę, że najlepiej by może było jeszcze w tym roku zjechać do Waszego gościnnego domu, w którym, jak to już słyszałem z ust Waszych, chętnie i życzliwie będę przyjętym, bylebym tylko zgłosił się wśród lata2. Plan został zrealizowany i pod koniec lipca Kolberg wyjechał do Bóbrki, by letni sezon 1883 roku oraz dwa kolejne w następnych latach 1884 i 1885 spędzić z doskonałym dla swojego dzieła rezultatem w Sanockiem i Przemyskiem, dopełniając wcześniejsze badania podejmowane tam w latach sześćdziesiątych. Wszystkie trzy podróże na te ziemie, ostatnie w swoim życiu, odbył własnym kosztem. Dlatego też szczególne znaczenie dla efektywności jego prac miały bliskie więzi, a także relacje rodzinne i sąsiedzkie między mieszkańcami zaprzyjaźnionych dworów, którzy badacza gościli i ułatwiali mu penetrację obu sąsiadujących ze sobą regionów. Wyprawa z roku 1883 jest stosunkowo dobrze udokumentowana w korespondencji. Wyjazd nastąpił prawdopodobnie 24 lipca pociągiem z Krakowa do Przemyśla, skąd dalej podróżował Kolberg koleją do Ustrzyk, gdzie oczekiwał gościa Bliziński. W Bóbrce spędził badacz około miesiąca w przyjacielskiej i serdecznej atmosferze i w dogodnych dla swych prac warunkach. Stamtąd po 20 sierpnia wybrał się do Leszczowatego, do Edmunda i Katarzyny Kraińskich, u których gościł już w latach 1861 i 1863. 1 Uroczyste publiczne posiedzenie Akademii Umiejętności odbyło się w Krakowie 5 maja 1883 r. Zob. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1882 [!]”, Kraków 1883, s. 85–108 oraz artykuł w „Czasie” 1883, w nr. 102 (z 6 V), na s. 3 pt. Posiedzenie publiczne Akademii Umiejętności. W tym samym numerze „Czasu”, na s. 2 ukazało się doniesienie o pobycie w Krakowie Blizińskiego, „autora Pana Damazego i Rozbitków”. 2 List do J. Blizińskiego z 15 VI 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 48. 422 �Edmund Kraiński – jak wspomniano – żywo interesował się etnografią, prowadził własne obserwacje i studia ludoznawcze Był więc także świetnym partnerem dla Kolberga. Po dziesięciu dniach pobytu w Leszczowatem, 30 sierpnia, Kolberg przyjechał do odwiedzanej również 20 lat wcześniej Iskani, gdzie gościli go związani też rodzinnie z Konopkami i już wymieniani Gabriel i Julia Załęscy. 31 sierpnia pisał do Juliana Konopki: „Od wczorajszego dnia jestem w Iskani, dokąd przybyłem z Leszczowatego, gdzie jak najprzyjemniej dni 10 spędziłem. Pp. Edmundowie Kr[aińscy] najserdeczniejsze ukłony zasyłają całemu domowi w Modlnicy i p. Romanowi. Toż samo i p. Załęski”1. Do Krakowa wrócił Kolberg na początku września, skąd po paru dniach dotarł do Modlnicy2. Plon z tej wyprawy był bogaty we własne zapisy terenowe melodii i tekstów folkloru, opisy obrzędów i zwyczajów, wiadomości etnograficzne, zwłaszcza pozyskane w Bóbrce, co z wdzięcznością wyrażał w liście do Blizińskiego: Pobyt wszakże u Was, przyznać to muszę, najobfitszego i najcenniejszego dostarczył mi materiału etnograficznego, do zebrania którego przyczyniła się i niezmordowana Wasza małżonka, a jej łaskawe zabiegi i pomoc, jak i gościnne nader przyjęcie (mimo częstej migreny), obok wspomnień dawniejszych czasów z Warszawy i z Kujaw, obok względów szanownej Waszej matki, kazały mi uważać dom Wasz jakoby mój własny, rodzinny i dlatego drogą mi zawsze zostanie jego pamięć. A i zdrowie moje znacznie się wśród Was polepszyło3. Dalsze cenne materiały z tego regionu gromadził Kolberg w czasie następnych dwu sezonów badawczych, kiedy przebywał także w tych miejscowościach w latach 1884 i 1885. Materiały te nie zostały wydane za życia badacza. Wykorzystał je po części Kopernicki w drukowanym w 1890 r., już po śmierci Kolberga, niewielkim objętościowo Przemyskiem. Dopiero w ramach Dzieł wszystkich opublikowano je w trzytomowym Sanockiem-Krośnieńskiem oraz w obszernym suplemencie do XIX-wiecznego Przemyskiego4. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 61. Informacje o planach, przebiegu i szczegółach tej podróży zob. tamże, listy z okresu od 26 czerwca do 7 września 1883 r., nr 1045–1048 i 1051–1054. 3 List do J. Blizińskiego z 7 IX 1883 r., tamże, s. 63. 4 Tj. w tomach 49–51 DWOK (Sanockie-Krośnieńskie cz. I–III) oraz 83/I i 83/II DWOK (Przemyskie. Suplement do tomu 35). Zob. tamże omówienie tych materiałów we wstępnych opracowaniach T. Skuliny (w tomie 49 DWOK) oraz E. Millerowej (w tomie 83/I DWOK). 1 2 423 �Z podróży na południowy wschód Kolberg wracał już na początku września, „by – jak pisał do Karoliny – być obecnym na następnych uroczystościach jubileuszowych Sobieskiego […].” 1 Obchody dwusetnej rocznicy zwycięstwa Sobieskiego pod Wiedniem, połączone z jubileuszem 25-lecia pracy artystycznej Jana Matejki oraz ze Zjazdem Artystów i Literatów ze wszystkich trzech zaborów, zorganizowane zostały w Krakowie z wielkim rozmachem w dniach od 11 do 16 września. Na program składały się m.in.: tzw. „uroczystość ludowa” w dniu 11 września, tj. zjazd delegacji wiejskich i pielgrzymek ludowych ze wszystkich trzech zaborów, ich pochód na Wawel i dalej na Błonia oraz przyjęcie w ogrodach ks. Karmelitów, uroczysta procesja ulicami miasta z udziałem wszystkich stanów, władz miejskich, stowarzyszeń i instytucji w dniu 12 września, obchód jubileuszu Matejki i odsłonięcie pomnika Jana III w Ogrodzie Strzeleckim – 13 września oraz Zjazd Artystów i Literatów w dniach 13–16 września, zakończony wycieczką galarami przez Bielany do Tyńca i z powrotem Wisłą2. Kolberg brał udział w uroczystościach w dwu pierwszych dniach. W liście do Blizińskiego z 28 września opisuje swoje wrażenia, rozpoczynając od zaprawionego dystansem komentarza: Otóż i przeminęły wszystkie uroczystości. Było jak zwykle i jak to wiecie z gazet, wiele szumu i tłumu, huku i puku, i na tym koniec. Ja figurowałem 13 września [pomyłka, chodzi o 12-go] na procesji – relacjonuje dalej – jako akademik nadzwyczajny między aspirantami Glogerem a Ossowskim (a przyłączył się do nas i zacny Baraniecki), tuż za Majerem i Kuczyńskim, bo inni, zwyczajni akademicy porozpraszani byli po swoich Wydziałach jako profesorowie (w togach) lub urzędnicy. Najbardziej jednak zajmującym był dla mnie dzień 12-go [pomyłka, powinno być 11-go] września, gdym ujrzał chłopów z rozmaitych okolic Polski w świątecznych swych szatach i miał przyjemność z tym i owym z nich wdać się w pogawędkę. Do studiów jednak głębszych nad nimi ani było czasu ani sposobności, bo wciąż byli w ruchu. Żałuję tylko, że nie pomyślano (do kogo to należało) o zdjęciu z nich fotografij, do czego byliby się, jak to uważałem, chętnie skłonili3. Ta ostatnia uwaga – charakterystyczna dla praktycznego zmysłu badacza pasjonata – wiązała się z „uroczystością ludową”. Zmęczony tłumem List z 23 IX 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 68. Szczegółowy program uroczystości opublikował m.in. „Czas” 1883, w nr. 204, obszerne sprawozdanie z ich przebiegu podawał w nr. 206–212. Relacje zamieszczała cała polska prasa. 3 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 71–72. 1 2 424 �i codziennymi dojazdami z Konopkami do Krakowa, nie wziął już udziału w Zjeździe Artystów i Literatów, a o swoim powrocie do codzienności pisał w tym samym liście z taką refleksją: O zjeździe literatów nic Wam nie piszę, bo na nim nie byłem, trochę słaby i zmęczony już poprzednimi przejażdżkami uroczystościowymi, na które wraz z Konopkami dzień w dzień jeździłem do Krakowa. Zresztą ja już stary i pragnę spokoju; mam też od dawna swój zawód wytknięty i stałą regularną robotę, jak i umowę z księgarzami. Więc w tym punkcie nic się już podobno u mnie, a zapewne także i u nich, nie zmieni. Byłbym jednakże z miłą chęcią przejechał się z towarzystwem literackim do Tyńca, ale się za późno o wycieczce tej dowiedziałem. Wreszcie wyraził tam po raz kolejny swoje zadowolenie z pobytu w Bóbrce i wdzięczność za gościnę, opiekę i stworzone mu znakomite warunki do pracy: Jakże się ma przezacna Wasza małżonka, pani Pelagia? Czy bóle głowy ustały? Nigdy mi nie wyjdzie z pamięci Jej dobroć dla mnie i pragnienie przysłużenia się szczerego mojej mrówczej (jak mi to mówią drudzy) pracy i krzątaninie. Zdaje mi się, że jeszcze siedzę przy Waszym długim stole bibliotecznym, nastroszonym papierami i piszę, a pani mi dyktuje lub objaśnia wyrażenia Halki, opowiadającej dziwy o czarach lub nucącej po raz dziesiąty swą sanocką piosenkę. Jakże ze zdrowiem sędziwej Waszej pani matki? Co porabia Marysia (czy sobie przypomniała jeszcze jaki szczegół weselny) i wszyscy domownicy? Sanocki dom przyjaciela, jego rodzina, pomocnice w gospodarstwie i zarazem informatorki, Halka i Marysia, pozostały w żywej pamięci Kolberga, a dawna zażyłość z Blizińskim pogłębiła się i umocniła na tyle, że wizyta u niego miała się jeszcze dwukrotnie powtórzyć. Sam Bliziński okazywał zresztą nie mniejszą serdeczność, jeszcze w sierpniu wyrzucając Kolbergowi za wczesny wyjazd z Bóbrki i pisząc: U mnie w domu pustki po Waszym wyjeździe, żona i matka lamentują, cieszą się tylko nadzieją, że za rok wizyta się powtórzy. Halka uciekła, widocznie tylko dla Was przyszła do służby na dni kilka. Żona brzdąka na fortepianie te sonaty Beethovena, które Was przypominają, a ja błądzę po parku, nie wiedząc sam, który zakątek nazwać Waszym imieniem1. 1 List J. Blizińskiego z 26 VIII 1883 r., tamże, s. 60. 425 �Po powrocie do zwykłego trybu pracy Kolberg zajął się dalszym opracowaniem Pokucia i Lubelskiego. We wrześniu ukończony został druk części II Pokucia, sfinansowany z dochodu z koncertu, podobnie jak część I. Równolegle dobiegały końca prace nad wydaniem na koszt Akademii części I Lubelskiego, która ukazała się również w 1883 roku. Materiały z Sanockiego i Przemyskiego musiał więc Kolberg na razie odłożyć. A w grudniu tego roku miały się znaleźć nowe środki na wydawnictwo Kolberga, co w kolejnych latach wymagało od niego jeszcze bardziej wytężonej pracy. Pierwsze dwa wydane w 1882 i 1883 roku tomy Pokucia stanowiły część czteroczęściowej monografii tego regionu; kolejne dwa ukazały się dopiero w latach 1888 i 1889 (cz. III i IV). Była to jedyna wydana za życia Kolberga pełna monografia regionalna zawierająca materiały ukraińskie. Jak wspomniano, wszystkie jej części nosiły podtytuł Obraz etnograficzny, inny ze względów formalnych, całkowicie jednak zgodny koncepcją monografii Kolberga. Część pierwsza obejmowała zgodnie z ustalonym porządkiem tematycznym rozdziały „Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje” i „Obrzędy”, część druga – „Pieśni i dumy”, w dwu późniejszych tomach znalazły się rozdziały: „Taniec”, „Świat nadzmysłowy”, „Przysłowia” oraz opowieści ludowe i zagadki. Opublikowane w Pokuciu materiały1, zarówno etnograficzne, jak i folklorystyczne, należą do najcenniejszych w dorobku Kolberga ze względu na ich proweniencję, bowiem w większości pochodzą z własnych badań Kolberga, z jego obserwacji, wywiadów, bezpośredniej rejestracji oraz z zapisów znawców i nosicieli miejscowego języka i folkloru. Już pierwsze dwa tomy doczekały się żywego oddźwięku komentatorów i recenzentów. Ich obszerną i wnikliwą recenzję opublikował kijowski adwokat, Cesław Neymann (1852–1906), zajmujący się etnografią i folklorem i publikujący artykuły z tego zakresu w czasopismach ukraińskich i polskich2. Bardzo pozytywnie oceniając tę „interesującą pracę znakomitego polskiego etnografa-zbieracza, Oskara Kolberga” i omawiając jej zawartość, Neymann podnosił trafność i szczegółowość informacji etnograficznych, „dostrzeżonych przez doświadczonego obserwatora”, szczególnie jednak wskazywał na wartość pieśni obrzędowych z rzadko przedtem 1 Jak wspomniano wcześniej, dopełnia je dwutomowa Ruś Karpacka oraz tom suplementowy (DWOK T. 54 i 55 oraz 81). 2 Recenzję opublikowała „Kijewskaja Starina” z 1884 r., T. VIII, s. 482–487 i T. IX, s. 126–130 (tam podpis: C. Nejman). Jej tekst w tłumaczeniu polskim E. Piasny-Kudyńskiej zob. w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. 275–285, aneks VII. Cytowane dalej fragmenty recenzji tamże, s. 275, 278. 281–282. 426 �notowanymi melodiami oraz dokumentacji zwyczajów, zabaw i obrzędów przedstawianych w wariantach z różnych miejscowości. Zastrzeżenia autora wzbudziły natomiast zamieszczone w części I uwagi Kolberga o języku mieszkańców Pokucia1, jako „zbyt pobieżne i krótkie” i „nie zawsze słuszne” oraz w części II klasyfikacja pieśni „dość chwiejna, nie w pełni precyzyjna i zawiła”, wreszcie inne niż w folklorze ukraińskim rozumienie terminu „duma”, w efekcie czego dział o takim tytule u Kolberga zawiera utwory wykraczające poza znaczenie tego pojęcia przyjęte dla pieśni z tamtego obszaru. Warto podkreślić, że krytyka nie dotyczyła postaci fonetycznej zapisów gwarowych, ale interpretacji zjawisk językowych, prób ich wyjaśniania, oceny form, ich genezy, zasięgu geograficznego itp. W nawiązanej z Kolbergiem korespondencji Neymann przywołał następującą opinię wspartą autorytetem Konstantyna P. Mychalczuka, badacza dialektów ukraińskich: Pan Mychalczuk, dobry lingwista słowiański, tak się odezwał: teksty materiałów znakomicie pod względem fonetycznym zostały oddane i to zupełnie jest dostatecznym dla takiego zbioru; artykuł zaś o właściwościach językowych, oprócz kilku błędów ma tę wadę, że nie jest pełnym, gdyż zupełnie omija nawet bardzo ważne dialektowe odcienia, lecz taka praca należy do lingwistów, a nie do etnografów, ich rzeczą tylko jest wiernie odtworzyć mowę, co też p. Kolberg wykonał tak szczęśliwie jak dotąd nikt2. Taką ocenę podzielają współcześni językoznawcy, uznając wiarygodność i dokładność notacji oddającej niuanse brzmienia jako walor główny zapisów gwarowych Kolberga3. Odpowiadając na kwestie poruszone przez recenzenta, Kolberg listownie wyjaśniał swoje założenia i praktyki edytorskie, a o językowym opracowaniu pisał m.in.: Ja sam gruntownie języka ruskiego nie znam, robiłem wprawdzie wycieczki w różne okolice Rusi i spisywałem mechanicznie wszystko, com zasłyszał, staW rozdzialiku „Język”, Pokucie cz. I (DWOK T. 29), s. 31–34. List C. Neymanna z 11 III 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 128–129. Zob. też tamże, brulion odpowiedzi Kolberga z 7 IV oraz kolejny list C. Neymanna z 10 IV i brulion Kolberga z 9 VI 1884 r., odpowiednio listy 1097, 1105, 1108 i 1120. Przedruk tychże w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 265–275, aneks VI. 3 O dokumentacji dialektologicznej Kolberga z ziem ukraińskich pisali A. Demartin we wstępie do Rusi Karpackiej, w tomie 54 DWOK, na s. LIII–LXXII, W. Kuraszkiewicz we wstępie do Rusi Czerwonej, w tomie 56 DWOK, na s. LXIII–LXXXI oraz T. Skulina we wstępie do Sanockiego-Kroś­nieńskiego, w tomie 49 DWOK, na s. XLVI–LX. 1 2 427 �rając się o jak najwierniejsze oddanie dźwięków pisownią polską, lecz w studia głębsze językowe nie wdawałem się wcale dla braku czasu. Stąd usterki, które zatrzeć w przyszłości będzie usilnym mym staraniem, przy łaskawym i chętnym współdziałaniu osób tak światłych jak Szan[owny] Pan1. W dalszym ciągu tłumaczył, że jego uwagi nie były przeznaczone dla filologa i lingwisty, ale miały służyć jedynie jako objaśnienia dla czytelników. W kwestii systematyki pieśni, którą sam uznawał za dyskusyjną i problematyczną, dając temu wyraz w swoich wcześniejszych wypowiedziach, stwierdzał, że w zasadzie jest ona zgodna z układem przyjętym w tomach Ludu, zatem „dla jednostajności” porządek taki został utrzymany, „o ile takowy do Rusi dał się zastosować”. Jednak świadomy trudności klasyfikacyjnych, zwłaszcza jeśli chodzi o pieśni o treści mieszanej i o krzyżujące się kryteria przydziału (m.in. temat tekstu, wykonawca), dodawał: „Nie przeczę bynajmniej, że niejedna rzecz dałaby się w niej poprawić […]”2. Wiosną 1884 roku ukazał się też tom 17. Ludu, który wraz z wydanym w roku poprzednim tomem 16. składa się na kolejną monografię – Lubelskie, obejmującą część zachodnią i środkową dawnej guberni lubelskiej. O wydzieleniu tego regionu zdecydowało jednak nie kryterium administracyjne czy ściśle geograficzne, ale wyznaniowe i językowe. Obszar ten zamieszkiwała bowiem w większości ludność polska i katolicka, w przeciwieństwie do części wschodniej guberni lubelskiej zasiedlonej przez Rusinów – unitów zmuszanych przez władze carskie do przejścia na prawosławie. Sam Kolberg uzasadniał w ten sposób zasięg swojego Lubelskiego we wstępie do tej monografii3. Jednocześnie Kolberg podjął wstępne prace nad kolejną monografią, która miała być poświęcona Mazowszu. Jeszcze w grudniu 1883 roku otrzymał wiadomość z Warszawy o przyznaniu mu przez Kasę Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. Józefa Mianowskiego bezzwrotnej zapomogi na dalsze tomy swojego wydawnictwa4. Z wnioskiem takim wystąpił na posiedzeniu Komitetu Kasy w dniu 8 grudnia 1883 roku Piotr Brulion listu do C. Neymanna z 7 IV 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 142. Brulion listu do C. Neymanna z 9 VI 1884 r., tamże, s. 163. 3 Lubelskie cz. I (DWOK T. 16), s. 1 i 2. Por też E. Antyborzec Monografie regionalne…, s. 176–177. 4 Zob. list Komitetu Kasy im. J. Mianowskiego z 12 XII 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 99–101. Józef Mianowski (1804–1879), lekarz, profesor, społecznik, był rektorem Szkoły Głównej Warszawskiej w latach 1862–1869. 1 2 428 �Chmielowski (1848–1904), historyk literatury, krytyk, wydawca pisarzy polskich, jeden z członków Komitetu Kasy. „Kasa Pomocy im. Mianowskiego dla osób pracujących na polu naukowym” działała od roku 1881 jako fundacja popierająca naukę dzięki zapisom i datkom społeczeństwa i składkom członków. Była najważniejszą polską organizacją naukową w zaborze rosyjskim. Jej pierwszym prezesem (do roku 1886) był wybitny lekarz i przyrodnik, współtwórca Towarzystwa Tatrzańskiego, jeden z prekursorów i propagatorów turystyki w Tatrach, Tytus Chałubiński (1820–1889), sekretarzem – Konrad Dobrski (1849–1915), lekarz i społecznik, skarbnikiem – Karol Deike (1845–1906), finansista, dyrektor Banku Handlowego w Warszawie. Kolberg otrzymał zasiłek z procentów od funduszu wieczystego Jana Nepomucena Jaśkowskiego (1807–1882), pisarza i poety. Fundusz ten, uruchomiony w postaci pierwszej raty równocześnie z decyzją o przyznaniu go, przeznaczył Kolberg na edycję 5 tomów Mazowsza wydanych w latach 1885–1890 z podtytułem Obraz etnograficzny, dla odróżnienia – podobnie jak w wypadku cz. I i II Pokucia – innego niż Akademia sponsora edycji. Nowa dotacja przyspieszyła znacznie postępy prac edytorskich, ale też postawiła Kolberga wobec konieczności jeszcze większej mobilizacji sił i intensyfikacji wielotorowych prac. Już w kwietniu 1884 roku donosił Pelagii Blizińskiej: Na warsztacie moim literackim mam teraz rozłożone materiały do trzech dzieł jednocześnie się napisać mających. Jedno z nich: Lud, wspierane przez Akademię, postępuje naprzód zwykłym swoim trybem; drugie: Pokucie stanowi dalszy ciąg wydanych już dotąd dwóch tomów o tej prowincji i ma wkrótce pójść pod prasę; trzecie: Mazowsze jest również dziełem, którego tom pierwszy w tym jeszcze roku ma być wydanym, bo na to dano fundusz z Warszawy. Robi się też to wszystko naraz, więc trzeba tak rzeczy kombinować, żeby i drukarnia nie próżnowała, i w domu szła ciągle robota […]”1. Odtąd przez ostatnie lata życia Kolberg będzie wydawał dwa, a nawet trzy tomy rocznie. W maju 1884 roku Kolberg brał udział w Zjeździe Historyczno-Literackim im. Jana Kochanowskiego, który w dniach 28–30 maja zorganizowała 1 List do P. Blizińskiej z 7 IV 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 145. Część I Mazowsza (DWOK T. 24) nosi w druku datę wydania: 1885, ale z listów wynika, że tom ukazał się już w listopadzie 1884 r., zob. bruliony z grudnia 1884 r. do K. Deikego, tamże, s. 217 i 220. 429 �w Krakowie Akademia Umiejętności z okazji trzysetnej rocznicy śmierci poety. Zabrał głos w dyskusji „przyjęty hucznymi oklaskami” – jak odnotowano w stenogramie – nad referatem wygłoszonym przez Piotra Chmielowskiego pt. Jak należy traktować utwory poezji ludowej w historii literatury polskiej1. Podzielając opinię referenta o metryce poezji ludowej, mówił: Rzeczywiście nie jest to literatura ludowa dawniejsza, tylko literatura nowa, a tylko są pewne momenta, pewne wskazówki, które […] mogą mieć w sobie rzeczy nadzwyczaj stare, sięgające zamierzchłej przeszłości, które dopiero stamtąd wydobyć należy, ale to należy nie tyle do literatury nadobnej, do poezji, jak do literatury ściśle naukowej, historycznej. Podkreślał, że pieśni podlegają ciągłym zmianom i przeobrażeniom, kształtują się pod wpływem czasu, miejsca, warunków, wędrówek, a „forma ich zmieniła się, nie została taką, jaka była”. Przyznawał, że można w nich odnaleźć elementy historyczne, pochodzące z dawnej przeszłości, ale analiza pod tym kątem jest zadaniem nauki i musi być krytyczna, oparta na jak największym materiale, by uniknąć wniosków przedwczesnych. Natomiast w literaturze pieśni „muszą być traktowane jako tylko dzisiaj nabyte, a nie jako literatura ludowa przedchrześcijańska”. Powoływał się przy tym na własne doświadczenie badacza i przeciwstawiał obserwowaną zmienność pieśni znacznie mniej na nią podatnym wierzeniom, bardziej zakorzenionym w tradycji: „Ja sam byłem świadkiem nieraz, jak te same pieśni po upływie 10 lat w ustach tych samych brzmiały inaczej – nie każda, ale mniej więcej – gdy tymczasem zabobony, gusła niezmienione się zachowały, jak jądro stare, któremu czas nie podołał, i zapewne długo się jeszcze będą zachowywać […]”. Jednocześnie z właściwą sobie przenikliwością i perspektywą badawczą podkreślał konieczność systematycznego gromadzenia materiału, na podstawie którego dokonywać się dopiero powinny przyszłe prace interpretacyjne i analityczne. Kolejny raz przedstawił swoje Głos Kolberga w tej dyskusji został opublikowany na podstawie stenogramu debaty dwa lata później w „Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce” (wydawnictwo Komisji dla Badań w Zakresie Historii Literatury i Oświaty w Polsce, działającej w Wydziale Filologicznym Akademii Umiejętności), w tomie V, obejmującym Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego im. Jana Kochanowskiego (Kraków 1886), na s. 162–164; tekst referatu Chmielowskiego tamże, s. 36–40. Przedruk Głosu w dyskusji… w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 416–418; poniższe cytaty z tego wydania, odpowiednio s. 416–417, 417, 416, 418. Sprawozdanie ze Zjazdu drukował „Czas” 1884 w nr. 124 (z 30 V), referat Chmielowskiego i dyskusja nad nim miały miejsce na posiedzeniu II sekcji historyczno-literackiej w dniu 29 maja. 1 430 �fundamentalne założenie, że najpierw stworzona musi być odpowiednia baza dokumentacyjna, by naukowa analiza była uprawniona i prawidłowa, oraz że w miarę postępu prac zbieracko-wydawniczych poglądy i oceny na temat pozyskanego materiału mogą ulegać zmianom: Ja właśnie daję materiał do tych wszystkich prac i mam go dużo jeszcze w tece. W miarę zaś postępu tego wydawnictwa, być może, że i poglądy w wielu razach się zmienią […]. Ale w miarę postępu tych robót i przybytku materiału także zmienić się może i pogląd cały w ogóle. Dopiero przyszłe badania, oparte o wystarczający materiał źródłowy, będą więc mogły zweryfikować aktualne stanowisko w zakresie „poznania rzeczy ludowych”, a na obecnym etapie wiedzy „ostatecznego słowa żadną miarą powiedzieć nie można”. Zwraca uwagę zgodna opinia obu badaczy – referenta Chmielowskiego jako historyka literatury i przedstawiciela warszawskiego środowiska naukowego oraz dyskutanta Kolberga jako zbieracza i wydawcy pieśni ludowych, reprezentanta krakowskiego kręgu uczonych. Wspólne jest im obu pozytywistyczne stanowisko badawcze wobec poezji ludowej. Mimo natłoku prac latem 1884 roku Kolberg wybrał się znowu w Sanockie i Przemyskie. Przedtem jednak spotkał się z Karoliną i z dziećmi 11 lipca w Krakowie, gdyż pobyt rodziny w Modlnicy okazał się tamtego lata niemożliwy. Jednodniowe widzenie się i rozmowa z bratową i bratanicami dwa lata po śmierci Antoniego i wobec nowych planów jej zamążpójścia była dla obojga ważnym wydarzeniem rodzinnym1. W podróż na południowy wschód wyjechał Kolberg około 20 lipca, wracał 3 października. Zatrzymywał się w dobrze sobie znanych miejscach u zaprzyjaźnionych i życzliwych gospodarzy, którzy ułatwiali mu kontakty z miejscowymi informatorami, a także organizowali przejazdy i komunikację z kolejnymi „stacjami” badawczymi, wręcz przekazując sobie pożądanego gościa. Jeszcze w czerwcu 1884 roku, przedstawiając Blizińskiemu swoje plany na lato, pisał: „[…] od Waszej odpowiedzi zależeć będzie postanowienie moje jazdy w pierwszym rzędzie do Was, do Bóbrki, by tam przepędzić parę tygodni jak w roku zeszłym […]”. Jednocześnie dodawał: „[…] winienem zwiedzić także i Leszczowate, dokąd mnie z całą staropolską szczerością zaprasza jak najserdeczniej Kraiński, obiecując nawet zawieźć lub odesłać 1 Zob. listy Karoliny z 4 i 15 VII 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 174–175 i 178–179. 431 �w okolice, gdzie by się bogatego etnograficznego spodziewać wypadało plonu”1, na co Bliziński odpowiedział: „W dniu 20 lipca, tj. w niedzielę (czemu nie wcześniej?) czekam na Was w Ustrzykach, trzymając się tego, coście napisali, że w «pierwszym rzędzie do nas», nastrójcie się odpowiednio, żeby nie przyszło do awantury z Kraińskim”2. Przebywał więc w Iskani u Załęskich, w Leszczowatem u Kraińskich i kilkakrotnie w Bóbrce u Blizińskich, odwiedził też Czaszyn i Bukowsko w powiecie sanockim oraz Procisne w powiecie leskim, gdzie zatrzymał się dwukrotnie w sierpniu u bliżej nieznanych właścicieli tej wsi, Zduniów3. Aleksandrę Zduniową wspominał po powrocie szczególnie ciepło i z wdzięcznością, dziękując jej w liście „za wszystko dobro, jakiegom doznał w Ich gościnnym domu” oraz za przysyłane później materiały z Procisnego. Pisał z żalem, że już nie może być dla niej „przewodnikiem w oddaniu należytym dzieł Chopina”, choć pewno sama odkryje „sposób prawdziwy oddania tych piękności”. Wcześniej adresatka z sentymentem wspominała pobyt Kolberga i wspólne muzykowanie, wyrażała też „nieograniczoną wdzięczność za poznajomienie [jej] z utworami Chopina”, co zapewne stworzyło dodatkową płaszczyznę porozumienia4. Wszędzie równie intensywnie jak w roku poprzednim badacz gromadził kolejne materiały, pracował też nad przysyłaną mu z Krakowa korektą części I Mazowsza5. Po powrocie z tej wyprawy, na początku października 1884 roku dotknęło Kolberga bolesne doświadczenie, która miało spowodować radykalną zmianę w jego życiu. Dowiedział się tuż po przyjeździe, że jego dalszy pobyt w Modlnicy jest niemożliwy. Należało zatem szybko podjąć decyzję co do przyszłego lokum. Przyczyny tej zmiany nastawienia ze strony Antoniny Konopczanki, od której wyszła ta inicjatywa, nie są znane. Można wprawdzie przypuszczać, że w sytuacji, gdy dorosłe już modlnickie panny, córki Józefa, powróciły do matki do Mogilan, Julian Konopka niedomagał, a starzejąca się Antonina z coraz większym trudem radziła sobie z domem i gospodarstwem, opieka nad 70-letnim Kolbergiem stawała się coraz większym ciężarem. Jednak okoliczności i sposób, w jakich „prawie domownikowi” wypowiedziano dom, w którym spędził czternaście najbardziej ustabilizowanych List do J. Blizińskiego z 17 VI 1884 r., tamże, s. 165 i 166. List J. Blizińskiego z 29 VI 1884 r., tamże, s. 172. 3 Zob. też listy do i od J. Blizińskiego z sierpnia i września, tamże, s. 184 i nast. 4 Brulion listu do A. Zduniowej z 18 X i list adresatki z 10 X 1884 r., tamże, s. 201 i 196. 5 Zob. listy Kolberga i J. Blizińskiego z 11 VIII i 19 VIII 1884 r., tamże, s. 184 i 185. 1 2 432 �lat swojego życia, były co najmniej niezrozumiałe. Z goryczą i zażenowaniem pisał 15 października do Blizińskiego: Trzeba Wam bowiem wiedzieć, że już od paru dni nie zamieszkuję więcej Modlnicy, którą z powodu nietaktownego postępowania zaraz na wstępie do Krakowa panny Antoniny Konopczanki, wszechwładnej domu modlnickiego gospodyni, opuścić byłem zmuszony. Rzucony tedy okolicznościami na bruk krakowski, ulokowałem się w tym grodzie tak, jak na to pozwalały moje stosunki i fundusze1. W brulionie listu do Karoliny pisanym dwa dni później wspomina wprawdzie, że nosił się już wcześniej z zamiarem przeniesienia się do Krakowa, zapewne obserwując zmiany zachodzące w życiu modlnickiego dworu, jednak samo rozstanie tak komentuje: […] nietaktowne i ubliżające postępowanie ze mną panny Antoniny (i to przez trzecią osobę) zaraz na wstępie do Krakowa sprawiło, iż do Modlnicy na to tylko wróciłem, ażeby stamtąd zabrać wszystkie swoje manatki i rekwizyta i z nimi podążyć do miasta. Naturalnie, że przebywszy lat kilkanaście w domu, w którym mimo pewnych przykrości doznawałem też i oznak przyjaźni, i istotnych dobrodziejstw, niepodobna mi było zupełnie chłodno się z nimi rozstać – a i oni także, jak uważałem, żegnając się, byli wzruszeni. Więc też stosunki niby to nie zostały zerwane, ja przyrzekłem bywać czasami w Modlnicy i ich też do siebie zaprosiłem. Ale częstym gościem oczywiście dla braku czasu nie będę, tym mniej że już w maju wszystkie trzy panienki stamtąd wyemigrowały do matki i to, jak się zdaje, już na stałe2. Zamieszkał Kolberg na stancji u przybyłych z Poznańskiego i osiadłych w Krakowie Jasińskich (Jasieńskich?), przy ulicy Floriańskiej 53. W opłacie w wysokości 45 zł reń. miesięcznie mieściło się wyżywienie, pranie, wygody – „słowem całe utrzymanie”. O swoich gospodarzach wyrażał się z uznaniem jako o ludziach „bardzo zacnych i uprzejmych dla mnie”, o gospodyni zwłaszcza pisał jako o „troskliwej opiekunce”3. Warunki te i koszty zainstalowania się w Krakowie okazały się dość umiarkowane, dla Kolberga jednak zdobycie co miesiąc dodatkowej sumy na pokrycie podstawowych życiowych wydatków stanowiło trudne Tamże, s. 197. Tamże, s. 200. 3 Tamże, s. 197 i 214. 1 2 433 �wyzwanie. Odtąd musiał się z nim borykać do końca życia. W liście do Sikorskiego zwierzał się z goryczą: Jakiś Ty szczęśliwy, że żyjącą i zacną rodziną pochwalić się możesz, gdy ja tu żyję samotny i tylko garstkę papierów po sobie pozostawię. Bo trzeba Ci wiedzieć, że moja własna rodzina (prócz Karoliny Antoniowej i Wernerowej) prawie już o mnie zapomniała, a tej przybranej w Modlnicy (o której z sympatią wspominasz) już się naprzykrzyłem. Więc doznawszy więcej w życiu zawodów i przeciwności niż pomyślności, mieszkam po Sanockiem znów od paru miesięcy sam, pozostawiony własnej pracy i przemysłowi w Krakowie, jak to niegdyś było w Warszawie, z tą tylko różnicą, że tu nie ma już Matki-Opiekinki i lat moich młodszych. Mutantur tempora et nos mutamur in illis – mówił niegdyś niebosz[czyk] Linde w 5-ej klasie. Ale dosyć już o tym, o czym bym bez goryczy pisać nie mógł. To tylko powiem, że pobyt w Krakowie, lubo utrudnia życie, ułatwia mi znów pod pewnym względem wydawnictwo prac moich, stawiając w bliskości bibliotek i drukarni, co zapewne potrwa tak długo, póki nie dopcham ciężkiej tej taczki żywota do końca1. Mimo zawodu i rozczarowania dostrzegał jednak korzyści płynące z zamieszkania w Krakowie, tj. bliskość bibliotek, drukarni i Akademii. Z późniejszych listów wyłania się też więcej kłopotliwych szczegółów dotyczących ostatnich lat życia w Modlnicy, choć nie wiadomo, w jakim stopniu wzmianki o nich powodował uraz Kolberga: skąpstwo i despotyzm Antoniny Konopczanki, „trzęsące jazdy” do Krakowa, prośby o konie, których mu „prawie zawsze żałowano i tylko przyczepić się do jadących (jeśli było miejsce) dozwalano”, choć dodawał: „Jeden tylko Roman jadący z Tomaszowic, zawsze dla mnie grzeczny, wstępował i zabierając z sobą, ułatwiał mi te jazdy czasami”. Nie rozumiał „wszystkich motywów niegrzecznego zerwania”, podejrzewał rodzaj czyjejś intrygi, doświadczał poczucia upokorzenia i „moralnej przykrości”, gdyż zaproszenie do Modlnicy do końca jego życia i deklaracja, by uważał ich dom za własny wyszły od samych Konopków. Nie zamierzał jednak kontestować tej nowej sytuacji i już w styczniu 1885 roku stwierdzał: „Mimo tej separacji staramy się, by najlepsza między nami panowała zgoda, chociaż oczywiście bywać już tam ani mogę, ani chcę”2. 1 2 Brulion listu do J. Sikorskiego z 14 I 1885 r., tamże, s. 227–228. Brulion listu do J. Wernerowej z 16 I 1885 r., tamże s. 229. 434 �Mimo wszystkich kłopotów i uciążliwości życia codziennego, które wcześniej były mu odjęte, kontynuował wielotorowe prace z właściwą sobie determinacją. Jak wspomniano, w końcu 1884 roku wyszła pierwsza część Mazowsza, dedykowana Józefowi Majerowi, równolegle na ukończeniu było przygotowanie kolejnej monografii, tj. Kieleckiego, której część pierwsza w kwietniu 1885 roku była w druku, a na początku czerwca wydany już tom Kolberg rekomendował i wysyłał przyjaciołom1. Także w roku 1884 ukazała się następna praca w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”: opracowany przez Kolberga rękopis ze spuścizny po Józefie Lipińskim, autorze Piosnek ludu wielkopolskiego wydanych w Poznaniu w 1842 roku, który wdowa po zmarłym przekazała Akademii2. Pracę opatrzył Kolberg komentarzem informującym, że do druku przeznaczył tylko materiał niepublikowany przez autora rękopisu, podkreślił, że „wyprzedził on o lat 30 jego własne już ogłoszone drukiem poszukiwania” oraz że dla porównania podał w przypisach odsyłacze do Ludu, głównie do Poznańskiego. Obok krótkich opisów niektórych zwyczajów (kolędowania, podkoziołka, maika, dyngusu, wieńca) na treść tej pracy składają się głównie pieśni (ponad 180 tekstów bez melodii), ułożone w zasadzie zgodnie z planem podziału przyjętym przez Kolberga w jego Ludzie, oraz około 120 przyśpiewek tanecznych. Pod koniec roku 1884 w życiu warszawskiej rodziny Kolberga zaszła zmiana od jakiegoś czasu przewidywana. Karolina zawarła związek małżeński z Antonim Wąsowskim, budowniczym gubernialnym z Radomia, wdowcem z dorosłymi już córkami, znajomym z dawnych lat. Kolberg wtajemniczany w listach w jej wahania i nadzieje wiązane z upragnioną życiową stabilizacją odpowiadał bratowej z troską i zaangażowaniem; ten temat był też zapewne jednym z ważniejszych w czasie ich spotkania latem tego roku w Krakowie. Uderzające jest w korespondencji zaufanie Karoliny 1 Zob. bruliony listów do B. Moraczewskiej z 2 IV i do W. Siarkowskiego z 5 VI 1885 r., tamże, s. 235 i 263. 2 O. Kolberg Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego. Z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim podał do druku…, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VIII: 1884, s. 62–114. W sprawozdaniu z posiedzenia Komisji Antropologicznej w dniu 26 listopada 1883 r. odnotowano m.in. nadesłanie „do użytku Komisji” rękopisu po J. Lipińskim, który Oskar Kolberg opracował, tj. „przejrzawszy, wybrał, uporządkował i uwagami swoimi objaśnił rzeczy zasługujące na wydanie i takowe do druku należycie przygotował” (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XI, 1884, s. LV, zob. także doniesienie tej treści w nr. 272 „Czasu” z 1883 r.). 435 �okazywane stryjowi, a ze strony Kolberga ton opiekuńczy, cierpliwa perswazja i pełne serdeczności poczucie odpowiedzialności, z jakim jako jedyny żyjący stryj traktuje bratanicę, kiedyś ulubioną wychowanicę swojej matki. W tym czasie Karolina próbuje też za pomocą Oskara sprzedać obraz Antoniego Kolberga Portret Chopina malowany z natury w Paryżu około 1848 roku, lecz niedokończony. Nie znalazł on nabywcy w Warszawie i zawędrował do Krakowa. Portret ten, prawdopodobnie ostatni wykonany za życia kompozytora, wystawiany był w Muzeum Narodowym w Sukiennicach w latach 1884–1888. Karolina prosiła Kolberga o złożenie propozycji kupna Marcelinie Czartoryskiej, transakcja nie doszła jednak do skutku, gdyż – jak donosił Kolberg – obraz nie został wykończony1. Pierwszy list bratowej pisany już z Radomia 25 października 1885 roku przynosił wiadomości o jej nowej sytuacji rodzinnej w tym mieście2 i odtąd wieści z samej Warszawy – siłą rzeczy pośrednie – są skąpe, czego nie rekompensują bardzo rzadkie listy Jadwigi Wernerowej. Stopniowo Kolberg oswajał się z nową sytuacją w Krakowie. W miarę czasu coraz bardziej doceniał bliskość instytucji, z którymi kontaktować się wcześniej musiał, dojeżdżając z Modlnicy. Z drugiej strony znacznie trudniej było o oszczędności, by dokładać z nich – jak wcześniej – do kosztów druku. W maju 1885 roku pisał do Blizińskiego: Ja tu całą zimę spędziłem przy cichym stoliku, w najętym pokoiku. Warsztat mój nie próżnuje, a praca o tyle jest wygodniejszą, że się obywa bez jazdy na trzęsącym wózku i ma pod ręką na zawołanie bibliotekę, drukarnię, księgarnie i Akademię. Wszystko to rzeczy nader dla mnie pożądane obok zdrowia, które mi dosyć jeszcze dopisuje. Ale za to wydawnictwo trochę postępuje leniwiej, bo funduszu ani nawet kredytu na zawołanie mieć nie można, a żyjąc z gotowego, 1 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 216. Obraz kupił od Karoliny Wąsowskiej około roku 1894–1895 Henryk Dobrzycki (1841–1914), członek zarządu Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, któremu w 1912 r. dzieło to podarował. Dobrzycki opisywał portret Chopina Antoniego Kolberga i jego historię z uznaniem dla artystycznej wartości dzieła malarza jako „niepospolitego portrecisty” (zob. Kilka słów o portretach Chopina, „Tygodnik Ilustrowany” 1894, nr 7, s. 97, 103 i nr 8, s. 123–124, z portretem rytowanym przez J. Holewińskiego na s. 97 oraz tegoż Portrety Chopina, tamże 1896, nr 8, s. 153–154). Jak już wspomniano, w 1944 roku oryginał spłonął w Bibliotece Krasińskich. Znany jest z fotografii oraz z kopii wykonanej w 1900 r. lub nieco wcześniej przez Kazimierza Mordasewicza (1859–1923), znajdującej się w Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie. Zob. też wyżej, s. 44, przyp. 2. 2 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 286–287. 436 �jakie się nasunie, nie podobna odkładać na druki, choćby tyle tylko co dawniej. I dlatego to w tym roku zapewne jeden tylko tom (akademicki) się ukaże1. Rzeczywiście, w 1885 roku wydana została tylko część pierwsza Kieleckiego; tom ukazał się na początku czerwca2. Kwatera u Jasińskich okazała się początkowo dobrym wyborem; wielokrotnie Kolberg wspominał w listach o ich życzliwości, opiece, dbałości o jego wygody, zwłaszcza ze strony Jasińskiej. Wprawdzie w niedalekiej przyszłości wraz ze swoimi gospodarzami zmuszony był niejednokrotnie zmieniać adres, ale czuł się z nimi związany ze względu na przyjacielskie stosunki, zażyłość i stosunkowo niewysoki koszt wynajmu i opieki. Wiosną 1885 roku planował w porozumieniu z Hoffem dwumiesięczną podróż w połowie lipca na Śląsk Cieszyński, do Cieszyna i do Wisły i Ustronia, gdzie mieli się spotkać i gdzie Hoff planował wspólne badania. Projekt był aktualny jeszcze w czerwcu, lecz został zarzucony na rzecz kolejnej wyprawy Kolberga na południowy wschód. Pisząc do Hoffa o konieczności zmiany kierunku podróży na Przemyśl i Lwów, dyktowanej „interesem wydawnictwa”, tak uzasadniał jej cel: Pojmujesz, że jest to kwestia największej dla mnie wagi, kwestia żywotna, która stawia wszelkie inne na drugim planie, osobliwie co do materiałów dotyczących Rusi, których mam wielki zapas, a do których wydania dopomóc ma ktoś z osób wpływowych3. O takiej jego decyzji przesądziła więc przede wszystkim waga, jaką przywiązywał do wydania materiałów ruskich oraz konkretna możliwość pomnożenia zbiorów z tamtych ziem i nadzieja zyskania sponsora dla ich edycji. Nie bez znaczenia była zapewne rysująca się perspektywa opuszczenia Bóbrki przez Blizińskich wobec niepowodzenia w tamtejszych interesach i możliwość skorzystania przy okazji raz jeszcze z wypróbowanych wcześniej warunków pobytu i pracy w Sanockiem. Podróż „w okolice Przemyśla i Sanoka” podjęta w lipcu trwała prawie cztery miesiące, do początku listopada. Odwiedził Kolberg oczywiście List do J. Blizińskiego z 9 V 1885 r., tamże, s. 247. Zob. brulion listu do W. Siarkowskiego z 5 VI 1885 r., tamże, s. 263. 3 Brulion listu do B. Hoffa z 9 VII 1885 r., tamże, s. 276. Zob. też list do J. Blizińskiego z 21 VI, tamże, s. 268. 1 2 437 �Bóbrkę, tym razem bawiąc tam krócej ze względu na rozpoczętą już przeprowadzkę gospodarzy i ich wyjazd pod Sanok do rodziny. Przebywał dłużej w Leszczowatem u Kraińskich oraz we Wzdowie w powiecie brzozowskim, skąd urządzał wycieczki do okolicznych miejscowości, odwiedził też Sanoczany w powiecie przemyskim. Lakoniczne informacje źródłowe wskazują jeszcze na: „Rymanów (Potockiej)” oraz „kilka dni w Iwoniczu”1. We Wzdowie gościł u Teofila i Emmy Ostaszewskich, w Sanoczanach u Józefa i Heleny Jaruzelskich. Czy w Rymanowie był gościem Anny z Działyńskich Potockiej, nie wiadomo; bezpośredni kontakt z nią nie jest wprawdzie pewny, ale z dalszej korespondencji wynika, że starał się przez Potocką o fundusz na wydanie Rusi, jednak bezskutecznie 2. U kogo zatrzymał się w Iwoniczu, również nie wiemy. Teofil Ostaszewski (1807–1889), właściciel Wzdowa, ziemianin i pisarz, należał do zasłużonych działaczy społecznych i gospodarczych, pracujących na rzecz rozwoju rolnictwa w Galicji, podniesienia oświaty i czytelnictwa dla chłopów. Był autorem programu zniesienia pańszczyzny jako warunku odzyskania niepodległości oraz całościowego projektu zmiany stosunków na wsi, a także twórcą wierszowanych zbiorów bajek przeznaczonych głównie dla włościan. Działał w kierunku wzmacniania aspiracji polskich w zaborze austriackim. Właścicielami Rymanowa byli zaś od 1872 roku Anna i Stanisław Potoccy; w roku 1885 już tylko wdowa po Stanisławie zmarłym w 1884 roku. Anna z Działyńskich Potocka (1846–1926), córka Tytusa, urodzona w Kórniku, współzałożycielka z mężem uzdrowiska w Rymanowie, prowadziła także działalność oświatową i społeczną i wspomagała finansowo różne inicjatywy regionalne, m.in. była założycielką szkoły rzeźbiarskiej dla chłopców i koronkarskiej dla dziewcząt. Sąsiedzkie stosunki mieszkańców Wzdowa i Rymanowa przyczyniły się zapewne do rozszerzenia zasięgu penetracji terenowych Kolberga oraz odwiedzin w Rymanowie i w pobliskim Iwoniczu. W swoim pamiętniku Anna Potocka wspomina: „Od strony Brzozowa sąsiadowali z nami państwo Ostaszewscy. Było tam przepiękne gospodarstwo we Wzdowie, śliczne inwentarze nagradzane wieloma nagrodami na wystawach krajowych 1 Zob. Wykaz podróży…, tamże, s. 707 i brulion listu do Z. Urbanowskiej z 9 XII 1885 r., tamże, s. 304. 2 W liście do J. Blizińskiego z 16 VII 1886 r. (tamże, s. 358) Kolberg pisze: „Do bied prywatnych, które mnie dręczą, przybywa i etnograficzna, tj. że nie wiadomo, kiedy i czy mi się uda wyjednać od kogo jakiś fundusik roczny na wydanie Rusi, a przy tym naturalnie i Sanockiego. Potocka tego dotąd dokazać nie potrafiła”. 438 �i zagranicznych. Pani, Załuska z domu, cudownie grała Chopina. Mieli kilka prześlicznych majątków, Grabownica i najbliższa nam Klimkówka do nich należała”1. Dwie ostatnie posiadłości Ostaszewskiego wymienione są także w zapisach Kolberga, w przeważającej jednak części rękopisy pochodzące z tej okolicy sporządzone zostały we Wzdowie, skąd 8 sierpnia 1885 roku Kolberg pisał do Blizińskiego: „Ja tu siedzę od 10 dni i zbieram wciąż materiały, których liczba rośnie z dniem każdym; a zresztą jest mi tu jak u p[ana] Boga za piecem”2. Przyjazną stację badawczą stanowiło też dobrze już znane Kolbergowi z poprzednich lat sanockie Leszczowate, którego właściciele więzami rodzinnymi połączeni byli z gospodarzami Kolberga w przemyskich Sanoczanach. Związki były tak ścisłe, że w obu dworach mógł zapisywać Kolberg folklor z obu sąsiadujących ze sobą regionów, jak o tym świadczy notatka nad jedną z pieśni: „w Leszczowatem – pani Jaruzelska”3. Mowa o Helenie Jaruzelskiej, żonie Józefa z Sanoczan, do której pomocy badacz przywiązywał szczególną wagę, a która zapewne przekazała Kolbergowi tę pieśń, bawiąc w Leszczowatem, w domu ojca, Edmunda Kraińskiego. W czasie poprzedniej podróży w 1884 roku Kolberg pisał na ten temat do Blizińskiego: „Do Sanoczan jednak już nie pojadę, gdyż pani Jaruzelska jest w Leszczowatem, gdzie jeszcze parę dni (może do czwartku lub piątku) chce u ojca zabawić, a bez niej nie byłoby w Sanoczanach rzeczy”4. W trakcie tej podróży, podobnie jak poprzednio, zajął się też przysłaną z Krakowa pod koniec lipca pilną korektą części II Mazowsza, która latem była w druku, a w połowie listopada wydany tom już Kolberg rozsyłał. Zaś w grudniu 1885 roku składana już była część II Kieleckiego5. Materiały z Sanockiego i Przemyskiego6, zebrane głównie w czasie trzykrotnych podróży w latach 1883–1885, należą do najcenniejszych Anna Stanisławowa Potocka z Rymanowa, z Działyńskich ostatnia Mój pamiętnik, Kraków 1927, s. 327. Mowa o żonie Teofila, Emmie Ostaszewskiej, z domu Załuskiej. 2 Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 279. 3 Jest to pieśń „Buło ne kopaty pod porohom jamy…”, zob. Sanockie–Krośnieńskie cz. II (DWOK T. 50), s. 169–170, nr 329. 4 List z 21 IX 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 193–194. 5 O korekcie wędrującej za Kolbergiem z Krakowa w Sanockie mowa w listach od i do Blizińskiego z lipca i sierpnia, zob. tamże, s. 278, 279 i 282. Na wysyłkę cz. II Mazowsza (DWOK T. 25) w listopadzie wskazują notatki Kolberga w brulionie listu do S. Duchińskiej z 10 XI 1885 r., a o drukującej się w grudniu cz. II Kieleckiego (DWOK T. 19) – wzmianka w brulionie do W. Siarkowskiego z 7 XII 1885 r., zob. tamże, s. 293 i 303. 6 Informacja o ich wydaniu, zob. wyżej, s. 423. 1 439 �w zbiorach Kolberga, zarówno ze względu na bogactwo i różnorodność tematyczną i formalną, jak i na proweniencję źródłową oraz na autentyczność zapisów tekstów folkloru rusińskiego. Zdecydowana większość tych materiałów, zwłaszcza sanockich, pochodzi z własnych badań i rejestracji Kolberga w trakcie nieodległych od siebie etapów eksploracji terenowych. Są to liczne zapisy pieśni z melodiami, duży, ponad 100 tekstów obejmujący zbiór opowieści ludowych, inne drobne formy literatury ludowej (zagadki, przysłowia), cenne opisy obrzędów, zwłaszcza weselnych, i zwyczajów dorocznych, wiadomości etnograficzne i bibliograficzne. W okresie tym Kolberg był już znacznie bardziej osłuchany z językiem ukraińskim, z którym zetknął się praktycznie jeszcze w roku 1861. Wyczulone ucho muzyka z doskonałym słuchem, studia własne i konsultacje u znawców ukraińszczyzny, m.in. Izydora Kopernickiego, sprawiły, że w dzisiejszej ocenie naukowej dialektologów – jak to już wspomniano wcześniej – zapisy Kolberga przedstawiają dużą wartość jako wiarygodne, zwłaszcza w zakresie dokumentacji prawidłowego brzmienia gwar lokalnych i charakterystycznych dla nich zjawisk fonetycznych. W rezultacie Sanockie przynosi poza wartościowym materiałem etnograficznym, m.in. dotyczącym ubiorów, pożywienia, budownictwa i gospodarki rolnej, poza oryginalnymi opisami zwyczajów, obrzędów i wierzeń oraz bogatym zespołem najrozmaitszych pieśni powszechnych także „szczególnie cenny dla dialektologii zbiór autentycznych tekstów gwarowych z XIX wieku” 1, który tworzą zebrane przez badacza opowiadania, bajki i anegdoty. W roku 1885, rok po wydaniu monografii Lubelszczyzny, ukazała się też w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” niewielka publikacja Kolberga poświęcona zagadkom z Lubelskiego2. Przynosi ona trzydzieści tekstów z lokalizacją generalną określoną w tytule pracy, z odniesieniem ogólnym autora do zbiorów zagadek wcześniej opublikowanych w tym periodyku przez Kopernickiego, Petrowa, Siarkowskiego i Glogera. Nie wiadomo, czy pozyskał Kolberg zapisy tych drobnych form folkloru już po ukazaniu się monografii regionu, czy też dysponował nimi wcześniej. T. Skulina „Sanockie-Krośnieńskie”… (DWOK T. 49), s. XXXIII. O. Kolberg Zagadki z Lubelskiego, od Krasnegostawu i Gorzkowa (Nowawieś, Jaślików, Krzywice, Piłaszkowice, Wielobycz), „Zbiór Wiadomości do Antopologii Krajowej” T. IX: 1885, s. 300–302 i odbitka 1885. Przedruk w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement do tomów 16– 17 (DWOK T. 75), s. 216–219. 1 2 440 �XXIII [Starania w Akademii o osobny fundusz na wydanie materiałów z Rusi. – Kontakty z folklorystami słowiańskimi, F.S. Kraussem (od 1886) i z L. Kubą (od 1885). – Kłopoty mieszkaniowe – lato 1886 r. w Krakowie. – Wydanie cz. II Kieleckiego (1886) – ukończenie kolejnej monografii. – Udział w nowych projektach badań Komisji Antropologicznej (1886). – Recenzja H. Biegeleisena (1886) i Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena. – Życie codzienne, kontakty towarzyskie i krąg przyjaciół Kolberga w Krakowie. – Wydanie Mazowsza cz. III (1886). – Zaproszenie do udziału w pracach Komitetu organizującego dział etnograficzny Wystawy Krajowej (marzec 1887).] Troska o edycję zebranych materiałów, szczególnie ruskich z Galicji Wschodniej, których wartości był świadomy, oraz obawa, że nie zdoła ich wydać, skłaniały Kolberga do ponawiania zabiegów o pozyskanie dodatkowych funduszy. W styczniu 1886 roku wystosował do prezesa Akademii petycję w tej sprawie z dołączonym do niej wykazem materiałów ręko­ piśmiennych, w której przedstawił stan dotychczasowych prac wydawniczych oraz możliwość ich ukończenia w zakresie monografii ziem polskich przy dotychczasowym patronacie finansowym instytucji. Jednocześnie p ­ isał: Ale w tekach moich znajdują się nadto, i to w nierównie znaczniejszej liczbie, materiały z Rusi (a w części i z Litwy) pozyskane, których publikacja – według mego zdania – równie ważne, jeśli nie ważniejsze jeszcze niż dotychczas wydane, przyniosłaby dla nauki plony. O ważności tej przekonać mogą drukowane już przed kilku laty 2 tomy Pokucia. – Na publikację atoli takową, a która by jednocześnie z wyżej cytowaną (Lud) dokonywać się mogła, żadnych nie posiadam środków. A wszakże wiek mój podeszły oraz przykład, jaki dają literaturze naszej rosyjskie, coraz gęściej (za podnietą zakładów naukowych) ukazujące się publikacje etnologiczne, biorące za przedmiot swych badań zachodnie cesarstwa gubernie, naglą – jak mniemam – i nas także do pośpiechu w pracy i do szybszego na polu wydawniczym działania. Wnioskował więc o osobny fundusz roczny, „[…] iżby dotyczące Rusi wydawnictwo, o ile możności za mego jeszcze żywota i pod moim okiem (więc wedle programu, jaki dotąd moim pracom przewodniczy) dokonywane być mogło w sposób, jak się to dzieje co do rzeczy polskich”1. Osobnego funduszu 1 Niedatowany brulion listu do J. Majera, prawdopodobnie z 10 I 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 311 i 312. Do oryginału dołączony został spis materiałów, którego 441 �Kolberg jednak wtedy nie otrzymał, dopiero w 1888 roku Akademia będzie mogła zwiększyć swoją subwencję na rzecz jego wydawnictwa do 1000 zł. reń. rocznie, z przyznawanych mu od 1878 roku 500 zł reń., o czym będzie mowa dalej. Dla orientacji autora Ludu w zakresie dokonań humanistyki słowiańskiej i europejskiej ważne znaczenie miał jego udział w pracach Akademii, utrzymującej rozległe kontakty z instytucjami i ośrodkami zagranicznymi. Szczególną rolę odegrało tu pośrednictwo i doradztwo Izydora Kopernickiego, który prowadził niezwykle żywą i szeroką działalność w tym zakresie jako aktywny członek wielu towarzystw europejskich, autor bogatej korespondencji z przedstawicielami nauki w kraju i za granicą 1. Niejednokrotnie podejmował on bezpośrednią inicjatywę włączania Kolberga, nadmiernie zaabsorbowanego swoją mrówczą pracą, w krąg tych kontaktów, także w obrębie pozapolskiego życia naukowego. I tak np. za pośrednictwem Kopernickiego nawiązał Kolberg kontakt z dużo młodszym słoweńskim folklorystą i etnologiem, zajmującym się głównie Słowiańszczyzną południową, Fryderykiem Salomonem Kraussem (ur. w 1859 roku). Ożywiona korespondencja obu badaczy, zainicjowana w kwietniu 1886 roku podziękowaniem Kolberga za przysłaną publikację Kraussa, trwała do 1889 roku2. Kopernicki znał i cenił publikacje słoweńskiego naukowca, poznał go osobiście w Wiedniu, sam pomagał Kolbergowi jako tłumacz z serbskiego studiować niektóre jego prace przysyłane do Krakowa i pisał o nich. Krauss wspomina go zresztą w swoich listach wielokrotnie jako wybitnie przez siebie cenionego człowieka i autora3. Korespondencja brulion z 10 I 1886 r., zachowany w archiwum Kolberga, opublikowano jako aneks 12 tamże, na s. 743–749. 1 Wydawca listów Kopernickiego, A. Wrzosek pisał: „W papierach po nim pozostałych znalazły się setki listów doń w latach 1862–1891 od 380 osób i instytucji. […] W czasach Kopernickiego nie było ani jednego, cokolwiek wybitniejszego pracownika na niwie antropologii, etnografii, etnologii i archeologii przedhistorycznej w Polsce, który by nie korespondował z nim”. (A. Wrzosek [wstęp do:] I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza, Adama Honoriusza Kirkora i Benedykta Dybowskiego wydał i wstępem opatrzył…, „Przegląd Antropologiczny” T. XXVI: 1960, s. 59 i 60). 2 Zob. brulion listu do F.S. Kraussa z 12 IV 1886 r. oraz list tegoż z 28 XII 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 328–329 i 653. 3 Zob. m.in. brulion listu do F.S. Kraussa z 14 V oraz list od tegoż z 8 VI 1886 r., tamże, s. 338 i 344. Kopernicki z uznaniem wspominał o zainteresowaniu Kraussa folklorem Serbów bośniackich w artykule O najnowszych zdobyczach pieśni ludowych serbskich, zamieszczonym w „Ateneum” 1886, T. 3, s. 536–541. 442 �Kraussa i Kolberga poświęcona jest głównie omawianiu przekazywanych sobie nawzajem publikacji, obaj wyrażają wzajemną satysfakcję, jaką daje wymiana prac, możliwość bliższego poznawania folkloru i kultury obu słowiańskich narodów, perspektywa badań porównawczych. Krauss z zachwytem przyjmuje kolejne tomy Kolberga, pisze z pewną afektacją, wręcz uwielbieniem dla „przybranego ojca”, czasami zadaje mu konkretne pytania i prosi o wskazówki dotyczące polskiego folkloru. Kolberg odpowiada serdecznie, z taktem i z ciepłym zainteresowaniem dla kolejnych prac Kraussa, zachęca go do dalszych badań, inspiruje wskazówkami i przekazuje mu oczekiwane informacje, a także udziela nowych 1, ale zastrzega jednocześnie, że wiek i ogrom własnych zadań nie pozwalają mu na drobiazgowe kwerendy i analizy. Po latach Kolberg napisze w serdecznym tonie w jednym z ostatnich listów do Kraussa: Przysyłane mi przez Was łaskawie książki odbieram regularnie […] Z nich to uczę się coraz lepiej poznawać i pokochać lud południowosłowiański, nieodrodny pod wielu względami od naszego. A mam nadzieje, że i Wy z dzieł moich coraz lepiej poznacie i pokochacie nasz lud polski2. W roku 1886 Kolberg kontynuował też wcześniej nawiązany kontakt korespondencyjny z Ludwikiem Kubą (1863–1956), czeskim folklorystą muzycznym, dotyczący przede wszystkim wzajemnej wymiany informacji i publikacji. Ludwik Kuba, także malarz, pisarz i podróżnik, autor antologii liczącej ponad 1500 słowiańskich pieśni ludowych 3, kontaktował się również z Kopernickim. Korespondencję z Kolbergiem nawiązał w maju 1 M.in. posyła Kraussowi przywieziony w 1857 r. z Lublany tomik Emila Korytki Slovénske pésmi…, informacje o autorze, polskim zesłańcu, który w Lublanie zajął się spisywaniem pieśni słoweńskich, oraz własnoręczny odpis przysłów słoweńskich z druku odnalezionego w pamiątkach po zmarłym Korytce u jego rodziny w Piadykach pod Kołomyją w 1880 r. (por. listy F.S.Kraussa i bruliony Kolberga z listopada i grudnia 1886 r.., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, nr 1292, 1293 i 1298). O zainteresowaniu Kolberga Korytką i o materiałach Korytki w jego zbiorach por. też E. Millerowa, wstęp do tomu Słowiańszczyzna południowa. Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III (DWOK T. 59/III), s. XIX– XXIV oraz XXXVII–XLI. Zob. też wyżej, s. 135–136. 2 Brulion listu do F.S. Kraussa z 1 VI 1889 r., Korespondencja…cz. III (DWOK T. 66), s. 609. 3 Praca pt. Slovanstvo ve svých zpěvech. Sbornik národnich a znarodnělných (vyznamných) pisni všech slovanských národou (Pardubice 1884–1895–1929) obejmowała pieśni czeskie, słowackie, polskie, serbołużyckie, ukraińskie, rosyjskie, białoruskie, i południowosłowiańskie, zebrane w 15 księgach dzielących się na zeszyty. Była to część zbiorów Kuby 443 �1885 roku, przysyłając mu jedenaście pierwszych zeszytów swojego dzieła; do roku 1889 objęła ona 16 wzajemnie wymienianych listów. Kuba darzył Kolberga wyjątkową atencją i podziwem; w swoich pełnych uznania i szacunku listach zwracał się do niego jako do mistrza i naukowego autorytetu. Przesyłał mu kolejne zeszyty swojej monumentalnej pracy, opowiadał o jej przebiegu, dalszych planach i podróżach. Kolberg odwzajemniał się z serdecznością i uwagą, także wysyłał Kubie kolejne wydane tomy, z których adresat korzystał w swojej pracy. Latem 1886 roku Kuba zatrzymał się w Krakowie w przejeździe na Ukrainę i odwiedził Kolberga. Chciał usłyszeć polskie ludowe pieśni i „polskie skrzypki”, poznać niektóre obyczaje, tańce i ubiory1. Efektem tych kontaktów i spotkania jest dużo późniejsza osobista relacja Kuby, przejmująco ukazująca ówczesną sytuację bytową autora Ludu, jego ascetyczne warunki życia i niepokój o losy niewydanych materiałów2. W kwietniu 1886 roku Kolberg wraz z Jasińskimi przeprowadził się pod nowy adres na ulicę Warszawską 4. Przyczyną przenosin była sytuacja materialna opiekujących się Kolbergiem Jasińskich. Mimo wyprowadzki właścicielka dawnego domu zgłaszała wobec nich roszczenia finansowe i sprawa miała swój finał w procesie sądowym, wygranym jednak po dwu latach przez Jasińskich3. Kłopoty te były też powodem rezygnacji Kolberga z letniej podróży. Wcześniej zamierzał odwiedzić Śląsk „w celach etnograficznych”, o czym informował Ludwika Kubę, Wernerową, Karolinę i Blizińskiego, co ten ostatni mu odradzał jako pomysł niebezpieczny, sądząc, że Kolberg wybiera się w okolice Wrocławia i pisząc: Gdyby tak jeszcze chodziło o zwykłego śmiertelnika, skończyłoby się na wytransportowaniu do granicy. Ale etnograf europejskiej sławy, który już napisał tyle tomów i który obecnie w roku 1886 zbierałby dowody polskości owego liczących około 4000 zapisów pieśni i muzyki ludowej (zob. list L. Kuby z 18 V 1885 r., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 255–256). 1 O swoich planach informował Kolberga w liście z 25 VI 1886 r., tamże, s. 347–348. O spotkaniu latem 1886 roku świadczą wzmianki w liście L. Kuby z 29 III 1887 r., tamże, s. 429–430 oraz w listach następnych. 2 Wspomnienie Kuby w artykule pt. Moje styky s Oskarem Kolbergem ukazało się w „Ludzie” T. XXIX: 1930, na s. 73–77. 3 Zob. list do A. Teichmannowej z 15 VI 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 510 oraz przyp. 1 do listu J. Blizińskiego z 19 VI 1886 r., tamże, s. 346. 444 �Śląska, który żelazny książę chce mieć niemieckim, na pewno padłby ofiarą na podobieństwo Kraszewskiego1. Kolberg wprawdzie odpowiedział, że miał w planie Śląsk austriacki, tj. Cieszyński, gdzie nie spodziewałby się takich kłopotów, ale wyjaśniał, że o zaniechaniu podróży w ogóle zdecydowały inne okoliczności. Pisał do Blizińskiego: Co do mojej własnej figury, muszą Wam oznajmić, że kłopoty i niepokoje, które spowodowały przeprowadzkę moją w kwietniu, teraz zaczynają się ponawiać i zapewne wkrótce przyjdzie się znów gdzieś wyprowadzić. Ci państwo Jasińscy, u których mieszkam, są niewypłacalni i tylko żyją z lokatorów, dając im stancję i wikt, a tych w lecie, gdy wszystko wyjeżdża, ściągnąć z niskąd nie mogą. Więc gospodarz ich dusi, a i mnie razem z nimi; pieniędzy nie ma, a więc znów meble jak wprzódy są w niebezpieczeństwie. Jest to powodem, że się zdecydować nie mogę na wyjazd na prowincję, chyba by się okoliczności zmieniły na korzyść Jasińskich, którym dałem słowo trzymać ich się, póki tylko będzie można2. Rok 1886 przyniósł dwa nowe tomy Kolberga; w połowie roku wyszła część II Kieleckiego, tj. tom 19. Ludu, pod koniec roku kończył się druk części III Mazowsza rozsyłanego odbiorcom z początkiem następnego, 1887 roku3. Kolejna monografia regionalna, dwuczęściowe Kieleckie4, obejmowała część szeroko rozumianego Krakowskiego, tj. Stopnickie, Miechowskie, Olkuskie i Kieleckie, co administracyjnie pokrywało się z obszarem dawnej guberni kieleckiej. W ujęciu Kolberga granice Krakowskiego i Kieleckiego 1 Tamże, s. 345. Aluzja w cytowanym tekście dotyczy aresztowania Kraszewskiego w czerwcu 1882 r. w Berlinie i uwięzienia go w Moabicie do sierpnia 1883 r., za zbieranie dla rządu francuskiego tajnych wiadomości o wojsku i wojskowości pruskiej (por. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 82–83, przyp. 1). Wzmianki o zamiarach podróży na Śląsk zob. też tamże, s. 330, 347 i 349. 2 List do J. Blizińskiego z 16 VII 1886 r., tamże, s. 357–358. 3 W brulionie listu do R. Wolffa z 20 X 1886 r. Kolberg informuje, że cz III Mazowsza (DWOK T. 26) „jest już pod prasą” (tamże, s. 374), a już 17 I 1887 r. przesyła ten tom Komitetowi Kasy im. Mianowskiego wraz z rozliczeniem za trzy wydane tomy Mazowsza, podając m.in. koszty druku i ilustracji (tamże, s. 406–407). Zob. też notatka Kolberga o wysyłanych tomach datowana 27 II 1887 r. w brulionie listu do L. Kuby z 13 VII 1886 r. (tamże, s. 356). 4 Zob. E. Antyborzec „Kieleckie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kieleckie. Suplement do tomów 18–19 (DWOK T. 76), s. V–XXIII, por. tejże Monografie regionalne Oskara Kolberga…, s. 177–178. 445 �pozostawały więc nieostre i miejscowości takie jak Olkusz, Ojców, Pieskowa Skała, Skalmierz powtarzają się w obu monografiach. Materiały z tego regionu zbierane przez samego Kolberga pochodzą z lat czterdziestych i pięćdziesiątych, czyli z wczesnego etapu badań, dopełnia je jednak w sposób znaczący dla wartości tomów bogaty materiał pozyskany w latach 1876–1886 od Władysława Siarkowskiego, o którym była już mowa. Kolberg wysoko cenił etnograficzne prace i zbiory tego kieleckiego regionalisty; jak wyżej wspomniano – rekomendował go na członka Komisji Antropologicznej, promował do druku i redagował jego prace w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Z kolei Siarkowski, korzystający także z pomocy współpracowników, odwoływał się do autorytetu Kolberga, chętnie przyjmował jego wskazówki i opinie przy gromadzeniu i publikacji swoich materiałów. W Kieleckiem Kolberg korzystał z wydanych już prac Siarkowskiego, a także z przekazanych mu przez tego autora „do użytku” opracowań rękopiśmiennych, takich jak obszerny manuskrypt przysłany około 1885 roku pt. Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa zebrane przez… w latach od 1876–1881 czy dostarczone wcześniej Przysłowia i zdania z okolic Kielc, a także zaproponowane Kolbergowi do wykorzystania w 1885 roku materiały dotyczące sobótek, które Siarkowski pozyskał w postaci listów od miejscowych duchownych. Kieleckie Kolberga, obejmujące obszar pierwotnie planowany dla dwu monografii, mimo wartościowych materiałów źródłowych jest odbiciem jego nasilających się obaw o kurczący się czas pozostały na wydanie całej spuścizny oraz ograniczeń finansowych trapiących go w latach osiemdziesiątych. Wyrazem tych ostatnich jest m.in. brak ilustracji, do których, jak wiadomo, przykładał Kolberg wielką wagę. Coraz boleśniej i widoczniej odczuwał konieczność redukowania zamierzeń pod presją rzeczywistych możliwości, a świadomość ta przewija się jako motyw przewodni całej jego korespondencji z tamtego okresu. Pod koniec roku 1886 zaznaczył się też udział Kolberga w aktualnych pracach Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności. Na posiedzeniu Komisji w dniu 11 listopada przyjęto wzmiankowany już wniosek zgłoszony przez sekretarza Izydora Kopernickiego, a „poparty przez przewodniczącego Majera i p. Oskara Kolberga”, w którym postulowano „potrzebę rozpoczęcia systematycznych badań etnograficznych w kraju według planu obmyślanego i przyjętego przez Komisję Antropologiczną, nie poprzestając na dotychczasowym ogłaszaniu materiałów dorywczo opracowywanych przez członków Komisji bądź przez współpracowników postronnych”, a „dla ułożenia 446 �planu przyszłych badań etnograficznych wyznaczono Komitet z grona Komisji, złożony z pp. O. Kolberga, prof. Malinowskiego, dr Kosińskiego, Gustawicza i wnioskodawcy”, tj. Kopernickiego1. Kolberg nie figuruje w spisie obecnych na tym posiedzeniu, z pewnością miał jednak swój istotny, jeśli nie decydujący udział w tej sprawie i uzgodnił z Kopernickim swoje stanowisko, skoro ten powołał się na poparcie autora Ludu i skoro Kolberg znalazł się w składzie Komitetu. Taki kierunek badań wytyczany w Akademii zbieżny był z jego poglądami i doświadczeniami i odzwierciedlał troskę o całościowe, systematyczne i planowe badanie polskiej kultury ludowej, a co za tym idzie, równie konsekwentne ich finansowanie. Warto też zauważyć kolejny przejaw niezmiennie przyjacielskiej i solidarnościowej wobec Kolberga postawy Kopernickiego, który zawsze, także mimo nieobecności przyjaciela, występował w jego imieniu i w jego interesie. Także ku końcowi roku 1886, w grudniowym zeszycie „Biblioteki Warszawskiej”, ukazała się obszerna recenzja 22 wydanych tomów Kolberga autorstwa Henryka Biegeleisena, historyka literatury i ludoznawcy2. Miała charakter zdecydowanie krytyczny w stosunku do dzieła Kolberga, do przyjętych przez niego założeń i metod. Jak się wydaje, na negatywną i jednostronną opinię Biegeleisena wpływ miała pewna uraza, u której podłoża leżała odmowa Kolberga, do którego zwrócił się jeszcze w 1884 roku z prośbą o wskazówki potrzebne mu do pracy o balladzie Mickiewicza Ucieczka. Prośba „do najznakomitszego badacza ludu” podbudowana była wyrazami „uwielbienia dla Jego pracy i nauki”. Tym bardziej dziwi wręcz napastliwy ton recenzji, gdyż Kolberg odpowiedział z szacunkiem, podał kilka informacji, ale kwerendy i studiów na wskazany temat taktownie odmówił z powodu braku czasu3. W swojej recenzji Biegeleisen zarzucił autorowi Ludu brak krytycyzmu w doborze i ocenie źródeł, selekcji materiału i sposobie opracowania, „manię kolekcjonowania”, chaotyczność i brak 1 Zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej w dniu 11 XI 1886 r., „Rozprawy i Sprawozdania Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XV, Kraków 1887, s. LXXIV. Informację tę podał także „Czas” 1886, w nr. 264. Zob. też wyżej, s. 286]. 2 Opublikowała ją „Biblioteka Warszawska” z 1886 r., w tomie 4, na s. 431–441, w dziale Piśmiennictwo krajowe i zagraniczne. Dotyczyła tomów 1–19 Ludu, cz. I i II Pokucia (DWOK T. 29 i 30) oraz cz. I Mazowsza (DWOK T. 24). 3 Zob. niedatowane listy H. Biegeleisena z 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 110–111 i 132–133 oraz odpowiedź Kolberga z 24 III 1884 r., tamże, s. 134–135. Biegeleisen przygotowywał wtedy pracę Tło ludowe ballady Adama Mickiewicza pt. „Ucieczka” opublikowaną w czasopiśmie „Świt” w 1885 r., T. 2, nr 50–56. 447 �planu, niekonsekwencje i błędy w traktowaniu tekstów folkloru, „eklektyzm i kompilatywność”, brak jednolitych zasad opracowania merytorycznego i językowego, właściwie brak kompetencji. Kolberg odpowiedział bardzo szybko, przygotowując rzetelną, udokumentowaną replikę, w której metodycznie odniósł się do kolejnych zarzutów recenzenta. Już 12 lutego 1887 roku wysłał ją do ówczesnego redaktora „Biblioteki Warszawskiej”, Józefa Plebańskiego, z prośbą o zamieszczenie swojej odpowiedzi na łamach „najbliższego zeszytu” czasopisma1. Jednak Plebański nie zaakceptował formuły repliki z obszerną argumentacją Kolberga, nie pomijającą żadnego z krytykowanych aspektów jego dzieła. Nie odmówił publikacji wprost, lecz uznał, że tekst jest za długi, w sposób pokrętny uzasadniał, że musiałby jednocześnie przytaczać „contre-replikę” Biegeleisena, któremu wysłał przekazany mu tekst, zwlekał mimo kilkakrotnych upomnień Kolberga. W końcu po ośmiu miesiącach Kolberg zniecierpliwiony i zdegustowany sposobem załatwiania sprawy, uznając polemikę za spóźnioną, a sugestię jej przeredagowania za niemożliwą do przyjęcia, wycofał się z zamiaru publikacji, co Plebański skwapliwie przyjął, uważając problem za rozwiązany i dając do zrozumienia, że z zadowoleniem przyjął wycofanie się z kłopotliwej dla siebie riposty2. Niepublikowany rękopis Kolberga, zwrócony mu w październiku 1887 roku, bardzo istotny jako obszerna wypowiedź autora Ludu na temat założeń, zasad i metod pracy badawczej i edytorskiej, zachował się w jego spuściźnie i wydany został dopiero w ramach Dzieł wszystkich3. Odpowiadając na zasadniczy zarzut Biegeleisena, że poza własnymi zapisami autora jego dzieło jest bezkrytyczną i chaotyczną „zbieraniną różnorodnych wiadomości”, Kolberg przypominał swoją fundamentalną zasadę: Snać nie dostrzega on [autor recenzji] planu w jego układzie, gdzie materiał podany bezwzględnie ma dostarczać karmi i żywiołu naukowego różnym gałęziom wiedzy z etnografią spowinowaconym do dalszego zużytkowania go i oczyszczenia. Autor jako zbieracz w nawale zatrudnień ograniczyć musiał swą czynność Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 411–412. Zob. korespondencja w tej sprawie J.K. Plebańskiego i Kolberga z okresu od marca do października 1887 r., tamże, listy 1319, 1321, 1322, 1325, 1330, 1346 i 1350. 3 Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena, w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 391–411 (publikowana na podstawie rkp w BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 12– –18; tamże na k. 20–21 inna wersja początku odpowiedzi, druga pełna wersja rkp. z niewielkimi różnicami, zachowana w zespole rękopisów później odnalezionych, obecnie w Arch. PTL, w tece 47, sygn. 1354/III, k. 68–75). 1 2 448 �krytyczną na autentycznym i sumiennym przedstawieniu choćby najdziwaczniejszych piśmiennych i ustnych źródeł, na skromnej jedynie uwadze nad ich kompetencją i krótkim na ich znaczenie poglądem. Ocenę ich rozleglejszą i gruntowniejszą, jak i głębsze nad nimi studia pozostawia on specjalistom w każdej z owych gałęzi wiedzy1. Wyjaśniał dalej, że wartościowanie źródeł w przypadku materiału folklorystycznego i etnograficznego jest co najmniej problematyczne, gdyż niejednokrotnie publikacje ulotne, peryferyjne, rzadkie czy mniej ambitne i znane lub z drugiej strony przede wszystkim popularne przynoszą ważne dla badacza szczegóły dotyczące życia i kultury ludu, jego tradycji i twórczości, a nawet konkretne przekazy tekstów folkloru. Etnograf i folklorysta nie może kierować się tylko określoną wartością ideową i artystyczną źródeł jak historyk literatury, lecz wybierać musi takie, które przynoszą najwięcej konkretnych interesujących jego dyscyplinę informacji i przekazów. Skąd pewność, że materiał dziś za lichy uważany – pyta Kolberg – nie nabierze z czasem wagi przy bliższym rozpoznaniu go przez uczonych? Czyja powaga ma ocenić wartość źródeł, skoro najznakomitsi nawet uczeni zagraniczni nie są co do ich kompetencji w zgodzie? Dlaczego wiadomość przelotna ogłoszona w jakiejś gazecie niesumiennej (na czym polega ta niesumienność?) nie ma służyć za materiał, jeśli zawiera jakiś szczegół dla etnografii przydatny, choćby wątpliwej na razie wartości? Dlaczego szczegół ów etnograficzny nie ma być zanotowany, mimo że czyjś uśmiech wywołuje? Gdzież są owi wielcy pisarze i ludowi znawcy, których by relacje (zapewne książkowe, czyli teoretyczne) uznane już były przez wszystkich za najlepsze, więc lepszymi były od powziętych gdzieś ze słuchu?2 W takim sensie dla etnografia kompetencja nie zawsze należy do „wielkich pisarzy i znawców ludu”; dla niego ważniejszym źródłem wiedzy może być np. utwór o zwyczaju sobótkowym mniej znanego poety z XVII wieku, Kaspra Twardowskiego, niż poemat na ten temat „najznakomitszego u nas poety szesnastego wieku”, Jana Kochanowskiego, gdyż pierwszy przynosi „nieco więcej o tym obrzędzie wiadomości”3. Kolberg wykazuje, że treści foOdpowiedź Kolberga… (DWOK T. 63), s. 392. Tamże, s. 394; podkreślenia w tekście za wyróżnieniami Kolberga w rkp. 3 Tamże, s. 395. Mowa o utworze Twardowskiego Bylica świętojańska (Lwów 1630) oraz o cyklu 12 pieśni J. Kochanowskiego pt. Pieśń świętojańska o Sobótce (pierwodruk: Kraków 1 2 449 �klorystyczne, np. wątki podaniowe czy legendowe, przysłowia, pieśni, badacz może wydobywać z rozmaitych źródeł: zarówno czerpać je z bezpośrednich relacji informatorów i śpiewaków, z literatury pięknej, z publikowanych opisów historycznych i geograficznych kraju czy poszczególnych miejscowości, jak i z ulotnych kalendarzy, jarmarcznych druków, okolicznościowych broszur, lokalnych czasopism. Oponuje też Kolberg przeciwko zarzutowi nieumiejętnego rozdzielania „rzeczy” ludowych od nieludowych, mieszania ich ze sobą, wykazując nieostrość granicy między nimi, zmiany przynależności i nieustające przenikanie się obu nurtów między środowiskami twórczymi i wykonawczymi, adaptacyjne procesy oraz przekształcenia w ich obrębie. Krytyce recenzenta, dotyczącej niejednolitej postaci językowej tekstów folkloru – zacierania cech gwarowych lub wiernego ich oddawania – przeciwstawia fakt rozmaitego charakteru dokumentowanych przez badacza przekazów ludowych, z których jedne podawane były konsekwentną gwarą, w innych cechy dialektologiczne są sporadyczne lub zatarte, jeszcze inne mają kształt literacki aż do stylizacji włącznie, „których zatem języka w niczym zmieniać się nam nie godziło”, gdyż są „spisane tak, jak je słyszeliśmy z ust opowiadaczy – wyjaśnia Kolberg. I dodaje: „Prawda, iż jedni wygłaszali je w mowie gminnej, gdy inni posługiwali się już to mową ze szkolnych ław, już z garderoby wyniesioną”. Tak więc w kolejnych tomach […] są pieśni wiernie w języku ludowym oddane, o ile przez włościan i włościanki były śpiewane, boć te, które dyktowała czeladź dworska (w różnym będące stopniu ogłady) należało znów spisać w mowie jej właściwej, a nie naciąganej do ludowej. W ogóle unikaliśmy wszelkiej modernizacji, o ile nie wtrącali jej sami włościanie. Tam tylko, gdzie wiadomość lub opowieść jakaś podaną nam została w sposób niegładki, zawiły, i to w mieszaninie językowej bez interesu dla lingwisty, dozwalaliśmy sobie stylizacji wedle mowy ogólnej, gdyż tu chodziło już o treść rzeczy, a nie o materiał językowy. Tłumaczy także, że kwestionowana przez Biegeleisena chwiejna pisownia tych samych wyrazów jest wynikiem niekonsekwentnej wymowy narratorów, często nawet w obrębie jednego przekazu i że stanowi odbicie wahań i niuansów fonetycznych żywej mowy. Na zarzut, że na takim zapisie „filolog polegać nie może”, Kolberg replikuje: 1586). Fragmenty pierwszego utworu z opisem Sobótki cytuje Kolberg w cz. I Mazowsza (DWOK T. 24), na s. 347. 450 �Na to odpowiadamy, że spisywaliśmy wyrazy tak, jak je słyszeliśmy wymawiane, a nie sądzimy, aby nas zmysł słuchu bardzo oszukiwał; uderzyło nas to nawet samych, gdy opowiadający pięciokrotnie zmieniał wymowę[…], tu zatem raczej to jego wymowa była chwiejną, a nie nasza pisownia, która iść była powinna za tą nieprawidłowością, nie zaś samowolnie na prawidłowość jakąś zamieniać1. Replika Kolberga, poruszająca szereg drobniejszych jeszcze kwestii warsztatu zbieracza i wydawcy, potwierdza z jednej strony wypracowaną i sprawdzoną koncepcję jego dzieła jako zbioru źródeł, który to zbiór wyprzedzać powinien ich interpretację i dalsze badania, przy czym ukazuje docenioną przez współczesną naukę trafną perspektywę i intuicję zbieracza nie stroniącego od najróżniejszych przekazów źródłowych, respektującego ich wieloraki kształt formalny. Z drugiej strony ilustruje ówczesne, a także późniejsze niezrozumienie jego założeń i metod, nowatorstwa i dalekosiężnej perspektywy zbieracza pracującego dla przyszłych dokonań naukowych. Krytyka Biegeleisena, podjęta ze stanowiska historyka literatury i filologa, dysponującego odmiennym warsztatem, metodologią i stawiającego sobie inne cele badawcze, okazała się całkowicie zawodna wobec encyklopedycznego zamierzenia Kolberga i jego panoramicznego obrazu kultury ludowej w ujęciu regionalnym. Można ubolewać, że odpowiedź autora Ludu – jedyna tak obszerna w jego dorobku, analityczna i syntetyczna zarazem – nie ukazała się drukiem wkrótce po recenzji Biegeleisena; może wyeliminowałaby szereg nieporozumień, jakie narosły wokół dzieła Kolberga i po części przetrwały długo w postaci sztywnych, upraszczających stereotypów, jak choćby przede wszystkim powtarzający się zarzut ograniczenia się do bezkrytycznego zbieractwa. W styczniu 1887 roku Kolberg otrzymał propozycję udziału w pracach specjalnego Komitetu, powołanego do zorganizowania wystawy etnograficznej, która miała odbyć się w ramach Wystawy Krajowej (galicyjskiej) zorganizowanej we wrześniu tego roku w Krakowie, a obejmującej działy poświęcone rolnictwu, przemysłowi i rzemiosłu2. Wystawa otwarta od 1 do Odpowiedź Kolberga… (DWOK T. 63), s. 405–406. List Komitetu Wystawy Krajowej z 31 I 1887 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 407–408. Prezesami Komitetu Wystawy byli: hr. Artur Potocki (1850–1890), działacz gospodarczy, prezes Towarzystwa Rolniczego w Krakowie w latach 1887–1889, oraz Feliks Szlachtowski (1820–1896), prawnik, prezydent Krakowa w latach 1884–1893, funkcję dyrektora Wystawy pełnił Faustyn Jakubowski (1837–1898), adwokat, członek Krajowej Komisji Przemysłowej. W skład Komitetu do zorganizowania wystawy etnograficznej wchodziło poza Kolbergiem 1 2 451 �12 września połączona była także z ekspozycją dzieł sztuki w Sukiennicach (do 15 września). Kolberg uczestniczył w pracach związanych z wystawą etnograficzną i w ich trakcie stykał się z wielu naukowcami i działaczami galicyjskimi, co znalazło wkrótce odbicie w jego dalszych staraniach o wsparcie materialne dla swojego dzieła. Życie codzienne Kolberga w tym okresie w Krakowie skąpo ilustrują rzadsze wówczas listy do Karoliny, która wraz z mężem i rodziną przeprowadziła się do Sandomierza, oraz sporadyczne do Jadwigi Wernerowej. Zawsze żywo zainteresowany sprawami rodzinnymi, edukacją bratanków i bratanic, ich pracą i losami zawodowymi, o sobie pisze Kolberg z pewną rezygnacją i niepokojem, a także z poczuciem osamotnienia i z tęsknotą za rodzinną Warszawą, miastem swojej młodości. W lutym 1887 roku w liście do Jadwigi wręcz skarży się: Wszelki zarobek coraz trudniejszy, a życie coraz droższe i wiek coraz podeszlejszy, i nie wiem, jak to dalej pójdzie. Przy takich danych trudno mi marzyć o tym, abym kiedykolwiek ujrzał jeszcze ukochaną Warszawę. A pragnąłbym tego szczerze z całej duszy. W Krakowie mimo wszelkich starań nie zdołałem się jeszcze zaaklimatyzować tak, jakby należało i jak tego położenie moje wymaga. Bo jakkolwiek zawiodłem się na Konopkach (a raczej na Modlnicy tylko), to mam tu jeszcze mnóstwo życzliwych mi osób, bywam na zebraniach literackich i muzycznych (np. u prezesa Majera, u pp. Przezdzieckich, Cieszkowskiego, Tarnowskich itd.), z kilku profesorami w ścisłej żyję przyjaźni, jak np. z Kopernickim, Sadowskim. Ale wszystkie te stosunki, z wyjątkiem tylko Kopernickiego, więcej mi ukazują zaszczytów i uznania itd., aniżeli dają chleba, zadośćuczynienia i pomocy w moich pracach etnograficznych, które dość ciężko wywalczać sobie muszę, bo Kraków jest ubogi i samolub. Towarzystwa te mimo grzeczności są zimne i nie zastąpią nigdy owych niezapomnianych serdecznych związków (czy to rodzinnych, czy przyjacielskich), jakie mnie łączyły niegdyś z naszą stolicą. Ale dosyć już o tym; trzeba się poddać woli wyższej od naszych życzeń, skoro już inaczej być nie może1. Wąski krąg wymienionych przez Kolberga osób to postacie, które odcisnęły swój wyrazisty ślad na życiu kulturalnym i naukowym Krakowa. dziesięciu członków, działaczy kulturalnych i uczonych z Krakowa (wymienionych w liście, przeważnie związanych z Akademią Umiejętności i znanych Kolbergowi; należeli do niej m.in.: A. Baraniecki, W. Dzieduszycki, I. Kopernicki, K. Rogawski, P. Umiński). 1 Brulion listu do J. Wernerowej z 17 II 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 416. Fragment z nazwiskami osób, z którymi Kolberg kontaktował się bliżej, w rkp. skreślony. 452 �Pierwszy prezes Akademii, Józef Majer, wraz żoną, Karoliną z Friedlei­ nów, mieszkali przez wiele lat na Wiślnej, „Pod Zającem”, gdzie prowadzili salon artystyczny, a dwukrotnie w roku podejmowali szersze grono członków Akademii. Majer, także miłośnik muzyki, chętnie grywający na fortepianie, był postacią bardzo popularną w Krakowie; Józef Rostafiński pisał, że „znał go ówczesny cały Kraków: od przekupki na Małym Rynku do wszystkich dygnitarzy królewskiego miasta”1. Uczęszczany salon przy ulicy Wolskiej, w którym bywał Kolberg, prowadzili też Konstanty Przezdziecki (1846–1897), ziemianin, amator i mecenas sztuk i nauk, wraz z żoną Elżbietą (Izabelą) Plater-Zyberk. Przezdziecki był postacią podobnie jak Majer zasłużoną dla Krakowa, m.in. przyczynił się do zbadania grobów królewskich na Wawelu i współpracował z Józefem Łepkowskim przy ich odrestaurowaniu, był współwydawcą pomnikowej edycji Dzieł wszystkich Jana Kochanowskiego, kontynuatorem po ojcu Aleksandrze wydania dzieł Długosza, pisał w „Czasie” felietony o wystawach malarstwa w Wiedniu. Własny salon muzyczny prowadził też w Krakowie wymieniony przez Kolberga Zygmunt Cieszkowski (1845–ok. 1914), publicysta, wiolonczelista, organizator życia muzycznego w mieście, sekretarz Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w latach 1887–18942. Wreszcie we wspomnianym przez Kolberga domu Tarnowskich, Stanisława i Róży Marii z Branickich, zwanym popularnie pałacem na Szlaku (tj. przy ulicy Szlak 71), funkcjonował jeden z ważniejszych ośrodków życia towarzyskiego, intelektualnego i politycznego Krakowa3. Stanisław Tarnowski, historyk literatury, krytyk literacki, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, polityk, jedna z najważniejszych postaci galicyjskiego życia politycznego i naukowego przełomu XIX i XX wieku, był bardzo życzliwy Kolbergowi i dobrze mu znany z kręgów Akademii, której drugim prezesem został po Majerze. Łączyły go też z Kolbergiem wspólne zainteresowania postacią i twórczością Chopina. O kontaktach towarzyskich Kolberga – poza jego własnymi skąpymi wypowiedziami – niewiele wiadomo z innych źródeł. Z innych zachowanych 1 J. Rostafiński Józef Majer. Szkic biograficzny, Kraków 1899, s. 3. Zob. też A. Gabryś Salony krakowskie, Kraków 2006, s. 68 oraz M. Dziadek Polskie salony muzyczne od początku XIX wieku do 1939 roku, w: Władysław Żeleński i krakowski salon muzyczny: tożsamość kulturowa w czasach braku państwowości, red. naukowa G. Mania, P. Różański, Kraków 2017, s. 76. 2 Zob. M. Dziadek Polskie salony muzyczne…, s. 75 i 76. 3 Zob. A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 90–91 i 228. 453 �świadectw wynika, że bywał domu Władysława i Wandy Żeleńskich i przyjaźnił się z gospodarzami. Żeleński (1837–1921), kompozytor, pianista i pedagog, twórca oper, pieśni i muzyki instrumentalnej, osiadł w 1881 roku w Krakowie, gdzie był profesorem harmonii i kontrapunktu w Szkole Towarzystwa Muzycznego. W 1888 roku doprowadził do jej przekształcenia w konserwatorium muzyczne i pełnił w nim funkcję dyrektora oraz nauczyciela teorii, gry na organach i wyższego kursu fortepianu. Żeleńscy mieszkali najpierw przy ulicy Gołębiej, potem w willi z ogrodem przy ulicy św. Sebastiana i podejmowali gości w niedziele tradycyjnym proszonym obiadem i słynną herbatą. „Salon państwa Żeleńskich nie pretendował do roli salonu literackiego – pisała w roku 2017 Magdalena Dziadek – i nie był salonem kobiecym, królował w nim pan domu i pod jego zapewne dyktando dobierano gości – głównie spośród muzyków, aby oddawać się wieczorami wspólnemu muzykowaniu” 1. Żeleński wspominał później, że Oskar Kolberg był „upragnionym gościem” na owych niedzielnych obiadach, które „dały nam sposobność zbliżenia się i wymiany myśli”. Kompozytor niezwykle cenił i podziwiał wytrwałą, niezmordowaną pracę Kolberga, jego skromność i prostotę bycia, życzliwość i wyrozumiałość dla ludzi. Rozumiał i podzielał pasję Kolberga dla muzyki, „która go zawsze zajmowała w najwyższym stopniu”. Zażyłość z domem Żeleńskich musiała być duża, skoro muzyk pisał: Zdarzało się dawniej, że niekiedy powracając do domu, zastawałem go u siebie przy fortepianie, próbował dawnych swoich utworów, a i rzecz sama, i sposób grania robiły wrażenie typowe czegoś przechowywanego wiernie z dalekiej przeszłości2. Jest to jedno z nielicznych świadectw powracania Kolberga w późnych latach do instrumentu i jego trwałej potrzeby obcowania z muzyką. Żeleński będzie towarzyszył Kolbergowi w ostatnim okresie życia, stanie się świadkiem jego ostatnich dni, a po jego śmierci – inicjatorem budowy pomnika nagrobnego ku jego pamięci. Uczniem Żeleńskiego był m.in. Ferdynand Hoesick (1867–1941), pisarz, wydawca i księgarz, historyk literatury i muzykograf, który w latach 1 M. Dziadek Polskie salony muzyczne…, s. 76. Zob. też A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 68 i 229. 2 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga, „Czas” 1892, nr 261 (z 13 XI). 454 �1888–1890 studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim i bywał u Władysława Żeleńskiego. W swoim pamiętniku Hoesick wspominał niedzielne odwiedziny w domu nauczyciela: […] czułem się tam jak w domu, a przy wybornej herbacie z samowaru, słynnej u Żeleńskich, aż nadto miałem okazji do kształcących rozmów z panią Żeleńską o literaturze, z „dyrektorem”, który wtedy komponował Goplanę, o muzyce. Do tej herbaty często zasiadał również sędziwy Oskar Kolberg, znany zbieracz pieśni ludu polskiego, u którego „dyrektor” jako u specjalnego znawcy melodii ludowych nieraz przy mnie zasięgał rad co do niektórych pieśni i arii w Goplanie. Stary Kolberg jako kolega szkolny Chopina interesował mnie podwójnie, zwłaszcza, że kiedym w salonie zasiadał do którego z dwóch fortepianów, przy czym najczęściej grałem rzeczy Chopina, chwalił moją grę, dziwiąc się, skąd miałem takie szopenowskie uderzenie. Wiem, że nieraz o tym rozmawiał z panią Żeleńską, siedząc z nią w przyległym pokoju stołowym1. Żeleński wspomina zainteresowanie Kolberga swoim uzdolnionym uczniem, późniejszym wybitnym pianistą i kompozytorem o światowej sławie, bywającym w domu nauczyciela, Zygmuntem Stojowskim, którego Kolberg często i chętnie słuchał, „znał od dziecka, zajmował się niemal do chwil ostatnich, rozpytując się o rozwój jego talentu”2. Tak więc w domu Żeleńskich, wypełnionym dobrą muzyką, także Chopina, i rozmowami o życiu muzycznym, przysłuchując się koncertom, mając dostęp do fortepianu i niekiedy grając samemu, z pewnością czuł się znakomicie. Bliższych jednak okoliczności tych spotkań Kolberga i jego konsultacji związanych z muzyką do Goplany3 z relacji samego badacza nie znamy. Koresponden1 F. Hoesick Powieść mojego życia (Dom rodzicielski). Pamiętniki, T. 1, Wrocław 1959, s. 430 (pierwodruk: 1935 pt. Dom rodzicielski, w 4 tomach). Wspomniana przez Hoesicka opera Goplana, z librettem Ludomiła Germana na podstawie Balladyny Juliusza Słowackiego, miała premierę w Krakowie 23 lipca 1896 roku. 2 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga…, nr 261. Zygmunt Stojowski (1869 lub 1870–1946) uczył się od 1881 roku harmonii, kontrapunktu i gry fortepianowej u Żeleńskiego, jednocześnie uczęszczając do gimnazjum św. Anny. Wybitnie utalentowany, już jako trzynastolatek występował publicznie ma koncertach Towarzystwa Muzycznego i w salonie muzycznym Marceliny Czartoryskiej. W roku 1887 wyjechał na studia do Paryża, potem do Nowego Jorku, gdzie zyskał międzynarodową sławę jako pianista, kompozytor i pedagog. 3 Konsultacje te potwierdza też muzykolog krakowski, Maciej Negrey, w artykule Władysław Żeleński 1837–1921, zmieszczonym w pracy Władysław Żeleński i krakowski salon muzyczny…, s. 102, gdzie omawiając operę Goplana, stwierdza: „Konstruując sceny ludowe, [Żeleński] konsultował się z Oskarem Kolbergiem”; nie podaje jednak źródła tej informacji, więc 455 �cji z kompozytorem brak, natomiast bliskie przyjacielskie stosunki także z Wandą Żeleńską, żywo uczestniczącą w życiu kulturalno-literackim Krakowa, skąpo potwierdzają trzy późne listy. W związku z jubileuszem Kolberga w 1889 roku Żeleńska prosi go o informacje biograficzne potrzebne dla prasy, a w ostatnich dniach życia chory już Kolberg wystosowuje do niej 4 maja i 1 czerwca 1890 roku, tj. na dwa dni przed śmiercią, dwa lakoniczne i enigmatyczne listowne komunikaty, których treść ma charakter sytuacyjny i jest po części niezrozumiała, lecz świadczy o zaufaniu wobec adresatki i o jej opiece nad chorym1. Ze wspomnień Żeleńskiego wyłania się też skład „ograniczonego koła przyjaciół [Kolberga] w ostatnich czasach”. Jako należący wraz z żoną do tego kręgu wymienia on Ksawerego i Tadeusza Konopków, prezesa Majera, Kopernickich, Blizińskich, którzy po sprzedaży Bóbrki w połowie 1888 roku przeprowadzili się do Krakowa, Tomasza Mączkę, lekarza, który opiekował się Kolbergiem w ostatnich miesiącach życia, pastora Jerzego Gabrysia, proboszcza parafii ewangelickiej św. Marcina w Krakowie, a także Alfreda i Marię Stojowskich. Matka wspomnianego wyżej Zygmunta, Maria z Bogdańskich Stojowska, była pianistką, osobą ustosunkowaną w sferach towarzysko-artystycznych i naukowych, i w okresie, gdy rodzina mieszkała w Krakowie, prowadziła salon muzyczny2, w którym bywali artyści o międzynarodowej sławie. M.in. w 1884 roku odwiedził go Józef Ignacy Paderewski, którego poznał wtedy kilkunastoletni Zygmunt Stojowski i z którym zawiązał potem przyjaźń na całe życie. Poza tą wzmianką Żeleńskiego, który zaprzyjaźniony był z rodziną Stojowskich, brak informacji o odwiedzinach Kolberga w ich domu. Jako charakterystyczną postać Krakowa wspomina też Kolberga syn Władysława, znany pisarz i publicysta, Tadeusz Boy-Żeleński. W jednym być może przytacza ją za świadectwem Hoesicka. Podobnie W. Poźniak, który pisze: „Mało kto wie, że kompozytor przyjaźnił się z Oskarem Kolbergiem i że właśnie w czasie komponowania Goplany często zasięgał u niego porad. Rezultat tych konsultacji zasługuje na wielkie uznanie, bo chyba żaden poważniejszy kompozytor operowy przed Żeleńskim – oczywiście z wyjątkiem Moniuszki – nie podchodził tak trafnie do naszej muzyki ludowej jak twórca Goplany” (Opera po Moniuszce, w: „Z dziejów polskiej kultury muzycznej, T. II, Kraków 1966, s. 287). 1 Zob. listy 1444, 1546 i 1548 w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66). Bliskość Żeleńskiej przy Kolbergu w ostatnich chwilach życia potwierdzają również wspomnienia pośmiertne mu poświęcone (zob. m.in. artykuł Oskar Kolberg, „Czas” 1890, nr 127 (z 7 VI)). O kontaktach towarzyskich Kolberga por. też W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 73. 2 Zob. A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 68 i 69. 456 �z esejów ze zbioru Znasz-li ten kraj?... pisze: „W owym czasie osiadł w Krakowie sędziwy Oskar Kolberg. Przyjmowano go Pod Baranami i Na Szlaku”. Dalej Boy przytacza zabawną anegdotę. Pewna dama pyta półgłosem drugą, wskazując Kolberga: „Qui est-ce, ce vieux (Kto to jest, ten stary?) – C’est le Loude (To jest Lud). – Qu’est ce que c’est le Loude?...(Kto to jest Lud?)”1. Wspomniany pałac Potockich Pod Baranami, zakupiony w 1822 roku przez Artura Potockiego i Zofię z Branickich, stał się „pierwszym salonem Krakowa i jednym z najważniejszych opiniotwórczych ośrodków arystokratycznych w Galicji”2. Sam Kolberg nigdzie jednak nie wspomina o swoich odwiedzinach w siedzibie Potockich przy Rynku Głównym, stanowiącej centrum życia towarzyskiego i kulturalnego Krakowa. Podobnie brak jego informacji o bywaniu w sławnym wówczas salonie muzycznym Marceliny Czartoryskiej, który w zimie mieścił się w centrum miasta, przy ulicy Sławkowskiej, a latem w willi Decjusza w Woli Justowskiej. Marcelina Czartoryska, pianistka i działaczka charytatywna, wróciła na stałe do Polski w 1867 roku, po okresie swojego bujnego życia towarzyskiego w Paryżu, gdzie spotykała się z wybitnymi muzykami, m.in. z Chopinem jako jego uczennica, protektorka i opiekunka. W Krakowie od 1869 roku prowadziła dom otwarty, który wkrótce stał się pierwszym salonem muzycznym w mieście. Organizowała dwa rodzaje przyjęć: wielkie, otwarte dla wszystkich, podczas których sama grywała często na fortepianie, i małe, zamknięte wieczory muzyczne. Była zasłużoną animatorką życia muzycznego w mieście, protektorką krakowskiego Towarzystwa Muzycznego. Dzięki swoim zabiegom dyplomatycznym u władz w Wiedniu przyczyniła się do powstania w 1888 roku Konserwatorium Muzycznego. W jej eleganckiej rezydencji wypełnionej dziełami sztuki i pamiątkami historycznymi bywali najwybitniejsi przedstawiciele życia kulturalnego i artystycznego miasta i przyjezdni goście ze świata sztuki. Swój salon muzyczny prowadziła do 1886 roku, do śmierci męża Aleksandra. Jest bardzo prawdopodobne, że T. Boy-Żeleński Znasz-li ten kraj?... Pisma T. II, Warszawa 1956, s. 402 (pierwodruk: 1932). Encyklopedia Krakowa, red. D. Kalisiewicz i in., Kraków 2000, s. 723. Zob. też A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 26–31 i 228. Być może, Kolberg bywał też gościem Potockich w ich rezydencji w Krzeszowicach pod Krakowem. Wskazywałaby na to wzmianka M.A. Szulca w liście z 30 VI 1875 r., nigdzie jednak niepotwierdzona (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 531), a także zapisy terenowe Kolberga melodii do tekstów pieśni z Krzeszowic zanotowanych w zbiorku nieznanego autora oraz okolicznościowe pieśni związane z życiem rodzinnym Potockich (zob. np. O. Kolberg Krakowskie cz. II, DWOK T. 6, s. 276–277, nr 495 i przyp. źródłowy do tej pieśni w suplemencie krakowskim, DWOK T. 73/III, s. 223–224 oraz w T. 73/II DWOK, s. 119, nr 919). 1 2 457 �Kolberg, przynajmniej sporadycznie, bywał na muzycznych spotkaniach u Czartoryskich, tym bardziej że Marcelina była uczennicą Chopina, miłośniczką jego gry i propagatorką kanonu interpretacyjnego utworów mistrza, oraz że gromadzili się tam dobrze mu znani krakowscy muzycy, m.in. Władysław Żeleński i Zygmunt Cieszkowski, a także inne wybitne postacie, jak np. Stanisław Tarnowski i Jan Matejko1. W korespondencji Kolberga nazwisko Czartoryskiej przewija się wprawdzie kilkanaście razy, przeważnie przy okazji omawiania z Szulcem i Karasowskim biografii Chopina, a także w okresie krakowskim w listach do Karoliny mowa o Czartoryskiej jako o potencjalnej nabywczyni portretu Chopina pędzla Antoniego. Brak tam jednak wyraźnych informacji o bezpośrednich kontaktach Kolberga z Marceliną Czartoryską. Ważnym dla Kolberga punktem Krakowa była księgarnia Friedleina prowadzona po śmierci Daniela w 1855 roku przez jego syna Józefa, który przejął rodzinną działalność po ojcu. Józef Friedlein (1831–1917), członek Komisji Archeologicznej Akademii, był bibliofilem i kolekcjonerem, znawcą i zbieraczem rzadkich druków i wydawcą cennych faksymiliów. Księgarnię odrestaurował i uruchomił w kamienicy Hetmańskiej w Rynku Głównym pod numerem 11. Rozwinął dział antykwaryczny, gromadził ryciny, mapy i numizmaty, wydawał dzieła naukowe i literackie, podręczniki, albumy, mapy i nuty. W roku 1884 został wiceprezydentem Krakowa, w roku 1893 prezydentem. Jego księgarnia rozprowadzała publikacje Akademii, wcześniej Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, zajmowała się też powierzonym sobie kolportażem dzieła Kolberga. Była ważnym miejscem spotkań Krakowian i przyjezdnych, ośrodkiem dyskusji i wymiany książek. Autor Ludu bywał tam często, spotykając się z przyjaciółmi i znajomymi, mając okazję do rozmów i kontaktów, a także do rozpoznawania się w ruchu wydawniczym i naukowym. Na adres księgarni Friedleina przychodziła też do niego korespondencja krajowa i zagraniczna, a także książki i przesyłki pieniężne. Niedaleko, również w Rynku Głównym, pod numerem 23, mieściła się filia krakowska księgarni Gebethnera i Wolffa, która z kolei pośredniczyła w kolportażu Ludu na teren Królestwa Polskiego. Było to również miejsce wizyt i spotkań Kolberga2. Zob. M. Dziadek Polskie salony muzyczne…, s. 75 oraz A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 59–64 i 225. 2 Por. też W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 72–73. Tam mowa także (bez podania źródła informacji) o „bliskich kontaktach Kolberga z księdzem Józefem Pelczarem, profesorem 1 458 �Choć brakło badaczowi bliskich relacji rodzinnych, które były jego udziałem w latach warszawskich, nie był zupełnie osamotniony w Krakowie; miał grono oddanych przyjaciół i był osobą rozpoznawaną w mieście. Natomiast jego kontakty z Modlnicą urwały się prawie zupełnie. Informował o tym Karolinę w czerwcu 1886 roku: Z Modlnicą stosunki są nader słabe jak zawsze, zapomnieli o mnie niemal zupełnie, więc i ja też nie mam powodów pamiętania o nich. Częściej już, lubo także rzadko, spotykam się z Mogilanami (tj. z matką i pannami) u Ksawerego lub Tadeusza K[onopki]1. Podobnie pisał do bratowej w marcu 1887 roku: Siedząc najczęściej przy pracy w domu, zwłaszcza wieczorem, rzadko kiedy wychodzę na herbatę, nawet do tych kilku, jakich mam, przyjaciół. Z Konopkami, o ile nie spotkam czasami kogoś z ich rodu na ulicy, nie mam żadnych stosunków i nie wiem, czy te się kiedy znów nawiążą. Bo ja, nie widząc z ich strony zbliżenia, narzucać im się nie myślę2. Czując coraz dotkliwiej ubytek sił i zdrowia, lecz pochłonięty bez reszty wytężoną pracą, zmuszony był w miarę czasu ograniczać nawet skąpe kontakty z przyjaciółmi. Pozbawionemu troskliwej codziennej opieki doskwierała coraz bardziej samotnicza egzystencja. Żeleński wspomina, że zapytany kiedyś o nią odpowiedział: Mówią mi, że gdybym się był ożenił, byłbym mniej samotnym na starość. Zapewne. Ale czy ja wiem, czy mógłbym się tak w zupełności oddać pracy, czy życie domowe nie odrywałoby mnie od niej? Czy towarzyszka zrozumiałaby i lubiła moja pracę tak, żeby mi była pomocą? A może Bóg tak chciał, bym mojej robocie już wyłącznie ślubował?3 Pod koniec marca 1887 roku otrzymał Kolberg oficjalne zaproszenie do udziału w pracach Komitetu „Wystawy Krajowej Rolniczo-Przemysłowej teologii i byłym rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego” oraz o „wspólnych zainteresowaniach muzycznych łączących Kolberga z organistą wawelskim, Wincentym Rychlingiem Bartoszewskim” (tamże, s. 73); jednak brak potwierdzenia tych kontaktów w dostępnych świadectwach źródłowych. 1 Brulion listu do Karoliny z 27 VI 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 350. Matka to Stefania Konopkowa, wdowa po Józefie, panny to ich córki, które jako dorosłe opuściły Modlnicę, gdzie wcześniej przebywały pod opieką ciotki Antoniny. Ksawery Konopka, syn Michała, a kuzyn Józefa, oraz Tadeusz, najstarszy syn Józefa, mieszkali w Krakowie. 2 Brulion listu do Karoliny z 6 III 1887 r., tamże, s. 421. 3 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga…, nr 261. 459 �i Maszyn Pomocniczych dla Rolnictwa i Przemysłu oraz Wystawy Sztuki Polskiej w Krakowie r. 1887”. Zaproszenie to przyjął1. Jednak początkowo napięta sytuacja polityczna i groźba wybuchu wojny, a także przygotowania wojenne m.in. w Austrii i we Francji podawały w wątpliwość celowość realizacji tego przedsięwzięcia2. Ostatecznie jednak po uspokojeniu się sytuacji Komitet zdecydował na posiedzeniu 27 marca, że wystawa odbędzie się zgodnie z planem w roku 18873. Kolberg podobnie jak inni członkowie Komitetu podjął działania zmierzające do pozyskania osób wspomagających wystawę oraz eksponatów gromadzonych według określonego programu. Nie wiadomo dokładnie, w jakiej zdołał to uczynić skali, gdyż zachowały się jedynie nieliczne ślady jego korespondencyjnych zabiegów o zasilenie działu etnograficznego wystawy4 oraz sporządzony przez niego niedatowany brulion odezwy ponawiającej z ramienia Komitetu wystawy apel wystosowany „do władz i publiczności krajowej” z prośbą „o łaskawe nadsyłanie zgłoszeń w duchu programu, które przyjmowane będą w tutejszym magistracie do 15 lipca”5. Dalsze poczynania Kolberga nie są znane, nie wspomina o nich konkretnie w listach, ograniczając się do informacji o udziale w przygotowaniu wystawy etnograficznej. Jednak większe zaangażowanie w tym zakresie uniemożliwiły mu kłopoty mieszkaniowe i zdrowotne, które dotknęły go wiosną i latem 1887 roku, co wynika z korespondencji. Pisząc do F.S. Kraussa 16 kwietnia 1887 roku, Kolberg wyjaśnia opóźnienie swojej odpowiedzi niedawną przeprowadzką, o której brak bliższych informacji, a w późniejszym liście do B. Hoffa z 19 grudnia tego samego roku, prosząc o adresowanie następnych przesyłek dla niego do „księgarni Friedleina w Rynku”, dodaje: „nie na ulicę Warszawską […], gdziem mieszkał 1 List Komitetu Wystawy Krajowej z 21 III 1887 r. i odpowiedź Kolberga z 25 III 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 426 i 428. 2 Zob. wzmianki o groźbie wojny w listach Kolberga z lutego i marca, tamże, s. 415 i 421. Zaostrzający się konflikt niemiecko-rosyjski i rozruchy polityczne w Bułgarii groziły do połowy marca interwencją zbrojną Rosji, a w konsekwencji wystąpieniem innych mocarstw Europy. Ostatecznie konflikt zażegnany został na drodze rokowań dyplomatycznych Rosji oraz jej porozumienia w sprawie bułgarskiej z Turcją. 3 O przebiegu tego posiedzenia, dyskusji i decyzji o terminie, przygotowaniach do wystawy i jej budżecie pisał „Czas” 1887, w nr. 71 (z 29 III), w artykule Wystawa Krajowa. 4 Zob. brulion listu do Z. Glogera z 1 VI oraz oryginał listu do J. Blizińskiego z 6 VII 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 438 i 440–441. 5 Jest to rękopis z licznymi skreśleniami, poprawkami i dopiskami zachowany w zespole manuskryptów odnalezionych dopiero w 2014 roku, obecnie w Arch. PTL, w tece 47, sygn. 1354/III, k. 66. 460 �przed rokiem i od tego czasu dwa razy już zmienił mieszkanie”1. Poza tymi wzmiankami nic więcej o tych przeprowadzkach nie wiemy. Były one zapewne wynikiem dalszych kłopotów gospodarzy Kolberga, Jasińskich, z niewypłacalnością i brakiem wystarczających środków materialnych uzyskiwanych od lokatorów. W następnych latach nadal Kolberg zmuszony był zmieniać mieszkanie, co w oczywisty sposób komplikowało jego niezwykle pracowite i wypełnione obowiązkami życie. XXIV [Radomskie cz. I (lipiec 1887). – Długa choroba oczu (lato i jesień 1887). – Wystawa Krajowa (wrzesień–październik 1887) i ograniczony udział w pracach nad jej działem etnograficznym. – Starania o subwencję na tomy poświęcone Galicji Wschodniej – petycja do Sejmu Krajowego (listopad 1887) i jej pozytywny wynik. – Uczestnictwo w pracach Komisji Antropologicznej. – Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1888). – Wydanie trzech tomów: cz. II Radomskiego, cz. IV Mazowsza, cz. III Pokucia (1888). – Radomskie – kolejna ukończona monografia. – Spowodowana kłopotami z cenzurą zmiana karty tytułowej cz. IV i V Mazowsza. – Recenzja W. Smoleńskiego cz. I–III Mazowsza (1887). – Trudne warunki bytowe Kolberga i ich obraz w oczach jego gości. – Aktywności pozawydawnicze (opinia o nowym czasopiśmie naukowym, „Wiśle”, sprawa E. Korytki i jego materiałów).] Na początku lipca badacz dysponował kolejnym gotowym tomem Ludu, częścią I Radomskiego. Tę – według jego określenia – „nowo ukutą serię” wysłał wtedy m.in. do Blizińskiego, którego informował też przy okazji o niemożności wyjazdu latem z powodu tych samych kłopotów mieszkaniowych i obowiązków związanych z wystawą2. W tym czasie dopadła go też poważna choroba oczu, o której wspomina później w listach do bliskich i przyjaciół. W listopadzie pisał do B. Hoffa: […] w ciągu lata mocno cierpiałem na oczy, że oka prawego o mało nie straciłem i przez parę miesięcy ani lekturą, ani pisaniem zajmować mi się wcale nie było wolno. Leczyłem się w klinice. Teraz jest trochę lepiej, ale oszczędzać się muszę, 1 2 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 431 i 432 (przyp. 2) oraz s. 477. Zob. list do J. Blizińskiego z 6 VII 1887 r., tamże, s. 440–441. 461 �choć zajęcia bynajmniej mi nie brakuje, zaniechać też robót mego zawodu – już z samej konieczności – w żaden sposób nie mogę1. Obszerniej relacjonuje ten problem Jadwidze Wernerowej: Co do mojej choroby oczu, o której wspominasz, to Ci tyle tylko powiem, że mocne zapalenie trapiło mnie przez całe lato i jesień, trzymając jak na uwięzi w Krakowie, minęło wreszcie – dzięki ciągłej i trafnej (w końcu) kuracji w tutejszym Instytucie oftalmicznym dra Marcisiewicza; jemu to zawdzięczam, iż prawe oko (które już za stracone uważałem) ocalonym zostało. Możesz sobie wyobrazić, ile cierpieć musiałem, skazany na 4-miesięczną bezczynność, często na bezsenność z bólem oka połączoną, siedzenie przeważnie w ciemnym pokoju przez parę miesięcy itd. Do tego wszystkiego ciągła obawa o stratę chorego oka, na którym się i wrzód zrobił, oraz nadwerężenie drugiego, które już się mocno łzawić poczęło. Wszystko to najczarniejsze przynosiło mi myśli do głowy, bo w moim położeniu literata strata oczu równałaby się niemal śmierci – o chłodzie i głodzie. A tu jeszcze na domiar poruczono mi pewne czynności przy tutejszej Wystawie Rolniczo-Przemysłowej, których naturalnie spełnić nie byłem w możności. Dzięki Bogu, wszystko to przeszło i już od miesiąca prawie wolno mi się zajmować pracą po dawnemu, ale zalecono mi oszczędzać się (przynajmniej w ciągu zimy) i nie narażać zbytnio oczu – więc pracować mam tylko przy świetle dziennym, przy lampie zaś tylko w razie koniecznym, i to nie dłużej nad parę godzin2. Tak więc obowiązków związanych z Wystawą nie mógł Kolberg w oczekiwanym zakresie kontynuować, opóźnieniu uległy też jego terminowe prace nad częścią IV Mazowsza3, która ukazała się dopiero w roku następnym. Tymczasem Wystawa Rolniczo-Przemysłowa, otwarta od 1 września do 12 października na miejskich Błoniach i urządzona z rozmachem, spotkała się z żywym zainteresowaniem uczestników i odwiedzających. Skupiała ponad 800 wystawców i połączona była z wystawą etnograficzną, wysoko ocenianą merytorycznie; recenzent „Czasu” pisał o niej: „Zdumiewa Brulion listu do B. Hoffa z 14 XI 1887 r., tamże, s. 461. Brulion listu do J. Wernerowej z 12 I 1888 r., tamże, s. 488–489. Pod użytą przez Kolberga nazwą „Instytut oftalmiczny” funkcjonował szpital okulistyczny w Warszawie; w Krakowie jedynym specjalistycznym zakładem chorób oczu była wówczas Klinika Okulistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Feliks Marcisiewicz (1857–1923), lekarz okulista, studiował na Wydziale Lekarskim UJ (1878–1883), w r. 1887 pełnił w tej klinice funkcję stałego asystenta. 3 Pisał o tym w brulionie listu do K. Dobrskiego z 7 XII 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 473. 1 2 462 �bogactwem materiału, poucza przejrzystym i wzorowym układem”1. Największym zainteresowaniem cieszyły się stroje ludowe z różnych ziem Rzeczypospolitej (34 kompletne ubiory na manekinach umieszczonych w osobnych szafach) oraz fragmenty innych, m.in. znad Czeremoszu, z Podola galicyjskiego, z Wielkopolski, Krakowskiego i Litwy, oryginalne hafty z Kresów Wschodnich, fotografie typów ludowych, kolekcja pisanek, zbiory ceramiczne i koszykarskie, instrumenty ludowe, jak lira ukraińska, dudki i piszczałki, skrzypce góralskie (gęśliki). Ważnym kulturalnym wydarzeniem była też towarzysząca powyższej Wystawa Sztuki Polskiej, otwarta w Sukiennicach, w której skład weszły w całości zbiory Muzeum Narodowego. Starannie opracowany Katalog ilustrowany pierwszej wielkiej Wystawy Sztuki Polskiej (wydany w Krakowie w 1887 roku) obejmował ponad 500 pozycji reprezentujących około 200 artystów z dziedziny malarstwa, rzeźby, sztuki graficznej i architektury. Ponadto na wystawie znalazły się także eksponaty z zakresu „sztuki zastosowanej do przemysłu i rękodzielnictwa artystycznego” oraz „okazy przemysłu artystycznego dawnego (starożytnictwo) i pamiątki historyczne”2. Jeszcze w czasie trwania wystawy, która gromadziła w Krakowie ważne i wpływowe osobistości Galicji, Kolberg – mimo poważnych kłopotów zdrowotnych w lecie i jesienią, a raczej wbrew nim – z determinacją podejmuje kolejne próby pozyskania funduszy na kontynuację swojego wydawnictwa, tj. na edycję bogatych materiałów z Rusi. Spieszy się, by wykorzystać ważne dla swoich starań rozmowy, spotkania i świeże kontakty, nawiązane przy okazji wystawy. Zabiega o przychylność i poparcie dla planowanej inicjatywy wniesienia pod obrady Sejmu podstawowej dla swego dzieła sprawy funduszu3. Uzyskuje życzliwą opinię dla tego projektu Wystawa krajowa. Wystawa etnograficzna, „Czas” 1887, nr 208 (z 13 IX). H. Struve Pierwsza Wystawa Sztuki Polskiej w Krakowie. Przegląd krytyczny przez…, „Kłosy” 1887, T. XLV, nr 1161 (z 17 IX) i 1162 (z 24 IX). Relacje o Wystawie przynosiły cykliczne sprawozdania i wiadomości organizacyjne w specjalnej rubryce pt. Wystawa Krajowa, „Czas” 1887, nr 199 (z 1 X) – nr 214 (z 20 IX) i 232 (z 11 X) – 240 (z 20 X); tam w nr. 208 (z 13 X) omówienie Wystawy Etnograficznej. Zob. też sprawozdanie z otwarcia ekspozycji Wystawa krajowa w Krakowie, „Kłosy” 1887, nr 1160 (z 10 IX). 3 Zob. bruliony listów do W. Rebczyńskiego z 3 X i do L. Wierzbickiego z 6 X 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 453–457. Władysław Rebczyński (1836–1911), muzealnik, uczestnik powstania styczniowego, od 1878 roku był sekretarzem, zastępcą kustosza, od 1886 r. kustoszem, od 1904 roku wieloletnim dyrektorem Muzeum Przemysłowego we Lwowie, należał także do lwowskiego grona członków Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce 1 2 463 �ze strony Włodzimierza Dzieduszyckiego i prezesa Józefa Majera i 17 listopada wystosowuje petycję do Sejmu Krajowego z prośbą o subwencję na wydawnictwo tych materiałów. Przedstawia najpierw pokrótce stan swojego wydawnictwa, sposób dotychczasowego finansowania przez Akademię (około 500 fl. rocznie) oraz Kasę Mianowskiego (750 rub. sr. rocznie) i określa dalsze potrzeby w związku z ogromem posiadanego a jeszcze niewydanego materiału ruskiego: Ale zbiory moje obejmują prócz wskazanych tu zasobów równie cenny, a niemniej obfity (bo na kilkanaście tomów obliczony, jak tego dowodzi załączony przy niniejszym piśmie wykaz) materiał etnograficzny z Rusi, a osobliwie Rusi halickiej pozyskany, na wydawnictwo którego Akademia Umiejętności, do której się o poparcie na ten cel udałem, przy rozgałęzionych a licznych obecnie swych wydatkach odpowiedniego funduszu nie posiada. Wniosek ten Kolberg motywuje koniecznością przyspieszenia prac w związku ze swoim podeszłym wiekiem i słabnącą kondycją fizyczną. Pisze: Gdyby wiek mój nie był, tak jak jest, podeszły, gdybym więc mógł mieć nadzieję, że robiąc użytek z rękopisów mych w tak powolnym tempie, jak to dotąd jedynie być mogło, zdołam zużytkować mozolnie zebrany materiał przy pomocy rzeczonych korporacyj naukowych, to wstrzymałbym się od prośby, którą obecnie zanoszę do Wysokiego Sejmu. Że zaś lata mego życia nie dozwalają łudzić się tym błogim widokiem, nie chcąc więc, żeby praca mego życia po mojej śmierci zmarniała, upraszam, ażeby Wysoki Sejm wyznaczyć raczył łaskawie sumę fl. 2000 rocznie na wydanie dwóch tomów dzieła obejmującego opisy etnograficzne Galicji wschodniej; tom każdy po 20–23 arkuszy druku wraz z ilustracjami i muzyką1. Do petycji tej dołącza wykaz materiałów rękopiśmiennych złożonych w 30 tekach, a sporządzony wcześniej, bo z datą 26 września 1887 roku2. Przekazuje te dokumenty na ręce Michała Bobrzyńskiego, z prośbą w Akademii Umiejętności. Ludwik Wierzbicki (1834–1912), inżynier, budowniczy i dyrektor kolei żelaznych, współzałożyciel i współorganizator Muzeum Przemysłowego we Lwowie, był docentem Politechniki Lwowskiej, radnym miasta Lwowa i posłem na Sejm Krajowy. 1 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 463–465, cytowane fragmenty na s. 464. 2 Rękopis tego wykazu znajduje się podobnie jak list w zbiorach Biblioteki Narodowej, (sygn. 3442, k. 47–48, list – k. 46). W archiwum Kolberga zachowały się także dwie identyczne jak powyższa wersje spisu zawartości 30 tek, datowane 25 września 1887 r. (rkp. BN PAU i PAN, 464 �„o wniesienie i zalecenie” jego wniosku Sejmowi1, co jako posła i jednocześnie członka Akademii szczególnie go do tego uprawnia. Stara się dalej o poparcie innych posłów i zwraca się prośbą o nie m.in. do Stanisława Polanowskiego, przekazuje też swoje tomy dla księgozbioru Wydziału Krajowego we Lwowie, z prośbą o ich udostępnienie w czasie obrad sejmowych2. W sumie zabiega usilnie o właściwe postawienie sprawy na forum sejmowym. Nad wnioskiem Kolberga obradowano w sejmie na posiedzeniu 20 stycznia 1888 roku, a o wyniku zawiadomił Kolberga Wydział Krajowy pismem z 3 lutego. Petycję rozważono pozytywnie, rozwiązując problem dodatkowej subwencji w ten sposób, że drogą uchwały podwyższono dotację Sejmu dla Akademii na wydawnictwa, „a przeto i na wydanie tego dzieła, jeżeli Akademia uzna to za stosowne”3. Kolberg otrzymywał odtąd od Akademii zasiłek w wysokości 1000 fl. rocznie – jak już wspominano – podwojony w stosunku do dotychczasowych 500 fl. Zimą, na przełomie roku 1887 i 1888, Kolberg znowu chorował, choć stan oczu poprawił się, umożliwiając mu normalną pracę, o czym pod koniec stycznia donosił Blizińskiemu4. Narzuciwszy sobie plan jeszcze większej intensyfikacji prac wydawniczych, zobowiązany do ich przyspieszenia przez podwyższoną dotację, wszystkie siły i czas poświęcał teraz swojemu dziełu, redukując maksymalnie inne zajęcia i działania, a także ograniczając korespondencję. W styczniu 1888 roku pisał do Jadwigi Wernerowej o swojej sytuacji życiowej, z goryczą powracając do zerwania z Modlnicą i dając wyraz, jak bardzo je odczuł po spokojnych latach u Konopków: Zresztą nic się w moim cichym trybie życia nie zmieniło, wyjąwszy to, że jako coraz starszy, coraz bardziej dbać muszę o swą wygodę, lubo skromne moje sygn. 2183, k. 77–78 i 79–80). Wcześniejszy, przywoływany już wykaz tek z 10 I 1886 r. zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 12. 1 Zob. brulion listu do M. Bobrzyńskiego z 21 XI 1887 r, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 465–466. Michał Bobrzyński (1849–1935), prawnik, historyk, polityk, od 1877 r. profesor historii prawa polskiego i niemieckiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1878 r. członek Akademii, współtwórca krakowskiej szkoły historycznej, był jednocześnie posłem na Sejm Krajowy i do Rady Państwa w Wiedniu, a w l. 1908–1913 namiestnikem Galicji. 2 Zob. bruliony listów z 24 XI 1887 r. do S. Polanowskiego i do Wydziału Krajowego, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 466–468. Stanisław Polanowski (1826–1898), ziemianin, działacz gospodarczy, zajmujący się głównie rolnictwem, członek Izby Panów, poseł na Sejm Krajowy. 3 Zob. Korespondencja…cz. III (DWOK T. 66), s. 497–498. 4 Zob. list do J. Blizińskiego z 29 I 1888 r., tamże, s. 494. 465 �potrzeby muszą się zastosować do przychodów. Toteż od trzech lat, jak jestem lokatorem pp. Jasińskich, zubożałych, jak wiesz, obywateli z Wielkopolski, trzymam ich się stale, bo za tanie pieniądze mam tu wszystko, czego mi potrzeba, ona zwłaszcza stała się prawdziwą przyjaciółką i opiekunką dla mnie, czego dowiodła podczas ostatniej mojej choroby. Na miasto wychodzę przeważnie tylko za interesami moich wydawnictw, a lubo mam tu mnóstwo życzliwych mi znajomych, w ściślejszych jednak stosunkach żyję tylko z domem prezesa Majera i domem dra Kopernickiego. Z Konopkami spotykam się czasami na ulicy, po przywitaniu się atoli i pożegnaniu nader grzecznym rozchodzimy się. Do Tadeusza wszakże zachodzę niekiedy, a i on do mnie. Inni członkowie rodziny od 3 lat, jak mieszkam w Krakowie, wcale odwiedzić mnie nie raczyli. Odwiedziła mnie tylko parę razy i odwiedza p. Antonina, cytowana sprawczyni zerwania, racząc zasięgnąć wiadomości o moim zdrowiu, powodzeniu, niby to z wielkiej troskliwości, lecz unikając przy tym starannie zapraszania mnie choćby na krótkie tylko odwiedziny na wieś do Modlnicy. A przecież było to miejsce, gdziem w ich kółku wskutek ich własnej woli i chęci najspokojniej (choć niezbyt wygodnie) spędził lat 121. Mimo ograniczeń nadal jednak brał udział w pracach Komisji Antropologicznej. W lutym 1888 roku na jej posiedzeniu przedstawił swoją opinię o powierzonym mu do oceny rękopisie Kleczyńskiego „zawierającym zbiór melodii pieśni i tańców Górali-Podhalan wraz z uwagami o właściwościach muzycznych tychże”, który autor przesłał Akademii do publikacji. „Przyznając wysoką wartość etnograficzną” tej rozprawie, poinformował jednocześnie, że była już ogłoszona w „Echu Muzycznym”, co przesądziło o odmowie ponownego wydania, gdyż Akademia z zasady nie robiła przedruków. Kolberg przyczynił się jednak swoją rekomendacją do publikacji pracy Kleczyńskiego w „Pamiętniku Towarzystwa Tatrzańskiego” w 1888 roku2. Na tym samym posiedzeniu wziął też udział w ważnej dyskusji nad wyborem do druku rodzaju pisowni tekstów białoruskich i ukraińskich, która się wywiązała z powodu przysłanego Komisji przez Karłowicza rękopisu Brulion listu do J. Wernerowej z 12 I 1888 r., tamże, s. 489–490. Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 3 II 1888 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XVIII, 1888, s. X. W „Echu Muzycznym” z 1884 r. opublikowana została m.in. praca Kleczyńskiego pt. Zakopane i jego pieśni (nr 41, 42, 44, 46), a w „Pamiętniku Towarzystwa Tatrzańskiego” z 1888 r. Melodie zakopiańskie i podhalskie (s. 39–102), przedruk w: O. Kolberg Góry i Podgórze cz. II (DWOK T. 45), s. 447–493. Zob. też w tej sprawie brulion listu Kolberga do J. Kleczyńskiego z 7 II 1888 r., Korespondencja…cz. III (DWOK T. 66), s. 498–500. 1 2 466 �bajek białoruskich w skomplikowanej transkrypcji. Kopernicki jako sekretarz Komisji dokonał porównania wyrozumowanej pisowni Karłowicza z uproszczoną, używaną dotychczas w 11. tomach „Zbioru Wiadomości”, którą Karłowicz wcześniej ostro krytykował. Wykazał, że ta druga „oddaje każde bez wyjątku brzmienie tych języków równie dobrze jak pierwsza” i zwrócił uwagę, że pisownia Karłowicza niedostępna byłaby dla osób bez przygotowania lingwistycznego, mających spisywać teksty ludowe, stwarzałaby trudności w druku i korektach i stanowiła „odstręczającą” barierę dla czytelników. Po dyskusji z udziałem Malinowskiego, Kolberga i Majera jednogłośnie uchwalono, „aby przy wydawaniu utworów ludowych spisanych w języku ruskim i białoruskim trzymać się pisowni polskiej używanej dotychczas w «Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej»”, tj. pozostać przy transkrypcji uproszczonej1. Nieco później, na posiedzeniu w kwietniu Kolberg zaproponował odstąpienie Komisji do druku swoich wybranych materiałów, nieprzeznaczonych do wydania we własnych monografiach. Propozycja ta wiązała się z sygnalizowanym na posiedzeniu brakiem około 3 arkuszy do zapełnienia w dziale etnograficznym tomu XII „Zbioru Wiadomości” z 1888 roku, lecz miała także dotyczyć dalszych tomów wydawnictwa. Zostało to pozytywnie przyjęte i już w tym tomie periodyku ukazał się artykuł Kolberga pt. Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał…2. Zawiera on 40 pieśni i melodii instrumentalnych oraz informacje o zwyczajach związanych z Bożym Narodzeniem i Wielkanocą. Rok 1888 wypełniała jednak przede wszystkim praca nad trzema wydanymi wówczas tomami: częścią II Radomskiego, częścią IV Mazowsza i częścią III Pokucia. Pierwszy z nich finansowany był jak dotychczasowe tomy Ludu z dotacji Akademii, drugi z zasiłku Kasy Mianowskiego, trzeci dzięki świeżo podwojonej przez Wydział Krajowy subwencji Akademii. Już 14 października Kolberg w brulionie listu do L. Kuby notuje informację o wysyłce tych tomów do adresata3. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Mat.-Przyr.”, T. XVIII, 1888, s. X–XI. O dyskusji nad pisownią por. też E. Jaworska Działalność Komisji Antropologicznej…, s. 168. 2 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 11 IV 1888 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat-Przyr.”, T. XVIII, 1888, s. XXXVII–XXXVIII. Praca Kolberga zamieszczona została w tomie XII z 1888 r., na s. 235–251 (odb. Kraków 1888); przedruk w: O. Kolberg Podole (DWOK T. 47). 3 Pod tekstem w brulionie listu do L. Kuby figuruje notatka: „Posyłam Lud XXI, Mazowsze IV, Pokucie III [zob. DWOK T. 21, 27 i 31], arię z Króla pasterzy i mazur (d-moll)”, a w liście 1 467 �Materiały własne w dwuczęściowym Radomskiem, podobnie jak wcześ­ niej w Lubelskiem i Kieleckiem, pochodziły z badań Kolberga prowadzonych w czasie wielokrotnych podróży w latach czterdziestych i pięćdziesiątych, po rok 18601. Jak wiadomo, autor po przenosinach do Krakowa nigdy już nie przekroczył granic zaboru rosyjskiego, tj. Królestwa Polskiego. Choć większość publikacji, z których korzystał przy opracowaniu monografii, ma wcześniejszą metrykę z tamtego okresu, sięgał także i później po wiadomości i teksty folkloru od korespondentów, po nowszą literaturę. Obszar, któremu poświęcona jest monografia, obejmuje Opatowskie, Opoczyńskie, Sandomierskie i Radomskie, tj. tereny, dla których wcześniej planował osobne opracowania, pragnąc uzyskać bardziej szczegółowy obraz kultury regionalnej. Konieczność takiego komasowania obrazu etnograficznego mniejszych obszarów, mikroregionów, w większy region, prezentujący w tym przypadku historyczną ziemię sandomierską, stała się praktyką stosowaną w miarę upływu lat coraz częściej. Wymuszała to presja czasu, możliwości realizacji ogromnego programu przez jednego człowieka, a przede wszystkim koszty ograniczające bezwzględnie ilość planowanych wcześniej tomów. Radomskie zawiera zgodnie ze stałym schematem treściowym monografii wiadomości dotyczące kraju i ludu, opisy zwyczajów i obrzędów, tzw. „świata nadzmysłowego”, czyli wierzeń, opowieści, materiały słownikowe, przede wszystkim jednak pieśni i melodie bez tekstu, których jest – łącznie z zawartymi w dwuczęściowym suplemencie – ponad tysiąc dziewięćset. Jak zauważyła Ewa Antyborzec, omawiając radomskie materiały Kolberga: „Taki stan rzeczy odzwierciedla zarówno zainteresowania Kolberga, jak i jego kompetencje w zapisywaniu melodii poparte gruntownym wykształceniem muzycznym”2. Dodać jeszcze można, wzmacniając tę opinię, że jest również odbiciem niesłabnącej pasji muzycznej Kolberga, dla którego żywioł muzyczny pozostawał zawsze najważniejszy, nawet z perspektywy badacza kultury. Warto także zaznaczyć, że zasób ten oddaje – być może w niezamierzony przez Kolberga sposób – szczególny sentyment dla ziemi, w której się urodził. Kolberg pisze: „[…] nowy dziś Panu posyłam materiał do obróbki […]”, Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 543 i 542. 1 Omówienie zasięgu geograficznego monografii, materiałów w niej opublikowanych przez Kolberga oraz wydanych współcześnie w suplemencie, a także badań Kolberga w tym regionie zob. E. Antyborzec „Radomskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21 (DWOK T. 77/I), s. V–XXXIX oraz A. Sawicka, tamże, s. XXXIX–LXII. 2 Tamże, s. XV. 468 �Czwarta już część Mazowsza, także wydana w 1888 roku, obejmuje kolejny podregion wydzielony przez Kolberga, tj. Mazowsze stare. Mazury. Kurpie. Podobnie jak w Poznańskiem Kolberg podzielił całe Mazowsze, ten największy terytorialnie i najliczniejszy ludnościowo region polski, na cztery mniejsze, zróżnicowane geograficznie i kulturowo obszary, „podregiony”, poświęcając każdemu jeden, wyjątkowo dwa z pięciu tomów. I tak części I i II obejmują tzw. Mazowsze polne, przy czym część I zawiera opis kraju i ludu, zwyczajów i obrzędów, część druga – pieśni i tańce, część III przedstawia według nomenklatury Kolberga Mazowsze leśne, część IV – jak wspomniano – Mazowsze stare. Mazury. Kurpie, część V, która wydana zostanie dopiero w roku 1890 – Mazowsze stare. Mazury. Podlasie. W takim ujęciu badacz scharakteryzował w częściach I–V kraj, lud, zwyczaje i obrzędy oraz zebrał pieśni, natomiast opis wierzeń i prozę ludową z całego Mazowsza planował opublikować łącznie w następnych osobnych tomach1. Już dużo wcześniej, w lipcu 1886 roku, Kolberg dowiedział się od Roberta Wolffa spotkanego „w przejeździe”, że cenzura warszawska zakwestionowała część II Mazowsza i sprzedaż książki w Królestwie została zabroniona. Przypuszczając, że chodzi jedynie o kilka fragmentów w pieśniach, prosił Wolffa o przedrukowanie karty lub kart z zakazanymi tekstami, co było praktyką w takich sytuacjach stosowaną, także przez Kolberga. Tymczasem książka zakwestionowana została w całości2. W czerwcu 1888, przed ukończeniem druku Mazowsza IV, a już po wydaniu części III, Kolberg otrzymał wiadomość od sekretarza Kasy Mianowskiego, Konrada Dobrskiego, że ze względu na zakaz cenzury wycofano tom II z katalogu książek wydawanych z zapomogi Kasy, a jednocześnie poproszono, by na dalszych tomach Mazowsza nie podawał informacji o subwencji Kasy i funduszu Jaśkowskiego, gdyż mogłoby się to negatywnie odbić na działalności instytucji jako nakładcy. Kolberg ze zrozumieniem odniósł się do tej wymuszonej Opracowanie poświęcone Kolbergowskiej monografii Mazowsza, zawartym w niej materiałom wydanym w pięciu tomach (cz. I–V, DWOK T. 24–28) w XIX wieku oraz współcześnie w dwu (cz. VI i VI, DWOK T. 41 i 42), a także w trzyczęściowym suplemencie (DWOK T. 80/I– –III) oraz badaniom Kolberga na tym obszarze, kontaktom, współpracownikom itd., zob. E. Antyborzec i H. Pawlak „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 (DWOK T. 80/I), s. V–LXXXI. 2 Zob. bruliony listów do R. Wolffa z 6 i 20 X oraz z 20 XI 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 373–374 i 388–389. Zob. też J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim… T. 1 (1865–1889), Warszawa 2006, poz. 5530. 1 469 �obiektywnymi okolicznościami sugestii i kolejne części IV i V Mazowsza nie zawierają informacji o zapomodze Kasy ani na kartach tytułowych, ani we wstępach. Jednak ze względu na wymogi cenzury austriackiej, która nakazywała umieszczenie w książce nazwiska lub nazwy nakładcy, tomy te na odwrocie karty tyłowej opatrzone są adnotacją „Nakładem autora”1. Jak się później okazało, także część IV Mazowsza zakwestionowano w zaborze rosyjskim „w całości”, natomiast część II Radomskiego dopuszczono do obiegu warunkowo, wskazując kilkanaście zakazanych stron. Podobnym całościowym zakazem objęto też dwie inne wymienione wyżej prace Kolberga zamieszczone w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”: Pieśni ludu litewskiego wraz z całym rocznikiem trzecim (1879) periodyku oraz Pieśni ludu z Podola rosyjskiego z rocznika dwunastego (1888)2. Mazowsze było regionem, który Kolberg miał okazję penetrować najdłużej i najszerzej podczas ponad 30-letnich badań w okresie zamieszkiwania w Warszawie do roku 1871 i związanych z tym licznych, bardzo rozgałęzionych kontaktów oraz pomocy udzielanej badaczowi w życzliwych i gościnnych dworach mazowieckich w czasie jego podróży. Efektem jest bogactwo materiałów zebranych samodzielnie w różnych stronach regionu, a także pozyskanych dzięki współpracy korespondentów. Monografia Mazowsza jest najobszerniejszą w całym jego wydawnictwie; składają się na nią, poza pięcioma tomami wydanymi przez samego Kolberga, dwa tomy kolejne opublikowane z pozostałych rękopisów w ramach Dzieł wszystkich, tj. tomy 41–42 oraz trzyczęściowy suplement (T. 80/I–III). Okoliczności życiowe sprawiły jednak, że do wydania pierwszych pięciu części autor przystąpił dopiero po kilkunastu latach od opuszczenia Warszawy i zarówno rodzinnego miasta, jak i Mazowsza już nie odwiedził. Pierwsze trzy części Mazowsza zrecenzował w „Kwartalniku Historycznym”, nowym periodyku lwowskim, warszawski historyk, Władysław Smoleński3. Stwierdzając, że „odznaczył się p. Oskar Kolberg nie zdolnościami szczególnymi lub wiedzą, lecz mrówczą w gromadzeniu rzeczy 1 Zob. list Komitetu Kasy Mianowskiego z 20 VI i brulion odpowiedzi Kolberga z 2 VII 1888 r. oraz list Komitetu z 15 VII 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 511, 514–515 i 521. 2 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa…, T. 1, poz. 6664, 6189, 2963 i 6665. 3 Recenzja Mazowsza cz. I i II, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280–282, Mazowsza cz. III – tamże, s. 435–436. 470 �ludowych skrzętnością, przez co żniwo zebrał obfitsze niż inni”1, docenił wprawdzie bogactwo i „ogrom” materiału, a nawet zawarte w jego dziele „nieocenione skarby”, lecz surowej krytyce poddał niektóre założenia i metodę dokumentacji. Zarzucił autorowi brak precyzji i jednolitego kryterium przy podziale Mazowsza na podregiony, „nieokreśloność zasady” podziału, tj. przyjęcie „nie wytrzymujących krytyki”, nieadekwatnych nazw fizjograficznych (Mazowsze polne i leśne) obok historycznych (Mazowsze stare i pruskie; to ostatnie w planach), podczas gdy podział powinien być oparty „na dostrzeżonych odrębnościach etnograficznych”. Wytknął błędne potraktowanie Podlasia, które stanowi pod względem historycznym i etnograficznym „jednostkę odrębną”, a jest przydzielone częściowo do Mazowsza leśnego, częściowo do starego, bo w całości rozciąga się po prawej i lewej stronie Bugu. Skrytykował profil materiałów zawartych w części I Mazowsza, w rozdziale „Kraj”, tj. opis Warszawy oraz innych miast i osad, komentując: Nie jest to więc ani geografia, ani historia i nie rozumiemy, z jakiej racji w dziele etnograficznym tego rodzaju wiadomości znalazły miejsce. Żadnego zgoła z etnografią nie mają związku, najmniejszego bowiem nie dają pojęcia nawet o własnościach topograficznych obszaru, gatunku gleby, sieci wód itp., nie potrącają również o właściwą historię2. Podobnie w części III monografii, w opisie kraju – według recenzenta – autor nie wyróżnił etnograficznie obszaru, nie uzasadnił nazwy Mazowsze „leśne”, nie podał „cech znamiennych, odróżniających tę część kraju od Mazowsza «polnego»”3. Niepochlebnie ocenił też Smoleński rozdział „Lud”, gdzie znalazł się – jego zdaniem – pozbawiony krytycyzmu i bezładny zbiór „nie zawsze wiążących się z sobą” wypisów z prac innych autorów, zamiast opisu etnograficznego, jednolicie i spójnie skonstruowanego z materiałów z własnej obserwacji, co sprawia, że materiał ten „nie daje obrazu, lecz strzępy tylko i to wartości niepewnej, skoro autor, zawierzywszy korespondentom i kolaboratorom gazet, całymi garściami bez wyboru z nich czerpie”4. W efekcie nie wiadomo, jaki jest w rzeczywistości lud zamieszkujący Tamże, s. 281. Tamże, s. 282. 3 Tamże, s. 435. 4 Tamże, s. 282. 1 2 471 �Mazowsze polne i leśne i czym się różni. Natomiast za materiał, któremu „wartości odmówić nie można”, uznaje recenzent pieśni i tańce, zarówno pomieszczone w ramach zwyczajów i obrzędów, jak i autonomiczne w części II, „dość dobrze usystematyzowane”. Podkreśla wielką wartość źródłową i bogactwo zapisów muzycznych Kolberga, stanowiących „materiał nader szacowny”, bo pochodzący w własnych jego badań i rejestracji. W pewnym sensie Smoleński sam skorygował swój dość bezwzględny sąd na temat monografii mazowieckiej, a pośrednio i metody Kolberga, pisząc: P. Kolberg nie jest pisarzem, lecz wybornym zbieraczem. Uchybił w tomie pierwszym pod względem ogarnięcia przedmiotu, konstrukcji i krytyki, dobrze wywiązał w drugim, surowy podając materiał. Nieudolność pisarska nie może uwłaczać sławie, na którą jako zbieracz wytrwały i umiejętny niezaprzeczenie zasłużył1. Dodajmy, że owa „nieudolność pisarska” to nie tyle sprawa pióra Kolberga, ile eklektycznego doboru źródeł, a w efekcie nie zawsze fortunnego i spójnego w percepcji opisu, w którym przytaczane są różnego typu przekazy, rozmaitej wagi relacje i wiadomości, a więc i „języki” cytowanych autorów. Inaczej niż chciałby to widzieć recenzent, który oczekiwałby własnego, obiektywnego i krytycznego opisu odautorskiego zagadnień etnograficznych. Była już o tym mowa, że o ile wartość źródłowa i wybór materiału w zakresie tych ostatnich mogły już wówczas bywać dyskusyjne, o tyle w dziedzinie folkloru także współczesna nauka przyznała Kolbergowi rację, doceniając wagę świadectw pozornie błahych, peryferyjnych i efemerycznych, ale niekiedy istotnych dla poznania zasobu i charakteru folkloru, mechanizmu jego życia i funkcjonowania. Dopiero z dystansu wyraźniej widoczna jest wyjątkowa perspektywa badawcza Kolberga, zwróconego ku przyszłym pracom, interpretacjom i syntezom naukowym, dla których dopiero gromadził on materiał. Autor Ludu wielokrotnie i przy różnych okazjach, jak choćby w przywoływanej wyżej polemice z Biegeleisenem, takie swoje stanowisko określał, będąc jednocześnie świadomym ograniczeń własnego warsztatu. Jesienią 1888 roku w korespondencji Kolberga pojawia się nowy adres: Pędzichów 3, co oznaczało kolejną przeprowadzkę, o której jednak brak 1 Tamże, s. 436 i 282. 472 �bliższych informacji1. Mieszkanie to, a raczej skromny pokój na Kleparzu, wspomina przyszły filolog, Franciszek Krček (1869–1916), wówczas student Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Lwowskiego i bibliotekarz Czytelni Akademickiej, który odwiedził tam Kolberga w 1889 roku. Młody gość autora Ludu pisał: „Ubóstwo wyziera tu z każdego kąta. Szuflady u biurka nie domykają się”, kanapa obita zieloną skórą „służy swemu właścicielowi zarazem za łóżko […], obok zaś stoi szafa nieróżniąca się od zwykłej spiżarki ani materiałem, ani wykończeniem. Zamku jej brak nawet, choć kryje w sobie tyle skarbów wiedzy, nauki”. […] W tej szafie „cztery czy pięć półek przedzielonych pionową ścianką na dwa razy tyle przegródek, w których liczne, a ledwo zamykające się teki […]”2. W pamięci autora pozostała rozmowa ze zmęczonym, bardzo już wycieńczonym, ale życzliwym Kolbergiem o jego dziele, o pracy i trosce o dalsze losy wydawnictwa wobec świadomości skąpego czasu, jaki mu pozostał na jego kontynuację. A także wyrażona bezpośrednio świadomość niedomogów edycji i po raz kolejny powtarzane przekonanie, że stanowi ona tylko materiał dla przyszłych badaczy. Podobnie jak w dwu latach poprzednich Kolberg nie wyjeżdżał latem 1888 roku z Krakowa. Jego położenie materialne ucierpiało jeszcze dodatkowo z powodu choroby; wiek i wyczerpanie przekreślało jakiekolwiek plany podróży. Już w marcu pisał do Karoliny: Co do mego położenia materialnego to ono się – zwłaszcza skutkiem choroby – polepszyć wcale nie mogło. Więc przy szczupłym zarobku ani marzyć mogę o podróżach gdziekolwiek (tym więcej, że już i wiek mój na to nie pozwala), ani o jakichś wydatkach, które przechodzą miarę najskromniejszych nawet wymagań3. Nie ustaje jednak w pracy nad dalszymi tomami, ale choć ogranicza coraz bardziej inne zajęcia, żywo interesuje się bieżącą literaturą, zwłaszcza w zakresie etnografii. Z radością przyjmuje informację o założeniu Taki adres widnieje na kartce pocztowej wysłanej do Kolberga przez Józefa Sikorskiego 2 X 1888 r., zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 541. 2 F. Krček U Kolberga (Notatka z zeszłorocznych wspomnień), „Gazeta Narodowa” 1890, nr 133 (z 12 VI). W roku 1889 i 1890 na prośbę Krčeka Kolberg przekazał bibliotece Czytelni Akademickiej tomy Ludu i Obrazów etnograficznych za pół ceny. Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), listy 1438, 1497, 1526, 1527, 1532 i 1536. 3 Brulion listu do Karoliny Wąsowskiej z 18 III 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 502. 1 473 �i programie nowego czasopisma, wychodzącej od 1887 roku w Warszawie „Wisły”, „miesięcznika geograficzno–etnograficznego” pod redakcją najpierw Artura Gruszeckiego (do 1888 roku), potem, do 1899 roku, niestrudzonego Jana Karłowicza. Cieszy się, że etnografia znalazła nowe łamy w specjalistycznym, wzorowo kierowanym periodyku i od początku skupiać będzie prace wybitnych badaczy współpracujących z pismem, publikując rozprawy etnograficzne, antropologiczne i folklorystyczne, sprawozdania, recenzje, przekłady, bibliografię polską i obcą, ale także w dziale korespondencji materiały etnografów amatorów. Warto zauważyć, że pierwszy rocznik „Wisły” otwiera kwestionariusz opracowany przez Romana Zawilińskiego O sposobie gromadzenia materiałów etnograficznych, w swoich tezach głównych pokrywający się w dużej mierze z założeniami i praktykami badawczymi autora Ludu i stanowiący ich kontynuację1. W liście skierowanym do Karłowicza we wrześniu 1888 roku Kolberg wysoko ocenia przysłane mu zeszyty drugiego rocznika, znajdując w nich „artykuły pierwszorzędnej dla nauki wagi”. Pochwala „postanowienie umieszczania na szpaltach „Wisły” wycinków z gazet, czasopism, broszur itp. w jakimkolwiek z etnografią pozostających związku – a to w celu skupienia w jedno ognisko materiałów rozproszonych po tylu różnorodnych pismach, gdzie nierzadko one dla nauki marnieją”. Odwołuje się przy tym do takiej samej własnej i wypróbowanej praktyki. Nawiązując do treści niektórych artykułów i podając kilka swoich uwag i propozycji, zastrzega jednocześnie „[…] żałować mi tylko przychodzi, że sam czynnej do rozwoju pisma przyłożyć nie mogę ręki. Prace bowiem nad własnym zbiorów uporządkowaniem i wydawnictwem, a zbiorów tych jest jeszcze pod dostatkiem, tak dalece mój czas pochłaniają, że go dla innych pism już nie starczy”. Wreszcie wypowiada się na temat terminu „folklore”, który uważa za obcy duchowi języka polskiego i dodaje, że „głosowałby chętnie za wyrazem «demotyka», proponowanym przez portugalskiego autora Braga”2. „Wisła” R. I: 1887, s. 3–8, 43–48, 83–86, 123–127. Zawiliński postuluje przede wszystkim (s. 3–4) zbieranie materiału na obszarze jak najmniejszym, z uwzględnieniem wszystkich warstw społecznych, wierny opis i zapis tekstów folkloru (spisywać, „nic nie dodając ani ujmując”, nie eliminować faktów i utworów znanych skądinąd), położenie większego nacisku w badaniach na zagadnienia kultury materialnej. Por. też H. Kapełuś „Wisła” (1887–1905), w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918…, s. 266–267. 2 List do J. Karłowicza z 2 IX 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 529–531. Zob. też list Karłowicza z 8 IX i brulion odpowiedzi Kolberga z 23 IX 1888 r., tamże, s. 535–537 i 539–541.Teófilo Braga (1843–1924), portugalski poeta i krytyk literacki, profesor literatury na 1 474 �Inny przykład aktywności pozawydawniczej może stanowić list do Maksymiliana Gumplowicza, słowianoznawcy, syna Ludwika, na temat życia i dorobku Emila Korytki, którym – jak wiadomo – Kolberg interesował się od dawna, zbierając o nim wiadomości w czasie pobytu w 1857 roku w Lublanie i później. Odpowiada na skierowane do niego zapytanie Gumplowicza o spuściznę po tym polskim zesłańcu i zbieraczu pieśni słoweńskich, dzieląc się wiadomościami pozyskanymi w trakcie swoich poszukiwań, i informuje o scedowaniu przez siebie Bibliotece Jagiellońskiej zbiorku pieśni Korytki oraz przepisanych własnoręcznie przysłów ze słoweńskiego druku zachowanego w pamiątkach po zmarłym, na który natrafił w 1880 roku w Piadykach pod Kołomyją u rodziny Korytki1. Mimo że wyraźnie ogranicza korespondencję, podtrzymuje listowny kontakt z Kraussem i Kubą, z aprobatą śledząc ich kolejne, często mu przekazywane prace, i w zamian posyła tomy swojego dzieła, odbierając za nie wyrazy uznania i podziwu. Konkretnym ich przejawem jest przysłana w październiku 1888 roku przez Kubę odbitka z jego artykułem biograficznym o Kolbergu zamieszczonym w czeskim piśmie „Osvěta” 2. Na przełomie 1888 i 1889 roku prowadzi też korespondencję ze spotkanym w Krakowie w 1887 roku Gersonem w sprawie ilustracji do będącej na ukończeniu części V Mazowsza oraz Kaliskiego, a także do planowanej części VI Mazowsza, która miała być poświęcona Mazowszu pruskiemu, a której Kolberg nie zdążył już wydać3. Sporo czasu pod koniec 1888 roku pochłania też sprawa rozliczeń z Kasą Mianowskiego i regulaminowych zabiegów o dalszą dotację, którą na rok 1889 otrzymuje. uniwersytecie w Lizbonie, zamianę terminu „folklore” na „demotyka” zaproponował w pracy O Povo Portugues nos seus Costumes, Crenças e Tradiçoes (Lizbona 1886). Informacja ta odnotowana została w „Wiśle” R. II: 1888, na s. 400, w artykule W. Lutosławskiego Folklore w Hiszpanii i Portugalii, zamieszczonym w dziale Przegląd czasopism. 1 Zob. list M. Gumplowicza i brulion listu Kolberga do M. Gumplowicza z 5 i z 20 IX 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 532–534 i 538–539. 2 Artykuł L. Kuby pt. Oskar Kolberg – národopisec polský opublikowała „Osvěta” w 1888 r., z. 8, s. 733–740. Kolberg dziękuje Kubie za przesłany mu zeszyt czasopisma z artykułem i dodaje kilka sprostowań w brulionie listu z 14 X 1888 r., Korespondencja… cz. III, (DWOK T. 66), s. 541–542. 3 Zob. listy do i od W. Gersona, tamże, nr 1416, 1421, 1428, 1432, 1441. 475 �XXV [Udział w pracach Komisji Antropologicznej: ocena i opracowanie melodii litewskich Juszkiewicza (marzec 1889). – Jubileusz 50-lecia pracy Kolberga obchodzony w Krakowie (maj 1889). – Udział Kolberga w jubileuszu J. Kossaka (czerwiec 1889). – Załamanie zdrowotne i przeprowadzka do domu Kopernickiego (lipiec 1889). – Łęczyckie i cz. IV Pokucia (1889). – Recenzja I. Franki cz. III Pokucia (1889) i Krótka replika Kolberga (1890) oraz dwa artykuły z materiałami z Polesia w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1889). – Propozycja W. Dzieduszyckiego wydania Przemyskiego (1889). – Choroba, ostatnie chwile: pożegnanie przyjaciół, cz. I Chełmskiego – ostatni tom w rękach Kolberga, testament i śmierć (3 czerwca 1890) w relacji Kopernickiego. – Pogrzeb (5 czerwca 1890).] W styczniu 1889 roku, dziękując Jadwidze Wernerowej za tradycyjnie wysyłane mu na Boże Narodzenie życzenia, Kolberg pisze do niej w duchu utrwalonej od jakiegoś czasu rezygnacji, ale i z dystansem, które cechują trudne dla niego ostatnie lata: […] siedzę już od kilku lat jak zaklęty na krakowskim bruku i na wieś nawet w lecie wcale się nie wymykam. Przyczyną tego jest nie tylko wiek mój podeszły, do wycieczek już nie tak skory jak dawniej, ale i brak czasu, bo wydawnictw opóźnić nie mogę, a z powodu osłabionego wzroku i dla oszczędzania jego nie mogę pracy mojej dokonywać i załatwiać tak szybko, jak ona tego wymaga i jak bym sam tego pragnął, a nadto stosunek mój do pp. Jasińskich (zrujnowanych obywateli, jak wiesz) jest tego rodzaju, że oddalenie moje kilkomiesięczne uszczupliłoby i im nieco dochodu z mej miesięcznej płacy pochodzącego – wreszcie i moja własna bieda, na chleb codzienny pracować mi nakazująca1. Prawdopodobnie to owa „bieda”, ciężar starości i trud codzienności wypełnionej nadmierną pracą skłoniły Kolberga do determinacji i ryzykownego kroku, jakim była próba powrotu pod dach Konopków w pierwszych miesiącach 1889 roku. Nie zostało mu jednak oszczędzone kolejne gorzkie rozczarowanie. W odpowiedzi na niezachowany list lub ustną, pośrednio złożoną propozycję przyjęcia go na stały pobyt w Mogilanach, otrzymuje od Stefanii Konopkowej, wdowy po Józefie, uprzejmą odmowę zamieszkania u niej, umotywowaną brakiem warunków niezbędnych dla zapewnienia mu 1 Brulion listu do J. Wernerowej z 29 I 1889 r., tamże, s. 569. 476 �spokoju i wygody. Kłopoty w licznej rodzinie, letnie zjazdy jej członków, konieczność sprowadzenia na stałe owdowiałej córki z wnuczką, „trudy codziennego mozolnego gospodarowania”, to realne powody, wyjaśniające odmowę. Jak się wydaje, Kolberg je zrozumiał, jednak pod listem zanotował: Wszystko to piękne – brak tylko tych kilku wyrazów: „Z tych powodów i wielu jeszcze innych, nie mogąc Pana przyjąć do siebie na stałe, miło by mi jednak było ze względu na dawną naszą przyjaźń widzieć Pana od czasu do czasu w mym domu, czy to w święto, czy w niedzielę jaką, o ile byś przybyć zechciał, i chętnie bym wówczas przysłała syna po Sz. Pana”1. W marcu 1889 roku Kolberg rozpoczął druk ostatniej, piątej części Mazowsza; ukończenie tego tomu przewidywał w styczniu 1890 roku2. W tym czasie wypłynęła też w kręgach Akademii sprawa publikacji melodii litewskich zebranych przez Antoniego Juszkiewicza. Po śmierci w 1886 roku Jana Juszkiewicza, który wydał wcześniej teksty pieśni litewskich zgromadzone przez brata, Antoniego, rękopis melodii odnoszących się do tych tekstów za pośrednictwem Jana Baudouina de Courtenay znalazł się w gestii Jana Karłowicza, który zainteresował nim Izydora Kopernickiego, przysyłając mu „okaz”, tj. prawdopodobnie fragment rękopisu. Kopernicki z kolei, odpowiadając Karłowiczowi, uznał wysoką wartość zapisów Juszkiewicza i celowość ich odrębnej publikacji przez Akademię, a także wskazał Kolberga – za jego zgodą – jako potencjalnego autora muzycznego opracowania tych melodii do druku i przytoczył pozytywną opinię autora Ludu: „Kolberg, obaczywszy okaz przez Pana przysłany, oświadczył, że melodia jest umiejętnie i doskonale spisaną”3. Na posiedzeniu Komisji Antropologicznej w marcu 1889 roku Kopernicki przedstawił w imieniu Karłowicza i za zgodą rekomendującego rękopis Jana Baudouina de Courtenay zbiór 1740 melodii pieśni litewskich spisanych przez Juszkiewicza jako kwalifikujący się do wydania „ze względu na nadzwyczajną doniosłość naukową tego jedynego zbioru dla etnologii powszechnej”. Jednocześnie na 1 List Stefanii Konopkowej z 1 III 1889 r. oraz notatka Kolberga pod tym listem, tamże, 572–573. 2 Zob. informacje na ten temat w brulionach listów do K. Dobrskiego z 28 V i 26 XI 1889 r., tamże, s. 582 i 644. 3 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 76–77 i 78, listy z 1 i 5 II 1889 r. (cytowane zdanie na s. 78). Z pomocy J. Juszkiewicza Kolberg korzystał w 1878 r., opracowując swój artykuł poświęcony pieśniom litewskim, zob. wyżej, s. 390–391. 477 �wniosek Kopernickiego przewodniczącemu Komisji, Majerowi, oraz Kolbergowi powierzono rozpatrzenie się w tym materiale i przygotowanie planu jego edycji1. Kolberg zdołał jednak opracować jedynie 119 melodii, pracę kontynuował Kopernicki, a całość opublikowana została dopiero w 1900 roku jako wydawnictwo Akademii2. Także w marcu otrzymał wiadomość od Ksawerego Konopki – tym razem radosną i satysfakcjonującą – o inicjatywie obchodu jubileuszu 50-lecia jego działalności badawczej, który w dowód uznania dla zasług autora Ludu i wdzięczności za jego pracę i dorobek postanowili zorganizować w Krakowie przyjaciele3. Zasłużyli się tu szczególnie obaj Konopkowie: Ksawery, prezes Komitetu organizacyjnego, oraz Tadeusz, podobno autor pomysłu, a także Izydor Kopernicki, Józef Majer, Władysław Żeleński, Zygmunt Cieszkowski, tj. pozostali członkowie Komitetu jubileuszowego. Jako formę obchodu 50-lecia pracy badawczej Kolberga (od pierwszych poszukiwań pieśni ludowych w okolicach Wilanowa) wybrano „wieczór deklamacyjno-muzyczny”, z którego dochód miał być przeznaczony na wsparcie Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 29 III 1889 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XIX, 1889, s. XLVI–XLVII, punkt 10 (na posiedzeniu tym Kolberg był obecny). Zob. też I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 80, list z 3 IV 1889 r., z informacją na temat rezultatu tego posiedzenia. Tam również (s. 80–81) opinia i kolejna rekomendacja autora listu dotycząca Kolberga: „Tymczasem przysposobieniem tych materiałów do wydania zajmie się najchętniej nasz Kolberg stary. Stary on jest, to prawda, ale wyobrazić Pan sobie nie może jego niezmordowanej pracowitości i ruchawości w przedmiocie tak przez siebie umiłowanym. Co się tyczy jego znajomości rzeczy, to nie wiem, czy jest na świecie człowiek znający się z własnego doświadczenia na muzyce ludowej w takim stopniu jak on, który całe życie temu poświęcał się i zęby zjadł na tym. Doświadczenie jego i pamięć olbrzymia całego materiału muzycznego jest rzadką. Tak sądzą o nim nie tylko nasi muzykalni koryfeusze, jak np. Żeleński, który go wysoce ceni z tego względu i ciągle go się radzi w swoich pracach kompozytorskich, ale proszę przeczytać sąd sławnego muzyka–etnologa Kuby, Czecha, w artykule jego o Kolbergu w zesz. 8 „Osvěty” za r. 1888. – Na tej podstawie mogę zapewnić Szanownego Pana, że Kolberg znający jak mało kto muzykę ludową, nie tylko polską, ale i innych narodów, a także litewską (bo przecież on pierwszy wydał największą dotąd liczbę melodii litewskich) jest osobą najzupełniej ukwalifikowaną do podjęcia się tego zadania”. 2 Melodie ludowe litewskie zebrane przez św. pamięci Antoniego Juszkiewicza. Opracowane przez śp. Oskara Kolberga i śp. Izydora Kopernickiego, a ostatecznie opracowane, zredagowane i wydane przez Zygmunta Noskowskiego i Jana Baudouina de Courtenay, Kraków 1900. Przedruk 119 melodii opracowanych przez Kolberga w: O. Kolberg Litwa (DWOK T. 53). 3 List K. Konopki z 20 III 1889 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 575–576. Pierwsze informacje o planowanych obchodach podały dzienniki galicyjskie: „Czas” 1889, nr 84 (z 11 IV), w Kronice miejscowej i zagranicznej oraz „Gazeta Lwowska” 1889, nr 84 (z 12 IV), w dziale Kronika. 1 478 �dalszego wydawnictwa. Przewidziano ceny biletów w wysokości 1 oraz 2 zł. reń. i 50 centów za wstęp. Przedsprzedażą biletów zajęły się księgarnie Krzyżanowskiego, Gebethnera i Friedleina. Jubileuszowy koncert, który odbył się w dniu 31 maja w sali Towarzystwa Strzeleckiego (Bractwa Kurkowego), zgromadził tłumnie publiczność. Sprawozdawca „Czasu” pisał: Widzieliśmy tam zgromadzenie prawdziwie doborowe: przedstawiciele wszystkich warstw społecznych, korporacyj naukowych, od prezesa Akademii, rektora Uniwersytetu, aż do uczniów szkół niższych, piękne grono pań, zastęp artystów, prezes Koła Literacko-Artystycznego i dziennikarstwo nasze w komplecie; nie skończylibyśmy, chcąc wyliczać ten długi szereg osób, które należałoby wymienić1. Zgromadziły się delegacje i przedstawiciele instytucji i towarzystw naukowych, artyści, profesorowie, dziennikarze z Krakowa, Lwowa, Warszawy i Poznania. Obecni byli m.in. Józef Majer, Stanisław Tarnowski, Jan Matejko, Juliusz Kossak, Michał Bałucki, Mieczysław Pawlikowski. W uroczystości uczestniczyła Karolina ze starszą córką Antoniną, a także Justyna Konopczanka z rodziną, serdecznie witani przez Kolberga. Koncert poprzedziła uroczystość wręczenia wieńców pamiątkowych i medali honorowych od szeregu towarzystw naukowych oraz od delegacji chłopskiej z Modlnicy, a także odczytanie licznych pism, telegramów gratulacyjnych i adresów okolicznościowych nadesłanych z całego kraju i z zagranicy. Ich nadawcami były redakcje pism warszawskich, lwowskich i poznańskich, towarzystwa naukowe, organizacje studenckie, towarzystwa i zespoły muzyczne Poznania, Warszawy, Lwowa, organizacje Polaków na obczyźnie, wiele osób prywatnych z całego kraju i zagranicy. Kolberga wprowadzono uroczyście na scenę, gdzie otoczyło go grono członków Komitetu, rodzina i delegacja chłopska. Pierwszy przemówił przewodniczący Komitetu, Ksawery Konopka, podkreślając, że Kolberg „obrał za przedmiot pracy to, co stanowi podwalinę narodu, zdrowy i pełen sił żywotnych lud polski”. – „Szczęśliwyś, 1 Jubileusz Kolberga, „Czas” 1889, nr 126 (z 2 VI). Dokładne sprawozdanie pt. Uczczenie zasług Oskara Kolberga, podpisane inicjałami A.K., zamieściła też m.in. „Nowa Reforma” 1889, nr 126 (z 2 VI). Ponadto z okazji jubileuszu ukazały się w 1889 roku artykuły biograficzne poświęcone Kolbergowi, m.in. pióra J. Karłowicza w „Wiśle” T. III: 1889, s. 468–473, W. Korotyńskiego w „Tygodniku Ilustrowanym”, nr 332 (z 11 V) oraz I. Kopernickiego w „Nowej Reformie”, nr 107 (z 10 V) – 109 (z 12 V). Ten ostatni tekst, obszerny i bogaty faktograficznie, nie skrywa przyjaźni, która łączyła autora z Kolbergiem. Cytowane dalej fragmenty pochodzą z relacji w nr. 126 „Czasu”. 479 �Jubilacie – mówił – bo dzieło Twoje nie zna podziału Ojczyzny, ale obejmuje cały lud obszar jej ziemi zamieszkujący”1. Z życzeniem ukończenia rozpoczętej pracy „ku chlubie narodu” wręczył srebrny wieniec w imieniu Komitetu, rodziny Konopków i wszystkich uczestników uroczystości. Żeleński, przekazując wieniec w imieniu Towarzystwa Muzycznego, zwrócił uwagę „na muzyczną stronę wydawnictw Kolberga, z której i sam mówca, i inni muzycy niejednokrotnie czerpali natchnienie do swoich kompozycji”. Przyjęta z owacją delegacja chłopska z Modlnicy w osobach: Mikołaja Kozienia, Tomasza Janeckiego i Tadeusza Wyzgi wystąpiła z wieńcem „uwitym z polnych naszych kwiatów i zbóż”, a pierwszy z wymienionych wyraził „wdzięczność ludu polskiego temu, który życie swe poświecił jego zbadaniu i opisaniu”. Wzruszony Kolberg dziękował każdemu z mówców, wyrażając nadzieję na kontynuację dzieła. Po wręczeniu jubilatowi wieńców i dyplomów odczytano liczne telegramy gratulacyjne i adresy okolicznościowe od instytucji i osób prywatnych, towarzystw naukowych i artystycznych, profesorów, artystów, pisarzy z Krakowa, Lwowa i Warszawy, „prawie wszystkich redakcji polskich dzienników”, stowarzyszeń akademickich, osób publicznych i prywatnych, działaczy społecznych, przyjaciół, rodziny itd.2. Następnie Kolberg zasiadł w gronie rodzinnym i rozpoczął się koncert. Na program złożyły się następujące utwory: Polonez Żeleńskiego na orkiestrę pod kierunkiem kompozytora, Romans Rózi z Króla pasterzy Kolberga, pieśni: Niedziela Moniuszki oraz Posyłka Żeleńskiego odśpiewane przez Rytę Andrzejkowiczównę, Baśń tęczowa Asnyka i Jagódka Lenartowicza w recytacji Wandy Siemaszkowej, Fantazja na temata polskie Chopina w wykonaniu Franciszka Bylickiego, z towarzyszeniem orkiestry 13 pułku pod kierunkiem kapitana Hocka, kilka utworów wykonanych przez włościański chór mieszany z Bieżanowa, kierowany przez założyciela, ks. proboszcza Józefa Kufla i organistę Jakuba Jamka, Rondo à la Mazur Chopina odegrane na fortepianie także przez Bylickiego. Zrezygnowano z ostatniego Ten fragment mowy Konopki, przytoczony tu za artykułem Jubileusz Kolberga w „Czasie” 1889, nr 126, w sprawozdaniu A.K. Uczczenie zasług Oskara Kolberga w „Nowej Reformie” 1889, nr 126 podano w wersji: „Szczęśliwy jesteś, bo Twoje dzieło nie zna zbrodni dokonanej na naszej kochanej matce Ojczyźnie, nie zna rozbioru Polski! Tyś ją opisał, jej ludy dał poznać, jak to mówią, od morza do morza, Koronę i Litwę!”. 2 Telegramy te i adresy w większości zachowały się w spuściźnie Kolberga i publikowane są w cz. III Korespondencji (DWOK T. 66). Ponadto ich spis podaje „Czas” w nr. 126, a pełne teksty publikuje „Nowa Reforma” także w nr. 126; tam również cytowane są przemowy wygłoszone na uroczystości. 1 480 �punktu programu, czyli utworu Dobrzyńskiego Finale z symfonii, z powodu spóźnionej pory i „niesłychanego upału” w sali1. Zakończenie uroczystości stanowił pokaz ogni bengalskich. Relacje z koncertu opublikowały liczne pisma wszystkich trzech zaborów. Opinia wszystkich co do podniosłości celu i wspaniałego rezultatu była zgodna. Uroczystość okazała się wielkim i spontanicznym hołdem dla osoby i dzieła Kolberga, dla jego pracy, trudu, wyrzeczeń i osobistej skromności. Dostarczyła mu też wielu wzruszeń i satysfakcji, choć ten publiczny aplauz onieśmielał nienawykłego do takich wyróżnień, zawsze skromnego jubilata. Jeszcze przez kilka tygodni Kolberg odbierał gratulacje, listy i dyplomy honorowego członkostwa z kraju i z zagranicy. Następnego dnia po koncercie informował Kraussa: „Otóż koncert wczorajszy wypadł dla mnie (jak na Kraków) wcale pomyślnie i świetnie”. A pod koniec czerwca pisał do Kuby: Dary, wieńce, adresy i telegramy, jakie przy tej sposobności otrzymałem, wzruszyły mnie do głębi, bo były wymownym dowodem uznanych mych dobrych chęci i zajęć; najwspanialszym z tych darów był wieniec srebrny, od literatów warszawskich mi nadesłany, najrzewniejszym – w[ieniec] z kwiatów polnych od wieśniaków2. Zaledwie trzy dni po koncercie wziął Kolberg udział w jubileuszowej uroczystości z okazji 65-lecia urodzin Juliusza Kossaka, która odbyła się 3 czerwca w salach Towarzystwa Sztuk Pięknych w Sukiennicach. Obecność „jubilata Oskara Kolberga” w gronie szacownych osób: prezydenta Szlachtowskiego, biskupa Krasińskiego i kanonika Pelczara, które obok rodziny zasiadły „najbliżej estrady”, odnotował „Czas”3. Jego obecność na W 2015 roku w Krakowie odbył się koncert „pamięci Kolberga”, stanowiący replikę jubileuszowego koncertu z 1889 roku, zorganizowany w tym samym dniu, tj. 31 maja, w tym samym miejscu (dawna Sala Strzelecka) i z tym samym programem (utwory Kolberga, Chopina, Moniuszki, Żeleńskiego, pieśni ludowe, wiersz Asnyka) przez Instytut Muzyki i Tańca oraz Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Zob. K. Markiewicz Koncert pamięci Oskara Kolberga – replika koncertu z 1889 roku, https//www.muzeum-radom.pl/muzeum-o-kolberga/koncert-pamięci-oskara-kolberga-replika-koncertu z 1889 roku (dostęp: 26.08.2020). 2 Bruliony listów do F.S. Kraussa z 1 VI i do L. Kuby z 25 VI 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 609 i 621. 3 Informację tę podał „Czas” 1889, nr 127 (z 4 VI), w sprawozdaniu pt. Jubileusz Juliusza Kossaka. Zob. też ciąg dalszy sprawozdania, tamże, nr 128 (z 5 VI) oraz odrębny tekst biograficzny poświęcony artyście w nr. 127. 1 481 �głównej uroczystości w Sukiennicach podczas skierowanych do jubilata mów oraz wręczania upominków, adresów i wieńców z całej Polski była z pewnością wyrazem zażyłości i przyjacielskich relacji, jakie od dawna łączyły go z Kossakiem. Ugruntowało je wspólne zamiłowanie do pamiątek przeszłości, historii narodu i jej świadectw, do ikonografii dokumentującej kulturę polską, a także wspomniana wyżej współpraca nad tą ostatnią dziedziną w ramach programu badań i prac w Komisji Antropologicznej. Wzmianki w korespondencji Kolberga na ten temat świadczące o wzajemnych kontaktach i konsultacjach, a także serdeczny ton w zachowanym liście Kolberga do Kossaka w odpowiedzi na zaproszenie na założycielskie zebranie kierowanego przez malarza Koła Artystyczno-Literackiego w Krakowie1 są wyrazem zażyłości i wzajemnego zrozumienia. Brak jednak informacji, czy Kolberg bywał w otwartym domu artysty, w willi „Wygoda”, nazwanej także „Kossakówką”, gdzie od 1869 roku, kiedy to Kossak osiadł wraz z rodziną w Krakowie, odbywały się słynne spotkania towarzyskie inteligencji, sfer artystycznych i arystokratycznych. Salon w neogotyckim dworku Kossaków, prowadzony później przez syna i wnuki Juliusza, Wojciecha i jego dzieci – Jerzego, Marię i Magdalenę, trwał aż do II wojny i gromadził najwybitniejszych przedstawicieli świata sztuki i kultury2. Majowe uroczystości jubileuszowe, choć radośnie i głęboko przeżyte przez Kolberga, były jednak dla niego z pewnością męczące, gdyż coraz trudniej znosił tłumne zgromadzenia i niemożność pozostawania w cieniu. Jego zdrowie i kondycja nadal były kiepskie. W kilka tygodni po majowych uroczystościach zasłabł, coraz trudniej było mu pracować tak intensywnie i wysiłek ten godzić z codziennymi niezbędnymi działaniami. Najbliżsi mu przyjaciele dostrzegali tę sytuację od pewnego czasu i choć z pewnością jedną z odpowiedzi była inicjatywa uczczenia jubileuszu Kolberga, problemów samodzielnego bytowania nie rozwiązywała. Potrzeba stałej opieki stawała się coraz pilniejszą koniecznością. Wyjście znalazł niezawodny w staraniach o Kolberga Izydor Kopernicki; zaprosił go na stałe do swojego domu, który zresztą od początku był zawsze dla niego gościnnie otwarty. Na początku 1 Zob. brulion listu do J. Kossaka z 29 VI 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 379. Drukowane zaproszenie na zebranie założycieli Koła Artystyczno-Literackiego, któremu przewodniczył Kossak, z jego podpisem, przesłane Kolbergowi do Czortowca, gdzie przebywał w związku z wystawą w Kołomyi, zachowało się w jego zbiorach (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 312–313). 2 Por. A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 218 i 226. 482 �lipca autor Ludu przeprowadził się do domu przyjaciela przy ulicy Sławkowskiej 29, „trzeciego domu, idąc od plantów ku miastu”1. Ten wspaniałomyślny gest Kopernickiego zapewnił Kolbergowi w ostatnim roku życia stałą troskę, opiekę i upragnione poczucie bezpieczeństwa. Gospodarz mógł towarzyszyć mu teraz bezpośrednio w codziennej pracy, wciągnięty był w jego zobowiązania, terminy, kontakty, wspomagał radą i dostarczanymi lekturami, jeszcze intensywniej uczestniczył w jego życiu. Zawsze świadomy wartości i znaczenia prac Kolberga, nadal propagował jego dzieło, pośredniczył i orędował w jego sprawach w Akademii. Kolberg powierzał mu też wszystkie swoje sprawy, wtajemniczał w konkretne problemy swojego warsztatu, finanse, najbliższe i dalsze plany wydawnicze, życzenia co do losów swojego archiwum. Jako znakomity uczony był dla Kolberga nie tylko opiekunem i lekarzem, oddanym przyjacielem i doradcą, ale i partnerem do dyskusji i wymiany poglądów, konsultantem i recenzentem. Jego szacunek i uznanie dla autora Ludu jako badacza i człowieka, a także niezwykle delikatnie okazywaną pomoc dokumentuje m.in. korespondencja prowadzona przez Kopernickiego w latach 1887–1891 z Karłowiczem2. Świadczy o tym choćby przytoczona wyżej rekomendacja Kopernickiego dotycząca kompetencji muzykologicznych Kolberga przekazana Karłowiczowi w związku z melodiami pieśni litewskich. Inny przykład stanowić może sugestia elegancko wyrażona w liście do młodszego badacza, któremu Kopernicki patronował, Seweryna Udzieli, by zwrócił się do Kolberga z prośbą „bardzo gorącą i serdeczną” o przysłanie mu tomów Ludu i Mazowsza dla Zob. brulion listu do W. Wiślickiego z 2 VII 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 626. 2 Zob. I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza… s. 61–100. Za przykład, w jakim stylu Kopernicki podkreślał rolę i miejsce Kolberga w etnografii, niech posłuży fragment wcześniejszego listu do Karłowicza z 4 kwietnia 1888 roku: „Łaskawie mi przysłany zeszyt „Wisły”, przeczytawszy z największym zajęciem, udzieliłem go Kolbergowi, który również oddaje Waszemu pismu wielkie pochwały i szczerze się cieszy tym pismem. Z wyrażonego przezeń bardzo szczerego zadowolenia wnoszę, że lubo jest wielce zajęty i nad wiek swój przeciążony wydawnictwem swoich dzieł własnych, to mógłby i chętnie udzieliłby od czasu do czasu Pańskiej „Wiśle” jaki kąsek pożądany ze swoich bogatych zasobów. Dlatego radziłbym Szanownemu Panu udać się do niego z tą propozycją, ofiarując mu jeden egzemplarz „Wisły”, której współpracownik taki doda niewątpliwie nie tylko splendoru, lecz i strawy dobrej” (tamże, s. 70). Jak wspomniano, Kolberg otrzymał od Karłowicza zeszyty „Wisły”, odpowiedział na propozycję współpracy z pismem i życząc „najobfitszych plonów i jak najszerszego upowszechnienia”, wyraził przy okazji kilka swoich uwag na temat jego profilu i zawartości (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 529–531). 1 483 �tworzącego się pod jego kierunkiem Kółka Etnograficznego w Gorlicach, gdyż on [Kolberg] „niezawodnie mi powie o Waszej odezwie, więc ja Waszą prośbę poprę tak, że może bezpłatnie lub przynajmniej za pół ceny dostaniecie”1. Krótko potem Kopernicki informuje Udzielę, że został obrany członkiem Komisji Antropologicznej „na przedstawienie moje i nieobecnego na posiedzeniu O. Kolberga”. W ten sposób Kopernicki często eksponował rolę Kolberga, którego skromność skłaniała raczej do pozostawania w cieniu. W jego listach, zwłaszcza pisanych do Karłowicza, osobie i dziełu Kolberga poświęconych jest szereg wzmianek i opinii. Poświadczają one także pracę Kopernickiego nad spuścizną przyjaciela podjętą natychmiast po jego śmierci oraz gorliwość i sumienność, z jaką realizował ostatnią wolę autora Ludu jako wykonawca jego testamentu. Po jubileuszu i przeprowadzce rygor pracy Kolberga, niezmiennie wytężonej i coraz pospieszniejszej, nie tylko nie uległ zmianie, ale jeszcze się zaostrzył. Można to śmiało określić jako walkę z czasem człowieka świadomego w pełni, że czasu tego pozostało mu mało i że z każdym dniem jest go mniej. W roku 1889 ukazało się Łęczyckie oraz czwarty i ostatni tom Pokucia, a na warsztacie Kolberga była piąta część Mazowsza, Kaliskie i pierwsza część Chełmskiego. Jednotomowa monografia Łęczyckiego (tom 22 Ludu) obejmuje niewielki obszar między Mazowszem, Kaliskiem i Kujawami; zgodnie z pierwotnymi planami Kolberga ziemię łęczycką i „gostyńską” [tj.gostynińską]2. Zob. M. Rak Listy Izydora Kopernickiego do Seweryna Udzieli z lat 1887–1891, „Ling­ Varia” R. VIII: 2013, nr 1(15), s. 242 i 242–243 (listy z 24 XI i z 12 XII 1889 r.). Seweryn Udziela (1857–1937), nauczyciel, zasłużony etnograf amator i badacz kultury ludowej Małopolski, w latach 1888–1893 był inspektorem szkolnym w powiecie gorlickim i grybowskim, a wyjazdy łączył z badaniami i nawiązywaniem kontaktów z współpracownikami z kręgu nauczycieli i uczniów. Kółko Etnograficzne skupiające nauczycieli założył 22 V 1889 r. Za radą Kopernickiego Udziela zwrócił się do Kolberga, a ten spełnił jego prośbę (zob. listy z 30 XI 1889 r. i z 20 I 1890 r., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 645 i 658). Na członka Komisji Antropologicznej Udziela wybrany został na posiedzeniu 11 XII 1889 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XX, 1890, s. XLIII). Z materiałów Kolberga wydał Śląsk Górny (1906) i Tarnów-Rzeszów (1910), był współzałożycielem powstałego w 1895 r. we Lwowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, twórcą i dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 2 Charakterystyka Łęczyckiego, materiałów źródłowych oraz badań Kolberga w tym regionie itd. przedstawione zostały przez E. Antyborzec we wstępie pt. „Łęczyckie” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Łęczyckie. Suplement do tomu 22 (DWOK T. 78), s. VII–XXXI. 1 484 �Ta ostatnia, jako należąca do historycznego Mazowsza, uwzględniona jest także po części w tomie pierwszym Mazowsza, tzw. Mazowszu polnym, co wskazuje, jak skomplikowany był podział na regiony według nieostrych i krzyżujących się kryteriów, o czym tu już wspominano. Tom zawiera stosunkowo skromny materiał etnograficzny w postaci szczupłych zapisków dotyczących kraju i ludu, a także skąpy zasób wierzeniowy oraz folklorystyczny w zakresie prozy ludowej, tj. bajek i podań, mimo że sam Kolberg określa we wstępie Łęczyckie jako „ziemię tak płodną w tradycje”1. Zdecydowanie przeważają pieśni związane ze zwyczajami i obrzędami oraz „powszechne”, czyli autonomiczne. Osobliwością monografii jest dołączenie do niej zbioru tańców kujawskich, które były przedmiotem szczególnego zainteresowania i analiz autora. W rozdziale zatytułowanym Kujawy pomieścił więc w Łęczyckiem 147 melodii tanecznych, po części z przyśpiewkami, traktując je jako kontynuację tańców opublikowanych w 1867 roku w monografii Kujaw, gdzie nie zdołał opublikować wszystkich „z powodów od nas niezależnych”. Zabieg ten tłumaczył „łącznością ich z łęczyckimi, już z samego obu tych prowincyj położenia, ułatwiającego ich wzajemne na siebie wpływy, wynikającą”2, co jednak według muzykologów badających ten materiał nie wyjaśnia wszystkiego, gdyż widoczna w rękopisach Kolberga pasja, z jaką pracował nad tańcami kujawskimi, nad ich specyficzną trzyczęściową strukturą, oraz szczególne zainteresowanie, jakie okazywał kujawiakom, przemawiają raczej za potrzebą ukazania całego zbioru, jakim dysponował3. Na czwartą część Pokucia, wydaną podobnie jak trzecia dzięki podwojonej dotacji Akademii, składa się zbiór „kazek”, w którym znalazły się baśnie magiczne, legendy, anegdoty i opowieści wierzeniowe, bajki zwierzęce oraz zagadki i łamigłówki. Wyjątkowo, gdyż na ogół badacz tego nie praktykował, wymienia we wstępie do tego tomu nazwiska „opowiadaczy: włościan, włościanek, diaków i inne osoby (z różnych Pokucia pochodzące miejscowości), które nam spisane tu kazki w rodzinnej swej udzielali mowie […]”4. O. Kolberg Łęczyckie (DWOK T. 22), s. IV. Tamże, s. 211, rozdział „Kujawy”, przyp. 1. 3 Zob. D. Pawlakowa Zbiór tańców kujawskich Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3 i 4 (DWOK T. 72/I), s. VI–XXIII oraz Ł. Smoluch Zapisy muzyczne w „Łęczyckiem”, w: O. Kolberg Łęczyckie. Suplement do tomu 22 (DWOK T. 78), s. XXXVII– XLIII. 4 Pokucie cz. IV (DWOK T. 32), s. XI. 1 2 485 �Wśród wskazanych narratorów (osiem nazwiskiem, jedna inicjałem nazwiska), reprezentujących Kołomyję, Ispas, Horodnicę, Czortowiec i Jasienów Polny, znalazł się nauczyciel, student, diak, a także ludowi wykonawcy1. Jak wspomniano, na Pokuciu Kolberg miał bardzo sprzyjające warunki dla swoich badań i kontaktów z informatorami dzięki pobytom u zaprzyjaźnionych rodzin, z Przybysławskimi z Czortowca na czele, oraz dzięki wystawie w Kołomyi. Stąd pozyskane materiały etnograficzne i folklorystyczne wyróżniają się autentycznością i wiarygodnością. Wśród wymienionych w cytowanym wstępie osób szczególnie cennym dla Kolberga współpracownikiem był Bazyli Jurczeńko, nauczyciel z Ispasa, potem student prawa w Czerniowcach, którego materiały obejmowały nie tylko teksty bajkowe, zamieszczone w części IV monografii, ale i pieśni, a także dotyczyły zwyczajów, obrzędów i wierzeń. Tym ostatnim poświęcona jest część III Pokucia wydana rok wcześniej, która zawiera poza opisem „świata nadzmysłowego” także rozdział „Tańce” oraz „Przysłowia”. Charakter materiałów do tej czterotomowej monografii, przeważnie pozyskanych z autopsji, z bezpośrednich relacji i w dużej mierze dzięki wystawie oraz dodatkowo weryfikowanych w trakcie szczegółowych konsultacji2, sytuuje Pokucie wysoko wśród Kolbergowskich monografii pod względem wartości źródłowej. Trzecią część Pokucia zrecenzował w 1889 roku Iwan Franko (1856– 1916), ukraiński pisarz, poeta i slawista3. Z uznaniem wyraził się o zawartej w tomie rozprawie o tańcach ludowych na Pokuciu, zakwestionował jednak sposób opracowania samych przyśpiewek, zarzucając ich zbiorowi chaotyczność, brak metody w podziale materiału na zapisany oryginalnie i przejęty z innych źródeł oraz „rozsiekanie” poszczególnych pieśni na kawałki, tj. rozerwanie zwrotek logicznie układających się w całość. Za wielką zaletę uznał transkrypcję tekstów rusińskich, która „u p. Kolberga jest w ogóle bardzo trafną i świadczy o wysoce rozwiniętym u autora słuchu i odczuciu właściwości danego dialektu”, co tak skomentował dalej: „Można 1 W materiałach do monografii Pokucia odnaleźć można więcej nazwisk i informacji o wykonawcach i mieszkańcach wsi niż w źródłach Kolberga dotyczących innych regionów. Pisze o tym A. Skrukwa, zob. „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XXXVI–XXXIX. 2 Cennym przykładem charakteru, zakresu i szczegółowości tych konsultacji są spisane przez Kolberga Pytania skierowane do W. Przybysławskiego z lat 1878 i 1881, opublikowane w suplemencie do Pokucia (DWOK T. 81) jako aneksy I–III, na s. 247–261. 3 Tekst Franki ukazał się w „Kwartalniku Historycznym” R. III: 1889, na s. 740–741, przedruk w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), aneks VIII, s. 286–288. 486 �śmiało powiedzieć, że dopiero od pojawienia się Pokucia Rusini otrzymali sposobność poznania prawdziwej fonetyki tego wielce charakterystycznego dialektu […]”1. Jednak i w tym zakresie wytknął autorowi niekonsekwencję zapisu gwarowego. Materiał w rozdziale „Świat nadzmysłowy” Franko uznał za cenny, zwłaszcza w zakresie medycyny ludowej, wierzeń o roślinach i zwierzętach, ale zarzucił mu brak krytycyzmu wobec wykorzystanych źródeł i błędną ocenę ich autentyczności. Kolberg odpowiedział recenzentowi na tych samych łamach2 z wyraźnym zniecierpliwieniem; po raz kolejny taka ocena jego dzieła wynikła bowiem, przynajmniej po części, z niezrozumienia założeń i metod jego pracy. Zarzut „rozrywania” pieśni na pojedyncze zwrotki Kolberg odpiera najpierw kategorycznym stwierdzeniem, że ich w tym tomie nie ma, co następnie tak wyjaśnia: Nikomu bowiem z dawniejszych nawet zbieraczy rzeczy ludowych nie przyszło na myśl nazywać pieśniami kołomyjek, śpiewek krótkich, przyśpiewek, piosneczek okolicznościowych, wśród tańca najczęściej improwizowanych, równie jak krakowiaki urywkowych, nuconych już to w dwu- i czterowierszowych zwrotkach, już zbitych w kilko- lub kilkunastozwrotkowe aglomeraty (odznaczone w naszej książce kreskami), a mogące równie dobrze w razie potrzeby lub przypomnienia być rozbitymi, czyli (wedle słów sz. recenzenta) „posiekanymi” w drobniejsze, pojedyncze znów zwrotki, bo każda tworzy zwykle odrębną, w sobie zamkniętą całość, a która to własność śpiewkę taką odróżnia stanowczo od pieśni, gdzie ze względu na treść tej ostatniej wyrzucać zwrotek bez szkody dla utworu nie można […]3. O ruchliwości autonomicznych przyśpiewek i tworzeniu z nich różnych konglomeratów decyduje więc sytuacja wykonawcza i inwencja śpiewającego, a zestawianie w tomie „przypadkowo spojonych w jedno dla zbliżonej treści lub podobieństwa obrazów” ma dokumentować mechanizm funkcjonowania tych tekstów, a nie sztywną, ustaloną formę takiej okazjonalnej całości. W odpowiedzi na zarzut Franki, że brak przy tańcach wskazówek źródłowych, odpowiada, że podaje je dla tekstów przejętych z innych zbiorów Tamże, aneks VIII, s. 287. Krótka replika jako odpowiedź na recenzję III tomu „Pokucia”…, „Kwartalnik Historyczny” R. IV: 1890, s. 221–223. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 412–415 oraz w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), aneks VIII, s. 288–291. 3 Tamże, aneks VIII, s. 288. 1 2 487 �w formie odsyłaczy pod tekstami kołomyjek, a spisane przez siebie opatruje notą o lokalizacji geograficznej. Do zarzutu „niejednostajnej w dziele pisowni” rozumianej przez recenzenta jako niekonsekwencja transkrypcji, generalnie ocenianej przez niego bardzo pozytywnie, odnosi się, kierując do swojego wstępu do części IV Pokucia, gdzie tłumaczy ich przyczyny1. Pisze tam: Pragnąc zebrane tu kazki wiernie oddać w narzeczu miejscowego ludu, trzymaliśmy się przy spisywaniu ich metody fonetycznej i dlatego wsłuchiwaliśmy się pilnie w brzmienie każdej niemal przez opowiadacza wymówionej głoski. Praktyka taka prowadzi go do wniosku, że „odmiany” wymowy właściwe są nie tylko różnym częściom regionu, lecz że bywają odbiciem wahań wymowy lokalnej lub użycia dźwięku pośredniego, złożonego, nie dającego się oznaczyć graficznie, a także mogą oddawać chwiejność wymowy jednego nawet narratora, i to w tej samej opowieści czy relacji. Wyczulone ucho Kolberga obdarzonego znakomitym słuchem pozwalało na wychwytywanie niuansów, a także na dokumentację żywego, konkretnego przekazu gwarowego, z wszystkimi jego odchyleniami i niekonsekwencjami, a nie ustabilizowanego, dialektologicznie poprawnego tekstu i „jednostajnej pisowni”. Te walory dokumentacji Kolberga doceniła dopiero współczesna dialektologia, o czym była już mowa wcześniej. Na zarzut braku krytycyzmu wobec źródeł ilustrujących świat wierzeń autor Ludu odpowiedział: Prawda, żeśmy się starali o zdobycie jak największej liczby szczegółów, bo zasób ich im obfitszy, tym się staje pożądańszym dla przyszłego rzeczy tych badacza. Prawda też, żeśmy się nie zapuszczali w krytyczne każdego zdobytego szczegółu ocenianie, gromadząc po największej części materiał surowy, bo czynność taka należy do przyszłego mitologa, a nie do zbieracza, który – owszem – przedwczesnej krytyki jak najmocniej wystrzegać się powinien2. Kolberg wytknął też France, że „zarzut bezkrytyczności i niesforności podanego materiału” nie powinien być gołosłowny, lecz wsparty konkretnymi dowodami, bo bez nich nie posiada wartości naukowej. 1 Tamże, aneks VIII, s. 290–291; Kolberg kieruje do przedmowy do cz. IV Pokucia (DWOK T. 32), zob. s. X–XI. 2 O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), aneks VIII, s. 290. 488 �Ta replika Kolberga była jego ostatnim głosem polemicznym. Świadczy ona z jednej strony o niezmienności principiów, z drugiej o nierzadkim ówcześnie braku zrozumienia dla jego perspektywicznego planu, opartego na poprzedzającej naukowe wnioski pracy zbieracza, na skrzętnym gromadzeniu odpowiedniej bazy źródłowej, by dopiero później możliwa była interpretacja i krytyka materiału, a także kompetentne badania porównawcze. Także w roku 1889 ukazały się w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” dwa artykuły Kolberga poświęcone baśniom, zwyczajom i obrzędom weselnym z Polesia1. Ich publikacja związana była ze wspomnianą wyżej propozycją Kolberga z 1888 roku odstąpienia Komisji Antropologicznej do druku swoich materiałów, których już nie zamierzał wykorzystać w monografiach. O genezie tych prac brak bliższych danych, wiadomo jedynie z noty Kolberga, że są to materiały po części nadesłane, po części przekazane przez osobę przybyłą z Polesia do Krakowa. Sześć tekstów bajkowych z artykułu pierwszego, pochodzących z okolic Pińska i Lubieszowa, Kolberg określa jako dyktowane przez tę nieznaną osobę. Trzy opisy wesel wraz z 90 tekstami pieśni (i jedną melodią) w artykule drugim dopełnia kilka informacji o zwyczajach z ponad 30 tekstami pieśni (i jedną melodią), 31 zdań i przysłów oraz kilka przyczynków do wierzeń i języka. W grudniu 1889 roku do licznych i pilnych prac Kolberga dołączone zostało nowe wyzwanie. Od Włodzimierza Dzieduszyckiego, kuratora Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie, badacz otrzymał w darze jubileuszowym propozycję sfinansowania nakładu jednotomowej „monografii części Rusi Czerwonej” o objętości około 20 arkuszy, za sumę 500 fl. reń. Odpowiadając darczyńcy, Kolberg poinformował sponsora, że „do monografii w podobnych rozmiarach kwalifikuje się jedynie okolica Przemyśla, lecz i ta wyczerpującą być nie może z powodu braku pewnych szczegółów […]” i przedstawił zarys treści tomu2. Po zaakceptowaniu tego planu przystąpił natychmiast do pracy nad materiałami przemyskimi, jednak nie zdążył tej monografii ukończyć. Tymczasem bowiem coraz bardziej opuszczały go siły fizyczne. Kopernicki, w którego domu zamieszkał na początku lipca 1889 roku, miesiąc O. Kolberg Baśni z Polesia, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 200–207 oraz Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia, tamże, s. 208–245. Przedruk w: O. Kolberg Białoruś–Polesie (DWOK T. 52). 2 List do W. Dzieduszyckiego z 14 XII 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 648–649. 1 489 �po uroczystościach jubileuszowych, najbliższy świadek ostatniego okresu życia przyjaciela, tak pisał bezpośrednio po jego śmierci o tych wspólnych miesiącach: Przeszło od półtora roku coraz bardziej upadającego już na siłach na czas krótki tylko pokrzepiły go i ożywiły owe powszechne wyrazy uznania. Od lipca roku prz. [tj. 1889], gdy w moim domu zamieszkał, nieustannie zajęty wydawaniem trzech dzieł naraz (Mazowsze T. V, Chełmskie T. 1, Kaliskie T. 1), użalał się on nieraz, że go siły fizyczne coraz widoczniej opuszczają, tak iż nie mogąc jak dawniej po kilkanaście godzin z rzędu pracować przy biurku, bywał coraz to częściej zmuszony odrabiać to, co się dawało, leżąc w łóżku. Pomimo to wszakże aż do później jesieni zwykł on był każdej niedzieli odwiedzać swoich znajomych, a niekiedy i w dnie powszednie wychodził na parę godzin do miasta. Po tych wycieczkach jednak powracał każdy raz wielce znużony i skutkiem tego z początkiem zimy wychodził już nader rzadko, a od Nowego Roku aż do wiosny nie opuszczał wcale swego mieszkania. Do tego też zmuszało go dostrzeżone po raz pierwszy już w styczniu [1890] znaczniejsze obrzęknięcie nóg, którym się słusznie zaniepokoił, gdyż było to pierwszym zwiastunem ostatecznego osłabienia organizmu i wyczerpującej się u starca czynności serca i krwi krążenia. To obrzękniecie nóg wraz z osłabieniem ogólnym, przy dość zadawalniającym skądinąd stanie zdrowia, powiększało się u niego powolnie do tego stopnia, iż śp. O. Kolberg był zmuszony coraz to dłużej przebywać w łóżku, którego na koniec od początku kwietnia nie opuszczał już wcale. Widząc w tym zbliżający się już kres życia swojego, coraz częściej odtąd zwykł on był mówić ze mną o tym, co się stać ma z jego puścizną naukową i materialną. Co do pierwszej – wtajemniczał on mnie ponownie w swoje dawne zamiary i wynurzał obecne życzenia, a co do ostatniej – na kilka tygodni przed śmiercią upełnomocnił jednego ze swych najszczerszych czcicieli, p. mecenasa dra Stan. Abłamowicza do zlikwidowania swego jedynego mienia, tj. wszystkich swych nakładów zostających na składzie w drukarniach i w komisie u księgarzy. Przy tym wszystkim, z umysłem po dawnemu spokojnym, jasnym i czynnym zachował on do ostatniej chwili pamięć zadziwiającą, dokładną i pewną o wszystkich szczegółach tyczących swego przedmiotu oraz prac przez siebie rozpoczętych lub zamierzonych i materiałów do nich przysposobionych. […] Z tych zaś najbardziej zajmowała go monografia Przemyskiego, którą w darze jublileuszowym dla O. Kolberga wspaniałomyślnie ofiarował się wydać kosztem własnym szczery wielbiciel prac jego i zasług, hrabia Wł. Dzieduszycki. Toteż porządkowaniem materiałów do tego dzieła zajmował się on aż do ostatniej chwili niemal, a pomagała mu w tym najgorliwiej zacna przyjaciółka jego, pani Józefowa [Pelagia] Blizińska, przesiadując przy 490 �jego łożu po kilka godzin codziennie, które spędzała na przepisywaniu pod jego kierunkiem i układaniu zebranych do tego dzieła materiałów i notatek1. Ostatecznie, według świadectwa Kopernickiego, „[…] I-szy arkusz tylko był przez samego O. Kolberga do druku podany”, a „dwa pierwsze arkusze Przemyskiego miał zaś jeszcze sam w ręku i korektę sam zrobił”2. Kopernicki pisze, że jeszcze 1 czerwca wieczorem zastał Kolberga nad korektą drugiego arkusza monografii i wspomina dalej: Podczas parogodzinnej bytności mej u niego o niczym innym on już nie mówił, tylko o tekach swoich i o dziełach przygotowanych do wydania i dawał mi tym razem szczegółowe objaśnienia i wskazówki co do wydania Chełmskiego (T. II i III), Mazowsza (T. VI i VII) i Kaliskiego [T. II], opowiadając dokładnie, co i gdzie mam znaleźć po jego śmierci. Zapisawszy sobie to wszystko, odszedłem, pocieszając jego i siebie nadzieją, że do spełnienia tych zleceń przyjdzie mi jeszcze nierychło3. Śmierć w dniu 3 czerwca 1890 roku przerwała tę prowadzoną do ostatnich chwil życia pracę. Przygotowanie Przemyskiego do wydania kontynuował Kopernicki i opublikował je w rok po śmierci przyjaciela, opatrując tom przedmową zawierającą obszerny i rzetelny, najdokładniejszy z dotychczasowych „obraz życia, działalności i zasług naukowych Kolberga” i składając tym samym kolejny, już pośmiertny, hołd autorowi Ludu4. Kopernicki zdążył jeszcze w tym samym 1891 roku wydać część II Chełmskiego. Jego intensywne prace nad spuścizną Kolberga przerwała śmierć 25 września 1891 roku. I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga, „Wisła” T. IV: 1890, s. 509–510. Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. XX oraz słowo wstępne Od nakładcy, tamże, s. III. 3 I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga…, s. 510. Z relacji tej wynika, że w planach Kolberga były jeszcze dwa tomy Mazowsza (cz. VI i VII), dwa tomy Chełmskiego (cz. II i III) oraz cz. II Kaliskiego. Kopernicki zdołał wydać obok Przemyskiego jedynie cz. II Chełmskiego (DWOK T. 34), gdyż niespełna półtora roku po Kolbergu zmarł. Części VI i VII Mazowsza oraz Mazury pruskie ukazały się w ramach DWOK jako tomy 41, 42, 40, ponadto części I–VII Mazowsza dopełnione zostały trzema woluminami suplementowymi (DWOK T. 80/I–III). Natomiast niedrukowane materiały chełmskie znalazły się w suplementowym tomie 82 DWOK. Cz. I Kaliskiego ukazała się w roku 1890, materiał tam niewydany pomieszczono w tomach 46 i 79 DWOK.. 4 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy... (DWOK T. 35), s. V. 1 2 491 �Według cytowanej wyżej relacji Kopernickiego o ostatnich chwilach życia przyjaciela 2 czerwca gasnący już, ale całkowicie przytomny i pogodny Kolberg wezwał zaprzyjaźnionego z nim pastora Jerzego Gabrysia, zdołał pożegnać się z licznie odwiedzającymi go przyjaciółmi, a po ich odejściu, wieczorem, w obecności pastora Gabrysia przekazywał Kopernickiemu […] ostatnie swe rozporządzenia i życzenia przedśmiertne, które z pogodą zazdrości godną zakończył tymi słowy: „Umieram, Bogu dzięki, z tą pociechą, że według sił moich zrobiłem za życia, co mogłem, że nikt mię za próżniaka nie ma i mieć nie będzie, a to, co po sobie zostawiam, przyda się ludziom na długo1. Trzeciego czerwca około godziny 10 wobec pastora Gabrysia i Tadeusza Konopki oraz Kopernickiego spisany został przez mecenasa Stanisława Abłamowicza testament. Oto jego pełny tekst: Moja ostatnia wola Książki, rękopisma w tekach, rysunki, nuty itp. materiały oddaję do dyspozycji memu przyjacielowi, dr Izydorowi Kopernickiemu. Odda on Akademii, co za stosowne uzna. – Co do wydawnictw pod swoją opieką i kierunkiem porozumie się z Akademią Umiejętności i z Kasą Mianowskiego, a nikt dr. Izydora Kopernickiego pod tym względem krępować ani kontrolować nie ma prawa. – Z pozostałej gotówki wynoszącej około dwa tysiące pięćset zł reń. przeznaczam na pogrzeb mój 200 zł reń., a nadto 300 zł reń., czyli razem 500 zł reń. do rąk pastora Gabrysia, który kwotę 300 zł reń. użyje według danych mu wskazówek na cele dobroczynne i na potrzeby kościoła, na pomnik lub tablicę pamiątkową itd., na co dodaję jeszcze dwieście zł reń., czyli razem z kosztami pogrzebu siedemset zł reń do rąk p[asto]ra Gabrysia. – Drukarzowi [Franciszkowi] Łysakowskiemu z Drukarni Uniwersyteckiej sto zł reń., drukarzom z tejże drukarni, Blaszkiemu [Jan Blaschka] i Garsteckiemu [Ludwik Garsztecki], każdemu po pięćdziesiąt zł reń. Resztę gotówki po opędzeniu wydatków ostatnich dni życia mego i po moim pogrzebie oddaję do rozporządzenia Dra Izydora Kopernickiego na koszta wydawnictwa Rusi Chełmskiej i innych materiałów. Książki wydane moim nakładem, a znajdujące się w drukarniach i w księgarniach w Krakowie i Warszawie mój pełnomocnik, adw[okat] Dr Stanisław Abłamowicz, sprzeda której bądź firmie w Krakowie lub Lwowie czy Warszawie, a po opłaceniu długów i rachunków z drukarniami, kosztów przeprowadzenia tego 1 I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga…, s. 511. 492 �interesu, pozostałą resztę wyda mojej synowicy, Karolinie Wąsowskiej w Sandomierzu na potrzeby jej córek z Kolberga spłodzonych. – Wieniec srebrny i medal z wystawy paryskiej oraz korespondencje odda P. dr Kopernicki Bibliotece Jagiellońskiej. – Odzież, bieliznę i pościel do dyspozycji p[asto]ra Gabrysia.– Wykonawcą mojej ostatniej woli naznaczam dra Izydora Kopernickiego i p[asto]ra Gabrysia. Przy czym oświadczam, że o ile w tej mojej ostatnie woli specjalnych nie poczyniłem zapisów, mianuję moim uniwersalnym spadkobiercą tegoż mojego przyjaciela, dra Izydora Kopernickiego. Taka jest moja ostatnia wola, którą własnoręcznie wobec trzech uproszonych świadków podpisuję – Kraków, dnia 3 czerwca 1890 – Oskar Kolberg1. Dla prawnego zabezpieczenia testamentu wymagane było wyznaczenie w nim obywatela państwa austriackiego jako uniwersalnego spadkobiercy tego, co nie zostało objęte zapisami. O godzinie pierwszej – wspomina Kopernicki – przyniesiono mu z drukarni Uniwersyteckiej kilka egzemplarzy świeżo wydanego tomu pierwszego Chełmskiego, który przeglądał z błogim wyrazem zadowolenia i czynił uwagi o podanych w nim rycinach, a na jednym egzemplarzu ofiarowanym obecnemu p. Tadeuszowi Konopce, synowi najdawniejszego swego współpracownika i przyjaciela, śp. Józefa, na pamiątkę własną ręką kilka wyrazów, ostatnich w swym życiu, bardzo wyraźnie napisał. Odtąd bez żadnych cierpień gasnął powolnie i cicho; o kwadrans przed 5-tą ostatek sił go opuścił, tak iż mówić już przestał, a o samej 5-ej po pd., wraz z otaczającymi go panią Blizińską i drem Abłamowiczem odebraliśmy ostatnie, wdzięczne jego spojrzenie pożegnalne i ze czcią mu oczy zamknęliśmy na spoczynek wieczny. Tak oto umierał, jak żył – cicho i pogodnie – czczony powszechnie nasz śp. Oskar Kolberg2. Rękopiśmienna kopia Mojej ostatniej woli Kolberga, sporządzona ręką Kopernickiego dla Karoliny Wąsowskiej (w zbiorach Biblioteki Narodowej, sygn. II 6487). Kopernicki potwierdził w niej – obok Kolbergowskiego – podpisy trzech świadków: Tadeusza Nowiny Konopki, pastora Jerzego Gabrysia, „proboszcza ewang. Ś. Marcina” i dr. Stanisława Abłamowicza, a na końcu dokumentu zamieścił notatkę: „Dla W-ej Pani Karoliny Wąsowskiej z oryginału najwierniej przepisane przez Dr. IKopernickiego”. Zapisy testamentu Kolberga omówił też Kopernicki w artykule Śmierć O. Kolberga…, s. 511–512. 2 Tamże, s. 512. Według relacji „Czasu”: „Do ostatnich chwil otaczali umierającego pp. Ksawery Konopka, Bliziński, tudzież panie [Pelagia] Blizińska i [Wanda] Żeleńska” (Oskar Kolberg, „Czas” 1890, nr 127, z 5 VI). Ten dziennik zamieścił także w Kronice nr 130 (z 10 VI) nadesłany do redakcji list Ksawerego Konopki ze wspomnieniem o należącym również do grona bliskich przyjaciół zmarłego lekarzu, Tomaszu Mączce, „który przez szereg lat całkiem bezinteresownie 1 493 �Był to wtorek 3 czerwca 1890 roku. Pogrzeb Kolberga na cmentarzu Rakowickim w Krakowie odbył się w czwartek, 5 czerwca, o godzinie 17. Zgromadził licznie społeczność krakowską, zwłaszcza przedstawicieli inteligencji – według słów Kopernickiego: „począwszy od sędziwego prezesa Akademii Um[iejętności] i wszystkich jej członków aż do najcichszego pracownika z drukarni”1. Obecni byli m.in. obok prezesa Akademii, Józefa Majera i jej sekretarza, Stanisława Tarnowskiego, rektor Edward Korczyński i liczne grono profesorów uniwersytetu, prezydent miasta Feliks Szlachtowski, wielu przedstawicieli świata nauki, sztuki i literatury. Przybyło kilku członków najbliższej rodziny z Warszawy i z Sandomierza, zabrakło jednak liczniejszej reprezentacji chłopów z Modlnicy i podkrakowskich wsi okolicznych, co tłumaczono faktem, że ponieważ tego dnia przypadało święto Bożego Ciała, brali oni udział w popołudniowych procesjach. Przy wynoszeniu trumny w bramie domu pożegnał zmarłego Ksawery Konopka, dziękując jednocześnie Kopernickiemu za troskę i opiekę nad Kolbergiem w ostatnim okresie jego życia, a od bram cmentarza trumnę poniosła młodzież akademicka. Prowadzący pogrzeb pastor Gabryś, żegnając zmarłego, nazwał go „człowiekiem pokoju” i zwracał uwagę na jego miłość do kraju i ludzi, a zwłaszcza do wiejskiego ludu. W imieniu Akademii Umiejętności przemawiał prof. Rostafiński, który przyznał wprawdzie Kolbergowi wielkie zasługi za jego prace etnograficzne i stwierdził, że cała Słowiańszczyzna nie ma równego Kolbergowi badacza w dziedzinie krajoznawstwa, ale – jak to skomentował sprawozdawca „Nowej Reformy” – „zapuścił się wszakże w analizę krytyczną, odpowiednią na katedrze prelekcyjnej, zakończoną pozytywnym orzeczeniem, iż dzieła Kolberga nie są doskonałymi”. Uznano to za oczywisty nietakt i poważny trafną kuracją utrzymywał go [Kolberga] przy życiu, osładzał mu chwile smutku i boleści, całe dnie, w końcu i noce bezsenne mu poświęcał”. 1 I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga…, s. 512, tam jedynie krótka informacja o pogrzebie. Obszerniejsze sprawozdanie zamieściła m.in. „Nowa Reforma” 1890, w nr. 128 (z 7 VI), w dziale Kronika, Kraków, 6 czerwca, krótsze podał także „Czas” 1890, w nr. 128 (z 7 VI), w dziale Z miasta i kraju. O śmierci i pogrzebie Kolberga informowały oba czasopisma w nr. 126 (z 4 VI) i 127 (z 5 VI), w obu zamieszczono też w nr. 127 obszerniejsze nekrologi. Nekrolog i zwięzłą relację Pogrzeb śp. Oskara Kolberga opublikowała też m.in. „Gazeta Lwowska” 1890, nr 127 (z 5 VI) i 129 (z 8 VI), w dziale Kronika, doniesienie o śmierci, nekrolog i relację z pogrzebu – „Dziennik Poznański” 1890, nr 127 (z 5 VI) i 129 (z 8 VI). 494 �dysonans „nad niezasypaną jeszcze mogiłą”1. Przemawiali jeszcze student Józef Kazimierz Ehrenberg w imieniu „Czytelni Akademickiej” oraz po ukraińsku Iwan Nawrocki, przewodniczący stowarzyszenia „Akademiczna Hromada”. Wśród wieńców znalazły się m.in. przekazane przez Warszawskie Towarzystwo Muzyczne, warszawską „Lutnię”, Akademię Umiejętności, krakowskie Towarzystwo Muzyczne, Akademiczną Hromadę, Koło Literacko-Artystyczne, drukarzy z Drukarni Uniwersyteckiej składających dzieła Kolberga, włościan z Modlnicy, rodziny Konopków i Blizińskich. Kolberg został pochowany w grobie, który na jego wyraźne życzenie przygotowano obok grobowca śp. Józefa Szujskiego. XXVI [Trzy ostatnie tomy z 1890 roku: cz. V Mazowsza, cz. I Chełmskiego, Kaliskie [cz. I]. – Dwa pośmiertne tomy wydane przez Kopernickiego: cz. II Chełmskiego – zamknięcie monografii regionu, Przemyskie. Zarys etnograficzny. – Dalsze działania Kopernickiego: zamiar druku cz. II Kaliskiego, starania w Kasie Mianowskiego o fundusz na cz. VI Mazowsza – plany przerwane przez śmierć 24 IX 1891 roku. – Zobowiązania Kolberga wobec drukarni. – Pamięć współczesnych Kolbergowi: nowy nagrobek wystawiony na cmentarzu Rakowickim w 1893 r. z funduszy zebranych z inicjatywy W. Żeleńskiego, tablica epitafijna w kościele ewangelickim św. Marcina w Krakowie.] Ogromny dorobek badawczy i wydawniczy opublikowany staraniem samego Kolberga zamykają wspomniane już wyżej, a wydane w roku jego odejścia, tj. 1890, trzy tomy: Mazowsze cz. V, Chełmskie cz. I oraz Kaliskie [cz. I]. Te z kolei dopełniają dwa tomy ukończone i wydane pośmiertnie w 1891 roku przez Izydora Kopernickiego, lecz zaplanowane i rozpoczęte jeszcze przez samego Kolberga: Chełmskie cz. II oraz Przemyskie. Spośród wymienionych była już mowa o monografii Mazowsza. Natomiast 1 „Nowa Reforma” 1890, nr 128. Satyryczno-humorystyczne pismo krakowskie „Diabeł” w swoim dodatku do nr. 12 (z 19 VI) 1890 r., w rubryce Kronika diabelska zamieściło zjadliwy komentarz dotyczący nietaktu profesora Rostafińskiego, który w swojej mowie nad grobem, mimo uznania zasług Kolberga, wyraził opinię o niedokładności jego prac, kwestionując z pozycji autorytetu profesora botaniki określenie „kwiat śląski” występujące w przytoczonej przez Kolberga pieśni z okolic Cieszyna. 495 �dwutomowe Chełmskie, podobnie jak Pokucie i Mazowsze wydane z podtytułem Obraz etnograficzny, zasługuje na nieco dokładniejsze omówienie ze względu na cenny materiał folklorystyczny, dialektologiczny i etnograficzny, zgromadzony po części w trakcie własnych badań terenowych Kolberga, a w przeważającej mierze przez Marię Hemplównę z Tarnowa pod Chełmem. Była to jedna z najsumienniejszych współpracowniczek Kolberga; jej materiały cechuje staranność, kompetencja i wiarygodność1. Zbieraczka przekazywała Kolbergowi liczne zapisy tekstów ludowych: pieśni, bajek, przysłów i dialogów chłopskich, wiadomości etnograficzne o kulturze materialnej, m.in. o gospodarstwie chłopskim, ubiorach, sprzętach, zajęciach, narzędziach, wsparte jej licznymi rysunkami i szkicami, także opisy zwyczajów i obrzędów, wierzeń i przesądów, a ponadto wysoko oceniane współcześnie zapisy gwarowe z okolic Tarnowa, gawędy chłopskie stanowiące tzw. próbki żywej mowy oraz opracowany według samodzielnie ustalonego systemu obszerny słownik miejscowych gwar wraz z charakterystyką form i zjawisk gramatycznych. Materiał ten znacznie wzbogacił obraz regionu chełmskiego w ujęciu Kolberga i decydująco zaważył na wartości jego monografii. Dopełniają ją niewydane w XIX wieku zapisy ujęte we współczesnym tomie suplementowym, na które składają się głównie nowe pieśni i materiał leksykograficzny w postaci wspomnianego słownika. Chełmskie przynosi również materiał ukazujący wzajemne przenikanie się wpływów ruskich i polskich na obszarze etnicznego pogranicza, a także Na wysoką wartość materiałów Hemplówny i ich decydujące znaczenie dla Chełmskiego Kolberga zwrócili już uwagę ówcześni badacze: Izydor Kopernicki oraz Jan Karłowicz. Wydawca cz. II Chełmskiego określił zbieraczkę jako „nieocenioną współpracowniczkę i przyjaciółkę”, która „usuwała wszelkie trudności” w obcowaniu Kolberga ze słabo jeszcze w latach sześćdziesiątych znanym mu językiem i folklorem rusińskim i „która nie tylko dopomagała mu nieodstępnie w jego badaniach podczas trzykrotnego pobytu Kolberga w okolicy Sawina, lecz i sama później, wtajemniczywszy się należycie w jego zadanie, zbierała dlań ustawicznie i dostarczała mu wszelkich wiadomości i materiałów, spisywanych przez siebie aż do roku 1876” (Przedmowa wydawcy..., DWOK T. 35, s. VII–VIII). Podobna była ocena Karłowicza, który recenzując ten tom („Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 112–118) jako należący „do najciekawszych i najbardziej pouczających z szeregu ogromnego zbioru ludoznawczego, który zawdzięczmy Kolbergowi”, pisał: „Przekonywa on nas także, iż p. Hemplówna, gdyby chciała, mogłaby nas jeszcze obdarzyć pięknymi i ważnymi przyczynkami do etnografii krajowej, bo to, co spod pióra jej wyszło, ma pierwszorzędną wartość jako materiał, a przypuszczamy, iż nie wyczerpuje niezmiernego skarbu rzeczy ludowych tej okolicy” (tamże, s. 113). Zob. też Karłowicza recenzja cz. I Chełmskiego (tamże, s. 109–112), gdzie autor podkreśla m.in. wagę dokumentacji wzajemnych wpływów języka i folkloru rusińskiego i polskiego. 1 496 �dokumentuje przejściowy etap rozwoju gwar ukraińskich Chełmszczyzny, szczególnie cenny dla dialektologii historycznej ze względu na brak źródłowych przekazów z tego zakresu1. Kaliskie, ostatni, 23. tom wydany w ramach Ludu, prezentuje tylko część materiału do planowanej przez Kolberga dwutomowej monografii, obejmującej stosunkowo duży obszar po obu stronach Warty, „sięgający terenów na północ od Konina i Słupcy i na południe od Częstochowy”, sztucznie wyodrębniony ze względu na ówczesne granice zaborów pruskiego i rosyjskiego2. Książka jest tomem skromnym; zawiera opis kraju i ludu oraz dwa bardziej rozbudowane rozdziały „Zwyczaje” (z pieśniami głównie religijnymi) i „Obrzędy”, oba przedzielone relacją o „Wyżynku”. Na uwagę zasługuje tu folklor pielgrzymkowy z zapisami muzycznymi zaprezentowany przez Kolberga w „Przypisach” na końcu tomu. Pozostały materiał przynależny według planu Kolberga każdej jego monografii, tj. przede wszystkim pieśni w liczbie ponad 600 i prawie 240 tańców i melodii bez tekstu, opis świata nadzmysłowego oraz opowieści i bajki, wydane zostały dopiero w ramach Dzieł wszystkich i dopełnione osobnym tomem suplementowym. Stosunkowo nieliczne poza zapisami pieśniowo-muzycznymi, materiały własne, terenowe Kolberga, składające się na ten tom, pochodzą sprzed 1871 roku, sięgając początku lat czterdziestych; uzupełnione zostały przejętymi z literatury, także późniejszej i najnowszej, m.in. z prac badaczy tego regionu, Ignacji Piątkowskiej, Józefa Grajnerta, Stanisława Ciszewskiego. Przemyskie, tylko częściowo uporządkowane do druku przez Kolberga – jak wspomniano – opracował do końca, zredagował i wydał Kopernicki, nakładem Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie. Książka, obwarowana przez mecenasa limitem około 20-arkuszowej objętości, dotyczyła stosunkowo niewielkiego obszaru okolic Przemyśla jako 1 Zob. E. Millerowa „Chełmskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), s. V–LXVI i LXXVI–LXXXVI oraz B. Linette, tamże, s. LXVI– LXXVI. Tam omówienie badań w regionie, pozyskanych zbiorów, zachowanych rękopisów oraz współpracy z Hemplówną i działań Kopernickiego jako wydawcy części drugiej monografii. 2 Zob. E. Antyborzec, I. Chmielewska, M. Prochaska „Kaliskie” Oskara Kolberga oraz „Kaliskie–Sieradzkie”, w: O. Kolberg Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79), s. VII. Tam (s. V– –XXXIII) omówienie badań Kolberga, planów wydania i materiałów zawartych w tomie 23 oraz w dopełniającym go tomie 46 DWOK pt. Kaliskie–Sieradzkie. Karłowicz w recenzji Kaliskiego („Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 586–589) określa tom 23 jako należący „do najmniej samodzielnych” i postuluje „dopełnienie tego tomu I. następnymi z papierów po O. Kolbergu […]” (tamże, s. 586 i 587), czego realizacją jest wspomniany tom 46. 497 �„części Rusi Czerwonej” i nie jest monografią pełną, co uwidacznia podtytuł nadany przez wydawcę Zarys etnograficzny1. Najwięcej miejsca przypadło w niej pieśniom i opisom czterech wesel wraz z towarzyszącymi im pieśniami. Dokumentacja obrzędu weselnego pochodzi tu w całości z własnych badań Kolberga, a związanych z nimi około 160 pieśni spisanych zostało przez badacza ze słuchu. Jest to najcenniejszy materiał źródłowy tomu obok pieśni autonomicznych w liczbie ponad stu, także zanotowanych przez Kolberga w czasie badań terenowych. Znacznie skromniej przedstawia się opis kultury materialnej, wierzeń i zasób innych tekstów folkloru reprezentowanych przez czternaście bajek. Podobnie jak w przypadku Chełmskiego widoczne jest tu w materiale folklorystycznym zjawisko charakterystyczne dla kultury ludowej pogranicza etnicznego, tj. przenikanie się ukraińskich i polskich pierwiastków językowych i kulturowych, czasami wręcz żywotność utworów o charakterze mieszanym językowo. Z drugiej strony udokumentowane zostały elementy, realia i zwyczaje polskiemu ludowi nieznane, często archaiczne, niknące lub już wówczas zanikłe2. Śmierć Kolberga, która nastąpiła zaledwie rok po uroczystym krakowskim jubileuszu, odbiła się echem w środowiskach naukowych i literackich nie tylko Krakowa, ale i całego kraju. Szereg artykułów wspomnieniowych, biograficznych, rozbudowanych nekrologów opublikowały wzmiankowane wyżej pisma galicyjskie, a także warszawskie i poznańskie 3. We wszystkich, obok świadomości zasług Kolberga dla kultury narodowej, wyrazów wdzięczności i uznania dla uczonego i jego dzieła, przewija się szacunek i podziw dla niezwykłego człowieka, jakim był, dla jego skromności, łagodności, cichej i niezmordowanej pracowitości, a jednocześnie 1 O przebiegu prac nad tomem, badaniach Kolberga i materiałach pozyskanych z Przemyskiego oraz o wkładzie I. Kopernickiego jako wydawcy zob. E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Przemyskie. Suplement do tomu 35 (DWOK T. 82), s. V–LXXXI oraz M. Prochaska, tamże, s. LXXXI–XCV. W dwu woluminach tego suplementu znalazły się wszystkie niewydane w XIX wieku materiały Kolberga. 2 Zwrócił na to uwagę i poparł tę opinię przykładami kompetentny i wnikliwy recenzent ostatnich tomów Kolberga Jan Karłowicz w swojej recenzji Przemyskiego opublikowanej w „Kwartalniku Historycznym” R. VI: 1892, na s. 352–357. 3 O Kolbergu pisali w 1890 roku w obszerniejszych artykułach m.in.: W. Korotyński (Oskar Kolberg, „Tygodnik Ilustrowany” 1890, T. I, nr 24, z. 14 VI), R. Lubicz [H. Łopaciński] (Oskar Kolberg i ostatnia jego praca, „Ateneum” R. 15: 1890, T. III, s. 57– 74), L. Krzywicki (Oskar Kolberg [cz.] I, „Prawda” 1890, nr 24, s. 279–280 oraz H.B. [Henryk Biegeleisen?] [cz.] II i III, tamże, nr 24, s. 280–281 i nr 25, s. 292–293). Spośród wymienionych artykułów najbardziej krytyczny wobec metod pracy Kolberga i jej walorów naukowych jest tekst Krzywickiego. 498 �pogody, życzliwości, wyrozumiałości i uczynności wobec ludzi. Zaznaczył on swoją obecność nie tylko w nauce, ale w sercach i pamięci tych, którzy go znali, współpracowali i przyjaźnili się z nim lub po prostu przez lata widywali go w Krakowie. Taki portret wyjątkowego badacza i pasjonata, a także zwyczajnego przechodnia i mieszkańca miasta, wyróżniającego się jednak z tłumu, odmalował Izydor Kopernicki; jemu więc oddajmy głos raz jeszcze: Jedną z takich postaci, które od lat kilkunastu spotykać się zwykło w Krakowie, dawniej parę razy na tydzień, a od lat kilku codziennie, jest mężczyzna odziany zawsze nader skromnie, a nawet ubogo, przygarbiony wiekiem i nałogową pracą przy biurku. Pomimo tej powierzchowności, zacierającej jego osobistość wśród snujących się ludzi, zastanawia on każdego niepospolitym wyrazem swej myślącej fizjonomii i właściwym jej wzrokiem, rzucanym przez okulary ze strudzonych oczu, do którego dołączywszy również właściwą postawę głowy, wyciągniętej na przód i niby w coś się wsłuchującej – mamy przed sobą typową, niezmiernie wyrazistą postać badacza i szperacza naukowego. Przed tym szanownym staruszkiem, znanym niewątpliwie połowie krakowskiej inteligencji, każdy znający go przechodzi z cichym uszanowaniem, żaden zaś znajomy nie pominie go przy spotkaniu bez serdecznego powitania i pokłonu, należnego cichej a wielkiej jego zasłudze. Czcigodną tą osobą w Krakowie jest Oskar Kolberg, szeroko w świecie naukowym znany badacz i autor, członek naszej Akademii Umiejętności i wielu towarzystw uczonych zagranicznych1. A w znamiennym podsumowaniu dorobku autora Ludu czytamy: Dotychczasowe tedy prace Kolberga razem wzięte stanowią niezmiernie bogatą skarbnicę materiałów etnograficznych i są tak świetnym nabytkiem do etnologii ojczystej, słowiańskiej i powszechnej, jakim jeszcze w żadnym kraju i w żadnym narodzie nie obdarzyła nauki praca jednego człowieka2. Do porządkowania materiałów Kolberga powierzonych testamentem swojej opiece Kopernicki przystąpił prawie natychmiast po śmierci i pogrzebie przyjaciela z właściwym sobie zaangażowaniem. Już 10 czerwca 1890 roku pisał do Karłowicza: „Od czterech dni pogrążony jestem w przeglądaniu i porządkowaniu spuścizny po śp. Kolbergu. Od 6. z rana do 1 2 I. Kopernicki Oskar Kolberg, „Nowa Reforma” 1889, nr 107. Tamże, nr 109. 499 �zmroku przesiaduję nad tym w jego pokoiku”1. Jednocześnie pracował nad cz. II Chełmskiego i Przemyskiem. W marcu 1891 roku informował Karłowicza, precyzując jednocześnie swoje plany: „O. Kolberga Przemyskie już ukończone wyjdzie po Świętach Wielkanocnych. Chełmskiego t. 2 jest w druku i wyjdzie w lipcu. Kaliskiego t. 2 dam wkrótce do druku. O Mazowsze układam się z Kasą Mianowskiego”2. Nie będąc pewnym, czy Kasa dalej finansować będzie Mazowsze, monitował w Warszawie u Chmielowskiego o dalszy fundusz na część VI monografii. Mimo choroby w kwietniu pilnował druku Przemyskiego i Chełmskiego, a na początku maja pisał do Karłowicza: Pierwsze już mam gotowe i skoro tylko zdobędę się na napisanie jeszcze jednego życiorysu Kolberga, którego wbrew memu usposobieniu napiera się hr. Włodz. Dzieduszycki i skoro wizerunek Kolberga w medalionie, ilustrowanym przez Stachiewicza, będę miał gotów, to na rocznicę zgonu Kolberga wypuszczę w świat ten tomik jako pierwszy nagrobek zmarłemu ze spuścizny jego zbudowany3. Przemyskie, pomyślane jako dar jubileuszowy składany za życia Kolberga, lecz wydawane już po śmierci autora, zostało więc wzbogacone jego biografią i portretem. Mimo kryzysu zdrowotnego Kopernicki nie tylko do końca dopilnowywał korekt obu tomów Kolberga i kontynuował dalsze, ale także nie ustawał w swych pracach autorskich i w systematycznych studiach naukowych, o czym zdawał sprawę Karłowiczowi. Spracowany i coraz ciężej chory, około 10 lipca wyjechał w końcu na kurację do Gleichenbergu w Austrii, skąd jeszcze 24 lipca donosił Karłowiczowi „o mających się zjawić niebawem Przemyskiem i Chełmskiem (t[om] drugi)”4 i skąd przewieziono go już w krytycznym stanie do Krakowa, gdzie zmarł 24 września 1891 roku, podobnie jak Kolberg oddany pracy do końca, przeżywszy I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 89–90. List I. Kopernickiego z 14 III 1891 r., tamże, s. 94. 3 List I. Kopernickiego z 2 V 1891 r., tamże, s. 94–95. Rycina, o której mowa, wykonana na podstawie nieznanej fotografii, z ozdobną medalionową ramą, autorstwa Piotra Stachiewicza (1858–1938), opublikowana została w Przemyskiem (DWOK T. 35), przed kartą tytułową. Litografia tego portretu przechowywana jest w Muzeum Wsi Radomskiej w Przysusze. Stachiewicz wykonał też specjalnie zamówiony portret Kolberga do drzeworytu opublikowanego w związku z jubileuszem badacza w „Tygodniku Ilustrowanym” 1889, nr 332. Biografia Kolberga pióra Kopernickiego, zamieszczona w Przedmowie wydawcy do Przemyskiego (DWOK T. 35, s. V– –XX), podpisana inicjałami Dr. I.K., nosi w druku datę: „Kraków, 30 czerwca 1891 r.” 4 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 100. 1 2 500 �przyjaciela zaledwie o rok i kwartał. Z notatki prasowej wiadomo, że nie doczekał wydania części II Chełmskiego, pierwsze „zbroszurowane” egzemplarze dostarczono Akademii Umiejętności 25 września, w kilkanaście godzin po śmierci wydawcy1. Po jego odejściu Karłowicz na zakończenie swojej recenzji Przemyskiego pytał: „Kto i kiedy dostarczy nam reszty puścizny po Kolbergu? Przyjazną rękę Kopernickiego niestety śmierć już obezwładniła”2. Ten sam autor wcześniej, przy okazji jubileuszu Kolberga w 1889 roku, nie zawahał się wytknąć środowisku warszawskiemu: I jeszcze jedna, gorzka niestety uwaga. Faktem jest, że kompletnych egzemplarzy pism Kolberga jest w Warszawie najwyżej dwa. Czy tak się płaci za poświęcenie i trud całego żywota sumiennemu pracownikowi? Czy takim sposobem daje się dowód przywiązania do rzeczy krajowych? Postarajmy się, żeby było lepiej, dopóki żyje jeszcze Kolberg; a niech żyje jak najdłużej, na cześć i sławę plemienia naszego!3 Śmierć Kopernickiego zaważyła na losach dzieła Kolberga; zabrakło ­bowiem starań ich największego rzecznika. Pozostawiony Kopernickiemu legat 1600 zł reń. w gotówce nie pokrywał wynoszących 2400 zł reń. roszczeń Drukarni Uniwersyteckiej; na jej składzie i w komisie księgarni Friedleina zalegały w ogromnej ilości ponad 11 tysięcy egzemplarzy rozchodzące się słabo tomy Ludu. Dopiero w 1905 roku cały ten zasób, liczący nawet około połowy nakładu niektórych tomów, zakupiła Akademia Umiejętności, spłacając dług drukarni, a pozostałą sumę przeznaczając dla bratanic Kolberga: Antoniny z Kolbergów Brzozowskiej i Walentyny Kolberg. Wiadomość tę, wraz z doniesieniem o śmierci Kopernickiego i wspomnieniem biograficznym, podał „Czas” 1891 w nr. 219 (z 26 IX), w dziale Kronika, Kraków 25 września. Tamże, w nr. 220 i 221 (z 27 i z 29 IX), w Kronice, informacje o pogrzebie, na którym zgodnie z życzeniem zmarłego nie było wieńców na trumnie i mów pogrzebowych nad grobem. Nekrolog opublikowała też „Nowa Reforma” 1891, w nr. 219 (z 26 IX), w Kronice. Obszerny artykuł pióra Karłowicza ze wspomnieniem dorobku, zasług i osobowości zmarłego, biografią i bibliografią prac oraz z fragmentami jego listów zamieściła „Wisła” T. V: 1891, s. 1001–1025 (odb. Kraków 1892), a w „Tygodniku Ilustrowanym” z 1891 r., w nr. 94 (z 17 X) ukazał się tekst tego samego autora pt. Śp. Izydor Kopernicki. Wspomnienie pozgonne. Zob. też A. Wrześniowski Izydor Kopernicki. Wspomnienie pośmiertne, „Gazeta Lekarska” 1891, nr 45 (z 7 XI) i odb. 2 „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 357 (recenzja na s. 352–357). 3 Jan Karłowicz Oskar Kolberg, „Wisła”, T. III: 1889, s. 473. 1 501 �Archiwum Kolberga porządkowano i zabezpieczono w osobnym pomieszczeniu1. Dalsze burzliwe losy spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, której nie oszczędziła II wojna światowa, a przedtem niefrasobliwe działania niektórych penetrujących ją badaczy oraz nie zawsze kompetentnych wydawców jej fragmentów, aż do decyzji i realizacji edycji Dzieł wszystkich, to już przedmiot osobnego opracowania2. Po dwu latach od śmierci Kolberga doczekał się też interwencji zaniedbany grób autora Ludu. W 1892 roku Władysław Żeleński podjął inicjatywę budowy pomnika nagrobnego ku czci Oskara Kolberga. Swój apel do Krakowian o społeczną zbiórkę funduszy na ten cel, ogłoszony na łamach „Czasu”, wsparł przypomnieniem zasług Kolberga dla nauki i kultury narodowej oraz długu pamięci, jaki ma do spłacenia wobec niego społeczność miasta, z którym był związany. Podzielił się tam również osobistymi wspomnieniami, związanymi z zaprzyjaźnionym z nim autorem Ludu3. Na rzecz budowy pomnika zorganizował Żeleński dwa koncerty, które odbyły się 16 listopada 1892 roku i 7 grudnia 1893 roku w sali Hotelu Saskiego4. Prezesem Komitetu organizującego tę akcję został Łepkowski. Pomnik nagrobny przedstawiający popiersie Kolberga wykonał w brązie wybitny rzeźbiarz i kostiumolog krakowski, Tadeusz Błotnicki (1858–1928). Dzięki mieszkańcom Krakowa, ze środków uzyskanych z koncertów, nowy nagrobek wystawiono na cmentarzu Rakowickim w 1893 roku. Na froncie obelisku wyryto napis: „Oskar Kolberg 1814–1890 – Zasłużonemu Ojczyźnie – rodacy”, a na bokach: „Polskę całą przeszedł, lud poznał i ukochał, zwyczaje jego i pieśni w księgi złożył”5. Ponadto w kościele ewangelickim św. Marcina przy ulicy Grodzkiej w Krakowie wmurowano, zapewne z inicjatywy pastora Gabrysia, Zob. W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie…, s. 116 i 117. Zagadnienia te omawia A. Skrukwa w pracy Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga. Jej dzieje, edycje i stan obecny w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 3 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga, „Czas” 1892, nr 261 (z 13 XI) i 262 (z 15 XI). 4 Informacje o koncertach oraz sprawozdania z nich zamieszczał „Czas”. Doniesienie o koncercie z 16 XI 1892 r. zob. Kronika, „Czas”, 1892, nr 263 (z 16 XI), sprawozdanie zob. Ruch artystyczny i umysłowy, tamże, nr 265 (z 18 XI) i Kronika, nr 268 (z 22 XI). Zapowiedzi koncertu z 7 grudnia 1893 r. zob. Kronika, „Czas” 1893, nr 271 (z 26 XI), Ruch artystyczny i umysłowy, tamże, nr 274 (z 30 XI), Kronika, tamże, nr 275 (z 1 XII) i nr 279 (z 6 XII), sprawozdanie zob. Ruch artystyczny i umysłowy, tamże, nr 281 (z 8 XII). 5 3 czerwca w 2014 roku, ogłoszonym w dwusetną rocznicę urodzin „Rokiem Kolberga”, uroczyście odsłonięto na cmentarzu Rakowickim ten nagrobek badacza po renowacji. 1 2 502 �tablicę pamiątkową poświęconą Kolbergowi, „etnografowi, miłośnikowi i znawcy ludu”. W czasie wojny została jednak usunięta i zniszczona przez hitlerowców. Dopiero w 2012 roku odnaleziono jej dwa roztrzaskane fragmenty i zaplanowano rekonstrukcję. Ponowne odsłonięcie odtworzonej tablicy epitafijnej w kościele św. Marcina nastąpiło 12 października 2014 roku1. Najtrwalszym pomnikiem Oskara Kolberga dla kultury i nauki polskiej pozostaje jednak ogromny dorobek badacza zawarty w jego dziele – nasze cenne dziedzictwo narodowe. Tj. także w „Roku Kolberga”. Zob. Oskar Kolberg w Krakowie-Rok Kolberga; www.kolberg2014.org.pl/pl/2014/aktualności/oskar-kolberg-w-krakowie [wiadomość o odnalezieniu fragmentów tablicy i planie jej odtworzenia] oraz https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/8366/1/A-Rataj-Kolberg-i-Gloger.pdf [informacja o uroczystości odsłonięcia tablicy, s. 332]; dostęp: 7 września 2020. 1 �Spis ilustracji 1. Portret Juliusza Kolberga, malował Antoni Kolberg około roku 1850 według wcześniejszej litografii. Ze zbiorów prywatnych. Fot. Barbara Polakowska. 2. Portret Karoliny Kolberg, matki, malował Antoni Kolberg około roku 1850. Ze zbiorów prywatnych. Fot. Barbara Polakowska. 3. Portret Oskara Kolberga, fotografia zaginionego portretu malowanego przez Antoniego Kolberga około roku 1848. Ze zbiorów Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. 4. Widok dworca kolei żelaznej warszawsko-wiedeńskiej w Warszawie, litografia J. Ceglińskiego. Ze zbiorów Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. 5. Szkic autobiografii Oskara Kolberga, rkp. w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, sygn. 2183, k. 68, fragment. 6. Wykaz dochodów Oskara Kolberga z początku roku 1861, rkp. Oskara Kolberga w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, sygn. 3210, k. 5, fragment. 7. Wykaz wydatków Oskara Kolberga z początku roku 1861, rkp. Oskara Kolberga w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, sygn. 3210, k. 6, fragment. 8. Autoportret Antoniego Kolberga wykonany około r. 1850. Ze zbiorów prywatnych. Fot. Ryszard Petrajtis. 9. Józef Konopka, fotografia Walerego Rzewuskiego. Ze zbiorów Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie. 10. Antonina Konopczanka, fotografia Walerego Rzewuskiego. Ze zbiorów prywatnych. 11. Widok dworu Konopków w Modlnicy, akwarela Tadeusza Rybkowskiego z r. 1874. Ze zbiorów prywatnych. 12. Izydor Kopernicki. Fotografia ze zbiorów Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie. 13. Józef Majer, drzeworyt Aleksandra Regulskiego według fotografii Walerego Rzewuskiego reprodukowany w „Tygodniku Ilustrowanym” 1878, T. 5, nr 110, s. 1. 14. Karolina Kolberg, żona Antoniego. Fotografia ze zbiorów Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. 15. Portret Oskara Kolberga, malował Tadeusz Rybkowski w r. 1875, w zbiorach Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. Fot. Barbara Polakowska. 16. Wilhelm Kolberg, drzeworyt Józefa Holewińskiego według rys. Franciszka Tegazzo reprodukowany w „Kłosach” 1877, T. 25, nr 627, s. 1. Dziękujemy pani Katarzynie Markiewicz za pomoc w doborze ilustracji i ustaleniu ich źródeł. �505 ��1. Juliusz Kolberg, mal. Antoni Kolberg �2. Karolina Kolberg, matka, mal. Antoni Kolberg �3. Oskar Kolberg, mal. Antoni Kolberg �4. Dworzec kolei żelaznej warszawsko-wiedeńskiej w Warszawie, litografia J. Ceglińskiego �5. Szkic autobiografii, rękopis Oskara Kolberga �6. Wykaz dochodów Oskara Kolberga z początku roku 1861, rękopis Oskara Kolberga �7. Wykaz wydatków Oskara Kolberga z początku roku 1861, rękopis Oskara Kolberga �8. Autoportret Antoniego Kolberga �9. Józef Konopka, fotografia W. Rzewuskiego �10. Antonina Konopczanka, fotografia W. Rzewuskiego �11. Dwór Konopków w Modlnicy, mal. T. Rybkowski �12. Izydor Kopernicki, fotografia A. Szuberta �13. Józef Majer, drzeworyt A. Regulskiego według fot. W. Rzewuskiego �14. Karolina Kolberg, żona Antoniego, fotografia nieznanego autora �15. Oskar Kolberg, mal. T. Rybkowski �16. Wilhelm Kolberg, drzeworyt J. Holewińskiego według rys. F. Tegazzo ��ISBN 978-83-95-9125-7-3 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Dzieła wszystkie Subject The topic of the resource etnografia ; kultura tradycyjna ; folklor ; Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1916-1890) Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OSKAR KOLBERG. CZŁOWIEK I DZIEŁO ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 85/I INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa OSKAR KOLBERG CZŁOWIEK I DZIEŁO Część I BIOGRAFIA Poznań 2024 �Copyright © by: Instytut im. Oskara Kolberga & authors Poznań 2024 Rada Naukowa Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący Jan Adamowski, Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska Recenzenci dr Hubert Czachowski dr hab. Violetta Wróblewska, prof. UMK Skład i łamanie Jacek Grześkowiak Wydano ze środków Ministra Edukacji i Nauki ISBN 978-83-95-9125-7-3 Druk i oprawa Zakład Poligraficzny Moś & Łuczka �Spis treści Od autorek s. 13 Wykaz skrótów s. 16 Agata Skrukwa Życie Oskara Kolberga w Warszawie (1814–1871) s. 17 I. Pochodzenie rodziny Oskara Kolberga. – Rodzice i bracia. – Związki Kolbergów z Przysuchą. – Środowisko, w którym dorastał. – Pierwsze spotkania z muzyką Chopina. – Śmierć ojca. – Sytuacja w Królestwie po powstaniu listopadowym. – Studia kompozycji w Berlinie. – Praca nauczyciela muzyki na prowincji. – Powrót do Warszawy w końcu roku 1837. . . . . . . . 17 II. Pierwsze kompozycje Oskara Kolberga. – Początki jego zainteresowania się folklorem około roku 1839. – Zamiar wydania drukiem zebranych w terenie pieśni ludowych. – Życie muzyczne Warszawy w okresie międzypowstaniowym. – Badania terenowe Kolberga w okolicach Warszawy i w innych regionach Królestwa. – Początek przyjaźni z Józefem Konopką. – Edycja pierwszego zbioru pieśni ludowych w latach 1842–1845 w Poznaniu i w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 III. Podjęcie pracy w dyrekcji kolei warszawsko-wiedeńskiej. – Kompozycje: mazury i kujawiaki. – Druk zbiorków pieśni czeskich i litewskich (1846). – Druk Pieśni ludu weselnych w „Bibliotece Warszawskiej” (1847–1849) i Pieśni ludu obrzędowych w Album Literackim (1848). – Pierwsze spotkanie ze Stanisławem Moniuszką. – Początek pracy nad Królem pasterzy. – Wydanie Pieśni ludowych do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu (1862). – Reakcja na śmierć Fryderyka Chopina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 5 �IV. Premiera Króla pasterzy i Sceny w karczmie w prywatnym salonie muzycznym. – Następne kompozycje fortepianowe. – Badania terenowe w zaborze rosyjskim. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 V. Sytuacja w Królestwie Polskim po klęsce Rosji w wojnie krymskiej. – Powstanie nowego programu edytorskiego Kolberga i wydanie przez niego Pieśni ludu polskiego w latach 1856–1857. – Oceny tego zbioru przez współczesnych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 VI. Pierwsze spotkanie z muzyką góralską w Tatrach latem 1857 r. – Podróż do Wiednia, Lublany i Zagrzebia i jej wyniki – zapisy muzyki i zakupione druki, m.in. zbiór pieśni słoweńskich E. Korytki. – Początek pracy w zespole autorów Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda. – Rezygnacja z pracy etatowej w Dyrekcji Dróg i Mostów. – Kompozycje. – Podróże w latach 1859–1861. – Artykuł o ludowych źródłach muzyki J. Stefaniego do Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego. – Wystawienie Króla pasterzy w operze warszawskiej. – Rozpoczęte dwa inne utwory sceniczne. . . . . . . . 129 VII. Zmiana planu wydawniczego: oddanie do druku w 1862 r. Sandomierskiego – zbioru pieśni regionalnych prezentowanych wraz z opisami obrzędów i zwyczajów. – Podróże w latach 1859 i 1860. – Druk artykułu Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje. – Wydarzenia w Warszawie poprzedzające powstanie styczniowe. – Podróż na Wołyń w 1862 r. i przywiezione stamtąd materiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 VIII. Królestwo po powstaniu styczniowym. – Ostateczna zmiana zakresu badań i publikacji Kolberga — ukształtowanie w ciągu roku 1864 programu Ludu przedstawionego w lutym 1865 r. w liście otwartym Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 IX. Sandomierskie jako niepełna jeszcze monografia regionalna. – Nawiązanie kontaktów z wydziałem etnograficznym Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. – Badania terenowe na Kujawach w roku 1865. – Druk pierwszego tomu monografii tego regionu. – Współudział w opracowaniu Zbioru pieśni duchownych ewangelickich.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 X. Zakończenie prac nad Encyklopedią powszechną (1868). Coraz trudniejsza sytuacja materialna Kolberga, zwłaszcza wobec druku Ludu na własny koszt. – Druk drugiej części Kujaw. – Poszukiwanie instytucji i osób, które mogłyby finansować prace nad Ludem. – Podróże w tym celu do Poznania, Lwowa i Krakowa w latach 1867–1870. – Obietnica częściowej pomocy ze strony Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w 1869 r. – Decyzja o przeniesieniu się do Galicji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 6 �Elżbieta Millerowa Lata krakowskie w życiu 0skara Kolberga (1871–1890) s. 231 XI. Warunki pracy literackiej i naukowej w Warszawie po powstaniu styczniowym. – Cenzura carska. – Położenie materialne pisarzy i uczonych. – Brak oparcia instytucjonalnego dla pracy badawczej. – Wyjazd Kolberga do Krakowa (sierpień 1871). – Sytuacja w autonomicznej Galicji. – Swobody obywatelskie. – Życie umysłowe i kulturalne Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 XII. Konopkowie, zainteresowania i działalność społecznikowska i patriotyczna braci Józefa, Romana i Juliana. – Modlnica i jej gospodarze – Julian i Antonina. – Kolberg w nowych warunkach. – Dojazdy do Krakowa, kontakty z drukarnią, bibliotekami, archiwami i przedstawicielami środowiska naukowego, możliwość uczestnictwa w życiu kulturalnym i umysłowym miasta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 XIII. Cele i zadania działającej od 1873 roku Akademii Umiejętności i jej rola w życiu naukowym i narodowym. – Kontynuacja dotacji na Lud Kolberga przyznanej przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie. – Członkostwo Kolberga w strukturach Akademii i działalność w Komisjach Archeologicznej i Antropologicznej. – Funkcja przewodniczącego Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, udział w pracach programowych Sekcji. – Współpraca z I. Kopernickim, redaktorem „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, i własne publikacje Kolberga w tym roczniku od 1877 r. – Wkład badacza w dorobek etnograficzny Komisji Antropologicznej. . . . . 259 XIV. Publikacje poza Ludem z lat 1871–1872: Obrazy Słowiańszczyzny południowej, Figury przydrożne, Rzecz o obchodach weselnych. – Kontynuacja prac nad Krakowskiem. – Śmierć matki w 1872 r. – Korespondencja z bratową, Karoliną Kolberg – łącznikiem z rodziną w Warszawie. – Krakowskie cz. I–IV z lat 1871–1875 jako modelowa monografia Kolberga. . . . . . . . . . . . . 288 XV. Sytuacja finansowa Kolberga w latach 1871–1875, dotacja a koszty wydania. –Korespondencja z bratem Wilhelmem. – Śmierć Wilhelma w 1877 r. – Kontakty listowne z Karoliną Kolberg i Jadwigą Wernerową. – Spotkanie z Karoliną i jej córkami w Modlnicy w 1877 r. – Poczucie osamotnienia i oddalenia od rodziny wyrażane w listach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 XVI. Podróże w latach 1871–1872 do Galicji Wschodniej, w Poznańskie, do Cieszyna. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Wiedniu w 1873 r. – Końcowe 7 �prace nad Krakowskiem i równoległe nad W. Ks. Poznańskiem. – Dotacja Komisji Antropologicznej na badania w Wielkopolsce, Prusach Zachodnich i Wschodnich w 1875 r., przebieg i trasa tej podróży, kontakty, pozyskane w niej materiały i dorobek w świetle sprawozdania dla Akademii i korespondencji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 XVII. Prace nad tomami W. Ks. Poznańskiego po roku 1875, przekonanie o celowości edycji także ze względu na postępującą germanizację. – Kłopoty z cenzurą warszawską kwestionującą fragmenty cz. II i III Krakowskiego. – Odłożenie w czasie opracowania materiałów z Mazur i Pomorza. – Życie i praca między Modlnicą a Krakowem, punkty kontaktowe w mieście, uciążliwości dojazdów, równoległe prace nad kolejnymi monografiami, wstępna redakcja cz. I Pokucia.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338 XVIII. W nurcie życia naukowego Akademii. – Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego (1876 i 1877 r.), znaczenie tej publikacji i innych materiałów gwaroznawczych Kolberga dla dialektologii. – Rola dokumentacji języka i słownictwa ludowego w badaniach etnograficznych Kolberga a program prac leksykograficznych w Akademii. – Postulat gromadzenia i publikacji materiałów ikonograficznych przedstawiany przez Kolberga Komisji Antropologicznej. – Studia nad kulturą i folklorem Łużyczan, ich związek z podróżą 1875 r. i badaniami w Wielkopolsce. – Publikacja artykułu Obecne stanowisko etnografii w 1876 r.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348 XIX. Chopiniana w korespondencji z M.A. Szulcem i M. Karasowskim. – Wkład Kolberga w prace biografistów Chopina i wydawców jego dzieł: prostowanie błędów i dopełnienia dotyczące życia i twórczości kompozytora, opinie o charakterze, technice, stylu i ekspresji jego sztuki pianistycznej, o genezie i edycjach utworów, zwłaszcza juweniliów, propozycje dotyczące kompletnego wydania dzieł Chopina. – Własne materiały o Chopinie i kopie jego utworów. – Znaczenie tych materiałów i postulat zebrania w całość wiedzy Kolberga o Chopinie.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 XX. Podróże na Pokucie i na Podole galicyjskie w latach 1876 i 1877. – Kontynuacja Poznańskiego i wydanie cz. II–IV (1876–1879). – Odwiedziny Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1877). – Wstępne prace nad cz. I Pokucia. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Paryżu (wrzesień 1878), prezentacja tam m.in. tomów Ludu. – Przedłożenie Akademii pierwszej wersji cz. I Pokucia (listopad 1878). – Odwiedziny Antoniego i Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1879). – Wyjazd do Lwowa i Czortowca (wrzesień? 1879). – Udział w obchodach jubileuszu Kraszewskiego (październik 1879). – Publikacja Pieśni ludu litewskiego, studium komparatystyczno-folklorystycz- 8 �nego, w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1879). – Uwagi do analizy tekstu Bogurodzicy (1879). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376 XXI. Propozycja przyjęcia opieki naukowej nad wystawą etnograficzną w Kołomyi (marzec 1880). – Korespondencja z M. Wolffem: próba interwencji w sprawie zakazu zbytu ocenzurowanych tomów w Królestwie Polskim i w Rosji oraz odmowa udziału w rosyjskim wydawnictwie Żiwopisnaja Rossija… (kwiecień 1880). – Ukończenie druku cz. V. Poznańskiego (maj 1880). – Udział w obchodach 400-lecia śmierci Długosza (maj 1880). – Wyjazd na Pokucie i współudział w organizowaniu wystawy etnograficznej w Kołomyi (czerwiec–październik 1880), bogate zbiory z Pokucia jako wynik 4-miesięcznego pobytu w tym regionie. – Koncert warszawski na rzecz wydawnictw Kolberga (maj 1881), dochód przeznaczony na sfinansowanie cz. I i II Pokucia. – Wydanie cz. VI Poznańskiego i opracowanego przez Kolberga zbioru polskich mazurków u Bretkopfa i Härtla w Lipsku (1881). – Ukazanie się cz. I Pokucia oraz cz. VII, ostatniej, Poznańskiego (1882) – zamknięcie kolejnej monografii, jej koncepcja, współpracownicy i korespondenci z Wielkopolski. – Postawa Kolberga wobec germanizacji w świetle korespondencji z Wielkopolanami. – Śmierć brata Antoniego (grudzień 1882). – Publikacja pracy Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1882). . . . . . . . . . . . . . . . 395 XXII. Spotkanie z J. Blizińskim i zaproszenie Kolberga do Bóbrki (maj 1883). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lato 1883). – Uczestnictwo w obchodach 200-lecia zwycięstwa Sobieskiego pod Wiedniem (wrzesień 1883). – Wydanie cz. II Pokucia i cz. I Lubelskiego (1883). – Przyznanie Kolbergowi funduszu z Kasy im. J. Mianowskiego (1883) na dalsze wydawnictwo, tj. Mazowsze cz. I–V. – Recenzja C. Neymanna cz. I–II Pokucia (1884). – Wydanie cz. II Lubelskiego i wstępne prace nad cz. I Mazowsza (1884). – Udział Kolberga w Zjeździe Historyczno-Literackim im. J. Kochanowskiego i jego Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego (maj 1884). – Spotkanie w Krakowie z Karoliną i jej dziećmi (lipiec 1884). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lipiec–październik 1884). – Opuszczenie Modlnicy i przeprowadzka do Krakowa (październik 1884) – zmiana warunków życia i pracy. – Druk cz. I Mazowsza oraz publikacja opracowania pt. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1884). – Wydanie cz. I Kieleckiego (1885). – Kolejna podróż „w okolice Przemyśla i Sanoka” (lipiec–listopad 1885). Bogate materiały z podróży z lat 1883–1885. – Druk cz. II Mazowsza oraz pracy Zagadki z Lubelskiego… w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1885).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 421 9 �XXIII. Starania w Akademii o osobny fundusz na wydanie materiałów z Rusi. – Kontakty z folklorystami słowiańskimi, F.S. Kraussem (od 1886) i z L. Kubą (od 1885). – Kłopoty mieszkaniowe – lato 1886 r. w Krakowie. – Wydanie cz. II Kieleckiego (1886) – ukończenie kolejnej monografii. – Udział w nowych projektach badań Komisji Antropologicznej (1886). – Recenzja H. Biegeleisena (1886) i Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena. – Życie codzienne, kontakty towarzyskie i krąg przyjaciół Kolberga w Krakowie. – Wydanie Mazowsza cz. III (1886). – Zaproszenie do udziału w pracach Komitetu organizującego dział etnograficzny Wystawy Krajowej (marzec 1887).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 XXIV. Radomskie cz. I (lipiec 1887). – Długa choroba oczu (lato i jesień 1887). – Wystawa Krajowa (wrzesień–październik 1887) i ograniczony udział w pracach nad jej działem etnograficznym. – Starania o subwencję na tomy poświęcone Galicji Wschodniej – petycja do Sejmu Krajowego (listopad 1887) i jej pozytywny wynik. – Uczestnictwo w pracach Komisji Antropologicznej. – Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1888). – Wydanie trzech tomów: cz. II Radomskiego, cz. IV Mazowsza, cz. III Pokucia (1888). – Radomskie – kolejna ukończona monografia. – Spowodowana kłopotami z cenzurą zmiana karty tytułowej cz. IV i V Mazowsza. – Recenzja W. Smoleńskiego cz. I–III Mazowsza (1887). – Trudne warunki bytowe Kolberga i ich obraz w oczach jego gości. – Aktywności pozawydawnicze (opinia o nowym czasopiśmie naukowym, „Wiśle”, sprawa E. Korytki i jego materiałów).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 461 XXV. Udział w pracach Komisji Antropologicznej: ocena i opracowanie melodii litewskich Juszkiewicza (marzec 1889). – Jubileusz 50-lecia pracy Kolberga obchodzony w Krakowie (maj 1889). – Udział Kolberga w jubileuszu J. Kossaka (czerwiec 1889). – Załamanie zdrowotne i przeprowadzka do domu Kopernickiego (lipiec 1889). – Łęczyckie i cz. IV Pokucia (1889). – Recenzja I. Franki cz. III Pokucia (1889) i Krótka replika Kolberga (1890) oraz dwa artykuły z materiałami z Polesia w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1889). – Propozycja W. Dzieduszyckiego wydania Przemyskiego (1889). – Choroba, ostatnie chwile: pożegnanie przyjaciół, cz. I Chełmskiego – ostatni tom w rękach Kolberga, testament i śmierć (3 czerwca 1890) w relacji Kopernickiego. – Pogrzeb (5 czerwca 1890). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 476 XXVI Trzy ostatnie tomy z 1890 roku: cz. V Mazowsza, cz. I Chełmskiego, Kaliskie [cz. I]. – Dwa pośmiertne tomy wydane przez Kopernickiego: cz. II Chełmskiego – zamknięcie monografii regionu, Przemyskie. Zarys etnograficzny. – Dalsze działania Kopernickiego: zamiar druku cz. II Kaliskiego, 10 �starania w Kasie Mianowskiego o fundusz na cz. VI Mazowsza – plany przerwane przez śmierć 24 IX 1891 roku. – Zobowiązania Kolberga wobec drukarni. – Pamięć współczesnych Kolbergowi: nowy nagrobek wystawiony na cmentarzu Rakowickim w 1893 r. z funduszy zebranych z inicjatywy W. Żeleńskiego, tablica epitafijna w kościele ewangelickim św. Marcina w Krakowie.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 495 Spis ilustracji s. 505 ��Od autorek Oddawana obecnie do rąk czytelnika trzyczęściowa publikacja Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło pomyślana była od początku edycji Dzieł wszystkich jako jej zwieńczenie. W zamierzeniu miała się opierać na wszystkich dostępnych źródłach drukowanych i rękopiśmiennych, by podjąć próbę możliwie całościowego spojrzenia na osobę i dorobek Kolberga w oparciu o pełną zachowaną dokumentację. Postać i dzieło Oskara Kolberga były przedmiotem zainteresowania jeszcze za życia badacza. Jego niezwykła wizja, determinacja, pracowitość i konsekwencja z jednej strony, z drugiej zaś ogrom zgromadzonego materiału ze wszystkich ziem dawnej Rzeczypospolitej i kolejne wydawane tomy monografii regionalnych, stanowiące dzieło jednego człowieka w czasach niewoli w kraju podzielonym przez zaborców, fascynowały kolejne pokolenia, począwszy od współczesnych autorowi Ludu i świętujących jubileusz 50-lecia jego prac w 1889 roku aż po obchodzone w 2014 roku dwusetlecie jego urodzin. Ukazujące się na przestrzeni tego czasu liczne publikacje biograficzne, bądź tylko przybliżające postać wielkiego etnografia i jego dzieło, bądź też sięgające głębiej i analizujące jego dorobek, przynosiły materiały do portretu zbieracza, badacza, wydawcy, wykorzystując dostępne źródła z różnym efektem i w różnym zakresie. Odnotować tu trzeba przede wszystkim cenny artykuł Izydora Kopernickiego w „Nowej Reformie” z 1889 roku (w nr 107–109), rozwinięty we wstępie do Przemyskiego (DWOK T. 35), tomu wydanego w roku 1891 przez tego autora już po śmierci autora Ludu. Kopernicki był bezpośrednim świadkiem życia i pracy, a także badań terenowych Kolberga, jego relacja ma więc wyjątkowe znaczenie dokumentacyjne, jako jedno z nielicznych świadectw z autopsji. W ciągu następnych lat powstawały okazjonalne artykuły poświęcone i osobie, i pracom Kolberga, a także obszerniejsze opracowania wykorzystujące dostępne wówczas źródła. Do najważniejszych należy biografia autorstwa Ryszarda Górskiego, wydana pt. Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności w 1970 roku (wyd. II: 13 �1974 r.), oraz obszerny artykuł Ludwika Bielawskiego zamieszczony w Encyklopedii muzycznej PWM (tom KLŁ, Kraków 1997, s. 136–151), a także praca popularyzująca postać i dorobek Kolberga przygotowana przez Agatę Skrukwę i wydana z okazji dwusetnej rocznicy urodzin badacza w 2014 roku. Publikacje te powstawały jednak bądź bez dostępu do spuścizny rękopiśmiennej Kolberga czy gruntowniejszych studiów nad nią, bądź też abstrahowały od nich ze względu na profil skierowany do szerokiego kręgu odbiorców, opierając się przy tym na tomach drukowanych za jego życia, później na kolejnych, ukazujących się sukcesywnie już w ramach Dzieł wszystkich. Siłą rzeczy przynosiły materiał bardziej lub mniej fragmentaryczny, zebrany bez pełnego rozpoznania w niespotykanym zasobie źródeł, jakie kryje ogromne archiwum autora Ludu. A rękopisy w nim zachowane mówią wiele o niezwykłej postaci i pracy badacza. Mówią tym więcej, że on sam w swojej wyjątkowej skromności i świadomym samoograniczeniu nie pozostawił szczegółowych wskazówek biograficznych i warsztatowych, zapisów pamiętnikarskich czy notatek osobistych, a korespondencję badacza cechuje pełna dyscypliny rzeczowość i powściągliwość, z rzadko pojawiającymi się akcentami osobistymi. Prezentowana tu część pierwsza publikacji przedstawia życie, działalność i prace Kolberga w ujęciu chronologicznym. Obejmuje ona dwa okresy w biografii autora Ludu: życie w Warszawie do roku 1871 oraz lata krakowskie 1871–1890. Autorki wiążą bieg jego życia z ewolucją poglądów od romantycznego zbieractwa „rzeczy” ludowych, a zwłaszcza folkloru muzycznego, do pozytywistycznej pracy nad całokształtem kultury ludowej zgodnie z uformowanym już, dojrzałym programem jej badań, realizowanym poprzez monografie regionalne w seriach wydawniczych Lud i Obrazy etnograficzne. Konieczne było także ukazanie tła, jakie życiu i pracy Kolberga stwarzał burzliwy w historii Polski wiek XIX, z jego powstaniami, uporczywą refleksją nad utratą niepodległości i nadzieją na jej odzyskanie, walką o zachowanie tożsamości i kultury narodowej poprzez świadomą pracę na ich rzecz. Badacz był jedną z wielkich postaci tego wieku, których dokonania w dziedzinie kultury i nauki zdecydowały o przetrwaniu polskiej świadomości narodowej. Część druga zawierać będzie sześć niezależnych prac kilku autorów, sprofilowanych według dziedzin działalności i dorobku Kolberga: jako muzykologa, muzyka-kompozytora, dokumentatora muzyki i literatury ludowej (folkloru słownego), etnografa współtworzącego fundamenty tej 14 �nauki poprzez zgromadzenie unikatowego zasobu źródeł i ukształtowanie modelu regionalnej monografii etnograficzno-folklorystycznej. Prace te – jako od siebie niezależne – siłą rzeczy zawierać będą pewne powtórzenia i nawiązania do faktów już znanych, oświetlanych jednak od różnych stron, zależnie od tematów prac i założeń autorów. W części ostatniej znajdą się teksty o charakterze dopełniającym dwie poprzednie, tj. opis dziejów i edycji spuścizny Kolberga, łącznie z historią i realizacją wydawnictwa Dzieł wszystkich oraz kilka opracowań pomocniczych. Na te ostatnie złożą się: kalendarium podróży Kolberga, bibliografia jego prac z pełnymi notami pierwodruków i tomów Dzieł wszystkich oraz wykaz zachowanych zespołów rękopisów składających się na jego archiwum. W tej części znajdą się także indeksy osób i nazw geograficznych obejmujące pełny materiał trzytomowej biografii. Tak pomyślana całość, przygotowana po latach studiów i analiz nad zachowanymi i wydanymi materiałami Kolberga, przynosi – przynajmniej w zamierzeniu autorów – możliwie pełny i zadowalający obraz „człowieka i dzieła”. Jednak obraz ten jest odzwierciedleniem i efektem obecnego etapu badań u końca edycji Dzieł wszystkich. Mamy nadzieję, że utoruje drogę przyszłym autorom do dalszych studiów specjalistycznych nad unikatowym dziełem Oskara Kolberga i jego niezwykłą osobowością. �Wykaz skrótów Arch. PTL — Archiwum Naukowe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu Arch. MEK — Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie BJ — Biblioteka Jagiellońska BN PAU i PAN — Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie DWOK — Dzieła wszystkie Oskara Kolberga k. — karta MAAE — „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne”, rocznik Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności MEK — Muzeum Etnograficzne w Krakowie MOK – Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze MWR — Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu PBL — J. Krzyżanowski Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, T. 1-2, Wrocław 1961–1963 PTL — Polskie Towarzystwo Ludoznawcze R. — rocznik rkp. — rękopis sygn. — sygnatura t. — takt T. — tom T – typ bajki w polskiej systematyce wątków; numer po T wskazuje kolejność wątku w całym układzie, zob. PBL ZWAK — „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, rocznik Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności �Agata Skrukwa Życie Oskara Kolberga w Warszawie (1814–1871) I [Pochodzenie rodziny Oskara Kolberga. – Rodzice i bracia. – Związki Kolbergów z Przysuchą. – Środowisko, w którym dorastał. – Pierwsze spotkania z muzyką Chopina. – Śmierć ojca. – Sytuacja w Królestwie po powstaniu listopadowym. – Studia kompozycji w Berlinie. – Praca nauczyciela muzyki na prowincji. – Powrót do Warszawy w końcu roku 1837.] Rodzice Oskara Kolberga pochodzili z Niemiec i jak wielu innych cudzoziemców podejmujących pracę w Polsce związali swe życie z nowym krajem. Ojciec, Krzysztof Juliusz Henryk Kolberg1, urodził się 7 lipca 1776 r. w niewielkim mieście Woldegk w Meklemburgii. Jego ojciec, Julius Daniel Friedrich Colberg (1747–1784), żonaty z Charlottą Dorotheą, z domu Fuchs (1759?–1818), był radcą sądowym, a jego przodkowie – pastorami w sąsiednich miejscowościach, Warbende i Vietmannsdorf. Krzysztof Juliusz – tego drugiego imienia używał i on sam, i inni – uczył się w szkole miejskiej, następnie przez dwa lata uczęszczał do gimnazjum w Strelitz, które ukończył w r. 1793. Mając lat siedemnaście, rozpoczął praktykę u geometry Dresckego, autora mapy księstwa meklemburskiego, u którego nauczył 1 Informacje o Juliuszu Kolbergu, ojcu Oskara, oparte są w znacznej części na opracowa­nym przez K. Markiewicz katalogu wystawy Juliusz (Colberg) Kołobrzeg-Kolberg (1776–1831). Kartograf, geodeta, metrolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Przysucha 2004. Wystawę zorganizowała K. Markiewicz w Przysusze, w Muzeum im. O. Kolberga, gdzie znajdują się w depozycie liczne dokumenty przekazane przez rodzinę Kolbergów. Cenne informacje o przebiegu życia i pracy ojca zawiera też rękopis O. Kolberga Bieg życia z r. 1823 z jego dopiskiem „z akt Kom. Spr. Wewn.” (rękopis w BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 331). Jest to kopia odręcznego życiorysu Juliusza Kolberga złożonego Komisji Spraw Wewnętrznych, która 31 października 1823 r. mianowała go profesorem radnym. Oryginał tego dokumentu, zachowany w aktach uniwersytetu, przytoczył J. Bieliński w pracy Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), T. III, Warszawa 1912, s. 668–669. Dokument cytowany przez J. Bielińskiego pisany jest w pierwszej osobie, rękopis O. Kolberga w osobie trzeciej i jest to jedyna różnica między tymi tekstami. 17 �się miernictwa topograficznego. Od roku 1794 kontynuował naukę w Akademii Budownictwa w Berlinie, a po jej ukończeniu, mając lat dwadzieścia, został zatrudniony jako inżynier topograf w ekipie zajmującej się pomiarami Prus Południowych. Była to prowincja utworzona przez rząd pruski w 1795 r., po trzecim rozbiorze Polski, obejmująca tereny na lewym brzegu Wisły oraz Warszawę z częścią Mazowsza. Pomiary triangulacyjne nowej prowincji prowadzone były pod kierunkiem niemieckiego architekta Dawida Gillego. Na ich podstawie w latach 1802–1803 została wydana w Berlinie mapa Spezial Karte von Südpreußen w 13 sekcjach, z indeksem nazw miejscowości. Juliusz Kolberg podczas kilku lat pracy w ekipie D. Gillego uzyskał duże doświadczenie w zakresie geodezji i kartografii. Po zakończeniu pomiarów Prus Południowych Juliusz Kolberg pozostał w Warszawie i podjął pracę jako inspektor cła przy komorze na Solcu, a 14 września 1806 r. ożenił się z Karoliną Fryderyką Mercoeur. Była ona córką Henrietty von Arnim i Gotfrieda Mercoeura, potomka francuskich emigrantów, którzy po zniesieniu w czasach Ludwika XIV edyktu nantejskiego (1685), zapewniającego swobody religijne, jako protestanci osiedlili się w Prusach. Gotfried Mercoeur był inspektorem ceł w Fordonie koło Bydgoszczy i tam w 1788 r. urodziła się Karolina. Później był zatrudniony na podobnym stanowisku w Nieszawie i w Warszawie. W chwili ślubu Karoliny z Juliuszem Kolbergiem już nie żył – Oskar pisze, że zmarł na początku wieku XIX, ale dokładnej daty jego śmierci nie znamy. O rodzinie matki Oskar Kolberg pisał w liście do redakcji „Nowej Reformy” w 1889 r., pod koniec swego życia: Ojciec jej, a mój macierzysty dziad, Mercoeur, pochodził z tak zwanej francuskiej kolonii, złożonej z emigracji, która jeszcze za czasów Ludwika XIV przeniosła się do Prus i tam zamieszkawszy (przeważnie w Berlinie), rozrodziła się. Ożenił się on w roku 1786 z panną von Arnim (z Pomeranii) i urzędował przy komorach celnych w Fordonie blisko Torunia, w Nieszawie, a w końcu w Warszawie, gdzie zmarł jako naczelnik komory wodnej na początku bieżącego stulecia, pozostawiając po sobie wdowę i córkę (a moją matkę). Ta ostatnia urodziła się w roku 1788 w Fordonie nad Wisłą, dzieckiem jeszcze będąc, przybyła wraz z rodzicami do Warszawy, tu pobierała nauki i tu zaślubiła mego ojca1. List O. Kolberga do redakcji „Nowej Reformy”, „Nowa Reforma” 1889, nr 246, opublikowany w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (DWOK T. 66), s. 636–637. Tu i dalej w przypisach liczne odesłania do prac Kolberga w Dziełach wszystkich (DWOK) podano w wersji skróconej, pełne noty zob. Bibliografia (DWOK T. 85/III). 1 18 �Kilka tygodni po ślubie Juliusza Kolberga z Karoliną Mercoeur, 27 listopada 1806 r., wojska Napoleona wkroczyły do Warszawy w zwycięskim marszu po klęsce Prus pod Jeną i Auerstedt. Po pokoju w Tylży, zawartym przez cara Aleksandra I z Napoleonem w r. 1807, z części zaboru pruskiego i rosyjskiego zostało utworzone Księstwo Warszawskie. Nowe państwo potrzebowało sprawnej administracji, w której chętnie zatrudniano pozostałych w Warszawie urzędników, techników i innych specjalistów niemieckich. W roku 1808 Juliusz Kolberg został inspektorem pomiarów przy Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji, jednej z agend rządu Księstwa Warszawskiego. Na polecenie Jana Pawła Łuszczewskiego, wówczas ministra spraw wewnętrznych, opracował mapę Wielkiego Księstwa Warszawskiego (niedrukowaną), która była podstawą podziału administracyjnego kraju. W roku 1810 otrzymał patent na geometrę i mógł kontynuować karierę urzędniczą w Warszawie. Jednak już na początku tego roku rodzina zdecydowała się na opuszczenie stolicy i zamieszkanie w Przysusze. Przeprowadzkę tę spowodowało zapewne kilka okoliczności. W biografii ojca, powstałej około roku 1864, Wilhelm i Oskar piszą: „Opuściwszy w czasie ciągłych zmian w kraju służbę rządową, od roku 1810 poświęcił się gospodarstwu i przemysłowi, kierując kilku zakładami fabrycznymi w powiecie opoczyńskim” 1. W Księstwie nie było spokojnie — wiosną 1809 r. Austria rozpoczęła wojnę z Francją i jej wojska w kwietniu na kilka tygodni zajęły Warszawę, ale w lipcu, po zwycięstwie Napoleona pod Wagram nastąpiło ogólne zawieszenie broni i Austriacy wycofali się ze stolicy. Księstwo Warszawskie zostało wtedy powiększone o część ziem zaboru austriackiego zajętą podczas antyaustriackiej kampanii w r. 1809 przez wojska polskie pod dowództwem Józefa Poniatowskiego. W tym czasie obydwa rywalizujące ze sobą mocarstwa europejskie – Rosja cara Aleksandra I i Francja Napoleona – przygotowywały się do wojny i w Warszawie oczekiwano bliskiego wybuchu zbrojnego konfliktu rosyjsko-francuskiego. Doszło do niego w czerwcu 1812 r., jednak mieszkańcom 1 Biografia Juliusza Kolberga napisana przez Oskara z licznymi poprawkami Wilhelma zamieszczona jest w tomie Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 433–439, przytoczony tu fragment z s. 434 napisał Wilhelm. Rękopis Wilhelma i Oskara był podstawą biogramu Juliusza Kolberga opublikowanego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda (T. 15, Warszawa 1864, s. 42–44), a podpisanego przez F.H. Lewestama. Źródłami dla Wilhelma i Oskara był m.in. wymieniony tu już rękopis Bieg życia z r. 1823 i wspomnienie Antoniego Blanka: A.Bl. Kilka słów o życiu śp. Juliusza Colberg. „Dziennik Powszechny” 1831, nr 324 z 28 listopada. 19 �Warszawy już wcześniej towarzyszyła uzasadniona niepewność co do losów miasta. Była to prawdopodobnie główna przyczyna przeniesienia się rodziny Kolbergów na prowincję. Ponadto koszty życia były tam wyraźnie niższe, co mogło też mieć znaczenie: w roku 1807 urodził się Kolbergom syn Wilhelm, za parę miesięcy spodziewali się następnego dziecka, a mieli pod opieką także Henriettę Mercoeur, owdowiałą matkę Karoliny. Juliusz Kolberg poszukał więc pracy poza Warszawą i na początku roku 1810 przeniósł się wraz z rodziną do Przysuchy1, prywatnego miasta w powiecie opoczyńskim. Dobra przysuskie były własnością Ignacego Dembińskiego (1765–1829), do którego należały też znajdujące się w okolicy huty żelaza. Hutnictwo na tym terenie rozwijało się dzięki złożom rudy i obfitości drewna potrzebnego do opalania pieców i choć wytop żelaza oparty na węglu drzewnym stawał się powoli anachronizmem, to jeszcze w pierwszych latach XIX w. był opłacalny. Huty w okolicy Przysuchy dzierżawił od Dembińskich warszawski finansista, Samuel Fraenkel (1773–1833). Juliusz Kolberg po objęciu posady zarządcy zakładów metalurgicznych 2 zamieszkał z rodziną w Przysusze, w domu przy ul. Krakowskiej 5, dziś już nieistniejącym. Tam przyszła na świat 24 kwietnia 1810 r. jedyna córka Kolbergów, Julia. Cztery lata później, 22 lutego 1814 r., w Przysusze urodził się następny syn Kolbergów, Henryk Oskar, który — podobnie jak ojciec — przez całe życie używał drugiego imienia. W Szkicu autobiografii pisał: Urodziłem się w miasteczku Przysusze w r. 181[4] (na rynku polskim, bo są tam trzy rynki: polski, żydowski i niemiecki)3. W przysuskiej parafii pod wezwaniem św. Jana Nepomucena zachował się w księdze Akta urodzonych odpowiedni wpis o chrzcie Oskara: 1 Prawdopodobnie Juliusz i jego żona odwiedzili Przysuchę już wcześniej, w aktach parafii przysuskiej odnotowano, że byli oni 4 lutego 1809 r. rodzicami chrzestnymi Karoliny Barbary Machalskiej, córki Tekli i Józefa, aptekarza w Przysusze. Machalscy byli z kolei rok później rodzicami chrzestnymi Julii, córki Kolbergów. Informacje te, podobnie jak i następne pochodzące z akt parafialnych, przekazała p. Katarzyna Markiewicz. 2 W biogramach Oskara Kolberga drukowanych około roku 1889 i opartych na jego relacjach podawana jest informacja, że Juliusz Kolberg był w Przysusze także geometrą przysięgłym, czego nie potwierdzają inne dostępne dokumenty. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68. Kolberg błędnie podał tam rok swego urodzenia (1815 zamiast 1814). 20 �W dniu 23 lutego ochrzczone było dziecię płci męskiej, któremu dano imiona Henryk Oskar w dniu 23 lutego, o godzinie 3 po południu. Dziecię jest urodzonego Juliusza Colberg, konduktora dóbr J.W. Ignacego Dembińskiego, starosty wolbromskiego, i Karoliny z Mercoeurów, małżonków prawych wyznania akatolickiego. Trzymali go do chrztu Jaśnie Wielmożny Ignacy Rawicz Dembiński, dziedzic dóbr Przysuchy z przyległościami, i urodzona Markerowa 1, oboje z miasta Przysuchy. Chrzest zaś ten odbytym został z wody tylko samej, dla zbytecznej słabości dziecięcia, przeze mnie samego, co zaświadczam. Ksiądz Wawrzyniec Goszczyński, pleban przysuski2. W domu Kolbergów pojawiła się wtedy Zuska (Zuzanna?) Wawrzek, młoda kobieta z Sandomierskiego, której piosenki Oskar wspominał w szkicu autobiografii: „Pamiętam, żem miał mamkę Zuskę, wieśniaczkę, która mi ciągle nad kołyską wyśpiewywała (a była jeszcze u nas w służbie w Warsz[awie] r. 1822)”. Według relacji3 wnuczki Antoniego Kolberga, młodszego brata Oskara, jakiś czas po przyjeździe do Warszawy Zuska Wawrzek przeszła na służbę do Chopinów, być może dlatego, że była gorąco wierzącą katoliczką i źle się czuła w protestanckim domu Kolbergów. Przez krótki okres Kolbergowie mieszkali w Machorach (dziś w powiecie koneckim), gdzie znajdowały się huty żelaza zakupione przez S. Fraenkla od Dembińskich. W tej miejscowości w roku 1815 urodził się trzeci syn Kolbergów, Antoni Karol. Nie wiadomo, kiedy rodzina wróciła do Przysuchy, ale akta miejscowej szkoły elementarnej informują, że w latach 1816–1817 najstarszy z synów Wilhelm był już jej uczniem, otrzymywał dobre oceny i według miejscowego nauczyciela miał opinię ucznia pojętnego, dowcipnego, żywego temperamentu i wesołego4. W lutym 1817 r. zmarła Julia, siedmioletnia córka Kolbergów, a w czerwcu roku następnego Henrietta Mercoeur, matka Karoliny. Obydwie zostały pochowane na cmentarzu parafialnym w Przysusze. Kamienna tablica nagrobna zachowała się do dzisiaj, jest wmurowana w ogrodzenie cmentarza, ale napisy na niej są już całkiem zatarte. Niegdyś, poza imionami i datami Tj. Henrietta Mercoeur, babka Oskara. Przytoczono za K. Markiewicz Oskar Kolberg 1814–1890, Radom–Warszawa 2014, s. 30. 3 Zob. S. Dębicka W starym gnieździe, Warszawa 1989, s. 66 i 67. Autorka tej książki, Stanisława Dębicka, była córką Walentyny Kolberg, wnuczką Antoniego Kolberga, a prawnuczką Juliusza. 4 Zob. K. Markiewicz Wilhelm Kolberg (1807–1877), kartograf, metrolog, inżynier budownictwa dróg i mostów, katalog wystawy, Przysucha 2006, s. 5. 1 2 21 �życia pochowanych tam dwu osób, można było przeczytać fragment wiersza wybranego przez Karolinę i Juliusza: „Das arme Hertz, hienieden vom Kummer tief bewegt, erlangt nur den Frieden da, wo es nicht mehr schlägt”1. Po ostatecznej klęsce Napoleona pod Waterloo 18 VI 1815 r. sytuacja w Księstwie Warszawskim zmieniła się całkowicie. W czerwcu 1815 r. uczestnicy kongresu wiedeńskiego, Anglia, Rosja, Prusy, Austria i Francja, zdecydowali o utworzeniu z części Księstwa nowego organizmu politycznego, autonomicznego Królestwa Polskiego w unii personalnej z cesarzem rosyjskim. Królem był car, a rezydujący w Warszawie brat cara, wielki książę Konstanty, był naczelnym wodzem armii polskiej i praktycznie sprawował władzę. Północne i wschodnie tereny zaboru rosyjskiego zostały przyłączone do cesarstwa i były rządzone bezpośrednio przez cara według praw obowiązujących w Rosji. Polacy tę część dawnej Rzeczypospolitej nazywali Ziemiami Zabranymi. W Królestwie zachowano pozory rządów konstytucyjnych i autonomii — istniał sejm, istniało polskie wojsko, ale politycznie nowe państwo było całkowicie zależne od Rosji. Polska nauka miała jednak w Królestwie przez najbliższych kilkanaście lat jeszcze dość znaczne swobody i możliwość rozwoju, a młodzież z zaboru rosyjskiego i Ziem Zabranych – dobre możliwości kształcenia się. W Warszawie w oparciu o wyższe szkoły zawodowe w roku 1816 powstał pierwszy w tym mieście uniwersytet. W następnym roku Juliusz Kolberg został powołany przez Stanisława Potockiego, ministra Rządowej Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, na stanowisko profesora tej uczelni. Rekomendował go Stanisław Staszic, wówczas jeden z najbliższych współpracowników Potockiego i współorganizator uniwersytetu. List komisji rządowej podpisany przez ministra Potockiego, z datą 24 maja 1817 r., brzmiał: Chcąc JP. Juliuszowi Kolberg podać sposobność do posług publicznych w zawodzie nauczycielskim, [Komisja] postanowiła poruczyć mu katedrę praktycznego miernictwa i niwelacji z topograficznym rysunkiem map w oddziale sztuk pięknych Królewskiej Warszawskiej Szkoły Głównej, z pensją roczną 4 500 złp. Tym końcem wzywa tegoż JP. Kolberga, ażeby jak może być najrychlej stanąwszy Napis z tablicy przytacza B. Paprocki w artykule Pamiątki Kolbergowskie w Przysusze, „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” T. XXIX: 1992, s. 60. Jest to trawestacja fragmentu wiersza Das Grab Johanna Gaudenza von Salis-Seewis (1762–1834), zob. tegoż Gedichte, Zurich 1800, s. 49–50; w przekładzie: Biedne serce, na tym świecie głęboko poruszone zmartwieniem, zdobywa spokój tylko tam, gdzie już nie bije. 1 22 �na miejscu swego przeznaczenia, objął wskazane sobie obowiązki nauczycielskie do pomienionej katedry przywiązane1. Dla katedry, którą miał objąć, Juliusz Kolberg opracował zasady organizacji, dwuletni program nauczania miernictwa i niwelacji oraz przygotował wykaz instrumentów, narzędzi i literatury przedmiotu, niezbędnych do teoretycznych wykładów i ćwiczeń praktycznych2. W roku 1818, przed osiedleniem się na stałe w Warszawie, Juliusz wyjechał do Berlina, gdzie wybrał przyrządy i literaturę dla katedry ”praktycznego miernictwa i niwelacji”, odwiedził też z żoną i dziećmi swą rodzinę w Woldegk, gdzie 11 maja przyszedł na świat czwarty syn, Juliusz Adolf Aleksander. Nie wiadomo dokładnie, kiedy Juliusz i Karolina ostatecznie opuścili Przysuchę. Mimo kilkuletniego tylko pobytu w tym mieście, zapisali się życzliwie w pamięci jej mieszkańców i kontakty z nimi podtrzymywali po przeniesieniu się do Warszawy. Juliusz jest odnotowany w aktach tamtejszej parafii św. Jana Nepomucena dnia 1 września 1825 r. jako ojciec chrzestny Józefa, syna Antoniego i Józefy Kamińskich, mieszkańców Przysuchy, a Karolina była tamże w kwietniu 1841 r. matką chrzestną Juliana Żurkowskiego, z którym rodzina Oskara utrzymywała kontakty także później. Nominacja Juliusza Kolberga na profesora zwyczajnego uniwersytetu nosi datę 30 stycznia 1819 r. Krótko potem, w roku 1820, został on też wykładowcą w Szkole Wyższej Leśnej, a w roku 1828 także w Instytucie Agronomicznym w Marymoncie3. Pierwszy adres Kolbergów w Warszawie nie jest znany, natomiast od roku 1820 mieszkali w oficynie Pałacu Kazimierzowskiego przeznaczonej dla kadry uniwersyteckiej. Tam urodził się w r. 1821 ich ostatni syn, Gustaw Albert, który żył tylko dwa i pół roku. J. Bieliński Królewski Uniwersytet Warszawski..., T. III, s. 669. J. Bieliński (tamże, T. I, Warszawa 1907, s. 592) pisze: „W tym celu podał Kolberg Komisji rządowej wykaz najpotrzebniejszych przedmiotów, podług katalogu z Berlina nadesłanego, na ogólną sumę 1 080 talarów, którą to sumę Komisja asygnowała dnia 6 września 1817 r., z zastrzeżeniem, aby prof. Kolberg, któremu wypadała podróż do Berlina, sam wybrał potrzebne przedmioty, zakupił i do Warszawy odesłał.” 3 Kolejne stopnie kariery Juliusza Kolberga i sprawowane przez niego funkcje są przedstawione i udokumentowane w katalogu poświęconej mu wystawy w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze, zob. K. Markiewicz Juliusz (Colberg) Kołobrzeg-Kolberg…; autorka przytacza dokumenty zgromadzone przez nią w muzeum, a także złożone tam jako depozyt przez potomków Juliusza. 1 2 23 �Wiele lat później Oskar wspominał: W prawym, długim (dwupiętrowym jak i lewy) pawilonie Pałacu Kazimierowskiego, czyli kadeckich niegdyś koszar (gdzie dziś biblioteka publiczna i uniwers[ytecka], a przedtem i Liceum było), mieszkali w tych czasach rektor Linde i profesorowie: Brodziński, Jarocki, Matuszewski, Kolberg, Blank, Brodowski, Chopin, Piwarski, a sąsiadując z sobą, odwiedzali się czasami. Chopin mieszkał na drugim piętrze (w środkowych pawilonu apartamentach). Pawilon (jeden i drugi) miał na dole 4 drzwi wchodowych, te schody prowadziły na pierwsze i drugie piętro. Było więc mieszkań 12, dla rektora i 8 profesorów, murgrabi, odźwiernego i służby, każde mieszkanie miało mniej więcej po 4 lub 5 pokoi i kuchnię1. W dalszym ciągu tych uwag, skierowanych do Maurycego Karasowskiego po wydaniu przez niego w 1877 r. pierwszej edycji biografii Fryderyka Chopina, wspominał Oskar także własne dzieciństwo: Między pawilonami był plac wolny przed frontem pałacu, który obsadzono drzewkami i w skwer później zamieniono, a za pałacem obszerny ogród na pochyłości ku Wiśle idącej. Od tyłu pawilonów były obszerne dziedzińce, gdzie dzieci ich [tj. mieszkańców pawilonów] i uczniowie bawili się w piłkę lub figle stroili. Tu mogę dokończyć słowami bajek naszych: i ja tam byłem, piłką w zadki biłem i sam razy odbierałem itd.2 Spośród rodzin profesorów Liceum i Uniwersytetu mieszkających w bezpośrednim sąsiedztwie najsilniej w pamięci Oskara zapisali się Chopinowie, zwłaszcza Fryderyk, ale Juliuszowi, jego ojcu, bardzo bliski był poeta Kazimierz Brodziński (1791–1835). On właśnie napisał serdeczne wspomnienie o Juliuszu Kolbergu: Nie znałem człowieka w życiu moim z cichszym umysłem, pełniejszym głębokiej prostoty, jak był Juliusz Kolberg. […] Powołany do wykładania w Uniwersytecie topografii i niwelacji żył ze mną w ścisłej przyjaźni do śmierci. Kolberg pisał wiele poezji w języku niemieckim, największą część z przygodnych zdarzeń, na uroczystości kościelne, rodzinne i wolnomularskie. […] W obejściu swoim miał Rkp. O. Kolberga w BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 338, są to uwagi do pierwszego niemieckiego wydania biografii Chopina opracowanej przez M. Karasowskiego: Friedrich Chopin. Sein Leben, Seine Werke und Briefe, B. 1, Dresden 1877; przytoczona notatka odnosi się do s. 14 pracy Karasowskiego. 2 Tamże. 1 24 �cierpliwość i wytrwałość, i łagodność obok najpowszechniejszego u Niemców uczucia sprawiedliwości. Żadna obmowa, obraza i namiętność nie przylegała na chwilę do tej czystej duszy. Miłośnik poetów, szczególniej Jean Paula [Richtera] i Herdera, mało mógł się im oddawać, zajęty pracą nad mozolnymi mapami i rachunkami. Otoczony sześciorgiem1 dzieci, w szczupłym pomieszkaniu, między mnóstwem kart i instrumentów mierniczych pracował cierpliwie, z najsłodszą rezygnacją, pozbawiony poetycznej swobody widoków natury, które tak lubił2. Własne utwory Juliusza Kolberga i dokonane przez niego przekłady wierszy poetów polskich na język niemiecki, o których wspominał Brodziński, w większości nie dotrwały do naszych czasów. Zachowało się kilka okolicznościowych utworów3 pisanych dla loży wolnomularskiej „Zur Halle der Beständigkeit”, której członkiem był od roku 1808. W Niemczech drukowany był tekst hymnu Der Genius der Freudenschaft4 do muzyki Józefa Elsnera, w Warszawie ukazała się drukiem już po śmierci autora kantata wykonana też z muzyką Elsnera z okazji pięćdziesięciolecia poświęcenia kościoła ewangelickiego5. Elsner w spisie własnych utworów wymienia jeszcze kantatę na obchód urodzin doktora Fryderyka Adolfa Roemera z niemieckim tekstem Juliusza Kolberga6, a w zbiorach Oskara Kolberga przechowywany jest rękopis przekładu na język niemiecki Wiesława Brodzińskiego7. Z sześciorga dzieci Kolbergów mieszkało w Warszawie pięciu synów, jedyna córka zmarła jeszcze przed wyjazdem rodziny z Przysuchy. 2 Wspomnienie Brodzińskiego jest przytoczone w biografii Juliusza Kolberga opublikowanej w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda (zob. przyp. 1 na s. 19). Bibliografię publikacji Juliusza Kolberga związanych z jego pracą zawodową zamieściła K. Markiewicz (zob. przypis 1 na s. 17). 3 L. Hass w opracowaniu Sekta farmazonii warszawskiej. Pierwsze stulecie wolnomularstwa w Warszawie (1721–1821), Warszawa 1980, na rycinie 85 zamieszcza reprodukcje stron tytułowych siedmiu takich utworów Juliusza Kolberga znajdujących się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. 4 Druk przed r. 1821, muzyka Elsnera nie zachowała się, egzemplarz tekstu w zbiorach Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie. 5 J. Colberg Cantate zur Jubel-Feier der vor 50-Jahren stattgefundenen Einweihung der evang. Kirche U. A. C. Warszawa 1832. 6 J. Elsner Sumariusz moich utworów muzycznych z objaśnieniami o czynnościach i działaniach moich jako artysty muzycznego, opracowała A. Nowak-Romanowicz, Kraków 1957, s. 50. Elsner wspomina też J. Kolberga wśród innych autorów tekstów do jego pieśni: „Do tekstu niemieckiego pisałem bardzo wiele rozmaitych pieśni […]. Wierszy dostarczali mi pp. Zobela, Engelke, Kolberg, Schwartz”, tamże, s. 54. 7 Rkp. J. Kolberga w Arch. PTL, teka 50, sygn. 1357, z. 29, k. 6–9. 1 25 �Juliusz Kolberg opublikował wiele prac z zakresu kartografii i miernictwa1 i za nie oraz za skonstruowanie planimetru Uniwersytet Warszawski nadał mu w roku 1820 stopień magistra sztuk pięknych i doktora filozofii. Krótko potem, w lutym 1822 r. Juliusz Kolberg został przyjęty w poczet członków Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a był to wyraz wysokiej oceny jego publikacji naukowych. W październiku 1823 r. mianowano go profesorem radnym, co upoważniało do zasiadania w radzie wydziału. Z tą nominacją wiąże się sporządzenie przez Juliusza przytaczanego tu dokumentu Bieg życia z r. 1823, zachowanego w kopii Oskara. W sierpniu 1829 r. w uznaniu zasług pedagogicznych i prac naukowych został nobilitowany2. Profesorowi Kolbergowi car przyznał szlachectwo dziedziczne, a Juliusz przyjął herb Kołobrzeg3 i przybrał nazwisko Kołobrzeg-Kolberg. Cennym opracowaniem kartograficznym Juliusza Kolberga jest Mapa pocztowa i podróżna Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Poznańskiego, wydana w Oleśnicy już w r. 1817 i zalecona do użytku szkolnego. O mapie tej sam pisał: „[…] w tym względzie jest pierwsza w swoim rodzaju, że na niej wszystkie nazwiska i intytulacje w polskim języku są wyrażone”4. Za najważniejsze dokonanie Juliusza Kolberga uważany jest Atlas Królestwa Polskiego publikowany w latach 1825–1827. Składa się on z ośmiu litografowanych i ręcznie kolorowanych map województw (Krakowskie, Sandomierskie, Kaliskie, Lubelskie, Płockie, Mazowieckie, Podlaskie i Augustowskie) z tabelami statystycznymi, a ich bogata treść i starannie dopracowana forma sprawiają, że zalicza się je do wybitnych osiągnięć polskiej kartografii. Wiele lat później posiłkował się nimi Oskar w swych podróżach M.in. w 1819 r. wydał pionierską pracę Porównanie teraźniejszych i dawniejszych miar i wag w Królestwie Polskim używanych z dodaniem ważniejszych europejskich i innych z potrzebniejszymi tablicami zamiany jednych na drugie; w „Sylwanie” w roku 1820 ukazał się artykuł Opisanie składu i użycia planimetru…, przetłumaczony pięć lat później przez J.P. Grüsona na język niemiecki i wydany osobno przez berlińskiego księgarza Ludwiga Oehmigke’a. 2 Dekretem z 1817 r. car Aleksander I dla podniesienia prestiżu społecznego profesorów i nauczycieli szkół ponadelementarnych przewidział możliwość uzyskania przez nich nobilitacji po dziesięciu latach nienagannej pracy. 3 Rysunek herbu Kołobrzeg zamieściła K. Markiewicz m.in. w pracy Oskar Kolberg 1814– 1890, Radom–Warszawa 2014, s. 21. 4 Fragment rkp. J. Kolberga Bieg życia z r. 1823, przytoczonego przez J. Bielińskiego w publikacji Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. III, s. 668–669. 1 26 �etnograficznych, a w tomach Ludu także uzupełniającą atlas Tabellą miast, wsi, osad Królestwa Polskiego1. Synowie Juliusza i Karoliny Kolbergów, mieszkając w Warszawie, mieli bardzo dobre warunki do zdobywania wiedzy. Najstarszy z braci Wilhelm w roku 1820 został uczniem Liceum Warszawskiego, znakomicie przygotowującego do studiów uniwersyteckich. Program Liceum obejmował m.in. rysunek, łacinę, grekę i, poza polskim, trzy języki nowożytne: francuski, niemiecki i rosyjski, a w starszych klasach np. geometrię wykreślną i botanikę2. Wilhelmowi, kończącemu w 1825 r. naukę, rektor Samuel Bogumił Linde wpisał na świadectwie następującą ocenę: Ciągle pilny i pracowity, znacznie korzystał z nauk, szczególniejszą zaś okazał zdolność do rysunków i matematyki. Zawsze był obyczajnym i uległym wszelkim ustawom szkolnym, jednym słowem wzorowym3. Oskar w Szkicu autobiografii pisze wprawdzie: „W szkole przysuskiej nauczyłem się czytać i pisać” 4, ale przed przeniesieniem się rodziny do Warszawy miał zaledwie pięć lat, nie osiągnął więc jeszcze wieku uprawniającego do przyjęcia do szkoły elementarnej. Ponadto w Opisie biegu życia pochodzącym z roku 1845, więc dokumencie znacznie wcześniejszym od autobiografii i bliższym wydarzeniom, o których mowa, pisał: „Początkowe nauki pobierałem w domu rodzicielskim” 5. W roku 1823 został przyjęty do Liceum 6, a w następnym rozpoczął regularne lekcje Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Komisyi Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1–2, Warszawa 1827. W nazwach miejscowości zdarzają się tam błędy. 2 Program Liceum Warszawskiego, tj. zakres przedmiotów i liczba godzin lekcyjnych przeznaczonych na nie w kolejnych klasach, zmieniał się dosyć często, zob. A. Winiarz Szkolnictwo Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (1807–1831), Lublin 2002, s. 196 i nast. 3 Zob. H. Wróblewska-Straus i K. Markiewicz Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie na tle epoki. Przyjaźń. Praca. Fascynacje. Katalog wystawy zorganizowanej z okazji XV Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina, Warszawa 2005, tam na s. 122 reprodukcja świadectwa Wilhelma. 4 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 5 Rkp. O. Kolberga Opis biegu życia z r. 1845, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 64. Do szkoły elementarnej przyjmowano dzieci po ukończeniu siedmiu lat, choć czasem także sześcioletnie, ale Oskar ukończył sześć lat dopiero w czasie pobytu w Warszawie. 6 W Opisie biegu życia z r. 1845 (rkp. tamże, k. 64) pisze: „w roku 1823 do szkół Liceum Warszawskiego oddany, pobierałem tamże nauki do sierpnia 1830 r.”, w pisanym ponad 1 27 �muzyki. Początkowo jego nauczycielem był Głogowski 1, po roku zastąpił go Vetter2, jak pisze Oskar w Szkicu autobiografii: „Wend łużycki z Mużakowa, który mówił łamaną polszczyzną”3. Vetter był jego nauczycielem przez następnych pięć lat. Młodszy brat Oskara, Antoni, do Liceum przyjęty został w roku 1825, a najmłodszy z rodzeństwa Juliusz edukowany był zapewne jeszcze przez matkę. Rozwojowi młodych Kolbergów sprzyjało wychowanie w rodzinnym domu, nacechowanym zamiłowaniem do nauki i sztuki, zwłaszcza muzyki i poezji, a także patriotyzmem, czego świadectwem jest działalność Juliusza. Jego synowie wynieśli też ze swego protestanckiego domu pracowitość i odpowiedzialność, charakteryzujące całe życie Wilhelma i Oskara. Dla uzupełnienia obrazu domu rodzinnego przywołać jeszcze trzeba wspomnienie Oskara o matce: […] starannym, wszechstronnym (sztukę śpiewu posiadała w wysokim stopniu), a zawsze narodowym wychowaniem, również jak i przymiotami serca i umysłu, umiała sobie zjednać przychylność licznych domu naszego przyjaciół i niewygasłą pozostawić pamięć i wdzięczność w łonie synów, do których wychowania w wielkiej przyczyniła się części i których aż do zgonu swego (w r. 1872) macierzyńską otaczała miłością i opieką4. „Narodowe wychowanie”, które wspomina Oskar, pisząc o swej matce, cechowało także dom Kolbergów i wynikało na pewno również z woli ojca. We wspomnieniach o Juliuszu Kolbergu opublikowanych przez Antoniego czterdzieści lat później Szkicu autobiografii jako początek nauki w Liceum podaje rok 1824 (rkp. tamże, k. 68). 1 Nazwisko to wymienia Kolberg w Szkicu autobiografii (rkp. tamże, k. 68). Prawdopodobnie chodzi o Tomasza Głogowskiego, pianistę i muzyka działającego w Warszawie w I poł. XIX wieku. Nieznane są lata jego życia i szczegóły biografii, wiadomo tylko, że od 1840 roku był członkiem Towarzystwa Wspierania Artystów Muzycznych w Warszawie. Śladami jego działalności są publikowane w latach 1840–1860 utwory fortepianowe: mazury, walce, polki, pieśni, polonez i galop. Zob. Wanda Bogdany-Popielowa Rękopisy muzyczne 1. połowy XIX wieku ze zbiorów Biblioteki Narodowej, Warszawa 1­ 997, s. 86, oraz W. Tomaszewski Bibliografia warszawskich druków muzycznych 1801–1850, Warszawa 1992, s. 371. Kolberg wymienia T. Głogowskiego w Encyklopedii powszechnej Orgelbranda wśród kompozytorów tańców, zob. O. Kolberg Pisma muzyczne, cz. II (DWOK T. 62), s. 626 i 664. 2 O Vetterze brak bliższych informacji. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 4 List O. Kolberga do redakcji..., „Nowa Reforma” 1889, nr 246, także w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 636–637. 28 �Blanka (1785–1844), profesora malarstwa na Uniwersytecie Warszawskim, czytamy: […] większą część życia, [z 55] przeszło lat 34 przebył w Polszcze, uważał ją i kochał ją jak swoją ojczyznę i nie opuścił do zgonu, choć za granicą korzystniejsze zapewniano mu miejsce1. W rodzinnej tradycji przechowało się wspomnienie: W domu Niemca Kolberga zakazane było używanie mowy niemieckiej, za zagwizdanie melodii z Wolnego strzelca C.M. Webera „szło się w szpangi” lub klęczało na grochu z fasolą, za wyrwanie się z jakimś cytatem niemieckim płaciło się do skarbonki grosz „grzywny”2. Juliusz Kolberg nauczył się języka polskiego jako dorosły człowiek, wykładał i egzaminował w tym języku, po polsku pisał też swoje prace naukowe. Jednak w monografii uniwersytetu warszawskiego Józef Bieliński przytacza opinię rektora Wojciecha Anzelma Szweykowskiego z 1823 r., który pisał o Juliuszu: „Bardzo pracowity i biegły w swoim przedmiocie, pomimo przeszkody z języka dość znaczną korzyść w uczniach sprawuje” 3. Juliusz Kolberg w tym samym roku stwierdza: „Zamieszkawszy w młodym wieku w Polsce, łatwo mi było polski język sobie przywłaszczyć” 4. Trudno dziś ocenić stopień opanowania przez niego polszczyzny, wiadomo, że okolicznościowe wiersze i teksty pieśni związane z lożą wolnomularską i parafią ewangelicką pisał po niemiecku, ale językiem domowym był polski, a jego synowie posługiwali się nim wyłącznie, korespondowali ze sobą i z matką przez całe życie tylko po polsku i w tym języku publikowali swe prace. W życiu Oskara odegrała dużą rolę przyjaźń między rodzinami Chopinów i Kolbergów. Ich wieloletnie sąsiedztwo w Pałacu Kazimierzowskim dało mu możliwość bezpośredniego i częstego kontaktu z grą i twórczością młodego wówczas kompozytora, co przyczyniło się w wielkim stopniu do ukształtowania wrażliwości muzycznej Oskara. Przyjacielem Fryderyka był A.Bl. [Antoni Blank] Kilka słów o życiu śp. Juliusza Colberg…, nr 324. W artykule A. Blanka błędnie „większą część życia, z 60 przeszło lat” . 2 S. Dębicka W starym gnieździe…, s. 62. 3 J. Bieliński Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. III, s. 670. 4 Tamże, s. 668; Bieliński przytacza fragment tekstu J. Kolberga Bieg życia z r. 1823. 1 29 �Wilhelm, który w latach 1823–1825 uczęszczał do tej samej klasy licealnej, choć był o trzy lata starszy. Oskar, młodszy od Fryderyka i Wilhelma, zdradzający wcześnie talent muzyczny, wykorzystywał każdą okazję, aby słuchać gry Chopina, która fascynowała go od pierwszego z nią kontaktu. Był świadkiem początków wykonawczej i kompozytorskiej drogi Chopina, mógł słyszeć jego utwory w jego własnym wykonaniu, a także grane przez niego kompozycje innych muzyków, nie tylko podczas oficjalnych koncertów. W roku 1876 w liście do Marcelego A. Szulca, autora biografii Chopina, pisał: Fakt, że lubił grywać o szarej godzinie, jest charakterystyczny, improwizacja wówczas dawała mu często wątek do nokturnów; a sam także pamiętam, jak parę razy grał u moich rodziców, gdy się zmierzchało i prosząc, by świec nie było, z pamięci uwerturę z Frejszyca i z Kopciuszka Rossiniego (na prośbę ojca mojego)1. W roku 1879 pisał do jednego z kolegów Chopina z liceum, Tytusa Wojciechowskiego: A wtedy staje mi często na myśli, jakoby wspomnienie dnia wczorajszego, nasze uczone kadeckie koszary i ów długi pawilon przy Liceum, gdzieśmy mieszkali, i ćwiczenia Fryd[eryka] przy fortepianie, i nasze na dziedzińcu, postać starego Chopina wołającego wieczorem z okna drugiego piętra na swoich elewów bawiących się na dole w piłkę: „Rentrez, messieurs, rentrez!”2. Mikołaj Chopin, ojciec Fryderyka, wykładowca literatury i języka francuskiego w Liceum, prowadził pensjonat dla uczniów tej szkoły, stąd we wspomnieniach Oskara obraz „starego Chopina” zwołującego swoich wychowanków z dziedzińca do domu. To, że Oskar był bezpośrednim świadkiem, a także uczestnikiem różnych wydarzeń w życiu młodego Fryderyka Chopina, pozwoliło mu wiele lat później prostować nieścisłości i błędy w wydawanych drukiem biografiach kompozytora. Kolbergowie w roku 1825 przeprowadzili się z oficyny Pałacu Kazimierzowskiego3 do domu przy Krakowskim Przedmieściu, na rogu ul. Brulion listu do M.A. Szulca, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 563. Brulion listu do T. Wojciechowskiego, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 286–287. 3 Wilhelm Kolberg pisał w notatkach o Chopinie: „Od r. 1820 do 1825 mieszkałem przy rodzicach w prawej oficynie Kazimierowskiego Pałacu na dole”. Notatki Wilhelma przytoczone są w Pismach muzycznych O. Kolberga cz. II (DWOK T. 62), s. 461–462. 1 2 30 �Oboźnej. Chopinowie w roku 1827 również opuścili profesorski budynek i zamieszkali w lewym pawilonie Pałacu Krasińskich przy Krakowskim Przedmieściu. Ale Oskar nadal mógł słyszeć utwory Fryderyka w jego własnym wykonaniu w wielu innych sytuacjach, w domach obu rodzin i w czasie spotkań towarzyskich i koncertów. W Szkicu autobiografii wspomina: […] nieraz się przysłuchiwałem jego grze (a bywał on niekiedy i u moich rodziców) i dobrze mi utkwił w pamięci jego sposób traktowania instrumentu, lubo za młody byłem wówczas i za wcześnie straciłem go potem z oczu, aby sobie dokładną ze wszystkich szczegółów tej gry zdać sprawę1. Bezpośrednie kontakty z kompozytorem przerwał dopiero jego wyjazd do Paryża 2 listopada 1830 r. Styl gry Fryderyka Chopina zapamiętał Oskar na zawsze, a uwielbienie dla jego muzyki, twórczości i sztuki pianistycznej towarzyszyło mu do końca życia. Spośród sąsiadów Oskara w pawilonie uniwersyteckim wspomnieć jeszcze trzeba dwu profesorów. Mieszkali tam także Samuel Bogumił Linde (1771–1847) i Kazimierz Brodziński. Linde był rektorem Liceum i profesorem literatury greckiej i łacińskiej, a opracowany przez niego i wydany w latach 1807–1814 Słownik języka polskiego należy do najwybitniejszych osiągnięć ówczesnej nauki polskiej. Korzystał z niego Kolberg, przygotowując do druku w tomach Ludu zapisane przez siebie w terenie materiały językowe, m.in. przy jego pomocy wyjaśniał znaczenie wyrażeń i zwrotów staropolskich. Brodziński, poeta, żołnierz napoleoński, później historyk i teoretyk literatury, od roku 1821 wykładał w liceum, a po roku także na uniwersytecie historię literatury polskiej i był uwielbiany przez studentów. Do osób związanych z Liceum, których późniejsze kontakty z Oskarem są udokumentowane, należy także Wacław Aleksander Maciejowski (1792– 1883), historyk i historyk literatury, który w Liceum Warszawskim był od roku 1818 zastępcą profesora filologii klasycznej, a od 1819 r. wykładał także prawo rzymskie na uniwersytecie. Trudno dziś ocenić, jakie znaczenie dla rozwoju folklorystycznych zainteresowań Oskara i ukształtowania się jego poglądów na literaturę ludową miały kontakty z Kazimierzem Brodzińskim, bliskim przyjacielem ojca, sąsiadem i profesorem literatury polskiej, którego wykładów słuchał 1 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 31 �w Liceum. Juliusz Kolberg na pewno znał rozprawę Brodzińskiego O klasyczności i romantyczności, tudzież o duchu poezji polskiej, drukowaną w „Pamiętniku Warszawskim” w roku 1818. Cenił utwory poety i – jak już tu wspomniano – tłumaczył je na język niemiecki. W Kolbergowskim Ludzie znajdujemy potwierdzenie, że również Oskar znał twórczość Brodzińskiego: przytoczył jego opis krakowiaka z Wiesława1 i fragmenty artykułu O tańcach narodowych 2, rozpoczął komponowanie „opery sielskiej” z librettem opartym na Wiesławie, a w jednym z rękopisów obok pieśni wykonanej przez mieszkankę dworku na Kujawach zanotował wydobyte z własnej pamięci nazwisko autora śpiewanego tekstu 3. W 1857 r. we wstępie do tomu Pieśni ludu polskiego wymienił rozprawę O klasyczności i romantyczności jako pierwszą publikację doceniającą znaczenie pieśni ludowych. Brodziński już w roku 1821 postulował zebranie i opublikowanie polskich pieśni ludowych, a także pieśni innych narodów słowiańskich 4, sam tłumaczył ludowe pieśni serbskie. W rozprawie O klasyczności i romantyczności... mocno akcentował potrzebę odrodzenia literatury narodowej poprzez sięganie jej twórców do ustnej literatury ludowej: [...] niezawodną jest rzeczą, że pieśni ludu są źródłem najpiękniejszej poezji i że sztuka robiąca z nich całość uwiecznia razem i charakter narodu, i jego oświecenie5. Tak jak twórczość Brodzińskiego, tak i jego publicystykę krytyczno-literacką znał Oskar na pewno. 1 O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 373–374. Brodziński pochodził z okolic Tarnowa i znał folklor regionu krakowskiego. 2 Tamże, s. 368. Pierwodruk artykułu K. Brodzińskiego zamieszczony był w „Melitele” 1829, T. 1, s. 85–101, Kolberg przytacza w Krakowskiem fragment o krakowiaku za przedrukiem: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860, s. 108–109. 3 Pieśń Pasterz do Zosi z tekstem Brodzińskiego zanotował Kolberg w Piołunowie na Kujawach, zob. O. Kolberg Kujawy. Suplement do t. 3 i 4 cz. II (DWOK T. 72/II), s. 104, nr 112, oraz w Radomiu, zob. O. Kolberg Radomskie. Suplement do t. 20-21 cz. II (DWOK T. 77/II), s. 59, nr 860. 4 Zob. R. Wojciechowski Warszawskie, w: Dzieje folklorystyki polskiej. 1800–1863, pod redakcją H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1970, s. 51–54. 5 K. Brodziński O klasyczności i romantyczności, tudzież o duchu poezji polskiej, w: tegoż Wybór pism, oprac. A. Witkowska, Wrocław 1966, s. 265. Pierwodruk w „Pamiętniku Warszawskim” w roku 1818. 32 �Około roku 1828 stan zdrowia Juliusza Kolberga uległ pogorszeniu i zdecydowano się na kurację w Marienbadzie. Oskar towarzyszył wtedy rodzicom i wiele lat później, recenzując biografię Chopina autorstwa Maurycego Karasowskiego, wspominał podróż powrotną do Warszawy: Byłem i ja wówczas z rodzicami w Berlinie w powrocie (na Drezno i Berlin) z Marienbadu, dokąd pojechaliśmy wprzódy na Wrocław i Pragę. Na Kolporterze był Ch[opin] z Jarockim w krzesłach, gdy my w loży. Na Il matrimonio segreto był z nami w loży, pamiętam, jak na odgłos dętych instrumentów zatykał sobie parę razy uszy z wykrzyknikiem: „A bodaj was, niegodziwe trąby!1 Fryderyk Chopin wyjechał z Warszawy do Berlina 9 września 1828 r. z Feliksem Jarockim, przyjacielem ojca. W operze berlińskiej na Kolporterze George’a Onslowa i Potajemnym małżeństwie Domenica Cimarosy był w drugiej połowie września2 i na ten okres datować można pobyt Oskara z rodzicami w Berlinie. Podróż tę wspomniał Oskar jeszcze raz w r. 1880 w liście do redakcji czeskiego pisma „Světozor”: Przy tej sposobności niech mi wolno będzie odświeżyć w pamięci wspomnienie szczęśliwych chwil młodości spędzonych w Czechach, gdym w r. 182[8] towarzyszył rodzicom moim w podróży do Marienbadu. Przejeżdżaliśmy wówczas przez Pragę, gdzie bawiąc trzy dni, zwiedzaliśmy wszystkie ciekawsze miasta Waszego pomniki i budowle, które mi dotąd pozostały w pamięci [...]3. W pierwszej połowie roku 1830 Oskar uczył się jeszcze w Liceum, a w maju przystąpił do konfirmacji. Przez całe życie, obok innych ważnych dokumentów, przechowywał także życzenia4, jakie dla niego napisał w tym dniu pastor Georg Tetzner (1774–1841), wówczas proboszcz warszawskiej parafii ewangelicko-augsburskiej pod wezwaniem Św. Trójcy. W sierpniu Oskar uzyskał promocję do szóstej, ostatniej klasy Liceum, ale nauki nie mógł już kontynuować. W Opisie biegu życia z 1845 r. pisał: 1 O. Kolberg Uwagi [...] odnoszące się do książki M. Karasowskiego…, w: Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 473. 2 Zob. M. Tomaszewski Chopin. Człowiek, dzieło, rezonans, Poznań 1998, s. 35. 3 Brulion listu O. Kolberga do redakcji „Světozora”, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 407. Tam Kolberg podał błędnie rok 1829. 4 Rkp. zaginiony, znajdował się w zbiorach Bibl. PAU, sygn. 2030/III, k. 202, zachowała się kopia M. Turczynowiczowej, obecnie w zbiorach Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze. 33 �Zaraz po wyjściu ze szkół, podczas niespokojności w kraju, dla nauczenia się buchalterii pracowałem w kantorze domu handlowego S.A. Fraenkel przez lat 4-ry (świadectwo tegoż)1. Ta „niespokojność w kraju”, o której pisał Oskar w przytoczonym tekś­ cie, to powstanie listopadowe. Decyzję o zakończeniu już w sierpniu 1830 r. edukacji szkolnej Oskara wymusiły na jego rodzicach panujące w Warszawie napięcie i niepewność co do najbliższych wydarzeń. Juliusz Kolberg był też świadomy stanu własnego zdrowia i wiążącej się z tym konieczności zapewnienia szesnastoletniemu Oskarowi przygotowania do samodzielnego zarabiania na życie. Dwaj młodsi synowie, Antoni i Juliusz, mieli 15 i 12 lat, najstarszy Wilhelm miał już zapewniony zawód – po ukończeniu Liceum w roku 1825 został studentem Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, w którego ramach działała Szkoła Inżynierii Cywilnej Dróg i Mostów. Wstąpił także do Wojskowej Szkoły Aplikacyjnej, gdzie kształcili się kandydaci na oficerów wojska polskiego Królestwa. Jesienią 1830 r. w mieście narastało uzasadnione przekonanie, że wybuch walk zbrojnych jest coraz bliższy. Z tego powodu rodzice Fryderyka Chopina przyspieszyli planowany wyjazd syna do Paryża i 2 listopada na rogatkach Warszawy żegnali go przyjaciele i bliscy. Wilhelm, wówczas adept Korpusu Inżynierów Wojska Polskiego, brał od początku udział w powstaniu, które rozpoczęło się w Warszawie w nocy z 29 na 30 listopada. Po czterech miesiącach, w marcu 1831 r. został awansowany rozkazem generała Jana Skrzyneckiego, naczelnego wodza powstania, na stopień podporucznika, a w maju otrzymał awans na porucznika. Juliusz Kolberg w tym czasie był już ciężko chory i zmarł 5 września 1831 r. Dramatyczne okoliczności jego pogrzebu następnego dnia po zdobyciu przez Rosjan szańców Woli opisał Kazimierz Władysław Wójcicki (1807–1879), również powstaniec: Pogrzeb Kolberga odbywał się po skończonym szturmie Warszawy i zdobyciu Woli w roku 1831. Na cmentarzu ewangelickim biwakowało strudzone wojsko cesarsko-rosyjskie, bałwaniły dymem ogniska obozowe. Z miasta wyszedł smutny korowód żałobny i karawan wiozący martwe zwłoki Kolberga, a prawie z nim wyległy matki, siostry i żony, z płaczem szukając swoich pomiędzy trupami. Trumnę przeniesiono wpośród trupów i krwi świeżej, niedawno przelanej, do grobu, gdzie ręce rodziny i przyjaciół rzuceniem garści 1 Rkp. O. Kolberga Opis biegu życia…, k. 64. 34 �ziemi pożegnały na zawsze tego, którego kochał i wielbił nasz niezapomniany śpiewak Wiesława1. Po klęsce powstania car pozbawił Polaków w zaborze rosyjskim nawet tej namiastki państwowości, jaką cieszyli się w latach 1815–1830. Nadany zamiast konstytucji Statut Organiczny ograniczał odrębność państwową Królestwa, zlikwidowany został sejm i polskie wojsko, atrybuty niezawisłości, namiestnikiem praktycznie rządzącym w Królestwie został feldmarszałek Iwan Paskiewicz, zdobywca Warszawy. Formalnie Królestwo nie zostało włączone do cesarstwa rosyjskiego, nie pozwalały na to umowy zawarte przez sojuszników w czasie kongresu wiedeńskiego, ale zawieszona lub zlikwidowana została większość praw Polaków, a powstańców poddano represjom. Wielu z nich musiało wybrać emigrację, ponieważ amnestia ogłoszona przez cara nie objęła kilku kategorii uczestników powstania. Między innymi wyłączeni z niej byli spiskowcy, którzy wszczęli powstanie, członkowie Rządu Narodowego, ochotnicy z Ziem Zabranych, tj. spoza Królestwa, a także ci oficerowie, którzy nie ponowili przysięgi na wierność carowi. W procesach po powstaniu listopadowym sądy w Królestwie wobec powstańców pochodzących z jego obszaru nie orzekały wprawdzie kary śmierci, ale skazywano ich na zesłanie połączone z konfiskatą mienia, pojmani do niewoli żołnierze byli wcielani do wojska rosyjskiego na 15 lub 25 lat, zależnie od formacji, w której poprzednio służyli. Oficerom groziła degradacja i również przymusowa wieloletnia służba w rosyjskim wojsku. Społeczeństwo Królestwa obciążone zostało kontrybucją wynoszącą 22 miliony rubli, koniecznością utrzymywania stacjonującej w Królestwie armii i kosztami budowy twierdz i cytadeli w Warszawie. Represjom towarzyszyła stagnacja gospodarcza spowodowana m.in. nałożonymi w listopadzie 1831 r. wysokimi cłami na towary wywożone z Królestwa do cesarstwa. W roku 1833, po nieudanej próbie wywołania kolejnego powstania przez partyzantów pod wodzą Józefa Zaliwskiego, w Królestwie wprowadzony został na przeciąg około dwudziestu pięciu lat stan wojenny, przedłużający zawieszenie praw obywatelskich. Ze szczególną siłą zemsta cara Mikołaja I po powstaniu listopadowym dotknęła wszystkie instytucje oświatowe w Królestwie i na Ziemiach Zabranych. Liceum Warszawskie już po wybuchu powstania listopadowego 1 K.W. Wójcicki Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 3, Warszawa 1858, s. 226–227. Śpiewakiem Wiesława nazywano Kazimierza Brodzińskiego, autora sielanki pod tym tytułem. 35 �zaprzestało działalności, a jego późniejsza likwidacja zamknęła Oskarowi ostatecznie tę drogę zdobycia wykształcenia. Zamknięte zostały obydwa uniwersytety polskie działające w zaborze rosyjskim – w Warszawie i w Wilnie – oraz, poza warszawskim, także liceum istniejące w Krzemieńcu. Jerzy Jedlicki pisze: Dla polskich warstw wykształconych i kształcących się była to prawdziwa katastrofa, ostateczne pogrzebanie epokowego dzieła Komisji Edukacji Narodowej i brutalne zdławienie polskich aspiracji kulturalnych. O to też chodziło. Jeśli zważyć, że kilka tysięcy słuchaczy i absolwentów obydwu uniwersytetów poszło na emigrację, a trudna do oszacowania ich liczba została wcielona do carskiego wojska lub zesłana „w głąb Rosji”, to jasno widać, że Królestwo, Litwa i gubernie ukraińskie, ogołocone ze swych oświeconych warstw i ich warsztatów pracy, stać się miały umysłową pustynią, uległą woli prawowitego monarchy1. Zbiory biblioteczne i kolekcje naukowe zgromadzone przez uniwersytety w Warszawie i w Wilnie, przez Liceum Krzemienieckie i Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, a także zbiory z zamku królewskiego i kolekcje z prywatnych pałaców, jeżeli ich właściciele byli na emigracji, wywieziono do Petersburga, a w części także do Charkowa i Kijowa, gdzie stały się uposażeniem nowych, zakładanych tam uniwersytetów. W Warszawie z dawnej biblioteki uniwersyteckiej pozostały tylko druki rosyjskie, dzieła z zakresu medycyny i książki potrzebne w obserwatorium astronomicznym. Było to około 40 tysięcy druków ze 134 tysięcy znajdujących się w zbiorach przed powstaniem, ale ponieważ Rosjanie zabrali także katalogi, dostęp do tych dzieł był bardzo utrudniony. Wśród wywiezionych z Warszawy zbiorów służących nauce znajdowały się instrumenty, przyrządy i mapy gromadzone i używane przez Juliusza Kolberga w latach 1817–1830 w „gabinecie instrumentów matematycznych do wykładów miernictwa i niwelacji” 2. Po upadku powstania Wilhelm, jak znaczna część oficerów, pozostał w kraju i złożył przysięgę na wierność cesarzowi, co uchroniło go przed 1 J. Jedlicki Błędne koło. 1832–1864. Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918, T. II, Warszawa 2002, s. 44. 2 Wylicza je, wśród innych strat, J. Bieliński, zob. tegoż Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. I, s. 592–593. Zob. też Z. Strzyżewska Konfiskaty warszawskich zbiorów publicznych po powstaniu listopadowym: Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego i Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Materiały i dokumenty z archiwów rosyjskich, Warszawa 2000. 36 �degradacją i wysłaniem na front kaukaski. Został wtedy wcielony do Korpusu Dróg i Mostów na stanowisku inżyniera. Dopiero w r. 1838 udało się i jemu, i jego braciom potwierdzić swoje prawo do szlachectwa dziedzicznego, co dawało ważne przywileje, m.in. uwalniało wszystkich czterech synów Juliusza Kolberga od przymusowego poboru do wojska carskiego. W tym samym roku Wilhelm, korzystając z przywrócenia mu statusu szlacheckiego, mógł wreszcie odejść z przymusowej służby wojskowej w Korpusie Inżynierów i podjąć pracę jako urzędnik cywilny. Karolina Kolberg, wdowa po profesorze uniwersytetu, miała prawo do emerytury dla siebie i synów do czasu osiągnięcia przez nich pełnoletniości1. Znając te warunki i zdając sobie sprawę z krytycznego stanu swego zdrowia, ojciec zapewnił Oskarowi jeszcze jesienią 1830 r. zdobycie zawodu przez praktykę w kantorze bankowym Samuela Fraenkla, niegdyś – podobnie jak Juliusz Kolberg – członka masońskiej loży „Zur Halle der Beständigkeit”2. Według zachowanego świadectwa3 Oskar pracował tam jako wolontariusz od 20 listopada 1830 r. do 1 maja 1833 r. Bank Samuela Fraenkla był wówczas jedną z potęg finansowych nie tylko w Królestwie, ale także w cesarstwie rosyjskim, a spadkobiercy zmarłego w 1833 r. założyciela rozwinęli go na skalę europejską. Antoni, młodszy brat Oskara, po zamknięciu Liceum podjął naukę malarstwa u profesorów dawnej uniwersyteckiej Szkoły Sztuk Pięknych, Antoniego Brodowskiego i Antoniego Blanka, a także w prywatnej szkole Aleksandra Kokulara. Najwcześniejszą spośród znanych jego prac jest rysunek piórkiem z r. 1832, przedstawiający salon w ostatnim warszawskim mieszkaniu Fryderyka Chopina. Pod rysunkiem widnieje podpis autora i jego J. Bieliński pisze: „Wdowa po Kolbergu, Karolina z Merkerów, podała prośbę o emeryturę d. 18 stycznia 1832 r. do Rautenstraucha. Ponieważ prof. opłacał składkę emerytalną od 8000 zł, a jako profesor leśnictwa 3 000 zł i liczył ogółem 24 lat służby i 6 miesięcy, pozostawiając żonę lat 55 [!], synów 4, z nich Wilhelm pełnoletni i pracował w dyrekcji komunikacji lądowych i wodnych, przeto emerytura obejmowała tylko troje niepełnoletnich, Oskara lat 17, Antoniego lat 14 i Juliusza lat 12. Kolbergowa otrzymała emeryturę d. 3 grudnia 1832 r. w sumie 4 250 zł”. J. Bieliński Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. III, s. 671. Karolina Kolberg miała wówczas lat 44. 2 Zob. L. Hass Sekta farmazonii warszawskiej…, aneks V, s. 561–577, Juliusz Kolberg odnotowany jest przez L. Hassa jako Colberg Christian Heinrich Julius. Masoneria została w Królestwie Polskim rozwiązana dekretem cara Aleksandra I w 1822 r. 3 Rkp. nieznanego autora w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 39, zaświadczenie wystawione było w języku niemieckim z datą 27 września 1833 r. i podpisane przez S. Fraenkla. 1 37 �inicjały: „1832. Salon Chopinów w Pałacu Krasińskich, oficyna od korpusu lewa, 2 piętro od ulicy – po wyjeździe Fryderyka – oryginał posłałem mu do Paryża, AK.”1 W latach 1834–1840 Antoni studiował teorię malarstwa w Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie i pracował pod kierunkiem Karola W. Wacha, malarza nadwornego, a później rektora Akademii. Na wystawie w Berlinie przedstawiony był jego obraz Kazanie św. Jana na pustyni namalowany dla jednego z kościołów berlińskich, wykonał w tym okresie także trzy obrazy dla kościoła w Zabłudowie. Oskar w czasie pracy w kantorze kształcił się nadal jako muzyk, najpierw w roku 1830 u Józefa Elsnera, później u Ignacego F. Dobrzyńskiego. W końcu roku 1834 lub na początku 1835 wyjechał do Berlina, gdzie uczęszczał na kursy księgowości w akademii handlowej2, ale przede wszystkim studiował kompozycję u Carla Friedricha Girschnera i Carla Friedricha Rungenhagena. C.F. Girschner (1794–1860) był kompozytorem, organistą i dyrygentem, C.F. Rungenhagen (1778–1851) dyrygentem chórów, kompozytorem, a wówczas także dyrektorem berlińskiej Singakademie. Obaj byli znanymi pedagogami, a C.F. Rungenhagen w dziejach muzyki polskiej odnotowany jest też jako nauczyciel Stanisława Moniuszki. W końcu roku 1836 Kolberg wrócił z Berlina do Warszawy i został przeegzaminowany przez Józefa Elsnera, który wystawił mu następującą opinię: Odwołując się do mego zaświadczenia z roku 1834, nim J.P. Oskar Kolberg udał się do Berlina w celu wydoskonalenia się w muzyce, do której wtenczas już niepospolity talent i znaczne usposobienie widziałem. Zaświadczam teraz, jako tenże po złożonym przede mną egzaminie okazał stopień celujący jako fortepianista – generał basista i kompozytor muzyki, wskutek czego ma prawo Przytoczono za K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815–1882), warszawski malarz portretów, obrazów religijnych, scen rodzajowych. Katalog wystawy, Przysucha 2006, s. 8, reprodukcja kopii tamże, s. 68. Katalog ten zawiera najpełniejsze obecnie informacje o twórczości Antoniego Kolberga. 2 O nauce księgowości Kolberg wspominał tylko w brulionach Opisu biegu życia, w jednym z nich pisał: „Następnie, udawszy się w r. 1835 za pasportem do Berlina, uczęszczałem tamże do końca r. 1836 na kursa Akademii Handlowej (dowodu na to nie posiadam)” (rkp. O. Kolberga w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 64). Przytoczony tu Opis biegu życia napisał Kolberg w czasie starań o przyjęcie do pracy w Zarządzie Budowy Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w r. 1844. Jako przygotowanie do pracy Kolberg wymienia tam naukę w Liceum i praktykę w banku S.A. Fraenkla i dodaje za każdym razem, że dołącza odpowiednie świadectwo, brakowało mu jedynie świadectwa berlińskiej akademii handlowej. 1 38 �być policzonym i liczę go do rzędu znakomitszych artystów miasta Warszawy. Dnia 14 grudnia 18361. Następny rok spędził Kolberg w Mitawie (dziś Jełgawa) na Łotwie jako nauczyciel muzyki w domu Karoliny de Kreutz 2. W Szkicu autobiografii pisał: „[…] rok 1837 przebyłem na wsi jako nauczyciel muzyki prywatny” 3. Wśród dokumentów Kolberga zachowało się pismo z 30 listopada 1836 r., z którego wynika, że starał się o „uwolnienie od zaciągu, jako artyście dotąd od poboru oszczędzonemu, ażeby mógł udać się do Rosji” 4. Potwierdzenie szlachectwa dziedzicznego, które uwalniało od przymusowego poboru do wojska, Oskar uzyskał tak jak Wilhelm dopiero w 1838 r. i być może deklarowany dwa lata wcześniej wyjazd do Rosji był pretekstem do starań o zwolnienie od powołania do służby wojskowej. Również wybór odległej Mitawy w końcu roku 1836 mógł wiązać się z tymi staraniami. Po roku pobytu w domu pani de Kreutz Oskar postanowił wrócić do Warszawy, co z pewnym niezadowoleniem przyjął starszy brat, głowa rodziny. W grudniu 1837 r. Wilhelm starał się wyperswadować Oskarowi tę decyzję i pisał do niego: Gdybyś więc powrócił, nie mógłbyś odebrać Emilowi5 lekcji, jakieś miał, a o nowe bardzo trudno, wkrótce więc wyczerpałby się mały Twój uzbierany zapasik i zostałbyś w położeniu przykrym. Moją więc jest radą, abyś za rekomendacją Pani Generałowej mógł dostać miejsce jakie albo w Kurlandii, albo też w Rosji […]. Najbardziej powinieneś myśleć o tym, aby przynajmniej rok jeszcze jeden zabawić za granicą, bo przez to utrzymałbyś tu i sławę swoją, i może przecie wziąłbyś się cokolwiek więcej do grania, i mógłbyś wyścignąć tutejszych miernych artystów. Bo przyznaj sam, że kompozycje mało są cenione, dlatego że mamy tak wiele kompozycji sławnych mistrzów i że wielką ich część radzi byśmy kilkakrotnie słyszeć, większą nam nawet sprawia przyjemność słyszeć piękną, znajomą sztukę aniżeli zupełnie nową – mówię tu nie o artystach, lecz Rkp. J. Elsnera w papierach osobistych O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 37. Świadectwo K. de Kreutz zamieszczone jest w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66) jako aneks 2 na s. 707–708, ma datę 18 stycznia 1838 r. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 4 Rkp. nieznanego autora, BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 74, podpisany przez gen. Józefa Rautenstraucha (1773–1842), wówczas zastępcę Iwana Paskiewicza w Radzie Stanu, m.in. jako kierownika spisu i zaciągu wojskowego w Królestwie Polskim. 5 Chodzi tu o Emiliana Jenikego (1815–1852), pianistę, przyjaciela Oskara. 1 2 39 �o publiczności. Czas więc, który Ty poświęcasz na kompozycje, jest wprawdzie dla Ciebie przyjemnym, lecz jest straconym, bo gdybyś go użył na egzercytowanie się, mógłbyś znacznej dojść biegłości, a tym sposobem większej ilości lekcji i lepszej zapłaty, gdy zaś kompozycje nic Ci nie przyniosą. […] Matka nie wie o tych radach, które Ci daję, Jej serce może nie zgodziłoby się z nimi. Ja mam sobie za obowiązek udzielić Ci te uwagi, bo gdybym je zamilczał, nie kochałbym Ciebie. Rób, jak Ci sumienie każe, i kochaj zawsze najprzywiązańszego Twojego Wilhelma1. Generałowa, którą Oskar miałby prosić o rekomendację, to Katarzyna Sowińska (1776–1860), wdowa po Józefie wsławionym obroną Woli w ostatnich dniach powstania. W czasie walk prowadziła w swym domu lazaret, potem, po śmierci męża na szańcach Woli i upadku powstania, organizowała tajną pomoc dla rodzin zesłańców i uchodźców, za co została zmuszona do pobytu w klasztorze w Łomży w latach 1835–1837. Była osobą bardzo popularną w Warszawie i powszechnie szanowaną za swą patriotyczną postawę i czynne działania na rzecz powstańców. Jej pogrzeb 11 czerwca 1860 r. był wielką manifestacją ludności stolicy, od której rozpoczęły się demonstracje poprzedzające powstanie styczniowe. Oskar nie posłuchał rady brata, wrócił do Warszawy i przez parę lat starał się utrzymać z lekcji muzyki, a przede wszystkim komponować. Wilhelm, patrzący bardzo trzeźwo na życie, jeszcze kilka razy w następnych latach tłumaczył Oskarowi niepraktyczność jego planów i działań. Jak się później okazywało, nie zawsze miał rację, ale w razie potrzeby starał się pomóc młodszemu bratu w uzyskaniu stabilizacji finansowej. 1 List Wilhelma Kolberga do Oskara z 10 XII 1837 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 2–3. 40 �II [Pierwsze kompozycje Oskara Kolberga. – Początki jego zainteresowania się folklorem około roku 1839.. – Zamiar wydania drukiem zebranych w terenie pieśni ludowych.. – Życie muzyczne Warszawy w okresie międzypowstaniowym.. – Badania terenowe Kolberga w okolicach Warszawy i w innych regionach Królestwa.. – Początek przyjaźni z Józefem Konopką.. – Edycja pierwszego zbioru pieśni ludowych w latach 1842–1845 w Poznaniu i w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847.] Lata 1838–1844, to jest okres między powrotem do Warszawy a podjęciem etatowej pracy księgowego, wypełniły Oskarowi Kolbergowi zajęcia związane z muzyką. Jego publikacje z tych lat i nieliczne zachowane listy wskazują, że zainteresowanie to było wielostronne. Komponował, uczył gry na fortepianie, a także przeżywał pierwsze fascynacje muzyką ludową, usłyszaną i zapisywaną głównie na Mazowszu. Poza własną twórczością oraz notowaniem ze słuchu i przygotowywaniem do druku melodii ludowych zajmowało go ówczesne życie muzyczne w Warszawie, a także historia muzyki polskiej i aktualne publikacje na temat folkloru. Zarobkował wtedy lekcjami gry na fortepianie – mimo obaw Wilhelma udało mu się znaleźć uczniów, ale praca ta męczyła go i nie dawała satysfakcji. Około roku 1841 pisał w jednym z listów: „[…] muszę na utrzymanie życia, jak wół w jarzmie, pracować w zawodzie nauczycielskim”1. W roku 1844 złożył pierwszy egzamin na prywatnego nauczyciela muzyki i przygotowywał się do egzaminów wyższych, ale wkrótce zrezygnował z pracy pedagoga. Kilkanaście lat później musiał wprawdzie wrócić do takiego sposobu zarabiania na życie, jednak nie polubił go nigdy. Pierwsze utwory fortepianowe Oskara Kolberga wydane drukiem to Six polonaises pour le pianoforte2. Kompozycje te ukazały się już w roku 1 s. 5. Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), 2 Przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), nr 63–68, s. 296–321. Kolberg dedykował polonezy à Monsieur Lois Oehmigke, nazwisko adresata tej dedykacji w DWOK T. 69, s. XI (dedykacja jest przytoczona w komentarzu rewizyjnym tamże, s. 687), zostało błędnie zinterpretowane jako „Ludwik Jenike”. Kolberg tę kompozycję ofiarował Lud­ wigowi Oehmigke (1796–1870), berlińskiemu wydawcy i księgarzowi. Nie udało się odszukać bliższych informacji o kontaktach rodziny Oskara z Ludwigiem Oehmigke’m, wiadomo tylko, że wydał on w Berlinie w r. 1825 przekład pracy Juliusza Kolberga o planimetrze. 41 �1835 w Berlinie. Jego debiutem w Warszawie były ballada Talizman i Valse pour le pianoforte, drukowane w roku 1836, to jest jeszcze przed wyjazdem na Łotwę. Następnie w roku 1841 wydał Dwa mazury na pianoforte i Mazura ułożonego na fortepian i ofiarowanego Wnej pannie Emilii Gronau.1 Mazur był prezentem dla przyszłej bratowej — w październiku tego roku odbył się ślub Emilii Gronau (1825–1865) z Wilhelmem. Starszy brat Oskara po uwolnieniu się w r. 1838 od przymusowej służby wojskowej przeszedł do służby cywilnej i zdobywał nowe doświadczenia zawodowe. Już poprzednio w wojskowym Korpusie Dróg i Mostów pracował przy budowie traktu od Ryk do Kurowa, w latach 1838–1839 w czasie studiów w Austrii brał udział w pracach nad regulacją Dunaju. Nabyte wtedy umiejętności wykorzystał po powrocie do Polski — w latach 1839–1841 należał do komitetu budowy Kanału Augustowskiego, potem był referentem technicznym w Wydziale Komunikacji Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych. Wilhelm dbał też o spuściznę pozostawioną przez ojca. Już w roku 1832 wydał jego mapę ścienną Królestwa Polskiego2. Miała ona bardzo pochlebne recenzje i – aktualizowana przez Wilhelma – była kilkakrotnie wznawiana. W roku 1837 przygotował drugie wydanie podręcznika Wzory rysowania map i planów3, a rok później uzupełnione Porównanie miar i wag4. Wilhelm i Emilia po ślubie pozostali w domu na rogu Krakowskiego Przedmieścia i Oboźnej, w mieszkaniu, które Kolbergowie zajmowali od czasu przeprowadzki z budynku uniwersyteckiego, a matka przeniosła się na ul. Elektoralną. Razem z nią mieszkał w tym okresie Oskar. Sytuacja rodzinna szybko się skomplikowała, ponieważ Juliusz Adolf Aleksander, najmłodszy z żyjących wówczas braci, został ojcem dwu nieślubnych córek5. Zob. O. Kolberg Kompozycje fortepianowe… (DWOK T. 69), s. 680. J. Kolberg Mapa Królestwa Polskiego wraz z obwodem Wolnego Miasta Krakowa i częścią pogranicznych państw ułożona przez …, Warszawa 1832, wznawiana w latach 1840, 1846, 1849, 1858, 1862, 1863 i 1868. 3 W. Kolberg Wzory rysowania map i planów, Warszawa 1837. Jest to rozszerzone wydanie pracy Juliusza opublikowanej w 1825 r. 4 Juliusz Kolberg Porównanie miar i wag teraźniejszych i dawniejszych w Królestwie Polskim używanych z zagraniecznemi..., wydanie wtóre przerobił i powiększył Wilhelm Kolberg, Warszawa 1838. Pierwodruk: Warszawa 1819. 5 Dokumenty rodzinne Kolbergów, zawierające prawdopodobnie dokładniejsze informacje o pochodzeniu córek Juliusza Adolfa Aleksandra, były przechowywane w Bibliotece Krasińskich w Warszawie i spłonęły w roku 1944 w czasie niszczenia Warszawy przez Niemców po 1 2 42 �Karolina Matylda i Julia Wanda, urodzone w roku 1841, otrzymały fikcyjne nazwisko Gallasch (zapisywane także Gallash, Gallache i de Gallache) i dorastały pod opieką Karoliny Kolberg, ich babki. Juliusz miał niewiele ponad dwadzieścia lat, gdy urodziły się jego córki, i żył krótko. W zachowanych dokumentach rodzinnych brak informacji o kolejach życia najmłodszego z braci Kolbergów. Według rodzinnych przekazów1 najpierw miał bliżej nieokreśloną posadę w zarządzie dóbr w Nieborowie, być może był tam praktykantem, później wyjechał z Królestwa. Zmarł w Borysowie 26 maja 1843 r., w wieku zaledwie dwudziestu pięciu lat. W nekrologu2 podano, że był tam administratorem majątku. Córki Juliusza pozostawały pod opieką babki przez wiele lat, a Karolina była jej ukochaną wnuczką i opiekunką w ostatnich latach życia. W domu matki zatrzymywał się też zapewne Antoni, który po studiach w Berlinie wrócił do Warszawy w roku 1840 i brał czynny udział w życiu artystycznym miasta. W czerwcu 1841 r. prace Antoniego znalazły się na wystawie w salach ratusza3 — opublikowany katalog wymienia pięć jego obrazów. Znajdowała się wśród nich także scena rodzajowa Słowaki, przedstawiająca wędrownych druciarzy zarobkujących zimą w Warszawie, a jedno z prezentowanych dzieł, Św. Emilia, zostało nagrodzone srebrnym medalem pierwszej klasy i rządowym stypendium, umożliwiającym wyjazd na studia do Włoch. Pobyt Antoniego w Rzymie, Bolonii i Florencji, a następnie w Paryżu trwał ponad sześć lat. W czasie studiów we Włoszech kopiował arcydzieła malarstwa i tworzył własne kompozycje. Obrazy te były wystawione w Warszawie w czerwcu 1845 r., a w recenzji4 z uznaniem pisano o prezentowanych tam portretach jego autorstwa. Dwa lata później w korespondencji prasowej z Rzymu jego malarstwo oceniano także upadku powstania. Zachowane listy nie wyjaśniają, kim była matka dwu córek Juliusza, kiedy i dlaczego znalazły się one pod opieką swej babki, ani czy matka brała jakiś udział w opiece i finansowaniu ich bytu, czy też całkowite koszty utrzymania i kształcenia ponosiła od początku tylko rodzina ich ojca. 1 Zob. S. Dębicka W starym gnieździe…, s. 140–144. 2 Nekrolog zamieszczony był w „Kurierze Warszawskim” w r. 1843, nr 151, tam notatka: „Odebrano tu wiadomość z Litwy, że 26 maja rb. w Borysowie zszedł z tego świata za wcześnie, bo licząc lat 26, Juliusz Kolberg [...]”, nekrolog podpisał „przyjaciel rodziny”. Nie udało się ustalić, czy chodziło o Borysów, miasto powiatowe w obwodzie mińskim, nad Berezyną, czy o miejscowość o tej samej nazwie w ówczesnym powiecie kobryńskim. 3 Zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815–1882)…, s. 8–9. 4 „Gazeta Warszawska” 1845, nr 201. 43 �wysoko. Chwalono rysunek, koloryt, doświadczoną rękę, dodając, że choć obrał on „skromny zawód robienia portretów”1, to portrety jego pędzla oddają doskonale nie tylko rysy modeli, ale także ich osobowość. Pod koniec długiego pobytu za granicą Antoni pojechał do Paryża. Spotkał się tam z Fryderykiem Chopinem i malował wówczas jego portret, ale pracy tej nie ukończył2. Po powrocie z zagranicy w roku 1848 osiadł na stałe w Warszawie. Oskar w latach 1839–1840 znacznie poszerzył pole swoich zainteresowań. Wiele lat później w Szkicu autobiografii pisał: Przed r. 1830 lubiłem (jak i bracia moi) taniec namiętnie. Tańczyło się też często lub grało do tańca na wieczorkach prywatnych, a czynił to i Szopen, improwizując mazury i walce. Ale mazur ów był to mazur salonowy, szlachecki, do którego tylko czasami dla odmiany i urozmaicenia go dodawano jakiś ustęp wzięty z muzyki wieśniaczej (a styl ten zachował Szopen i w następstwie także). Więc nie rozbudziło to jeszcze u mnie chęci pogoni za melodią ludową. Dopiero ogólny prąd literatury skierowany ku rzeczom ludowym około r. 1834 i później, zbiory Wacława z Oleska i Wójcickiego i osobista tego ostatniego zachęta do poszukiwania melodii (których w jego dziele jest bardzo mało), jak i zachęta Dobrzyńskiego, wreszcie słyszane oryginalne odgłosy piszczałek, skrzypeczek i katarynek poza miastem (w Czerniakowie, Wilanowie itd.) skłoniły mnie do poszukiwań w tym kierunku. Pierwszy połów na większe rozmiary dokonany r. 1839 w Wilanowie dał mi już spory zasób nader ciekawych motywów i popchnął do dalszych poszukiwań na tym polu3. „Ogólny prąd literatury skierowany ku rzeczom ludowym” wymieniony przez Kolberga jako jeden z powodów skłaniających go do zwrócenia uwagi na muzykę ludową to romantyzm. W Szkicu autobiografii Kolberg umiejscowił początki zajęcia się folklorem przez literatów i artystów w roku 1834, ale był on przedmiotem badań i zainteresowania znacznie wcześniej. Już działacze polityczni i uczeni epoki Oświecenia postulowali badanie kultury Wiadomości bieżące, „Przegląd Poznański” 1847, T. 5, s. 676. Oryginał portretu Chopina pędzla Antoniego Kolberga spłonął w 1944 r. w Bibliotece Krasińskich. Znany jest dziś z fotografii i z kopii znajdującej się w zbiorach Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie wykonanej przez Kazimierza Mordasewicza. Reprodukcje w katalogu K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815-1882)..., s. 64 i 65 oraz w H. Wróblewska-Straus, K. Markiewicz Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie na tle epoki..., s. 83. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 1 2 44 �ludowej, w tym także folkloru, aby opracować programy edukacyjne skierowane do ludu. Uważali, że są one konieczne, aby chłopi stali się świadomi swej przynależności narodowej i gotowi do przyjęcia obiecywanej im wolności. Znany program zbadania kultury ludowej Hugona Kołłątaja, obejmujący także folklor, powstał jako plan jednego z czterech dzieł niezbędnych dla przedstawienia syntezy historii Polski, która miała obejmować historię całego narodu, a nie tylko warstwy szlacheckiej. Jednak tworzone w końcu XVIII i na początku XIX wieku programy, instrukcje i ankiety nie doprowadziły do podjęcia kompleksowych badań kultury ludowej lub jej części, folkloru, było to niemożliwe w ówczesnej sytuacji nauki polskiej i społeczeństwa. Natomiast od dawna notowano1 pieśni ludowe, najczęściej przyśpiewki do krakowiaków, których zbiorki w XVII, XVIII i na początku XIX wieku bywały nawet wydawane (bez muzyki), często jako druki ulotne. Z niektórych korzystał wiele lat później Kolberg2. Romantyzm stawiał ponad wszystko wolność, tj. prawo do własnego, indywidualnego rozwoju narodów, grup społecznych i jednostek, a wśród nich zwłaszcza twórców. W romantycznych programach podkreślano prawa każdego narodu do wolności, także ludów, które zostały przemocą objęte władzą carów rosyjskich, królów pruskich, cesarzy austriackich i tureckich sułtanów. Przez cały wiek XIX, aż do kończącej go wojny światowej, trwały walki zbrojne i inne działania, które w końcu przywróciły lub przyniosły niepodległość narodom bałkańskim, Włochom, a także narodom bałtyckim i Polakom. W działaniach na rzecz wyzwolenia niezwykle ważna stawała się rola rodzimego folkloru. Odszukanie w folklorze mniej lub bardziej prawdziwych zabytków własnej literatury pomagało obudzić świadomość narodową wśród ludów od pokoleń rusyfikowanych lub germanizowanych, a dialekty ludowe stawały się podstawą dla ich języka literackiego. Romantycy „nobilitowali” folklor i nadali mu nowe znaczenie, przekonani, że lud jest nosicielem najbardziej autentycznych składników Zob. Cz. Hernas W kalinowym lesie, T. 1: U źródeł folklorystyki polskiej, Warszawa 1965, m.in. rozdział „Zbieractwo pieśni ludowych w XVIII w.” (s. 143 i nast.). 2 Np. w Krakowskiem Kolberg odnotował druk Krakowiaki i inne wiersze wydany w Krakowie w latach 1820–1825, Pieśń światową (incipit „Moja dziewczyna robotna była”), wydaną tamże, oraz inne druki ulotne publikowane tamże około roku 1820, zob. E. Millerowa i A. Skrukwa, wstęp do: Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. I (DWOK T. 73/I), s. XLIV–XLV, (przypisy). Druczki te (oprawione razem z innymi) mają w Bibliotece Jagiellońskiej tytuł Mieszaniny czyli Zbiór wierszów luźnych wydawanych od roku 1820 do roku 1825 w Krakowie w drukarni Akademickiej. 1 45 �kultury narodowej i w jego pieśniach, bajkach i podaniach przechowały się najdawniejsze zabytki literatury i niepisanej historii lub co najmniej ich wyraźne ślady pochodzące z epoki przedchrześcijańskiej. Tezy na temat znaczenia literatury narodowej formułowane były przez poetów i pisarzy, a także przez historyków i polityków, służąc ich programom literackim, społecznym i narodowym. Poeci i pisarze romantyczni odkryli też walory artystyczne „poezji gminnej” i innych form folkloru swego narodu i twórczo wykorzystywali je w literaturze, przenosząc do niej wybrane gatunki (np. ballady), tematy, wątki, motywy, a także niektóre środki formalne (np. paralelizm). Również dla muzyków folklor stał się źródłem inspiracji, a dla malarzy coraz częściej interesującym tematem były wieś, jej mieszkańcy i krajobraz. Po powstaniu listopadowym, po którym na terenie zaboru rosyjskiego nasiliła się rusyfikacja, a w zaborze austriackim germanizacja, ocalenie kultury narodowej było priorytetem polskich środowisk patriotycznych i w ten nurt działań wpisywało się notowanie i wydawanie drukiem literatury ludowej, przede wszystkim pieśni i bajek. Fascynacja folklorem była wówczas bardzo żywa w środowisku inteligencji, zwłaszcza literatów i poetów, co później tak scharakteryzował Cyprian Norwid: Czy pamiętasz te czasy, kiedy po 1830 roku całe prawie polskie piśmiennictwo w góry i lasy poszło gminnych poszukiwać podań – kiedy wyraz b a j k a nabrał powagi, wyraz g a w ę d a stał się między stylu rodzaje policzonym nazwiskiem, wyraz nieznany pierwej k l e c h d a od-nie-pomniał się, kiedy p r z y s ł o w i e Salomonową nieledwie koronę filozoficzną wdziało, kiedy w kraju Wójcicki Kazimierz Władysław akcenta nieznane salonom świetnym bez fraka wprowadził w towarzystwo, a w Paryżu Chopin grał mazurki i obertasa […]. Po listopadowego powstania upadku, po upadku powstania, które gminnych elementów objąć i uhistorycznić współ-udziałem nie mogło, czy nie umiało, czy nie chciało, nastąpiło przecież lat kilkanaście literatury wyłącznie gminnej […]1. Owych kilkanaście lat mieściło się między powstaniem listopadowym a rabacją galicyjską w 1846 r., która odegrała znaczącą rolę w zmianie stosunku do ludu i ludowości. W tym okresie widoczny jest gwałtowny rozwój 1 C. Norwid Do M… S… O „Balladynie”, w: tegoż Pisma wszystkie. Zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył J.W. Gomulicki, T. 6, Pisma cz. I, Warszawa 1971, s. 467. 46 �badań i publikacji folklorystycznych, a także dyskusji nad znaczeniem folkloru i metodami jego edycji1. Oskar Kolberg za początek swego zainteresowania muzyką ludową uznał zapisy melodii wykonane w roku 1839. Od czasu tych pierwszych podjętych świadomie i celowo kontaktów z żywym folklorem w okolicach Warszawy badania terenowe poświęcone muzyce ludowej stawały się dla niego coraz ważniejsze. Ponieważ uważał melodie za integralny składnik pieśni, patrzył krytycznie na wydawane dotychczas zbiory tekstów i omawiając w r. 1841 na łamach „Biblioteki Warszawskiej” publikację słowacką, pisał o pieśniach ludowych: Jednakże dotąd ceniono je li tylko według tekstu i niemych słów, nie zważając bynajmniej na dźwięki i melodie, które wszakże z nie mniej obfitego płyną źródła w narodzie; one to właśnie nadają im ruch i życie, najbardziej są zdolne wykazać prawdziwego ducha, jaki w nich panuje. Pieśni ludu, w których rozkwita duchowe życie narodu, są wszystkie śpiewami, w których tak słowa, jak i nuta z jednego źródła razem wytryskują i tak ściśle z sobą spojone, że jedno bez drugiego ostać się nie może. Nawet śmiałbym twierdzić, że w większej ich liczbie właśnie nuta stanowi istotę pieśni, a słowa są prostym tylko dodatkiem2. Traktowanie pieśni ludowych jako nierozerwalnej całości dwu zależnych od siebie i wzajemnie się uzupełniających elementów – melodii i tekstu – charakteryzowało wszystkie badania i wypowiedzi Kolberga na ten temat. W publicystyce historycznoliterackiej w tym czasie podkreślana jest potrzeba szukania w ludowych pieśniach i bajkach śladów literatury najdawniejszej, pochodzącej z czasów przedchrześcijańskich, więc uważanej za prawdziwie narodową. Podobnie w r. 1843 o muzyce ludowej jako źródle do badania najdawniejszej historii muzyki pisał Józef Sikorski (1813–1896), pisarz muzyczny, krytyk i kompozytor: Zastanowiwszy się nad budową rytmiczną naszych melodii gminnych, można z niej wysnuć prawidła ogólne, bo wprzód była sztuka niż przepisy do niej. Zob. m.in. J. Maślanka Folklorystyka polska w latach 1831–1863, w: Literatura krajowa w okresie romantyzmu 1831–1863, T. II, pod red. M. Janion, M. Dernałowcz i M. Maciejewskiego, Kraków 1988, s. 47–86. 2 O. Kolberg Melodie ludu słowiańskiego, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 3, s. 502–503; przedruk: Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 583–584. 1 47 �Pole to u nas nietknięte jeszcze, a sam przedmiot znacznie by przeszedł zakres niniejszego pisma. Idźmy raczej za geniuszem narodu i przypatrzmy się pamiątkom, jakie nam zostawił w melodiach gminnych, w tej muzyce pierwotnej, co najmniej wpływom zewnętrznym uległa1. Oskar Kolberg jako przyczynę zwrócenia uwagi na folklor muzyczny podał w cytowanym wyżej Szkicu autobiografii zwiększające się zainteresowanie twórczością ludową i zachętę dwu osób: Kazimierza Władysława Wójcickiego, wydawcy przysłów, pieśni, bajek i legend2, oraz muzyka i swego nauczyciela, Feliksa Dobrzyńskiego. W przytoczonym fragmencie autobiografii Kolberg wspomina też dokonany w r. 1839 w Wilanowie „pierwszy połów na większe rozmiary”. Następne wycieczki w okolice Warszawy znacznie wzbogaciły jego zbiory i Kolberg szybko z racji wykształcenia, umiejętności zapisywania melodii ze słuchu i widocznego zaangażowania w tę problematykę uznany został w środowisku literackim i artystycznym stolicy za osobę najbardziej predestynowaną do zapisywania i publikowania muzyki ludowej. On sam od początku swych badań nad folklorem polskim zaznaczał chęć poszerzenia ich na muzykę ludową całej Słowiańszczyzny, ponieważ traktował folklor nie tylko jako źródło interesujących motywów muzycznych i ważny składnik kultury narodowej, ale także jako przedmiot rozważań naukowych. W roku 1841 ówczesny redaktor „Biblioteki Warszawskiej”, Antoni Józef Szabrański (1805–1882), w recenzji na temat najnowszych zbiorów pieśni ludowych pisał: U nas w Warszawie p. Oskar Kolberg, artysta muzyczny, zajmuje się zebraniem pieśni ludu, a bardziej samych melodii, którymi pragnie oznaczyć i wykazać charakter muzyki słowiańskiej3. 1 J. Sikorski O muzyce, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 2, s. 667–668. Sikorski w przypisie do słów „w melodiach gminnych” dodał na s. 668: „Pod tę nazwę podciągamy także melodie autorów do gminu nie należących, które jednak jako geniuszowi narodu odpowiadające, powszechnie są znane”. 2 O roli K.W. Wójcickiego w środowisku literackim Warszawy zob. m.in. M. Grabowska Kazimierz Władysław Wójcicki, w: Literatura krajowa w okresie romantyzmu..., T. II, s. 425– –449, oraz R. Wojciechowski w: Dzieje folklorystyki polskiej 1800–1863. Epoka przedkolbergowska, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1970, m.in. s. 97–100 i 111–128. 3 A.J.S. [Antoni Józef Szabrański] Zbiory pieśni ludu z r. 1840, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 1, s. 163. 48 �O tym, że Kolberg chciałby „wykazać charakter muzyki słowiańskiej”, redaktor „Biblioteki Warszawskiej” usłyszał zapewne bezpośrednio od niego. Takie zamiary potwierdza również recenzja Melodii ludu słowiańskiego, której fragment wyżej przytoczono, zamieszczona przez Kolberga w tym samym roku 1841 w „Bibliotece Warszawskiej”1. W tym czasie przymiotnik „słowiańska”, dołączony w druku np. do terminu „muzyka” czy „pieśń”, był często ustępstwem na rzecz cenzury. Używano go zamiast określenia „muzyka polska”, uznawanego przez rosyjskich cenzorów za niedopuszczalne w druku zwłaszcza podczas trwania stanu wojennego, tj. aż do r. 1856. Artykuły Kolberga w prasie warszawskiej i znacznie późniejsze przedmowy do Pieśni ludu polskiego w 1857 r. i do Sandomierskiego w 1865 r. wskazują jednak, że słowa Kolberga o „muzyce słowiańskiej” nie były w tym wypadku tylko kamuflażem. Rzeczywiście interesowały go związki ludowej muzyki polskiej z muzyką innych narodów słowiańskich, a także geneza i charakter ludowej muzyki Słowian. Plany badań na ten temat zaczął tworzyć już około roku 1841 – w prospekcie poprzedzającym pierwsze wydanie zebranych przez siebie pieśni, drukowanych zresztą w Poznaniu, poza zasięgiem cenzury rosyjskiej, pisał: „Rozpoczną dzieło pieśni polskie, bo wśród całej Słowiańszczyzny dziś u tego plemienia muzyka najsamoistniej się rozwinęła”2. W tym samym okresie w przytaczanym już liście do Antoniego Woykowskiego również informuje o szerszych zainteresowaniach: „Nie ograniczam zamysłów na polskie, ale później myślę ruskie i czeskie pieśni zbierać, lecz jest to jeszcze zbyt dalekim; a potem skąd na to funduszów”3. Adresat tych słów, Antoni Woykowski (1815–1850), utalentowany pianista, dziennikarz i pisarz, był autorem jednego z pierwszych i znaczących wówczas artykułów o muzyce Chopina4. Kolberg poznał go prawdopodobnie w czasie pobytu w Poznaniu w roku 1841, a później prosił o pośrednictwo w czasie starań o wydanie swego pierwszego zbioru pieśni ludowych. Miał go drukować Jan Konstanty Żupański (1804–1883), później O.K. [O. Kolberg] Melodie ludu słowiańskiego…, przedruk w: Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 583–586. 2 O. Kolberg Prospekt na „Pieśni ludu polskiego”, datowany „dnia 3 grudnia 1841” i zamieszczony w dwu pismach poznańskich, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 576–577, tam za „Tygodnikiem Literackim” 1842, nr 21, s. 168. 3 Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 6. 4 A. Woykowski Chopin, „Przyjaciel Ludu” R. 2: 1836, T. 2, nr 28, s. 223–224, nr 29, s. 230– –231, nr 30, s. 237–239 i replika na krytykę w numerze 35, s. 278–279. 1 49 �renomowany poznański księgarz i wydawca, a wówczas właściciel świeżo założonej firmy publikującej także nuty. Kolberg zdecydował się na druk u niego, ponieważ w Wielkim Księstwie Poznańskim w tych latach Polacy mieli jeszcze swobody gwarantowane przez kongres wiedeński. W policyjnie rządzonym Królestwie Polskim panowała znacznie ostrzejsza cenzura i Kolberg nie uzyskał zgody na druk zbioru polskich pieśni ludowych. Dla autora takiej publikacji przeszkodą w realizacji szerokich planów był wtedy nie tylko brak pieniędzy na badania na całym interesującym go terenie, o czym pisał do Woykowskiego, ale także decyzje rosyjskich cenzorów, które również wspomniał w tym liście. Przekazując mu — na pewno drogą prywatną — rękopis pierwszego zeszytu Pieśni ludu polskiego, pisał w towarzyszącym liście: Cenzura nasza odmówiła wręcz publikacji ich u nas, proszę jednak nie wspominać o tym wydawcy, boby to mogło mieć szkodliwy wpływ na honorarium (w Rosji jednakże – nie zaś u nas — będą dozwolone)1. Z ograniczeniami powodowanymi przez cenzurę spotykał się Kolberg na pewno częściej niż wskazuje zachowana dokumentacja, jednak i ona potwierdza trudności, z jakimi liczyć się musiał wówczas każdy autor, także piszący o folklorze. Zachował się list redaktora „Biblioteki Warszawskiej”, Antoniego Szabrańskiego do Kolberga: Cenzura wstrzymała Twój artykuł – chce przerobienia i wyrzucenia miejsc i wyrazów o Rzeczypospolitej, Rusi itd. Wójcicki wyjechał, Majewski Józef zastępuje go. Bez straty czasu po odebraniu tego biletu przybądź do mnie lub do Majewskiego, który mieszka naprzeciwko mnie. Trzeba się z nim rozmówić i razem poprawić co można, bo inaczej artykuł już złożony na nic by się nie zdał2. Nie dopuszczano, zwłaszcza w tytułach, określeń „polski”, „narodowy”, ale także i innych, odwołujących się do historii Polski i uczuć patriotycznych. Dlatego np. Stanisław Moniuszko musiał użyć tytułu Śpiewnik domowy, 1 s. 5. Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), List A. Szabrańskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 687–688, wiadomość dotyczy któregoś z artykułów Kolberga drukowanych w „Bibliotece Warszawskiej”, ale brak daty uniemożliwia wskazanie tytułu, być może chodziło o recenzję pt. Melodie ludu słowiańskiego, już tu przywoływaną. 2 50 �wydając w Wilnie w roku 1843 pierwszy tom komponowanych przez siebie pieśni, a K.W. Wójcicki swemu zbiorowi ludowych pieśni polskich wydanemu w Warszawie w roku 1836 dał tytuł Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu. Ta restrykcyjna kontrola druków była po powstaniu listopadowym jednym ze sposobów zwalczania przez władze carskie kultury i nauki polskiej. Dotyczyła nie tylko prac wydawanych w Królestwie, ale podlegały jej także książki, prasa i rękopisy przywożone z zagranicy oraz korespondencja wysyłana i odbierana przez pocztę. Działania cenzury nasiliły się zresztą nie tylko w zaborze rosyjskim, ale również w austriackim, a we wszystkich trzech zaborach po roku 1831 wzmożone zostało tropienie tajnych związków niepodległościowych i represje wobec emisariuszy takich organizacji przybywających z zagranicy. Szczególny niepokój władz carskich budziło środowisko literackie i dziennikarskie stolicy, które podlegało nasilonej kontroli. Wielu poetów, dziennikarzy i ludzi znaczących w życiu umysłowym Królestwa było rzeczywiście zaangażowanych w działania spiskowe. Aresztowani otrzymywali surowe wyroki, zagrożeni aresztowaniem uciekali za granicę do Poznańskiego lub do Krakowa, a potem uchodzili dalej na zachód śladem Wielkiej Emigracji. Atmosferę, w jakiej żyli wówczas w Warszawie młodzi twórcy i odbiorcy kultury, ukazuje Cyprian Norwid: Współczesność albowiem jest dwojaka. Kiedy w Warszawie 183[9] r. nocą budzeni bywaliśmy przez kolegów, aby choć obecnością naszą zasłać pożegnanie wysyłanym na Sybir, Słowacki wtedy z drugiego końca Europy Anhellego ojczyźnie przysyłał – to jest pierwsza współczesność. Tej samej zaś zimy w zacnym polskim salonie mówiła mi pewna pani domu, „że rozpowiadają coś ciągle o zsyłkach, a przecież z nas nikogo w czwartek nigdy nie brakuje”. Oto druga współczesność1. Jak już wspomniano, w zaborze rosyjskim pozbawiono Polaków wszystkich instytucji mogących podtrzymać rozwój nauki, zwłaszcza w zakresie humanistyki. W Warszawie istniały jedynie półwyższe szkoły zawodowe, a brak wykształconych nauczycieli i prawników z dyplomem uniwersyteckim starano się uzupełnić poprzez wykłady w ostatnich klasach gimnazjów bądź skrócone kursy. Zamarły prawie całkowicie czasopisma literackie i kulturalne, a uzyskanie koncesji na nowy tytuł było prawie 1 C. Norwid O Juliuszu Słowackim w sześciu publicznych posiedzeniach, w: tegoż Pisma wszystkie …, T. 6, cz. I, s. 463, pierwodruk: Paryż 1861. 51 �niemożliwe. Właściwie dopiero po dziesięciu latach od upadku powstania zauważyć można w Warszawie stopniowe ożywienie życia umysłowego. W styczniu 1841 r. pozwolenie na druk uzyskał miesięcznik naukowo-literacki „Biblioteka Warszawska”, redagowany początkowo przez Antoniego Józefa Szabrańskiego, następnie w latach 1843–1844 i ponownie w latach 1850–1879 przez Kazimierza Władysława Wójcickiego. Drugim ważnym pismem naukowo-literackim był „Przegląd Naukowy”, ukazujący się od stycznia 1842 r. do lipca 1848, redagowany przez Hipolita Skimborowicza (1815–1880) i Edwarda Dembowskiego (1822–1846). „Przegląd Naukowy”, pismo najpierw dosyć radykalne, później umiarkowanie liberalne, było przeciwwagą ugodowej, konserwatywnej „Biblioteki Warszawskiej”. W latach poprzedzających Wiosnę Ludów dyskusje na temat literatury, sztuki, nauki, a także znaczenia folkloru toczyły się na łamach tych dwu pism i w ich redakcjach, a poprzez recenzje i artykuły programowe także w innych, zwykle efemerycznych czasopismach literackich. Miejscem dyskusji i ścierania się poglądów były również literacko-artystyczne salony prowadzone przez zamieszkałych w Warszawie pisarzy i pisarki, uczonych i artystów. Działania takie mogły jednak tylko w pewnym stopniu wyrównać niedostatki wynikające z zaniku instytucjonalnego życia naukowego i braku środowiska uniwersyteckiego, w którym uprawiana byłaby fachowa krytyka, a także wymiana poglądów. Kontakty z nauką europejską stały się prywatną sprawą profesorów zamkniętego w 1831 r. uniwersytetu warszawskiego i wykształconych jeszcze przez nich absolwentów tej uczelni. Podobnie jak nauka, z powodu braku zaplecza instytucjonalnego cierpiało również życie muzyczne w Warszawie, co Kolberga, jako kompozytora, wykonawcę i słuchacza, musiało dotykać szczególnie. Elżbieta Dziębowska o sytuacji muzyki polskiej w XIX wieku pisze: Eksterminacyjna polityka zaborców, pociągająca za sobą zacofanie gospodarcze i hamowanie rozwoju kulturalnego polskiego społeczeństwa, odbiła się dotkliwie na życiu muzycznym. Podczas gdy w innych krajach Europy powstają liczne sale koncertowe, mnożą się orkiestry symfoniczne, rozkwita piśmiennictwo muzyczne, z roku na rok podnosi się poziom szkolnictwa muzycznego, w Polsce nie ma elementarnych warunków dla zaistnienia ruchu koncertowego, brak zespołów orkiestrowych, brak sal koncertowych, brak szkół muzycznych1. 1 E. Dziębowska O polskiej szkole narodowej, w: Szkice o kulturze muzycznej, pod red. Z. Chechlińskiej, Warszawa 1971, s. 24–25. 52 �Zamknięta była Szkoła Główna Muzyki, wchodząca w skład Uniwersytetu Warszawskiego. Opera, która do czasu wybuchu powstania listopadowego była ważnym ośrodkiem kultury muzycznej, wznowiła wprawdzie działalność w lutym 1833 r., a Karol Kurpiński, dyrektor sceny operowej, starał się, by była ona nadal „instytucją wychowującą publiczność w duchu patriotycznym wbrew polityce kół rządzących” 1. Kurpiński został jednak zmuszony do podania się do dymisji i opera, kontrolowana przez namiestników carskich, ograniczała swój repertuar do błahych utworów rozrywkowych. Życie muzyczne po roku 1831 przeniosło się do mieszkań prywatnych i kościołów, a te mogły zastąpić sale koncertowe tylko w pewnym stopniu. Jedyne koncerty publiczne odbywały się w Resursie Kupieckiej. Resursa Kupiecka była stowarzyszeniem i przynależność do niego wymagała spełnienia określonych statutem warunków, ale po roku 1831 była też w Warszawie jedyną polską instytucją bez bezpośredniego nadzoru władz rosyjskich. Już wcześniej, przed powstaniem, w Resursie odbywały się wieczory muzyczne, m.in. w grudniu roku 1829 koncertował tam Fryderyk Chopin. Od roku 1834 Resursa wznowiła tę działalność, początkowo występował tam tylko kwartet smyczkowy, ale organizatorzy stopniowo poszerzali możliwości wykonawcze i repertuar, przy czym opierali się i na zawodowych muzykach, i na udziale amatorów. Koncerty w Resursie prezentowały obok utworów klasyków wiedeńskich także nowe kompozycje polskich muzyków, wśród nich Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego. T. Strumiłło (1929-1956) pisze: Zarząd Resursy potrafił docenić potrzebę chwili i ocenić rolę muzyki już nie tylko jako jednej z rozrywek czy też „tła spotkań towarzyskich”, lecz jako ważnego czynnika narodowej kultury, za którą trzeba było w takiej chwili podjąć odpowiedzialność2. W muzycznej działalności Resursy wielką rolę odegrał Józef Cichocki (1783–1849), członek-akcjonariusz stowarzyszenia, meloman, wydawca zabytków polskiej muzyki i biegły flecista. Miejscem spotkań wykonawców, słuchaczy i krytyków był też jego prywatny salon, gdzie występowali T. Przybylski Znaczenie twórczości kompozytorskiej i działalności muzyczno-organizacyjnej Karola Kurpińskiego na terenie Teatru Wielkiego w Warszawie w 1. poł. XIX w., w: Muzyka polska w okresie zaborów, pod red. K. Bilicy, Warszawa 1997, s. 64. 2 T. Strumiłło Szkice z polskiego życia muzycznego w XIX w., Kraków 1954, s. 134. 1 53 �artyści polscy i cudzoziemcy. Salony muzyczne prowadzili również inni melomani i muzycy. Historycy muzyki polskiej1 wymieniają m.in. domy Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego, u którego grano kwartety smyczkowe, oraz Józefa Sikorskiego, późniejszego wydawcy „Ruchu Muzycznego”, w latach 1843–1853 współpracownika „Biblioteki Warszawskiej”, a prywatnie szkolnego kolegę Kolberga. Koncerty odbywały się także w salonach literackich, w których wieczory wypełnione były lekturą najnowszych utworów poetów i pisarzy miejscowych a także dzieł literatury emigracyjnej, przemycanych przez granicę, oraz dyskusjami na tematy filozoficzne, społeczne, literackie i wiążące się z bieżącymi wydarzeniami politycznymi. Część spotkań poświęcano przedstawieniom amatorskim i koncertom, których wykonawcami byli muzycy działający w Warszawie i cudzoziemcy – wirtuozi i kompozytorzy zatrzymujący się zwykle w stolicy Królestwa po drodze do Petersburga. Takie prywatne koncerty odbywały się m.in. w domach Seweryny Pruszakowej, Anny i Hipolita Skimborowiczów oraz Pauliny i Augusta Wilkońskich. Umożliwiały one debiuty młodym wykonawcom i pozwalały usłyszeć nowe kameralne utwory miejscowych kompozytorów. Ponieważ wykonywane kompozycje miewały charakter patriotyczny, dawały słuchaczom ważną dla nich świadomość uczestniczenia w życiu narodowym. Koncerty maskowały też w pewnym stopniu nielegalne działania osób gromadzących się u niektórych organizatorów tych spotkań – np. salony wymienionych wyżej literatek były miejscem kontaktów uczestników tajnych spisków2, w których brali udział ich gospodynie i gospodarze. Pamiętniki i inne źródła z okresu międzypowstaniowego zawierają niewiele informacji o udziale Kolberga w życiu muzycznym Warszawy. Wiadomo, że komponował, część utworów drukował, były one kupowane, recenzowane i zapewne wykonywane. Zniszczenie archiwum rodziny Kolbergów, przechowywanego w Bibliotece Krasińskich, a także wielu innych dokumentów i świadectw z lat po powstaniu listopadowym nie pozwala odtworzyć dokładniej jego życia, zajęć i kontaktów w tym okresie. Ważnym powodem tego stanu jest też celowe zacieranie śladów przez autorów w publikacjach, w które ingerowała cenzura, i w prywatnej korespondencji podlegającej kontroli policji. Sam Kolberg – o ile wiadomo – nie brał udziału Zob. m.in. T. Strumiłło Szkice z polskiego życia muzycznego..., s. 134–140, o muzycznej działalności członków Resursy tamże, s. 134–138. 2 Zob. H. Michałowska Salony artystyczno-literackie w Warszawie 1832–1860, Warszawa 1974, s. 117 i 137–140. 1 54 �w spiskach i działaniach tajnych ugrupowań, choć angażowało się w nie w różnym stopniu wiele osób, które znał, z którymi się przyjaźnił i u których bywał. Ci, zagrożeni aresztowaniem, niszczyli notatki i listy, a rękopisy i druki zagarnięte przez policję w czasie rewizji i aresztowań i następnie wykorzystywane w śledztwach ginęły w urzędowych carskich archiwach. Z kilkunastu lat następujących po powrocie Kolberga do Warszawy udokumentowane są tylko nieliczne fakty, świadczące – czasem pośrednio – o jego udziale w artystycznym i naukowym życiu stolicy. W tym okresie znał na pewno Józefa i Kornelię Paszkowskich. Józef Paszkowski (1787–1858) był postacią powszechnie w stolicy szanowaną i cenioną – odznaczony złotym krzyżem orderu Virtuti Militari po kampanii roku 1812, walczył pod Lipskiem, od roku 1822 był wykładowcą w Szkole Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierii, kształcącej przyszłych oficerów wojska polskiego. Po powstaniu listopadowym, w którym swój udział zakończył jako pułkownik artylerii, prowadził pensję dla chłopców. Kolberg wielokrotnie w swoich rękopisach obok pieśni patriotycznych, wojskowych lub popularnych notował: „Paszkowski”, wskazując w ten sposób ich wykonawcę. Te notatki, licznie zachowane wśród rękopisów pieśni, pozwalają przypuszczać, że Józef Paszkowski lubił i umiał śpiewać, a Kolberg często go słuchał i wykorzystywał spotkania z nim do powiększenia swych zbiorów. Jego żonie, Kornelii, dedykował pierwszy zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, wydany w roku 1844. Nazwisko Paszkowskiego wymienia także wiele lat później, gdy w liście do Maurycego Karasowskiego uzupełnia pewne fakty w biografii Fryderyka Chopina wydanej przez adresata. Pisze tam m.in.: I tak np. co do Fantazji op. 13 wiem, że pierwszy temat śpiewał mu pułkownik Józef Paszkowski u generałowej Sowińskiej [...]1 Śladem kontaktów Kolberga z muzykami należącymi do jego pokolenia jest rękopis utworu Michała Bergsona (1820–1898), pianisty i kompozytora, przechowywany w zbiorach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. 1 Brulion listu do M. Karasowskiego z 30 X 1881 r., Korespondencja … cz. II (DWOK T. 65), s. 559. Pierwszy temat Fantazji op. 13 to melodia do sielanki Franciszka Karpińskiego Laura i Filon, a właściwie jedna z kilku melodii służących do tego tekstu. Twórcy muzyki do słów Karpińskiego, także melodii użytej przez Chopina i do dziś wykonywanej pozostają nieznani. W rękopisach Kolberga i w tomach Ludu znaleźć można parę zapisów tej pieśni, wszystkie są wariantami innej melodii, nie tej, którą Chopinowi zaśpiewał Józef Paszkowski. 55 �Jest to Mazur dedykowany „przyjacielowi swemu O. de Kolberg przez Michała Bergson”1. Rękopis pochodzi prawdopodobnie sprzed 1840 r. – w tym roku Bergson wyjechał na studia do Paryża, a potem osiadł na stałe zagranicą. Był, tak jak wcześniej Kolberg, uczniem C.F. Rungenhagena. Nieco więcej wiadomo o przyjaźni Oskara ze wspomnianym już Emilianem Jenike. Obaj należeli do warszawskiej gminy ewangelickiej, obaj też w tym samym czasie studiowali w Berlinie. Emilian Jenike, pianista i kompozytor, zmarł w 1852 r. i Oskar opublikował wtedy w „Bibliotece Warszawskiej” poświęcone mu wspomnienie2. Jadwiga Łuszczewska, pisząc w Pamiętniku o wysokiej ocenie, jaką jej rodzice przyznawali malarstwu Aleksandra Lessera, dodaje: „Nie mniej zajął ich i Oskar Kolberg […]”3. Nina Łuszczewska, matka autorki pamiętnika, prowadziła salon literacki od roku 1834 do czasu aresztowania i zesłania jej męża w 1862 r. Z notatki Jadwigi Łuszczewskiej wynika, że Kolberg bywał w salonie jej matki, ale nie wiadomo dokładnie, kiedy zaczął się tam pojawiać, prawdopodobnie około roku 1848. Być może na prośbę gospodyni grywał tam utwory różnych kompozytorów, a także swoje własne i tym „zajął” Ninę i Wacława Łuszczewskich. Do bliskich znajomych Kolberga należeli Anna i Kazimierz Władysław Wójciccy. Annie, żonie K.W. Wójcickiego, a siostrze Dominika Magnuszewskiego4, dedykował drugi zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, wydany w roku 1845. O roli Wójcickiego w obudzeniu jego folklorystycznych zainteresowań wspominał Kolberg sam w przytaczanym tu fragmencie autobiografii, dla jego działań na tym polu ważna była też możliwość publikowania w „Bibliotece Warszawskiej”, której Wójcicki był przez wiele lat redaktorem. Kolberg od początku istnienia pisma drukował w nim artykuły, zbiory pieśni ludowych i recenzje, a „Biblioteka” omawiała jego publikacje, zarówno folklorystyczne, jak i wydawane drukiem kompozycje. Legalizm „Biblioteki Warszawskiej”, rodzaj bezpiecznej bezstronności, który powodował pewną bezbarwność, pomogły jej przetrwać ponad siedemdziesiąt 1 Rękopis w zbiorach Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, sygn. 12093. Informację o istnieniu tej kompozycji przekazał M. Prochaska. 2 O. K. [O. Kolberg] Emilian Jenike. Wspomnienie pośmiertne, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 374–375, przedruk w Pismach muzycznych… cz. II (DWOK T. 62), s. 479-480. 3 Jadwiga Łuszczewska Pamiętnik 1834–1897, wstępem i przypisami opatrzył J.W. Gomulicki, Warszawa 1968, s. 67. 4 Dominik Magnuszewski (1809–1845), poeta, powieściopisarz i dramaturg, 56 �lat, a w okresie międzypowstaniowym odegrać bardzo ważną rolę miejsca dyskusji nie tylko literackich, ale i naukowych, zarówno na łamach pisma, jak i w jego redakcji1. Te otwarte spotkania, w czasie których dyskutowano na różne tematy artystyczne i naukowe, dotyczyły także znaczenia folkloru, jego miejsca w polskiej kulturze i w badaniach historycznoliterackich oraz metod publikowania utworów ludowych. Odnotowane w szkicu autobiografii pierwsze zapisy melodii ludowych, wykonane w roku 1839 w Wilanowie, zostały przez Kolberga i późniejszych biografów uznane za początek jego badań etnograficznych, co zostało potwierdzone obchodami jubileuszu pięćdziesięciolecia w roku 1889. Niewątpliwie badania terenowe dla zapisywania melodii prowadził początkowo przede wszystkim w okolicach Warszawy. M.in. pod datą roczną 1841 odnotował w itinerarium wędrówkę „pieszo do Czerska (z Konopką)” 2. Ruiny zamku w Czersku, odległe od Warszawy o około 30 kilometrów, kusiły młodzież warszawską. Były one celem pieszej wycieczki Romana Zmorskiego (1822-1867), poety, później wydawcy bajek ludowych, i jego szkolnych kolegów już w roku 1840, a rok po Kolbergu Zmorski wybrał się ponownie na wycieczkę do Czerska z kilkoma przyjaciółmi, literatami, którzy nazwali się później Cyganerią Warszawską3. Po ponad czterdziestu latach, w roku 1885, początki swych badań terenowych i wycieczkę do Czerska wspominał Kolberg we wstępie do Mazowsza, wymieniając wszystkich jej uczestników: Więc już około r[oku] 1840 czy też rokiem wcześniej, poczęliśmy zbierać pieśni i muzykę ludową w okolicach Warszawy. […] W roku 1840 atoli, w zaraniu prac naszych etnograficznych, wzgląd na muzykę ludową […] przeważał i stanowił główne dociekań naszych podścielisko. Wtedy to wychylaliśmy się często za miasto w porze letniej, by świeżym, ożywczym na wsi odetchnąwszy powietrzem, zaczerpnąć też i świeżej melodii z tryskającego tam bezustannie narodowej muzyki źródła. A znaleźli się (zwłaszcza gdy horyzont badań się rozszerzał) prawie zawsze do wędrówek naszych towarzysze, tymże samym ku rzeczom sielskim ożywieni duchem, przelewający dosadnie na papier dziarskie włościan typy i fizjognomie lub kreślący z zamiłowaniem myśli i wyrażenia poetyczne, Zob. m.in. J.R. Błachnio Biblioteka Warszawska. Forum polskiej filozofii w latach 1841–1915, Bydgoszcz 1999, s. 7–8. 2 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 704–707. 3 Zob. W. Szymanowski i A. Niewiarowski Wspomnienia o „Cyganerii warszawskiej”, zebrał i opracował J.W. Gomulicki, Warszawa 1964, s. 386–452. 1 57 �tak szczodrze w tych pieśniach i przysłowiach rozrzucone. Taką to wędrówkę czterodniową z Warszawy do Czerska odbyliśmy w Zielone Świątki r[oku] 1841 w towarzystwie śp. Józefa Konopki, śp. Walentego Zakrzewskiego i śp. Emila Jenikego1. W dalszym ciągu wstępu do Mazowsza wspomina inne wycieczki w teren z tego wczesnego okresu: Takie też [wędrówki odbyliśmy] i w następnych latach, zwracając się w inne Warszawy i Pragi okolice, razem z T. Lenartowiczem, ś.p. [L.] Norwidem, ś.p. Ign. Komorowskim, jak niemniej z malarzami: W. Gersonem, ś.p. Karolem Marconim, ś.p. bratem moim Antonim — że już zamilczymy o wycieczkach w późniejszych dokonywanych czasach2. Józef Konopka (1818–1880), wędrujący z Kolbergiem w 1841 r. do Czerska, według wspomnień jego siostry Antoniny przyjechał z Modlnicy do Warszawy w sprawach rodzinnych. Rok wcześniej wydał Pieśni ludu krakowskiego3. Kolberg poznał go prawdopodobnie u K.W. Wójcickiego, a nawiązana wówczas przyjaźń przetrwała do końca życia Józefa. Jak wynika z późniejszej korespondencji i zachowanych rękopisów, Kolberg notował w czasie wycieczki do Czerska głównie melodie, a Konopka teksty pieśni. Rok później, po swej pierwszej wizycie w Modlnicy, pisał do Konopki: „pamiętaj o naszym zbiorku czerskim”4. Zachowany do dziś fragment „zbiorku czerskiego” to wykonane przez Konopkę zapisy tekstów pieśni5, do których melodie notował Kolberg. Możliwość pracy „na cztery ręce”, taką jak w roku 1841 w czasie wycieczki z Konopką, miał Kolberg kilkakrotnie. W jego spuściźnie odnajdujemy także późniejsze ślady wspólnych badań, O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. VIII–IX nlb. Tamże, s. VII nlb. 3 J.K. [J. Konopka] Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; wydanie fototypiczne pierwodruku pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław 1974. 4 List do J. Konopki z 13 VIII 1842 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 11. 5 Rkp. J. Konopki z zapisami z Czerska i okolicy znajduje się obecnie w Archiwum PTL w tece 45 Miscellanea, sygn. 1419, k. 1–7, na obwolucie nieznaną ręką wpisana błędna notatka: „Ułamek z rękopisu Pieśni ludu krakowskiego przez Józefa Konopkę wydanych przez Czecha w Krakowie r. 1840”, na pierwszej stronie tytuł wpisany przez Konopkę: „Pieśni ludu z okolic Czerska, Piaseczna” oraz późniejsza notatka innej, nieznanej osoby: „śp. Józef Konopka w pierwszej wycieczce etnogr. z Kolbergiem, Jenike i Zakrzewskim w r. 1841”. Wykonane przez Kolberga zapisy terenowe melodii do tych tekstów nie zachowały się. 1 2 58 �w czasie których on zapisywał melodie, a teksty notowała osoba mu towarzysząca. Z dwu pozostałych uczestników pieszej wędrówki do Czerska poeta i dziennikarz Walenty Zakrzewski1, zaprzyjaźniony z Teofilem Lenartowiczem i Włodzimierzem Wolskim2, nie pojawia się później w zachowanej dokumentacji dotyczącej Oskara Kolberga, choć niewątpliwie spotykali się w warszawskich salonach literackich, m.in. u Seweryny Pruszakowej. Wspomniany już poprzednio muzyk, Emilian Jenike, z którym, jak pisał sam Kolberg, łączyła go kilkunastoletnia przyjaźń, towarzyszył mu w wycieczkach na wieś raczej tylko w początkowym okresie badań terenowych przyszłego etnografa. Wśród towarzyszy swoich pierwszych wycieczek folklorystycznych około roku 1840 wymienia Kolberg trzech malarzy: swego brata, Antoniego, Karola Marconiego (1826–1864) i Wojciecha Gersona (1831–1901). Antoni mógł wędrować z Oskarem w okolicach Warszawy prawdopodobnie w krótkim okresie między studiami w Berlinie a wyjazdem na stypendium do Rzymu, tj. w latach 1840–1841. Jego przyjaciel, Karol Marconi, zapewne też towarzyszył Kolbergowi tylko w tym początkowym okresie, ponieważ nieco później, w latach 1844–1850, podobnie jak Antoni studiował w Rzymie. Ich szkice terenowe wykorzystał Kolberg do ilustrowania Pieśni ludu polskiego wydanych w latach 1856–1857. Gerson, urodzony w roku 1831, raczej nie brał udziału w badaniach terenowych Kolberga tak wcześnie, nie ma też potwierdzenia, że wspólnie z Kolbergiem bywał w terenie w latach późniejszych3. Natomiast przyszły etnograf i przyszły ilustrator Ludu4 spotykali się w Warszawie, zwłaszcza po zakończeniu przez Gersona studiów w Petersburgu, tj. w latach 1855–1856 i później, po powrocie Gersona Walenty Zakrzewski (1822–1862), literat, tłumacz, przełożył m.in. Don Kichota Miguela Cervantesa, w 1855 r. wyjechał do Paryża i tam zmarł. 2 Włodzimierz Wolski (1824–1882), poeta, powieściopisarz, najbardziej znanym jego utworem jest libretto Halki Moniuszki napisane w 1846 r. 3 O podróżach terenowych W. Gersona zob.: A. Vetulani Wojciech Gerson, Warszawa 1952, tenże Ludowe zainteresowania Wojciecha Gersona, „Polska Sztuka Ludowa” R. XXV: 1971, nr 1, s. 47–51, A. Vetulani i A. Ryszkiewicz Materiały dotyczące życia i twórczości Wojciecha Gersona, Wrocław 1951, „Źródła do Dziejów Sztuki Polskiej”, T. II. 4 W. Gerson ilustrował kilka tomów Ludu: Pieśni ludu polskiego, Sandomierskie, Kujawy, Kaliskie, Mazowsze, częściowo Krakowskie, zob.: A. Skrukwa Ikonografia w pracach Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Kolberga w dwusetna rocznicę jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 148–154. 1 59 �z Paryża w r. 1858. Obaj publikowali w czasopismach warszawskich i bywali w ich redakcjach, obaj też byli czynnymi członkami gminy ewangelickiej skupionej w warszawskiej parafii pod wezwaniem św. Trójcy. W cytowanym wyżej wstępie do Mazowsza wśród osób biorących udział w wycieczkach w okolice Warszawy wspomina Kolberg także innych muzyków i literatów. Wymieniony w tym gronie Ignacy Komorowski (1825–1857) był kompozytorem. Uznaniem cieszyły się jego pieśni, nawiązujące do polskiej muzyki ludowej, zwłaszcza Kalina do słów Teofila Lenartowicza. Norwid — to Ludwik (1818–1881), starszy brat Cypriana, poeta i pisarz, mieszkający wówczas w rodzinnym dworze w Laskowo-Głuchach (dziś w pow. wyszkowskim). W roku 1847 wyjechał za granicę i wrócił do kraju dopiero w roku 1869. Poeta Teofil Lenartowicz (1822–1893) zaangażowany był w konspirację niepodległościową i jego wycieczki na wieś związane były nie tylko z poszukiwaniem motywów ludowych, ale także z nielegalną działalnością spiskową przygotowującą powstanie narodowe. Z Kolbergiem łączyła go serdeczna przyjaźń, a także współpraca nad Królem pasterzy, pierwszym dziełem scenicznym kompozytora, przerwana dopiero przez przymusową emigrację poety w r. 1848. Jeszcze raz Kolberg wrócił do wycieczki odbytej w 1841 r., pisząc w szkicu autobiografii około roku 1889 o początkach badań terenowych: Wszakże wycieczki najczęściej dokonywane w święta i w towarzystwie przyjaciół w lecie, na piechotę, odbywać się tylko mogły w najbliższe okolice Warszawy. Zapuszczać się dalej, zwłaszcza samemu, a choćby i we dwójkę lub trójkę, z koszturem w ręku, nie było wówczas podobieństwem, bo bojaźliwi chłopi, nieufni i podejrzliwi na każdym kroku, gotowi byli nieznajomych sobie apostołów chwytać i odstawiać do powiatu jako „missariuszów” narodowego rządu. Doświadczyłem tego w r. 1841 robiąc z Konopką wycieczkę do Czerska, gdzie oswobodzenie z ich rąk winni jedynie byliśmy rozumnej interwencji wójta miejscowej gminy1. Użyty tu przez Kolberga zwrot „z koszturem w ręku” przywołuje wzorowany na Zorianie Dołędze Chodakowskim (1784–1825) obraz badacza terenowego, który notuje folklor, wędrując od wsi do wsi w chłopskim przebraniu. Po powstaniu listopadowym takie wędrówki w Królestwie Polskim, a tym bardziej na terenach Ziem Zabranych, były bardzo utrudnione 1 Rkp. O. Kolberg Szkic autobiografii…, k. 68. 60 �i w najlepszym wypadku kończyły się zatrzymaniem i tłumaczeniem przed policją. Kontrola podróżnych w czasie trwającego ciągle stanu wojennego była zaostrzona. Próby kontaktów z wiejskimi wykonawcami pieśni mogły być bezowocne również z powodu wspomnianej przez Kolberga i trudnej do przezwyciężenia nieufności chłopów i ich niechęci do „obcych”. O kłopotach towarzyszących kontaktom z ludowymi wykonawcami w czasie badań terenowych pisał także K.W. Wójcicki we wstępie do swego zbioru wydanego w roku 1836: Przed trzynastu laty zacząłem zbierać pieśni ludu: rzecz ta nie tak łatwa, jak się komu wydawać może. Z kosturem w ręku trzeba było każdą wieś odwiedzić, zniżyć się pod dymiącą rolnika strzechę, badać i wymuszać niemal prośbami i datkiem pieśń każdą, bo lud polski i ruski ma wstręt wyraźny udzielać takowych cudzemu, jako mówią, człowiekowi1. Ale Wójcicki, który wspomina tu kurne chaty chłopskie i pieszą wędrówkę według wskazań Zoriana Dołęgi Chodakowskiego, rozpoczął poszukiwanie tekstów pieśni w Królestwie przed powstaniem listopadowym. W epoce zwanej nocą Paskiewiczowską, po powstaniu, kiedy notowanie pieśni i melodii ludowych podjął Kolberg, panowały inne prawa i kontakty z wiejskimi wykonawcami były znacznie trudniejsze nie tylko z powodu ich nieufności czy niechęci do obcych. Izydor Kopernicki, pierwszy biograf Kolberga, o początkach jego badań terenowych pisał w roku 1891: W owym czasie, gdy po wsiach nakazywano śledzić i chwytać emisariuszów demokratycznych, podobnie jak dziś socjalistów, wędrowny etnograf z kosturem dostałby się niechybnie w pierwszej wsi do aresztu, tak samo jak dzisiaj2. Mimo wszystkich trudności towarzyszących wyprawom w teren te pierwsze sezony wycieczek, a także starania o pozyskanie wykonawców w Warszawie, pozwoliły Kolbergowi zapisać kilkaset melodii i część z nich – jak już tu odnotowano – postanowił przygotować do druku. Przytaczane 1 K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowiańskich, T. 1, Warszawa 1836, s. 9; wydanie fototypiczne pierwodruku pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Wojciechowski, Wrocław 1976, s. 9. 2 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. X. 61 �wyżej fragmenty listów Kolberga wyjaśniają, dlaczego musiał opublikować je Poznaniu, a nie w Warszawie. Wydawcą miał być Jan Konstanty Żupański, korekty obiecał wykonywać Antoni Woykowski, wówczas wydawca i redaktor „Tygodnika Literackiego”. Pismo to należało w latach 1838–1845 do najciekawszych i wysoko cenionych periodyków polskich i swym oddziaływaniem wykraczało poza Wielkopolskę. W domu Julii i Antoniego Woykowskich w Poznaniu spotykali się literaci, działacze narodowi i współpracujący z tygodnikiem uczeni i pisarze, m.in. filozof Karol Libelt (1807–1875), historyk Jędrzej Moraczewski (1802–1855), poeta Ryszard Berwiński (1919–1879), a także zmuszeni do ucieczki z Warszawy Edward Dembowski i Roman Zmorski. Planowany przez Kolberga zbiór pod tytułem Pieśni ludu polskiego1, mieścił głównie pieśni zapisane przez niego samego. Autor włączył jednak do tej publikacji także kilka melodii wydanych przez poprzedników i osiemdziesiąt jeden tekstów ze źródeł drukowanych. Najczęściej były to teksty, do których w czasie własnych badań udało mu się zapisać melodie. Całość miała ukazać się w dziesięciu zeszytach liczących po 25 pieśni każdy, czyli w sumie zawierałaby 250 melodii z tekstami. W zbiorach pieśni ludowych, wydawanych jako druki zwarte, publikowano dotychczas prawie wyłącznie teksty. Edycje pieśni ludowych z lat 1833–1842 udostępniły ponad 2000 tekstów, ale zapisów nutowych było w nich łącznie tylko 228. Do Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego2 Wacława Zaleskiego (1799–1849), liczących ponad tysiąc tekstów, dołączony był osobno drukowany tomik z 160 melodiami opracowanymi przez Karola Lipińskiego (1780–1861), kompozytora i cenionego w Europie wirtuoza gry na skrzypcach. W Pieśniach ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu Kazimierz W. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął [...]. Oddział pierwszy poświęcony Wacławowi Zaleskiemu, Józefowi Konopce, K. Wł. Wójcickiemu, Żegocie Paul[emu], niezmordowanym współpracownikom w odgrzebywaniu skarbów umysłowych ludu, z. 1–5, Poznań 1842–1845. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, cz. I (DWOK T.67/I), s. 1–349, zakres i charakter opracowania Kolberga omawia A. Pawlak we wstępie do tomu Pieśni i melodie ludowe... cz. I (DWOK T. 67/I), s. VII–IX, a także M. Prochaska w pracy Kompozycje Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 2 [W. Zaleski] Wacław z Oleska Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, z muzyką instrumentowaną przez Karola Lipińskiego zebrał i wydał […], Lwów 1833; K. Lipiński Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, do śpiewu i na fortepian ułożył […], Lwów 1833. 1 62 �Wójcicki zamieścił 32 melodie opracowane przez Feliksa Dobrzyńskiego, do pieśni z Krakowskiego opublikowanych przez Józefa Konopkę, dołączonych było 16 zapisów nutowych, przygotowanych do druku przez osobę nieznaną, a w Piosnkach ludu wielkopolskiego1 wydanych przez Jana Józefa Lipińskiego (1816–1864) znalazło się 20 melodii zapisanych przez nieznaną dziś amatorkę grającą na fortepianie. Zbiór Żegoty Paulego (1814–1895) Pieśni ludu polskiego w Galicji2, bardzo dobrze oceniany przez krytyków współczesnych autorowi i przez dzisiejszych folklorystów, był całkowicie pozbawiony zapisów nutowych. Wszystkie melodie wokalne w wymienionych drukach opatrzone były akompaniamentem fortepianowym. Pieśniom zamieszczanym w czasopismach zapisy nutowe towarzyszyły sporadycznie i tam miały też akompaniament. Najwcześniej melodie ludowe opublikował Józef Franciszek Królikowski (1781–1839), teoretyk literatury, w obszernej Rozprawie o śpiewach polskich3 zamieszczanej w „Pamiętniku Warszawskim” w latach 1817–1818, do której dołączył siedem zapisów nutowych. Pisząc o potrzebie upowszechniania muzyki, postulował: Z tego powodu sądziłbym rzeczą bardzo korzystną i celowi odpowiadającą, ażeby wychodziły na widok publiczny śpiewy polskie historyczne, narodowe, obyczajowe itp. z przygrywaniem klawikordu, bo ten rodzaj muzyki najprędzej stanie się powszechnym, podoba się największej części i najłatwiej przylgnie do serca i umysłu4. W roku 1822 cztery melodie polskie i ukraińskie dołączone były do interesującego artykułu Karola Hüttnera Śpiewy ludu5 opublikowanego w „Pielgrzymie Lwowskim”. K. Hüttner (1793–1822), profesor prawa Uniwersytetu J.J. Lipiński Piosnki ludu wielkopolskiego zebrał i wydał […], Poznań 1842. Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838; wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Górski, Wrocław 1973. 3 Pełny tytuł: J.F. Królikowski Rozprawa o śpiewach polskich z muzyką do rozszerzenia tej nauki w kraju naszym bardzo użytecznych i o zastosowaniu poezji do muzyki, „Pamiętnik Warszawski” 1817, T. 9, s. 145–174, 249–267, 377–407; 1818, T. 10, s. 3–35, 145–159, 273– –307, 433–491. Przedruk z niewielkimi zmianami w: tegoż Prozodia polska, czyli o śpiewności i miarach języka polskiego z przykładami w nutach muzycznych, Poznań 1821. 4 J.F. Królikowski Rozprawa o śpiewach polskich z muzyką…, „Pamiętnik Warszawski” 1817, T. 9, s. 147. 5 K. Hüttner Śpiewy ludu, „Pielgrzym Lwowski” na rok 1822, s. 86–88. Cztery melodie z akompaniamentem zamieszczone tam na osobnej wkładce opracował nieznany bliżej Moroński. 1 2 63 �Lwowskiego i współredaktor „Pielgrzyma”, pisał jeszcze ostrożnie o znaczeniu muzyki dla interpretacji pieśni ludowych: Lud nie deklamuje pieśni swoich, jak zwykł czynić świat uczony wedle utworzonych przez siebie prawideł, lecz śpiewa z ogniem i uczuciem i mniema[m] (nie wiem czy słusznie), że śpiewność (melodia) jest drugą główną częścią śpiewu1. Dwadzieścia lat później Kolberg podkreślił zasadniczą wagę muzyki zdaniem: „Melodia jest duszą pieśni gminnej […]”2. Pierwszy zeszyt Kolbergowskiego zbioru pieśni ukazał się jesienią 1842 r. Pierwotna umowa3 wydawnicza z Żupańskim, sporządzona 28 czerwca 1842 r., a spisana przez A. Woykowskiego, zobowiązywała Kolberga między innymi do sprzedaży w Królestwie 150 egzemplarzy każdego zeszytu. Ponieważ cenzura zabroniła rozpowszechniania tego zbioru pieśni w Królestwie, przesyłanie go z Poznania do Warszawy jako nielegalne było bardzo utrudnione. Perypetie z przekazywaniem wydrukowanych zeszytów do Warszawy i ze sprzedażą ich przez Kolberga oraz kolejne zmiany wzajemnych zobowiązań autora i wydawcy4 trwały aż do października 1845 r., kiedy to ukazał się piąty zeszyt Pieśni ludu polskiego. Zapewne wtedy na własnym egzemplarzu umowy Kolberg zapisał: „Na całym tym interesie wyszedłem jak najgorzej, bo z kwitkiem”5. Z powodu zakazu cenzora nie mógł swojej części nakładu rozprowadzać poprzez warszawskie księgarnie, a drogi prywatne zawodziły, nie uzyskał więc z tej publikacji żadnego dochodu. Na druku piątego zeszytu zakończył współpracę z Żupańskim i rękopis pozostałych pieśni przekazał bezpłatnie redakcji „Przyjaciela Ludu”, wydawanego w Lesznie. „Przyjaciel Ludu”, konserwatywny tygodnik popularno-naukowy, zajmował się popularyzacją wiedzy, również o historii Polski, poprzez opisy i ryciny zabytków, życiorysy i portrety Tamże, s. 86. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842, s. 1, zob. przedruk w: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 1. 3 Rkp. A. Woykowskiego w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 83–84. Tekst umowy zamieszczony jest jako aneks 3 w: Korespondencj … cz. III (DWOK T. 66), s. 708–710. 4 Z lat 1841–1845 zachowało się czterdzieści listów i brulionów listów wymienianych między Żupańskim, Woykowskim i Kolbergiem, które ukazują narastające trudności z wydaniem tego zbioru i jego sprzedażą w Warszawie, zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), listy 2–5 i 7–42, s. 7–47. 5 Notatka na rkp. umowy, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 83. 1 2 64 �sławnych Polaków itp., a także propagował twórczość ludową, drukując bajki, przysłowia i pieśni oraz informacje o życiu ludu, m.in. krótkie opisy wesel oraz ryciny strojów z różnych regionów dawnej Polski. Na jego łamach w latach 1846–1847 co tydzień drukowano melodię i tekst jednej pieśni ze zbiorów przekazanych przez Kolberga. W sumie Żupański wydał w pięciu zeszytach 125 pieśni z melodiami i 11 wariantów nieliczbowanych, a w „Przyjacielu Ludu” ukazało się 100 pieśni. W krótkim wstępie zamieszczonym w pierwszym zeszycie zbioru Kolberg przedstawił swoją rolę jako wydawcy: Melodia jest duszą pieśni gminnej; w niej poznasz myśl i serce jak w zwierciadle, ona znamionuje ducha każdego pokolenia. Wiernie ją schwycić i oddać w zupełności, ozdobić i ubrać w przegrywki, przystroić w harmonią było zadaniem pracy mojej przy zbieraniu melodii, jako i tekstu samychże pieśni. […] sądzę, że dogodzę potrzebie czasu i współziomków, gdy tyle ważną, a może ważniejszą jeszcze pieśni tych część, to jest muzykę, dołączę do już istniejących zbiorów1. Ta pierwsza folklorystyczna publikacja Kolberga miała więc być uzupełnieniem dotychczas wydawanych zbiorów tekstów. Przewidywał też, że będzie pomocą dla kompozytorów tworzących w duchu narodowym: Muzyk bowiem, który by chciał poznać i korzystać z upowszechnionych u nas melodii, znajdzie tu zbiór bogatych, surowych, rodzimych, ale czerstwych, silnych i pięknych piosnek, a geniusz znajdzie obfity materiał do podsycania i rozwijania własnych pomysłów2. Ale był to druk przeznaczony nie tylko dla zainteresowanych folklorem kompozytorów, lecz również dla amatorów domowego muzykowania, dlatego jego autor miał nadzieję, że będzie to wydanie staranne i zachęcające wykonawców pieśni do korzystania z niego. Przesyłając do druku rękopis pierwszego zeszytu, pisał do Woykowskiego: Co się tycze dzieła samego, życzyłbym sobie, ażeby powierzchowność była ozdobną […]. Każda pieśń będzie na osobnej stronicy, słowa zaś pod nią osobno powtórzone; przy dłuższych zaś pieśniach muzyka na jednej, słowa na drugiej 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego…, Poznań 1842, s. 1, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 1. 2 Tamże, s. 2. 65 �stronicy (pierwsze strofy pod muzyką znajdujące się zawsze mają być powtórzone i na drugiej stronicy, ażeby całość pieśni łatwiej ogarniętą być mogła). Uwagi moje i cytacje proszę również pod pieśniami zamieścić1. Jednak Żupański nie spełnił wszystkich wymagań przekazanych przez autora w tym liście, zwłaszcza co do rozmieszczenia nut i tekstów, prawdopodobnie dla zmniejszenia kosztów druku. Zapis nutowy dla każdej pieśni obejmował melodię wokalną i akompaniament fortepianowy2. Dla części tych pieśni w spuściźnie Kolberga zachowały się oryginalne zapisy ze słuchu, co umożliwia porównanie wersji drukowanej z zapisem pierwotnym. Według opinii muzykologów wydane w tym zbiorze melodie wokalne nie różnią się w strukturze muzycznej od zapisanych w czasie bezpośredniego wykonania. Tylko akompaniament fortepianowy i instrumentalne przygrywki są dziełem kompozytora-wydawcy. Prawie wszystkie pieśni mają noty lokalizacyjne – był to od początku badań terenowych najważniejszy dla Kolberga element dokumentacji zapisu. Teksty i nieliczne melodie wokalne pochodzące ze zbiorów innych wydawców mają wskazane źródło. Dla kilku pieśni zamieścił warianty tekstów, a część opatrzył odsyłaczami do wariantów wydanych przez innych autorów. W tym pierwszym zbiorze Kolberga zauważamy zarówno repertuar ludo­ wy, jak i należący do mieszkańców dworków i miast, jednak pieśni powstałych i wykonywanych w środowisku chłopskim jest zdecydowanie więcej. Znajdują się tu m.in. obrzędowe pieśni weselne, jak Chmiel czy „Uciekła mi przepióreczka w proso”, kolęda o złotym kielichu, ballady, krótkie liryki, ale także tekst szlacheckiej pieśni myśliwskiej „Pojedziemy na łów, towarzyszu mój” i jedna z chętnie śpiewanych piosenek Jakuba Jasińskiego (1761–1794) Jaś i Zosia („Chciało się Zosi jagódek”). Czasem Kolberg dawał im przy tytule uwagę: „P[ieśń] mieszczańska”, „mazur szlachecki”, pieśni ludowe miewają noty określające ich funkcję: „Pieśń częstokroć przy weselu śpiewana”, „P[ieśń] weselna”, „kolęda”, „przy szopce, czyli jasełkach jako kolęda” itp. 1 Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 5. Cytacjami nazywał Kolberg odsyłacze do źródeł tekstów i do wariantów pieśni zamieszczonych w innych zbiorach. 2 Akompaniamentu nie mają melodie do wariantów tekstów opatrzone takim samym numerem jak zasadniczy tekst: nr 54A, 81A, 99A, 112A, B i D oraz 122A, wariantem melodii wokalnej jest tylko nr 112C. 66 �Opracowanie pieśni na głos z towarzyszeniem fortepianu spełniało postulat Królikowskiego i odpowiadało potrzebom śpiewaków amatorów, dla których także było przeznaczone, jednak spotykało się z krytyką. Recenzje zbioru Kolberga ukazały się już w trakcie druku kolejnych zeszytów, ale tylko w prasie poznańskiej. Jako druk niedopuszczony przez cenzurę do rozpowszechniania w Królestwie publikacja ta nie mogła być omawiana w prasie warszawskiej. Bardzo dobrze edycję tę ocenił Marceli Antoni Szulc (1818–1898), wówczas recenzent „Tygodnika Literackiego”1, traktując publikację tylko jako zbiór pieśni przeznaczonych do domowego muzykowania. Natomiast Karol Libelt, uznając za bardzo ważny sam fakt wydania melodii ludowych, uważał, że powinny być one drukowane bez akompaniamentu, jako dokumentacja wykonania pieśni przez ludowego śpiewaka: Niechby autor tylko zawsze miał na uwadze, że idzie tu tylko o to, aby śpiew ludu jak najwierniej był oddany, że zatem wszelkie zdobywanie się na sztukę, wszelkie dodatki na koszt wierności i prostoty w oddaniu melodii ludowej nie są na swoim miejscu2. Najbardziej dziś znana i najczęściej cytowana przez dwudziestowiecznych biografów Kolberga jest opinia Fryderyka Chopina, któremu Pieśni ludu polskiego autor przesłał do Paryża. Po otrzymaniu zbioru Chopin pisał o nim w 1847 r. w jednym z listów do rodziny: […] dobre chęci, za wąskie plecy. Często podobne rzeczy widząc, myślę, że lepiej nic, bo mozół ten tylko skrzywia i trudniejszą robi pracę geniuszowi, który kiedyś tam prawdę odwikła. A aż do czasu owego wszystkie te piękności zostaną z przyprawionymi nosami, różowane, z poobcinanymi nogami albo na szczudłach i pośmiewiskiem będą tym, co lekko na nie spojrzą3. Tej surowej oceny, brzmiącej jak wyrok, Kolberg prawdopodobnie nigdy nie poznał, była przekazana w prywatnym liście. 1 Pierwodruk recenzji M.A. Szulca w „Tygodniku Literackim” 1842, nr 42, s. 335–336, przedruk w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 272–274. 2 Pierwodruk recenzji w „Dzienniku Domowym” 1842, nr 21, s. 174, tam anonimowo, później przedruk w: K. Libelt Pisma pomniejsze (Pisma krytyczne T. 5), Poznań 1851, s. 232–234. Tu przytoczono za przedrukiem w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 275–276. 3 Przytoczone za: M. Tomaszewski Chopin. Człowiek…, s. 111. 67 �W trakcie druku swego pierwszego zbioru pieśni ludowych Kolberg nadal komponował i niektóre utwory wydawał drukiem. W roku 1841, poza wymienionym tu już mazurem ofiarowanym bratowej, ukazały się także Dwa mazury na pianoforte, w roku 1843 Kujawiak ułożony na pianoforte i Kujawiak według znanego tematu gminnego, rok później Mazur ułożony na piano-forte i Six contredanses françaises pour le pianoforte oraz pierwszy zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, zawierający dziesięć utworów, w roku 1845 drugi i trzeci zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, w każdym też po dziesięć tańców. Na pewno nie wszystkie powstające wówczas jego utwory były drukowane, nie wszystkie też druki wymieniane były w recenzjach czy anonsowane we wzmiankach prasowych lub ogłoszeniach. Nie mamy więc pełnego obrazu twórczości Kolberga, tym bardziej że nawet część wydanych kompozycji odnotowanych w prasie nie dotrwała do naszych czasów i nie odnaleziono ich egzemplarzy1. Utworom zachowanym w rękopisach, ale nieopublikowanym za życia Kolberga brak dat powstania i ustalenie ich chronologii nie jest możliwe. Wśród utworów Kolberga drukowanych w latach 1836–1854 przeważają tańce, przede wszystkim kujawiaki i mazury, ale są tam także polonezy, walc i kontredanse. W przytaczanym już szkicu autobiografii z 1889 r. Kolberg pisał, że przed r. 1830 i on, i dwaj bracia lubili taniec „namiętnie”. Jego utwory świadczą, że pod urokiem tańców pozostawał również jako kompozytor. Mogła powodować nim także świadomość, że utwory takie cieszą się popularnością i będą chętnie nabywane. Jednak wynagrodzenia za te kompozycje miały niewielki udział w dochodach Kolberga. Wiele lat później, w roku 1880, przesłał Sikorskiemu swego mazura z uwagą: „wydał go w przerobieniu moim Breitkopf i zapłacił – aż 10 talarów – zawsze więcej niż nasi warszawscy edytorowie”2. Pierwodruk owego mazura ukazał się w roku 1844, nie wiemy jednak, jakie honorarium otrzymał wtedy Kolberg. Z roku 1842, w którym ukazał się pierwszy zeszyt Pieśni ludu polskiego, pochodzi także pierwsza publikacja świadcząca o zainteresowaniu się Kolberga dziejami profesjonalnej muzyki polskiej. Zamieścił wtedy na łamach 1 Nie udało się odszukać m.in. Krakowiaka omówionego w recenzji Józefa Sikorskiego („Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614) i Dwóch polek anonsowanych w roku 1848 przez „Kurier Warszawski”. Zob. D. Idaszak Twórczość fortepianowa Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. VIII–IX. 2 Brulion listu do J. Sikorskiego z 10 VIII 1880 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 399. 68 �„Biblioteki Warszawskiej” recenzję Śpiewów kościelnych dawnych kompozytorów polskich wydanych przez Józefa Cichockiego1, a rok później opublikował tamże artykuł o odkrytym przez siebie zabytku muzycznym z roku 15332. Józef Cichocki wydał swe opracowanie w dwu częściach, pierwsza zawierała Psalmy Mikołaja Gomółki, druga Msze Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego3. Kolberg w recenzji zwrócił m.in. uwagę na to, że publikacja Cichockiego nie wywołała żadnej reakcji w prasie polskiej, a jest ważna dla historii polskiej kultury: Celem wydawcy bowiem nie tylko jest odgrzebać dawne kompozycje i od zatraty je chronić, ale nadto za pomocą przedstawionych materiałów przyczynić się do historii muzyki w Polsce, a obudziwszy interes bibliografów, skierować go i ku tej gałęzi sztuki, a gałęź ta zaprawdę nie była bez owocu, niejedno szacowne dla nas ziarno ukrywającego […]4. Wyraził też nadzieję, że autor tego opracowania nie będzie „ustawał w tak chwalebnych przedsięwzięciach”. Drugi artykuł to krótki tekst informujący o istnieniu w prywatnych zbiorach rękopisu łacińskiego traktatu o muzyce z roku 1533, wtedy przypisywanego nieznanemu bliżej Maciejowi z Warszawy5. Również w latach następnych co jakiś czas Kolberg informował czytelników „Biblioteki Warszawskiej” bądź adresatów swoich listów o istnieniu zapomnianych lub nieznanych dzieł ważnych dla badaczy dziejów polskiej muzyki. Przed rokiem 1845, tj. przed podjęciem stałej pracy, często wyruszał w okolice Warszawy lub do nieco dalszych miejscowości na Mazowszu, aby notować melodie ludowe, a dwukrotnie wyjeżdżał za granicę. W roku 1841 O.K. [O. Kolberg] Śpiewy kościelne […] zebrane i wydane przez Józefa Cichockiego […], „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 421–424. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 501–503, tekst nr 994. 2 O.K. [O. Kolberg] Rękopism o muzyce z r. 1533, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 642. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 500–501, tekst nr 993. 3 J. Cichocki Śpiewy kościelne na kilka głosów dawnych kompozytorów polskich, zebrane i wydane przez […], z. 1: 10 psalmów M. Gomółki, zeszyt 2: Dwie msze G.G. Gorczyckiego, Warszawa–Lipsk 1838–1839. Zeszyt pierwszy Cichocki opracował razem z J. Zandmannem, zeszyt drugi z J. Krogulskim. 4 O. Kolberg Śpiewy kościelne…, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 501. 5 Zob. O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 500, przypis 1 i 2. 1 69 �odbył podróż „do Berlina, Lipska, Pragi (na Marienbad)”1. Wiele lat później, pisząc przytaczany już tutaj list do redaktora czeskiego pisma „Světozor”, wspominał tę swoją kolejną podróż do Czech: W r[oku] 1841 byłem w Pradze po raz drugi, i choć bytność ta trwała równie krótko jak pierwsza, to jednak cały kraj tak piękny i kwitnący, ludzie tak zacni i gościnni na zawsze w miłej jak wprzód utkwiły mi pamięci2. Nie znamy celu tego wyjazdu, nie zachowały się listy ani notatki na ten temat, nie można też z nim powiązać rękopisów pieśni czeskich zachowanych w zbiorach Kolberga, lecz prawdopodobnie tylko jedną melodię drukowaną kilka lat później w artykule o pieśniach czeskich i słowackich3. Być może Kolberg udał się do Mariańskich Łaźni na kurację. W roku następnym pojechał do Lądka Zdroju – w itinerarium odnotował: „1842 – do Landek – do kąpieli z matką (na Wrocław), do Johannisburga (Opawa)”4. Również ta podróż nie pozostawiła śladów w zbiorach folklorystycznych zachowanych w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga. Latem 1842 r. odwiedził Kraków i Modlnicę, do której został zaproszony przez Józefa Konopkę. Modlnica była wówczas własnością Tadeusza i Antoniny Konopków, rodziców Józefa. W liście wysłanym po tej wizycie Kolberg prosił przyjaciela m.in., by pamiętał o tekstach pieśni zapisanych w czasie wycieczki do Czerska i o przysłanie melodii, które obiecała mu Antonina Męcińska5, mieszkająca już wówczas w Modlnicy. Czy panna Męcińska zanotowała wtedy melodie ludowe dla Kolberga, nie wiadomo. On sam w czasie badań w Modlnicy skupił się na zapisywaniu muzyki, Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704. Brulion listu do redakcji „Svetozora” z datą 22 IX 1880, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 407. 3 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i dodatek nutowy, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe... cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373–401. Z roku 1841 może pochodzić zapis ostatniej spośród zamieszczonych w tym artykule melodii wokalnych. 4 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704. Wymieniony tam Johannisburg to prawdopodobnie uzdrowisko Jańskie Łaźnie, wówczas znane pod niemiecką nazwą Johannisbad. 5 Antonina Męcińska była córką Antoniego, kompozytora i od r. 1809 organisty kościoła Mariackiego, w r. 1842, w czasie pierwszego pobytu Kolberga w Modlnicy była prawdopodobnie towarzyszką Antoniny Konopczanki, później, po zamieszkaniu w Modlnicy trzech córek Józefa Konopki, uczyła je muzyki i pomagała Antoninie w opiece nad nimi i w prowadzeniu domu. 1 2 70 �zwłaszcza że miał pod ręką teksty wydane drukiem przez Konopkę1. Krótki okres dzielący badania Konopki od pierwszych zapisów Kolberga w tej miejscowości pozwala przypuszczać, że informatorami obu zbieraczy folkloru mogły być te same osoby. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że zapewne wykonawcami w obu wypadkach byli mieszkańcy Modlnicy, dobrze znani Konopkom i pracujący w ich folwarku. Już w czasie pobytu w Modlnicy w 1842 r. badania terenowe Kolberga przebiegały inaczej niż wycieczki po Mazowszu w latach poprzednich. W Szkicu autobiografii, po przytoczonym tu wcześniej opisie wędrówki do Czerska, pisał: Więc podróże moje były obmyślane i uplanowane z góry, do przyjaciół i znajomych obywateli kraju w różnych mieszkających okolicach (lub do innych, za tychże listem rekomendacyjnym). Przybywszy tam, badałem najprzód i kaptowałem sobie ludzi dworskich, którzy ośmieleni w służbie dworskiej, byli skorsi do pogawędy i śpiewu, a zrozumiawszy, o co rzecz chodzi, namawiali i sprowadzali innych ze wsi, iż za napitek i wynagrodzenie udawali się w tym celu do dworu, lub pozwalali do swojej przychodzić chaty. Ponieważ wszędzie nader gościnnie byłem przyjmowany i konie do dalszej wycieczki miałem prawie zawsze na pogotowiu, przeto koszta takich podróży (ponoszone z oszczędzonych na zajęciach lub pracach moich pieniędzy) nie były zbyt wielkie, a czasami ograniczały się jedynie na datkach włościanom za pozyskane materiały2. Podobnie brzmi relacja I. Kopernickiego: W tych ustawicznych pracowitych wędrówkach jego po kraju, mylnie byłoby wyobrażać sobie Kolberga z kosturem w ręku, wędrującego od wsi do wsi, od karczmy do karczmy, jak to czynił Chodakowski o pół wieku przed nim. […] Kolberg wędrówki swoje odbywał mniej efektownie, lecz bezpieczniej i skuteczniej. Wybierając się w jakąś nieznaną sobie stronę kraju, starał się on pozyskać tam sobie zawczasu gościnne przyjęcie i chętne poparcie u kilku osób miejscowych, znających dobrze lud okoliczny i posiadających jego zaufanie, a przez to mogących pod każdym względem ułatwić mu jego badania3. W Pieśniach ludu polskiego, publikowanych w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847, co najmniej jeden tekst ze zbioru Konopki połączony jest z melodią zanotowaną przez Kolberga, zob. w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 319, nr 192. 2 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 3 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy..., s. X. 1 71 �Tak będzie organizował swe badania terenowe np. na Kujawach czy w Lubelskiem, ale mimo starań nie zawsze notowanie folkloru, a później informacji etnograficznych do Ludu przebiegało bez problemów. Kilkakrotnie w późniejszych dokumentach odnajdujemy relacje o kłopotach, na jakie w czasie pobytów na wsi narażony bywał i on sam, i towarzyszące mu osoby. W ciągu trzech następnych lat prowadził badania w różnych miejscowościach w zaborze rosyjskim. W itinerarium pod datą roczną 1843 zapisał „Do Jadowa, Wyszkowa, Wysocego (Suskich, Norwida), do Czepielewa pod Rożanem (Rzechowskich)”1. W Ciepielewie gościł jeszcze kilkakrotnie, prawdopodobnie w latach 1845 i 1847, a Zofii Rzechowskiej dedykował Kujawiaki na pianoforte2. W wycieczce do Wysocego towarzyszem Kolberga był Teofil Lenartowicz. Po kilkunastu latach Lenartowicz, już na emigracji w Rzymie, dziękował za przysłane przez Kolberga Pieśni ludu polskiego wydane w 1857 r. i wspominał w liście: Nie mogę Ci opisać radości, jaką mi sprawiłeś Twoim zbiorem pieśni gminnych, Kochany Oskarze, zdawało mi się, że jeszcze chodzimy razem po Wysoce[m] i Mokrym Lesie, Ty za nutami, a ja za słowami, i że wieczorem, jak wówczas, porządkujemy nasze zbiory w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida3. Oskar, odpowiadając na ten list, pisał: Prawda, że to już dawno temu, kiedyśmy ze sobą chodzili po Mokrym Lesie, po Wysoc[em], Wyszkowie i Głuchach. Pamiętam to jak dzisiaj4. Byli wówczas gośćmi Pauliny Suskiej i Ludwika Norwida – starszego rodzeństwa Cypriana, poety trwale zapisanego w literaturze polskiej. Lenartowicz, pisząc do Kolberga przytoczony list, był już od paru lat na emigracji – zaangażowany w antyrosyjskie spiski musiał w roku 1848 uciekać z Warszawy. Paulina, siostra Cypriana i Ludwika Norwidów, wspomniana 1 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704. Kolberg używał błędnej formy „Czepielew”, powinno być „Ciepielewo”. 2 Wydanie to zawierało sześć kujawiaków, ukazało się przed rokiem 1850, zob. w tomie O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), nr 31–36, komentarz rewizyjny na s. 687. Prawdopodobnie chodzi o Zofię Rzechowską, z d. Okońską, zmarłą w lutym 1868 r. 3 List T. Lenartowicza z 25 III 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 66. 4 List do T. Lenartowicza z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 70. 72 �w itinerarium Kolberga i w liście Lenartowicza, razem z mężem, Janem Suskim, gospodarowała do roku 1858 w rodzinnym majątku Laskowo-Głuchy. Jej dedykował Kolberg trzeci zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym1 wydany w Warszawie w roku 1845. W roku 1844 pojechał m.in. do Przysuchy i był tam wtedy prawdopodobnie ostatni raz. W itinerarium odnotował, że odwiedził nieznanych bliżej Żurkowskich, z którymi Kolbergowie utrzymywali kontakty po wyjeździe do Warszawy2. W następnym roku prowadził badania w kilku miejscowościach w Kaliskiem, co później odnotował w itinerarium: „1845 – do Cielc (Jab[ł]kowski), Brudzewa (Gorowskich), Łyskorni (Karśnickich), Stawiszyna, Zbierska (Kożuchowski)”3. Nie o wszystkich rodzinach goszczących wówczas Kolberga można obecnie odszukać bliższe informacje, ale te, które znajdujemy, potwierdzają, że jego pracami byli zainteresowani najczęściej światli i patriotycznie nastawieni przedstawiciele ziemiaństwa. Pomagali mu oni przede wszystkim przez ułatwienie kontaktów z wykonawcami folkloru, zwykle bardzo nieufnymi wobec obcych, a także zapewniając w swoich domach niezbędne warunki bytowe. Do takich rodzin należeli m.in. Jabłkowscy, właściciele Cielc, gdzie zanotował wiele pieśni i melodii4. Materiały pozyskane w tych latach w kilku miejscowościach Kaliskiego wykorzystywał Kolberg w kolejnych swych publikacjach: w artykule Pieśni ludu weselne, następnie w zbiorze ballad Pieśni ludu polskiego wydanym w roku 1857 i wreszcie w Kaliskiem, monografii tego regionu, której tylko pierwszą część zdążył wydać drukiem ponad czterdzieści lat później, pod koniec życia, w roku 1890. O. Kolberg Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Paulinie z Norwidów Suskiej ułożył na piano-forte [...], Poszyt 3, Warszawa [1845]; przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), nr 21–30, s. 119–165 i s. 682. 2 Jak już wspomniano, Karolina Kolberg, matka Oskara, była chrzestną matką Juliana Żurkowskiego, kilkakrotnie wymienianego w korespondencji Oskara. 3 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704, zob. też E. Antyborzec, I. Chmielewska i M. Prochaska, wstęp do tomu Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79), s. IX–XI. 4 O kontaktach Kolberga z Józefem Jabłkowskim zob. tamże, s. X. 1 73 �III [Podjęcie pracy w dyrekcji kolei warszawsko-wiedeńskiej. – Kompozycje: mazury i kujawiaki. – Druk zbiorków pieśni czeskich i litewskich (1846). – Druk Pieśni ludu weselnych w „Bibliotece Warszawskiej” (1847–1849) i Pieś­ni ludu obrzędowych w Album Literackim (1848). – Pierwsze spotkanie ze Stanisławem Moniuszką. – Początek pracy nad Królem pasterzy. – Wydanie Pieśni ludowych do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu (1862). – Reakcja na śmierć Fryderyka Chopina.] W marcu 1845 r. Kolberg został przyjęty na stanowisko księgowego w Dyrekcji Eksploatacji Kolei Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej1. Zachowane dwa bruliony Opisu biegu życia2, napisane przez niego podczas starań o tę posadę, nie są datowane, ale ich treść wskazuje, że powstały w marcu 1845 r., po zaangażowaniu jako „buchaltera przy rozpoczynającej się wówczas eksploatacji drogi żelaznej”. Wymienia tam dokumenty potwierdzające przygotowanie do pracy w księgowości: świadectwo szkolne otrzymane po ukończeniu klasy piątej Liceum Warszawskiego, z którego wynikała także znajomość języków obcych, i zaświadczenie o praktyce w kantorze domu handlowego S.A. Fraenkla w latach 1830–1833. W papierach osobistych Kolberga zachowały się dwa dokumenty dotyczące tej praktyki. Wspomniano tu już pierwszy, z roku 1833, w języku niemieckim, z podpisem S. Fraenkla. Drugi, z datą 13 lipca 1844 i podpisem jego syna, wystawiony był w języku polskim: Zaświadczam niniejszym, że J. P. Oskar de Kolberg pracował w kantorze moim jako wolontariusz przeszło lat trzy i obok dostatecznych wiadomości w językach, korespondencji i rachunkowości, okazywał zawsze pilność i przyzwoicie prowadził się3. 1 W Szkicu autobiografii pochodzącym z roku 1889 Kolberg pisał: „W r. 1843 brat Wilhelm wyrobił mi posadę przy nowo budującej się drodze żelaznej Warsz.-Wied., gdzie w r. 1845 zostałem buchalterem […]” (rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68). Jednak w Opisie biegu życia (rkp. O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 64), chronologicznie znacznie bliższym dacie podjęcia pracy urzędnika, pisał, że w r. 1844 przygotowywał się jeszcze do egzaminów wyższych w zawodzie nauczyciela muzyki. Posadę buchaltera objął na pewno w marcu 1845 r., ale prawdopodobnie był zatrudniony nieco wcześniej, dlatego już w lipcu 1844 r. kompletował dokumenty i wtedy otrzymał przytoczone niżej zaświadczenie z firmy Fraenkla. 2 Rkp. O. Kolberga Opis biegu życia…, k. 64 i 66. 3 Rkp. nieznanego autora, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 41, bez daty, z podpisem „A. Fraenkel” i pieczątką „SA Fraenkel Varsovie”. 74 �To świadectwo firmy S.A. Fraenkel w Warszawie jest więc dziesięć lat późniejsze niż fakty, których dotyczy i podaje okres pracy, a nie jej daty. Autorzy biografii Kolberga czasem pisali, że zatrudniony był ponownie1 w kantorze Fraenkla w latach 1841–1844, kierując się datą przytoczonego wyżej zaświadczenia, które jest jednak tylko powtórzeniem wcześniejszego niemieckiego oryginału. Wystawione zostało, gdy Kolberg starał się o posadę w księgowości i potrzebne mu było potwierdzenie przygotowania zawodowego do stanowiska, na jakie aplikował. Jak sam podaje w jednym z zachowanych brulionów Opisu biegu życia, nie miał świadectwa uczestnictwa w kursach Akademii Handlowej w Berlinie i potwierdzenia ukończenia ich. W Opisie biegu życia przeznaczonym dla Zarządu Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej pominął wykształcenie muzyczne, wspomniał tylko o nauczaniu muzyki w domach prywatnych i przystąpieniu do egzaminu na nauczyciela w tym zawodzie. Pismo z 19 lutego/3 marca 1845 r., potwierdzające powołanie Kolberga na posadę księgowego, skierowane jest do „pana Oskara Kolberga, p.o. buchaltera przy Eksploatacji Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej”2, zatem pracę jako „pełniący obowiązki” podjął już wcześniej, prawdopodobnie w drugiej połowie 1844 r. Posada ta zapewniała stabilizację finansową i większe dochody niż uczenie gry na fortepianie, ale w znacznie mniejszym stopniu mógł odtąd dysponować swoim czasem. W uzyskaniu stałej pracy pomógł Oskarowi starszy brat, który już w roku 1844 został członkiem zarządu budowy kolei warszawsko-wiedeńskiej, a później jej dyrekcji. Wilhelm, jeszcze jako referent techniczny w Wydziale Komunikacji Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, odbył w latach 1841–1844 podróże do Austrii, Włoch, Prus, Belgii i Holandii, dla zdobycia wiedzy i doświadczenia w zakresie budowy i organizacji pracy kolei żelaznych. Wiadomości uzyskane w czasie pobytu w tych krajach zebrał w artykule pt. Drogi żelazne w Europie 3, zamieszczonym 1 Informację o ponownej pracy w banku po powrocie Kolberga do Warszawy podaje m.in. R. Zawiliński w artykule Pamięci Kolberga w setną rocznicę jego urodzin, „Czas” 1914, nr 54, a za nim następni biografowie. Zawiliński korzystał z dokumentów pozostawionych przez Kolberga, przechowywanych w Sekcji Etnograficznej Akademii Umiejętności, ale opierał się na dacie zaświadczenia wystawionego przez bank Fraenkla w 1844 r., a nie na znajdującym się w tym samym zbiorze dokumencie wcześniejszym. 2 Rkp. nieznanego autora, podpisany przez E. Gerstfeldta, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 43. 3 Wilhelm Kolberg Drogi żelazne w Europie, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 56–96, 257–300 i 487–536, 1844, T. 1, s. 322–338, odbitka: Warszawa 1844. 75 �w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1843–1844. Ta obszerna publikacja przedstawia istotne problemy techniczne i ekonomiczne związane z projektowaniem, budową i przyszłą eksploatacją kolei, od wyboru szerokości torów w różnych krajach do kosztów utrzymania tego nowego środka transportu ludzi i towarów oraz możliwości zwrotu kapitału włożonego w jego budowę. Po podjęciu pracy Kolberg przeprowadził się. W Książeczce legitymacyjnej1 w roku 1845 wpisano, że zamieszkał w budynku dworca przy Alejach Jerozolimskich. Dworzec Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej wzniesiono według projektu Henryka Marconiego w latach 1844–1846, po przejęciu finansowania budowy linii kolejowej przez skarb państwa w r. 1843. Pierwszy odcinek kolei z Warszawy do Grodziska otworzony został w czerwcu 1845 r., jesienią tego roku przedłużono linię do Skierniewic i zbudowano odgałęzienie do Łowicza, a w kwietniu roku 1848 kolej dotarła do stacji Granica, powstałej na gruntach wsi Maczki, przy granicy z Austrią2. Odtąd Warszawa miała bezpośrednie połączenie z Wiedniem. Zatrudnienie w Zarządzie Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej dawało Oskarowi Kolbergowi stałą płacę. Praca ta stwarzała też Kolbergowi pewne nowe możliwości – ułatwiała podróż do miejscowości leżących na trasie kolei, prawdopodobnie także wymagała służbowych wyjazdów najpierw na miejsce budowy, a później do czynnych już stacji. Mógł wtedy spotykać pochodzących z sąsiednich wsi robotników zatrudnionych przy budowie kolejnych odcinków torów lub pracujących przy ich utrzymaniu i wykorzystać te kontakty do notowania pieśni i melodii. Mimo podjęcia etatowej pracy Kolberg nie zaprzestał publikowania swych kompozycji. Właśnie w latach 1845–1848 ukazało się drukiem dziewięć osobnych pozycji liczących najczęściej po kilka utworów, np. w Mazourkas pour le piano-forte wydanych w 1847 r. było ich dziesięć, tak samo w każdym z dwu zeszytów Kujawiaków w stylu gminnym wydanych w roku 1845. Kolberg był jednym z pierwszych kompozytorów zainteresowanych kujawiakami, które stały się jego ulubioną formą muzyczną. Etnomuzykolog Marian Sobieski (1908–1967) po ponad stu latach o tych utworach Kolberga pisał we wstępie do pierwszego tomu jego Dzieł wszystkich: Dokument w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 6. Zob. P.P. Pawlicki Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska w 50-letnim okresie swego istnienia od r. 1845 do 1895, Warszawa 1897, reprint: Szczecin 2012, s. 33–35. 1 2 76 �Właściwa wartość sztuki kompozytorskiej Kolberga, późniejszego folklorysty, ujawnia się za to w całej pełni w stylu jego utworów związanych z muzyką ludową. Szczególnie cenną rolę odgrywają te utwory, w których Kolberg przenosi właściwości tańców ludowych na formy tanecznej muzyki użytkowej. Najwyższy i najbardziej czysty poziom osiągają jego kujawiaki, będące czymś wyjątkowym w ówczesnej literaturze muzycznej tego typu1. Ludwik Bielawski w encyklopedycznej biografii Kolberga także stwierdza, że wśród jego kompozycji wyróżniają się kujawiaki, i dodaje: To właśnie Kolberg wyraźnie wyodrębnił formę kujawiaka w pol[skiej] muzyce komponowanej na wzorach muzyki ludowej; u Chopina kujawiaki były jeszcze odmianą mazurków2. Ilość zachowanych w archiwum Kolberga zapisów terenowych melodii tanecznych z Kujaw, pochodzących z badań prowadzonych w latach 1860 i 1865, ich kilkakrotne edytorskie opracowanie i ponawiane próby wydania3 pozwalają stwierdzić, że zafascynowany był ludowymi wersjami tego tańca, komponowanymi i wykonywanymi przez wiejskich skrzypków. Trzeciemu zeszytowi Kujawiaków Józef Sikorski poświęcił znaczną część artykułu Muzyka taneczna, zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” na początku roku 1846. Recenzent, zaprzyjaźniony z Kolbergiem, ale wymagający, nie oszczędzał autorowi krytycznych uwag. Analizę zakończył oceną: W ogóle mówiąc, za kilka błędów jest wiele piękności, rozmaitości ile można, zważając na trudność wynalezienia zwrotów melodyjnych, w których by było znać ducha wieśniaczego, który wszędzie prawie serdecznie do nas przemawia4. Rok później Sikorski na łamach „Biblioteki Warszawskiej” zrecenzował Fantaisie sur un thème polonais, a recenzję tego utworu – jego zdaniem M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. XLIV. 2 L. Bielawski Kolberg Henryk Oskar, w: Encyklopedia muzyczna PWM, pod red. E. Dziębowskiej, T. KLŁ Kraków 1997, s. 150. 3 Zob. D. Pawlak Zbiór tańców kujawskich Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3–4 (DWOK T. 72/I), s. V–XXIII. 4 J.S. [J. Sikorski] Muzyka taneczna, „Biblioteka Warszawska” 1846, T. 1, s. 186; przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 715. 1 77 �niezbyt udanego — zakończył krótką uwagą o świeżo wydanych przez Kolberga mazurach: […] dziesięć mazurów tegoż autora, nie do tańca przeznaczonych, o których powiedziawszy, że są prawie wszystkie wyborne, dodamy tylko, że duch kujawiaków bardzo silnie w nich się przebija. Ściśle rzecz biorąc mamy prawo żądać w mazurach siły i wdzięku skocznego, w kujawiakach rubaszności i prostoty. Jednak przeważny przykład Szopena mieszającego dwa te rodzaje, tak zresztą blisko spowinowacone z sobą, wiele usprawiedliwia1. Określenie mazurów jako wybornych na pewno przyniosło Kolbergowi satysfakcję. Dobrze ocenione przez recenzenta kujawiaki Kolberga podobały się także współczesnym mu słuchaczom. Paulina Wilkońska (1815–1875), wspominając spotkanie jesienią 1847 r. u Seweryny Pruszakowej, pisała: Potem nastąpiła muzyka. Słuchaliśmy gry dźwięcznej na fortepianie, niezrównanej lekkości, wycieniowania i czucia, tyle zasłużonego Oskara Kolberga. I ożywiały nas jego kujawiaki ochocze, z cechą wybitnie swojską 2. Paulina i August Wilkońscy zamieszkali w Warszawie w roku 1842 i bardzo szybko w ich salonie zaczęli gromadzić się ludzie pióra oraz artyści. W swych Wspomnieniach… wśród warszawskich literatów i dziennikarzy odwiedzających ich dom w latach 1842–1848 Wilkońska wymienia Oskara Kolberga: […] któremu w czasie jego pierwszej wizyty kilkadziesiąt piosenek ludu poznańskiego zaśpiewać musiałam, a gorliwy badacz i rozmiłowany na tej niwie polskiej pracownik spisywał je zaraz3. Przez cały czas pobytu Wilkońskich w Warszawie Kolberg należał do ich stałych gości. Często bywał też u Seweryny Pruszakowej (1816–1905), pisarki, publicystki i tłumaczki, wymienionej też w przytaczanych tu wspomnieniach J.S. [J. Sikorski] Kompozycje na fortepian, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 1, s. 401–402, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 718. 2 P. Wilkońska Moje wspomnienia o życiu towarzyskim w Warszawie, opracowała Z. Lewinówna, pod red. J. W. Gomulickiego, Warszawa 1959, s. 132. 3 Tamże, s. 176. 1 78 �Pauliny Wilkońskiej. Pruszakowa po separacji z mężem Tomaszem przeprowadziła się do Warszawy i prowadziła salon literacki od jesieni 1847 r. aż do roku 1863, kiedy musiała emigrować. Julian Bartoszewicz (1821–1870), historyk i historyk literatury, wówczas nauczyciel gimnazjalny, później kustosz biblioteki Szkoły Głównej, pisał1, że Kolberga poznał w roku 1847 właśnie u Seweryny Pruszakowej, do której wprowadzili go Wilkońscy, a spotykał go także u Wójcickich. W tych kręgach bywała również Narcyza Żmichowska (1819–1876), poetka i pisarka, zaangażowana w działalność polityczną. Kolberga poznała prawdopodobnie jeszcze przed końcem roku 1849 u Anny Skimborowiczowej, żony Hipolita, czynnej działaczki konspiracji niepodległościowej, albo u Seweryny Pruszakowej. Jedno ze spotkań z nim opisała w znacznie późniejszym liście: Pamiętam jak raz poczciwy p. Oskar Kolberg przez całą godzinę tłomaczył mi, że muzyka jest sztuką piękną, działającą na uczucie, że jest smutna i wesoła, i poważna, a ja, niegodziwa, nic mu za to wdzięczną nie byłam2. Żmichowska, która należała do organizatorów tzw. spisku rzemieślników warszawskich, została aresztowana w październiku 1849 r. i do lutego 1852 r. była więziona w Lublinie, potem aż do lata roku 1855 nie wolno jej było opuszczać tego miasta. List jest znacznie późniejszy, z roku 1866, i rozmowa z Kolbergiem, którą Żmichowska w nim wspominała, mogła odbyć się już po jej powrocie do Warszawy, po roku 1855, niewątpliwie jednak spotykała go wcześniej u wspólnych znajomych. Fortepian rozbrzmiewał też w mieszkaniu Kolberga. Bywał wtedy u niego Maurycy Karasowski (1823–1892), pisarz muzyczny i krytyk, wiolonczelista, kompozytor. Wiele lat później, w r. 1885, gdy mieszkał już w Dreźnie, wspominał spotkania u Kolberga w okresie, gdy ten pracował w Dyrekcji Kolei Żelaznej: Widzę cię, jak siedzisz w swoim pokoju na dworcu kolei w[arszawsko]-w[iedeńskiej] przy fortepianie, wygrywając fugi Bacha, melodie ludowe, krakowiaki, mazury, swoje kompozycje…3 J. Bartoszewicz Z notatnika pamiętniczego, „Przegląd Historyczny” 1912, T. 14, z. 3, s. 391. List N. Żmichowskiej do I. Zbiegniewskiej z 18 VI 1866 r., w: N. Żmichowska Listy, T. III: Miodogórze, do druku przygotowała i komentarzem opatrzyła M. Romankówna, Wrocław 1967, s. 9. 3 List M. Karasowskiego z 15 IV 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 242. 1 2 79 �W roku 1845, prawdopodobnie u Józefa Sikorskiego, poznał Kolberg Stanisława Moniuszkę. Kompozytor przyjechał w lipcu do Warszawy w związku z przygotowaniami do wystawienia w operze jego Loterii. Już wcześniej korespondował z Sikorskim, który po wydaniu pierwszego zeszytu Śpiewnika domowego opublikował w „Bibliotece Warszawskiej” jego recenzję, bardzo pochlebną dla autora. Wracając do Wilna, Moniuszko zabrał egzemplarze wydanych przez Kolberga w Poznaniu Pieśni ludu polskiego i w listopadzie 1846 r. pisał do Sikorskiego: Uśmiałem się serdecznie ze sceny z poczciwym Oskarem, któregoś tak żywo przedstawił. Nie zawiódł się na mnie — mam dla niego cokolwiek pieniędzy, ale to nie z prenumeraty, a za gotowe już poszyty pieśni ludu1. W latach następnych Moniuszko w listach do Sikorskiego przekazywał następne podobne informacje dla Kolberga lub pytał o niego i o innych muzyków warszawskich. M.in. w sierpniu 1856 r. pisał: „Kolberga pozdrawiaj ode mnie częściej, niżeli piszę do Ciebie”2. Spotkali się ponownie dopiero w r. 1857. Około roku 1847 lub na początku 1848 Kolberg zainteresował się wydaną dwadzieścia lat wcześniej sielanką F.L. Jaskólskiego Pasterze na Bachorzy3. Uznał, że opisany tam zwyczaj kujawski może być kanwą libretta „opery sielskiej”, która ostatecznie otrzymała tytuł Król pasterzy. Libretto według fabuły sielanki pisał Teofil Lenartowicz, ale nie wiadomo, czy zdążył je skończyć. W liście do Sikorskiego na temat genezy tego utworu o autorze libretta Kolberg pisał: „okoliczności spowodowały wszakże jego wyjazd za granicę”4. Te okoliczności to wzmiankowany już udział Lenartowicza w działalności spiskowej. Już w 1843 r., zagrożony aresztowaniem, razem z Romanem Zmorskim i Karolem Brzozowskim schronił się 1 S. Moniuszko Listy zebrane, przygotował do druku W. Rudziński przy współpracy M. Stokowskiej, Kraków 1969, s. 115. 2 Tamże, s. 234. 3 [F.L. Jaskólski] F.L.J. Pasterze na Bachorzy. Sielanki kujawskie, Warszawa 1827, reedycja w opracowaniu B. Burdzieja: Włocławek 2005. F. Jaskólski był podchorążym siódmego Pułku Liniowej Piechoty Wojska Polskiego, w czasie powstania, 24 stycznia 1831 r. awansował na podporucznika. Lata jego życia nie są znane. Te informacje o Jaskólskim podaje B. Burdziej w przedmowie do opracowanej przez siebie edycji sielanki Pasterze na Bachorzy. 4 Niedatowany brulion listu do Józefa Sikorskiego, prawdopodobnie z roku 1859, z okresu poprzedzającego premierę Króla pasterzy, Korespondencja … cz. III (DWOK T. 66), s. 682. 80 �w Poznaniu. Rok później, gdy okazało się, że policja nie uzyskała dowodów przeciwko niemu, wrócił do Warszawy, gdzie jego twórczość poetycka, zwłaszcza liryki często drukowane w czasopismach, zdobywała coraz większą popularność. Podobnie jak Kolberg był zaprzyjaźniony z Wilkońskimi i współredagował z nimi „Dzwon Literacki” w 1847 r. Ponownie zagrożony aresztowaniem, wyjechał do Krakowa w roku 1848 i po wędrówkach przez Drezno, Poznań i Paryż osiadł ostatecznie we Włoszech. Wspomniano tu już o aresztowaniu Narcyzy Żmichowskiej i emigracji Romana Zmorskiego. Aresztowania i wyroki sądowe dotknęły także inne osoby, z którymi Kolberg był zaprzyjaźniony. Anna Skimborowiczowa za działalność spiskową została w 1848 r. skazana na zesłanie do Rosji, a jej mąż na dwa miesiące twierdzy w Zamościu i wysiedlenie z Królestwa za tolerowanie działalności żony i udzielanie mieszkania spiskowcom. Po powrocie do Warszawy w 1852 r. Skimborowiczowie nadal prowadzili swój salon literacki, u nich kilka lat później Kolberg poznał Bibiannę Moraczewską (1811–1887). Poznańska działaczka polityczna i oświatowa, siostra Jędrzeja, powstańca listopadowego, historyka, w 1856 r. przyjechała na parę tygodni do Warszawy. Później, w czasie badań terenowych Kolberga w Wielkopolsce, pomagała mu gromadzić materiały etnograficzne z tego regionu i pośredniczyła w przekazywaniu prenumeratorom kolejnych tomów Poznańskiego. Po pierwszym spotkaniu scharakteryzowała go w dzienniku z właściwym sobie zwyczajem bezpośredniego wyrażania spostrzeżeń i wrażeń: Oskar Kolberg, zbieracz pieśni i muzyki, 40-letni kawaler na wydaniu, chudy, z fizjognomią czysto niemiecką, był bardzo dla nas uprzejmy. Ostatniego wieczoru przed moim odjazdem grał piosnki wielkopolskie, które łączył zręcznie, improwizując. Grał to, jak mówił, dla mnie. Muzyka chleba mu nie daje i jest urzędnikiem przy kolei żelaznej1. Znajomość z Kolbergiem bardzo się przydała Moraczewskiej i jej przyjaciółce, Tekli Dobrzyńskiej, w dniu wyjazdu z Warszawy. W dzienniku zanotowała: Dość liczne grono osób odprowadziło nas na kolej, a bez tego bodaj byśmy nie wyjechały. Prawda, że jechało jakie 600 osób, ale też się ani z rzeczami do wagi, 1 Dziennik Bibianny Moraczewskiej, wydany przez wnuczkę dr Dobrzyńską-Rybicką, Poznań 1911, s. 46. 81 �ani z wizowaniem paszportów, ani do pojazdu prawie docisnąć się nie było można. Znajome i znajomi nasi zajęli się tym wszystkim, a gdyby nie zbieracz pieśni Kolberg, urzędnik kolei, byłybyśmy pozostały. Za jego wpływem założono nowy wagon, tak nareszcie, spocone i zmęczone tymi wszystkimi zachodami, ruszyłyśmy z Teklą, aby zatrzymać się w Częstochowie1. We wrześniu 1848 r. w wyniku prowokacji aresztowany został August Wilkoński. Osądzony dopiero w listopadzie roku następnego, skazany został na rok twierdzy i przewieziony do Zamościa, dokąd pojechała za nim żona. W listopadzie 1850 r. Wilkońscy wrócili do Warszawy, ale w maju następnego roku zostali wysiedleni z Królestwa do Prus, których oboje byli formalnie obywatelami. Zatrzymali się wtedy u siostry Pauliny, Anieli Radońskiej, w Siekierkach. August Wilkoński już w powstaniu listopadowym odniósł poważne, niewyleczone do końca obrażenia, a schorowany po ponad roku spędzonym w cytadeli warszawskiej i kolejnym w twierdzy w Zamościu zmarł w lutym w 1852 r. Paulina Wilkońska jeszcze przed przymusowym wyjazdem z Warszawy, zabiegając o uwolnienie męża, ciężko się rozchorowała. We wspomnieniach spisanych po blisko dwudziestu latach odnotowała, że gdy zaczęła wracać do zdrowia i mogła przyjmować przyjaciół, jedną z pierwszych przybyłych osób był „poczciwy Oskar Kolberg”. Później, gdy już musiała opuścić Warszawę i wyjechać do Wielkiego Księstwa Poznańskiego, korespondowała z Kolbergiem i spotykała się z nim w Poznaniu i w Warszawie, którą udało się jej odwiedzić w roku 1855. Siekierki w powiecie średzkim, należące do Anieli i Hipolita Radońskich, gdzie Paulina Wilkońska często bywała, stanowiły kilkanaście lat później jeden z ważniejszych punktów badań terenowych Kolberga w Poznańskiem. Bardzo skąpa dokumentacja zachowana z tego okresu działalności Kolberga nie pozwala odtworzyć wszystkich nazwisk jego przyjaciół i znajomych w latach międzypowstaniowych. Świadectwem czynnego udziału w życiu umysłowym i artystycznym Warszawy, a zwłaszcza muzycznym, są artykuły publikowane przez niego nieco później w prasie oraz dokumentacja na temat współczesnych mu muzyków polskich opracowana dla Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda. Na pewno związany był z kręgiem autorów i sympatyków gromadzących się w redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. Tam właśnie mógł poznać Ludwika Zejsznera (1807–1871), z którym spotykał się później w Krakowie. Zejszner, geolog, w czasie badań 1 Tamże, s. 48. 82 �Tatr poświęcił też czas na zapisanie tekstów pieśni góralskich i na obserwację życia Górali. W roku 1844 na łamach „Biblioteki Warszawskiej” zamieścił obszerny artykuł Rzut oka na Podhalan1. Również w latach następnych, gdy ponownie zamieszkał w Krakowie, nadsyłał do tego miesięcznika artykuły poświecone geografii oraz ludności Podhala i Spiszu. Zejszner gromadził też pieśni nieludowe i z jego bogatych zbiorów korzystał Kolberg później, przygotowując do druku Krakowskie. Drugim wydawnictwem obok „Biblioteki Warszawskiej”, w którym Kolberg wówczas zamieszczał swe prace, był „Dzwon Literacki”, nieregularnie wydawany pod redakcją najpierw Augusta Wilkońskiego, później K.W. Wójcickiego. W almanachu tym ukazały się w roku 1846 dwa folklorystyczne artykuły Kolberga. Pierwszy opublikowany został niewielki zbiorek pt. O pieś­niach litewskich2. Zawierał on 15 litewskich tekstów z melodiami i z przekładami na język polski, melodiom wokalnym towarzyszył akompaniament fortepianowy, a wszystkie pieśni miały noty lokalizacyjne. Tłumaczenia dokonali dwaj literaci – jak pisze Kolberg – „znani w przedmiotach litewskich i żmudzkich”: Franciszek Zatorski i Kajetan Niezabitowski. Dla trzech pieśni podał Kolberg źródła: publikacje F. Zatorskiego z 1843 r. i K. Brzozowskiego z 1844 r.3 Pozostałe pochodziły z własnych zapisów Kolberga, być może ich wykonawcami byli wymienieni przez niego tłumacze. Zamieszczony w następnym tomie „Dzwonu Literackiego” zbiorek pieśni słowackich i czeskich4 ma odmienne źródło. Utwory te zostały pozyskane też w Warszawie, podobnie jak pieśni litewskie, ale wykonawcami byli na pewno przedstawiciele ludu. Zbiór jest również niewielki – zawiera 21 pieśni i jedną melodię bez tekstu. Pieśni są przygotowane do wykonania L. Zejszner Rzut oka na Podhalan, „Biblioteka Warszawska” 1844, T. 3, s. 113–149; artykuł ten był później wstępem do wydanego przez niego zbioru Pieśni ludu Podhalan, czyli Górali tatrowych polskich, Warszawa 1845. 2 O. Kolberg O pieśniach litewskich, „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, z. 1-2, s. 93–107 i wkładka nutowa: Melodie do pieśni litewskich zebrał i na fortepian ułożył …, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 350–372. 3 Zbiór F. Zatorskiego Witold nad Worsklą wydany był w Warszawie w 1844 r. Zatorski zamieścił tam swoje przekłady pieśni ze zbioru L.J. Rhesy (Berlin 1843). K.M. Brzozowski wydał w Poznaniu w roku 1844 Pieśni ludu nadniemeńskiego z okolic Aleksoty. 4 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i wkładka nutowa, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373– 401. Pieśni te opublikowano także w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy, Słowacja (DWOK T. 59/II), s. 49–75, nr 89–110. 1 83 �na głos z towarzyszeniem fortepianu, a tekstom nie towarzyszą tłumaczenia na język polski. Każda pieśń ma notę lokalizacyjną, odtworzoną zapewne na podstawie informacji wykonawcy. We wstępie Kolberg pisał: Tak nazwani druciarze, pochodzący z tego narodu, po większej części Górale, a wędrujący zimą po krajach słowiańskich i niemieckich dla zarobku, z wiosną zaś wracający pod rodzinną strzechę, odśpiewali mi tu w Warszawie kilkanaście poniżej umieszczonych pieśni1. Sezonowi rzemieślnicy słowaccy, zajmujący się drutowaniem pękniętych naczyń kamionkowych, byli zapewne stałą cząstką zimowego pejzażu Warszawy. Malował ich Antoni Kolberg i obraz ten był prezentowany w 1841 r. na wystawie w ratuszu warszawskim2. Z innego źródła pochodziła ostatnia spośród zamieszczonych w tym artykule melodii, usłyszał ją Kolberg – jak pisze – „[...] w przejeździe z Krolodworu do Podiebradu. Śpiewała ją jakaś baba tonem żałosnym i przeciągłym, słów nie pomnę”3. Miejscowości te wymienia Kolberg także w przytaczanym tu wcześniej liście do redakcji „Světozora”, wspominając swą podróż z rodzicami do Mariańskich Łaźni w roku 1829, ale czy już wtedy zainteresowało go wykonanie ludowej melodii czeskiej, nie wiadomo. Przed opracowaniem do druku pieśni słowackich i czeskich był w Pradze jeszcze raz w roku 1841, jednak brak informacji o szczegółach tej podróży. Sądzić można, że raczej wtedy, w roku 1841, a nie w 1829, zwracał uwagę na pieśni ludowe i zapamiętał lub zapisał czeską melodię, którą pięć lat później opublikował razem z innymi zanotowanymi w Warszawie. Spośród drukowanych przez Kolberga w tym okresie melodii ludowych jest to jedna z niewielu pozbawionych akompaniamentu fortepianu. Wśród pieśni słowackich wydanych w tym niewielkim zbiorku znajduje się interesujący dla polskich folklorystów wariant melodii i tekstu towarzyszących zabawie znanej u nas jako „Kaszubskie nuty” lub „Alfabet O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie…, s. 272, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373–374. 2 Zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg…, s. 8, obraz Słowaki zaginął. W roku 1845 wystawiony był obraz Druciarz, nadesłany przez malarza z Rzymu, również zaginiony (zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg…, s. 9), nie wiadomo jednak, czy przedstawiał też scenę rodzajową z Warszawy, tak jak wymieniony poprzednio. 3 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie…, s. 284, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 401. 1 84 �kaszubski”. Słowacki tekst „To je kratké, to je dluhé, to stolica rézacy” z lokalizacją „od Trenczyna i Hradisz[cz]a”, zapisany przez Kolberga w 1847 r. lub krótko przedtem, jest najstarszą opublikowaną wersją pieśni towarzyszącej tej zabawie, drugi wariant zapisany przez niego, a pochodzący z Moraw, zachował się tylko w niedatowanym rękopisie 1. Polskie warianty z Kaszub i Podhala zostały udokumentowane dopiero na początku XX wieku, choć wiadomo, że np. na Kaszubach wykonywane były znacznie wcześniej. Rękopisy prymarne pieśni słowackich i czeskich zamieszczonych w 1846 r. w „Dzwonie Literackim” nie przetrwały w całości. W notatkach sporządzonych bezpośrednio ze słuchu zachowały się tylko dwie spośród melodii drukowanych w tym artykule, natomiast dysponujemy rękopisem dziewięciu tekstów. Mimo braku pełnej dokumentacji możemy być pewni, że wszystkie melodie zapisał Kolberg, natomiast teksty notowały dwie osoby — drugą obok Kolberga był filolog Andrzej Kucharski (1795–1862). Nie wiemy, kiedy i w jakich okolicznościach ci dwaj badacze folkloru spotkali się po raz pierwszy. Zachowane do dziś w archiwum Kolberga rękopisy Kucharskiego mogłyby wskazywać na ich bliską znajomość. Prawdopodobne jest, że spotkali się u Maciejowskich — obydwaj znali Wacława Aleksandra Maciejowskiego i dzielili z nim zainteresowanie folklorem słowiańskim. Jedynym śladem bezpośrednich ich kontaktów jest owa karta, na której Kucharski zapisał teksty trzech pieśni, a Kolberg sześciu następnych, przy czym bezspornie zapisy te wykonano w czasie wspólnego „odsłuchiwania” słowackich górali. Andrzej Kucharski był przewidziany przez władze uniwersytetu warszawskiego na wykładowcę języków słowiańskich. Aby mógł przygotować się do objęcia tej posady, otrzymał specjalne stypendium na wyjazd2 do Wiednia, Pragi, Zgorzelca, Drezna, Lublany i innych ośrodków naukowych, w których rozwijała się slawistyka lub istniały zbiory druków i rękopisów Zob. E. Millerowa Materiały czeskie i słowackie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. II: Czechy. Słowacja (DWOK T. 59/II), s. XXXII– –XXXIII, zob. tamże pieśni nr 96 i 111. Zob. też L. Bielawski i A. Mioduchowska Kaszuby cz. III, Pieśni powszechne i zawodowe, w serii „Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały”, T. 2, Warszawa 1998, s. 180–181. 2 Zachowała się kopia instrukcji, którą otrzymał Kucharski przed wyjazdem, ułożył ją prawdopodobnie S.B. Linde, zob. Instrukcja dla kandydata do słowiańskich dialektów, w: T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego i biografii pisarzów polskich zebrał [...], T. II, Warszawa 1904, s. 219–221. 1 85 �interesujące badaczy z tej dziedziny. W latach 1825–1830 odbył podróż po krajach słowiańskich, w czasie której miał nauczyć się języków, poznać miejscowych uczonych i nawiązać z nimi współpracę, dokonać zakupu potrzebnych książek i rękopisów oraz zebrać materiały dotyczące dialektów i kultury ludowej odwiedzanych krajów1. Wrócił do Warszawy w roku 1830, krótko przed wybuchem powstania, w grudniu otrzymał nominację na stanowisko zastępcy profesora „dialektów słowiańskich”, ale nie zdążył już podjąć pracy na uniwersytecie zamkniętym po upadku powstania. Później musiał przyjąć posadę nauczyciela gimnazjum. Na podstawie zebranych materiałów opublikował w prasie warszawskiej tylko kilka artykułów, ale dorobku z pięcioletnich badań nie zdołał zdyskontować w poważnych i samodzielnych publikacjach naukowych2, czym zawiódł i uczonych polskich, i współpracujących z nim w czasie podróży naukowców z innych krajów słowiańskich. Znane obecnie zapisy folkloru zgromadzone przez Kucharskiego w latach 1825–1830 na Łużycach i Słowacji, w Czechach oraz krajach południowo-słowiańskich, a także w Polsce, m.in. w Kaliskiem, znajdują się w archiwum rękopiśmiennym Kolberga. Prawdopodobnie nie jest to całość pierwotnych zbiorów folklorystycznych tego badacza3. Nie wiadomo też, kiedy i jaką drogą Kolberg otrzymał zapisy Kucharskiego przechowywane 1 Zapisy folklorystyczne A. Kucharskiego pochodzące z tej podróży i odnalezione w zbiorach Kolberga zostały wydane w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych (DWOK T. 59, cz. I–III). O badaniach Kucharskiego w Czechach i Słowacji zob. E. Millerowa Materiały czeskie i słowackie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. II: Czechy. Słowacja, (DWOK T. 59/II), s. XXXVIII–LIII, na Łużycach zob. A Skrukwa Materiały łużyckie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/I), s. XII–XXIV, w Słowenii i Chorwacji zob. E. Millerowa Materiały południowosłowiańskie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa (DWOK T. 59/III), s. LIX–LXV. 2 Poza korespondencjami z podróży informującymi o przebiegu podejmowanych badań i kilkoma artykułami o przekładach Pisma Świętego wydał jedynie pracę Najdawniejsze pomniki prawodawstw słowiańskich (Warszawa 1838), opracowaną na podstawie materiałów W.A. Maciejowskiego, bardzo nisko ocenioną przez recenzentów. Ludów pozaeuropejskich dotyczy artykuł A. Kucharskiego: Etnografia Turków i ich pobratymców, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 3, s. 548–561, oparty na pracy H. Berghausa, zob. Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej, Poznań 2011, s. 129. 3 W tekach Kolberga nie ma prawdopodobnie całości notatek folklorystycznych i dialektologicznych Kucharskiego dotyczących Łużyc, zob. A. Skrukwa Materiały łużyckie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/I), s. XX. 86 �do dziś w jego zbiorach. Dostał je lub pożyczył zapewne dopiero po roku 18621. Druk kolejnego artykułu Kolberga pt. Pieśni ludu weselne2 rozpoczął się w „Bibliotece Warszawskiej” w kwietniu 1847 r. i z przerwami trwał do jesieni 1849 r. Nie jest to tylko antologia pieśni weselnych, jak sugerowałby tytuł – zamieścił tam Kolberg także oracje i melodie instrumentalne oraz krótkie informacje o przebiegu obrzędu. Sam w roku 1885 wspominał ten okres badań następująco: Więc już około r. 1840, czy też rokiem wcześniej, poczęliśmy zbierać pieśni i muzykę ludową w okolicach Warszawy. Wkrótce dostrzegliśmy ścisłą tych utworów z obrzędami, zwyczajami i całym bytem ludu łączność. Wzgląd ten nakazywał nam przy spisywaniu pieśni i ich melodii notować także i ich akcesoria (wedle ówczesnych naszych pojęć), tj. uwydatniać całą sytuacje, która je zrodziła lub do działania powoływała3. Ponad połowa materiałów Kolberga drukowanych przez blisko trzy lata w „Bibliotece Warszawskiej” ukazuje folklor związany z obrzędami weselnymi w zaborze rosyjskim, w regionach, w których sam prowadził dotychczas badania. Spośród jedenastu opisów wesel sześć pierwszych opiera się na wynikach jego własnych badań terenowych w powiecie opoczyńskim, na Mazowszu i w Kaliskiem. Dwa następne przedstawiają przebieg wesela na Kurpiach i w powiecie łukowskim, czyli też w zaborze rosyjskim, ale opracowane są na podstawie literatury, trzy pozostałe zawierają opisy z Małopolski i zostały przygotowane na podstawie publikacji innych autorów. Ostatnia część Pieśni ludu weselnych w czwartym tomie „Biblioteki Warszawskiej” z roku 1849 kończy się notą zapowiadającą ciąg dalszy, jednak następnych opisów wesel nie drukowano. Kolberg nie miał jeszcze 1 Józefa Kucharska po śmierci męża w 1862 r. wyszła ponownie za mąż za Władysława Wierzbowskiego (1825–1876), inżyniera pracującego w dyrekcji kolei żelaznej, zaprzyjaźnionego z Kolbergiem. Być może za jego pośrednictwem Kolberg otrzymał część zapisów Kucharskiego przed sprzedaniem przez jego spadkobierców księgozbioru i archiwaliów bibliotece uniwersytetu w Odessie. 2 O. Kolberg Pieśni ludu weselne. Z muzyką, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 188– 206 oraz 649–661, T. 3, s. 582–595, T. 4, s. 625–639, 1848, T. 3, s. 615–632, 1849, T. 1, s. 605–623 i T. 4, s. 383–403; w latach 1847–1848 do każdego odcinka artykułu dołączone były wkładki nutowe. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 442–674. 3 O. Kolberg Mazowsze, cz. I (DWOK T. 24), s. X. 87 �materiałów, aby przedstawić pieśni i melodie instrumentalne towarzyszące obrzędowi w całej Polsce. Praktycznie poza Królestwem znał tylko Poznań oraz Kraków, Mogilany i Modlnicę, które odwiedził zaproszony przez Konopkę. Aby przedstawić pieśni towarzyszące ludowym weselom w innych regionach, musiałby sięgać do literatury, gdzie jednak zapisy nutowe były bardzo rzadkie1. Dlatego zapewne zrezygnował z kontynuowania tej publikacji. Wszystkie melodie wokalne i instrumentalne zamieszczone w Pieśniach ludu weselnych mają dołączony akompaniament fortepianowy autorstwa Kolberga. Takie opracowanie melodii sugerowałoby, że Pieśni ludu weselne są przeznaczone do domowego muzykowania, podobnie jak pieśni wydane w Poznaniu u Żupańskiego w latach 1842–1845. Jednak w przeciwieństwie do edytorskiej formy tamtej publikacji, nuty zamieszczone w „Bibliotece Warszawskiej”, a także w „Dzwonie Literackim” nie były dostosowane do potrzeb śpiewaków amatorów. Wydrukowano je na wiotkim papierze i oddzielono od tekstów jako osobne wkładki, a melodie pieśni weselnych w „Bibliotece Warszawskiej” dla oszczędzenia miejsca zamieszczono in continuo. We wstępie Kolberg pisał, że obrzędy weselne były już wielokrotnie przedmiotem zainteresowania zbieraczy folkloru, ale dotychczas pieśni im towarzyszące drukowano bez zapisów nutowych. W tej publikacji zawierającej 309 pieśni znalazło się 86 melodii, prawie wszystkie w materiałach z jego własnych badań2. Jest ich więc znacznie mniej niż tekstów, między innymi dlatego, że w trakcie wesela ta sama melodia wykonywana jest wielokrotnie w różnych sytuacjach i służy różnym tekstom, co Kolberg wskazywał odsyłaczami, nie powtarzając zapisu nutowego. Część tekstów zapisana była jednak bez właściwej dla nich melodii. Zauważyć można, że i tym razem zaprezentował wprawdzie muzykę ludową, jej zróżnicowanie 1 Np. całkowicie pozbawiony był zapisów nutowych obszerny i szczegółowy artykuł Porządek obrzędu weselnego w Wielkim Księstwie Poznańskim opracowany przez J.J. Lipińskiego, wydawcę pieśni wielkopolskich, zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1842, T. II, s. 285–308. 2 Osiemdziesiąt melodii zamieścił Kolberg w opisach wesel I-VI opracowanych na podstawie własnych badań, sześć włączył z własnych zapisów do wesela Kurpiów (nr VII), przytoczonego za materiałami opublikowanymi przez K.W. Wójcickiego. W przedruku w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe... cz. I (DWOK T. 67/I) dołączono jeszcze siedem weselnych melodii wokalnych i instrumentalnych pochodzących z rękopisów, gdzie były opracowane na głos z towarzyszeniem fortepianu, są to w przedruku melodie nr 395, 397–399, 481, 490 i 491. 88 �i znaczenie w obrzędzie, ale w równej albo nawet w większej mierze przedstawił teksty i starał się ukazać ich tożsamość, podobieństwo lub całkowitą odmienność w określonych momentach wesela w różnych regionach. Wielokrotnie więc zamieścił warianty tekstów bliskie sobie, ale pochodzące z różnych okolic. Opis obrzędu zwykle ograniczył Kolberg do krótkich informacji o sytuacji, w której są wykonywane przytoczone pieśni, i o tym, kto z uczestników lub „urzędników weselnych” je śpiewa. Choć kilkakrotnie opisy są bardziej rozbudowane, nigdy informacje te nie są tak szczegółowe, jak w drukowanych później monografiach regionalnych. Mimo tej lakoniczności pozwalają one zauważyć i podobieństwa, i różnice między przebiegiem wesela w różnych regionach. Noty lokalizacyjne są uogólnione i wskazują dosyć rozległe okolice, nie pojedyncze miejscowości. Pieśni weselne pochodzące z własnych badań, zamieszczone w pierwszych sześciu opisach, przedrukował1 Kolberg później w monografiach regionalnych Radomskie, Łęczyckie, Kaliskie i Mazowsze. Wydawał je dopiero w latach 1885–1890 i z powodu dużego dystansu między czasem pozyskania pieśni a rokiem ich druku w monografiach opatrywał te opisy wesel w Ludzie datami rocznymi wskazującymi, kiedy zapisał melodie i teksty. W tomach Ludu i Obrazów etnograficznych opisy wesel opatrzone są odsyłaczami do pierwodruków w „Bibliotece Warszawskiej”, a niektóre także przypisami informującymi, że w obecnej wersji materiały te zostały uzupełnione, poszerzone lub poprawione. Zabiegi te polegały przede wszystkim na usunięciu akompaniamentu oraz uzupełnieniu o pieśni i melodie instrumentalne pominięte w pierwodruku lub później pozyskane, rozbudowane też zostały opisy przebiegu obrzędu, ponadto przedruki w monografiach mają dokładniejsze noty lokalizacyjne2. W tych nowych redakcjach melodia wokalna jest zwykle taka sama – sporadycznie Kolberg korygował metrum i bardzo rzadko poprawiał zapis nutowy3. Porównanie Wszystkie pieśni i melodie zamieszczone przez Kolberga ponownie w monografiach są zestawione w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II) w wykazie na s. 280–305. 2 Np. dla „Wesela I” w pierwodruku w nocie wymieniony jest powiat opoczyński, a następnie nazwy 11 wsi, natomiast opis ten zamieszczony w: O. Kolberg Radomskie (DWOK T. 20, s. 165) jako „wesele VI”, ma tam notę: „od Przysuchy, Skrzynna (Rdzuchów, Skrzyńsko), 1845”. 3 Zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego w pracach Oskara Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 1 89 �tekstów w zachowanych zapisach terenowych, np. z Kaliskiego i Radomskiego z drukiem w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1848 i z późniejszymi przedrukami w monografiach w latach 1885–1890 wskazuje, że publikując je w Ludzie, przywrócił niektóre cechy wymowy gwarowej zaznaczone w zapisach wykonywanych bezpośrednio ze słuchu. Dotyczy to m.in. mazurzenia charakterystycznego dla gwar tych regionów – było ono odnotowane w rękopisach, ale nieuwzględnione w druku w latach 1847–1849. W trakcie druku Pieśni ludu weselnych Kolberg opracował jeszcze jeden, znacznie mniejszy zbiorek: Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek. Gaik. Okrężne1, drukowany w Album literackim, almanachu zredagowanym przez K.W. Wójcickiego. Zamieścił tam dwadzieścia dwie pieśni z opisami obchodów wiosennych i żniwnych wskazanych tytułem. Osiemnaście z nich ma melodie i teksty pochodzące z jego własnych zapisów, nawet jeżeli źródłem opisu była publikacja innego autora, a wszystkie melodie opatrzone są akompaniamentem fortepianowym. W części poświęconej zwyczajom związanym z okrężnym, czyli dożynkami, najpierw podał ich opis i pieśni ze zbioru K.W. Wójcickiego oraz fragmenty anonimowego artykułu z „Przyjaciela Ludu”2, potem przytoczył pieśni pochodzące z własnych zbiorów. Te ostatnie w druku mają bezpośrednie noty lokalizacyjne, a zapisane były w zaborze rosyjskim — na Mazowszu, w Radomskiem i w Kaliskiem. Ukazują one m.in. zróżnicowanie tekstów i melodii powszechnie wówczas znanej i wykonywanej pieśni z incipitem lub refrenem „Plon niesiemy, plon, jegomości w dom”, w której liczba i treść zwrotek limitowana była tylko ochotą ich twórców i wykonawców do kpin i zabawy. O tekstach tych pisze: Lud nasz, niewyczerpany w konceptach, przy lada okazji zręcznie je wtrącić umie. Niepodobna zatem schwycić wszelkich jego wyskoków, ani można pamiętać i skreślić dowcipów co chwila w inną przybranych barwę. W każdej prawie wsi są inne pieśni, tak jak inni ludzie i inne miejscowe okoliczności, dające powód do ucinków szczodrze szafowanych i nieoszczędzających ani samego pana, ani urzędników i oficjalistów jego. Kto był na wsi przy podobnych 1 O. Kolberg Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek. Gaik. Okrężne, w: Album literackie, Warszawa 1848, s. 331–350 i wkładka nutowa. Przedruk w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 402–441. 2 K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 269–272; Mieszkańcy okolic Sandomierza i Radomia, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 25, s. 195 i 198. Cytując opis z „Przyjaciela Ludu”, Kolberg pominął zamieszczony tam tekst pieśni i zamiast niego dał własny zapis (z melodią) z Radomskiego z lokalizacją „Rdzuchów pod Przysuchą”. 90 �okolicznościach, najlepiej osądzi znaczenie tego rodzaju pieśni, którym zapewne niejedną winien chwilę prawdziwego zadowolenia1. Pieśni ludu weselne i Pieśni ludu obrzędowe potwierdzają zróżnicowanie regionalne wybranych obrzędów. Mimo opracowania na głos z towarzyszeniem fortepianu, ułatwiającego ich wykonanie amatorom śpiewu, są to zbiory prezentujące zmienność i podobieństwem określonych pieśni i ich związki z kontekstem kulturowym – weselami i dożynkami, to jest obrzędami, które obok Godów, czyli cyklu Bożego Narodzenia, były najważniejsze dla społeczności wiejskiej. Prezentowany materiał pochodził głównie z kilku regionów znajdujących się w zaborze rosyjskim, a przebieg obrzędów był podany dość skrótowo, ale istotny był sam fakt zamieszczenia aż tylu wariantów pieśni w jednej publikacji, co umożliwiało porównanie ich tekstów i miejsca w obrzędzie. Idea prezentowania wariantów była w latach 1847–1848 nowa, wcześniej wydawcy poszukiwali nieznanych do tej pory tekstów i unikali druku pieśni podobnych. Żegota Pauli we wstępie do Pieśni ludu polskiego w Galicji (1838) pisał, że porównał zapisane przez siebie teksty z drukowanymi przez Wacława Zaleskiego i „wyłączył mniej odmienne”2, Kazimierzowi W. Wójcickiemu recenzent3 wytknął druk tekstów, których warianty znajdowały się już u Zaleskiego, a Wójcicki sam o wydanych przez Jana Józefa Lipińskiego pieśniach wielkopolskich pisał, że „mało tu takich, których by już zbiory poprzedników p. Lipińskiego nie obejmowały”4. Kolberg, zapoznając się z muzyką ludową i tekstami pieśni coraz dokładniej, traktował je nie tylko jako źródło inspiracji bądź skarbiec przechowujący relikty dawnej narodowej kultury, widział w nich także przedmiot badań, interesujący i ważny dla kultury narodowej, dlatego zwracał uwagę na ich podobieństwo lub odmienność w różnych regionach. We wstępie do Pieśni ludu weselnych pisał: O. Kolberg Pieśni ludu obrzędowe…, s. 348, w przedruku w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 439. 2 Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego…, s. 1. 3 Anonimowa recenzja w „Tygodniku Petersburskim” 1839, nr 47, s. 268. 4 Wł. [K.W. Wójcicki], recenzja w „Bibliotece Warszawskiej” 1842, T. 3, s. 631. Na tej samej stronie do recenzji Wójcickiego dołączony został przypis Kolberga o melodiach pieśni wielko­ polskich zamieszczonych przez J.J. Lipińskiego, przedruk tego przypisu w tomie O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 578–579. 1 91 �[…] rozwijając jedne po drugich obrzędy weselne z różnych, mianowicie oddalonych od siebie stron, najlepiej przez porównanie ich między sobą rozróżnić, co w nich pierwotnego, a co było napływowego z innych pieśni lub okolic, odgadnąć wzajemny wpływ, jaki na siebie wywierały, i ocenić ich wartość poetyczną będziemy w możności1. W wersji podobnej do przyjętej w Pieśniach ludu weselnych, tj. z własnym akompaniamentem, Kolberg przygotowywał do druku także inne pieśni i melodie ludowe ze swego bogatego już zasobu zapisów terenowych. Miały to być zbiory utworów wybranych według różnych kryteriów, m.in. takich jak temat tekstu czy sytuacja wykonawcza. Świadczą o tym zachowane w Kolbergowskim archiwum karty, na których zestawił np. kilka wariantów tekstowych wątku balladowego czy pieśni wojskowych 2 z melodiami opatrzonymi akompaniamentem. Zachował się także rękopis w znacznej mierze gotowy do druku, zatytułowany Zbiór mazurów i obertasów gminnych wydany przez O. Kolberg[a]3. Na czterech kartach sztywnego papieru nutowego wpisał Kolberg 72 melodie, z notami lokalizacyjnymi i nazwami tańców, bez tekstów przyśpiewek. Melodie te pochodzą z różnych regionów leżących w Królestwie, co pozwala datować rękopis na okres, w którym drukowane były Pieśni ludu weselne. Opracowanie to pozostało niedokończone, kilkanaście końcowych zapisów nutowych ma wpisany tylko szkic partii lewej ręki lub nie ma go wcale. Pieśni ludu weselne były ostatnim opublikowanym przez Kolberga zbiorem pieśni dokumentującym folklor, w którym melodie ludowe badacz opatrywał swym akompaniamentem. Wprawdzie wydał jeszcze kilkanaście lat później, w roku 1862, Pieśni ludowe do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu4, ale wszystkie zawarte tam utwory są powtórzeniem melodii i tekstów zamieszczonych w Pieśniach ludu polskiego wydanych w roku 1857. Pięć lat po wydaniu tego tomu Kolberg wybrał z zamieszczonych tam pieśni osiem wątków balladowych popularnych wśród ludowych wykonawców O. Kolberg Pieśni ludu weselne, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 443. 2 Zostały one wydrukowane w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), zob. tam np. pieśni nr 607–614, 682–687, 693–694, 696–698. 3 Zbiór mazurów i obertasów gminnych opublikowany jest w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 197–268, nr 763–834. 4 Wydanie to przedrukowe zostało w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 675–700. 1 92 �i osiem melodii tanecznych z przyśpiewkami i dodał do nich akompaniament, którego w pierwodruku tych utworów z roku 1857 nie było. Partia fortepianu tym razem zasługuje na wyższą ocenę niż opracowanie dołączone do pieśni drukowanych1 w latach 1842–1845. Aleksander Pawlak, omawiając wydawane przez Kolberga zbiory pieśni z akompaniamentem fortepianu, pisze: „Najwyższy poziom wykazują Pieśni ludowe do śpiewu, ostatnia tego rodzaju publikacja Kolberga”2. Nie było to jednak wydawnictwo źródłowe, przeznaczone dla badaczy muzyki czy literatury ludowej, ale opracowanie przygotowane wyłącznie dla amatorów domowego muzykowania, mających pewne umiejętności wykonawcze. Szesnaście wybranych utworów Kolberg ułożył przemiennie, po każdej balladzie następuje melodia taneczna z przyśpiewką. Melodia wokalna wszystkich utworów jest taka sama jak w pierwodruku, pozostawione są też noty lokalizacyjne, natomiast teksty ballad nie są wiernymi przedrukami. Sądzić można, że Kolberg chciał wykonawcom zaprezentować utwory o pełnej fabule, zawierające tyle motywów danego wątku, ile było potrzebnych, aby opowieść prezentowana w balladzie stała się zrozumiała i dramatyczna. Dlatego teksty, które w pierwodruku nie zawsze są kompletne, w tym wydaniu mają nieco zmienione fragmenty lub interpolacje pochodzące z jednego lub nawet z kilku innych wariantów. Redagując teksty ballad, Kolberg zachował taką ich postać językową, jaką im nadał w pierwodruku, tj. bliską ówczesnemu językowi ogólnopolskiemu. Natomiast teksty przyśpiewek w Pieśniach ludowych do śpiewu w stosunku do drukowanych w Pieśniach ludu polskiego z 1857 r. wykazują różnice tylko w warstwie językowej. W edycji z 1862 r. wprowadził w nich Kolberg najbardziej wyraziste cechy fonetyczne wykonawców (mazurzenie, zanik nosowości w wygłosie itp.), które odnotował wprawdzie w czasie badań terenowych, ale w większości pominął w druku w roku 1857. Tym zabiegiem chciał może podkreślić, że teksty przyśpiewek są „nieobrobione”, autentyczne w swej „gminnej” postaci. Rozmaitość i przemienność emocjonalna i językowa tekstów miały zapewne przyczynić się 1 W zbiorze wydanym w r. 1862 powtórzył Kolberg trzy ballady zamieszczone po raz pierwszy w wydaniu z lat 1842–1845 oraz ponownie w Pieśniach ludu polskiego z roku 1857; mają one zgodną z pierwodrukiem linię melodyczną i notę lokalizacyjną, ale nowy akompaniament, por. w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 156 i 583, 141 i 585 oraz 75 i 597. 2 A. Pawlak „Pieśni i melodie ludowe” w opracowaniu fortepianowym, w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… (DWOK T. 67/I), s. VIII. 93 �do zainteresowaniu odbiorców. Pieśni ludowe do śpiewu oddał Kolberg do druku, licząc na uzyskanie dochodu z ich sprzedaży. Czy było to działanie skuteczne, nie wiemy. Zamieszczone w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1847–1849 Pieśni ludu weselne zakończyły pewien etap w edytorskiej działalności Kolberga jako wydawcy folkloru muzycznego. Podsumowując ten okres, przypomnieć trzeba recenzje drukowane bezpośrednio po opublikowaniu omówionych tu zbiorów Kolberga, a także przytoczyć opinie chronologicznie znacznie późniejsze. Trzy zbiory pieśni drukowane przez Kolberga w latach 1847–1849 nie zostały zauważone przez recenzentów, być może dlatego, że zamieścił je w czasopismach i w pracach zbiorowych. Najważniejszy z nich i najobszerniejszy, Pieśni ludu weselne, opublikowała „Biblioteka Warszawska”, więc zrozumiałe jest, że nie był tam recenzowany. Jedynie Pieśni ludu polskiego wydane w latach 1842–1845 u Żupańskiego w Poznaniu były oceniane w prasie, nawet jeszcze przed zakończeniem druku, na podstawie pierwszego lub dwu początkowych zeszytów. Dodawanie do ludowych pieśni akompaniamentu fortepianowego spotykało się, jak już tu wspominano, z krytyką niektórych recenzentów współczesnych Kolbergowi, choć w latach 1818–1842 było stosowane przez wszystkich wydawców folkloru. Przytoczono tu już krótką ocenę Fryderyka Chopina, całkowicie deprecjonującą pracę Kolberga nad popularyzacją muzyki ludowej, ale zawartą w prywatnym liście. Rozbieżne były opinie dwu innych autorów, K. Libelta i M.A. Szulca, których recenzje też tu wspominano. Libelt uznał akompaniament i przygrywki za dodatki „nie na swoim miejscu”, ale podkreś­lił wartość pracy Kolberga — notowanie ze słuchu melodii i fakt ich publikacji, ponieważ muzyka ludowa była dotąd rzadko prezentowana przez zbieraczy folkloru. Działalność autora Pieśni ludu polskiego na tym polu uznał za godną wysokiej oceny i wsparcia rodaków. M.A. Szulc potraktował ten pierwszy wydany przez Kolberga zbiór jako edycję przeznaczoną dla amatorów śpiewu, do domowego muzykowania, i chwalił jego opracowanie. Podkreślić trzeba, że recenzje Pieśni ludu polskiego wydanych u Żupańskiego ukazały się tylko w prasie poznańskiej. Czasopisma warszawskie nie mogły o nich pisać, ponieważ rozpowszechnianie tej publikacji było w Królestwie zakazane. Bliżsi nam chronologicznie autorzy zajmujący się dorobkiem Kolberga z tego wczesnego okresu też reprezentują odmienne stanowiska, ale w nieco innym zakresie. W 1961 r. Marian Sobieski we wstępie do pierwszego tomu 94 �Dzieł wszystkich Kolberga, oceniając m.in. jego kompozycje fortepianowe i opracowania muzyki ludowej z lat 1842–1849, pisał: Podobne stanowisko Kolberga-kompozytora widzimy w jego opracowaniach pieś­ni ludowych, gdzie dyskretny i skromny akompaniament nie zaciera i nie przytłacza oryginalnej melodii ludowej. Dowodzi to z jednej strony szacunku kompozytora dla twórczości ludowej, z drugiej strony jest świadectwem konsekwentnej realizacji programowych założeń muzyki domowej. Dostosowanie się autora do możliwości wykonawczych szerokich rzesz amatorów-muzyków otworzyło drogę do popularyzacji wśród nich polskich melodii ludowych, a tym samym do przeniknięcia w nurt muzyki domowej elementów ludowych i narodowych1. Po dokładniejszej charakterystyce jego pierwszych folklorystycznych publikacji dodał: Kolberg starał się urozmaicić akompaniament w duchu ludowym przez naśladowanie basowania kapeli ludowej (buczenie kwint), czy stosowanie nuty pedałowej, imitującej brzmienie dudów. Jedno jest pewne: że mimo tych uzasadnionych rozumowo starań brakło tu rzeczywiście talentu […]2. Jednak nie zawsze te wczesne publikacje Kolberga były właściwie rozumiane3. Etnomuzykolodzy melodie wokalne wydawane przez Kolberga M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny..., s. XLIV–XLV. M. Sobieski tamże , s. L–LI. 3 W roku 1988 Julian Maślanka pisał, że całość zapisu nutowego, tj. melodia wokalna i akompaniament w pierwszym zbiorze z lat 1842–1845 są autorstwa Kolberga, a „Pieśni ludu weselne mają wprawdzie muzykę jeszcze komponowaną przez Kolberga, ale już z troską o upodobnienie jej do muzyki ludowej” (J. Maślanka Folklorystyka polska w latach 1831–1863... , s. 77). Podobnie ocenę opracowania melodii ludowych przez Kolberga formułował nieco wcześniej R. Górski, zob. w jego biografii Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności, wyd. 2, Warszawa 1974, s. 50 i 59. Jednak zakres edytorskiego opracowania muzyki ludowej w Pieśniach ludu polskiego wydanych w latach 1842–1845 w Poznaniu i w Pieśniach ludu weselnych z lat 1847–1849, wbrew twierdzeniu obu autorów, jest taki sam — melodie wokalne w obu tych zbiorach nie były komponowane, były to melodie ludowe, komponowany był tylko akompaniament fortepianowy. Pewne nieporozumienia powodował też termin „rozwijać”, używany czasem przez Kolberga, np. w tytule pierwszej publikacji folklorystycznej z roku 1842: Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął… O następnym zbiorze, Pieśni ludu weselne, R. Górski pisze, że Kolberg melodii tam zamieszczonych „już nie usiłował »rozwijać« i poprawiać” (R. Górski Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności… s. 59). Jednak we wstępie do Pieśni ludu weselnych Kolberg użył również tego określenia: „[...] rozwijając jedne po drugich obrzędy weselne [...]” , co znaczyło tylko, tak samo jak w r. 1842, że przedstawia ich liczne przykłady. 1 2 95 �w latach 1842–1849 traktowali tak samo jak zamieszczane w edycjach późniejszych. Natomiast akompaniament fortepianowy spotykał się ze strony krytyków i innych zainteresowanych z różnymi, m.in. przytoczonymi wyżej opiniami. Zależały one od tego, czy traktowali wydawane przez Kolberga zbiory jako dokumentację folkloru muzycznego, czy jako środek popularyzacji muzyki ludowej lub szerzej – muzyki narodowej. Analizując od strony muzycznej wczesne zbiory folklorystyczne, wydane przez Kolberga przed podjęciem prac nad monografiami etnograficzno-folklorystycznymi, badacze muzyki ludowej odróżniają dwa problemy: ocenę towarzyszącej melodiom oprawy w postaci akompaniamentu oraz wartość prezentowanych tam utworów ludowych jako dokumentów ówczesnego stanu folkloru. Tę ostatnią może wskazać konfrontacja ich z zapisami terenowymi, bezpośrednimi wynikami badań Kolberga. Możliwość oceny zgodności pierwodruków tych melodii z podstawą, to jest z notacjami ze słuchu, ograniczona jest tylko obecnym stanem zachowania spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, a ta – jak wiadomo – nie przetrwała w całości. Poszerza tę możliwość porównanie melodii drukowanych w tym pierwszym okresie działalności Kolberga z materiałami zamieszczanymi później w regionalnych tomach Ludu, w których wykorzystał te same zapisy prymarne. Porównanie licznych zapisów nutowych zamieszczonych w publikacjach z lat 1842–1849 z zachowanymi rękopisami wykonanymi ze słuchu wskazuje, że melodia wokalna jest taka sama, a niewielkie korekty w niektórych nielicznych przypadkach nie dotyczą zasadniczego jej przebiegu 1. Również zgodność melodii wokalnych i instrumentalnych wydanych w latach 1842–1849 z późniejszymi ich przedrukami w Ludzie i Obrazach etnograficznych może wskazywać na autentyczność muzyki prezentowanej w tych wczesnych zbiorach, nawet jeżeli nie dysponujemy dziś zapisami terenowymi Kolberga, wykonanymi bezpośrednio w czasie badań, ponieważ monografie regionalne przygotowywał Kolberg do druku — jeżeli chodzi o muzykę przede wszystkim — na podstawie zapisów ze słuchu sporządzanych w czasie badań terenowych. W roku 1849 Kolberg opublikował także tekst całkowicie odmienny od dotychczasowych. Dnia 17 października tamtego roku w Paryżu zmarł Fryderyk Chopin. Na wiadomość o zgonie kompozytora Kolberg napisał 1 Zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (DWOK T. 85/II). 96 �krótki, nacechowany emocjonalnie nekrolog Szopen umarł!1. W latach następnych starał się gromadzić informacje o życiu Chopina, prostował błędy w wychodzących drukiem biografiach kompozytora, poszukiwał utworów, które pamiętał z warszawskiego okresu jego życia i publikował odnalezione juwenilia, ale wtedy, jesienią 1849 r., jedna stroniczka w „Bibliotece Warszawskiej” musiała zmieścić jego refleksje wywołane bezpośrednio przez tę wiadomość. Dał tam wyraz swemu bólowi, ale także wierze, że muzyka Chopina jest nieśmiertelna i zawsze będzie towarzyszyć ludziom szukającym pocieszenia. Tak spontaniczną i silną reakcję Kolberga odnajdujemy potem zaledwie kilka razy w listach związanych z wydarzeniami w rodzinie. Retoryka tekstu napisanego w chwili otrzymania wiadomości o śmierci kompozytora i wyraźnie widoczne w nim emocjonalne zaangażowanie odbiegają od charakterystycznej dla Kolberga powściągliwości. Następne jego publikacje, listy i notatki na temat dzieł i życia Chopina mają zawsze bardzo rzeczowy charakter, nawet wtedy gdy są to jego osobiste wspomnienia dotyczące wykonywania przez kompozytora własnych utworów. Uwielbienie dla twórczości Chopina, a także świadomość, że słuchając go, obcuje z czymś niezwykłym, towarzyszyły Kolbergowi przez całe życie, od pierwszego kontaktu w profesorskim domu w Warszawie, jednak raz tylko, właśnie w tym nekrologu, odsłonił tak bardzo swe uczucia. W listach z lat późniejszych wspominał niekiedy, że grywa utwory Chopina dla własnej przyjemności, z innych źródeł wynika, że czasem także dla niewielkiego grona słuchaczy. Niewiele znamy relacji o Kolbergu–pianiście i są to wypowiedzi amatorów, nie zawodowych krytyków muzycznych, ale świadczą one, że osoby słyszące kompozycje Chopina w jego wykonaniu były wyraźnie wzruszone, a jego gra podobała się. Paulina Wilkońska, opowiadając o spotkaniu u Seweryny Pruszakowej w styczniu 1851 r., kończy relację: „Potem Oskar Kolberg uproszony zagrał nam mazury Szopena — i całe zachwycił zebranie”2. Przypuszczać można, że dzięki znakomitej pamięci muzycznej żywy był w jego wykonawstwie sposób „traktowania instrumentu” przez kompozytora. 1 O. Kolberg Szopen umarł! „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 4, s. 436, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 460, tekst nr 979. 2 P. Wilkońska Moje wspomnienia o życiu towarzyskim…, s. 134. 97 �IV [Premiera Króla pasterzy i Sceny w karczmie w prywatnym salonie muzycznym. – Następne kompozycje fortepianowe. – Badania terenowe w zaborze rosyjskim.] W roku 1848 lub 1849 powstał pierwszy znany portret1 Oskara Kolberga, mającego wówczas około trzydziestu pięciu lat. Oryginał obrazu zaginął w czasie powstania warszawskiego w roku 1944, zachowała się tylko jego fotografia. Namalował go Antoni, który wrócił wtedy do Warszawy po długim pobycie w Rzymie i Paryżu. Spośród dotychczasowego dorobku Antoniego najwyżej ceniono właśnie portrety – przysłane z Włoch chwalono już w recenzjach z wystawy w salach Szkoły Malarstwa w czerwcu roku 1845. Nieco później, prawdopodobnie w roku 1850, Antoni wykonał portrety rodziców. Ojca, nieżyjącego od kilkunastu lat, malował według litografii wykonanej w latach dwudziestych XIX w. w Berlinie lub według miniatury, matka do swego porteru mogła mu pozować osobiście2. Wkrótce potem, w roku 1852, Antoni ożenił się z Eleonorą Marconi (1832–1883), była ona siostrą jego przyjaciela, też malarza, Karola Marconiego, z którym w latach następnych kilkakrotnie współpracował przy wykonywaniu fresków w kościołach i gmachach publicznych Warszawy. Antoni nadal cieszył się renomą także jako autor obrazów religijnych – już w roku 1840 jego obraz Św. Trójca umieszczony był w ołtarzu katedry Św. Jana w Warszawie, w roku 1854 wystawiony był w salach Towarzystwa Dobroczynności obraz Matki Boskiej Szkaplerznej przeznaczony dla kościoła w Żbikowie3. W tym okresie, tj. w latach 1848–1849, bliski ukończenia był wspomniany już tutaj Król pasterzy, najbardziej znany utwór sceniczny Oskara Kolberga, z librettem Lenartowicza. Fabuła jednoaktowej „opery sielskiej”, zaczerpnięta z utworu F.L. Jaskólskiego Pasterze na Bachorzy4, opowiada o kujawskim zwyczaju wybierania króla spośród dziewcząt i chłopców Zob. ryc. 3 w tym tomie. Zob. ryc. 1 i 2 w tym tomie. 3 Donosiła o tym prasa warszawska, dodając: „Tym bardziej obraz ten godzien zastanowienia, iż obstalowany został przez żonę włościanina w wypełnieniu ostatniej woli jej męża, co stosunkowo do jej możności bardzo wielki wydatek stanowi. Obraz ten przynosi zaszczyt artyście […]”, „Dziennik Warszawski” 1854, nr 217 z 21 sierpnia. 4 Zob. przypis 3 na s. 80. 1 2 98 �wypasających bydło na rozległych bagnistych łąkach nazywanych Bachorzą. Królem zostawał ten, kto pierwszy przypędził swe stado na Bachorzę rano w dzień Zielonych Świąt. Według libretta jeden z pasterzy, Maciuś Ciemięga, postanowił przechytrzyć towarzyszy i w przeddzień konkursu zagrzebał się w stogu siana, aby spędzić w nim noc i rano pojawić się jako pierwszy. Zbudził się jednak za późno, gdy inni byli już na miejscu, a pierwsi przybyli Rózia i Wojtek, którym gromada przyznała wieńce. Maciuś został wyśmiany, a Rózia i Wojtek wyznali sobie miłość i królowali przez cały dzień. Według listu Kolberga do Sikorskiego, libretto pozostawione w rękopisie przez Lenartowicza przed jego nagłym wyjazdem w roku 1848 wymagało uzupełnienia. Porównanie znanego libretta1 z jego wersją podpisaną pod nutami w partyturze wskazuje, że różnice między tymi dwoma tekstami (poza arią Rózi z III sceny) są niewielkie i wynikają prawdopodobnie z konieczności dostosowywania tekstu do śpiewu. Prywatna premiera odbyła się 4 kwietnia 1853 r. w salonie Faustyna Żylińskiego (1796–1867), tenora, dyrygenta i kompozytora. To pierwsze przedstawienie Króla pasterzy miało formę koncertu z towarzyszeniem fortepianu, a wykonawcami partii wokalnych byli amatorzy. Recenzji po tej premierze nie opublikowano, wzmianki o niej pojawiły się tylko w „Dzienniku Warszawskim”2 i w Pamiętnikach miasta Warszawy Karola Kucza (1815–1892), dziennikarza, komediopisarza i wydawcy: Co zaś do prywatnych tego rodzaju wieczorów, jednym z znaczniejszych był wieczór w domu znanego muzyka p. Żylińskiego, gdzie zebrani Amatorowie i Amatorki wykonali pod przewodnictwem p. Kolberga dwie opery własnego jego utworu, to jest Król pasterzy i Powrót Janka. Z tych pierwsza, na samych ludowych motywach oparta, odznacza się nadzwyczajną melodią i znaczną liczbą wzniosłych ustępów i godną byłaby publicznego przedstawienia3. Publiczna premiera Króla pasterzy na scenie opery warszawskiej odbyła się parę lat później, w marcu 1859 r. Tu odnotować jednak trzeba, że w roku 1853 w „Dzienniku Warszawskim” nie podano nazwiska autora libretta, 1 T. Lenartowicz Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego, napisany w 1 akcie, Warszawa 1859. Libretto zostało wydane równocześnie z wyciągiem fortepianowym utworu Kolberga i prawdopodobnie jego tekst nie był konsultowany z autorem, który był już wtedy od ponad dziesięciu lat na emigracji. 2 „Dziennik Warszawski” 1853, nr 92, notatka w dziale Wiadomości krajowe. 3 K. Kucz Pamiętniki miasta Warszawy z roku 1853, T. 1, Warszawa 1854, s. 235. 99 �informując tylko, że jest nim „jeden z poetów naszych” — wymienianie nazwiska Lenartowicza, zbiegłego za granicę, było wtedy zakazane. Ponadto w krótkim artykuliku liczącym kilkanaście wierszy, choć zaznaczono, że Kolberg „znany jest tak zaszczytnie z wielu utworów muzycznych”, dwukrotnie przypomniano, że jest on „sumiennym zbieraczem melodii ludowych”. W literackim i artystycznym świecie Warszawy miał wówczas ustaloną pozycję przede wszystkim jako muzyk notujący w terenie i wydający drukiem folklor. W tym samym dniu, tj. 4 kwietnia 1853 r. wykonany został w salonie Żylińskiego drugi utwór sceniczny Kolberga: Scena w karczmie, czyli Powrót Janka1, napisany do tekstu Jana Kantego Gregorowicza (1818–1890). Gregorowicz po śmierci ojca gospodarował w Bilczy, w pow. sandomierskim, a około roku 1850, po próbach życia na wsi, zamieszkał w Warszawie i pracował jako dziennikarz i literat. Dosyć szybko stał się cenionym pisarzem dla ludu i autorem książek dla dzieci. Kolberg poznał go zapewne u Wójcickich lub w redakcji „Biblioteki Warszawskiej”, w której w roku 1850 zamieszczony był literacki debiut Gregorowicza Obrazki wiejskie. W zbiorach Kolberga zachował się rękopis pt. Scena w karczmie, czyli Powrót Janka2 bez podpisu autora — jest to prawdopodobnie oryginał libretta pióra Gregorowicza. Widnieją na nim poprawki i dopiski ręką Kolberga, m.in. w tytule, który pierwotnie był krótszy: Scena w karczmie, czyli Powrót. Fabuła utworu jest bardzo prosta: zgromadzeni w karczmie wieśniacy bawią się po pracy, tylko Basia jest smutna, tęskni za Jankiem, który ze swym panem pojechał do Warszawy. Jednak tego wieczoru Janek, również stęskniony za Basią i swą rodzinną wsią, szczęśliwie wraca ze stolicy, jego zdaniem zbyt ludnej i hałaśliwej; wśród zgromadzonych w karczmie osób, pary zakochanych i ich krewnych i przyjaciół, może znowu zapanować radość. Bardzo podobną treść ma też „obrazek wiejski ze śpiewami” Janek spod Ojcowa Gregorowicza 3. Wpraw1 Utwór Scena w karczmie zachował się w postaci głosów wokalnych i niepełnej wersji fortepianowej, opublikowany jest w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne, zebrała i opracowała D. Idaszak (DWOK T. 68), s. 489–599. 2 Rękopis w tece 51 Miscellanea, Arch. PTL, sygn. 1358, k. 44–50. 3 K. Michałowski w katalogu Opery polskie, Kraków 1954, s. 61, jak wszyscy z Kolbergiem włącznie, myląc Scenę w karczmie z utworem Gregorowicza Janek spod Ojcowa, podaje, że premiera „obrazka wiejskiego” odbyła się w Warszawie 26 XII 1853 r. (5 stycznia 1854 r.), a tekst opublikował Gregorowicz pod tym samym tytułem w roku 1862. Krótką recenzję przedstawienia utworu Gregorowicza zamieściła „Gazeta Codzienna” w nr 14 z 16 stycznia 1854 r., ale nie ma tam wzmianki o muzyce do Janka spod Ojcowa, a trudno przypuszczać, aby w dzienniku, którego Gregorowicz był wówczas współredaktorem, pominięto nazwisko 100 �dzie nie wiadomo dokładnie ani kiedy Kolberg rozpoczął i zakończył prace nad Sceną w karczmie, ani kiedy Gregorowicz napisał Janka spod Ojcowa, ale jest bardziej prawdopodobne, że libretto, krótsze i mniej rozbudowane, powstało wcześniej niż „obrazek wiejski ze śpiewami”. Utwór Kolberga musiał być napisany najpóźniej na przełomie lat 1852 i 1853, ponieważ zespół amatorów potrzebował czasu na przygotowanie premiery, która odbyła się razem z Królem pasterzy, tj. 4 kwietnia 1853 r. Sztuka Gregorowicza wystawiona była dziewięć miesięcy później, w styczniu 1854 r., dlatego sądzić można, że Gregorowicz najpierw napisał na prośbę Kolberga libretto Sceny w karczmie, a dopiero potem Janka spod Ojcowa. W tym utworze przeniósł akcję przed karczmę, na wolne powietrze, dodał dwie postacie i zmienił nieco przebieg wydarzeń, a także użył innego tytułu, aby odróżnić swój utwór od kompozycji Kolberga, tym bardziej że nie była to już „scena w karczmie”. Tylko dwa fragmenty tekstu: śpiewka Janka (nr 4) i chór kończący sztukę (nr 8) są prawie identyczne z odpowiednimi tekstami Sceny w karczmie, ale wszystkie inne partie śpiewane, pozostały tekst prozą i znana muzyka1 do Janka spod Ojcowa są zupełnie inne. Kolberg miał prawdopodobnie pewien udział w pierwotnym opracowaniu muzyki do Janka spod Ojcowa, sam pod koniec życia w Szkicu autobiografii pisał: Janek spod Ojcowa Gregorowicza był to tylko wodewil ze śpiewkami, do którego napisałem tylko śpiewkę Janka z chórem i duet. Miał być rozszerzony, ale wypadki r. 1861 przeszkodziły2. Kolberga, jeżeli by wykorzystano jego kompozycję. K. Michałowski informuje też, że w Poznaniu w 1857 r. wystawiono Janka spod Ojcowa z muzyką Adama Tarnowskiego (1816–1890), wówczas kapelmistrza Teatru Rozmaitości w Warszawie, w którym odbyła się premiera. Sztukę Gregorowicza grano znowu w Warszawie w 1862 r., przedstawienie to wymienia „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” (1862, nr 52, s. 827) w zestawieniu utworów granych na scenach warszawskich w dziale „Tragedie, dramaty i komedie”, a nie wśród oper i innych utworów muzycznych, ale nazwisk autorów w zestawieniu nie podawano. 1 Jednoaktówka Janek spod Ojcowa wydana została w Warszawie w 1862 r. bez nazwiska autora, następnie z nazwiskiem Gregorowicza w Poznaniu w r. 1903 z muzyką Adama Tarnowskiego i ponownie w Poznaniu z muzyką tego samego autora w r. 1912. W dostępnym egzemplarzu wydania Janka spod Ojcowa z 1862 r. nie było zapisów nutowych. Dla porównania (wykonał je Ł. Smoluch) muzyki Tarnowskiego do Janka spod Ojcowa i Kolberga do Sceny w karczmie wykorzystano wydanie z 1912 r. 2 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. Wspomniane tu przez Kolberga „wypadki roku 1861” to tzw. rewolucja lutowa poprzedzająca powstanie styczniowe, zob. też s. 162. 101 �Te zdania mogą się odnosić wyłącznie do jednoaktówki Gregorowicza, nie do Kolbergowskiej Sceny w karczmie, która jest w całości utworem muzycznym. Sądzić więc można, że Kolberg po ponad trzydziestu latach sam zapomniał o swej kompozycji, wystawionej tylko ten jeden raz w warszawskim salonie w kwietniu 1853 r. i niewydanej drukiem za życia autora. Wspominał tylko krótki moment współpracy z Gregorowiczem nad nową wersją sceniczną jego obrazka. Późniejsi bibliografowie i biografowie Kolberga i Gregorowicza utożsamiali kompozycję Kolberga z drukowanym i grywanym „obrazkiem wiejskim” tego drugiego autora, choć są to dwa odmienne dziełka sceniczne. Dla Kolbergowskiej Sceny w karczmie używano też wielokrotnie tytułu jednoaktówki Gregorowicza1. W przeciwieństwie do Króla pasterzy, „opery sielskiej” Kolberga granej w operze warszawskiej w 1859 r., której wyciąg fortepianowy został wydany drukiem w latach 1859–1860, drugi jego utwór teatralny, Scena w karczmie, niedrukowany i niewystawiany publicznie w XIX wieku, popadł w niepamięć. Wydany został dopiero w roku 1990 razem z innymi kompozycjami Kolberga w jego Dziełach wszystkich, a ponownej prezentacji przed publicznością doczekał się po ponad stu sześćdziesięciu latach, w roku 20142. Lata 1849–1857, poza pracą zawodową w Dyrekcji Kolei Żelaznej, komponowaniem utworów scenicznych i przygotowywaniem ich koncertowej premiery, wypełniały Kolbergowi także inne zajęcia związane z muzyką. Kontynuował badania terenowe i przygotowywał ich wyniki do wydania drukiem, tworzył kompozycje fortepianowe i wokalne i współpracował K. Kucz w Pamiętnikach miasta Warszawy z roku 1853…, s. 235, w notatce sporządzonej bezpośrednio po premierze odnotował tytuł Powrót Janka. Tytuł Janek spod Ojcowa dla utworu Kolberga pojawia się jednak już w poświęconym Kolbergowi artykule w tomie 15 Encyklopedii powszechnej Orgelbranda z roku 1864, którego treść znał on na pewno. Na podstawie Szkicu autobiografii tytuł Janek spod Ojcowa podał I. Kopernicki w artykule Oskar Kolberg („Nowa Reforma” 1889, nr 108) i później w biografii Kolberga zamieszczonej we wstępie do Przemyskiego (zob. T. 35, s. IX). Za Kopernickim tytuł jednoaktówki Gregorowicza zamiast tytułu Scena w karczmie, czyli Powrót Janka przytaczali kolejni autorzy biografii Kolberga i bibliografowie. Zob. m.in. katalog K. Michałowskiego Opery polskie (Kraków 1954) i Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut” (T. 8: Wrocław 1969, s. 46). 2 Scenę w karczmie, czyli Powrót Janka wystawiono w roku 2014 w Poznaniu w reżyserii Artura Romańskiego z okazji Roku Kolberga. Dla tego przedstawienia kompozycja Kolberga została zinstrumentowana przez Macieja Prochaskę, a libretto zredagowane przez Ewę Antyborzec. Zob. też M. Prochaska Kompozycje Oskara Kolberga... (DWOK T. 85/II), oraz tenże „Scena w karczmie”, nieznana opera Oskara Kolberga, „Przegląd Wielkopolski” R. 29: 2015, nr 1, s. 38–41. 1 102 �z Józefem Sikorskim przy poszukiwaniu archiwaliów muzycznych potrzebnych do badania historii muzyki polskiej. Józef Sikorski w roku 1849 zwrócił się listem otwartym1 do władz kościelnych z apelem o udostępnienie badaczom zabytków związanych z muzyką, znajdujących się w należących do nich świątyniach, archiwach i bibliotekach. Przedstawiony tam program badań był bardzo rozległy i zarazem konkretny, obejmował nie tylko nuty, informacje o organach, ich budowniczych itp., ale także dzieła sztuki, malarstwo i rzeźbę, prezentujące np. instrumenty. W poszukiwaniach zabytków polskiej kultury muzycznej prowadzonych przez Sikorskiego brał wówczas udział Kolberg. Zachował się brulion ich wspólnego listu do Kapituły Łowickiej, w którym proszą o wypożyczenie rękopisu „z XIV czy XV wieku […] dla bliższego rozpatrzenia się w nim”2. Nie wiadomo, czy Kolberg towarzyszył Sikorskiemu także w innych ośrodkach poza biblioteką kolegiaty łowickiej, którą odwiedzili razem w 1851 r. Podjęta wtedy akcja odniosła skutek. Sikorski zgromadził wiele materiałów, na podstawie których pisał artykuły do „Ruchu Muzycznego” i później do innych czasopism. Jego notatki wykorzystali następni autorzy opracowań o historii polskiej muzyki, m.in. Aleksander Poliński i Adolf Chybiński. Nadal ukazywały się kompozycje fortepianowe Kolberga, w roku 1850 były to Dwa mazury na pianoforte oraz Sześć kujawiaków na fortepian, te ostatnie dedykowane Teofili Gregorowiczowej, żonie Jana Kantego. W roku 1853 do publikacji charytatywnej3 przekazał Romans Rózi, fragment Króla pasterzy, a lata następne przyniosły druk innych jego kompozycji wokalnych: Pod twym okienkiem…4, do słów zapomnianego dziś poety Juliusza Heppena (1828–1898) i Trzy pieśni J. B. Zaleskiego5 dedykowane Karolinie Fryben (1823–?) śpie1 Tekst tego apelu przytacza K. Morawska w artykule Badania nad muzyką dawną w Polsce w XIX w., w: Szkice o kulturze muzycznej XIX w. Studia i materiały, T. 3, pod red. Z. Chechlińskiej, Warszawa 1976, s. 43–45. 2 Brulion listu do Kapituły Łowickiej z 15 V 1851 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 48. 3 Romans Rózi drukowany był w pracy zbiorowej: Album muzyczne wydane przez Komitet na korzyść Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki tudzież pozostałych po nich Wdów i Sierot, Lipsk [1853]. 4 Pieśń była zamieszczona w serii Skarbiec salonowych śpiewów No 4, Warszawa 1855, s. 3; przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 7–12, nr 2. 5 Pełny tytuł: Rojenia wiosenne. Młodo zaswatana. Śpiew poety. Trzy pieśni J. B. Zales­ kiego ułożył do śpiewu […] Warszawa 1857; przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 13–27, nr 3–5. 103 �waczce, która w latach 1856–1857 występowała w Warszawie. Trzy pieśni zrecenzował Sikorski w „Ruchu Muzycznym”. Jak wszyscy piszący w tym czasie o Kolbergu, niezależnie od omówienia utworów, które były przedmiotem recenzji, przypomniał, że od wielu lat zbiera on i wydaje pieśni ludu. Pieśniom do słów J.B. Zaleskiego nie odmówił pewnych walorów, ale ocenił je niezbyt wysoko, natomiast wspominając poprzednie kompozycje, dodał: Wyjątek stanowią dziarskie mazury i mistrzowskie obertasy (powtarzamy to przy każdej sposobności), tak jędrne, tak skończone, tak ludowe, a jednak oryginalne, że najlepsze innych autorów z daleka za nimi zostają1. Po sześcioletniej przerwie, w roku 1856, wydał Kolberg nowy utwór fortepianowy: Grande marche, dedykowany „À son ami Mr Costantin Wolicki”2. Konstanty Wolicki (1805–1863), Kujawianin, muzyk wykształcony w konserwatorium paryskim, za pomoc uczestnikom wyprawy Zaliwskiego został w 1834 r. skazany na utratę majątku i zesłanie na Syberię z nakazem stałego tam zamieszkania po odbyciu kary. W Tobolsku, później w Omsku był dyrygentem i nauczycielem muzyki i sam wtedy komponował. W 1840 r. uzyskał zgodę na powrót do Królestwa Polskiego i pracował w latach 1846–1856 w Dyrekcji Ubezpieczeń w Warszawie. Poświęconą Wolickiemu kompozycję Kolberga krótko omówił Maurycy Karasowski, który od roku 1854 zamieszczał recenzje w prasie warszawskiej, a o marszu pisał na łamach „Biblioteki Warszawskiej”: Jest to utwór większych rozmiarów, odznaczający się dobrym pomysłem i piękną harmonią, może za mało w nim melodii. Lecz nie wdając się w szczegółowy rozbiór, który bez użytku zabrałby nam wiele miejsca, śmiało go polecamy wszystkim grającym na fortepianie jako dzieło rzeczywiście niemałej wartości3. W zachowanej korespondencji znajdujemy informację o komponowaniu w tym okresie utworów zamówionych przez prywatnych odbiorców. [J. Sikorski] Przegląd kompozycji. Trzy pieśni J. B. Zaleskiego ułożył do śpiewu O. Kolberg, „Ruch Muzyczny” 1858, nr 36, s. 283. Przedruk recenzji w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 659. 2 O. Kolberg Grande marche pour piano par […] à son ami Mr Constantin Wolicki, Varsovie [1856]. Przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje fortepianowe… (DWOK T. 69), nr 76, s. 377–393, nota tamże, s. 683. 3 M. Karasowski Przegląd muzykalny, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 389. Przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje fortepianowe… (DWOK T. 69), s. 724–725. 1 104 �W liście ze stycznia 1853 r. nieznany bliżej Aszperger przypominał o terminie odebrania nut i prosił o drobne zmiany w tekście, do którego melodię miał napisać Kolberg. Pieśń miała być wykonana na urodzinach jego teścia, Matuszewskiego, o którym też nie udało się odszukać bliższych danych. Kolberg w itinerarium odnotował pobyt w roku 1856 i 1858 u Matuszewskich w Mąkolinie, w powiecie płockim, oraz w 1862 r. u Matuszewskiego w Jasienicy, być może adresat komponowanej kantaty i mieszkaniec Mąkolina lub Jasienicy goszczący zbieracza pieśni był tą samą osobą. Szkic tego utworu znajduje się wśród Kolbergianów przechowywanych w Warszawskim Towarzystwie Muzycznym1. W tym samym liście Aszperger pisał o terminie próby Króla pasterzy, więc prawdopodobnie należał do grona amatorów biorących udział w prywatnej premierze u Faustyna Żylińskiego. Prośbę o skomponowanie muzyki napisał też nieznany autor w maju 1856 r., dołączając tekst wiersza2. Jednak coraz więcej miejsca w pracach Kolberga zajmowała muzyka ludowa. Kontynuowanie przez niego badań nad folklorem po roku 1846 wymaga podkreślenia. Rabacja galicyjska zimą 1846 roku, tragiczna dla wielu rodzin szlacheckich wymordowanych przez chłopów, nieudane powstanie krakowskie, później przebieg Wiosny Ludów w Poznańskiem i w Galicji i wynikające z tych wydarzeń wnioski spowodowały m.in. zmianę nastawienia do twórczości ludowej. Wielu z niedawnych apologetów literatury ludowej przestało się nią w ogóle zajmować, uznając, że romantyczna teoria o inspirującej roli folkloru i o jego wielowiekowej tradycji jest błędna. Formułowano też nowe tezy na temat folkloru, jego źródeł, stopnia zachowania w nim śladów dawnej literatury ustnej i przenikania do niego wątków i motywów z innych kręgów kulturowych – kościoła, dworów i miast, a za ich pośrednictwem z całej literatury europejskiej i poza­europejskiej. 1 Faksymile szkicu tego utworu opublikowano w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 138–139, nr 34. W rękopisie nad nutami Kolberg zapisał: „Matuszewska do Matuszewskiego”, a na końcu: „Powinszowania w dniu urodzin sędziwemu mężowi od żony, z którą kilkadziesiąt lat przeżył”. 2 List nieznanego autora z 26 V 1856 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 60. Zachował się rękopis tej pieśni, zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 46–47, nr 10, w rkp. nad nutami notatka Kolberga: „Krakowiak posłany Frybenowi” przytoczona w komentarzu rewizyjnym D. Idaszak, s. 151 tamże. Wydane w 1857 r. Trzy pieśni J.B. Zaleskiego Kolberg dedykował Karolinie Fryben, śpiewaczce, która w latach 1856–1857 występowała w Warszawie. Nieznany bliżej Fryben, któremu Kolberg wysłał Krakowiaka, był prawdopodobnie autorem listu, a także krewnym śpiewaczki. 105 �Krańcowe stanowisko w tej kwestii zajął Ryszard Berwiński (1819–1879), przedtem rewolucyjny poeta romantyczny, parę lat wcześniej zbieracz bajek w Wielkopolsce. Osadzony w więzieniu w Berlinie za udział w spiskach w 1846 r., wstrząśnięty wypadkami w Galicji i załamaniem się Wios­ ny Ludów, zajął się studiami nad folklorem, a zwłaszcza nad wierzeniami. Jeszcze w berlińskim Moabicie zebrał materiały, a że – jak ironicznie pisał we wstępie – miał tam „obok dogodnego wczasu do pracy”, także dostęp do literatury, głównie niemieckiej, przygotował pracę Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, wydaną w dwu tomach w roku 1854. Poznański wydawca parę lat później dał książce nową kartę tytułową, bliższą jej treści: Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych. Zasadniczą tezę studium sam autor streścił następująco: Lud nie ma nawet samodzielnej twórczości ducha, a jeśli ją ma, to w takiej tylko mierze mutatis mutandis jak dziecko. Siła jego ducha, a raczej wyobraźni, jest tylko raczej reproduktywną1. Teza ta była przedmiotem polemik, w których brał udział także Kolberg w okresie pracy nad Krakowskiem, do czego trzeba będzie jeszcze wrócić. Kolberg nie zaprzestał prowadzenia badań terenowych i przygotowywania do druku melodii ludowych, jego przekonanie o wysokiej wartości samodzielnej twórczości ludu i jego fascynacja wykonawstwem nieuczonych instrumentalistów, śpiewaczek i śpiewaków były ugruntowane i pozostały niezmienne. Równie ważne było dla niego archiwizowanie muzyki ludowej na potrzeby przyszłych prac naukowych. W pierwotnej redakcji wstępu do Pieśni ludu polskiego, powstałej prawdopodobnie około roku 1849, pisał: Starannie wyświetlić początek, wpływ i ważność tych melodii będzie skutkiem obecnych około zachowania ich zabiegów i popchnie naprzód wszelkie badania historyczno-muzyczne2. Dlatego w dalszym ciągu gromadził pieśni i melodie i przygotowywał nowe ich edycje. Po zakończeniu druku Pieśni ludu weselnych, a przed R.W. Berwiński Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, T. 2, Poznań 1854, s. 216. 2 Rękopis tej pierwotnej wersji wstępu przytoczony jest w tomie O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do t. 1 (DWOK T. 70), s. 3–5, przytoczone zdanie na s. 4. 1 106 �wydaniem nowego zbioru pieśni, tj. w latach 1849–1856, przeprowadził badania terenowe w wielu regionach Królestwa i znacznie powiększył swoje zbiory. Około czterdzieści lat później w itinerarium, spisując swe wycieczki z tych lat, wymienił przede wszystkim miejscowości z Mazowsza, ale także z Radomskiego, Kieleckiego, Kaliskiego i z tej części Krakowskiego, która znajdowała się w granicach zaboru rosyjskiego, m.in. z okolic Ojcowa. Były to podróże raczej krótkie, na niedzielę i święta, gdyż z powodu pracy zawodowej rzadko miał możliwość wyjazdu na dłużej. Nie znano wówczas urlopów wypoczynkowych, a zwolnienie z pracy przysługiwało tylko w bardzo ważnych sprawach rodzinnych i zdrowotnych, z czego co najmniej trzykrotnie skorzystał Kolberg w latach 1855, 1857 i 1858. W jego papierach osobistych zachowało się pismo z 23 sierpnia 1855 r. „Urlop dla J.P. Oskara Kolberg, buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej” o następującej treści: Wskutek prośby p. Kolberg na dniu wczorajszym wniesionej, Dyrekcja udziela mu niniejszym urlop na dni 28 w celu udania się w gubernią radomską do Buska i Solca dla poratowania zdrowia1 . Każdy wyjazd poza rogatki warszawskie wymagał paszportu pozwalającego na pobyt tylko na określonym w nim terenie, a wydawanego po odpowiednim uzasadnieniu. Takim paszportem był przytoczony wyżej dokument, który równocześnie umożliwiał poruszanie się po wyznaczonej w nim guberni radomskiej. Na jego odwrocie odnotowano powrót do Warszawy dnia 19 września, a wyżej widnieje kilka potwierdzeń pobytu, m.in. notatka: Widziano w urzędzie wójta gminy Łubnice, gdzie W-y Oskar Kolberg kurację solanką odbywał. Obecnie służy do powrotu do Warszawy, Sichów, dnia 28/9 września 18552. Następny raz z urlopu dla poratowania zdrowia skorzystał dopiero po zakończeniu druku Pieśni ludu polskiego, w połowie roku 1857. Wyjechał wtedy na dłużej, m.in. był w Krakowie, w Zakopanem i Szczawnicy, a potem za granicą. 1 2 Dokument w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 49. Tamże. 107 �Swe badania terenowe i kontakty z ludowymi wykonawcami w latach poprzedzających wydanie Pieśni ludu polskiego opisał w liście do Józefa Ignacego Kraszewskiego, któremu tom ten wysłał w czerwcu 1857 r.: Co do sposobów zbierania i zdobywania tych pieśni, tyle tylko powiem, że niemało przy tym zaznałem trudności, a nawet i przykrości. Trudności te leżały w nieufności naszego ludu, w niechęci, jaką ma do powierzania swoich pieśni obcemu (tak nazywa każdego w paletocie lub surducie), w jego niecierpliwości okazywanej przy powtarzaniu kilkakrotnym jednejże zwrotki itp. Nieraz przyszło mi w brudnej izbie, przy obawie o własną skórę, wśród duszącego dymu, wyziewów i gwaru tłumnie zgromadzonego i cisnącego mnie ludu, bez światła prawie stenografować ulatujące dźwięki skrzypka i nieraz w lesie na pniu drzewa lub w polu na własnym kolanie albo na karku towarzysza wędrówki wpisywać nuty — a przy tym usuwać podejrzenia nastręczające się często co do szkodliwych niby celów lub skutków mego zbierania itd.1 Tak trudne warunki zapisywania melodii i tekstów były częstsze w pierwszych latach folklorystycznych wycieczek Kolberga, ale zdarzały się także później, jeżeli prowadząc badania terenowe, nie miał oparcia w osobach mieszkających w danej okolicy, rozumiejących ich cel i znaczenie i ułatwiających mu kontakty z ludowymi wykonawcami. Jak już tu zaznaczono, Pieśni ludu weselne były ostatnią publikacją folkloru, w której Kolberg wokalne melodie ludowe opatrywał własnym akompaniamentem. Nie wiadomo dokładnie, kiedy zdecydował o zaniechaniu dotychczas stosowanej metody opracowywania melodii ludowych. Stało się to na przestrzeni lat dzielących druk ostatnich fragmentów artykułu z pieśniami weselnymi w „Bibliotece Warszawskiej” i pierwszych anonsów prasowych o przygotowaniu nowego tomu, czyli między rokiem 1849 a początkiem 1854. W pracach o Kolbergu rezygnację z akompaniamentu tłumaczono zwykle niskimi ocenami, dotyczącymi nie tylko opracowań pieśni ludowych, ale także jego własnych utworów. Dołączanie do oryginalnej melodii wokalnej akompaniamentu instrumentalnego, stosowane przez Kolberga w latach 1842–1849, było przyjęte powszechnie wobec pieśni ludowych przez jego poprzedników, często znakomitych muzyków, i aprobowane przez zbieraczy tekstów. Ten sposób wydawania polskiego folkloru sprzyjał jego popularyzacji w środowiskach uprawiających „muzykowanie 1 List do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 74. 108 �domowe”. Zaniechanie przez Kolberga oddawania do druku opracowania służącego równocześnie i dokumentacji, i popularyzacji twórczości ludowej wynikało raczej z własnej refleksji na temat zadania, jakie przed nim stoi, niż z reakcji na recenzje, i wiązało się z dochodzeniem do głosu nowych nurtów w poglądach na folklor i metody jego wydawania drukiem. Jakkolwiek oceniany jest akompaniament dodawany przez Kolberga do ludowych melodii wokalnych, dziś stwierdzić możemy, że początkująca folklorystyka około roku 1850 wyczerpała model opracowywania do druku pieśni ludowych przyjęty od czasu rozprawy Józefa Królikowskiego z roku 1818 i wydania przez Karola Lipińskiego melodii do Pieśni polskich i ruskich… Wacława Zaleskiego w roku 1833. Zbiory pieśni nie mogły już pełnić dwu różnych funkcji, innego opracowania wymagały publikacje potrzebne do badań naukowych, a innego służące popularyzacji ludowej muzyki. W połowie wieku XIX w wypowiedziach o folklorze w prasie i innych publikacjach nasiliły się głosy najpierw o zmianach w obserwowanej prawie od początku wieku twórczości ludowej, a później wręcz o jej zanikaniu. Z naturalną zmiennością folkloru zbiegły się wtedy procesy gospodarcze i społeczne wynikające ze stopniowej likwidacji pańszczyzny oraz z uprzemysłowienia niektórych regionów, co powodowało przemieszczanie się ludności wiejskiej do ośrodków fabrycznych. Pańszczyzna, a z nią przywiązanie chłopa do ziemi, zostały zniesione w zaborze rosyjskim najpóźniej, dopiero w marcu 1864 r. Jednak już likwidacja granicy celnej między Królestwem a Rosją w październiku 1850 r. przyczyniła się do szybkiego rozwoju przemysłu w Warszawie i powstawania fabryk także w innych miastach, z czym wiązało się gwałtowne zapotrzebowanie na robotników. Najbardziej znanym skutkiem otwarcia nowych rozległych rynków zbytu jest rozwój włókiennictwa w Łodzi. Głosy o zanikaniu pieśni ludowych i potrzebie ich utrwalania pojawiały się już wcześniej. M.in. poeta Stefan Witwicki (1802–1847) pisząc w r. 1830 o muzyce ludowej jako tworzywie dla kompozytorów opery narodowej, stwierdzał: „[...] życzyć bardzo należy, aby nuty naszych śpiewów gminnych, podobnież jak i same pieśni, zostały zebrane i ogłoszone, [...] gdy śpiewy krajowe znacznie się już między ludem przytłumiają”1. J. Lipiński, opisując w roku 1842 wesele w Wielkopolsce, dodał: „[...] ale pieśni przy tym obrzędzie używane giną powoli”2. W okresie szybkiej industrializacji Królestwa 1 2 S. Witwicki Piosnki sielskie, Warszawa 1830, s. XIX–XX. J.J. Lipiński Porządek obrzędu weselnego ..., s. 285. 109 �wypowiedzi takie stają się alarmistyczne, np. w „Bibliotece Warszawskiej” w roku 1859 czytamy: Jak wszystko wokoło nas nagle się zmienia i przeistacza, tak i lud nasz ulega tym zmianom. W pobliżu Warszawy i innych miast większych polskich traci właściwą charakterystykę, zrzuca ubiór dawny, zapomina melodii i piosnek swoich1. Kolberg zauważał zjawisko zmienności folkloru związane z procesami gospodarczymi i społecznymi, a także jego naturalną skłonność do tworzenia wariantów. We wstępie do Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 r. pisał m.in.: W jednej i tej samej wsi zdarzało mi się niekiedy słyszeć po parę odmian jednejże pieśni; w sąsiedniej wsi już inaczej śpiewano, gdy tymczasem o kilkanaście mil dalej pierwsza melodia znów wypływała. Bywały przypadki, że taż sama osoba po kilku latach zmieniała nieco tok melodii, co już (choć nie ze wszystkim) zacierało pierwotny jej wyraz; a cóż dopiero gdyby ją przyszło usłyszeć po latach kilku lub kilkudziesięciu. Pieśń jest po większej części tradycyjną; więc czas, stosunki ludzi zobopólne, zmiana trybu życia, moda, która z dworca szlacheckiego zaczyna już do chaty wieśniaczej zaglądać, wreszcie osobistość śpiewaka (jego muzyczne usposobienie) i mnóstwo innych okoliczności wciąż na nią wpływają w nieskończonych odcieniach. Ruch tu, jak wszędzie gdzie życie, nieustanny [...]2. Pisał więc o zmienności pieśni, wskazywał niektóre przyczyny powstawania wariantów, stopniowego zapominania niektórych pieśni i pojawiania się nowych, ale nie sugerował zanikania folkloru. V [Sytuacja w Królestwie Polskim po klęsce Rosji w wojnie krymskiej. – Powstanie nowego programu edytorskiego Kolberga i wydanie przez niego Pieśni ludu polskiego w latach 1856–1857. – Oceny tego zbioru przez współczesnych.] W marcu 1855 r. zmarł car Mikołaj I, po nim rosyjski tron objął Aleksander II (1818–1881). Z tymi faktami i Rosjanie, i Polacy wiązali nadzieje na zmiany. W roku następnym, 30 marca, zawarty został w Paryżu pokój po 1 2 Wiadomości literackie, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3, s. 260. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1 ), s. VI. 110 �przegranej przez Rosjan wojnie krymskiej toczonej z Turcją, Anglią, Francją i Sardynią od 1853 r. W rosyjskiej polityce wewnętrznej, także wobec Polaków, nastąpiła „odwilż posewastopolska”, nazwana tak w związku ze zdobyciem Sewastopola przez wojska koalicji antyrosyjskiej po blisko rocznej obronie twierdzy. Dla Polaków ważne było ogłoszenie amnestii, dzięki czemu stopniowo zwalniano tysiące skazańców wywiezionych wcześniej na Syberię lub wcielonych karnie do wojska rosyjskiego. W Królestwie po objęciu władzy przez nowego panującego spodziewano się liberalizacji prawa. Doszło rzeczywiście do pewnego złagodzenia cenzury, ułatwienia podróży zagranicznych, zawieszenia na kilka lat poboru do wojska i powstania w Warszawie pierwszej od wielu lat wyższej uczelni – Akademii Medyko-Chirurgicznej. Zniesiony został stan wojenny trwający w Królestwie od roku 1833. Większość nadziei przekreśliło słynne zdanie Aleksandra II skierowane do przedstawicieli szlachty w czasie jego wizyty w maju 1856 r. w Warszawie: „Żadnych marzeń, panowie! Szczęście Polaków zamyka się tylko w zupełnym zlaniu się z Rosją”. Poszerzenie wolności słowa przez zniesienie części zapisów cenzury sprzyjało pewnemu ożywieniu intelektualnemu, ale od wielu już lat brakowało w Warszawie i w całym zaborze rosyjskim polskich instytucji naukowych, które mogłyby finansować i koordynować badania. Jerzy Jedlicki w drugim tomie Dziejów inteligencji polskiej dotyczącym lat 1832–1864 pisze: Kultura polska w połowie tak dumnego ze swych osiągnięć XIX wieku stawała się z wolna domeną cierpliwych, pracowitych, lecz niedokształconych samouków. To dla nich i przez nich wymyślony został ideowy projekt prac organicznych, jedyny, jaki mógł dać im poczucie użyteczności obliczonej na daleką wprawdzie, ale, zdawało się, realną przyszłość. Jeśli patrzeć, co trwałego pozostawiło po sobie to pokolenie inteligencji, to wypadnie wskazać przede wszystkim na zainicjowanie pomnikowych wydawnictw źródłowych1. Nowe edycje źródeł i prac już znanych, lecz trudno dostępnych, a także pierwsze wydania ważnych zbiorów dokumentów i innych rękopisów były konieczne dla kontynuowania badań nad historią Polski i jej kulturą 1 J. Jedlicki Błędne koło..., s. 179–180. J. Jedlicki dodaje: „Zasady sztuki edytorskiej dopiero się ustalały i mierzyć tych publikacji dzisiejszą miarą niepodobna. Myślą, jaka im przyświecała, było ocalenie przeszłości dla potomnych”. 111 �i niezbędne dla istnienia polskiej humanistyki. We Lwowie działania takie podjął historyk August Bielowski (1806–1876), dyrektor Ossolineum, poddanego wprawdzie kurateli rządu austriackiego, ale jedynego wówczas w zaborze austriackim polskiego ośrodka naukowego, niezależnego, ponieważ finansowanego z zapisów prywatnych. W roku 1852 opublikował Program wydania pomników historycznych Polski, potem dwa początkowe tomy wielkiej edycji źródłowej Monumenta Poloniae historica (wyd. 1864 i 1872), kontynuowanej przez Akademię Umiejętności pod kierunkiem Wojciecha Kętrzyńskiego. Bielowski opracował też drugie wydanie Słownika języka polskiego Samuela B. Lindego (wyd. 1854–1861), uzupełnione na podstawie rękopisów autora. W Wielkopolsce Tytus Działyński (1796–1861), założyciel Biblioteki Kórnickiej, udostępniał do publikacji źródła historyczne ze swoich zbiorów i zapoczątkował Acta Tomiciana (8 tomów w latach 1852–1860). J. Jedlicki, pisząc o wymienionych wyżej pracach edytorskich, wskazuje także wydanie w Warszawie w r. 1853 oryginału łacińskiego O obrotach ciał niebieskich Mikołaja Kopernika razem z pierwszym polskim przekładem tego dzieła autorstwa Jana Baranowskiego (1800–1879), dyrektora obserwatorium astronomicznego w Warszawie. Do inicjatyw takich należała wydawana przez Samuela Orgelbranda Encyklopedia powszechna, opracowywana przy udziale przedstawicieli całego polskiego środowiska naukowego (28 tomów w latach 1859–1868). Pewne znaczenie dla popularyzacji dziejów Polski i jej literatury miała wydawana od roku 1855 przez Józefa Kazimierza Turowskiego w Sanoku seria „Biblioteka Polska”. Były to tomiki zawierające głównie dzieła klasyków staropolskich, w tym także kroniki, drukowane szybko i niedbale, ale tanie, rozprowadzane w całej Galicji i przenikające do zaboru rosyjskiego i pruskiego. Działania te w większości miały charakter misji patriotycznych, a nie dochodowych inicjatyw księgarskich. Do takich ambitnych przedsięwzięć edytorskich J. Jedlicki zalicza także Pieśni ludu polskiego Kolberga z roku 1857 – „jakby zapowiedź monumentalnego dzieła, które należy już do epoki postyczniowej”1. Potrzeba badania i publikowania twórczości ludowej nie tylko jako materiału dla artystów piszących lub komponujących „w duchu narodowym” czy świadectw zapomnianej pierwotnej kultury przedchrześcijańskiej, ale jako jednego z elementów współczesnej kultury narodowej, stawała się 1 J. Jedlicki Błędne koło…, s. 180. 112 �coraz bardziej oczywista. Kolberg, należący wtedy do niewielkiego w Warszawie grona ludzi czynnie zainteresowanych folklorem, nie tylko zdawał sobie sprawę z potrzeby naukowego badania muzyki ludowej, ale też był twórcą i realizatorem nowego i nowoczesnego programu edytorskiego w tym zakresie, czego pierwszym etapem był wydany w latach 1856–1857 tom Pieśni ludu polskiego. W czasie odwilży posewastopolskiej mógł pojawić się w tytule przymiotnik „polski”. Kolberg w ciągu kilkunastu lat, które upłynęły od początku jego badań terenowych i pierwszych wypowiedzi publicznych na temat muzyki ludowej, odczuwać musiał coraz silniejszą presję warszawskiego środowiska – pisarzy, dziennikarzy i artystów, aby kontynuować gromadzenie i publikowanie folkloru muzycznego. Był uznawany za szczególnie uzdolnionego w tym kierunku i dlatego zobowiązanego do utrwalenia muzyki ludowej, tym bardziej że nikt inny nie zajmował się wówczas jej badaniem w terenie. W roku 1856 rozpoczął edycję nowatorskiego zbioru pieśni i we wstępie do niego pisał: Muzyka jest głównym przedmiotem niniejszego zbioru. Do każdej pieśni dołączam właściwą jej nutę. Uderzony wcześniej oryginalnością i krzepkością pieśni ludowych, od lat kilkunastu robiłem wycieczki po kraju w celu skrzętnego i wiernego ich spisywania; toteż pochlebiam sobie, że w nieprzebranym u nas źródle melodyj zaczerpnąłem najciekawszy jej zapas; taki przynajmniej, jaki już potrafi dokładnie oznaczyć muzykalność ludu naszego. Oddaję nutę w nieskażonej prostocie (tj. o ile skażenie nie pochodzi z winy śpiewających), tak jak wybiegła z ust ludu, bez żadnego przystroju harmonijnego, bo mam przekonanie, że najdzielniejszą jest w samorodnej, niczym niezmąconej czystości, jak ją natura natchnęła. […] Śledzenie szczegółowe rozwoju melodyj, je[go] przyczyn i następstw, należy do historii i filozofii muzycznej i może mieć miejsce dopiero po jak najdokładniejszym zebraniu melodyj nie już jednego ludu, ale wszystkich innych ludów. Nim to nastąpi, rozpatrzenie się w tym, co się pozyskało, do nader ciekawych doprowadzić nas może wniosków rozszerzających wiedzę i estetykę muzyczną1. Pieśni ludu polskiego wydane w sześciu zeszytach w latach 1856–1857 miały być pierwszym tomem zespołu źródeł służących do „oznaczenia muzykalności ludu naszego”. Rozpoczęty wówczas przez Kolberga program 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. V–VI. 113 �edytorski miał służyć udokumentowaniu aktualnego stanu folkloru pieśniowego i muzycznego poprzez wydanie wielu wariantów wszystkich gatunków pieśni i melodii z całej Polski, z różnych regionów, a nawet z różnych ich okolic, w odrębnych, specjalnie im poświęconych tomach. Nie zawsze wówczas rozumiano ten zamysł, nie zawsze też był on aprobowany, ponieważ wydawanie drukiem tak licznych utworów ludowych i traktowanie ich wariantów jako pełnoprawnych cząstek kultury narodowej nie było oczywiste dla wszystkich krytyków, muzyków i literatów. Plan nowej wielotomowej serii edytorskiej powstał zapewne około roku 1849, tj. w trakcie druku ostatniej części Pieśni ludu weselnych. Nie wiadomo, czy już wtedy Kolberg postanowił zaniechać opracowywania akompaniamentu do wydawanych melodii wokalnych, jest to jednak bardzo prawdopodobne. W styczniu 1854 r. „Biblioteka Warszawska” donosiła, że książka jest gotowa1. Zezwolenie cenzury, drukowane w tym czasie na odwrotach stron tytułowych, ma datę 14 lipca roku następnego, ale druk rozpoczął się dopiero w połowie roku 1856, ponieważ ponad dwa lata zajęły Kolbergowi starania o nakładcę. Nie znalazł w tym czasie ani profesjonalnego wydawcy, ani innej osoby skłonnej zaryzykować pieniądze potrzebne na druk. Rozpisał wprawdzie subskrypcję, nie zebrał jednak dostatecznej sumy od przyszłych nabywców i w końcu sfinansował ten tom w znacznej mierze z własnych oszczędności. A w porównaniu do wydawanych dotąd zbiorów pieśni ludowych koszt był duży, na co wpłynęło dziesięć barwnych litografii i blisko 900 zapisów nutowych. Tom Pieśni ludu polskiego, określony przez Kolberga jako „seria pierwsza” planowanego wielotomowego wydawnictwa, składa się z dwu odmiennych części. Pierwsza ma tytuł „Dumy i pieśni” i zawiera utwory z całej Polski, tu podstawą wyboru był tekst, nie melodia. W drugiej, zatytułowanej „Tańce”, zamieszczone są melodie instrumentalne i wokalne z okolic Warszawy, często z przyśpiewkami. Termin „duma” był wtedy stosowany przez wydawców pieśni ludowych głównie dla ballad, a Kolberg dla tekstów w części pierwszej użył we wstępie określenia „dumy i pieśni dłuższe”. Dumami nazywał pieśni fabularne, przede wszystkim te, które dziś nazywamy balladami. W pierwotnej wersji wstępu określił krótko ich specyfikę2, Notatka w Doniesieniach literackich, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 1, s. 184, autorem był prawdopodobnie K.W. Wójciki. Podobne informacje w „Dzienniku Warszawskim” 1854, nr 27. 2 Zob. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement... (DWOK T. 70), s. 3. 1 114 �ale pominął tę próbę zdefiniowania gatunku w ostatecznie drukowanym wstępie. Zawarł w nim jednak inne ważne uwagi o muzyce i pieśniach ludowych. Wskazał na ich zmienność, zależnie od okolicy i upływu czasu dzielącego wykonania tej samej pieśni, scharakteryzował śpiew i głos ludowych wykonawców, rytm, tempo i akcentuację ich śpiewu, omówił tańce, podając kilkanaście nazw stosowanych dla nich na wsiach, lecz nie zajmując się choreografią, wymienił także najczęściej używane instrumenty i opisał sposób gry na nich. W części poświęconej balladom i „pieśniom dłuższym” prawie wszystkie teksty opatrzone są zapisem nutowym, tylko 29 na 444 pozbawionych jest melodii. O ważności muzyki i jej braku w zbiorach swoich poprzedników pisał we wstępie: A tak, prawie bez muzyki, rzec można, że zbiory ich objawiły się tylko w pół-życiu, w połowie swojej istoty, bo treść i melodia uzupełniają się, podnoszą wzajemnie, jedną wspólną stanowiąc całość, a często melodia, ta część mniej określona, mniej materialna, stanowi całą piękność pieśni1. W pierwszej części Pieśni ludu polskiego opublikowane są warianty czterdziestu jeden wątków, spośród których trzydzieści trzy są dziś klasyfikowane jako ballady2. Bogaty zasób zapisów terenowych i staranne wykorzystanie dostępnej literatury pozwoliły Kolbergowi przedstawić pieśni balladowe w zróżnicowanych wersjach z terenu prawie całej Polski. Ponad połowa z nich jest reprezentowana przez kilka lub kilkanaście wariantów, a najbardziej znane mają ich po kilkadziesiąt, np. ballada „Stała się nam nowina” ma 29 wariantów, „Wyjechał pan z chartami na pole” – 30 wariantów, a „Jasio konie poił” – aż 54. Najliczniejsze są warianty z regionów leżących w Królestwie, pochodzące zwykle z własnych materiałów Kolberga. Spoza zaboru rosyjskiego, z okolic, w których bywał krótko lub w których nie zdążył jeszcze sam przeprowadzić badań, zamieścił znacznie mniej pieśni. Wśród utworów zawartych w pierwszej części tomu znajdują się zapisy unikatowe, nienotowane przez poprzedników Kolberga i również później w badaniach innych folklorystów potwierdzone tylko sporadycznymi 1 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. V. Zob. E. Jaworska Katalog polskiej ballady ludowej, Wrocław 1990, m.in. s. 17. 115 �przykładami1. Poza właściwymi balladami uwagę Kolberga zwróciły teksty nazwane przez Juliana Krzyżanowskiego bajkami-śpiewankami, to jest bajki, w których istotną funkcję pełnią pieśni nie występujące samodzielnie, a znane jedynie z tych utworów. W Pieśniach ludu polskiego zamieścił kilka przykładów takich „śpiewanek”. Należą do nich trzy warianty melodii i tekstu pochodzące z bajki „Maliny”, wykorzystanej przez Słowackiego w Balladynie, a także cztery warianty z bajki „Wąż-narzeczony”. Zainteresował go też folklor złodziejski, zapisał aż dwanaście wariantów pieśni „Nasza karczmareczka dobrze sobie żyje”. Spośród kilkuset tekstów w części pierwszej tylko 85 pochodzi ze zbiorów wydanych drukiem wcześniej lub z badań innych osób. Zwraca przy tym uwagę stosunkowo duża liczba ballad z Mazur. Zapisane one zostały w latach 1836–1840 przez Gustawa Gizewiusza (1810–1848), protestanckiego kaznodzieję z Kraplewa. Jego rękopis pt. Pieśni ludu znad górnej Drwęcy dotarł do zbiorów Kolberga za pośrednictwem Kazimierza W. Wójcickiego2. Zauważyć trzeba, że do zapisów pieśni czerpanych z publikacji Kolberg dodawał czasem zanotowane przez siebie melodie, jeżeli w wykorzystanym źródle był tylko tekst. Sam o takiej praktyce pisał: „[…] nie omieszkałem wcielić do mego zbioru i tego, co inni skrzętni badacze różnymi czasy nagromadzili, o ile mi się tylko właściwa melodia nawinęła”3. W nocie loka1 Do unikatów należy np. ballada „Gnała pastereczka doliną” (nr 21, s. 224 w DWOK T. 1) opublikowana przez Kolberga na podstawie własnego zapisu terenowego, a także dwie ballady, których teksty pochodzą z rękopisu G. Gizewiusza: „Był tam stołarz mieszkający” (nr 23, s. 235 w T. 1) i „Wszystkim ludziom jest świadomo” (nr 29, s. 255 w T. 1); zob. E. Jaworska Katalog polskiej ballady ludowej…, tam wątki nr 11, 32 i 65. 2 K.W. Wójcicki manuskrypt ten dostał od G. Gizewiusza prawdopodobnie około roku 1844, ale nie wiadomo, kiedy przekazał go Kolbergowi. Zbiór Gizewiusza wykorzystał Kolberg w Pieśniach ludu polskiego, zamieszczając tam 35 tekstów i 8 melodii pochodzących z tego źródła. We wstępie do Pieśni ludu polskiego pisał, że rękopis Gizewiusza wzbogacił jego tom „trzydziestu kilku melodiami i znaczną ilością tekstu”, jednak Gizewiusz zapisał melodie tylko do 32 pieśni z blisko 400 znajdujących się w jego rękopisie, w tym 8 do ballad. Zob. w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. XXXI–XXXII. Pozostałe zapisy wykorzystał Kolberg w monografii Mazury pruskie, pozostawionej w rękopisie, a wydanej w r. 1966 (T. 40 DWOK). Rękopis Gizewiusza, którego pełny tytuł brzmi: Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane od 1836 do 1840 roku, został wydany w Poznaniu w 2000 r. w opracowaniu i ze wstępem Danuty Pawlak. 3 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. XI. 116 �lizacyjnej podawał wtedy zwykle nazwę miejscowości, z której pochodziła muzyka. Łączenie melodii pochodzącej z własnych badań z tekstem zapisanym przez innych, tj. kontaminacje zapisów różnych osób wykonanych w różnym czasie, zastosował Kolberg do niektórych tylko spośród pieśni przejętych ze źródeł drukowanych lub z rękopisu Gizewiusza, jeśli tam pozbawione były zapisu nutowego. Innym zabiegiem redakcyjnym, przyjętym w tej części tomu dla pewnej liczby pieśni, jest zamieszczanie w druku zamiast ich pełnego tekstu tylko pierwszej zwrotki wpisanej pod melodią i opuszczanie zwrotek następnych lub niektórych środkowych, podobnych do znajdujących się w wariantach poprzedzających. Wtedy pominięte fragmenty zastępował odsyłaczami do odpowiedniego pełnego tekstu. Dotyczy to częściej tych pieśni, które w tomie znalazły się w licznych odmianach1, przy czym – jak wskazują zapisy terenowe – opuszczenia te często powstały już w trakcie notowania pieśni podczas badań. Jeżeli brać pod uwagę tylko część tomu poświęconą balladom, to uznać trzeba, że zdanie ze wstępu: „Muzyka jest głównym przedmiotem niniejszego zbioru” nie oddaje w pełni jej zawartości. Równorzędny przedmiot stanowią tam teksty, wprawdzie prawie wszystkim towarzyszy zapis nutowy, ale porządku materiałów nie wyznaczają melodie, a teksty — ich warianty są grupowane razem pod wspólnym numerem, niezależnie od tego, jak bardzo różnią się ich melodie. Druga część ma tytuł „Tańce” i podtytuł: „Polskie tańce, mazury, kujawiaki (obertasy), walce” i zawiera 466 melodii, większość z tekstami przyśpiewek. Wśród nich tylko dwie mają podane metrum 44, wszystkie pozostałe są w metrach nieparzystych. Pochodzą z okolic Warszawy i były zapisane w miejscowościach, które dziś często są dzielnicami tego miasta. Nie wszystkie melodie i zamieszczone pod nutami przyśpiewki wykonywano w czasie tańca, o czym Kolberg pisał we wstępie: Śpiewki takie nie zawsze lud w tańcu lub w karczmie przy kieliszku nuci, owszem słyszeć one się często dają przy robocie w domu i na polu, podczas żniw, sianożęci, w ogrodzie, na paszy za bydłem, także przy dojeniu krów, w czasie jazdy, przy kołysce. Nieprzebrana ich mnogość jest owocem chwilowego 1 O ile zachował się rękopis pełnego tekstu takiej pieśni (np. dla nr 3l, 14i, 25h), brakujące fragmenty przytaczano w przypisach źródłowych w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70). 117 �natchnienia podnieconego trunkiem i miejscowymi okolicznościami, do czego lada codzienna przygoda dać może pochop; inne wszakże są znane i śpiewane powszechnie na równi z dłuższymi pieśniami i dumami, zwłaszcza gdy w sobie zawierają pewną sentencją. Niektóre są odłamkami większych dum1. Teksty przyśpiewek musiał Kolberg poddać przed drukiem selekcji, odrzucając zbyt rubaszne, niecenzuralne, ponieważ „mimo rozlanego w nich humoru i czucia nie zawsze godzą się z przyzwoitością i dobrym smakiem”2. Poza ludowymi zanotował Kolberg i zamieścił wśród tańców także kilka utworów kompozytorów działających w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku, podając ich nazwiska nad melodiami. Są to kompozycje Józefa Elsnera, Jana Stefaniego3, Józefa Damsego i Adama Tarnowskiego, pochodzące z ich utworów scenicznych. Trudno dziś w każdym z tych wypadków ocenić, czy kompozytorzy ci wykorzystali motywy ludowe, czy też ich utwory stały się tak popularne, że zostały przeniesione przez publiczność teatralną do folkloru podmiejskiego. Pewien wpływ na upowszechnianie się utworów pochodzących ze sceny teatrów warszawskich mógł mieć repertuar katarynek, bardzo wówczas popularnych, których właściciele szybko reagowali na nowości4. Tom zamknął Kolberg obszerną „Tabellą miast i osad miejskich, o których uczyniono wzmiankę w niniejszym zbiorze z wykazaniem ich położenia geograficznego”. Była to odpowiedź na postulat Sikorskiego przedstawiony w recenzji dwu pierwszych zeszytów Pieśni ludu polskiego, więc jeszcze przed zakończeniem druku książki, a dotyczący not lokalizacyjnych zamieszczanych nad melodiami i określających geograficzne pochodzenie pieśni. Kolberg formułował je najczęściej dwuczłonowo, np. „od Żychlina O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. X. Tamże. 3 O Janie Stefanim, kompozytorze muzyki do Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego, pisał K.W. Wójcicki: „[…] przejęty potrzebą poznania muzyki polskiej ludowej, co niedziela i święto wyjeżdżał na wieś, aby się nasłuchał pieśni, napatrzył tańców ochoczego ludu naszego. Wracał do miasta, a mając świeżo w pamięci sielską melodię, zasiadał i podkładał pod libretto Bogusławskiego.” Zob. K.W. Wójcicki Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 1, Warszawa 1855, s. 67. 4 J. Sikorski w artykule Muzyka i katarynka („Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski” J. Jaworskiego na rok 1854, s. 102) pisze: „A i tak słyszeć można odwieczne piosnki na deskach teatralnych posiwiałe, wygrywane po tysiączny raz na katarynce [...]”, katarynki wspomina też Kolberg we wstępie do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. IX oraz w przytaczanym już szkicu autobiografii. 1 2 118 �(Chochołów)”, „od Wyszkowa (Głuchy, Niegów)”, „od Osterode (Kraplewo)”, „od Łagowa (Paprocice, Lechówek)”. Pierwsza nazwa w intencji Kolberga informowała o okolicy, w której pieśń czy melodia jest znana i popularna, druga o miejscu zapisu lub miejscowości, z której pochodził wykonawca. Sikorski w recenzji pisał: Oznaczenie miejscowości, skąd pieśń i melodia wzięte, także wyraźniejsze by się zdało. Mało to objaśnia, gdy przeczytamy, że te pieśni od Dzikowa, Łagowa, Kowalewa itd., bo któż wie, o jakim Dzikowie, Łagowie i Kowalewie mowa. Nawet małe miasteczka wymienione niewiele pomogą, bo o wielu z nich mało kto słyszał, mianowicie jeśli trochę odleglej od środka kraju leżą. Miasta powiatowe, okręgowe, gubernialne, prowincja wreszcie wymieniona, lepiej sobie pomagają w oznaczeniu miejscowości. Nastaję na ten szczegół, bo on tylko dla korzystniejszego użycia zbioru w mowie będącego posłuży, mianowicie pod względem badania charakterystyki prowincji i miejscowości1. Kolberg, syn kartografa, od lat podróżujący często po prowincji i mający do dyspozycji mapy ojca, nie miał kłopotów z ustaleniem położenia małych nawet miasteczek i wsi. Jednak rozumiejąc kłopoty czytelników, zgodnie z sugestią Sikorskiego w trakcie druku książki zestawił alfabetycznie w osobnej tabeli nazwy miejscowości określających okolice, dodając nazwę powiatu i państwa, w którym leżały. Zaznaczyć trzeba, że podawał nazwy trzech państw zaborczych i Królestwa Polskiego, czym podkreślał istotne dla mieszkańców Królestwa przekonanie o jego odrębności od carskiej Rosji. Większość wymienionych w tabeli miejscowości nie występuje w notach lokalizacyjnych w Pieśniach ludu polskiego, była więc ona pomyślana jako pomocniczy klucz do całej planowanej kilkutomowej serii wydawniczej. Ważnym elementem Pieśni ludu polskiego były barwne litografie przedstawiające rysowanych z natury mieszkańców wsi w strojach regionalnych. Kolberg zamieścił je „dla dopełnienia charakterystyki naszych wieśniaków”, a było to też do pewnego stopnia działanie marketingowe – kolorowe ilustracje, nie tak częste w ówczesnych drukach, zachęcały do kupienia książki. Nazwiska autorów rysunków odnotował Kolberg 1 J. Sikorski Ruch muzyczny. Pieśni ludu wydawane przez O. Kolberga, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219. Przedruk tej części recenzji J. Sikorskiego w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 134. 119 �dopiero na nowej karcie tytułowej 1 dodrukowanej w r. 1867, gdy postanowił Pieśni ludu polskiego włączyć do Ludu jako tom pierwszy tej serii wydawniczej. Wymienił tam Antoniego, swego brata, i Karola Marconiego, przyjaciela Antoniego, malarzy wspomnianych już wcześniej jako uczestników wycieczek Kolberga w pierwszych sezonach jego badań terenowych. Zachowały się wszystkie bezpośrednie pierwowzory litografii2, nie są to jednak rysunki powstałe podczas wędrówek po Mazowszu, lecz późniejsze ich kopie sporządzone na potrzeby druku. Oryginalne szkice terenowe Antoniego Kolberga i Karola Marconiego potrzebne do Pieśni ludu polskiego skopiował Wojciech Gerson i jego rysunki wykonane piórkiem i barwione akwarelą były podstawą litografii3. Prymarne rysunki dwu malarzy, Antoniego i Marconiego, nie zachowały się, brak też innych informacji na ten temat, nie mamy więc możliwości przypisania bezspornie którejkolwiek ryciny jednemu z dwu wymienionych przez Kolberga autorów4. Wykonanie litografii zlecił Kolberg firmie J.H.G. Rau w Dreźnie, z którą współpracował także później. Zaraz po rozpoczęciu druku ukazała się w „Bibliotece Warszawskiej” krótka informacja o nowym zbiorze pieśni, której autor, najpewniej ówczesny redaktor miesięcznika, K.W. Wójcicki, pisał o litografiach: Jest ona reprodukowana we wstępie J. Gajka do O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1) po s. VIII. 2 Przechowywane są w zbiorach Muzeum Etnograficznego im. F. Kotuli w Rzeszowie. Reprodukowała je K. Markiewicz w przywoływanym już tu katalogu wystawy malarstwa Antoniego Kolberga, cztery są też reprodukowane w tomie O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70). Na każdym rysunku, mimo zaznaczenia kolorów akwarelą, zamieszczony jest też krótki opis ręką Gersona, podający barwy części ubrania i noty lokalizacyjne, powtórzone przez Kolberga w podpisach i w opisie rycin na końcu książki. 3 W liście do firmy J.H.G. Rau u. Sohn w Dreźnie, która drukowała te litografie w 1856 r., Kolberg pisał, że ryciny strojów ludowych przesyła za pośrednictwem ich autora, Wojciecha Gersona. Zob. brulion listu Kolberga z końca listopada 1856 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 63–64. 4 Śladem wskazującym na autorstwo pierwowzorów dwu rycin mogą być informacje w Katalogu wystawy retrospektywnej nieżyjących malarzy polskich w salach redutowych w Warszawie (Warszawa 1898). Tam pod numerami 512–514 na s. 49 wymienione są trzy akwarele Karola Marconiego: „Kobieta, wieś Czerniaków”, „Od Piaseczna” i „Od Warszawy”, wszystkie były wtedy własnością syna Karola, Władysława Marconiego, i zaginęły w czasie powstania warszawskiego. Być może były to pierwowzory litografii zamieszczonych przez Kolberga w Pieśniach ludu polskiego, tj. rycin nr 1 „od Warszawy (Czerniaków)” i nr 10 „od Piaseczna (Obory)”, trzecią wymienioną w katalogu rycinę, „Od Warszawy”, trudno przypisać do którejś z litografii. 1 120 �Nie masz tu żadnej elegancji wymuskanej, jaką mamy we wszystkich dotąd wydanych kostiumach ludu naszego, nie wyjmując i Gersona1, ani urojonych fizjonomii, oblicza portretowane przedstawiają nam wiernie chłopków naszych, równie jak cały ubiór z najsumienniejszą ścisłością wykonane2. Wszyscy autorzy recenzji ukazujących się w latach 1856–1857 podkreślali dokumentacyjną wartość rycin dołączonych do Pieśni ludu polskiego, niezależnie od oceny całej zawartości tej antologii ballad i tańców3. Sam Kolberg miał zastrzeżenia do odwzorowania rysów dwu postaci, o czym pisał do firmy drezdeńskiej po odbiorze gotowych litografii4, ale poza tym był zadowolony z jej pracy. W „Objaśnieniu rycin”, zamieszczonym na końcu tomu, opisał stroje, podając ich kolory, wiele lokalnych nazw poszczególnych części ubiorów, a w dwu wypadkach także informacje pozwalające zidentyfikować rzeczywiste, przedstawione na rysunkach osoby – karczmarkę z Raszyna i sołtysa z Czerniakowa. Pieśni ludu polskiego zostały bardzo życzliwie przyjęte przez recenzentów i cieszyły się ich dużym zainteresowaniem — porównywalnej liczby recenzji i wzmianek w prasie wszystkich trzech zaborów doczekały się tylko pierwsze monografie wydawane w ramach Ludu. Omawiano przede wszystkim zakres publikacji i jej układ, a zawsze podkreślano ogrom pracy wykonanej przez Kolberga, od zapisywania ze słuchu melodii i tekstów bezpośrednio w terenie, poprzez wybór utworów przeznaczonych do druku, uporządkowanie ich według wątków tekstowych, wreszcie opracowanie redakcyjne. Nie wszystkie walory tej publikacji, istotne dziś dla folklorystów, 1 Wójcicki wspomina tu album: W. Gerson Ubiory ludu polskiego, Warszawa [1855], wersja francuska: Costumes polonais dessinés d’aprés nature…, litogaphiés par E. Desmaisons. Publié par Daziaro á Varsovie, Paris, Moscou et St. Petersbourg [1855]. Zob. też A. Jacher-Tyszkowa Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym, „Polska Sztuka Ludowa” R. XXIX: 1975, nr 4, s. 220. 2 [K.W. Wójcicki] Doniesienia literackie, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 422. 3 Tylko raz, kilka lat później, przy okazji wzmianki w prasie warszawskiej o podróży Kolberga na Kujawy, ryciny z Pieśni ludu polskiego spotkały się z pewnymi zarzutami: „Wiemy, iż te postacie zdejmowano z natury z fotograficzną niejako dokładnością, lecz nam nie trzeba wyłączności miejscowych, jak zyzowatego sołtysa z Czerniakowa, skrzywionego rakowskiego chłopa, my prosimy o te ogólniejsze, że tak powiem zbiorowe oblicza i postawy, które właśnie typują okolicę”, T.S…ki Wiadomości bieżące, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1860, nr 195. 4 Zob. brulion listu do A. Karsta z 20 XI 1856, w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 62–63. Za odbiegające od przekazanych oryginałów uważał twarze postaci na rycinach nr 1 i 6. 121 �były zauważone i docenione przez współczesnych Kolbergowi, nie zawsze też właściwie interpretowano zamiary i program wydawcy. Już w marcu 1857 r. napisał do Kolberga przebywający na emigracji Teofil Lenartowicz. Dziękował za książkę przypominającą mu młodość spędzoną na Mazowszu, ale prosił, aby wydając wszystkie zapisane melodie, wybierał do druku tylko teksty zasługujące na rozpowszechnianie. Wspomina „entuzjazm dla pieśni gminnych”, nadmierny i bezkrytyczny, towarzyszący wypowiedziom o folklorze jeszcze kilkanaście lat wcześniej, gdy obaj byli młodzi. Prosił więc Kolberga: […] nie zimnym rozsądkiem przeto, ale wyrobionym uczuciem piękności i wartości rzeczy trzeba sądzić utwory poetyczne, a co nas ujmie niewyszukanym wdziękiem, to niezawodnie będzie miało dłuższą wartość i drukować to należy na pociechę wspólną. Owoż daruj, Drogi Oskarze, ale nie trzymałeś się tej zasady, wydając swój nowy zbiór, znajduję w nim bowiem mnóstwo nędznych wierszydeł, które się nikomu na nic nie przydadzą, trzeba to było pominąć, dla muzyki jedynie po parę wierszy przytaczając, zresztą zostawiam to Twojemu wyrozumieniu, jeśli myślisz, że się to przyda, drukuj […]1. Lenartowicz – jak stwierdzał w liście – nie umiał sam odtworzyć melodii drukowanych w otrzymanym zbiorze i pisał z Rzymu do przyjaciela, nazywając go zakochanym w wiejskich śpiewach Mazurem: […] jakże żałuję, że się nie znam na nutach, żeby sobie choć na cygańskiej drumli zadzwonić piosenkę od Mokrego Lasu, ani rusz, jak hieroglify egipskie pałeczki wyskakują mi przed oczami, jedne wyżej, drugie niżej, ale co one tam sobie śpiewają, nie takiemu jak ja wiedzieć o tym, oj, doloż moja – Oskarze! Czemu Ciebie tu nie ma?2 Odpisując Lenartowiczowi, Kolberg wspominał też ze wzruszeniem wspólne wędrówki, ale nie zgadzał się z oceną tekstów przyśpiewek, bo to pewnie one, nie ballady, spowodowały krytyczne uwagi poety. Na zarzut braku krytycyzmu wobec estetycznych walorów niektórych „wierszydeł” odpowiedział: […] zapatrując się okiem poety, mogłeś wiele tu rzeczy niesmacznych dla siebie dojrzeć, ależ ja nie zbieram pieśni li tylko dla poezji w nich zawartej. Są i będą 1 2 List T. Lenartowicza z 25 III 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 67–68. Tamże, s. 68. 122 �one skarbnicą ciekawą dla gramatyków, lingwistów, historyków, dla ludzi kreślić mających nie tylko duchowość narodu, nie tylko całe jego moralne i niemoralne usposobienie, jego obyczajowość, ale i zewnętrzną skorupę, wszystkie przypadłości słowa i dźwięku, przez jakie przechodził, a ci szukają prawdy, która jak brzydkie obok pięknego w pieśniach każdego narodu leży. Takimi, jakimi są, zbieracz ma je przedstawić, nie wolno mu w nich nic dodać ani ująć, jeżeli chce być wiernym swemu zadaniu i zyskać zaufanie1. Maurycy Karasowski, któremu Kolberg udostępnił rękopis jeszcze przed drukiem, podkreślił wartość zapisów muzyki, których tak wielką liczbę prezentować będzie wydane dzieło, i zdał sprawę z jego zawartości, zwracając specjalnie uwagę na pieśni złodziejskie i wspomniane tu już bajki-śpiewanki. Przedstawienie wyników analizy zebranych przez Kolberga melodii odłożył na czas po wydaniu całości2. Karol Estreicher (1827–1908) w lwowskim „Dzienniku Literackim” scharakteryzował nowy tom na tle skrótowego przeglądu dotychczasowych badań i publikacji folkloru polskiego, litewskiego i ukraińskiego 3. Potem podsumował pracę Kolberga, stwierdzając, że autorem kierowały dwie myśli: „zestawienie wariantów melodii i tekstu” oraz wierne podanie melodii „w jej surowym odłamie, tak jak ją lud wygłasza, bez względu na to, że może razić nieforemnością”. Chwalił zamysł autora, ale wstrzymał się od głębszej jego oceny do czasu wydania wszystkich planowanych tomów i zalecał przeprowadzenie badań w Galicji, tj. w zaborze austriackim, zwłaszcza w górach. Estreicher docenił druk licznych wariantów tekstów i melodii ukazujących regionalne zróżnicowanie folkloru, przede wszystkim jednak podkreślał, i to kilkakrotnie, znaczenie publikacji Kolberga jako źródła dla muzyków pragnących komponować w duchu narodowym. Józef Ignacy Kraszewski wielokrotnie w latach czterdziestych XIX w. zabierał głos w toczącej się dyskusji na temat wartości folkloru, zwłaszcza List do T. Lenartowicza z 5 V 1857 r., tamże s. 70. M.K. [M. Karasowski] Kilka słów o dziele Oskara Kolberga pod tytułem „Pieśni ludu polskiego” z melodiami i rycinami, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 55. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 124–128. Zapowiadanej analizy melodii M. Karasowski nie opublikował. 3 Gędźba [K. Estreicher] Pieśni ludu polskiego zebrał i wydał Oskar Kolberg, „Dziennik Literacki” 1857, nr 94–96. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 138–145. 1 2 123 �bajek, i metod jego wydawania drukiem. Przy zapisywaniu tekstów ludowych domagał się przede wszystkim wierności: „Inna cale rzecz zbierać, inna obrabiać”1. W korespondencji z Żytomierza zamieszczonej w „Gazecie Warszawskiej”2, której znaczną część poświęcił Pieśniom ludu polskiego, kilkakrotnie wskazywał na złożoność pracy Kolberga, jego dokładność, staranność i determinację, aby przedstawić tak wielki zasób melodii ludowych. Pisał, że „[...] namiętnemu tylko i obdarzonemu jak p. Kolberg zbieraczowi mogło się udać pochwycić wszystkie te maluczkie zmiany, warianty, rozmaitości jednego i tegoż samego niemal motywu, które go coraz nowym i świeżym czynią”3. Docenił to, że nowy zbiór pieśni ukazał się bez akompaniamentu fortepianu i melodie ludowe podane są z całą ich „pierwiastkową prostotą i czystością”, co stanowiło kontrast z dotychczas drukowanymi melodiami ludowymi, „wyjaśnianymi” przez dodanie harmonizacji zacierającej ich cechy pierwotne. Kraszewski podkreślił też, że ważna jest w tej publikacji Kolberga nie tylko muzyka, ale także zestawienie bezpośrednio koło siebie wariantów tekstów z różnych okolic, nawet jeżeli znanych, to jednak rozproszonych w dotychczas wydanych książkach i artykułach. Podkreślił wartość rycin, które są nie tylko „wielką ozdobą wydania, uskutecznionego bardzo starannie i wytwornie”, ale także prezentacją żywo nakreślonych strojów z okolic Warszawy. Zauważył jak inni recenzenci, że zbiór Kolberga jest „dla muzyków skarbnicą niewyczerpanego natchnienia”, jednak najważniejsza była konstatacja: Dla historii muzyki naszej, a raczej dla poznania jej charakteru, jest to materiał nieoszacowany i niewyczerpany, a wartość jego tym większa, że ścisłość była głównym zadaniem autora4. Tym wnioskiem Kraszewski potwierdził, że publikacja spełnia zasadniczy cel postawiony sobie przez Kolberga, tj. zebranie materiału do badań nad muzyką polską, a zwłaszcza nad muzyką ludową. Opublikowanie przez Kolberga muzyki ludowej bez harmonizacji, zauważone z aprobatą przez Kraszewskiego, nie znalazło uznania u wszystkich. J. I. Kraszewski Podania gminne, w: tegoż Studia literackie, Wilno 1842, s. 99. J.I. Kraszewski Listy do redakcji „Gazety Warszawskiej”, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 206–207. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 134–138. 3 Tamże, s. 135. 4 Tamże, s. 135. 1 2 124 �Anonimowy recenzent „Gazety W. Ks. Poznańskiego” 1 potraktował nową pracę Kolberga jak kolejne wydanie pieśni dla amatorów muzykowania. Pisał, że rozumie „szacunek dla czystości pieśni”, ale brak akompaniamentu fortepianu sprawi kłopot mniej wprawnym odbiorcom, którzy nie potrafią sami go opracować. Recenzent innego wielkopolskiego pisma, „Przeglądu Poznańskiego”, stwierdza, że jest to zbiór „bardzo ważny i ciekawy”2, podanie melodii „tylko w szkicu” uważa za zaletę, dodaje jednak, że zebranie tak wielkiej liczby wariantów było zbyteczne. Drobiazgowa praca zbieracza i wydawcy dowodzi wprawdzie sumienności, ale nie przynosi pożytku i niepotrzebnie powiększa objętość ponieważ: „Charakterystyczne tylko prawdziwie, wybitne różnicą warianty należało autorowi podać, nie rozszerzać za wiele objętości dzieła”3. Dla pełniejszego ukazania atmosfery towarzyszącej badaniom i publikacjom Kolberga w okresie opracowywania przez niego nowych Pieśni ludu polskiego można przytoczyć jeszcze wypowiedź Lucjana Siemieńskiego (1809–1877). Ten poeta i dziennikarz, niegdyś radykalny demokrata, od paru już lat współredagował konserwatywny krakowski „Czas”. Sam w roku 1845 wydał bajki i legendy4 ludowe, tłumaczył pieśni bretońskie i skandynawskie, ale podobnie jak Berwiński, którego Studia o literaturze ludowej już tu wymieniano, w późniejszym okresie życia walory tekstów pieśni oceniał z większym sceptycyzmem: Pojawienie się nowego zbioru pieśni ludu dokonanego przez p. Kolberga byłoby niekonieczną nowością, gdyby nie przyniosło nic więcej, jak oklepane wyrzekanie Maćka na niestateczność Maryny, lub żale Kaśki za utraconym panieńskim wiankiem, lecz prawdziwie rozmiłowany w swoim przedmiocie autor zbioru i pojmujący pieśń gminną od strony jeszcze niezużytej i niewyzyskanej, nie poprzestał na samych słowach pieśni, ale co daleko trudniejsze i mozolniejsze, zebrał do nich muzykę, tak jak mu ją lud śpiewał5. B. Pieśni ludu polskiego…, „Gazeta W. Ks. Poznańskiego” 1857, nr 140, przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 145–147. 2 Anonimowa recenzja w „Przeglądzie Poznańskim” 1857, T. 24, z. 1, s. 53–54, przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 148–149. 3 Tamże, w przedruku w T. 70, s. 148. 4 L. Siemieński Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845; wydanie krytyczne: wybór, wstęp i opracowanie K. Pamuły, słowo wstępne J. Krzyżanowski, Warszawa 1975. 5 L. Siemieński Kilka rysów z literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, T. II, Warszawa 1859, s. 280. 1 125 �Siemieński w następnych zdaniach swej dosyć zdawkowej recenzji zbioru wydanego przez Kolberga również stwierdzał, że zamieszczone tam melodie będą „prawdziwym skarbem dla każdego kompozytora muzycznego”, nie zauważając zasadniczej idei autora. Podobnie jak muzykę potraktował litografie zamieszczone w tomie, oceniając je wysoko jako dające „rzetelne wyobrażenie” strojów ludowych i stanowiące wartościowy materiał dla malarzy. Dla Kolberga musiała być szczególnie istotna opinia Sikorskiego1, najwybitniejszego wówczas w Warszawie krytyka muzycznego, surowego w swych sądach i zwykle bezkompromisowego. Pierwszą część artykułu poświęconego Pieśniom ludu polskiego Sikorski drukował po ukazaniu się dwu początkowych zeszytów. Podkreślił rozległość planu Kolberga i wyraził przekonanie, że publikowany przez niego materiał będzie dostateczny do analizy „strony muzycznej” pieśni ludu, choćby dzięki wielkiej liczbie melodii, przewyższając pod tym względem wszystkie dotychczas wydane zbiory. Tak jak Kolberg uważał, że muzyka jest najważniejszą częścią pieśni ludowych: Bo gdy tekst rozsypuje się niekiedy na suche szczegółki w licznych czasem pomieszczone zwrotkach, to muzyka treściwie przedstawia całość uczucia lub dramatu, umiejąc równie dosadnie i szczegóły odtworzyć, ale tylko te, które do głównych należą2. Według Sikorskiego muzyka w nowym zbiorze Kolberga stanowi rzecz główną, nie tylko dlatego, że pomaga poznać „ducha naszej muzyki domowej, jak dotąd jedynej prawie bezwarunkowo na to nazwisko zasługującej”, ułatwia zrozumienie tekstu i zwraca uwagę słuchacza na przejawiające się w niej uczucia ludu, ale ponadto: […] uczy nas poznawać charakter pojedynczych ludzi, których za twórców muzyki uważamy, jakkolwiek są nam nieznani i nieznanymi na zawsze pozostaną, a co ważniejsze jeszcze, daje nam charakterystykę całej okolicy, której twórca Recenzja J. Sikorskiego ukazała się w „Gazecie Codziennej” 1856, nr 219 i 297. Część pierwsza z nr 219 przedrukowana w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 128–134. 2 Tamże, nr 219, w przedruku w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement... (DWOK T. 70), s. 130. 1 126 �muzyki musiał być reprezentantem duchowo-artystycznym choćby do jednej pieśni, skoro ją przyjęto i przechowano w podaniu1. Sikorski zauważył więc rolę anonimowych ludowych muzyków, których twórczość jest przechowywana w regionalnej tradycji. Po zapoznaniu się z dwoma zeszytami nowego tomu Sikorski oczekiwał, że jego autor, od tak dawna notujący, poddający pewnej systematyce i publikujący muzykę ludową, dołączy do tomu rozprawę na jej temat, wnioski wynikające z wieloletniego obcowania i pracy nad nią: Bez tego przedsięwzięcie jego nie byłoby niejednemu tak korzystne i nauczające, jak być może. Któż zresztą z materiałem tym tyle, co p. K[olberg] oznajmiony? Kto tak dobrze jak on usprawiedliwi niektóre dziwactwa muzyczne ludu, kto jego sposób śpiewania tak dobrze pojął, kto ważność podobnej publikacji tak dosadnie okaże, jak sam wydawca, skoro przygotowaniu do niej tyle lat poświęcił, tyle trudu i kosztów?2 W imieniu nabywców książki stawiał wydawcy pytania o plan całości, niezupełnie dla niego czytelny w dwu początkowych zeszytach, a przynajmniej nie taki, jakiego się spodziewał. Przedmowa Kolberga, spełniająca w pewnym stopniu postulaty recenzenta, przekazana była odbiorcom dopiero razem z ostatnim zeszytem, więc pisząc tę recenzję, Sikorski jeszcze jej nie znał. Pytał także o zasadniczy cel publikacji – czy jest nim pokazanie wariantów tekstów, czy muzyki? Sam uważał, że wariantów, czasem mało różniących się między sobą, jest zbyt wiele, a dotyczy to także melodii. Następnie stwierdzał, że jeżeli zamiarem wydawcy była dokumentacja wariabilności muzyki ludowej, to powinien zestawiać obok siebie melodie zbliżone „podobnym sobie tokiem lub rodzajem taktu” i podawać je w tej samej tonacji dla ułatwienia porównań, a tonacje dobierać tak, „jak tego ogólna i zwyczajnie najdogodniejsza rozciągłość głosu ludzkiego żąda”. Dodał też, że „zawiłe harmonicznie miejsca” dobrze byłoby objaśniać „cyframi i dodanym basem”. Spełnienie tych postulatów Sikorskiego zaprzeczałoby idei Kolberga, tj. prezentacji źródeł do badań nad polską muzyką ludową. Tamże, nr 219, w przedruku w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 131. 2 Tamże, nr 219, w przedruku w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 133. 1 127 �Zapisy ze słuchu, sporządzane w czasie bezpośredniego kontaktu z ludowymi wykonawcami, znormalizowane i „poprawione” według tych wskazówek przestałyby być wiarogodnymi źródłami. Po ukazaniu się następnych zeszytów zbioru Sikorski opublikował drugą część recenzji. Analiza dalszych przykładów muzyki ludowej pozwoliła mu głębiej zapoznać się ze specyficznymi cechami melodii notowanych przez Kolberga w terenie, a refleksja kończąca tę kwestię ujmuje szczerością: W przeglądanych troskliwie tych zeszytach spotykamy, jakkolwiek w nielicznych jeszcze pieśniach, liczne dowody wielkiego ich znaczenia, o którym opowiadaliśmy obszerniej niedawno, przy wyjściu zeszytu pierwszego. Najwięcej dają do myślenia dziwne niekiedy zwroty melodyjne, pełne siły i znaczenia, a takiego charakteru i tak odrębnej faktury od wszystkiego, co dzisiejsi piszą kompozytorowie, że nie podobna nie dojrzeć tam cech muzyki starodawnej, albo – jeśli kto woli i co na jedno prawie wychodzi – dowodu pojęć inną zupełnie drogą wyrabiających się u ludu wiejskiego, niż się one wyrabiają u obtartych więcej o cywilizację mieszczan lub szlachty. Niekiedy zdaje się, czytając te melodie, że na innym zupełnie żyje się świecie, którego tajemnice czuć umie serce, odgaduje [wyobraźnia1], ale usta z trudnością wypowiedzieć się odważą2. Tańcom opublikowanym przez Kolberga w tym tomie Sikorski poświęcił tylko kilka zdań, dziwiąc się zamieszczeniu wśród rodzimych polonezów, mazurów i kujawiaków także walców pochodzących z Niemiec. Przy okazji przypomniał czytelnikom obertasy i mazury autorstwa Kolberga, które zawsze uważał za świetne kompozycje. W tej części recenzji Sikorski ponowił apel do wydawcy, aby przekazał odbiorcom dzieła swe przemyślenia na temat muzyki ludowej, a także zapoznał ich z metodami rozwiązywania problemów pojawiających się w trakcie notowania ze słuchu i przygotowywaniu melodii do druku. Informacje takie pozwoliłyby lepiej zrozumieć muzykę ludową, tak inną od tej, której się uczyli i do której przywykli. Na pytania postawione w końcowej części recenzji Kolberg dał częściową odpowiedź we wstępie, choć zapewne nie zadowolił Sikorskiego. Dziś w recenzjach Kraszewskiego, Estreichera i Sikorskiego zwracają uwagę określenia: „dziwactwo pieśni”, „dziwactwa muzyczne ludu”, 1 2 W druku w „Gazecie Codziennej”: „wyobrażenia”. Recenzja J. Sikorskiego, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 297. 128 �„dziwne niekiedy zwroty melodyjne”, „coś niepojęte wedle zwyczajnych muzykalnych pojęć”, a także zdanie, że melodia ludowa „może razić nieforemnością”. Świadczą one, że odbiór tradycyjnej muzyki ludowej, takiej jaką wykonywali wiejscy grajkowie i śpiewaczki dla swoich słuchaczy lub dla własnej satysfakcji, zaprezentowanej przez Kolberga w nowym tomie, był wówczas dla nabywców Pieśni ludu polskiego trudny i napotykał na bariery. VI [Pierwsze spotkanie z muzyką góralską w Tatrach latem 1857 r. – Podróż do Wiednia, Lublany i Zagrzebia i jej wyniki – zapisy muzyki i zakupione druki, m.in. zbiór pieśni słoweńskich E. Korytki. – Początek pracy w zespole autorów Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda. – Rezygnacja z pracy etatowej w Dyrekcji Dróg i Mostów. – Kompozycje. – Podróże w latach 1859– –1861. – Artykuł o ludowych źródłach muzyki J. Stefaniego do Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego. – Wystawienie Króla pasterzy w operze warszawskiej. – Rozpoczęte dwa inne utwory sceniczne.] Lata następujące bezpośrednio po wydaniu Pieśni ludu polskiego wypełniały Kolbergowi, obok prac zarobkowych, intensywne zajęcia związane z muzyką – ludową oraz komponowaną przez niego i przez innych twórców. Podróżował i prowadził badania terenowe, które dały mu obfite i interesujące wyniki w postaci licznych zapisów pieśni i melodii nie tylko polskich, przygotowywał do premiery Króla pasterzy, swój jedyny wykonany publicznie utwór sceniczny, ponadto działał jako pisarz muzyczny – w roku 1858 podjął wieloletnią pracę nad zespołem haseł dotyczących muzyki w Encyklopedii powszechnej wydawanej przez Samuela Orgelbranda, a także publikował inne prace, spośród których na uwagę zasługuje zwłaszcza analiza muzyki Jana Stefaniego do Cudu mniemanego, czyli Krakowiaków i Górali. Druk Pieśni ludu polskiego zakończył się w marcu 1857 roku, a latem Kolberg wyruszył w długą podróż do nieznanych mu do tej pory regionów w Małopolsce, a także do Wiednia oraz Słowenii i Chorwacji, potem do Triestu i Wenecji. Zachowana dokumentacja pozwala odtworzyć tylko przybliżony przebieg i czas trwania tej podróży. Pismo przyznające mu urlop, datowane na 3 lipca 1857 r. brzmi następująco: 129 �Na zasadzie decyzji Rady Administracyjnej Królestwa z dnia 14/26 czerwca rb. No 20 955, objawionej reskryptem Komitetu Drogi Żelaznej z dnia 21 czerwca/3 lipca rb. No 476 Dyrekcja udziela p. Oskarowi Kolberg urlop na miesięcy trzy za granicę do wód w Ems i kąpieli w Trieście z zasiłkiem pieniężnym w stosunku trzechmiesięcznej płacy jego, tj. rsr. 150 […]1. Jest mało prawdopodobne, aby Kolberg zamierzał jechać do Ems, uzdrowiska w Nadrenii-Palatynacie, cieszącego się od dawna dużą sławą. Otrzymał wprawdzie jeszcze jedno pismo z datą 9 lipca 1857 r., w którym warszawska dyrekcja prosi zarząd kolei niemieckich o życzliwą pomoc dla swego pracownika, ale nie korzystał z tej rekomendacji, ponieważ nie planował wyjazdu do Niemiec. Wybrał całkiem inny kierunek podróży, której trasę znamy w ogólnym zarysie z Korespondencji2 drukowanej w „Ruchu Muzycznym” i z paru wzmianek w itinerarium i listach. Z listu do redaktora „Ruchu Muzycznego” wiadomo, że był w Tatrach i w Pieninach, potem w Krakowie, Modlnicy i Mogilanach, a następnie w Wiedniu, Lublanie, Trieście i Wenecji. Na podstawie dostępnych źródeł nie da się ustalić dokładnych dat pobytu w każdej z wymienionych miejscowości czy okolicy, a czasem nawet kolejności, w jakiej je odwiedzał. Wyjechał najpóźniej 10 lipca, po otrzymaniu pisma skierowanego do zarządu kolei niemieckich, zapisy pieśni wykonane w Modlnicy wspólnie z Józefem Konopką3 mają datę 21 sierpnia 1857 r., list z Wiednia datowany jest na 11 września, a musiał wrócić do Warszawy po trzech miesiącach urlopu, czyli nie później niż 10 października. Tylko te daty wynikają z zachowanych dokumentów. Najpierw pojechał do Krakowa, potem podobnie jak wszyscy ówcześni turyści góralską furmanką do Zakopanego i Szczawnicy. W górach spędził prawie sześć tygodni i – jak pisze – krajobraz Tatr zrobił na nim wielkie wrażenie: Dokument w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 51. Z podanej kwoty zasiłku wynika, że Kolberg w 1857 r. zarabiał 600 rubli rocznie, sprzeczne z tym wyliczeniem jest zaświadczenie (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 45) o podwyżce do 750 rubli od 1 stycznia 1847 r. 2 O. Kolberg Korespondencja. Wiedeń, d. 11 września 1857, „Ruch Muzyczny” 1857, nr 26, s. 203–206, przedruk: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 357–363. Tam tytuł: Korespondencja z Wiednia. 3 Taką datę ma rękopis J. Konopki z zapisami tekstów skorelowany z niedatowanymi zapisami melodii w rkp. Kolberga. Rkp. J. Konopki w Arch. PTL, teka 43 Miscellanea, sygn. 1352, k. 133–134, rkp. Kolberga tamże, k. 148. 1 130 �Szczawnica nie zawiodła moich oczekiwań, Morskie Oko i Kościeliska Dolina przeszły je; Czorsztyn, Gąsienicowe Stawy, Biały Dunajec i Gewont pełne dzikiego są uroku; dolina Roztoka z wodospadem Siklawy i Pięcią Stawami może najwspanialsze w Tatrach, a Łomnica, Krywań i Murań groźne, ponure, ogromne, często chmurami zalane1. Następnie scharakteryzował Górali, zaprzeczając stereotypowym opiniom: A wśród tego snują się arcytwory Boże: ludzie łagodni, dobrzy, uprzejmi, chętni, uczciwi, nie tak jak ich malowano, dzicy i szorstcy. Ale też równie naiwni, natrętni, chciwi na grajcary (bo ubodzy) i lubiący się napić (choć to na szczęście dzięki towarzystwom wstrzemięźliwości ustaje)2. W Korespondencji z Wiednia drukowanej w „Ruchu Muzycznym” poświęcił wiele uwagi muzyce góralskiej: charakteryzował śpiew, tańce, instrumenty, wreszcie gwarę. Spośród poznanych w Zakopanem osób wymienił tylko rodzinę Homolaczów, ówczesnych właścicieli dóbr zakopiańskich mieszkających w Kuźnicach, których odwiedził wtedy pierwszy raz. Następnie wrócił na kilka dni do Krakowa, co kwituje w Korespondencji... czterema zdaniami. Wspomina tam krótki pobyt w Modlnicy, gdzie – jak wiemy z datowanego rękopisu – wspólnie z Konopką 21 sierpnia zapisał kilkanaście pieśni. Odnotował też spotkanie w Krakowie z Żegotą Paulim (1814–1895). Osobisty kontakt z tym autorem wysoko cenionych zbiorów pieśni był dla Kolberga bardzo ważny. Pisał w Korespondencji z Wiednia, że nie omieszka korzystać z uwag co do „zbierania i spisywania pieśni”, jakimi go wsparł autor Pieśni ludu polskiego w Galicji. Mógł wtedy od niego otrzymać także informacje o proweniencji geograficznej niektórych tekstów zamieszczonych w tym zbiorze wydanym w 1838 r. W druku Pauli lokalizował zespoły krakowiaków, określając tylko obwody administracyjne, z których pochodzą, a nieliczne inne noty w przypisach, dotyczące miejsca zapisu pojedynczych tekstów, są też ogólnikowe 3. Zachowała się notatka Kolberga – spis miejscowości z których pochodzi czterdzieści O. Kolberg Korespondencja… , przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 357. 2 Tamże. 3 Takich określeń miejsca zapisu w zbiorze Paulego jest zaledwie kilka, zob. Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 63, 87–88 i 172. 1 131 �pieśni spośród wydanych przez Paulego1. Teksty zawarte w Pieśniach ludu polskiego w Galicji Kolberg przytaczał we własnych publikacjach i dokładniejsze niż w druku informacje o miejscu ich pochodzenia były mu bardzo potrzebne, ponieważ w jego edycjach folkloru był to najważniejszy i stały element dokumentacji. Jeżeli któreś z tych czterdziestu pieśni przepisał i włączył do własnych publikacji, dawał im noty lokalizacyjne zgodne z przywołaną tu notatką. Być może te dokładniejsze dane Kolberg uzyskał właśnie w trakcie pierwszego spotkania z Paulim w Krakowie w 1857 r. W Pieninach i Tatrach Kolberg wzbogacił swoje zbiory wieloma pieśniami, przyśpiewkami i melodiami instrumentalnymi, które zanotował, jak sam podaje, „koczując parę razy przy ognisku z Góralami”. Pozyskał też nowych znajomych i współpracowników w Krakowie i na Podhalu a także odwiedził ludzi dawniej sobie znanych. M.in. bezpośrednio po powrocie do Warszawy dostał od Józefa Riedmüllera, krakowskiego lekarza, teksty pieśni wykonywanych przez górala z okolic Czerwonego Klasztoru, „Rus­ naka”, jak nazywano Rusinów. Mógł też spotkać się ponownie z Ludwikiem Zejsznerem, który w latach 1848–1857 wrócił do Krakowa i wykładał na Uniwersytecie Jagiellońskim. W tym czasie był w górach także Lucjan Siemieński, który wspominał spotkanie z Kolbergiem, intensywność jego badań terenowych, widoczną dla obserwatora umiejętność nawiązywania kontaktu z wykonawcami i okazywaną im uwagę: Niedawno widziałem zacnego zbieracza pieśni i melodii u stóp czarujących Pionin i w Tatrach, jak naprawiając słabe zdrowie powietrzem gór i leczącym zdrojem, nie tracił ani jednej chwili i nawiedzał góralskie chaty, lub przestawał z bacami i juhasami na polanach, od których umiał wyłudzać melodie i słowa, zdaniem jego nie ustępujące pierwszeństwa innym. Wierny swemu zadaniu, z dziwną cierpliwością i wytrwaniem prowadzi podjętą pracę, godną powszechnego uznania2. Kolberg był w Tatrach jeszcze kilkakrotnie, na pewno w roku 1861 i 1863, a ponieważ prawie nigdy nie datował swoich rękopisów, trudno dziś stwierdzić, które spośród jego licznych zapisów muzyki góralskiej powstały właśnie w roku 1857. W zachowanych rękopisach prymarnych nad 1 Rkp. O. Kolberga, Arch. PTL, teka 12a, sygn. 1190, k. 1. Spis dotyczy wybranych pieśni z początkowej partii zbioru Paulego, s. 3–116. 2 L. Siemieński Kilka rysów z literatury i społeczeństwa…, s. 282. 132 �melodiami i pieśniami zanotował np.: „szałasy na Królowej koło Stawów Gąsienicowych”, „Zakopane”, „Olcza”, „Szaflary”. Ponieważ jednak nie znamy tras jego wycieczek w góry z Zakopanego czy Szczawnicy i nazw pobliskich miejscowości, w których był w roku 1857, nie można dziś ustalić, które z rękopisów wiążą się z tą pierwszą podróżą w Karpaty. Kolbergowskie zbiory muzyki góralskiej analizował w 1954 r. Tadeusz Strumiłło. Zauważył wtedy, że choć w rękopisach Kolberga najliczniejsze są melodie wokalne i skrzypcowe, spotkać tam można także interesujące zapisy muzyki wykonywanej na trombicie i na dudach1. Podkreślił przy tym, że Kolberg notował muzykę ludową na Podhalu stosunkowo wcześnie, bo od 1857 r., i to nie tylko we wsiach, ale również wysoko w górach, wśród pasterzy, gdzie nawet później nie zawsze docierali etnomuzykolodzy. Strumiłło w swoim artykule zamieścił kilka melodii góralskich z rękopisów Kolberga i z nimi związana jest hipoteza Witolda Rudzińskiego co do pochodzenia tańców góralskich w drugim akcie Halki Moniuszki. Rudziński po zapoznaniu się z przykładami przytoczonymi przez Strumiłłę, wiedząc, że obu muzyków łączyła przyjaźń, wyraził przekonanie, że „od Kolberga otrzymał Moniuszko interesujące go materiały”2. Niewątpliwie czas pierwszych badań terenowych Kolberga na Podhalu zbiega się z okresem, w którym Moniuszko komponował tańce góralskie. Jednak możliwe obecnie ustalenie dokładniejszych dat dla wielu faktów 1 T. Strumiłło Muzyka podhalańska u Kolberga, „Muzyka” 1954, nr 3–4, s. 8–12. Zapisy te, podobnie jak inne z Podhala, zostały wydane dopiero w roku 1968 w tomach: O. Kolberg Góry i Podgórze, cz. I–II (DWOK T. 44–45). 2 W. Rudziński Stanisław Moniuszko, w: Z dziejów polskiej kultury muzycznej, T. II, Kraków 1966, s. 245–246. W partyturze opery wystawionej w Wilnie w 1854 r. tańców tych jeszcze nie było, dopiero przed premierą w Warszawie Moniuszko uznał za konieczne dodanie paru nowych fragmentów, w tym także tańców w drugim akcie. Z biografii Moniuszki wynika, że nie znał on z autopsji folkloru góralskiego, a ponieważ melodie z Podhala praktycznie nie były drukowane przed warszawską premierą Halki, źródło pozwalające Moniuszce na znakomite odtworzenie charakteru muzyki góralskiej pozostawało nieznane. Po zapoznaniu się z artykułem Tadeusza Strumiłły o tece podhalańskiej Kolberga, w którym autor przytacza kilka zapisów nutowych ze zbiorów Kolberga, Witold Rudziński stwierdził, że Moniuszko mógł znać notatki terenowe Kolberga z pobytu w 1857 w Tatrach. Jednak Kolberg wrócił z podróży koło 10 października, a Moniuszko był w Warszawie od 16 do 28 listopada i dopiero wtedy mógł spotkać się z Kolbergiem i poznać jego zapisy z Tatr, zaś z korespondencji Moniuszki wynika, że tańce góralskie do drugiego aktu Halki wysłał z Wilna do Warszawy we wrześniu, a już 8 października Roman Turczynowicz, dyrektor baletu opery warszawskiej, kierował ich próbami (zob. S. Moniuszko Listy zebrane…, m.in. s. 258, 270 i 276). 133 �z tego okresu życia obydwu muzyków nie potwierdza hipotezy Rudzińskiego o możliwości skorzystania przez autora Halki z zapisów Kolberga wykonanych w 1857 r. Fragment Korespondencji... dotyczący Wiednia jest w większości poświęcony życiu muzycznemu w stolicy Austrii i w tej kwestii Kolberg odnotował swe wyraźne rozczarowanie. Sam stwierdza, że być może trafił na zły okres, bo istotnie sezon teatralny i koncertowy jeszcze się nie rozpoczął. Zwiedzał kościoły, muzea, bibliotekę cesarską, gdzie życzliwy kustosz udostępniał do kopiowania stare muzykalia, był w księgarniach muzycznych i w Kärntnerthor Theater na operze Charlesa L. Thomasa, słuchał koncertów orkiestry Johanna Straussa. Odwiedził cmentarze, na których pochowano Mozarta, Beethovena i Schuberta. Z Wiednia Kolberg pojechał na południe, do krajów południowosłowiańskich1 znajdujących się wówczas w granicach Austro-Węgier. Opublikowaną w „Ruchu Muzycznym” relację kończy kilkoma zdaniami o pobycie w Lublanie, Trieście i Wenecji. Nie można dziś uściślić ani czasu trwania, ani trasy tej części podróży, tym bardziej że nie znamy dokładnej daty powrotu Kolberga do Warszawy. Skąpe wyniki badań wskazują, że w Słowenii i Chorwacji był raczej krótko. W drukowanej w „Ruchu Muzycznym” korespondencji podaje tylko, że był w Lublanie, wiele lat później, w roku 1881 w przypisku do jednego z listów2 wymienia poza Lublaną także Zagrzeb, a w 1886 r. wspomina, że był w Lublanie, Zagrzebiu, Trieście i Primorju3, przy czym dodaje, że był to pobyt krótki, bo zaledwie kilkutygodniowy. Czy z Wenecji wrócił do Wiednia, skąd wysłał list do redakcji „Ruchu Muzycznego” datowany na 11 września, a potem jeszcze raz pojechał na południe, czy też Lublanę i Zagrzeb zwiedzał tylko na przełomie sierpnia i września, między 21 sierpnia a kilkudniowym pobytem w Wiedniu przed 11 września, nie wiadomo. Z tego etapu podróży pochodzą zapisy ze słuchu, na które składają się 42 melodie słoweńskie i chorwackie zanotowane na jednej karcie, jedynej zachowanej karcie terenowej związanej z pobytem Kolberga 1 Ten fragment podróży Kolberga z roku 1857 oraz zachowane na jej temat źródła, zebrane wtedy materiały i kontakty z badaczami Słowian południowych omawia E. Millerowa we wstępie pt. Materiały południowosłowiańskie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/ III), s. V–LXVIII, a teksty pieśni i ich źródła także M. Jakóbiec-Semkowowa, tamże, s. LXVIII-LXXXVII. Pieśni i melodie zapisane przez Kolberga w 1857 r. zostały opublikowane tamże. 2 Brulion listu do L. Jenikego z 31 I 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 462. 3 Brulion listu do F.S. Kraussa z 1 VIII 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 361. 134 �w tych krajach słowiańskich. Ponadto w archiwum Kolberga znajdują się zapisy tekstów, częściowo skorelowane z wymienionymi melodiami, a wykonane przez niego i dwie inne, nieznane osoby. Kolberg przechowywał też zakupione w Lublanie druki: zbiór pieśni słoweńskich zanotowanych i przygotowanych do druku przez Emila Korytkę, dwa tomiki kalendarza słoweńskiego na lata 1855 i 1856, a prawdopodobnie także kilka innych książek i czasopism wydanych w Lublanie i zawierających pieśni i melodie ludowe oraz utwory miejscowych kompozytorów. Pieśniom słoweńskim zapisanym przez Korytkę poświęcił Kolberg wiele uwagi. Emil Korytko (1813–1839)1, student filozofii uniwersytetu lwowskiego, za kolportaż tajnych druków Ossolineum i przynależność do również tajnej organizacji studenckiej został w roku 1834 aresztowany i po długim śledztwie skazany w 1836 r. na internowanie w Słowenii. W Lublanie, poddawanej germanizacji jak cała Słowenia, nawiązał kontakty z działaczami słoweńskiego ruchu na rzecz odrodzenia narodowego i – kierując się świeżymi osiągnięciami ośrodka lwowskiego – zajął się notowaniem tekstów pieśni ludowych i tworzeniem zbioru rycin strojów regionalnych. W roku 1838 opublikował w czasopiśmie „Illyrisches Blatt”2 odezwę zachęcającą do badania kultury ludowej, anonsował tam także przygotowywany przez siebie zbiór Slovénske pésmi krajnskiga naróda. Sam zdążył wydać drukiem pierwszy z przygotowanych tomików, cztery następne wydał Jožef Blaznik, księgarz i drukarz. Cenzura zezwoliła na druk tekstów pieśni, usunęła jednak motto zaczerpnięte z Mickiewiczowskiego Konrada Wallenroda i napisany przez Korytkę wstęp, którego rękopis nie zachował się. W końcu roku 1838 Korytko był już ciężko chory, z tego zapewne powodu 10 stycznia 1839 r. uzyskał ułaskawienie i zgodę na powrót do Lwowa, lecz nie zdążył z nich skorzystać. Zmarł 31 stycznia i został pochowany w Lublanie. Pięć tomików pieśni słoweńskich Korytki zakupionych przez Kolberga w Lublanie znajduje się dziś w Bibliotece Jagiellońskiej i jest to zapewne jedyny pełny egzemplarz tego druku w polskich bibliotekach. Na karcie tytułowej pierwszego tomiku Kolberg dopisał nazwisko autora: „zebrał Korytko Emil”, bo edycja była anonimowa, a na wklejce przed stroną tytułową widnieją dwie notatki, u góry dyrektora biblioteki: „1887. A. 444. Poczciwy 1 Zob. E. Millerowa, wstęp pt. Materiały południowosłowiańskie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/III), s. XIX-XXIV. 2 W numerach z 25 i 30 z czerwca i lipca 1838 r. 135 �O. Kolberg darował d. 7 maja 1887. Estreicher” i niżej: „Pieśni słoweńskie zebrane przez Emila Korytko – nabyłem w Lublanie w r. 1857. O. Kolberg”. Na końcu piątego tomiku doklejona jest karta z życiorysem Korytki i notatkami o nim spisanymi przez Kolberga1. Większość książek i innych druków zgromadzonych przez Kolberga w tekach regionalnych bądź przechowywanych osobno przekazał Bibliotece Jagiellońskiej Izydor Kopernicki, wykonawca testamentu autora Ludu. Zbiór Emila Korytki, zmarłego na wygnaniu Polaka, który należał do inicjatorów badania folkloru Słowenii, cenił Kolberg tak bardzo, że pod koniec życia, gdy był już pewien, że nie zrealizuje żadnych planów związanych ze swymi materiałami południowosłowiańskimi, zabezpieczył los Slovénskich pésmi…, przekazując je Bibliotece Jagiellońskiej. W Bibliotece Jagiellońskiej znajdują się obecnie także dwa inne druki na pewno zakupione przez Kolberga w Lublanie. Pierwszy z zachowaną kartą tytułową: Koledarček Slovenski za navadno leto 1855 wydany był w Lublanie przez Janeza Bleiweisa, a drukowany przez Jožefa Blaznika, drugi, wydany na rok 1856, pozbawiony jest okładki i strony tytułowej. Obydwa kalendarze noszą ślady pracy Kolberga, ale jego ołówkowe notatki i glosy są dziś częściowo zatarte, częściowo zniszczone przez obcięcie kart przy oprawie. Niektóre artykuły zamieszczone w kalendarzach wykorzystał Kolberg później w obszernym studium Obrazy Słowiańszczyzny południowej zamieszczonym w latach 1871–1872 w „Gazecie Polskiej”2. W Słowenii i Chorwacji Kolberg zakupił lub dostał również inne druki, których tytuły znamy z notatki Kopernickiego3, ale egzemplarze ich nie zachowały się w archiwum Kolberga. Powoływał się na nie w artykule Ruch Teksty te przytacza E. Millerowa we wstępie Materiały południowosłowiańskie… (DWOK T. 59/III), s. XXIII–XXIV. 2 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny południowej z rozmaitych źródeł skreślił […], „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87, 1872, nr 1–7, 42–43, 109–110, 133–136, 176–179. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 26–258. 3 I. Kopernicki po śmierci Kolberga, jako wykonawca jego testamentu, przeglądał teki z rękopisami i na osobnych kartkach notował zawartość, tytuły i przeznaczenie poszczególnych zespołów rękopisów i druków znajdujących się w spuściźnie autora Ludu. Część notatek Kopernickiego znajduje się dziś w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, część pozostała w tekach. Do tych ostatnich należy sporządzony przez Kopernickiego spis druków przywiezionych w r. 1857 i znajdujących się niegdyś w zbiorach Kolberga. Przytacza go E. Millerowa we wstępie: Materiały południowosłowiańskie… (DWOK T. 59/III), s. XXVII. 1 136 �muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych1, drukowanym blisko trzy lata po powrocie z podróży do Lublany i Zagrzebia, gdzie odnotował także publikacje poetów, muzyków, zbieraczy folkloru i działaczy na rzecz słoweńskiego odrodzenia narodowego. Część tych prac wykorzystał lub wymienił także w niedokończonym szkicu poświęconym pieśniom ludowym, a wydanym dopiero w Pismach muzycznych pt. Z notatek o zbiorach pieśni Słowian południowych2. Przed podróżą mógł Kolberg otrzymać listy polecające od osób z Warszawy czy Krakowa znających środowisko naukowe Lublany. Nie mamy informacji na ten temat, a jedynym śladem kontaktów Kolberga z miejscową inteligencją jest dwuwiersz3 otrzymany od Lovro Tomana (1827–1870), poety, a także prawnika i polityka, założyciela pisma „Slovenska Matica”: Ak smo ravno ločeni po kraju, času, tak smo vonder snidjeni po duhu, glasu! Autograf z tym utworem datowany jest: „V Ljubljani, 1. Septembra 1857”, lecz nie wiadomo, czy Lovro Toman wręczył go Kolbergowi tego dnia na miejscu, czy przysłał później. W tym czasie zapoznał się, prawdopodobnie w Wiedniu, ze zbiorem wydanym przez Alojzego Kalauza4. Teksty pieśni serbskich dzięki pracom Vuka Karadżicia były znane w Europie, a także w Polsce wcześniej niż inne południowosłowiańskie. Ale do wydanych przez Karadżicia pieśni dołączonych było tylko sześć melodii, zapisanych zresztą przez polskiego muzyka, wówczas sekretarza Maksymiliana Ossolińskiego, Franciszka Mireckiego5 1 O. Kolberg Ruch muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, s. 193–196, przedruk w O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 563–567 oraz w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. III (T. 59/III), s. 291–296. 2 Szkic ten zamieszczony jest w O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 586– –581 i w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. III (DWOK T. 59/III), s. 287–296. 3 Zamieszczony w Korespondencji… cz. I (DWOK T. 64), s. 76. 4 A. Kalauz Srbski napjevi. Sbirka serbski pjesama za fortepijano, sv. I, Wien [1850], sv. II, Wien [1852]. 5 Zob. D. Živanović Vuk Karadžić i jego polski współpracownik, Franciszek Mirecki, w: Literatura, komparatystyka, folklor. Księga poświęcona Julianowi Krzyżanowskiemu, pod red. M. Bokszczanin, S. Frybesa i E. Jankowskiego, Warszawa 1968, s. 815–823. Melodie dołączone były przez V. Karadżicia do drugiego tomu pt. Narodna srbska pjesnarica wydanego w r. 1815. 137 �(1791–1862), który w Wiedniu studiował kompozycję i grę na fortepianie. Zbiór Kalauza zainteresował zapewne Kolberga właśnie dlatego, że w dwu zeszytach zawierał 43 pieśni serbskie z melodiami. Naszkicowany początek recenzji tego wydawnictwa pozostał wśród prac niedokończonych i niedrukowanych1. Krótki pobyt w Słowenii i zebrane tam wiadomości o życiu muzycznym w Lublanie, słoweńskich kompozytorach i ich twórczości, a także usłyszana wtedy i zanotowana muzyka ludowa były inspiracją do napisania dwu wspomnianych już tekstów: artykułu Ruch muzykalny…, drukowanego w r. 1860 w „Ruchu Muzycznym”, i nieukończonego szkicu o muzyce ludowej. Kilkanaście lat później zajął się znowu krajami słowiańskimi znajdującymi się pod panowaniem Austro-Węgier i na podstawie literatury, w części przynajmniej zakupionej podczas podróży w 1857 r., napisał wspomniane już obszerne studium Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Jesienią 1857 r., po powrocie do Warszawy Kolberg zmienił miejsce pracy — śladem swego brata Wilhelma zrezygnował z zatrudnienia w zarządzie kolei żelaznej. Kolej Warszawsko-Wiedeńska we wrześniu 1857 r. przeszła w ręce prywatne z kapitałem niemieckim, na ważniejsze stanowiska angażowano Niemców. Wilhelm, który mógł odczuwać niepokój co do swej przyszłości w firmie kierowanej przez nowy zarząd, przeniósł się do Dyrekcji Dróg i Mostów w Komisji Skarbu. Tam znalazł nowa posadę także Oskar. Wilhelm został inspektorem w Zarządzie Komunikacji i w trakcie pracy w nowym miejscu zajmował się m.in. pomiarami Wisły w związku z planami jej regulacji i często podróżował, doglądając prac w terenie. Przygotowywał do druku obszerne dzieło poświęcone Wiśle, ale ukazała2 się tylko jego część druga i skorowidz do szczegółowych map tej rzeki. Natomiast wielokrotnie wydawany był opracowany przez Wilhelma plan Warszawy z roku 1846, aktualizowany ukazał się m.in. w 1868, 1870 i 1873 r. Zainteresowany dziejami swego miasta Wilhelm poszukiwał w różnych archiwach dawnych materiałów kartograficznych i przypominał Szkic recenzji opublikowano w O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 591–593. W. Kolberg Wisła, jej bieg, własności i spławność przez […], cz. II z 10 tablicami, Warszawa 1861, część pierwsza nie została wydana. Wcześniej ukazał się Skorowidz do planów rzeki Wisły. Wykaz gmin odpowiedzialnych za słupy nadbrzeżne warstwowe. Położenie geograficzne i wykreślenie niektórych punktów wzdłuż rzeki Wisły. Wykaz miast, wsi i osad położonych nad Wisłą. Warszawa 1860. 1 2 138 �o kwerendach na ten temat Oskarowi, gdy ten miał zamiar odwiedzić w Krakowie i we Lwowie miejscowe biblioteki. Przejście przez Oskara z prywatnego teraz przedsiębiorstwa do administracji rządowej powodowało konieczność zmiany mieszkania. Jak wspomniano, Kolberg po podjęciu pracy w Zarządzie Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w 1845 r. zamieszkał w budynku należącym do tego zarządu i w listach jako adres zwrotny podawał dworzec przy ul. Marszałkowskiej. W połowie roku 1858 pisał1, że nie jest już urzędnikiem, ale pracuje jako dietariusz2 w biurze gen. Jana Smolikowskiego. Czy tę formę pracy podjął Kolberg bezpośrednio po powrocie z długiego urlopu, czy parę miesięcy później, nie wiadomo. Biografie Kolberga pisane z okazji jubileuszu jego badań obchodzonego w Krakowie w roku 1889, a także późniejsze, podają, że jako księgowy w Dyrekcji Dróg i Mostów pracował przez cztery lata, do połowy roku 1861. Sam Kolberg w Szkicu autobiografii pisał: […] w roku 1845 zostałem buchalterem i urząd ten piastowałem aż do roku 1857, gdy droga żel[azna] przeszła w ręce spółki prywatnej. Odtąd pracowałem jeszcze lat kilka w Komisji Skarbu i Dyrekcji Dróg i Mostów, gdzie złożone zostały akta dawniejszej kolei rządowej. Od roku 1863 oddałem się już stale pracy literackiej, pisząc do dzienników, pism ilustr., Encyklopedii itd. i porządkując nagromadzone nabytki etnograficzne3. Jednak możemy mieć dziś wątpliwości, czy dopiero w roku 1861, a tym bardziej 1863, zaprzestał pracy jako księgowy. Wśród jego dokumentów osobistych zachował się notatnik4, w którym na bieżąco zapisywał dochody i wydatki w latach 1859–1869. Są tam odnotowane honoraria autorskie i inne dochody od 1 stycznia 1859 r., ale nie ma wpisów o wynagrodzeniach 1 Niedatowany brulion listu, odpowiedź na list Mikołaja Akielewicza (1829–1887) z 12 maja 1858 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 89. 2 Dietariusz to urzędnik pobierający płacę dzienną, niemający etatu. Wymieniony przez Kolberga Jan Smolikowski (1796–1869) był wtedy dyrektorem XIII okręgu komunikacyjnego, podlegała mu Dyrekcja Dróg i Mostów. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 4 Rkp. O. Kolberga Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859–1869, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 3210. Jest to jedyny taki dokument w papierach osobistych Kolberga, prawdopodobnie w innych okresach prowadził podobne notatki, ale zachowała się tylko jeden taki notes. 139 �za pracę w Dyrekcji Dróg i Mostów. Jeszcze w pierwszym półroczu 1959 r. Kolberg zanotował czterokrotnie przy różnych kwotach „od Wilhelma à conto roboty” lub „od Wilhelma za robotę”. Mogły to być wypłaty za prace na rzecz rachuby w Dyrekcji Dróg i Mostów zlecane mu za pośrednictwem brata, jednak ostatnia taka notatka pochodzi z początku lipca 1859 r. Natomiast od kwietnia tego roku pojawiają się zapiski o honorariach za artykuły drukowane w Encyklopedii, a od września – o otrzymywaniu zapłaty za lekcje. Prawdopodobne jest zatem, że właśnie w 1859 r. przestał pracować jako księgowy1 i zaczął znowu utrzymywać się z honorariów autorskich i z wynagrodzeń za lekcje muzyki. Na rezygnację ze stałej pracy wskazują też podróże podejmowane przez niego w roku 1859 i w latach następnych, trwające od pięciu tygodni do trzech miesięcy. Te długie wyjazdy przeznaczone na notowanie folkloru potwierdzają, że już wcześniej, przed rokiem 1863, przestał być krępowany stałą pracą w biurze. Przytoczone poprzednio pismo z lipca 1857 r. o udzieleniu Kolbergowi urlopu informuje o przyznaniu mu 150 rubli jako zapomogi na wyjazd, co stanowiło równowartość trzymiesięcznej pensji. Zatem rocznie zarabiał wtedy 600 rubli, tyle samo ile otrzymywał w chwili przyjęcia do pracy dwanaście lat wcześniej. Pensja taka, jak pisze Ryszarda Czepulis-Rastenis, pozwalała urzędnikowi zatrudnionemu w służbie państwowej na skromne życie, o ile był samotny, ale nie wystarczała na utrzymanie rodziny2. Z notatek w zeszycie z lat 1859–1869 dowiadujemy się, że w porównaniu z okresem stałej pracy księgowego dochody Kolberga, składające się wtedy głównie z honorariów autorskich i z opłat za lekcje muzyki, których udzielał w kilku domach, znacznie się zmniejszyły. Dodatkiem, ale nieregularnym, były kwoty przekazywane przez księgarzy lub bezpośrednich nabywców Pieśni ludu polskiego, tych z lat 1842–1845 i tych ostatnich, z roku 1857. Notował też Kolberg wpływy za sprzedaż wydanych przez niego własnych kompozycji i znacznie mniejsze za artykuły publikowane w prasie. W 1863 r. zapisał wynagrodzenie nie tylko za opracowania autorskie dla Encyklopedii, lecz także niewielką sumę za korekty tego wydawnictwa. Z zapisków wiadomo, że kolejne tomy encyklopedii musiał kupować, dla autorów ceny były W roku 1869 pisał w liście do A. Bielowskiego: „[…] przez lat trzynaście byłem buchalterem przy kolei żelaz[nej]”, co wskazywałoby także na zakończenie pracy księgowego około roku 1858, zob. brulion listu z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 299. 2 Zob. R. Czepulis-Rastenis „Klassa umysłowa”. Inteligencja Królestwa Polskiego 1832– –1862, Warszawa 1973, s. 293–324. 1 140 �jednak znacznie zniżone. Niekiedy odnotowane są w zeszycie skomplikowane transakcje związane ze sprzedażą listów zastawnych lub zamianą ich na weksle, wpływy z procentów od nich, pożyczki udzielane Antoniemu i znajomym, a potem ich zwroty. Kilkakrotnie zapisał prowizje – np. 29 czerwca 1859 r.: „z muzyki (sprzed. fortepianu) 15,– [rubli]”, 23 lutego 1860 r. „od Krala za fortepianu sprzedaż 30,– [rubli]”, a 5 sierpnia 1864 „od Krala za sprzedaż fortepianu Blumengartnerowi (38) i szlachcicowi z Kielc (15)”. Instrumenty wytwarzane w latach 1830–1896 przez warszawską firmę Krall i Seidler ceniono i wielokrotnie nagradzano na wystawach fortepianów, m.in. w Paryżu, Wiedniu, Moskwie i Petersburgu, a sporadycznie otrzymywane przez Kolberga prowizje od tej firmy były wyższe niż honoraria za artykuły, jakie płacono mu w tym samym czasie. Dodatkowym „kapitałem” Kolberga był pierścień z brylantem otrzymany od cara Aleksandra II w roku 1857 po przesłaniu do Petersburga Pieś­ni ludu polskiego1. Była to zwyczajowa gratyfikacja przyznawana przez władze w podobnych okolicznościach autorom i artystom. Przeprowadzając się z Warszawy do Modlnicy, Oskar zdeponował ten pierścień u Wilhelma, wiedząc, że w razie potrzeby brat sprzeda go za możliwie wysoką cenę. Spisy dochodów i wydatków, a Kolberg notował nawet bardzo drobne sumy, pokazują, że w latach 1859–1869 bilansował obydwie strony swej „księgi”, choć dochody miał znacznie niższe od poprzedniej stałej pensji. Sumując przychody z różnych źródeł w tych latach, stwierdzić można, że płacone przez Orgelbranda honoraria za artykuły i za inne prace dla Encyklopedii powszechnej stanowiły coraz większą część rocznego budżetu Kolberga, a w latach 1861–1866 nawet nieco ponad połowę. Właśnie zaproszenie do zespołu autorów tego wydawnictwa, zaplanowanego pierwotnie na kilka lat, umożliwiło Kolbergowi rezygnację z pracy w Dyrekcji Dróg i Mostów. Inicjatywa Samuela Orgelbranda (1810–1868), aby wydać w Warszawie wielotomową encyklopedię powszechną, była ryzykowna z kilku powodów. Sensowność takiej publikacji warunkowana była istnieniem szerokiego grona autorów i odpowiednio licznych odbiorców. Ten ostatni warunek wobec materialnego ubóstwa inteligencji był trudny do osiągnięcia. Nieco wcześ­ niej, w latach 1836–1840, podobne wydawnictwo rozpoczęli w Warszawie 1 Donosił o tym „Tygodnik Petersburski. Gazeta Urzędowa Królestwa Polskiego” w roku 1857, nr 94. 141 �i w Wilnie Glücksbergowie, ale po ukazaniu się czterech tomów (tylko litery A–Czy) musieli je przerwać z braku nabywców. Sytuacja nauki polskiej w tym czasie była bardzo trudna, we wszystkich zaborach władze nie tylko nie wspierały instytucji wspomagających jej rozwój, ale uniemożliwiały powstawanie nowych i działanie już istniejących. W Poznaniu dawna Akademia Lubrańskiego, połączona w 1780 r. z kolegium jezuickim, natychmiast po zajęciu miasta przez Prusaków w r. 1793 r. została zamknięta, a rząd pruski nie zgadzał się na utworzenie nowej wyższej uczelni. Uniwersytety w Krakowie i we Lwowie były zgermanizowane, wykładano w nich w języku niemieckim, ich absolwenci mieli tworzyć kadry austriackich urzędników, nie polskich naukowców. W Warszawie od czasu zamknięcia uniwersytetu po powstaniu listopadowym nie było wyższej uczelni, a dopiero za czasów Aleksandra Wielopolskiego (1803–1877), od marca 1861 r. dyrektora Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, otworzono kursy przygotowujące do studiów i rok później Szkołę Główną. Tylko w zaborze austriackim wiosną 1860 r. rozpoczęły się zmiany polityczne, które miały później decydujące znaczenie dla rozwoju nauki i kultury polskiej przede wszystkim w ośrodku krakowskim i lwowskim. Ale mimo braku finansowania ze strony państw zaborczych i restrykcji cenzury i policji nauka polska istniała. Bogdan Suchodolski pisze: Gdy Samuel Orgelbrand przystąpił w 1859 r. do wydawania Encyklopedii powszechnej, zmobilizował bez trudu 115 specjalistów z różnych dziedzin wiedzy. W warunkach, w których nie istniało polskie szkolnictwo wyższe, było to wydarzenie niezwykłe, świadczące o wielkiej intensywności życia umysłowego w kraju, którego rozwój był na każdym kroku hamowany1. Samuel Orgelbrand rozpoczął prace przygotowawcze już w roku 1856, zapraszając do współpracy uczonych ze wszystkich ziem dawnej Polski, a także autorów spośród emigrantów. We wrześniu tego roku pisał o swoim zamiarze w liście do Karola Szajnochy, proponując mu udział w pracach nad encyklopedią: Gdy inne narody nas pod tym względem daleko wyprzedziły, możemy więc w wydaniu podobnego dzieła z ich prac korzystać, co nam robotę wielce ułatwi; jakoż artykuły wiedzy powszechnej lub tyczące się różnych innonarodowych miejscowości możemy z stosownymi zmianami z niemieckich, francuskich, ro1 B. Suchodolski Dzieje kultury polskiej, Warszawa 1980, s. 385. 142 �syjskich i angielskich encyklopedyj przyswoić; przedmioty zaś tyczące się nas samych w szczególności, a w ogólności całej Słowiańszczyzny przez obcych uczonych prawie nie tknięte, a jeżeli z potrzeby zaczepione, to z taką niedbałością, lekkością i grubą niewiadomością, że mimowolnie powstaje domysł, że tylko niechętnie lub ironicznie traktują o naszych rzeczach. Te więc przedmioty tak dla nas samych, jak i dla obcych o nas wiedzieć ciekawych, z dopiero [co] wyłuszczonych powodów powinny i muszą być oryginalnie wypracowane1. Pierwsza sesja komitetu redakcyjnego odbyła się w maju 1858 r. W prospekcie Orgelbrand pisał: „Przy całej swej obszerności Encyklopedia nie przejdzie liczby dwudziestu tomów”2, ale w trakcie prac haseł przybywało, a autorzy nie zawsze utrzymywali dyscyplinę, przekraczając przewidywaną objętość artykułów. W rezultacie wydawnictwo składa się z 28 tomów wydanych w latach 1859–1868. Terminowe ukazywanie się zeszytów Orgelbrand zapewnił przez wydrukowanie kilkunastu początkowych, zanim ogłosił ukazanie się pierwszego, przekazanego do rąk odbiorców na początku października 1859 r. Miał więc pewien zapas na wypadek opóźnień autorów bądź przestojów w druku, a dotrzymywanie terminów wobec nabywców potwierdzało renomę wydawcy i było konieczne dla zapewnienia stałych wpływów finansowych — Orgelbrand nie pobierał przedpłat, zeszyty encyklopedii były płatne dopiero przy odbiorze. Zachwianie regularnego ukazywania się kolejnych zeszytów encyklopedii nastąpiło dopiero w latach 1863–1865. W poświęconym Kolbergowi artykule w Encyklopedii czytamy: […] jest on jednym z bardzo czynnych współpracowników niniejszej Encyklopedii, która zawdzięcza mu zwłaszcza różne życiorysy znakomitych muzyków i artykuły teoretyczne o wszystkich tej sztuki gałęziach3. Autorski udział Kolberga w tomach Encyklopedii powszechnej w zakresie teorii i historii muzyki przedstawił Mieczysław Tomaszewski we wstępie4 do tomu Pisma muzyczne. Przypuszcza on, że współpraca Kolberga Korespondencja Karola Szajnochy, zebrał, wstępem i przypisami opatrzył H. Barycz, T. II, Wrocław 1959, s. 87, list z 3 IX 1856 r. 2 Prospekt zamieszczony był m.in. w pierwszym tomie encyklopedii po karcie tytułowej. 3 F.H.L. [F.H. Lewestam] Oskar Kolberg, w: Encyklopedia powszechna, T. XV, Warszawa 1864, s. 45. 4 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. I (DWOK T. 61), s. XIII–XIV, XXXII–LIV. Zob. też P. Dahlig Oskar Kolberg jako muzykolog i etnomuzykolog w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 1 143 �w powstawaniu encyklopedii Orgelbranda rozpoczęła się już przy tworzeniu spisu haseł, tj. w roku 1858, ponieważ był on jedynym muzykiem w zespole jej autorów. Wprawdzie za ten etap prac w zakresie nauk humanistycznych i sztuki odpowiedzialny był Fryderyk Henryk Lewestam (1817– 1876)1, historyk literatury, krytyk i dziennikarz, członek ścisłego kolegium redakcyjnego, ale jest mało prawdopodobne, aby mógł on samodzielnie zająć się problematyką muzyczną encyklopedii. Publikowanie w tych latach artykułów w prasie nie przynosiło Kolbergowi znaczących dochodów, ale też nie honoraria były w tym wypadku głównym celem. Bezpośredni kontakt z muzyką góralską w roku 1857 pozwolił mu zająć się analizą wykorzystania melodii ludowych przez Jana Stefaniego w Krakowiakach i Góralach. W latach 1858–1859 w „Bibliotece Warszawskiej” ukazał się artykuł Maurycego Karasowskiego Rys historyczny opery polskiej, w którym autor podjął między innymi także ten temat2. Kolberg, udostępniając własne zbiory terenowe z 1857 r., pomagał Karasowskiemu w trakcie porównywania motywów z partytury Stefaniego z muzyką ludową i obaj doszli wtedy do wniosku, że Jan Stefani wysnuł te melodie „[...] z własnego natchnienia, że starał się tylko o naśladowanie treścią i formą muzyki ludowej, lecz że główny tok i skład melodii jest jego niezaprzeczoną własnością”3. Zainteresowanie związkami między operą polską a muzyką ludową kazało Kolbergowi wrócić do tego problemu i jeszcze raz zabrał się — jak pisze — „do starannego przejrzenia” partytury Jana Stefaniego i przewertowania własnych zbiorów, czego wynikiem jest artykuł Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego... zamieszczony w „Ruchu Muzycznym”4. Uważał, że ustalenie zależności dzieła Stefaniego od folkloru jest istotne, ponieważ jest to pierwsza opera polska sięgająca do motywów ludowych. Porównując własne zapisy z partyturą Krakowiaków i Górali, wskazywał kolejno, które melodie Stefaniego są „szczero ludowe”, 1 Zob. K.W.Wł. Lewestam F.H., w: Encyklopedia powszechna, T. 16, Warszawa 1864, s. 953–955. 2 M. Karasowski Rys historyczny opery polskiej, „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 2, s. 94–122, całość opracowania Karasowskiego drukowana była w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1857, T. 2–4 i 1858, T. 2, osobne wydanie pt. Rys historyczny opery polskiej poprzedzony szczegółowym poglądem na dzieje muzyki dramatycznej powszechnej ukazało się w Warszawie w 1859 r. 3 M. Karasowski Rys historyczny…, „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 2, s. 100. 4 O. Kolberg Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale”..., „Ruch Muzyczny” 1858, nr 46, s. 361–363, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 546–554. 144 �które „mają powinowactwo z ludowymi”, a które „należą do oryginalnych pomysłów” kompozytora. Nie kwestionował wniosków podanych przez Karasowskiego w wyniku poprzedniej wspólnej analizy partytury Stefaniego i własnych zapisów terenowych, ale uzasadniał je dokładniej, m.in. przytoczył melodię „od Babiej Góry” jako pierwowzór piosenki „Próżno Kaśka od nas stroni”. Zastrzegał przy tym: Zbiór mój pieśni i tańców ludowych, jakkolwiek liczny, nie może jednak obejmować wszystkich, jakie istnieją, tym bardziej że bezustannie tworzą się nowe, a stare przetwarzają. Stąd też niepodobna wyrzec co do przytoczonych motywów, czy Stefani brał je żywcem z ludu, czy tylko korzystał z nich po swojemu. […] Przytoczone tu przykłady dość jasno wskazują stosunek motywów ludowych do tych, jakie nam partycja Stefaniego przedstawia. Jeżeli przypuścimy, że charakter pierwszych wiernie przez niego został schwycony i oddany, to przyznać trzeba, że krakowiak ludowy od owego czasu wielce zyskał, nabrawszy mocy i dosadności tak w rytmie, jak i w konturze melodyjnym, co nie o wszystkich pieśniach ludowych powiedzieć można, na które czas nieraz i ujemny wpływ wywierał1. Wspominano już, że Kolberg zwracał uwagę na naturalną zmienność folkloru, którą obserwował w czasie badań terenowych. Pozwoliło mu to na konieczną refleksję przy porównywaniu utworów przedzielonych ponad półwiekowym odstępem czasu, w tym wypadku partytury Stefaniego z roku 1794 i własnych zapisów melodii ludowych wykonanych latem 1857 r. Artykuł o muzyce J. Stefaniego do Krakowiaków i Górali pokazuje też rolę Kolberga w rozwoju badań muzykologicznych w Polsce. M. Tomaszewski pisze: Rozprawka o ludowych źródłach melodii Krakowiaków i Górali Stefaniego stanowi pierwszą w polskim piśmiennictwie muzycznym udokumentowaną źródłowo pracę porównawczą (chciałoby się rzec, iż w tym momencie rodzi się polska muzykologia przeduniwersytecka)”2. W tym samym okresie, w którym Kolberg pisał o melodiach ludowych w kompozycji J. Stefaniego, jesienią 1858 roku, zarysowała się możliwość O. Kolberg Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale..., przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 553–554. 2 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne... cz. I (DWOK T. 61), s. XI. 1 145 �wystawienia w teatrze Króla pasterzy. Autor libretta, Teofil Lenartowicz był od dawna na emigracji, jednak można już było w druku, np. w recenzjach, wymienić jego nazwisko. Zachowana w zbiorach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego kompletna partytura Króla pasterzy nosi adnotacje J. Quattriniego, ówczesnego dyrektora opery i dyrygenta, który ocenił utwór Kolberga pozytywnie i przewidywał sukces przedstawienia. Podobne zdanie na rękopisie partytury wyraził S. Moniuszko1. Te dwie opinie spowodowały decyzję prezesa Warszawskich Teatrów Rządowych, generała Ignacego Abramowicza, który na początku października 1858 r. polecił rozpocząć próby utworu Kolberga. Przed kompozytorem otworzyła się scena publiczna. Przypuszczać można, że dużą rolę we wprowadzeniu Króla pasterzy na scenę opery warszawskiej odegrał Moniuszko, który po sukcesie Halki w styczniu 1858 r. został dyrygentem oper polskich tej sceny. Z Kolbergiem łączyła go przyjaźń, a w repertuarze brakowało utworów polskich, zwłaszcza związanych z muzyką ludową i tematami wiejskimi. Prawdopodobnie części poprawek widocznych w partyturze dokonał Kolberg za radą Moniuszki, który może być autorem innych korekt, wpisanych nierozpoznaną ręką. Pod datą 19 lutego 1859 r. w zachowanym spisie wydatków z tego roku Kolberg zapisał: „pałeczka dyr. dla Quattriniego 6 [rubli]”2 — ale utwory kompozytorów polskich w tym okresie prowadził Moniuszko i on prawdopodobnie dyrygował Królem pasterzy. „Opera sielska” Kolberga miała premierę 2 marca 1859 r. Wśród wydatków Kolberg odnotował pod tą datą: „kolacja u Zakrzewskiej 3,75 [rubla]”3, co zapewne oznacza, że ugościł śpiewaczki i śpiewaków biorących udział w przedstawieniu. Utwór Kolberga był grany jeszcze pięciokrotnie w marcu i raz w maju, po czym zszedł ze sceny. Król pasterzy podobał się przynajmniej części publiczności – jeden z recenzentów, bardzo krytyczny wobec tej kompozycji, wspomniał o aplauzie widzów z „jaskółki”, czyli z miejsc najtańszych: 1 Tę i wymienione poprzednio adnotacje przytacza D. Idaszak we wstępie do tomu O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. XIX–XX, zob. też M. Prochaska Kompozycje Oskara Kolberga... (DWOK T. 85/II), s. 0000. 2 Rkp. Kolberga, Notatnik… (BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 3); pałeczka była zwyczajowym prezentem dla dyrygenta. 3 Tamże. 146 �Powodowani miłością sztuki ojczystej, nie chcemy zostawiać w błędzie muzyka zasłużonego, który popchnięty niedorzecznym przywołaniem z paradyżu może wejść na mylną drogę1. Widocznie ktoś z najwyższego balkonu opery, zwanego wtedy paradyżem, wznosił okrzyki pochlebne dla autora. Aleksander Różnicki, autor przytoczonego zdania, nie znalazł w Królu pasterzy niczego godnego pochwały. Ocenił, że jest to dzieło „mniej niż mierne” i zalecał autorowi zaprzestanie prób komponowania na scenę. Bezpośrednio po premierze ukazały się także dwie inne recenzje: M. Karasowskiego w prasie codziennej i J. Sikorskiego w „Ruchu Muzycznym”2. Recenzenci wyrażali istotne zastrzeżenia, przede wszystkim wskazywali błędy w instrumentacji, nieoryginalność niektórych arii, stwierdzali także, że utwór jest zbyt krótki dla teatru i właściwie pozbawiony dramatycznej akcji. Sikorski chwalił arię Rózi „Skąd ten niepokój…” i piosenkę Ciemięgi „Już się słonko w blasku toczy…”. Podobały mu się też tańce i pisząc, że aria Rózi „jest prześliczna”, dodał: Polonez na chór ubiega się z [nią] o pierwszeństwo, duch poloneza istotnie ludowego dobrze się w nim odbija i wypracowanie co do formy równie staranne, jak w romansie poprzednim. Że mazur i kujawiak, gdzie się zdarzył, musi być udany, domyśla się każdy, kto poznał dawniej, jaki p. K[olberg] majster na takie rzeczy3. Sikorski tłumaczył niedostatki utworu Kolberga, m.in. niedojrzałą instrumentację, tym, że utwór powstał dawno, bez nadziei na przestawienie w teatrze, stąd jest też zbyt krótki i nie wykorzystuje możliwości, jakie dałoby np. rozszerzenie komicznej roli Maciusia. Wyrażał jednak nadzieję, że Kolberg nie poprzestanie na tej pierwszej próbie; widział potrzebę istnienia w repertuarze sceny operowej utworów „przedstawiających życie ludu”, które autor Króla pasterzy zna tak dobrze i zdolny jest zobrazować muzyką. A.R. [A. Różnicki] Król pasterzy – Małżeństwo przy latarniach, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 84. Przedruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68 ), s. 664. 2 M. Karasowski Koncerta – Król pasterzy – Małżeństwo przy latarniach, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81; J. Sikorski Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego, „Ruch Muzyczny” 1859, nr 10, s. 81–82. Recenzje te są przedrukowane w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68 ), s. 660–663. 3 [J. Sikorski] Król pasterzy…, s. 82, w przedruku w O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68) s. 661. 1 147 �M. Karasowski również uważał instrumentację Króla pasterzy za całkowicie nieudaną, ale chwalił niektóre arie i poloneza, a o całości pisał: Rzecz sama z siebie nie zajmująca wcale, pozbawiona wszelkiej sceniczności, okraszona jednak skromną, często właściwą sielskiej prostocie muzyką, może być słuchaną, szczególnie przez miłujących rzeczy miejscowe, z przyjemnością 1. Zakończył swe uwagi zapewnieniem o szczerej życzliwości wobec kompozytora i przekonaniem, że wyrażona w recenzji krytyka pomoże w dalszej jego pracy nad utworami scenicznymi. Kolberg opinie o swym utworze potraktował bardzo poważnie, na zachowanym do dziś egzemplarzu czasopisma z recenzją Karasowskiego napisał na marginesie: Co do instrumentacji ma rację i dlatego lepiej się to wydaje przy fortepianie, aria Wojtka istotnie kiepska, bo niepotrzebnie ma włoski zakrój2. Poza Królem pasterzy i wspominaną tu wcześniej Sceną w karczmie znane są we fragmentach jeszcze dwa inne utwory sceniczne Kolberga: Pielgrzymka do Częstochowy i Wiesław. Pierwszy z nich, planowany jako dwuaktowy „obrazek sceniczny”, zachował się w postaci pozbawionych tytułu szkiców kompozycji i libretta napisanego też przez Kolberga. Danuta Idaszak, przygotowując te szkice do wydania drukiem, porównała libretto w rękopisie Kolberga z utworem Seweryny Pruszakowej Pielgrzymka do Częstochowy, wydanym w jej Obrazkach dramatycznych3. Po stwierdzeniu bezpośredniej zależności tekstu Kolberga od „obrazka” Pruszakowej przyjęła dla tego utworu taki sam tytuł. Nie wiadomo, kiedy Kolberg podjął pracę nad Pielgrzymką do Częstochowy. Seweryna Pruszakowa wydała swój tomik w roku 1857, ale nie można wykluczyć, że Kolberg poznał tekst wcześniej w rękopisie. Bywał u autorki przez cały okres, w którym prowadziła salon literacki w Warszawie, tj. od jesieni 1847 r. do listopada 1863 r., kiedy jako osobie zaangażowanej w opiekę nad rodzinami powstańców 1 M. Karasowski Koncerta…, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81, w przedruku (DWOK T. 68) s. 663. 2 Notatka Kolberga na egzemplarzu „Kroniki Wiadomości…”, w BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 360. 3 Zob. wstęp D. Idaszak w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. XXVII–XXVIII, zob. też S. Pruszakowa Pielgrzymka do Częstochowy, w: tejże Obrazki dramatyczne, Warszawa 1857, s. 51–111. 148 �i zagrożonej aresztowaniem Rząd Narodowy polecił emigrować. Zachowane opracowanie fortepianowe i libretto Pielgrzymki do Częstochowy z wyraźnie zarysowaną intrygą wskazują, że mógł to być utwór i scenicznie, i kompozytorsko znacznie dojrzalszy od dwu poprzednich1. Z planowanej opery Wiesław znamy tylko jedną niedokończoną pieśń2 z podpisanym incipitem „Niechże ja lepiej nie żyję”. W Szkicu autobiografii Kolberg pisze o skomponowaniu „kilku ustępów”, być może inne fragmenty zaginęły lub wydane zostały w Dziełach wszystkich jako faksymilia, ale bez podpisanego tekstu, i nieokreślone w rękopisie jako należące do tej opery pozostały nierozpoznane. O pracy nad Wiesławem informowała prasa warszawska3, podtrzymując zainteresowanie twórczością muzyczną Kolberga, jednak po powstaniu styczniowym nie wrócił on już do utworów scenicznych. Sam pisał w Szkicu autobiografii: Wiesław, opera Pruszakowej, zacząłem ją pisać i naszkicowałem już kilka ustępów, ale wypadki r. 1863 znów przeszkodziły dalszej na tym polu pracy i rzecz nie została odtąd wcale już podjętą. Są to zatem jedynie słabe okruchy czegoś, co być miało, ale do skutku wcale nie przyszło i nie przyjdzie4. VII [Zmiana planu wydawniczego: oddanie do druku w 1862 r. Sandomierskiego – zbioru pieśni regionalnych prezentowanych wraz z opisami obrzędów i zwyczajów. – Podróże w latach 1859 i 1860. – Druk artykułu Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje. – Wydarzenia w Warszawie poprzedzające powstanie styczniowe.vPodróż na Wołyń w 1862 r. i przywiezione stamtąd materiały.] Równolegle z pracami nad artykułami do Encyklopedii powszechnej Kolberg zajęty był przygotowywaniem następnych zbiorów pieśni i melodii poświęconych, podobnie jak Pieśni ludu polskiego, wybranemu gatunkowi, 1 Szkice fortepianowe Pielgrzymki do Częstochowy wydane zostały jako faksymilia w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 601–626, libretto, które porządkuje fragmenty muzyczne i informuje o akcji tamże, s. 666–677. 2 Faksymile w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), nr 27, s. 131–132. 3 Zob. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, s. 205 oraz „Gazeta Codzienna” 1861, nr 20. 4 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii..., k. 68. 149 �tematowi lub utworom wykonywanym w czasie określonych obrzędów rodzinnych czy dorocznych. Podczas badań terenowych gromadził nowe materiały, a w posiadanych już zasobach wyszukiwał zapisy odpowiednich wątków tekstowych razem z należącymi do nich melodiami i redagował je do druku. Zaprojektowana w latach 1849–1856 seria wydawnicza miała złożyć się na pełny obraz polskich pieśni ludowych. W liście do Kraszewskiego, którego fragment już tu przytaczano, pisał o świeżo wydanej książce: Jest to tylko cząstka tego, co posiadam w tece, bo brak tu jeszcze pieśni obrzędowych, weselnych, wojackich, żartobliwych, miłosnych itp., a które zespolone w jedno, stanowiłyby dopiero całość wykazującą dosadnie ducha muzyki ludowej. Całość taka zapełniłaby z jakie 5 lub 6 tomów, a każdy objętości książki, którą masz Pan przed sobą, gdyby tylko do wydania onych dostateczne były środki1. Zamiar wydania przez Kolberga następnych zbiorów pieśni znany był powszechnie. W „Bibliotece Warszawskiej” recenzent, zapewne K.W. Wójcicki, po otrzymaniu ostatniego zeszytu Pieśni ludu polskiego pisał: O ile wiemy, szanowny wydawca ma się bezzwłocznie zająć wydaniem drugiej serii tych pieśni ludowych z melodiami. Gdy to dzieło dojdzie braci naszych Słowian, nabiorą przekonania, że lud nasz pod względem melodii najwyżej w całej Słowiańszczyźnie stoi2. Żaden z planowanych tomów nie był jednak na tyle gotowy, aby Kolberg mógł oddać go do druku bezpośrednio po wydaniu pierwszego. Wprawdzie we wstępie do Pieśni ludu polskiego pisał o następnych „seriach” już przygotowanych, o ich zaawansowaniu świadczą też zachowane rękopisy prezentujące po kilka lub kilkanaście wariantów pieśni, ale żaden tom nie był jeszcze do końca zredagowany3. Ponadto sprzedaż wydanego własnym nakładem zbioru bardzo powoli zwracała mu poniesione koszty i na razie nie miał pieniędzy potrzebnych na druk następnego. List do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 73. „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 2, s. 913, notatka w dziale „Doniesienia literackie”. 3 Już w Pieśniach ludu polskiego (DWOK T. 1) spotykamy wskazówki o planowanych i redagowanych tomach następnych, są to odsyłacze ogólne: „patrz seria II” lub kierujące do konkretnej melodii lub do tekstu w następnym tomie, zob. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), np. s. 19, 149, 161, 163, 165 i in. 1 2 150 �Pewien dochód, choć niewielki, przynosiły Kolbergowi kompozycje, które kupowali księgarze i osoby prywatne. W latach 1859–1860 ukazał się w ośmiu zeszytach wyciąg fortepianowy Króla pasterzy, z opracowaną przez Gersona stroną tytułową i z podtytułem „Obrazek z życia ludu wiejskiego w Kujawach”. W winiecie Gerson narysował postacie w kujawskich strojach ludowych. Sikorski wydanie kompozycji w tej postaci potraktował życzliwiej niż wersję sceniczną. W krótkiej recenzji zalecał to opracowanie amatorom, jako utwór stosunkowo łatwy do wykonania w warunkach domowych: Brak takich rzeczy zbyt wielki u nas, praca, o której mówimy zbyt wiele warta, byśmy nie mogli powiedzieć, że p. Kolberg, wydając swego Króla pasterzy, szczęśliwą myśl powziął i dobrze się z powziętej wywiązał1. W roku 1861 ukazały się Nasze sioła, trzy zeszyty kujawiaków Kolberga zawierające dziesięć utworów wybranych z drukowanych piętnaście lat wcześniej Kujawiaków w stylu gminnym i opracowanych na nowo. Sikorski, który wykorzystywał każdą okazję, aby chwalić kujawiaki Kolberga, tym razem także poświęcił im kilka zdań w „Ruchu Muzycznym”2. Inne kompozycje wydane drukiem w tym okresie nie były recenzowane. Ukazały się też wtedy Pieśni ludowe do śpiewu, których treść i sposób opracowania już tu przedstawiono. Porzucenie stałej posady pozwoliło Kolbergowi przeznaczyć więcej czasu na badania terenowe. Jeszcze w roku 1858, w trakcie pracy w Dyrekcji Dróg i Mostów uzyskał w sierpniu kolejny urlop, tym razem tylko na 20 dni na wyjazd „w gubernię i powiat płocki dla załatwienia interesów familijnych”3. W itinerarium pod datą tego roku odnotował podróż nieco dalszą: „1858 – do Ostrołęki, Łomży, Augustowa, Suwałk”, przekroczył więc znacznie granice guberni płockiej. Oczywiste jest, że owe „interesy familijne” były tylko pretekstem koniecznym do uzyskania zgody na wyjazd. W papierach osobistych Kolberga brak pism o udzielaniu mu urlopu w latach następnych, mogłoby to potwierdzać zakończenie w połowie 1859 r. pracy [J. Sikorski] Król pasterzy…, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 45, s. 731, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 665. 2 [J. Sikorski] Przegląd kompozycji…, „Ruch Muzyczny” 1861, nr 19, szpalta 296–297, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 725. 3 Dokument w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 53. 1 151 �w Dyrekcji Dróg i Mostów, podobnie jak następujące potem długie wyjazdy na badania terenowe: w roku 1859 po stronie rozchodów zanotował koszt dwumiesięcznego pobytu w Radomskiem, Sandomierskiem i Lubelskiem, a w następnym był przez pięć tygodni w Łęczyckiem i na Kujawach. Wyjątkowo trasę dwu podróży z lat 1859 i 1860 oraz inne ich okoliczności znamy stosunkowo dokładnie, ponieważ Kolberg codzienne wydatki notował na luźnej kartce, a podsumował je dopiero po powrocie do Warszawy i wtedy wynik jako ogólny koszt wyprawy wpisywał do cytowanego tu już notatnika. Prawdopodobnie postępował tak przy każdym wyjeździe, ale tylko z tych dwu podróży zachowały się osobne szczegółowe notatki, dzięki czemu możemy dokładniej odtworzyć ich przebieg. W wykazie wydatków w roku 1859 zanotował: „1 lipca – dorożka z rzeczami do statku”, a następnie: „3 września – podróż przez 2 miesiące po Radom[skiem], Sandomiersk[iem] i Lubelsk[iem]”1. Z notatek na oddzielnej kartce2 wiemy, że trasa tej podróży prowadziła przez przystań w Świerżach Górnych, dokąd dopłynął statkiem żeglugi wiślanej, dalej przez Kozienice, Jedlnię, Radom, Orońsk, gdzie był gościem Amalii Pruszakowej, ponownie przez Radom i Jedlnię do Kozienic, stamtąd do Bąkowca, Augustowa, następnie ponownie przez Bąkowiec do Puław, Kurowa i do Lublina, potem do Piasków, Siedliszcza, Chojna, Bezka i Krasnego, ponownie do Chojna, znowu do Lublina, stamtąd do Gałęzowa, do Woli Gałęzowskiej, Woli Sobieskiej i Tarnogóry, skąd 1 września rozpoczął powrotną podróż do Warszawy. W ciągu tych dwu miesięcy, poza niewieloma wydatkami na przejazd statkiem i pocztą, na herbatę czy rzadziej na obiad, w każdej miejscowości, w której się zatrzymywał, notował osobno „tryngeldy”, czyli napiwki, a osobno kwoty „za pieśni”, „na struny”, „skrzypkowi”, „za śpiewy”. Wykonawcy otrzymywali po 15 lub 30 kopiejek, skrzypek w Chojnie dostał kopiejek 60 – przypuszczalnie wysokość tych opłat zależała od czasu, jaki poświęcili Kolbergowi śpiewacy i instrumentaliś­ci. Podobnie dokładny spis zachował się z pobytu w 1860 r. w Łęczyckiem i na Kujawach, gdzie był od 20 lipca do 24 sierpnia. Pojechał wtedy pociągiem do Łowicza, stamtąd przez Krośniewice do Mazewa, potem do Bogusławic, Redcza, Kłonowa, Bodzanowa, Otmianowa i przez Kłodawę znów do Łowicza, skąd wrócił koleją do Warszawy. Rkp. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 4. Rkp. Kolberga, tamże, k. 23. Jest to luźna kartka włożona między strony notesu ze spisem wydatków i dochodów. Na tej samej karcie szczegółowy spis wydatków poniesionych w podróży po Kujawach w 1860 r. 1 2 152 �I tym razem w notatkach znajdujemy zapiski o opłatach dla wykonawców, np. „w Mazewie za pieśni przez dni 15” śpiewaczki i śpiewacy otrzymali w sumie 4 ruble i 75 kopiejek. W następnym roku 1861 odnotował 3 lipca zapłatę za paszport i stemple, opłaty u konsula austriackiego, a potem pod datą 25 września: „Podróż od 8 lipca do 24 września po Galicji (do Krakowa, Tatrów, Lwowa i Wę­ gier)”1. W itinerarium podał dodatkowe szczegóły: „do Tatrów i Bardiowa, do Iskani, Leszczowatego, Zadwórza pod Lwów (u Załęskich, Kraińskich, Bochdana)”2. Do miejscowości w Królestwie i w Galicji wymienionych w przytoczonych tu notatkach wracał Kolberg jeszcze kilkakrotnie i zawsze w czasie badań znajdował oparcie u gospodarzy tamtejszych dworów. Ci, znając dobrze mieszkańców wsi i ludzi pracujących w ich folwarkach, mogli znacznie ułatwić lub wręcz umożliwić nawiązanie kontaktów z najlepszymi miejscowymi wykonawcami i informatorami: znanymi w okolicy instrumentalistami, znawczyniami obrzędów weselnych czy cenionymi śpiewaczkami. Przytaczane tu wspomnienia Kolberga z pierwszych lat badań terenowych, w czasie których nie miał takiego wsparcia, potwierdzają, jak ważna była rekomendacja właścicieli dworu dla uzyskania zaufania i chęci współpracy ze strony mieszkańców wiejskich chat. W miejscowościach z przewagą ludności ukraińskiej taka pomoc była jeszcze ważniejsza, ponieważ Kolberg był tam podwójnie obcy – jako nieznany we wsi przybysz „w surducie” i jako Polak, do tego wówczas nie rozumiejący jeszcze dobrze dialektów ukraińskich. Ponadto zamieszkanie u zaprzyjaźnionej rodziny we dworze zapewniało przyzwoite warunki bytowe, a ponieważ alternatywą były brudne i zatłoczone karczmy, także ta forma pomocy była bardzo cenna. W itinerarium Kolberg wymienia trzy rodziny goszczące go w roku 1861: Kraińskich, Załęskich i Bochdanów. Byli oni spokrewnieni lub spowinowaceni między sobą, a także z Konopkami, i to mogło przyczynić się do zaproszenia etnografa. Takie rodzinne koneksje często pomagały Kolbergowi nawiązać kolejne kontakty, a od kilku już lat o jego badaniach pisała prasa, co też przygotowywało w pewnym stopniu jego pobyt w terenie. Ludzie goszczący Kolberga bywali działaczami społecznymi i badaczami 1 2 Rkp. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 7. Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705. 153 �historii regionu lub kultury ludowej swej najbliższej okolicy i pisywali na te tematy1. Do takich postaci należał np. Adolf Biesiekierski2 (1831–1881) z Bodzanowa na Kujawach, u którego Kolberg zatrzymał się w roku 1860 i 1865, a także Edmund Kraiński3 (1804–1887), który zaprosił Kolberga w roku 1861 do Leszczowatego. Edmund Kraiński był inżynierem, absolwentem akademii wojskowej w Wiedniu, brał udział w powstaniu listopadowym i został wtedy odznaczony Złotym Krzyżem Virtuti Militari. Po powstaniu wrócił do rodzinnego Leszczowatego, a o zaufaniu, jakim cieszył się u chłopów, najlepiej świadczy fakt, że obronili oni jego dwór w czasie rabacji 1846 r. i nie dopuścili tam do zabójstw ani do grabieży. Kolberg był u Kraińskich ponownie w roku 1863 i, po dłuższej przerwie, w latach 1883–1885; materiały zanotowane w należącym do nich Leszczowatem znacznie wzbogaciły jego zbiory4. W roku 1861, w czasie tej blisko trzymiesięcznej podróży po Galicji, Kolberg po raz pierwszy prowadził badania wśród ludności ukraińskiej w jej własnym środowisku. Poprzednio notował pieśni ukraińskie głównie w Warszawie, gdzie były wykonywane przez mieszkańców kresów wschodnich odwiedzających stolicę. W 1861 r. zetknął się bezpośrednio w terenie z ukraińskimi melodiami obrzędowymi o metrum swobodnym. O problemach nastręczających się przy zapisywaniu takich melodii pisał już we wstępie do Pieśni ludu polskiego5 w 1857 r. Szerzej poruszył ten problem, recenzując w 1864 r. zbiór pieśni protestanckich wydany kilka lat wcześniej przez pastora Fryderyka Wilhelma Altmanna (1824–1889) w Odolanowie 6. Kolberg docenił tam walory melodii wydanych przez Altmanna, ale nie uważał za słuszne stosowania zapisu ametrycznego 1 Być może właśnie spotkanie z Kolbergiem budziło zainteresowania, które później owocowały np. artykułami w miejscowej prasie, lub gromadzeniem eksponatów sztuki ludowej. 2 A. Biesiekierski opublikował w r. 1863 w „Tygodniku Ilustrowanym” (T. 7, nr 177) artykuł pt. Typy włościan kujawskich oraz tamże (nr 189) artykuł o Płowcach, obydwa z własnymi rycinami. 3 E. Kraiński opublikował artykuł o osadnictwie w Karpatach: Wołochy, pierwsi osadnicy wsi zwanych wołoskiemi na północnych stokach Karpat, „Ruch Literacki” 1878, nr 22. Był też autorem pracy O nędzy w Galicji i jej powodach, Przemyśl 1883. 4 Zapisy z Leszczowatego wydane zostały dopiero w ramach Dzieł wszystkich Kolberga w monografii pt. Sanockie-Krosnieńskie (DWOK T. 49–51). 5 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VIII. 6 F.W. Altmann Zbiór II [drugi] melodyj chóralnych ułożony przez [...], Erfurt i Lipsk 1856. Recenzja Kolberga zamieszczona była w „Zwiastunie Ewangelicznym”, dwutygodniku ewangelików warszawskich redagowanym przez pastora L. Otto, w r. 1864, nr 8, s. 125–127. 154 �przyjętego przez autora zbioru. Z problemem zanotowania i później zredagowania do druku ludowych melodii o metrum swobodnym borykał się wielokrotnie, zwłaszcza przygotowując monografie regionów wschodniosłowiańskich1. Nie możemy wskazać dziś w Kolbergowskim archiwum tych zapisów folkloru, które powstały w czasie pierwszych badań np. w Leszczowatem czy Zadwórzu, ponieważ badacz niezwykle rzadko notował na rękopisach terenowych daty ich powstania, a w wymienionych miejscowościach był wielokrotnie. Natomiast sądzić można, że w roku 1861 we Lwowie zapoznał się z kilkoma drukami wydanymi wtedy przez Ukraińców. Wśród rękopisów Kolberga zachował się przekład pracy wydanej właśnie w roku 1861 przez Teodora Biełousa: Narodnyj prazdnyk kupała2. Rok wcześniej ukazała się we Lwowie obszerna praca zbiorowa Zorja Hałyckaja jako album na hod 1860, w której poza tekstami literackimi i artykułami na tematy historyczne zamieszczono kilka opracowań folklorystycznych o obrzędach i zwyczajach. W archiwum Kolberga i w opracowanej przez niego wiele lat później monografii Pokucia znajdujemy liczne wypisy z tego almanachu. Wydawnictwa te, podobnie jak inne drukowane wówczas we Lwowie, służyły odrodzeniu się świadomości narodowej Ukraińców i ich literatury, nad czym pracę w Galicji podjęli Jakow F. Hołowacki (1814–1888), Iwan D. Wahylewycz (1811–1866) i Markijan R. Szaszkewicz (1811–1843), autorzy almanachu pt. Rusałka dnistrowaja3 zawierającego pieśni ludowe i inne utwory w języku ukraińskim. Po powrocie do Warszawy Kolberg porządkował pozyskane w czasie badań zapisy i przygotowywał do druku nowe tomy, z których każdy miał Zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (DWOK T. 85/II), s. 111. Zob. także B. Linette „Ruś Czerwona” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Ruś Czerwona cz. I (DWOK T. 56), s. LX–LXI, tenże „Ruś Karpacka” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. XLVII–XLIX oraz M. Prochaska „Przemyskie” Oskara Kolbera, w: O. Kolberg Przemyskie. Suplement do t. 35 cz. I (DWOK T. 83/I), s. LXXXIX–XC. 2 Rkp. O. Kolberga w Arch. PTL, teka 21/22, sygn. 1259, k. 1–4, jest to w części przekład, w części transkrypcja pracy pt.: Narodnyj prazdnyk kupała, opysannyj i objasnennyj wedla sochraniwszychsia predanij i powierij naroda; praca ukazała się we Lwowie w 1861 r. nakładem Teodora (Fiodora) Biełousa (1828–1892), działacza narodowego i pedagoga, który zapewne był jej autorem. Przekład przeznaczony jest do druku w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian wschodnich (DWOK T. 58). 3 Rusałka dnistrowaja. Almanach, u Budime 1837 (właśc. 1836), teksty pieśni tam zamieszczone Kolberg przedrukował m.in. w Pokuciu. 1 155 �być poświęcony określonemu gatunkowi pieśni. Jednak już na początku roku 1862 zmienił program edytorski – postanowił wydawać w kolejnych tomach materiały pochodzące z określonego regionu, prezentujące wykonywane tam gatunki pieśni i muzyki instrumentalnej wraz z informacjami o tych obrzędach i zwyczajach, którym one towarzyszą. Uznał, że dla dalszych badań i dla ukazania „ogólnego całej Polski muzykalnej zarysu”1 właściwsze będzie publikowanie zbiorów regionalnych. We wstępie do przygotowywanego wtedy tomu stwierdził, że układ pieśni przyjęty w zbiorze z roku 1857, „wiążący w jedną całość mnóstwo wariantów zebranych z najodleglejszych (sprzecznych nawet formą z sobą) okolic kraju”2, nie pozwala „wyróżnić szczegółów prowincjonalnych”. Natomiast poświęcenie każdemu regionowi osobnego tomu, zawierającego „wszystkie w tych prowincjach zebrane pieśni, obrzędy i muzykę, bez względu na rodzaj, treść i barwę”3, ukaże ich muzykę dokładniej, pozwoli ocenić specyficzne cechy danej okolicy i ułatwi badania porównawcze. Ponadto, chociaż w okresie następującym po wydaniu Pieśni ludu polskiego znacznie poszerzył zasięg geograficzny swoich badań terenowych, wiedział, że nie zdoła w najbliższych latach poznać folkloru muzycznego wielu regionów tak dokładnie, aby przygotować do druku zbiory naprawdę reprezentatywne, zawierające pieśni określonego gatunku z całego interesującego go obszaru, tj. z przedrozbiorowej Rzeczypospolitej: Obszerność bowiem przyjętego dawniej planu, według którego każda seria obejmować miała jednego tylko rodzaju pieśni, np. same miłosne, weselne itp., nie dozwoliłaby mi może doczekać w ciągu długiego nawet życia szczęśliwego końca w ten sposób przedsięwziętej publikacji4. Nie znał jeszcze z autopsji, m.in. Wielkopolski, Śląska czy Pomorza i nie mógł pozyskać potrzebnych zapisów nutowych inną drogą niż przez osobisty kontakt z żyjącymi tam muzykami i śpiewakami, czyli w trakcie przyszłych badań terenowych. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 5. Tamże. 3 Tamże, s. 6. 4 Tamże, s. 5–6. 1 2 156 �W lipcu 1862 r. „Biblioteka Warszawska” informowała swych czytelników: Oskar Kolberg, zasłużony zbieracz pieśni ludowych i melodii, przygotował do druku wysokiej wartości pracę nową p.n. Lud w jego zwyczajach, obrzędach, zabawach, pieśniach, muzyce i tańcach. Seria I: Okolice Sandomierza. W dziele tym daje nam szanowny badacz opisy wesel i obrzędów ludu, z głównie zwróconą uwagą na melodie; w przypisach pomieści, o ile się nadarzy, opis guseł, gier itp., równie jak objaśni każdy obrzęd przywiedziony. Ażeby nie powtarzać, opisze tylko te okolice, o których nie było jeszcze dotąd wzmianki. Obejmuje w zakres swej pracy Królestwo Polskie, Galicję, Wielkopolskę, Ruś i Litwę1. Okolice Sandomierza, które wybrał na początek, znał z kilku już wycieczek, a nowym tytułem Lud w jego zwyczajach, obrzędach, zabawach, pieśniach, muzyce i tańcach zapowiedział, że w publikacji przedstawi muzykę i pieśni wraz z ich szerszym kontekstem kulturowym. Opisy wesel i niektórych zwyczajów dorocznych publikował już wcześniej, ale w nowej serii wydawniczej chciał zająć się folklorem muzycznym i wiążącymi się z nim wybranymi przejawami kultury ludowej, przedstawiając je w tomach osobnych dla każdego regionu. Zróżnicowanie regionalne folkloru obserwował od początku badań, notując pieśni i melodie na Mazowszu, w Krakowskiem, Kaliskiem i Kieleckiem, teraz chciał je pokazać wyraźniej. Ponieważ lokalizacja geograficzna zapisywanych utworów była dla niego od początku najważniejszym i konsekwentnie stosowanym elementem w dokumentacji badań terenowych, mógł w tomach regionalnych wykorzystać wszystkie zgromadzone poprzednio materiały. Podana w „Bibliotece Warszawskiej” treść nowej książki Kolberga wpisywała się w postulaty wyrażone przez to pismo nieco wcześniej. W 1859 r. można było tam przeczytać: Są zakątki w samym Królestwie Polskim zupełnie nie zbadane. Tu tylko gorliwość obywatelska naszych ziemian mogłaby podać skuteczną pomoc, gdyby każdy w swojej okolicy zajął się zbieraniem tak pieśni, jak melodii do nich, przysłów, podań, zwyczajów i charakterystyki. Do tego uwagę należałoby zwrócić na rozmaitość ubiorów, zabudowań, narzędzi i sprzętów rolniczych i te w rysunku przechować. Zebrane z różnych okolic tego rodzaju drogocenne materiały mogłyby dzielnie posłużyć do wydania najzupełniejszego zbioru pieśni ludowych, 1 [K. W. Wójcicki] Wiadomości literackie, „Biblioteka Warszawska” 1862, T. 3, s. 187. 157 �na którym nam zbywa dotąd. W księdze tej objąć by należało charakterystykę każdej wydatniejszej okolicy, dołączyć rys zwyczajów, uroczystości, kostiumów, w najwierniejszym oddaniu nie tylko właściwych ubiorów, ale fizjonomii i postaci kmiotków naszych1. Kolberg należał od wielu lat do czynnych współpracowników „Biblioteki Warszawskiej” i był także w pewnym stopniu jej protegowanym. Rolę Wójcickiego, członka redakcji i w latach 1850–1879 redaktora naczelnego „Biblioteki”, jako inspiratora swych badań terenowych zaznaczył sam w przytaczanym tu wcześniej szkicu autobiografii. Trudno dziś ocenić, w jakim stopniu na początku drugiej połowy wieku Wójcicki i inne osoby skupione w redakcji miesięcznika i biorące udział w nieformalnych redakcyjnych spotkaniach oddziaływali na plany Kolberga, a w jakim on sam, coraz lepiej znający folklor i życie chłopów, współtworzył formułowane w tym piśmie postulaty. Sądzić można, że wpływy te działały w obydwu kierunkach. Jednak w roku 1859, gdy Wójcicki pisał przytoczony wyżej apel, Kolberg, choć notował i publikował opisy obrzędów, czuł się jeszcze przede wszystkim muzykiem i badaczem muzyki, odległym w swych zainteresowaniach od kultury materialnej. Był też ciągle w środowisku warszawskich artystów i literatów jedynym muzykiem notującym w terenie melodie ludowe. Prace nad Sandomierskiem trwały długo, od początku roku 1862 do wiosny roku 1865, m.in. dlatego, że Kolberg znowu sam finansował druk i szybko zabrakło mu pieniędzy. Ze spisu wydatków, w którym odnotowywał także koszty tego tomu, wynika m.in., że w maju 1862 r. płacił Gersonowi za akwarele do litografii, w czerwcu tego roku za wykonanie drzeworytów, potem zanotował zakup papieru potrzebnego „do mego dzieła Lud”, wreszcie w grudniu 1863 r. zapisał opłacenie druku dwudziestego piątego arkusza książki w zakładzie J. Jaworskiego i barwnych litografii w firmie Maksymiliana Fajansa2. Praktycznie książka była już wtedy gotowa. W ciągu całego roku 1864, aż do marca roku następnego brak notatek o wydatkach na ten tom. [K.W. Wójcicki] Wiadomości literackie, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3. s. 522. Maksymilian Fajans (1825–1890), malarz, rysownik i litograf, po nauce i praktykach w Paryżu od r. 1851 prowadził w Warszawie zakład litograficzny. Był cenionym wydawcą licznych prac z reprodukcjami dzieł sztuki, a w jego pracowni wykształciło się wielu samodzielnych później litografów. 1 2 158 �Oddane do druku Sandomierskie zawierało opisy obrzędów (wesel, sobótki i okrężnego) z pieśniami i melodiami, informacje o dwu grach, pieśni „powszechne”, tj. nie wiążące się z obrzędami, pieśni nieludowe, wykonywane przez mieszkańców dworków i miasteczek, i melodie tańców z przyśpiewkami. We wstępie do nowego tomu Kolberg zaznaczył, że regionalne zbiory będą przydatniejsze dla nabywców interesujących się tylko jedną okolicą, wskazał na rolę naturalnych granic dla różnicowania się folkloru, ale także na oczywiste podobieństwa tam, gdzie granice te były przeprowadzone sztucznie, podając przykład współczesnego mu podzielenia granicami państwowymi Kujaw oraz Krakowskiego. Znaczną część wstępu przeznaczył na przedstawienie swych przemyśleń na temat muzyki, bo nadal za swoje pierwszoplanowe zadanie uważał notowanie, wydawanie drukiem i badanie folkloru muzycznego: Do wydania następnych seryj prac moich w przywiedziony tu sposób, skłania mnie nadto wzgląd na systematyczne i porządne, o ile być może, przedstawienie wszelkich odmian, odcieni, ruchów, właściwości, zwichnień nawet, więc całego nastroju i piętna muzyki naszej ludowej, której pochód i rozwój historyczno-obyczajowy nie przestaje być głównym usiłowań i śledzeń moich zadaniem1. W przytoczonym fragmencie wstępu Kolberg wyróżnił w druku słowa „muzyki naszej ludowej”, a całym tym zdaniem podkreślił ciągłość swych zainteresowań i prac od czasu pierwszych kontaktów z folklorem, gdy pragnął „oznaczyć i wykazać charakter muzyki słowiańskiej”. Potwierdził więc, że rozwój muzyki ludowej jest nadal głównym przedmiotem jego badań, dodał też, że aby obraz kultury ludowej uczynić kompletnym, należałoby poza opisami obrzędów i zwyczajów dołączyć także „wszelkie przypowiastki, klechdy, baśni, gadki, zagadki, przysłowia, sentencje, gusła, zabobony, gry itp., wychodzące już poza obręb muzykalności”. Jednak tak rozległy plan „przechodziłoby o wiele siły pojedynczej osoby”2. Redagowanie do druku melodii z Sandomierskiego i ich analizy w trakcie tej pracy dostarczyły Kolbergowi materiału do próby rozważenia genezy tonalności polskiej muzyki ludowej i problemowi temu poświęcił wiele miejsca i we wstępie, i dwukrotnie w innych miejscach książki3, nieO. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 7. Tamże, s. 7–8. 3 Zob. tamże s. 8–16, 96–107 i 173–174. 1 2 159 �współmiernie więcej niż w pracach poprzednich i w tomach następnych. Przedstawienie problematyki tak ściśle muzycznej uważał za celowe już na tym etapie badań, choć zastrzegał, że pozyskane później materiały mogą dotychczasowe wnioski zmodyfikować. Zaznaczył też wagę pieśni obrzędowych, zwłaszcza weselnych, które dostarczyły mu wiele materiału do analiz: Uwagi te dotyczą składu, budowy i piętna czyli charakteru melodii, nie mniej jej miary i rytmu; rzucają obok tego i myśli co do jej pochodzenia, starości i rozrostu. Najwięcej podobnych myśli nastręczają nam pieśni obrzędowe, mianowicie weselne1. Z częścią wstępu do Sandomierskiego poświęconą „charakterowi muzyki słowiańskiej” wiąże się obszerny artykuł Kolberga Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje z powodu pieśni „Bogarodzicy”2 opublikowany w „Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” w marcu 1862 r., jeszcze przed oddaniem do druku Sandomierskiego. Po zapoznaniu się z poglądami Gottfrieda Wilhelma Finka (1783–1846) na temat genezy muzyki europejskiej 3 Kolberg spróbował teorię niemieckiego uczonego dotyczącą migracyjnej dystrybucji kultur przenieść na znaną sobie ludową muzykę polską, szukając jej źródeł w odległych geograficznie i historycznie kulturach Azji i starożytnej Grecji4. Sikorski, redaktor i wydawca „Pamiętnika”, kontynuacji „Ruchu Muzycznego”, przyjął do druku tekst Kolberga, ale prawdopodobnie był krytyczny wobec przedstawionej tam tezy. Śladem dyskusji toczącej się między autorem i redaktorem na temat genezy muzyki polskiej jest zakończenie artykułu, skierowane do Sikorskiego, redaktora pisma, pominięte w druku, a znane nam z rękopisu: Tamże, s. 8 Artykuł drukowany był w nr 12 i 13 „Pamiętnika Muzycznego i Teatralnego” w 1862 r., przedruk w O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), tekst nr 1021a, s. 536–544. Wzmianki na temat tonalności polskiej muzyki ludowej i pieśni Bogurodzica zamieszczał Kolberg jeszcze kilkakrotnie, gdy wiązały się one z innymi informacjami o regionie, zob. m.in. O. Kolberg Poznańskie cz. III (DWOK T. 11), s. 4 (przypis) i O. Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. IV–V. 3 O. Kolberg powołuje się na pracę G.W. Finka Erste Wanderung der ältesten Tonkunst, als Vorgeschichte der Musik oder als Erste Periode derselben, Essen 1831. 4 Zob. wstęp M. Tomaszewskiego w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. XI–XII i XXX–XXXI. Zob. także: P. Dahlig Oskar Kolberg jako muzykolog i etnomuzykolog... (DWOK T. 85/II). 1 2 160 �Myślę więc, że twierdzenia mojego nie będziesz uważał za hipotezę tylko lub — co gorsza — za fantazję, ale za fakt prawdopodobny, równie jak i badania Finka, za którymi niezawodnie wiele przemawia1. Zachowany rękopis artykułu, a właściwie rozprawy o początkach muzyki, jest brulionem z licznymi poprawkami i dopiskami Kolberga w tekście i na marginesach, charakterystycznymi dla większości wstępnych wersji jego prac. Tekst ostatecznie Kolberg znacznie skrócił, zapewne na życzenie Sikorskiego, ale drukowana wersja artykułu i tak zdominowała dwa zeszyty czasopisma. W całości tekst opublikowany został dopiero w Pismach muzycznych2. W tym samym roku w jednym z ostatnich numerów „Pamiętnika Muzycznego i Teatralnego” Sikorski zamieścił krótki tekst Kolberga: Korespondencja w sprawie „Agatki” J.D. Hollanda3. O kompozycji Johanna Davida Hollanda (1746 – ok. 1825) dowiedział się od bibliografa, bibliofila i kolekcjonera gromadzącego polonica, Cypriana Walewskiego (1820–1873). Zainteresowała ona Kolberga z dwu powodów: jako wczesna zapomniana opera polska i jako opera wykorzystująca tematy ludowe. Agatka czyli przyjazd pana z librettem Macieja Radziwiłła była wystawiona w 1784 r. w Nieświeżu z okazji odwiedzin Stanisława Augusta Poniatowskiego, a później w Warszawie i we Lwowie. Po zredagowaniu i oddaniu do druku Sandomierskiego, latem 1862 roku, Kolberg wyruszył w kolejną długą podróż, choć w Warszawie od dwu lat narastał niepokój i można było przewidywać zbliżającą się konfrontację 1 Rkp. O. Kolberga Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje…, Arch. PTL, teka 39, sygn. 1342 B, k. 3. 2 Rękopis rozprawy znajduje się w Archiwum PTL, teka 39, sygn. 1342 B, k. 1-3, ponadto zachował się brulion (BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 4–9) zawierający wstęp, redakcyjnie nieco odmienny od ostatecznie opublikowanego w „Pamiętniku”, oraz obszerne omówienie muzyki chińskiej, brak tam ostatniej części dotyczącej Bogurodzicy. Te rękopisy były podstawą dla dwu tekstów: O początkach rozwoju muzyki oraz O muzyce chińskiej, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 5-31, teksty nr 619 i 620, zob. też tamże przypis 1 na s. 5. W Pismach muzycznych w informacji o źródle tekstów 619 i 620 podawana jest dla rękopisu ze zbiorów Biblioteki Naukowej PAU i PAN sygnatura 2183, k. 4-9, sygnaturę tę zmieniono w r. 1964, obecnie rękopisy tu wymienione mają sygnaturę 2184, numeracja kart pozostała bez zmian. 3 Korespondencja w sprawie Agatki… była drukowana w „Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” w r. 1862, nr 50, s. 798, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), tekst 996, s. 504-505. 161 �zbrojną. Do pierwszych manifestacji patriotycznych doszło już w czerwcu 1860 r. podczas pogrzebu generałowej Katarzyny Sowińskiej. Uczestnicy uroczystości udali się później na Wolę, na miejsce zgonu jej męża, Józefa Sowińskiego, bohatera powstania listopadowego. Wtedy właśnie w Warszawie w czasie mszy odprawianych w intencji pomyślności ojczyzny modlitwę Alojzego Felińskiego „Boże, coś Polskę przez tak liczne wieki…” zaczęto śpiewać z refrenem „Ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie”, w wersji wykonywanej wcześniej na emigracji. Następne manifestacje odbyły się w końcu listopada z okazji rocznicy wybuchu powstania w 1830 r. Schorowany i mało energiczny namiestnik, Michaił Gorczakow (1793–1861), nie reagował na te wydarzenia i policja początkowo pozostawała bierna. Do poważnych rozruchów doszło w końcu lutego 1861, gdy od salwy wojska zginęło pięciu demonstrantów, a wielu zostało rannych. Wydarzenia te nazwano „rewolucją lutową”. W czasie uroczystego pogrzebu ofiar, który stał się manifestacją narodową, wojsko i policję pozostawiono tym razem w koszarach, aby nie prowokować wielotysięcznych tłumów. W kwietniu została jednak brutalnie spacyfikowana kolejna manifestacja. Imienna lista ofiar śmiertelnych podawała blisko sto nazwisk, ale było ich prawdopodobnie dwukrotnie więcej. Po tej masakrze kobiety zaczęły nosić żałobę narodową. Zabronione zostało odprawianie mszy w intencji ojczyzny, a nieprzestrzeganie tego zakazu powodowało represje policji. Nabożeństwa patriotyczne organizował także pastor zboru ewangelicko-augsburskiego Leopold Otto (1819–1882), aresztowany w październiku 1861 r. za udział w pogrzebie arcybiskupa Antoniego Fijałkowskiego – jednej z ostatnich manifestacji patriotycznych w Warszawie w tamtym roku. Demonstracje, nabożeństwa za ojczyznę i rozruchy antyrosyjskie rozlały się także na prowincję. 14 października 1861 r. nowy namiestnik carski, Karol Lambert (1815–1865), wprowadził w Królestwie stan wojenny. Zamknęło to okres jawnych manifestacji ludności. W zachowanych dokumentach, listach i notatkach Kolberga jedynym śladem tych wydarzeń jest przytoczona tu poprzednio wzmianka 1 ze Szkicu autobiografii, gdzie wspomniał „wypadki r. 1861”. Szkic autobiografii urywa się właśnie na tym okresie życia, lecz w przeciwieństwie do krótkiego wprawdzie, ale bogatego w realia opisu młodości nie zawiera żadnych szczegółów ani refleksji na temat lat 1861–1863. Podobnie jak 1 Zob. s. 101 i 149. 162 �rok 1861, również cały okres powstania styczniowego w szkicu tym wspomniany jest tylko w jednym zdaniu, w którym Kolberg pisze, że porzucił wtedy plan skomponowania utworu scenicznego z librettem opartym na Wiesławie Kazimierza Brodzińskiego. Na tym zdaniu rękopis autobiografii kończy się, a poniżej ręką Izydora Kopernickiego wpisane są daty i kierunki niektórych podróży badawczych Kolberga. Szkic autobiografii pisał Kolberg zapewne w roku 1889, gdy jego danych biograficznych potrzebował Kopernicki do artykułu z okazji obchodów jubileuszu pięćdziesięciolecia badań terenowych autora Ludu, prawdopodobnie dlatego skupił się tam na informacjach związanych z rozwojem swoich zainteresowań etnograficznych. Jak już tu wspominano, z okresu, w którym Kolberg jeszcze mieszkał w Warszawie, zachowało się bardzo mało listów i innych dotyczących go dokumentów. W roku 1862, jeszcze w trakcie prac nad Sandomierskiem i później, po oddaniu tomu do drukarni, Kolberg kilkakrotnie wyjeżdżał z Warszawy. W czerwcu odnotował koszt „paszportu krajowego”, ponieważ po ponownym wprowadzeniu stanu wojennego taki dokument był konieczny do wyjazdu poza rogatki Warszawy i do przekraczania granic między guberniami. Wtedy potrzebny był Kolbergowi na pięciodniową wycieczkę w okolice Radzymina, do Jasienicy i do Woli Cygowskiej, gdzie gościł u Adama Prota Lelewela (1790–1884), brata historyka Joachima i inżyniera Jana Pawła. W pierwszej połowie lipca Kolberg przez dziesięć dni był w Oleksiance, Parysowie i Latowiczu (wówczas w pow. mińskim), a w końcu lipca wyruszył na ponad dwa miesiące na Wołyń. Był to jego pierwszy pobyt na Ziemiach Zabranych, to jest terytoriach Rzeczypospolitej włączonych bezpośrednio do cesarstwa rosyjskiego, odciętych granicą państwową od Królestwa. 19 lipca zanotował koszt paszportu, parę dni później cenę reperacji kuferka podróżnego, po tygodniu zakupił „kapciuch podróżny skórzany” i wreszcie 30 lipca wydał drobną sumę na „tryngeldy na poczcie przy wyjeździe na Wołyń”1. Wybór kierunku dyktowany mógł być kilkoma względami. Narastające represje wobec obywateli Królestwa, w tym także ponowne ogłoszenie stanu wojennego, i trudności w uzyskiwaniu paszportu mogły szybko uniemożliwić podróżowanie, a dla Polaków w Królestwie, zwłaszcza w Warszawie, wyraźna była możliwość wybuchu działań zbrojnych. Kolberg, zdając sobie sprawę z nastrojów panujących w całym zaborze 1 Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 8. 163 �rosyjskim, mógł przypuszczać, że jeżeli nie pojedzie na Wołyń teraz, to badania na terenach Ziem Zabranych będzie musiał odłożyć na długo. Nie mamy pewności, czy wyjeżdżając dysponował zaproszeniami od mieszkających tam przedstawicieli miejscowej inteligencji i ziemian, jest to jednak bardzo prawdopodobne. Wiadomo na przykład, że w Warszawie w roku 1862 w naradach przygotowujących powstanie pełnomocnikiem szlachty wołyńskiej w komitecie białych był Michał Sołtan (1830–1892) z Bilcza, u którego Kolberg był w tymże roku w sierpniu. Nie mamy jednak potwierdzenia, że poznał M. Sołtana lub innych mieszkańców Wołynia już wcześniej w Warszawie. Wybór Wołynia jako kolejnego terenu badań zapewne wiązał się przede wszystkim z potrzebą dokładniejszego poznania folkloru ukraińskiego. Po pobycie rok wcześniej na Podkarpaciu i w okolicach Lwowa Kolberg posiadał już pewną orientację w ludowej muzyce ukraińskiej, ale dla jej pełniejszego obrazu musiał usłyszeć ją i zapisać także w innych regionach Ukrainy. Późniejsze plany wydawnicze wskazują, że tak jak wielu współczesnych mu Polaków, uważał wszystkie tereny dawnej przedrozbiorowej Rzeczypospolitej za jej niezbywalne części. Ludowa muzyka Ziem Zabranych, tj. regionów leżących na Litwie, Białorusi i Ukrainie, należała do całości, którą pragnął ogarnąć badaniami i publikacjami. Przed rokiem 1861, przed pierwszym wyjazdem w okolice Lwowa, pieśni ukraińskie – jak już wspominano – zapisywał w Warszawie, a czasem w innych miejscowościach zaboru rosyjskiego. W r. 1859 „Ruch Muzyczny” zamieścił jego list, w którym czytamy: […] w tece mojej posiadam z jakie tysiąc melodii z Wołynia, Podola, Ukrainy, Białorusi i Pokucia (w Galicji) pochodzących, które w Warszawie i Królestwie zebrałem i spisałem od przybyłych tu wychowańców stron tamtejszych, jak łaskawych obywateli i obywatelek, żołnierzy, służących itp., więc nieposzlakowanej autentyczności. Stosunkowo do liczby tych pieśni żyjących między ludem zbiór mój zbyt jest szczupły, mianowicie by dał dokładne wyobrażenie o różnicach prowincjonalnych i pomniejszych cechach powiatowych. Dla dopełnienia braków czuję, ile pożądanym byłoby zwiedzenie osobiście stron tamtych. Podróży wszakże w tym celu ani czas, ani środki jakimi dysponować mogłem i mogę, dotąd odbyć mi nie pozwoliły1. 1 Do Redakcji „Ruchu Muzycznego”, „Ruch Muzyczny” R. 3:1859, nr 22, s. 193. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 524 w przypisie. 164 �Istotnie, w archiwum Kolberga odnajdujemy dziś rękopisy pieśni ukraińskich wykonanych np. przez mieszkańców Rozalówki (wówczas pow. wasilkowski), ale niewątpliwie zapisanych w Warszawie. Wiele lat później, w roku 1888, zamieścił w roczniku Akademii Umiejętności niewielki artykuł pt. Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał […]1, w którym znalazło się czterdzieści pieśni i melodii zapisanych przez niego poza Podolem, głównie w Warszawie. Dopiero dwa lata po ogłoszeniu przez „Ruch Muzyczny” przytoczonego wyżej listu, choć środki finansowe nadal miał ograniczone, nie krępowany etatem urzędnika mógł odbyć wspomnianą już tutaj pierwszą swą podróż w okolice Lwowa, a rok później pojechał na Wołyń. Skrótowo trasę tej wyprawy odnotował w itinerarium: „na Wołyń, do Tuliczowa (Dobrowolskich), do Turyczan (Sierakowskich), Bilcza (Sołtanów), Wysoc[ka] nad Bugiem, Żytomierza”2. Plon podróży po Wołyniu był bardzo bogaty3. W archiwum Kolberga zachowało się kilkaset pieśni i melodii zanotowanych przez niego na Wołyniu w czasie wówczas przeprowadzonych badań, a także kilka opisów wesel z pieśniami i melodiami z Tuliczowa, Bilcza, Bokujma, spod Łucka i z Wysocka oraz niewielka ilość notatek na temat innych obrzędów i zwyczajów. Ponieważ był to jego jedyny pobyt na Wołyniu, możemy przyjąć, że zapisy ze słuchu pochodzące z miejscowości wymienionych w itinerarium zostały wykonane właśnie w sierpniu i wrześniu roku 1862. Treść zapisów terenowych w pełni oddaje zainteresowania Kolberga z tego okresu – gromadził materiały potrzebne do regionalnego zbioru pieśni i muzyki z opisami obrzędów i zwyczajów, takiego jak pozostawione w drukarni Sandomierskie. Jednak wśród materiałów z Wołynia zauważamy dziś kilka ołówkowych szkiców stroju oraz chat, szczegółów ich wnętrza i sprzętów z wpisanymi O. Kolberg Pieśni ludu z Podola rosyjskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. 12: 1888, s. 235–251. Przedruk w: O. Kolberg Podole (DWOK T. 47). 2 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705. 3 Materiałów zebranych na Wołyniu Kolberg nie zdążył sam opracować do druku. Znaczną ich część wydał w 1907 r. Józef Tretiak. To wydanie zostało w Dziełach wszystkich Kolberga powtórzone w reedycji fotooffsetowej jako tom 36. Pozostałe zapisy tekstów i melodii wydano w tomie O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84). We wstępie do tomu suplementowego scharakteryzowane są zachowane rękopisy Kolberga, jego kontakty z osobami mieszkającymi na Wołyniu i inne okoliczności badań w tym regionie w roku 1862, a także edycja J. Tretiaka i zasady edycji tomu suplementowego. Zob. A. Skrukwa „Wołyń” Oskara Kolberga w O. Kolberg Wołyń. Suplement… (DWOK T. 84), s. V–XXXVI i XLV–LIV, o zapisach muzyki zob. tamże wstęp A. Rudej, s. XXXVI–XLV. 1 165 �ukraińskimi nazwami. Niewielką ich część niewątpliwie wykonał Kolberg, on też wszystkie podpisał i odnotował, że pochodzą z Tuliczowa w powiecie kowelskim1. W jego planach badawczych zainteresowanie kulturą materialną pojawia się pierwszy raz dopiero dwa lata później, w liście2 z grudnia 1864 r., ale widocznie już wcześniej zwracał uwagę na pewne jej przejawy, być może zauważywszy ich odmienność od znanych sobie z regionów etnicznie polskich. Natomiast nieliczne zapiski na temat kultury materialnej w notatkach powstałych w czasie tej podróży uznać trzeba raczej za wyjaśnienia słownikowe na marginesie tekstów pieśni niż za notatki etnograficzne. Jadąc na Wołyń, Kolberg nie znał języka ukraińskiego. Sam stwierdził to wiele lat później w liście do Cesława Neymanna, po opublikowaniu monografii Pokucia, choć zamieszczone tam zapisy gwary oceniano bardzo wysoko. Zaznaczył wtedy, że „spisywał mechanicznie” wszystko co słyszał, „starając się o jak najwierniejsze oddanie dźwięków pisownią polską” 3. Starania o oddanie dźwięków języka ukraińskiego literami alfabetu polskiego widoczne są już w zapisach z Wołynia z 1862 r. Kolberg zastosował wtedy w swych notatkach terenowych tzw. pisownię piętrową, tj. nadpisywanie say e ó mogłosek, gdy chciał wskazać wymowę pośrednią, np. ide, wyrad’, tatojku, e ó e a o u drobnyje ślozkie łyty, hołuwo czka, zaznaczał miękkość spółgłosek, a także akcenty, choć te niekonsekwentnie. Niektóre, nieliczne zresztą błędy w rękopisach z Wołynia (niewłaściwy podział śpiewanej frazy na słowa) potwierdzają, że Kolberg wówczas nie zawsze jeszcze dobrze rozumiał tekst i czasem rzeczywiście „spisywał mechanicznie” to, co słyszał. W podróży po Wołyniu spotkał Kolberg osoby, które bezpośrednio pomogły mu gromadzić materiały lub przekazały własne zapisy sporządzone wcześniej, jednak nie zawsze znamy ich nazwiska. Wspomniany już Michał Sołtan po powrocie Kolberga do Warszawy jesienią 1862 r. przysłał mu kilka notatek z Bilcza. W Żytomierzu Kolberg spotkał się z Janem Prusinowskim (1818–1892), adwokatem, a z zamiłowania literatem, który przekazał mu swój młodzieńczy rękopis bajek. Prusinowski należał do najbliższych 1 1–7. Opublikowane zostały w tomie O. Kolberg Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), tam ryciny Zob. brulion listu do ks. Kajetana Śmiechowskiego z 26 grudnia 1864 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 97–99. 3 Brulion listu do Cesława Neymanna z 7 IV 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 142. 2 166 �współpracowników J.I. Kraszewskiego do czasu przeniesienia się pisarza do Warszawy, a później kontynuował jego działania społecznikowskie, polegające także na animowaniu życia kulturalnego Polaków mieszkających w Żytomierzu. Publikował swe utwory i artykuły w prasie warszawskiej i zapewne bywał w Warszawie, z Kolbergiem poznał się jednak raczej na miejscu, w Żytomierzu. Śladem ich kontaktów jest wiersz1 z datą „Żytomierz, 27 sierp./8 września 1862” oraz rękopis dwudziestu pięciu bajek, facecji i anegdot w przekładzie na język polski pt.: Skazki ludu ruskiego zebrane na Wołyniu w 1835 r. Rękopisu tego nie znajdujemy dziś w archiwum Kolberga, lecz miał go jeszcze w ręku Józef Tretiak, który teksty te zamieścił w swojej edycji2 materiałów z Wołynia w 1907 r. Nie wiadomo natomiast, komu Kolberg zawdzięcza zachowany w jego zbiorach rękopis pt. Ukraińskie śpiewy i tańce3. Zawiera on ponad 100 teks­ tów pieśni i 74 melodie wokalne i instrumentalne. Autorem (autorką?) była osoba mieszkająca w okolicy Kowla, a na podstawie nielicznych notatek towarzyszących tekstom i nutom wnioskować można, że sporządzony został dla Kolberga i przekazany mu w czasie jego podróży po Wołyniu albo krótko potem. Tak obszerny rękopis z zapisami melodii sporządzony przez współpracownika jest unikatem w jego zbiorach. Na Wołyniu przebywał Kolberg od 30 lipca do 3 października, następnie przez kilka dni w Lublinie, a 10 października był już znowu w Warszawie. Po powrocie kontynuował prace nad Sandomierskiem, nad artykułami dla Encyklopedii i nadal uczył gry na fortepianie. Na początku roku 1863 oddał do druku w „Bibliotece Warszawskiej” recenzję 4 zbioru pieśni ludowych ze Śląska wydanych przez Juliusza Rogera 1 List Prusinowskiego z tym wierszem zamieszczono w cz. I Korespondencji… (DWOK T. 64), s. 94–95. 2 J. Tretiak nie odczytał wtedy nazwiska ofiarodawcy, ale odnotował wpisaną przez niego dedykację i datę: „Panu Oskarowi Kolbergowi jako nieudolny upominek (tu nieczytelny podpis) 25 sierpnia (6 września) 1862, Żytomierz”. Nazwisko autora znamy dzięki notatce Izydora Kopernickiego, której Tretiak nie zauważył wśród rękopisów. 3 Rękopis znajduje się w tece z materiałami z Wołynia (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 170– 186), dokładniej został scharakteryzowany we wstępie do tomu O. Kolberg Wołyń. Suplement… (DWOK T. 84), s. XXXI–XXXII, pieśni tam zapisane w wyborze wydał J. Tretiak w tomie Wołyń (DWOK T. 36), a w całości rękopis ten, jako dokument w tej postaci cenny dla badaczy folkloru, został zamieszczony w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian wschodnich (DWOK T. 58, w opracowaniu). 4 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką zebrał i wydał Juliusz Roger, doktor medycyny. Wrocław 1863, „Biblioteka Warszawska” 1863, T. 1, s. 153–156. 167 �(1819–1865). Pochodzący z Bawarii J. Roger od 1847 r. był nadwornym lekarzem księcia raciborskiego, a życzliwość i charytatywna działalność zjednały mu zaufanie chłopów. Przygotowany przez niego zbiór ponad 500 tekstów, zawierający także około 300 melodii, zyskał wysoką ocenę Kolberga, który pisał, że jest on „dokładnym i zaokrąglonym”. Wspomniał krótko o opublikowanych przez Rogera melodiach oraz ich powinowactwie z mazowieckimi i wielkopolskimi, zapowiadając, że melodie te muszą „pozostać przedmiotem obszerniejszego kiedyś rozbioru” 1 i zajął się nieco szerzej problemem klasyfikacji pieśni, zwłaszcza koniecznym jego zdaniem w publikacji tego rodzaju rozróżnieniem pieśni i przyśpiewek, tj. „pios­nek tanecznych i ucinkowych” 2. Jesienią, po powrocie Kolberga do Warszawy, wybuch powstania był już oczywisty, planowano je na wiosnę, jednak wznowiony pobór do wojska wymusił rozpoczęcie w styczniu. Parę lat wcześniej, po klęsce w wojnie krymskiej, władze carskie zaniechały poboru, ale 6 października 1862 r. zapowiedziano jego przywrócenie. W Królestwie miał się on odbyć nie w drodze losowania, jak dotąd, tylko przez powołanie młodych mężczyzn, głównie z Warszawy, wskazanych przez policję. Tym razem od poboru mieli być zwolnieni chłopi, a branką miano objąć nieprawomyślną politycznie młodzież miejską. Przyspieszyło to decyzję tajnego Komitetu Centralnego Narodowego o rozpoczęciu wojny partyzanckiej. Do pierwszych walk doszło parę dni po brance przeprowadzonej w Warszawie nocą z 14 na 15 stycznia 1863 r. W samej Warszawie nie dochodziło do działań zbrojnych. Pierwsze miesiące powstania spędził Kolberg w Warszawie, wyjechał dopiero na początku lipca 1863 r. i przez ponad trzy miesiące podróżował po Galicji. W spisie wydatków odnotował koszt pobytu w Szczawnicy, Krynicy, w Sanockiem, w Samborze, Lwowie i Olesku. Do Warszawy wrócił około 26 października. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 579–583, tekst nr 1030. 1 Tamże, w przedruku s. 580. Zapowiedzianego „rozbioru” melodii wydanych przez J. Rogera Kolberg nie napisał. 2 Tamże, s. 582. 168 �VIII [Królestwo po powstaniu styczniowym. – Ostateczna zmiana zakresu badań i publikacji Kolberga — ukształtowanie w ciągu roku 1864 programu Ludu przedstawionego w lutym 1865 r. w liście otwartym Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”.] Powstanie upadło wiosną 1864 r., ale przez następne pięćdziesiąt lat jego skutki w różny sposób i w różnych dziedzinach życia z olbrzymią siłą oddziaływały na mieszkańców Królestwa i Ziem Zabranych. Bezpośrednio po klęsce powstania nastąpiły aresztowania, publiczne egzekucje, zsyłki na Sybir na katorgę i na przymusowe osiedlenie, wcielanie do rot aresztanckich, konfiskaty majątków i represje nie tylko wobec pojmanych uczestników walk, ale także wobec rodzin, które pomagały powstańcom. Z największą surowością karano księży katolickich, nie tylko za udział w powstaniu lub podejrzenie o taki udział, lecz nawet za oddanie ostatniej posługi śmiertelnie rannym powstańcom. Również na Ziemiach Zabranych najostrzej traktowano księży katolickich, oszczędzano tam jednak chłopów. Część czynnych uczestników powstania zdołała emigrować. Podobnie jak po powstaniu listopadowym, społeczeństwo Królestwa i pozostałych ziem zaboru rosyjskiego przez zsyłki i emigrację pozbawiane było ludzi młodych, często studiujących w otwartej niedawno Szkole Głównej lub wykształconych na rosyjskich uniwersytetach w Petersburgu, Moskwie i Kijowie. Ponownie zaostrzone zostały zarządzenia cenzury, która stała się wszechwładna i wszechobecna. Dla ruchu wydawniczego w Królestwie Polskim powstanie styczniowe nie stało się taką katastrofą, jaką przyniosło powstanie listopadowe. Istniała nadal polska prasa, ukazywały się polskie książki, ale restrykcje Warszawskiego Komitetu Cenzury i samowola cenzorów, którzy poza urzędowymi wskazaniami kierowali się własnymi uprzedzeniami i upodobaniami, niezwykle utrudniały pracę wydawców i autorów i wpływały na ostateczną treść publikowanych utworów. Do zaprowadzenia „porządku” w Królestwie powołany został w roku 1864 Komitet Urządzający. Miał on za zadanie wprowadzenie reformy uwłaszczeniowej i całkowite dostosowanie administracji i innych instytucji Królestwa do modelu rosyjskiego, a w rezultacie zniesienie dotychczasowej, już i tak niewielkiej ich odrębności w stosunku do cesarstwa. Przeprowadzono likwidację odrębnych dotąd instytucji, na których miejsce 169 �ustanowiono w ciągu kilku lat takie same jak w carskiej Rosji. Przedłużono stan wojenny, ograniczając możliwość podróżowania. Wprowadzono nowy podział na gubernie, zwiększając ich liczbę i zmniejszając powierzchnię, a poza ich granice można było wyjeżdżać tylko na podstawie paszportu. Ponadto nasiliła się rusyfikacja wielu dziedzin życia, przede wszystkim szkolnictwa i administracji przez wprowadzanie do nich języka rosyjskiego jako obowiązkowego i zastępowanie Rosjanami pracujących tam dotychczas Polaków, zwłaszcza na wyższych stanowiskach. W ciągu ośmiu lat działalności Komitet pod kierunkiem Nikołaja Milutina (1818–1872) osiągnął założony cel. Widocznym etapem utraty pozornej nawet samodzielności było wprowadzenie w roku 1867 nazwy Kraj Przywiślański, najpierw obok dotychczas używanej nazwy Królestwo Polskie, a później zamiast niej. Klęska powstania, a przedtem przygotowania do niego i jego przebieg spowodowały wśród części społeczeństwa polskiego zmianę w postrzeganiu roli chłopów w życiu narodu. Nowy status prawny starały się nadać im już konspiracyjne władze polskie przygotowujące powstanie. W czerwcu 1862 r. Komitet Centralny Narodowy w Programie organizacji narodowej zapowiadał m.in. uwłaszczenie w zakresie szerszym niż stanowił wcześniejszy ukaz carski dla cesarstwa, w tym i dla Ziem Zabranych, pomijający Królestwo. Dałoby to wolność osobistą chłopom stanowiącym ponad 70% społeczeństwa. W styczniu 1863 r. w manifeście Tymczasowego Rządu Narodowego ogłoszono dekret o uwłaszczeniu, ale powstańcy nie mieli władzy i środków, aby treść dekretu wcielić w życie na całym terenie zaboru rosyjskiego. Ponieważ Rosjanie obawiali się odebrania chłopom przyznanych, choć w większości niezrealizowanych praw, w marcu 1864 r., gdy bliska była klęska powstania, wydany został carski ukaz uwłaszczeniowy. Był znacznie korzystniejszy dla chłopów niż wcześniejsze podobne reformy w zaborach austriackim i pruskim, co podsycało nieustający konflikt między dworem a wsią. Był też w pewnym stopniu nagrodą za nikłe uczestnictwo chłopów w powstańczej partyzantce antyrosyjskiej – miał im wskazać prawdziwego obrońcę ich interesów. Po powstaniu styczniowym w Królestwie nasiliły się procesy społeczne i ekonomiczne widoczne już wcześniej, ale nie w takim natężeniu. Znacznemu przyspieszeniu uległy przemiany wsi, przeobrażając nie tylko jej gospodarkę, a z nią i kulturę materialną, ale także wszystkie inne aspekty życia chłopów. Po upadku powstania oczywiste stało się, że odzyskanie niepodległości będzie niemożliwe bez pozyskania dla tej idei chłopów, 170 �najliczniejszej warstwy narodu. Konieczne stało się przeciwdziałanie ich wynarodowieniu i zapewnienie im możliwości realizacji praw i aspiracji. Programy społeczne, a także naukowe i literackie musiały ulec zmianom, a ich twórcy w trosce o dalszy los narodu podejmowali nowe metody działania. Idea pracy organicznej, powstała około roku 1848 w germanizowanym zaborze pruskim, a polegająca – określając ją w największym skrócie – na pracy na rzecz reform cywilizacyjnych, została w części przyjęta przez warszawskich pozytywistów. Bardzo ważne stało się zatem lepsze niż dotąd poznanie obecnej sytuacji chłopów i ich kultury w całym znaczeniu tego słowa. Było to potrzebne do budowania programów edukacyjnych, które miały z pańszczyźnianych do niedawna chłopów uczynić świadomych członków polskiego społeczeństwa. Wynarodowienie groziło ludności polskiej we wszystkich trzech zaborach, jednak wówczas najgroźniejsza sytuacja była w zaborze rosyjskim. Znowu stawały się aktualne oświeceniowe postulaty Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk i program badań ludoznawczych sformułowany na początku wieku przez Hugona Kołłątaja1 i przypominany co jakiś czas przez różne środowiska naukowe i polityczne. Prowadzenie potrzebnych prac na tym polu mogła zapewnić etnografia2. W tym okresie, tj. po powstaniu styczniowym, nauce polskiej, zwłaszcza w zaborze pruskim i rosyjskim, nadal brakowało oparcia w instytucjach tworzących warunki do pracy badawczej i finansujących tę ważną dla przyszłości narodu dziedzinę życia. Tylko w zaborze austriackim po klęsce w wojnie z Włochami wiosną 1860 r. rozpoczęło się stopniowe łagodzenie polityki rządu wiedeńskiego wobec Polaków, co dotyczyło także wyższych uczelni, cenzury i możliwości badań. W zaborze pruskim dopiero w 1857 r. władze zgodziły się na utworzenie w Poznaniu Towarzystwa Przyjaciół Nauk, jednak odmówiły mu finansowania. Członkowie założyciele przyjęli dla Towarzystwa dewizę „unguibus et rostro” (pazurami i dziobem), która postulowała działania na rzecz obrony i rozwoju polskiej kultury i polskiej Zob. R. Wojciechowski Warszawskie, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1800–1863. Epoka przedkolbergowska, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1970, s. 77–78. Pełny tekst listu został udostępniony pierwszy raz w: Ks. Hugona Kołłątaja korespondencja listowna z Tadeuszem Czackim..., T. 1, Kraków 1844, s. 12–30. 2 O stanie i sytuacji etnografii w Polsce w połowie wieku XIX zob. A. Posern-Zieliński Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław 1973, s. 61 i nast. oraz Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej (od końca XVIII wieku do roku 1918), Poznań 2011, s. 104–145. 1 171 �nauki coraz bardziej zagrożonych przez germanizację. Towarzystwo, mające ograniczony budżet pochodzący tylko ze składek, nie mogło zastąpić wyższej uczelni, której w Poznaniu brakowało już od dziesiątków lat. W zaborze rosyjskim sytuacja zmieniła się nieco w roku 1862, gdy w Warszawie powstała Szkoła Główna z polskim językiem wykładowym. Była to pierwsza w Królestwie od czasu likwidacji uniwersytetu uczelnia wyższa z szerokim programem nauk humanistycznych. Na początku swego istnienia borykała się z brakiem kadry naukowej, a już w r. 1869 została zamieniona na uniwersytet rosyjski. Mimo tylko siedmiu lat istnienia Szkoła Główna miała duże znaczenie dla dalszych dziejów myśli naukowej oraz kultury polskiej – jej wykładowcy i absolwenci kształtowali i realizowali idee pozytywizmu. Jednak badania etnograficzne we wszystkich trzech zaborach zdane były, tak jak poprzednio, na inicjatywy prywatne. Dlatego K.W. Wójcicki w roku 1859 w przytaczanym tu apelu o zbieranie materiałów ludoznawczych odwoływał się do „gorliwości obywatelskiej naszych ziemian”. Również Kolberg, podejmując kilka lat później program badań etnograficznych, zwracał się o pomoc do współobywateli, licząc na ich patriotyczne zaangażowanie. W Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w tomie wydanym w roku 1861 miejsce etnografii w systemie nauki zostało określone następująco: Etnografia (z greckiego ethnos, lud i graphein, pisać), właściwie opis ludów; tak nazywano dotąd zbiór wiadomości o obyczajach i zwyczajach, ubiorach, religii oraz o formie rządu u obcych, mniej zwłaszcza cywilizowanych narodów, który to zbiór uważano zwykle za część dodatkową geografii. Szybkie jednak postępy i zmiany, jakim podlegały w ostatnich czasach nauki przyrodzone, mianowicie fizjologia oraz badania historyczne i filologiczne, dały także początek wielostronniejszemu i dokładniejszemu poglądowi naukowemu na człowieka, równie pod względem fizycznym jak społecznym, a dwa te względy stały się podstawowymi dwóch nowych nauk: antropogeografii i etnografii, które w ostatnich dopiero dziesiątkach lat doszły do zupełnej samoistności. […] Antropogeografia, czyli (jak ją nazywają niektórzy badacze angielscy) etnologia, zapatruje się na plemiona i ludy jedynie jako na odmiany i dalsze odcienia ras, na te zaś rasy jako na gatunki zoologicznego rodzaju człowieka; przeciwnie etnografia, rozwijająca się obecnie w gałąź nauki historycznej, uważa ludzi w narodach, a więc jako społeczności związane wspólnie węzłami duchowymi1. 1 F. H. L. [F.H. Lewestam] Etnografia, w: Encyklopedia powszechna, T. 8, Warszawa 1861, s. 464. 172 �Już wcześniej, w latach 1850–1852, etnografia dzięki wykładom Wincentego Pola1 na Uniwersytecie Jagiellońskim stała się w Polsce na krótko dyscypliną akademicką, wtedy umiejscowioną wśród nauk przyrodniczych jako wykładana w ramach geografii powszechnej. Kolberg, należący do grona „encyklopedystów” tworzącego w latach 1858–1868 najważniejsze wówczas w Warszawie wydawnictwo, Encyklopedię powszechną, etnografię widział — tak jak autor przytoczonego artykułu — wśród nauk historycznych. Dla ustalenia takiego miejsca etnografii w systemie nauki w Polsce największe znaczenie miała wspomniana już zmiana postrzegania sytuacji ludu a także jego roli w społeczeństwie i w życiu narodu oraz przeobrażenia widoczne w jego kulturze. Dyskusje na te tematy prowadzone były między innymi w środowisku naukowym i literackim, ukształtowanym wokół „Bi­ b­lioteki Warszawskiej” i Encyklopedii powszechnej. Kolberg był wówczas wysoko cenionym badaczem i uznanym autorem interesujących i nowatorskich publikacji prezentujących folklor, zwłaszcza muzyczny, jako ważną część kultury polskiej i przedmiot opracowań naukowych. Od paru lat przygotowywał zbiory pieśni regionalnych i w roku 1862 oddał do druku Sandomierskie, pierwszy tom tej serii edytorskiej, krótko już tu scharakteryzowany. Jednak druk książki trwał blisko trzy lata, w ciągu których społeczeństwo Królestwa przeżyło wstrząs — przebieg i upadek powstania przewartościowały wiele programów, także dotychczasowe plany badawcze i wydawnicze Kolberga. Dotychczas swe badania poświęcał najpierw muzyce, później także obrzędom i zwyczajom, a obserwacje prowadzone w czasie podróży pozwoliły mu poznać życie mieszkańców wsi w różnych odmiennych regionach. W naukowo-artystycznym środowisku warszawskim był wtedy niewątpliwie najbardziej doświadczonym badaczem terenowym. Potrzeba czasu – konieczność zebrania źródeł dla kształtującej się etnografii – spowodowała kolejną, tym razem jeszcze głębszą zmianę zakresu jego badań i publikacji. Za podstawowe swe zadanie uznał wówczas zgromadzenie dokumentacji na temat całości kultury ludowej i udostępnienie jej nauce w wielotomowej serii, której dał tytuł Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, planując poświęcenie każdemu regionowi Wincenty Pol (1807–1872), poeta, geograf, uczestnik powstania listopadowego (odznaczony orderem Virtuti Militari). Współcześni cenili przede wszystkim jego twórczość literacką, działalność naukowa Pola jako geografa, a zwłaszcza etnografa została doceniona dopiero w drugiej połowie XX wieku. 1 173 �dawnej Rzeczypospolitej osobną monografię. Ta zasadnicza zmiana wynikała z głębokiego zrozumienia zadań, jakie stanęły przed społeczeństwem polskim po powstaniu styczniowym. Jego klęska, a później analiza przyczyn takiego biegu wydarzeń miały decydujący wpływ na biografie nie tylko powstańców i Kolberg nie jest tu wyjątkiem, jednak w jego wypadku zmiana była znaczna, konsekwentnie przeprowadzona i istotna dla rozwoju etnografii w ciągu prawie pięćdziesięciu następnych lat. Kolberg interesował się ludową muzyką wokalną i instrumentalną i jej kulturowym kontekstem już od dwudziestu pięciu lat. W czasie badań w terenie zauważał zmienność, powstawanie nowych utworów i zanikanie dawnych, a także charakterystyczną dla folkloru właściwość tworzenia wariantów. W marcu 1865 r. pisał w jednym z listów: „[...] pieśń jest niewyczerpaną, sama się wciąż mnoży i odradza, i w liczne kształci warianty, tak pod wglądem muzycznym, jak i opisowym”1. Ciągły kontakt z kulturą ludową utwierdzał go w przekonaniu, że procesy te dotyczą jej jako całości i że potrzeba systematycznych badań etnograficznych jest oczywista. Obserwowanie wsi wskazywało też, że w tym właśnie czasie, tj. na początku drugiej połowy wieku, zwłaszcza po uwłaszczeniu chłopów, zmiany w kulturze ludowej następują szybciej niż dawniej i są radykalniejsze. Zbadanie i utrwalenie w druku wszystkich jej przejawów stało się już pilną koniecznością. W niektórych opracowaniach na temat genezy Ludu można przeczytać, że Kolberg podjął w roku 1865 nowy, znacznie szerszy program badawczy i edytorski, ponieważ przekonał się, że jako kompozytor nie osiągnie wymarzonego sukcesu, że decyzja o opracowywaniu etnograficznych monografii regionalnych była wynikiem jego rezygnacji z ambicji twórczych. Jest to jednak ocena niepełna. Wprawdzie w przytaczanym już końcowym fragmencie Szkicu autobiografii sam pisał, że w dalszej pracy nad utworami scenicznymi przeszkodziły mu „wypadki roku 1863”. Te zdania, napisane dopiero około 1889 r., potwierdzają, że na zaniechanie pracy nad kompozycjami dla teatru bezpośredni wpływ miał przebieg i skutki powstania styczniowego. Jednak w ciągu kilku poprzednich lat Kolberg przygotował dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda dziesiątki tekstów na różne tematy z historii i teorii muzyki, a przede wszystkim opublikował dwa ważne, wymienione już tu artykuły: w r. 1857 o związkach kompozycji J. Stefaniego z muzyką ludową oraz w r. 1862 dotyczący źródeł muzyki polskiej Rzut oka 1 Brulion listu do A. Osipowicza z 30 III 1865 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 114. 174 �na pierwotne muzyki dzieje z powodu pieśni „Bogarodzicy”1. M. Tomaszewski tekst ten nazywa „największą przygodą naukową twórcy Ludu”2. Genezy polskiej muzyki dotyczyły też obszerne rozważania w przekazanym do druku w 1862 r. Sandomierskim, we wstępie do którego Kolberg stwierdzał, że badanie muzyki ludowej, jej „pochód i rozwój historyczno-obyczajowy nie przestaje być głównym usiłowań i śledzeń moich zamiarem”. Jak się dziś wydaje, ogłoszenie artykułu Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje... i szerokie przedstawienie tego problemu we wstępie do Sandomierskiego dało Kolbergowi pewną satysfakcję, było częściową realizacją planów naukowych budowanych od roku 1841. Zatem podjęcie w 1865 r. programu kompleksowych badań etnograficznych, programu Ludu, spowodowało usunięcie z bieżących zadań, „odłożenie na bok” – później okazało się, że na zawsze – nie tylko ambicji twórcy muzyki, ale przede wszystkim jej badacza. Wprawdzie dopiero w 1868 r. zakończyła się edycja Encyklopedii powszechnej i Kolberg wtedy właśnie zaprzestał działalności jako pisarz muzyczny, jednak podjęcie prac nad programem Ludu opracowanym w końcu 1864 r. i ogłoszonym w lutym 1865 r. spowodowało rezygnację z dalszych badań nad genezą polskiej muzyki ludowej na rzecz tworzenia podstaw dla etnografii, w której mieścił także folklor muzyczny. Czasem w późniejszych tomach Ludu i w innych publikacjach nawiązywał do tematów przedstawionych we wstępie do Sandomierskiego, ale nie podejmował dalszych badań nad problemami tam poruszonymi. Rozważania Kolberga na temat genezy tonalności muzyki ludowej zawarte we wstępie do Sandomierskiego nie miały kontynuacji, stały się w działalności naukowej Kolberga etapem zamkniętym. Badacza muzyki zastąpił etnograf gromadzący, porządkujący i publikujący dokumentację kultury ludu. Planowaną tematykę Ludu Kolberg przedstawił, ogłaszając w lutym 1865 r. w „Bibliotece Warszawskiej” List otwarty3. Zamieścił go na łamach liczącego się i popularnego czasopisma naukowego, aby zaapelować do społeczeństwa o pomoc w gromadzeniu materiałów: Zob. przypisy na s. 144–145 i 160–161. M. Tomaszewski Pisma muzyczne..., w: O. Kolberg Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XI. 3 O Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 1, s. 306–308, przedruk w: Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 102–106. Rękopis Listu oddał Kolberg do druku zapewne w połowie grudnia, pozwolenie cenzury dotyczące tego tomu „Biblioteki Warszawskiej” ma datę 19/31 XII 1864, zgodę na druk cenzura wydawała dopiero po otrzymaniu gotowego składu tekstów. 1 2 175 �Zajmując się od lat wielu zbieraniem pieśni, podań i zwyczajów, robiłem w tym celu nie bezowocne po kraju podróże, gdyż podróże te nagromadziły już do mojej teki mnóstwo nader ważnych szczegółów etnograficznych. [...] Pragnienie uzupełnienia podjętych już w tym przedmiocie wiadomości nabytkami pozyskać się jeszcze mogącymi, ażeby je wszystkie później uporządkowane w stosownym zamieścić dziele i przedłożyć do użytku i dla nauki powszechnej, niepłonną budzi we mnie ufność, że wezwanie moje poniżej skreślone, nie pozostanie bez skutku i nakłoni szan. obywateli i obywatelki do zwracania na lud uwagi, do spisywania swych spostrzeżeń, a następnie do udzielenie mi takowych listownie [...]1. Problemy, na które przyszli współpracownicy mieliby zwrócić uwagę, zestawił w jedenastu punktach: 1. wieś i chata, 2. praca i zajęcia domowe i gospodarskie, 3. żywność, 4. ubiór mężczyzn, kobiet i dzieci, 5. mowa, 6. przysłowia, zdania, bajki, powiastki, klechdy, legendy, podania itp., 7. zabobony, gusła, przesądy, 8. pieśni, 9. tańce, 10. obrzędy, 11. zwyczaje „i piosnki przy różnych zatrudnieniach”. Większość tych tematów jest rozwinięta i wskazuje dokładniej, jakich informacji o życiu mieszkańców wsi oczekiwał od swych korespondentów2. Patrząc na kulturę ludową jako na organiczną całość, Kolberg chciał udokumentować także związki łączące wszystkie jej dziedziny, nie zawsze zauważane w dotychczasowych publikacjach. Dlatego pisząc np. o budowie chaty, pytał o zwyczaje, przesądy i zaklęcia towarzyszące tej pracy, a w następnych punktach o inne wierzenia i zabobony związane z obrzędami i z codziennym życiem oraz o formuły zaklęć używanych w trakcie różnych działań. Prosił o pieśni wykonywane przy uroczystościach i przy wszystkich zajęciach domowych i gospodarskich. Kładł też nacisk na notowanie lokalnych nazw wytworów materialnych, od budynków i ich części do sprzętów, narzędzi i naczyń, oraz na określanie stosowanych surowców. Zwracał uwagę na rozróżnienie strojów codziennych i świątecznych, ich krój i użyte tkaniny i ozdoby. Zalecał zapisywanie bajek, legend, podań itp. „o ile możności (lubo nie koniecznie) w mowie potocznej, miejscowej”, prosił też o oddanie pieśni „mową miejscową”, choć osobny punkt poświęcił „narzeczu prowincjonalnemu”. Pytał o koszt wesela czy pogrzebu, a przy strojach także o cenę „krawiecczyzny”. W późniejszych tomach Ludu widać O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”... w przedruku s. 102–103. Program z Listu otwartego przytoczony jest przez E. Antyborzec w: Oskar Kolberg jako badacz terenowy... w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II), s. 432–436. 1 2 176 �starania o obserwacje zmian zachodzących w kulturze ludowej, w Liście otwartym zaznaczył to w punkcie dotyczącym wsi i chaty, dodając „typ tu stanowić ma najdawniejszy i najpowszechniejszy niegdyś sposób stawiania, o ile się zachował” oraz pytając, czy ubiór dawniej był inny i „jakim ulegał odmianom”. Na końcu apelu dodał, że do wielu informacji przydatnym uzupełnieniem byłyby rysunki, „o ile takowe pozyskać się dadzą”. List otwarty pokazuje, że pole badań etnografów widział wtedy Kolberg bardzo szeroko: od kultury materialnej, poprzez folklor (teksty i muzykę), obrzędy i zwyczaje, wierzenia, aż do gwary, wspominając nawet elementy antropologii fizycznej (barwa cery i kolor włosów). Obejmował więc problematykę, której częścią dziś zajmują się odrębne dziedziny nauki. W ciągu kilkudziesięciu lat od czasu ogłoszenia Listu otwartego, w wypadku np. dialektologii zaledwie kilkunastu, wykształciły one własne metody badań i własną terminologię, a antropologia fizyczna była już wówczas osobną nauką, uprawianą przede wszystkim przez przedstawicieli medycyny. Zauważyć też można, że termin „zwyczaje” miał wtedy dla niego nieco inne znaczenie niż później w tomach Ludu. W Liście otwartym obejmował on: „zwyczaje i piosnki przy różnych zatrudnieniach”, które wyliczył dosyć szczegółowo, a chodziło mu o różne czynności gospodarskie, domowe i o zachowania poza domem, na jarmarku, w karczmie itp. Natomiast w monografiach w rozdziale „Zwyczaje” znajdują się opisy, teksty i melodie związane z obrzędami dorocznymi od Adwentu do Zaduszek, czyli to, co w liście otwartym zamieścił jako kolejny punkt podporządkowany obrzędom, obok wesel, chrzcin i pogrzebów. Nieco szerszy zakres miał z początku w tomach regionalnych rozdział poświęcony językowi. W Liście otwartym Kolberg prosił o próbki mowy, prowincjonalizmy i słowniczek miejscowych wyrazów. W pierwszych monografiach (Kujawy i Krakowskie) zamieszczał obok słowników także obszerne wykazy toponomastyczne, ale w następnych rezygnował z tych materiałów, ograniczając też coraz bardziej rozdziały poświęcone „mowie prowincjonalnej”, ponieważ zajmowała się nią dialektologia. Zestawienie tematów podane przez Kolberga w Liście otwartym było orientacyjnym wykazem dla osób, które zechcą podjąć z nim współpracę, nie był to spis treści przewidywany dla tomów Ludu, co pokazuje porównanie z oddanymi do druku dwa lata później Kujawami, a także z następnymi monografiami. Ostateczna zawartość kolejnych tomów ma inny porządek, jest także zależna od specyfiki danego regionu — w każdej z nich pojawiają się opisy zwyczajów, informacje o zatrudnieniach, obchodzonych świętach, 177 �strojach, potrawach itp., charakterystycznych tylko dla określonej okolicy, nieznanych lub nieużywanych gdzie indziej. Swój nowy program i sposób jego realizacji zaprezentował Kolberg w roku 1865 także w artykule Polski lud zamieszczonym w Encyklopedii powszechnej. Tam, po krótkiej charakterystyce najważniejszych grup etnicznych „lechickiego szczepu”, pisał: Każden z tych ludów i ich odmian, mimo pewnej całego pokolenia wspólności, ma właściwe sobie cechy duchowe i moralne, zawarte w miejscowych zwyczajach, gwarze, podaniach, przysłowiach, pieśniach, obrzędach, tańcach i muzyce, nadto cechy fizyczne w cerze, usposobieniu, ruchach, ubiorze, sposobie życia, mieszkaniu i rodzaju pracy leżące. Różnice te raz ukazują się wybitniejsze, to znów słabsze, w wielu nawet razach ścierają się ze sobą, mieszają i krzyżują. Dokładniejsze o nich wiadomości, zebrane w jedno ognisko, wydobywając na jaśnią wszelkie różnorodne owe szczegóły narodowego bytu, dadzą dopiero możność powiązania ich z sobą w jedną całość, wykazania wzajemnego na siebie wpływu, i tym samym skreślenia w ten sposób dokładnej kraju etnografii. Poprzedzić ją zatem winny monografie, czyli opisy szczegółowe pojedynczych miejscowości1. Lud miał być serią takich etnograficznych monografii niewielkich regionów. Publikacje krajoznawczo-historyczne poświęcone jednemu regionowi i zawierające mniej lub więcej informacji etnograficznych pojawiały się od początku XIX w. Jedną z ważniejszych był tom Okolica zadniestrska… Ignacego Lubicz-Czerwińskiego2 z 1811 r., uznawany za pierwszą monografię etnograficzną. Ze współczesnych Kolbergowi, już ściśle etnograficznych, wymienić trzeba przede wszystkim Lud ukraiński Antoniego Marcinkowskiego3 i Lud Kornela Kozłowskiego4. Obydwa opracowania Kolberg oce1 O. Kolberg Polski lud, w: Encyklopedia powszechna, T. 21, Warszawa 1865, s. 217, przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 567. 2 Pełny tytuł pracy I. Lubicz-Czerwińskiego: Okolica zadniestrska między Stryjem i Łomnicą, czyli opis ziemi i dawnych klęsk lub odmian tej okolicy, tudzież jaki jest lud prosty dla religii i dla pana swego? Zgoła jaki ón jest w całym sposobie życia swego, lub w swoich zabobonach albo zwyczajach, Lwów 1811. 3 [A. Marcinkowski] A. Nowosielski Lud ukraiński, jego pieśni, bajki, podania, klechdy, zabobony, obrzędy, zwyczaje, przysłowia, zagadki, zamawiania, sekreta lekarskie, ubiory, tańce, gry itd., zebrał i stosownemi uwagami objaśnił […], T. 1–2, Wilno 1857. 4 K. Kozłowski Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodiami zebrał […], z. 1–4, Warszawa 1867–1868, całość: Warszawa 1869. 178 �niał wysoko. Nie wiadomo, czy znał osobiście Antoniego Marcinkowskiego (1823–1880), jednak jest to bardzo prawdopodobne. W jednej ze swych tek regionalnych przechowywał rękopis trzeciego tomu Ludu ukraińskiego1 poświęcony pieśniom, niewydany drukiem, a dwa pierwsze tomy i liczne artykuły tego autora wykorzystywał jako materiał porównawczy m.in. w Krakowskiem i Pokuciu. Z Kornelem Kozłowskim (1834–1904) prowadził wspólnie badania terenowe w okolicy Czerska w czasie pobytu w Czaplinie w czerwcu 1865 r. i zapisy muzyczne wykonane podczas tych badań przekazał Kozłowskiemu do druku w jego publikacji. Kozłowski w tytule wymienił melodie jako część składową monografii i we wstępie dziękował za nie Kolbergowi, ale ostatecznie ich nie zamieścił, być może z powodu wysokiego kosztu druku nut. Przyglądając się pracom poprzedników Kolberga, a także niektórym jemu współczesnym, zauważyć można, że przed podjęciem przez niego planu realizowanego w postaci tomów Ludu zbieranie i opracowywanie materiałów etnograficznych ograniczało się najczęściej do okolicy dobrze znanej autorowi, w której mieszkał i w której najłatwiej było mu przeprowadzić potrzebne badania. Drukowane w prasie lub czasem jako ozdobne albumy2, zwykle nie wyczerpywały tematyki etnograficznej, nawet ograniczonej do podstawowego wówczas jej zakresu, i najczęściej nie zawierały zapisów nutowych do zamieszczanych tekstów pieśni. Nie miewały też kontynuacji. Natomiast ideą Kolberga było opracowanie materiałów etnograficznych według wspólnego dla wszystkich regionów schematu, tak aby kolejne tomy złożyły się na dzieło o stanie kultury ludowej na obszarze dawnej Polski. Wykaz regionów, którym chciał poświęcić osobne tomy, poznajemy dopiero ze spisu3 o cztery lata późniejszego od Listu otwartego – sporządził go w roku 1869, starając się w Zakładzie im. Ossolińskich o dotację na podróże terenowe i druk. W liście tym podał tytuły wszystkich przewidywanych wtedy monografii. Już z poprzednich wypowiedzi Kolberga na W spisie tek z r. 1886 odnotował, że rękopis ten znajduje się w tece 25 Ukraina, ale dziś w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga nie znajdujemy go. Trzeci tom monografii A. Marcinkowskiego wspomina Kolberg już wcześniej w brulionie listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 305. 2 Np. W. Zawadzkiego Obrazy Rusi Czerwonej, Poznań 1869, z rys. J. Kossaka; pierwodruk rozdziałów I–IV „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. IX, nr 223–232. 3 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 294–308. 1 179 �temat zbiorów pieśni wiadomo, że planował zbadanie muzyki ludowej na całym terytorium przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Taki zasięg geograficzny przewidywał też dla badań etnograficznych, których wyniki w roku 1869 chciał pomieścić w sześćdziesięciu dwu tomach Ludu. Cztery pierwsze z nich to wydrukowane już wówczas „serie”: 1. Pieśni ludu polskiego, 2. Sandomierskie1, 3–4. Kujawy cz. I i II. Następne tytuły w tym spisie uporządkował według stanu posiadanych do nich źródeł, od monografii, które potrzebowały jeszcze zredagowania i pewnych uzupełnień, np. skompletowania rycin, do poświęconych regionom, z których miał materiały „w małej dotąd zebrane liczbie”. Na końcu spisu wysłanego do Ossolineum dodał uwagę: „Oczywiście porządek wszystkich serii w miarę nowych nabytków, dopełnień i opracowania ciągłej ulegać będzie zmianie”2. Tak też się działo, kolejność druku materiałów z określonego regionu (a stąd i numer tomu) zależała od wielu okoliczności, przede wszystkim od tego, kiedy były one na tyle kompletne, aby Kolberg mógł podjąć redakcję monografii. Ponadto o ile pierwsze wydane tytuły, jak Sandomierskie, Kujawy i Krakowskie, obejmowały niewielkie regiony, ograniczone do jednego lub dwu powiatów, następne monografie zawierały materiały ze znacznie większych terenów, np. z kilku powiatów, jak dwutomowe Lubelskie. Dla Wielkopolski w granicach zaboru pruskiego przeznaczył pierwotnie siedem osobnych tomów i tyle jej ostatecznie poświęcił, jednak pod wspólnym tytułem Wielkie Księstwo Poznańskie. Zauważyć też trzeba, że Kolberg jako planowanych tytułów używał nazw dawnych jednostek administracyjnych oraz nazw krain historycznych i geograficznych. Etnonimy jako tytuł pojawiają się tylko raz w odniesieniu do mieszkańców Tatr i Beskidów (Górale), a trzykrotnie (Łemki, Hucuły, Bojki) jako uzupełnienia innych określeń. Musiał też respektować polityczne granice wyznaczone przez zabory, np. osobne tomy poświęcone miały być Podolu rosyjskiemu i galicyjskiemu, Śląskowi austriackiemu i pruskiemu, rozdzielone zostało też Krakowskie, którego część po lewej stronie Wisły 1 Na karcie tytułowej Sandomierskiego widnieje nota „seria I”, dopiero wydając w roku 1867 część pierwszą Kujaw jako serię (tj. tom) III Ludu, Kolberg uznał Pieśni ludu polskiego z 1857 r. za serię pierwszą, a Sandomierskie za drugą. Dodrukował wtedy nową kartę tytułową dla Pieśni ludu polskiego, włączając ten tom ex post do cyklu wydawanego z tytułem Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa itd. 2 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 305. 180 �miała być opisana jako Kieleckie. Kolberg zmuszony był do podporządkowania się realiom politycznym, zwłaszcza ze względu na cenzurą rosyjską, tym bardziej że uściślenie granic regionów etnograficznych było możliwe dopiero po dokładnych badaniach terenowych i ustaleniu kryteriów wskazujących istnienie odrębnej grupy etnicznej. Kolbergowski Lud miał służyć zbadaniu także tych problemów. Podkreślić też trzeba, że Kolberg zakładał od początku wyłącznie dokumentacyjny charakter planowanego wydawnictwa. W kwietniu 1865 r. pisał w liście do Józefa Blizińskiego: Etnografia jest nauką nową, nie wytrawną jeszcze, nie wyrobioną, lubo celu swego świadomą; potrzeba do jej rozwinięcia materiałów jak do historii, więc i moja praca niczym prawie jeszcze innym nie będzie, jak skrzętnym ich nagromadzeniem. Przede wszystkim postanowiłem sobie takowe nabytki uporządkować i usystematyzować, nim się do ich opracowania i dalszych wniosków przejść będzie mogło1. Lud nie mógł być obciążony próbami przedwczesnych wniosków, syntezami tworzonymi na podstawie niepełnych materiałów. Zatem Kolberg programowo rezygnował z zamieszczania tam rozważań na temat np. wzajemnych związków kultury różnych regionów i różnych grup etnicznych czy genezy wierzeń lub praktyk leczniczych. Stosował jedynie odsyłacze łączące warianty melodii, pieśni i bajek jako wskazówki do późniejszych badań porównawczych. Wyraźnie i wielokrotnie stwierdzał, że wydawnictwo to stanie się podstawą dla dalszych prac, dokumentacją dla badaczy różnych dziedzin życia ludu i jego kultury, zebraną i uporządkowaną według jednolitego planu. Dopiero po wydaniu drukiem całości stanie się możliwe podjęcie analiz oraz prac porównawczych i formułowanie teorii na tematy, do których Lud dostarczy źródeł. Publikując List otwarty, Kolberg liczył na współpracę osób, które zechcą notować w swej okolicy i przesyłać mu informacje na wskazane tam tematy. Zapewniał przyszłych współpracowników, że nie omieszka podać nazwiska „sprawę zdającej osoby, o ile takowa sprzeciwić się temu nie zechce”2. Ogłoszenie planu badań i prośba o pomoc w gromadzeniu materiałów do List do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 116. O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”..., w przedruku w Korespondencji… cz. I (DWOK T. 64) s. 103. 1 2 181 �monografii nie wywołały wielu deklaracji współpracy – ważne jednak było przedstawienie problematyki Ludu. Kierowało ono zainteresowanie ewentualnych korespondentów na zagadnienia nowe w porównaniu z zawartymi w dotychczasowych apelach zwracających uwagę najczęściej na pieśni i bajki. Ponadto List otwarty nadał pracy Kolberga pewien rozgłos, co pomagało mu w nawiązywaniu kontaktów w czasie badań terenowych, które nadal musiały być zasadniczą metodą pozyskiwania materiałów. Zachowały się listy tylko czterech osób powołujących się bezpośrednio na apel ogłoszony przez Kolberga w „Bibliotece Warszawskiej”. Byli to: Aleksander Osipowicz (zm. 1893) z Suwałk, M. Skotnicki z Moszczanki w Lubelskiem, Józef Bliziński (1827–1893) z Kujaw i Władysław Ciesielski (1844–1893?), młody powstaniec, wówczas przebywający w okolicy Opatowa. Przysyłali oni Kolbergowi swoje notatki bądź współpracowali w czasie jego pobytów w terenie. W okresie późniejszym podobną pomoc w gromadzeniu materiałów kolejne osoby okazywały Kolbergowi bądź bezpośrednio w czasie badań, bądź przez nadsyłanie własnych opisów strojów, obrzędów czy zapisów pieśni, bajek lub przysłów. Część takich notatek pozostaje dla nas anonimowa, m.in. dlatego że zachowana korespondencja Kolberga sprzed roku 1871 jest bardzo uboga i często nie możemy zapisów wykonanych obcą, nieznaną ręką połączyć z listem, który wskazałby autora. Notatki takie były zresztą często przekazywane przez „okazje”, drogą prywatną, gdyż przesyłanie pocztą narażało je na konfiskatę i zniszczenie. Listy były wtedy kontrolowane przez policję i nie zawsze docierały do adresata. Ciesielski, po wysiedleniu z Opatowskiego mieszkający w Żółkiewce, pisał do Kolberga: […] ale proszę pisać przez pocztę Zwierzyniec, powiat zamojski, wieś i gmina Tarnawa, ponieważ więcej niż poufali przyjaciele odbierają listy moje w Żółkiewce i odczytawszy je bez skrupułów, gubią bez odpowiedzialności1. Ciesielski przebywał w Żółkiewce pod nadzorem policji jako uczestnik powstania, kontrolowana była jednak poczta nie tylko osób poddanych takiemu rygorowi, ale także innych mieszkańców zaboru rosyjskiego, pozornie nie podejrzewanych przez władze. Dlatego współpracownicy Kolberga starali się przekazywać notatki, często bez podpisu, pomijając pocztę lub oddając je w czasie swego pobytu w Warszawie. 1 List W. Ciesielskiego z 25 VII 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 173. 182 �Prawdopodobnie w okresie między ogłoszeniem Listu otwartego a przygotowaniem dla Ossolineum spisu planowanych monografii Kolberg uporządkował posiadane już materiały, zakładając osobne teki „regionalne”, które w pewnej mierze przetrwały do naszych czasów1. Nie wiadomo, jaki porządek nadawał wcześniej swoim notatkom terenowym i innym rękopisom. Według wykazów sporządzanych przez niego pod koniec życia tek regionalnych było trzydzieści i niektóre z nich miały tytuły takie same jak przewidywane tomy, np. Górale, Ruś Czerwona, Podgórze Krakowskie, Lubelskie. Jednak nie wszystkie planowane w 1869 r. monografie otrzymały osobne teki, być może dlatego, że do niektórych miał wtedy jeszcze bardzo mało materiałów. Uzupełniał też swoją podręczną bibliotekę. Pełnego spisu składających się na nią książek nie udało się odtworzyć, zachowane notatki na ten temat są raczej przypadkowe i wskazują tylko niektóre tytuły. Na przykład z rachunku2 księgarni Gebethner i Wolff wiadomo, że w listopadzie 1865 r. kupił zbiory bajek Karola Balińskiego (1812 – po 1850?) i Antoniego Józefa Glińskiego (1817–1866)3, Klechdy wydane przez K.W. Wójcickiego4 miał już zapewne wcześniej. Wykorzystał te zbiory już w roku 1867 w pierwszej części Kujaw, wskazując zamieszczone w nich warianty drukowanych przez siebie bajek kujawskich, tak jak we wcześniejszych publikacjach odsyłał do wariantów pieśni w zbiorach swoich poprzedników. Zakres badań przedstawiony w Liście otwartym, tak jak cały plan edytorski Ludu, przekraczał siły jednego człowieka. Kolberg przewidywał opracowanie ponad sześćdziesięciu tomów, a z nieco późniejszych listów wynika, że zakładał możliwość zebrania materiałów i przygotowanie do druku jednego lub dwu tomów rocznie. Wydanie całego Ludu wymagałoby ponad trzydziestu lat przy doskonałej organizacji zarówno badań terenowych, jak i późniejszej pracy przy biurku, a więc posiadania odpowiednich środków materialnych. Kolberg wiedział, że dla wykonania 1 Istniejące obecnie zespoły rękopisów Kolberga, w tym teki regionalne i Miscellanea, zestawione są w Wykazie tek i innych zachowanych zespołów rękopisów O. Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 83/III). 2 Rachunek księgarni w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 103. 3 K. Baliński Powieści ludu spisane z podań. Wyboru i wydania K. Wł. Wójcickiego, Warszawa1842; A.J. Gliński Bajarz polski. Zbiór baśni, powieści i gawęd ludowych opowiedział […], wyd. 2, T. 1–4, Wilno 1862. 4 K.W. Wójcicki Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, T. 1–2, Warszawa1837; na podstawie wyd. III z 1876 r. kolejne wydanie: Warszawa 1972, wybór i opracowanie R. Wojciechowskiego, słowo wstępne J. Krzyżanowskiego. 183 �tego planu konieczne jest poświęcenie się tylko temu zadaniu. Zbieranie materiałów w terenie, ich opracowywanie i wydawanie co roku jednego albo dwu nowych tomów Ludu nie pozostawiłoby już czasu na inną pracę, a dotychczas z konieczności musiał godzić podróże i działalność badawczą, naukową, a także wydawniczą, z zarabianiem na codzienny byt. Miał wtedy już pięćdziesiąt lat — podjęcie tak rozległego i czasochłonnego programu badawczego i wydawniczego świadczy o wielkiej determinacji. Wiedział, jak cenne są gromadzone przez niego od roku 1839 zapisy folkloru i opisy obrzędów i jak bardzo potrzebne są nowe, szersze niż dotąd badania etnograficzne w okresie coraz gwałtowniejszych przemian w życiu mieszkańców wsi i zanikania niektórych jego elementów. Wiedział też, że oparciem będą mu doświadczenia zdobyte w czasie pobytów w terenie, kontakty nawiązane w różnych okolicach kraju, znajomość literatury przedmiotu oraz duża praktyka edytorska w zakresie źródeł folklorystycznych. Miał także zgromadzone już bogate materiały — zapisy muzyczne i opisy zwyczajów i obrzędów z wielu regionów. Dlatego w latach 1865–1870 poświęcał wiele czasu i energii na starania we wszystkich trzech zaborach o dotację na badania i druk. Podjęcie przez Kolberga pracy nad tak szeroko zakrojonym planem badań etnograficznych i prac edytorskich oraz determinacja, z jaką plan ten realizował w postaci wielotomowej serii wydawniczej, wynikały — jak już tu wspomniano — z głębokiego przeświadczenia o potrzebie wszechstronnego poznania życia ludu właśnie teraz, po powstaniu styczniowym, gdy wobec nasilającej się rusyfikacji i germanizacji wzrastała waga wszystkich „szczegółów narodowego bytu”. Istotne znaczenie miała także osobowość Kolberga, której kształtowanie się w latach młodzieńczych następująco scharakteryzował Izydor Kopernicki: Całe otoczenie, w jakim się on od dzieciństwa znajdował w Warszawie, a które szczęśliwym trafem utworzyło się dlań pod jednym dachem z mieszkaniem jego rodziców, łączyło się skutecznie do tej zbawiennej atmosfery rodzinnej, wśród której bujnie rozwijały się: wrodzony artystyczny nastrój jego duszy, badawczość jego umysłu i głębokie narodowe poczucie1. 1 I. Kopernicki Oskar Kolberg, „Nowa Reforma” 1889, nr 107. 184 �IX [Sandomierskie jako niepełna jeszcze monografia regionalna. – Nawiązanie kontaktów z wydziałem etnograficznym Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. – Badania terenowe na Kujawach w roku 1865. – Druk pierwszego tomu monografii tego regionu. – Współudział w opracowaniu Zbioru pieśni duchownych ewangelickich.] Sandomierskie, które ostatecznie trafiło do rąk czytelników w roku 1865, nie odbiegało zasadniczo treścią od tomu złożonego w drukarni w 1862 r., tj. zbioru pieśni regionalnych prezentowanych z opisem zwyczajów i obrzędów charakterystycznych dla okolicy objętej tytułem1. Jednak w ciągu pierwszych miesięcy 1865 r. Kolberg starał się ten drukowany już od trzech lat zbiór pieśni regionalnych dostosować do założeń etnograficznej monografii regionalnej2. Tom otrzymał wtedy nowy tytuł: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce i stał się pierwszą częścią zaplanowanej serii wydawniczej poświęconej źródłom etnograficznym. Uzyskał też tytuł nadrzędny Materiały do etnografii słowiańskiej, co było koniecznym trybutem złożonym rosyjskiej cenzurze. Kolorowe litografie mające za przedmiot stroje ludowe różnią się od rycin w Pieśniach ludu polskiego, gdzie na każdej z nich przedstawione były pojedyncze postaci. W Sandomierskiem Gerson, podobnie jak we własnym albumie3, zaprezentował na tle widoków wsi scenki rodzajowe z dwiema co najmniej osobami. Nie wiadomo, czy o tej zmianie decydował malarz, czy Kolberg, dla którego ryciny takie wzbogacały dokumentację, nie zwiększając kosztu wydania książki. Tak jak w wersji oddanej do druku w 1862 r. i zgodnie z jej pierwotnym tytułem zasadniczą treść tomu stanowią rozdziały poświęcone obrzędom, zwyczajom, pieśniom i muzyce. W sumie opublikował w tym tomie 325 Badania terenowe Kolberga w Sandomierskiem, materiały zamieszczone w monografii, a także pozostałe notatki z tego regionu zachowane w zbiorach Kolberga oraz metody opracowania ich do druku przez Kolberga i przez współczesnych wydawców scharakteryzowane są we wstępie do tomu O. Kolberg Sandomierskie. Suplement do tomu 2 (DWOK T. 71), zob. tam: E. Antyborzec, A. Sawicka „Sandomierskie” Oskara Kolberga, s. V–XXXIV. 2 Na termin ten wskazują notatki Kolberga o wydatkach, gdzie po przerwie trwającej od 17 grudnia 1863 r. zaczął znowu od 22 marca do 26 czerwca 1865 r. wpisywać sumy płacone za druk Sandomierskiego (rkp. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 13). 3 Zob. przyp. 1 na s. 121. 1 185 �pieśni i melodii. Uzupełnienia dodane do Sandomierskiego na początku roku 1865 w niewielkim stopniu przystosowały do potrzeb programu Ludu tekst powstały wcześniej i już wydrukowany. Nie miał wtedy jeszcze materiałów koniecznych do innych rozdziałów monografii etnograficznej, zwłaszcza z zakresu kultury materialnej i wierzeń. Ponadto tom ten wydawał na własny koszt i nie mógł sobie pozwolić na stratę kapitału dotychczas wyłożonego na papier i druk oraz na dalsze przetrzymywanie książki w drukarni. Zmieniając Sandomierskie w tom Ludu, Kolberg w marcu 1865 r. przedrukował drugi arkusz książki, dodając tam cztery strony „Wiadomości topograficzno-etnograficznych” i dał do składania zamykające tom przypisy, „które za dopełnienie wiadomości krótko na s. 17–20 podanych i innych w dalszym ciągu dzieła rozrzuconych, uważane być mają”1. W pierwszej części przypisów znalazły się przedruki z współczesnej prasy oraz z Obrazków wiejskich i Zarysów J.K. Gregorowicza, a także fragmenty dwu druków wcześniejszych, z roku 1830 i 1751. W drugiej, zatytułowanej „Język”, autor zawarł słowniczek oparty na różnych źródłach, informacje o gwarze, spisy toponomastyczne (nazwy miejscowości, rzek i jezior) oraz kilkadziesiąt nazwisk rodowych i najczęściej używanych imion. Uzupełnieniem materiałów językowych są trzy bajki zamieszczone jako „Próbki języka”, z których dwie zachowały się w zapisach terenowych Kolberga, więc pochodzą z jego badań. Mimo tych starań Sandomierskie tomem Ludu zostało nazwane zdecydowanie na wyrost. Według Listu otwartego opracowanie takie, poza pieśniami i muzyką, powinno mieścić opisy kultury materialnej i społecznej, informacje o świecie wierzeń i związanych z nim praktykach oraz zapisy literatury ludowej i charakterystykę lokalnych gwar. Warunki te spełniały dopiero oddane do druku dwa lata później Kujawy. Wstęp do Sandomierskiego, poświęcony głównie rozważaniom o muzyce, nie nawiązywał jeszcze do problemów przedstawionych w Liście otwartym, pozostał w pierwotnej postaci z roku 1862. Kierunek swych badań określił tam Kolberg wyraźnie, zgodnie jednak z planami z lat 1856–1862, stwierdzając, że muzyka ludowa „nie przestaje być głównym usiłowań i śledzeń moim zdaniem”2. Jak sam pisał we wstępie do następnej monografii, Sandomierskie skreślił „z materiałów na jakie mnie stać było”3. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 237. Dodatki te obejmują około 20% ostatecznej objętości tomu. 2 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 7. 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 5. 1 186 �Sandomierskie spotkało się z mniejszym zainteresowaniem recenzentów niż Pieśni ludu polskiego. Bezpośrednio po ukazaniu się książki omówił ją w „Gazecie Warszawskiej” J. Papłoński, później w „Bluszczu” J. Sikorski i na początku następnego roku K.W. Wójcicki w „Bibliotece Warszawskiej”. Jan Papłoński (1819–1885), historyk i filolog, przedstawił w skrócie dotychczasowe zainteresowania pieśniami słowiańskimi, zaznaczając, że muzykę im towarzyszącą przed Kolbergiem najpełniej zaprezentował Jan Arnošt Smoleŕ (1816–1884) w zbiorze pieśni Łużyczan1. Papłoński porównał zalety i wady wydawania pieśni jako zbiorów poświęcanych kolejno określonemu gatunkowi z całej Polski lub jako zbiorów regionalnych, uznając obydwie metody za właściwe, jeżeli edycja zostanie doprowadzona do końca i przedstawi pełny zasób polskich pieśni ludowych. Podkreślał wartość tekstów dla badań językoznawczych, ale ostrzegał, że ani teksty, ani melodie opublikowane przez Kolberga nie oddają charakteru ludu: Zdawałoby się, że lud ten tylko się kocha lub hula, tak w nim mało religijności, wspomnień historycznych prawie żadnych, mało nawet uczciwości małżeńskiej, o miłości bliźniego, o otarciu łez sierocie wzmianki prawie nie ma. Tymczasem w rzeczywistości jakże różnym jest ten lud od własnej pieśni2. Wójcicki polemizował z Papłońskim, m.in. przypomniał, że wydawcy pieśni ludowych publikują „pieśni światowe”, a religijne znajdują się w edycjach kantyczek i innych podobnych śpiewnikach. Miał jednak także zastrzeżenia do planu wydawniczego Kolberga i pisząc o Sandomierskiem, wrócił do zawartości tomu Pieśni ludu polskiego. Jego zdaniem Kolberg podawał tam za dużo wariantów, które dzieło „bez potrzeby powiększyły”3. Dalsze rozważania na temat treści Sandomierskiego zakończył oceną programu edytorskiego przyjętego przez Kolberga: Dalsze serie, utrzymując plan obecnej, obejmą dumy i pieśni też same prawie, które są w Sandomierskiem, bo tego rodzaju utwory są wspólne wszystkim okolicom. Owoż radzimy, ażeby nie powtarzał ich dla małych zmian i wariantów, L. Haupt, J.E. Smoleŕ Pjesnički hornych a deľnych Łužiskich Serbow, T. 1–2, Grymi 1841–1843. 2 J. Papłoński Lud, jego zwyczaje, sposób życia…, „Gazeta Warszawska” 1865, nr 183. 3 K.W. Wójcicki Lud, jego zwyczaje, sposób życia..., „Biblioteka Warszawska” 1866, T. 1, s. 117. 1 187 �które rzeczy samej i treści nie zmieniają, ale podał nowe dumy i pieśni, nie znane Sandomierskiemu, które niewątpliwie przy pilnym badaniu wyśledzi1. Wójcicki, podobnie jak przedtem niektórzy recenzenci Pieśni ludu polskiego, podważał sens publikowania wariantów, poza zdecydowanie odmiennymi, nie rozumiejąc argumentów Kolberga, przedstawionych już wcześniej we wstępie do Pieśni ludu polskiego z roku 1857 i jeszcze raz sprecyzowanych w Sandomierskiem. Uprzedzając bowiem uwagi na ten temat, Kolberg już w przypisie do pieśni obrzędowych zamieścił wyjaśnienie przyczyn, dla których tak postępuje: Czuję, że spotkać może mnie tu zarzut, jakobym przytoczone parę melodii głównych zbyt często powtarzał, gdy różnice między wariantami bardzo są małe, nieznaczące prawie, by je osobno i po szczególe wypisywać warto było, skoro za pomocą znaku odsyłacza z łatwością do pierwotnej (raczej pierwszej) nuty odnieść się można. Wszakże skłonił mnie do tego wzgląd tak na samą ważność tych różnic, jak na dokładność oznaczenia ich w nutach. Ważność ta polega według mnie na przekonaniu, że tylko większa liczba choćby drobniejszych odmian i odcieni (które mimo to bynajmniej nie są i nie mogą być wyczerpane, gdy lud coraz to nowe tworzy) obok wymienienia miejsca ich powstania lub użytkowania, daje wyobrażenie o stopniowym (czy to dodatnim, czy ujemnym) kształtowaniu czyli urabianiu się pieśni pod względem formy, rytmu i spójności z tekstem, a urabianie to ma niewątpliwą swą logikę psychologiczną, którą tylko szereg szczegółów tłumaczy, a na którą pragnę zwrócić uwagę2. Folklorystyczne publikacje Kolberga miały służyć także badaniom, którymi dziś w ramach etnomuzykologii zajmuje się melogeografia, to jest ustalaniu zasięgu i stopnia rozprzestrzenienia się poszczególnych wątków muzycznych pieśni i tańców. Dokonywanie przed drukiem tak znacznej selekcji, jaką proponował Wójcicki, uniemożliwiłoby używanie wydanych przez Kolberga zbiorów do badań nad geograficznym zasięgiem melodii i tekstów. Rygorystyczna redukcja materiału ograniczyłaby także źródła potrzebne do analizy specyfiki repertuaru danego regionu i możliwości porównania go, jako niepełnego, z repertuarem sąsiednich lub odleglejszych grup etnicznych. 1 2 Tamże, s. 117–118. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 70. 188 �Józef Sikorski, recenzując Sandomierskie w drukowanym w „Bluszczu” artykule Ruch muzyczny1, zgodnie ze swymi zainteresowaniami zajął się tylko stroną muzyczną nowej publikacji. Podkreślił wielką wartość zebranych przez Kolberga przykładów muzyki ludowej: „rzec się godzi skarbów”. Przemyślenia Kolberga na temat genezy tonalności polskiej muzyki ludowej2 uznał za zbyt specjalistyczne i zbyt trudne „jak gdyby mówił o przedmiocie najpopularniejszym w świecie”3, a do tego w książce rozproszone. Rozważania te były rzeczywiście zamieszczone w kilku miejscach tomu, a były też zbyt hermetyczne dla większości czytelników nie znających teorii muzyki i prac na temat jej historii. Sikorski podkreślił też, że w wydawanych przez Kolberga zbiorach pieśni, a tak traktuje także Sandomierskie, zastosowany układ materiałów narzucony jest przez teksty, nie muzykę, a „można było obmyślić plan muzyczny po utworzeniu sobie jasnego poglądu na całość”4. Żaden z trzech recenzentów nie powiązał nowej publikacji Kolberga z treścią Listu otwartego zamieszczonego niedawno w czołowym naukowym miesięczniku warszawskim. Do repliki skłoniła autora Ludu tylko opinia Sikorskiego. Był z nim zaprzyjaźniony od wielu lat i cenił go jako krytyka surowego, ale sprawiedliwego. Tym razem Sikorski do oceny edycji dodał uwagi dotyczące osoby, a nie tylko dzieła. Wspomniał roztargnienie autora Sandomierskiego, a całej recenzji nadał ton nieco protekcjonalny. Uraził tym Kolberga, co ochłodziło na pewien czas ich przyjaźń trwającą od czasów szkolnych. W reakcji na opinię Sikorskiego Kolberg napisał odpowiedź5, co było zdecydowanie wyjątkiem w jego dotychczasowej praktyce. Replika ta nie była drukowana w prasie XIX-wiecznej i nie dotarła do czytelników znających tekst recenzji, nie wiadomo też, czy poznał ją Sikorski. Część uwag Sikorskiego mogła być echem nie do końca rozstrzygniętej dyskusji między nim i Kolbergiem, rozpoczętej artykułem o Bogurodzicy zamieszczonym w „Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” w roku 1862, J. Sikorski Ruch muzyczny, „Bluszcz” 1865, nr 5, s. 20. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 8–16 i 97–107, uwagi o muzyce ludowej i problemach edytorskich związanych z jej publikowaniem zamieścił Kolberg także na s. 70 w przytoczonym wyżej przypisie. 3 J. Sikorski Ruch muzyczny…, s. 20. 4 Tamże. 5 Brulion odpowiedzi przeznaczonej dla redakcji „Kłosów”, przytoczony w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66), s. 683–684. Inna, znacznie obszerniejsza wersja repliki Kolberga zachowała się w rękopisie w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 322. 1 2 189 �o czym już tu wspominano. Kolberg mógł być zaskoczony także tym, że Sikorski domagał się porządkowania zebranych materiałów etnograficznych według kryteriów muzycznych. Tymczasem w Liście otwartym, drukowanym zaledwie przed paru miesiącami, wyraźnie zapowiadał, że planuje wydawanie monografii etnograficznych, co potwierdzał także tytuł świeżo wydanego tomu. Według deklaracji w Liście otwartym muzyka miała być ważnym, ale nie głównym przedmiotem opracowania. Recenzenci mogli jednak potraktować nową publikację jako kolejny zbiór pieśni i melodii, ponieważ mimo zmiany tytułu dzieła Kolberg nie wspominał w Sandomierskiem o nowym programie edytorskim, nie przeredagował choćby początkowej części wstępu. Dla środowiska literackiego i muzycznego Warszawy Kolberg był nadal zbieraczem i wydawcą pieśni ludowych. W okresie, gdy kończył się druk Sandomierskiego, tj. w pierwszej połowie roku 1865, Kolberga absorbowało przede wszystkim szukanie wsparcia materialnego, koniecznego do realizacji programu Ludu. W Królestwie nie było instytucji finansujących polską naukę, a brak zainteresowania księgarzy publikacjami takimi jak Pieśni ludu polskiego i Sandomierskie tłumaczyć trzeba w dużej mierze ogólnym zubożeniem społeczeństwa borykającego się m.in. z rekwizycjami i kontrybucjami nałożonymi przez władze carskie. Inteligencja skazana była w większości na niskopłatne posady urzędnicze. Trudności finansowe miały wydawnictwa istniejące od wielu lat i cieszące się znakomitą opinią: po powstaniu styczniowym liczba prenumeratorów „Biblioteki Warszawskiej” spadła do trzystu1, a Encyklopedii Orgelbranda z początkowych trzech tysięcy w roku 1859 do mniej niż pięciuset w 1864. Sytuacja ta skłoniła Kolberga do nawiązania kontaktu z etnografami rosyjskimi działającymi w Cesarskim Rosyjskim Towarzystwie Geograficznym. W wykazie wydatków pod datą 12 lutego 1865 r. odnotował: „List do Petersburga (kop. 40)” 2. Być może notatka dotyczyła zachowanego tylko w brulionie listu3 do któregoś z wysokich urzędników rosyjskich. Pisał tam o zbieraniu „pieśni ludowych 1 Pisał o tym K.W. Wójcicki w liście do K. Szajnochy z 24 V 1864 r., dodając: „ale utrzymujemy pismo, jakkolwiek z pracą i trudem”, Korespondencja Karola Szajnochy…, T. II, s. 287. 2 Rkp. O. Kolberga Notatnik…, BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 13. 3 Zob. brulion listu O. Kolberga do nieznanego adresata, bez daty, opublikowany w cz. I Korespondencji… (DWOK T. 64), s. 99–102. Podobną treść mają inne bruliony tego listu zachowane w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 381–384. 190 �słowiańskich”, wspomniał drukowane i jeszcze nieukończone Sandomierskie oraz zamiar publikowania dalszych prac, które przedstawiałyby „życie i stan włościan słowiańskich”. Następnie przedstawił kosztorys, na który złożyłby się fundusz w wysokości około 1300 rubli rocznie na wydanie w Warszawie dwu tomów z rycinami, drzeworytami i nutami oraz osobny fundusz dla autora na redagowanie tomów i coroczne podróże dla uzupełniania materiałów. W rękopisie zauważyć można kilka poprawek ręką Wilhelma, być może starszy brat popierał podjęte przez Oskara poszukiwania protekcji u rosyjskich etnografów i kierowanie do władz carskich listu w sprawie finansowania Ludu. Kolberg wspomina tam, że Sandomierskie oddane było do druku przed „trzema już blisko laty”, wiec brulion powstał w pierwszej połowie roku 1865. Odpowiedzią na te starania był datowany na 20 maja 1865 r. list Fiodora Osten-Sakena (1832–1916), geografa, sekretarza Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, zawiadamiający Kolberga, że wybrano go członkiem-korespondentem towarzystwa. Datę o dwa dni późniejszą ma list Władymira Łamańskiego (1833–1914), slawisty, wówczas przewodniczącego Wydziału Etnografii tego towarzystwa. Łamański pisał, że w dowód szacunku dla prac Kolberga „ważnych dla całej Słowiańszczyzny” został on przyjęty do grona członków-współpracowników wydziału 1. Kolberg podziękował za ten wybór, przesłał Łamańskiemu egzemplarz Pieśni ludu polskiego i świeżo wydanego Sandomierskiego oraz memoriał. Ten ostatni tekst nie zachował się, ale sądzić możemy, że dotyczył starań o dotację na opracowanie i druk Ludu i treścią był zbliżony do omówionego wyżej listu. Listy i dyplomy członkowskie Towarzystwa Geograficznego latem 1865 r. przywiózł do Warszawy Aleksander Hilferding (1831–1872), rosyjski slawista, nie jest jednak pewne, czy spotkał się wtedy z polskim etnografem. W zachowanym brulionie listu Kolberg pisał do Hilferdinga: „Przykro mi bardzo, żem przed wyjazdem Pańskim nie mógł się z Nim widzieć i pożegnać, sam bowiem wyjechałem także do Lublina […]”2. A. Hilferding był znany w Polsce – w 1862 r. ukazała się jego książka Ostatki Słowian 1 Listy F. Osten-Sakena i W. Łamańskiego zamieszczone są w Korespondencji… cz. I (DWOK T. 64), s. 122–124. 2 Brulion listu do A. Hilferdinga, bez daty, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 131; Kolberg wspomina w nim pobyt w Lublinie, w r. 1865 był tam dwa razy, pierwszy raz w kwietniu, ale tu chodzi raczej o drugi pobyt, w lipcu, z którego do Warszawy wrócił 5 sierpnia, wtedy prawdopodobnie napisał list do A. Hilferdinga. 191 �na południowym brzegu Bałtyckiego Morza1, wynik badań terenowych prowadzonych w roku 1856 na Pomorzu, przede wszystkim na terenach zamieszkałych przez Kaszubów i Słowińców. Kolberg ofiarował Hilferdingowi nowo wydane Sandomierskie i pisał o swych planach: W podobny sposób i to systematyczniejszy jeszcze, życzyłbym sobie opracować inne kraju prowincje. Wiadome już Panu Radcy są środki, jakimi by najprędzej i najskuteczniej dojść można do zamierzonego celu2. Jednak starania o uzyskanie dotacji na badania terenowe i druk tomów Ludu przy poparciu Towarzystwa Geograficznego i jego Wydziału Etnografii nie przyniosły rezultatu. Próby uzyskania pomocy finansowej od władz rosyjskich skończyły się jedynie uwikłaniem Kolberga we współudział w przygotowywaniu eksponatów na wystawę etnograficzną w Moskwie. Pomysł zorganizowania takiej wystawy, obejmującej całe cesarstwo rosyjskie, od Finlandii i Estonii do Kaukazu i od Królestwa Polskiego do wschodnich krańców Azji, powstał w roku 1864 w gronie „towarzystwa zwolenników nauk naturalnych”, a po przyjęciu przez organizatorów poparcia rządu poszerzono projekt o „oddział słowiański”. Oddział ten, dołączony do wystawy prezentującej ludy żyjące na terenie imperium carskiego, przedstawiał stroje i inne elementy kultury ludowej Słowian zamieszkujących kraje Austro-Węgier. Wśród dokumentów zachowanych w archiwum Kolberga jest brulion pisma skierowanego do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych w Warszawie, pochodzący sprzed maja 1866 r.: Zawezwani na poufną naradę etnograficzną do Wydziału Przemysłu i Kunsztów w Kom. Rząd. Spraw Wewn. przez JW. Dyrektora tegoż wydziału, badacze i artyści celem udzielenia zdania swego co do przedmiotów kwalifikujących się do wysłania z Król. Polskiego na wystawę etnograficzną w Moskwie w r. 1867 1 Takiego tytułu użył Kolberg w swym przekładzie pracy Hilferdinga, tłumaczenie to zostało wydane w roku 1965 w tomie O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. 305–457; w roku 1989 ukazał się w Gdańsku nowy przekład pt. Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego, tłum. N. Perczyńska, oprac. J. Treder. Praca Hilferdinga była wysoko ceniona przez jemu współczesnych, zob. np. R.Z. [R. Zmorski] O Kaszubach, „Przegląd Europejski Naukowy, Literacki i Artystyczny” R. I: 1862, T. II, s. 213–240. Obecnie samodzielność i dokładność badań i opracowania Hilferdinga jest przez językoznawców i historyków oceniana różnie, zob. Z. Szultka Wokół książki Aleksandra Hilferdinga o Kaszubach, „Zapiski Historyczne” T. LXXVIII: 2013, z. 1, s. 147–167. 2 Brulion listu do A. Hilferdinga, bez daty, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 131. 192 �otworzyć się mającą […] następujące poczynili spostrzeżenia tyczące się ubiorów krajowych polskich1. Znani z podejrzliwości urzędnicy carscy nawet naradzie w sprawie wyboru eksponatów na wystawę etnograficzną nadali charakter poufny. Napisany przez Kolberga brulion, którego początek tu przytoczono, podpisany jest przez trzy osoby, podpis pierwszej jest nieczytelny, dwie następne to Aleksander Lesser i Franciszek Kostrzewski. Lesser (1814–1884), malarz i krytyk sztuki, jest m.in. autorem obrazu Pogrzeb pięciu poległych w Warszawie 2 marca 1861 na Cmentarzu Powązkowskim, niezwykłego portretu zbiorowego przedstawicieli inteligenckiego środowiska warszawskiego i duchownych różnych wyznań, świadków i uczestników tego pogrzebu2. Kostrzewski (1826–1911), malarz, najbardziej jest znany jako ilustrator prasy warszawskiej i karykaturzysta. Podpisu Kolberga w zachowanym brulionie nie ma, ale nie ulega wątpliwości, że jest on jego autorem i zapewne on proponował, które grupy etniczne z terenu Królestwa należy zaprezentować na wystawie. W omawianym tu brulionie wskazanych jest ich dziewięć: Krakowiacy z okolic Skalbmierza i Działoszyc, Kaliszanie, Kujawiacy, Mazury: a) z okolic Warszawy, b) Kurpie znad Narwi, Podlasianie znad Bugu, Lublinianie z okolic Biłgoraja, włościanie unici spod Hrubieszowa, Litwini z pow. mariampolskiego. Następnie przedstawiony jest orientacyjny cennik strojów i kosztorys wyjazdów w teren etnografa i rysownika, koniecznych dla pozyskania eksponatów. Rola Kolberga w organizowaniu rosyjskiej wystawy etnograficznej skończyła się na wskazaniu przedstawicieli różnych regionów Królestwa, których stroje powinny być na niej pokazane. Prawdopodobnie wezwany też został do oceny fotografii zebranych przez Komisję Spraw Wewnętrznych – w liście do Blizińskiego pisał w maju 1866 r., że oglądał razem z Gersonem fotografie, które mają być wysłane do Moskwy3. Wystawa została otwarta w Moskwie w maju 1867 r. Jej program spotkał się z oburzeniem w Galicji i w Austrii, o czym informował m.in. krakowski „Czas”4. Powody były dwa – wśród eksponatów w oddziale słowiańskim 1 Rkp. O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 320–321, drugi brulion, zapewne nieco wcześniejszy, tamże, k. 322. 2 Zob. s. 162. 3 List do J. Blizińskiego z 31 maja 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s.161–162. 4 „Czas” w korespondencji ze Lwowa (w nr 120 z 1867 r.) i w artykule Rosja (nr 123 z 1867 r.) przytoczył za prasą wiedeńską opinie, że wystawa uznana jest za antyaustriacką; o reakcji prasy 193 �znalazły się stroje ludowe wszystkich narodów słowiańskich mieszkających na terenie Austro-Węgier, a ponadto warszawski Komitet Urządzający zorganizował na swój koszt wyjazd na wystawę dla grupy 60 działaczy, głównie z Czech i Słowacji, nazwany „pielgrzymką słowiańską”. Objęcie rosyjską wystawą etnograficzną Słowian z Austro-Węgier było tym bardziej bulwersujące, że etnografowie z Moskwy starannie ominęli Słowian z Prus – Polaków (Ślązaków, Wielkopolan, Kaszubów) i Łużyczan. W archiwum Kolberga nie zachowały się inne dokumenty dotyczące wystawy moskiewskiej, ale podany w prasie w 1867 r. szczegółowy opis 1 prezentowanych eksponatów potwierdza, że przedstawiono tam te grupy etniczne, które wskazane były przez niego w przywoływanym tu brulionie. Jednak w sprawozdaniu z wystawy przedrukowanym z prasy rosyjskiej przez „Dziennik Warszawski” możemy przeczytać, że mieszkańców Lublina i Hrubieszowa, sitarzy biłgorajskich i Podlasianina organizatorzy wystawy zaliczyli do „oddziału ruskiego”2, nie do polskiego, a Kurpiów określono jako „plemię mieszane”. Wskazuje to, w jakim kierunku musiałyby pójść koncesje Kolberga w razie otrzymania pomocy finansowej władz rosyjskich. Korzystając z dotacji rządu, musiałby uwzględniać głębokie ingerencje w zakres i treść swych publikacji. Już dotychczas, wydając swe prace w Warszawie na własny koszt, cały czas liczyć się musiał z wymaganiami cenzury, dlatego nie drukował pieśni patriotycznych, często używał określenia „słowiański” zamiast „polski” i dał Ludowi tytuł nadrzędny Materiały do etnografii słowiańskiej. Konsekwencją uzyskania dotacji od moskiewskiego towarzystwa byłoby znaczne zmniejszenie wartości źródłowej Ludu, a także ostracyzm ze strony środowiska naukowego i literackiego Warszawy. Odnotowany w korespondencji z Aleksandrem Hilferdingiem wyjazd w 1865 r. do Lublina wiązał się z badaniami etnograficznymi, ale prawdopodobnie także ze sprawami rodzinnymi. Mieszkała tam Julia, wspomniana już tutaj jedna z dwu córek Juliusza, nieżyjącego najmłodszego brata austriackiej i polskiej z Galicji pisał też „Dziennik Warszawski” (nr 106 z 1867 r.). Zob. też [E. Kołodziejczyk] Zza kulis panslawizmu w r. 1867 (Przyczynek do genezy „pielgrzymki słowiańskiej” na wystawę etnograficzną w Moskwie 1867 r.), „Świat Słowiański” 1912, nr 92–93, s. 598–610. 1 W „Dzienniku Warszawskim” (nr 106–108 z maja 1867 r.) zamieszczono tłumaczenie artykułu z prasy moskiewskiej opisującego większość eksponatów, a przedrukowano je w krakowskim „Czasie” (nr 120–123 z maja 1867 r.). 2 Wystawa etnograficzna w Moskwie, „Dziennik Warszawski” 1867, nr 108. 194 �Oskara. Julia wyszła za mąż za Seweryna Illukiewicza, urzędnika 1, i przeniosła się razem z nim do Lublina. W swoim spisie wydatków pod datą 20 stycznia 1861 r. zapisał Kolberg „prezent dla Julki”; ofiarował go zapewne z okazji ślubu bratanicy. W latach 1864 i 1865 odnotował kilkakrotnie krótkie wyjazdy do Lublina, swoje i matki, która była bardzo związana z wychowywanymi przez siebie wnuczkami. Badania etnograficzne w okolicach Lublina prowadził już wcześniej, w roku 1859, podczas dwumiesięcznej podróży zatrzymał się m.in. w Gałęzowie u Józefy i Henryka Koźmianów. W roku 1865 był w Lublinie kilka dni w kwietniu i w lipcu i w czasie jednego z tych wyjazdów odwiedził Koźmianów ponownie. Po tej wizycie Józefa Koźmianówna (1847–1874?), córka właścicieli Gałęzowa, przysłała Kolbergowi opis wesela z tej wsi, do którego później w osobnym liście dołączyła jeszcze kilka pieśni2. Jako następną monografię planował Kolberg Kujawy, a ponieważ z tego regionu brakowało mu wielu materiałów etnograficznych, musiał pojechać tam ponownie. Badania na Kujawach 3 prowadził pierwszy raz w sierpniu 1860 r., odwiedzając po drodze Mazew. Wieś tę dzierżawił od roku 1846 Wacław Aleksander Maciejowski, który mieszkał na stałe w Warszawie, ale latem bywał w zarządzanym przez syna folwarku. W Mazewie spędził wtedy Kolberg dwa tygodnie i pozyskał zapewne wiele melodii, ponieważ w zachowanym spisie wydatków 4 poniesionych w tej podróży czytamy, że w Mazewie „za pieśni” wykonawcy dostali 4,75 rubla. Materiały te wykorzystał wiele lat później w monografii Łęczyckie. Z Mazewa pojechał na Kujawy, gdzie spędził 18 dni, zatrzymując się w Bogusławicach, Redczu, Kłonowie, Bodzanowie i Otmianowie. Pięć lat później, w roku 1865 pojechał tam na dłużej – przebywał wtedy na Kujawach od 20 sierpnia do 7 października w wymienionych już wsiach u poznanych wcześniej rodzin, a także w Głuszynie i w Ruszkowie. Z tych miejscowości lub z ich okolicy pochodzi znaczna część O S. Illukiewiczu brak bliższych informacji, wiadomo tylko, że brał udział w pracach Wilhelma przy pomiarach Wisły. 2 Zob. list J. Koźmianówny z końca roku 1865, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 142– –143. 3 Badania Kolberga na Kujawach, ich wyniki i opracowanie w postaci dwutomowej monografii są omówione dokładniej we wstępie D. Pawlakowej i A. Skrukwy do tomu Kujawy. Suplement do t. 3-4 cz. II (DWOK T. 72/II), s. V–XCIX, a zbiór kujawiaków został scharakteryzowany przez D. Pawlakową w cz. I suplementu (DWOK T. 72/I), s. V–XXIII. 4 Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 23. 1 195 �materiałów zamieszczonych w Kujawach. Badał wtedy kulturę ludową w powiatach włocławskim i radziejowskim (później nazwanym nieszawskim) należących do zaboru rosyjskiego. Pozostała część regionu, powiat inowrocławski, po trzecim rozbiorze znalazła się w Prusach. Z problemem podziału regionów etnograficznych i historycznych granicami politycznymi zaborów spotykał się także później – dotyczył on też Krakowskiego i południowej Wielkopolski. Drugi pobyt na Kujawach przygotował mu w pewnym stopniu List otwarty. Jedną z niewielu wspomnianych już osób, które bezpośrednio odpowiedziały na apel ogłoszony w „Bibliotece Warszawskiej”, był Józef Bliziński (1827–1893), wówczas początkujący literat, później ceniony komediopisarz. Bliziński był już autorem kilku artykułów na temat Kujaw zamieszczonych w Encyklopedii powszechnej1 i w prasie, notował też i przekazał do druku zapisy gwary kujawskiej2, gdy „Biblioteka Warszawska” apelowała o przysyłanie uzupełnień w związku z podjętą nową edycją Słownika języka polskiego Lindego. Józef Bliziński brał udział w powstaniu styczniowym, w którym zginął jego brat. On sam po klęsce był uwięziony, ale dosyć szybko odzyskał wolność. Prawdopodobnie należał do tych aresztowanych, których nie schwytano z bronią w ręku i dlatego dzięki „okupowi” u odpowiednich władz mogli uniknąć surowszej kary. Później bywał rezydentem w dworach krewnych i przyjaciół na Kujawach. Korespondencja nawiązana z Kolbergiem po ogłoszeniu Listu otwartego zapoczątkowała ich wieloletnią współpracę i przyjaźń. Pierwszy raz spotkali się latem 1865 r., potem, po powrocie Kolberga do Warszawy, Bliziński pośredniczył w pozyskiwaniu prenumeratorów na nowy tom Ludu i przesyłał zapisane przez siebie materiały, a Kolberg pomagał mu załatwić różne sprawy, głównie druk utworów w warszawskich czasopismach. W pierwszym liście, jeszcze przed spotkaniem, Bliziński upoważnił Kolberga do odebrania z redakcji „Biblioteki Warszawskiej” przysłanych przed kilku laty dwudziestu pięciu melodii tańców kujawskich, których tam nie opublikowano, a także przekazał ich prymarne zapisy. Był wśród znajomych i korespondentów Kolberga jednym z nielicznych umiejących zapisać melodie i autorem unikatowego W Encyklopedii powszechnej zamieszczone były trzy jego artykuły: Kujawiacy, Kujawiak i Kujawy (T. XVI z 1864 r.). 2 M. Albiński i J. Bliziński Abecadłowy spis wyrazów języka ludowego w Kujawach i Galicji zachodniej, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 4, s. 619–633. 1 196 �w archiwum etnografa zapisu kapeli1. Latem i wczesną jesienią 1865 roku towarzyszył Kolbergowi w badaniach terenowych, później na jego prośbę szukał fotografii Kujawian w strojach regionalnych potrzebnych jako wzory rycin do monografii. Bliziński był dobrym obserwatorem: jedna z rycin związanych z Kujawami, ale ostatecznie tam nie zamieszczona, wywołała jego żywiołową reakcję. Kolberg w 1866 r. dał do druku w „Tygodniku Ilustrowanym” artykuł pt. Śródpoście na Kujawach2. O towarzyszącej tekstowi rycinie Kostrzewskiego Bliziński natychmiast napisał do Kolberga: Ale! Całe Kujawy zgorszone, że w „Tygodniku”, obok Pańskiego artykułu o śródpościu, znalazła się rycina wystawiająca Kujawiaków tak nie po kujawsku. Rzeczywiście, nie ma tam ani jednego typu, ani jednej figury kujawskiej, począwszy od włosów i czapek u chłopów i chustki u dziewki aż do butów. Wyborny układ, rycina doskonała, gdyby rzecz działa się gdzieś na Mazurach. Wszystkim, komu się dało, tłomaczyłem, żeś Pan ryciny nie widział — i tak też było zapewne3. Prawdopodobnie Bliziński miał rację co do tego, że Kolberg nie widział przed drukiem ryciny Kostrzewskiego, a ilustrator po otrzymaniu zlecenia narysował znanych sobie chłopów z Mazowsza, nie biorąc pod uwagę wymagań dokumentacji etnograficznej. Bliziński, przyszły komediopisarz, towarzysząc Kolbergowi w czasie badań terenowych na Kujawach, obserwował nie tylko stroje ludowe, ale także etnografa, co miało po kilku latach niespodziewany efekt. W komedii Marcowy kawaler Bliziński sportretował go jako Heliodora goszczącego na wsi u pana Ignacego, głównego bohatera sztuki. Heliodor, przedstawiony z sympatią i z humorem, to zapamiętały zbieracz przysłów i wyrażeń gwarowych. Jednoaktówka wystawiona w Warszawie w Teatrze Rozmaitości w maju 1873 r. była debiutem scenicznym Blizińskiego, a grający Heliodora Jan Chęciński (1824–1874), ceniony wówczas aktor, według współczesnych świadków „z upoważnienia poczciwego pana Oskara nawet się na niego Danuta Pawlak, która opracowała do druku Kolbergowskie zapisy muzyczne z Kujaw, pisze o Blizińskim, że był on „o ile pozwalają to stwierdzić zachowane rękopisy, jedynym znajomym z Kujaw, który posiadał wiarygodną według Kolberga i zaakceptowaną przez niego umiejętność notowania melodii ludowych”. Zob. D. Pawlak „Kujawy” Oskara Kolberga, w: Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T.72/II), s. LXXXV. Wspomniany zapis kapeli zob. w suplemencie do Kujaw (DWOK T. 72/II), s. 147, nr 157. 2 O. Kolberg Śródpoście na Kujawach, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. 13, nr 337, s. 115–116. 3 List J. Blizińskiego z 10–13 IV 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 150. 1 197 �zupełnie charakteryzował na scenie”1. Kolberg jednak nie widział tej inscenizacji, wyjechał z Warszawy na stałe w roku 1871. Zachowana do dziś stosunkowo obfita korespondencja Kolberga z Blizińskim pozwala docenić jego udział w pozyskiwaniu materiałów do monografii Kujaw. Równie ważne były kontakty etnografa także z innymi przedstawicielami rodzin ziemiańskich. Trudno dziś określić dokładniej ich rolę w gromadzeniu różnych wiadomości czy tekstów i nie zawsze można wskazać konkretne zapisy przez nich przekazane, ale niewątpliwie w wielkim stopniu od nich zależał kontakt Kolberga z informatorami i wykonawcami rekrutującymi się spośród mieszkańców wsi. Niektórych wspomina Michał Sokołowski, właściciel Głuszyna, w liście do Kolberga pisanym jesienią 1865 r.: […] z żalem rozstawaliśmy się z sobą, z tą wszakże nadzieją, że jeżeli już nie w tym roku, to w następnym odnowimy tu, w Głuszynie, naszą znajomość, a przy niej zbierzemy od niewyczerpanej naszej Plichciny lub Graszkowskiego znowu coś nowego2. Odpowiadając Michałowi Sokołowskiemu, w końcowych zdaniach listu Kolberg również wymienia Plichcinę, ale nie wiemy, czy była ona śpiewaczką, czy może opowiadała bajki lub relacjonowała przebieg wesela. Plichcina była mieszkanką Głuszyna – wśród nazwisk rodowych z tej miejscowości, zamieszczonych przez Kolberga w drugiej części Kujaw, wymienione jest nazwisko „Plichta”. Nie wiemy również, jakie utwory lub wiadomości przekazał wymieniony w tym liście Graszkowski. Natomiast odnotowane w jednym z rękopisów terenowych nazwisko Jana Maślonki dotyczy na pewno skrzypka. Kolberg zapisał jego imię i nazwisko nad melodiami, a w cz. II Kujaw, opisując grę kujawskich muzyków, poświęcił mu kilka zdań: […] między wielu innymi był w jednym dworze parobczak nazwiskiem Maślonka, który będąc szmają (mańkutem, [lewo]rękim), wyuczył się grać na skrzypcach na szmajndę, tj. lewą ręką smykował (wodził smyczek po strunach), palcami zaś prawej ręki przebierał na strunach, które stosownie do tego działania, miał nawiązane na opak3. K. Zalewski Józef Bliziński, „Kurier Warszawski” 1893, nr 119. List M. Sokołowskiego z 16 listopada 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 139. 3 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 209 (wyróżnienia w tekście od Kolberga), zob. też w cz. I suplementu do Kujaw (DWOK T. 72/I) s. XIII i 270, przypis. 1 2 198 �Większość innych wiejskich informatorów i wykonawców pozostaje anonimowa. Z zachowanych listów i paru notatek w rękopisach znamy jedynie nazwiska wykonawczyń pieśni zamieszczanych przez Kolberga w rozdziale „Dwory i miasta” i osób z tego kręgu, które przekazały potrzebne informacje lub zanotowały np. przysłowia1. Z tego drugiego sezonu badań terenowych na Kujawach pochodzą zapewne teksty bajek, facecji, anegdot i „gadki” naśladujące głosy ptaków oraz kilkanaście opisów gier i zapiski dotyczące gwary, ale także nowe pieśni i melodie. Uzupełnił więc Kolberg notatki przywiezione przed pięciu laty, poszerzył je o nowe tematy i pozyskał kilku współpracowników, którzy w czasie jego pobytu sporządzali potrzebne szkice chat, ofiarowywali prywatne fotografie, a potem przysyłali odpowiedzi na zadawane listownie pytania lub przekazywali je w czasie spotkań w Warszawie. Zgromadził też inne materiały ikonograficzne przygotowane później do druku przez Wojciecha Gersona. Do dziś w archiwum Kolberga zachowały się fotografie kujawskich piastunek, których nakrycia głowy były wzorami do drzeworytów ilustrujących stroje ludowe w Kujawach. Zredagowanie do druku Kujaw wymagało od Kolberga rozwiązania paru nowych problemów edytorskich, m.in. systematyki różnych gatunków prozy, a także ustalenia metody zapisu gwary w tekstach folkloru, zwłaszcza w bajkach i w materiałach dotyczących języka. Osobnym zadaniem był wybór do druku melodii tańców, których w rękopisach miał liczbę trudną dziś do oszacowania, na pewno przekraczającą tysiąc. Dwutomowe Kujawy były pierwszym opracowaniem, w którym Kolberg zrealizował plan etnograficznej monografii regionalnej. Złożyły się na nią kolejno następujące rozdziały: w pierwszej części „Kraj”, „Lud”, poświęcony kulturze materialnej i charakterystyce cech fizycznych i psychicznych Kujawian, a także wierzeniom, „Powieści” zawierające różne gatunki prozy, „Przysłowia. Zdania. Zagadki”, czyli małe formy folkloru, „Zwyczaje”, ułożone w porządku kalendarzowym od Bożego Narodzenia do przesilenia letniego, „Gry”, których opisał kilkanaście, następnie „Obrzędy polne”, zawsze w monografiach charakteryzowane oddzielnie, „Obrzędy domowe” Zob. we wstępie do O. Kolberg Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/II) s. XLII– –XLIII, XLVI–XLVII, LV–LXI, LXXXVI. Prawdopodobnie w tym środowisku zapisał też Kolberg duży zespół kolęd i pastorałek z notą lokalizacyjną „Ruszkowo”, które opublikowano dopiero w suplemencie do Kujaw. Zob. wstęp do O. Kolberg Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/ II), s. XXVI i XLVII oraz s. 3–42. 1 199 �związane z urodzinami, pogrzebem i weselem. W części drugiej zamieścił „Pieśni i dumy”, „Tańce” z osobnym wstępem i „Język”, który znalazł się dopiero po przypisach do rozdziałów poprzednich. Kolejność materiałów w następnych monografiach bywała nieco zmieniona w porównaniu do Kujaw, ponadto później zamieszczał Kolberg zapisy dotyczące wierzeń w osobnym rozdziale lub nawet osobnym tomie. Natomiast proza ludowa, zwłaszcza bajki, ale także inne jej gatunki, doczekała się w Kujawach obfitej reprezentacji dorównującej późniejszym monografiom — wydrukował tam ponad 40 takich tekstów. Bogaty jest także rozdział „Język”, zawierający słowniczek, „Właściwości mowy”, tj. uwagi z zakresu fonetyki i zwroty charakterystyczne dla Kujawian, obszerny spis onomastyczny, szeroko uwzględniający poza nazwami osad także hydronimy, nazwy pól, łąk, pastwisk itp. oraz osobno nazwiska i imiona włościan. „Właściwości mowy” rozpoczął ważnymi obserwacjami dotyczącymi ogólnie gwary kujawskiej i specyfiki języka pieśni: Mowa Kujawiaków jest w ogóle czysta. Różni się głównie od sąsiedniej gwary mazurskiej dobrym i wyraźnym wymawianiem spółgłosek szypiących (gardł. zmiękcz.) cz, sz, ż, bez tak zwanego mazurzenia. Jeśli w mowie potocznej nieraz wyrzucają oni lub dodają pewne głoski do wyrazów, to w pieśni zwykli tego unikać i poprawniejszym odzywają się językiem1. Te zdania i następujące po nich szczegółowe uwagi o wymowie, fleksji i charakterystycznych zwrotach wskazują, że Kolberg zauważył i starał się utrwalić w notatkach odmienność gwary Kujawian od innych znanych mu już dialektów i od języka ogólnopolskiego, a także dostrzegał różnice między ich mową potoczną a artystycznym językiem pieśni. Gwarę kujawską Kolberg opisał w rozdziałach poświęconych językowi, a zachowane rękopisy terenowe bajek z tego regionu wskazują, że w czasie wywiadów starał się odnotować nie tylko treść tych tekstów, ale także ich brzmienie. W monografii Kujaw zwraca uwagę zespół ilustracji dokumentujących stroje i budownictwo. Akwarele, podstawę barwnych litografii, namalował Wojciech Gerson, częściowo przerysowując fotografie wykonane we włocławskim atelier W.M. Majorkiewicza, częściowo wykorzystując własne szkice z podróży studenckich w latach 1851 i 1853. Był on też autorem 1 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 280, wyróżnienia od Kolberga. 200 �wielu rysunków reprodukowanych w tomie jako drzeworyty, te powstały głównie na podstawie fotografii zgromadzonych przez Kolberga. Na stronach tytułowych Kolberg podał tylko nazwisko Gersona, choć nie wszystkie ilustracje były wykonane przez tego malarza. Trzy chaty z Bogusławic i ich wnętrza1 oraz dworek w Bogusławicach narysowała prawdopodobnie Ludwika Kretkowska (1843–1906), córka Ludwika Komeckiego, właściciela tej wsi, u którego etnograf gościł w roku 1860 i 1865. Omówieniu muzyki tego regionu poświęcił Kolberg osobne miejsce, najpierw we wstępie do monografii, potem w specjalnym wprowadzeniu do rozdziału „Tańce”2. Problemy poruszane we wstępie do Sandomierskiego wspomniał tylko w kilku zdaniach, natomiast uwagę skupił na opisie tańców i charakterystyce gry kujawskich instrumentalistów, przede wszystkim skrzypków, ale także pastuszków grających na fujarkach. Wspomniał też inne instrumenty i wymienił nazwy tańców. Wyraźnie w folklorze Kujaw zafascynowały go usłyszane w czasie badań terenowych melodie kujawiaków i umiejętności miejscowych skrzypków. Fascynację tę czuje się, czyta­jąc charakterystykę ich kompozycji i samej gry we wstępie, w którym Kolberg oddaje swe bardzo osobiste wrażenia3. Kontrastuje ona z rzeczową uwagą o jednym z wykonawców: Skrzypek grający mi jedną z podobnych melodii zawieszonych na dominancie, gdym mu wskazywał w jaki sposób ma znowu przejść do toniki i na niej zakończyć, po kilku z rozmaitym powodzeniem odbytych próbach, wracał do dawnego trybu, w którym mu daleko gładziej szło, i w końcu zniecierpliwiony rzekł: Eh! Jużcić to ta panowie musita lepij wiedziéć jak mo być, bo się uczyta w szkole; a u nas, chłopstwa, to tylko się tak gro zwyczajnie, po prostu, jak Bóg przykazoł!4 Kolberg z kujawiakami zetknął się bardzo wcześnie, wiele lat przed pierwszą podróżą do regionu, od którego wzięły swoją nazwę. W uwagach do biografii Fryderyka Chopina wydanej przez Marcelego Antoniego Szulca pisał o melodii tego tańca użytej w Fantazji na tematy polskie op. 13: Zob. O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 77 i 80–81, a także ryciny w cz. II suplementu (DWOK T. 72/II) i wstęp tamże, s. LXXII. 2 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 7–11 i Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 199–212. 3 O. Kolberg Kujawy, cz. I (DWOK T. 3), s. 9. 4 Tamże, s. 9, przypis. 1 201 �Nie ma najmniejszej wątpliwości, że motyw ten jest ludowy. Nucił go Chopinowi młody Wodzyński w mojej obecności w Warszawie i ja sam często go później w Kujawach słyszałem […]1. Kujawiaki miały też spośród wszystkich jego utworów najlepsze recenzje współczesnych krytyków, a dobrze oceniane były również później. Melodie tych właśnie tańców zapisane w roku 1860 i 1865 były przedmiotem równie wielkiej troski Kolberga, jak jego własne kompozycje. W drugiej części Kujaw zmieścił ich zaledwie dziewięćdziesiąt. Później włożył wiele pracy w przygotowanie do wydania kolejnych wersji zgromadzonego materiału i w próby jego publikacji jako trzeciej części monografii. Cenił wysoko miejscowych skrzypków i wiedział, że bez ich kompozycji obraz muzyki tego regionu będzie zubożony. Opracował trzy kolejne redakcje zbioru tańców kujawskich, z których jedna pt. Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury, najbliższa prymarnym zapisom terenowym i prawdopodobnie najwcześniejsza, została w całości opublikowana w tomie suplementowym dopiero 150 lat później. Zawartych jest tam 712 osobno numerowanych tańców, a większość z nich składa się z dwu lub trzech melodii, stanowiących cykl, nazwany przez Kolberga „tańcem kujawskim”, na który składają się: chodzony, czyli polski, kujawiak właściwy i mazur lub obertas. Sam Kolberg po wydaniu Kujaw nadal starał się udostępnić te melodie i zamieścił niektóre z nich w roku 1880 w piątej części monografii Wielkopolski, gdzie zostały one rozproszone wśród innych zapisów tańców, a następnie w roku 1889 w Łęczyckiem, w osobnym rozdziale pt. „Kujawy”2. Rękopis pierwszej części Kujaw miał Kolberg gotowy w ciągu roku 1866 i oddał go znowu do drukarni Jaworskiego, która miała wówczas opinię najlepszej spośród takich zakładów w Warszawie i mogła drukować nuty. Pierwsza część Kujaw ukazała się w roku 1867, część druga dwa lata później3. W okresie druku tych dwu tomów zasoby Kolberga były wyczerO. Kolberg Uwagi […] odnoszące się do książki M. A. Szulca „Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne, Poznań 1873, w: Pisma muzyczne, cz. II (DWOK T. 62), s. 463–464. Zob. też wstęp D. Pawlak w tomie suplementowym do Kujaw, cz. II (DWOK T. 72/II), s. XCV–XCVI. 2 Zob. D. Pawlak Zbiór tańców kujawskich Oskara Kolberga (DWOK T. 72/I), s. VI i nast. Zob. też O. Kolberg Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), m.in. s. 154–167, oraz Łęczyckie (DWOK T. 22), s. 211–254. 3 Część II Kujaw ma na karcie tytułowej rok wydania 1867, ale jej druk zakończył się dwa lata później. Właściwa data podana była na papierowej okładce, zwykle usuwanej w czasie oprawy książki, ale czasem naklejanej na twardą okładkę introligatorską. 1 202 �pane i musiał szukać instytucji lub osób, które mogłyby sfinansować publikację Ludu. Jeszcze w październiku 1865 r. wydrukował 400 „biletów prenumeracyjnych”, które rozprowadzali na Kujawach wśród swoich znajomych zaprzyjaźnieni mieszkańcy regionu, Józef Bliziński i Antoni Morzycki (1801–1882) z Ruszkowa, a w Warszawie zapewne księgarze. Jednak nie udało się tą drogą zebrać potrzebnego funduszu. Morzycki, który z trzydziestu pięciu powierzonych mu biletów zdołał sprzedać tylko część, za pozostałe zapłacił sam i przysyłając należną kwotę, pisał do Kolberga: Każdy rodak miłujący narodowe zabytki uznać musi w usiłowaniach Jego znakomitą zasługę, zwłaszcza przy względzie na środki, którymi rozporządzasz. Z wydawnictwem pieśni i podań ludowych Kujawian trafiłeś na złe czasy, których opisywać nie potrzebuję, bo są, nie wątpię, dostatecznie Szan[ownemu] Panu znane; zaręczyć tylko mogę o dobrych chęciach moich współobywateli, które paraliżuje ciężka niedola1. Istotnie, właściciele ziemscy na Kujawach, tak jak w całym Królestwie, zostali w czasie powstania i w ciągu następnych lat obciążeni najpierw daniną narodową na rzecz powstańców, potem przemarszami i rabunkami wojsk rosyjskich, a po zakończeniu walk zbrojnych — kontrybucjami narzuconymi przez władze carskie i koniecznością opłacania urzędników rosyjskich, przyzwyczajonych do łapówek. Dodatkowym czynnikiem powodującym zubożenie części właścicieli folwarków były zmiany ekonomiczne – po uwłaszczeniu ogłoszonym w marcu 1864 r. nie wszyscy potrafili szybko przystosować się do nowych warunków prowadzenia gospodarstw rolnych. Kolberg nie tylko nie miał pieniędzy na wydanie ogromnego zbioru tańców kujawskich, ale od roku 1865 zalegał Jaworskiemu za druk Sandomierskiego, a zadłużenie powiększało się w trakcie prac nad Kujawami. Spłacał je stopniowo w ratach przez cały rok 1865 i dwa lata następne, zwykle po 50 rubli co dwa – trzy miesiące. Jednak od lipca roku 1867 wpłaty takie są coraz rzadsze, a później, od połowy roku 1868 w spisie wydatków nie ma już notatek o kwotach przekazanych Jaworskiemu. Przypomnieć tu trzeba, że w czerwcu 1868 r. zakończyły się prace nad Encyklopedią powszechną i dochody Kolberga nie tylko zmniejszyły się, ale stały się też bardzo niepewne. Z późniejszej korespondencji wynika, że wtedy 1 List A. Morzyckiego z 28 XI 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 217–218. 203 �nie wyrównał jeszcze zaległości u Jaworskiego za część pierwszą Kujaw, a trwał druk części drugiej monografii. Aby zaoszczędzić na kosztach, postanowił w tym tomie wydać nuty tańszą techniką. W pierwszym zbiorze, opublikowanym przez Żupańskiego w latach 1842–1845, nuty były litografowane. Nieco później nuty można było już drukować i tak zostały wydane melodie w Pieśniach ludu polskiego, które ukazały się w roku 1857. K.W. Wójcicki, recenzując pierwszą część Kujaw, pisał: „Wprowadzenie do naszej typografii nut drukowanych ułatwiło wielce wydanie w formie książki”1. Dzięki temu melodie z podpisaną pierwszą zwrotką tekstu znajdowały się bezpośrednio nad pełnym tekstem. W pierwszej części Kujaw, gdzie znalazło się tylko 101 zapisów nutowych zamieszczonych w opisach obrzędów, nuty były drukowane. W drugiej części monografii melodie, których tam jest 346, były litografowane oddzielnie na całostronicowych planszach zamieszczonych zbiorowo na końcu rozdziału zawierającego pełne teksty. Zmniejszyło to koszt publikacji, ale utrudniało korzystanie z książki i dawało gorszy estetycznie efekt. W 1869 r., gdy kończył się druk drugiej części Kujaw, starając się o subwencję w Ossolineum, Kolberg ocenił technikę druku zastosowaną w tym tomie dosyć nisko: „Seria IV wydanego przez mnie dzieła Lud ukazuje już w ten sposób litografowane dla taniości nuty; pięknością się one nie zalecają […]”2. Podobnie pisał Wójcicki, recenzując drugą część Kujaw: „Jest to oszczędność co do kosztów znaczna, lubo na oko mniej powabna”3. Recenzje zamieszczone w prasie po ukazaniu się Kujaw nie były tak wnikliwe, jak poświęcone Pieśniom ludu polskiego w 1857 r. Wtedy nowy tom Kolberga oceniali przede wszystkim muzycy, a także pisarze zainteresowani folklorem. Dziesięć lat później publikacje etnograficzne nie miały jeszcze nie tylko wyrobionego kręgu odbiorców, ale także fachowych krytyków. Recenzje, które ukazały się w „Bibliotece Warszawskiej” i w popularnych tygodnikach miały na celu raczej zachęcenie czytelników do nabycia książki niż rzeczową ocenę jej zawartości. Podkreślano trudności w uzyskaniu informacji od mieszkańców wsi i ponoszone przez Kolberga koszty badań i druku. Taki charakter miały też omówienia Kujaw zamieszczone w prasie K.W. Wójcicki Kronika literacka, „Biblioteka Warszawska” 1866, T. 1, s. 116. Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 296. 3 Recenzja K.W. Wójcickiego na temat cz. II Kujaw zamieszczona była w „Bibliotece Warszawskiej” 1869, T. 3, s. 451–453, przytoczony fragment na s. 452. 1 2 204 �wielkopolskiej krótko po pobycie Kolberga w Poznaniu1. Wspomnieć trzeba jednak o paru problemach poruszanych przez recenzentów. W warszawskim „Przeglądzie Tygodniowym”, nowo założonym tygodniku społeczno-kulturalnym, odgrywającym dużą rolę jako organ pozytywistów warszawskich, o Kujawach pisał literat Mścisław Kamiński (1839–1868). Porównał świeżo wydany tom trzeci Ludu z Sandomierskiem i zbyt optymistycznie podkreślił wyczerpanie tematu przez Kolberga: […] część trzecia tak jest w nie [tj. materiały] obfitą, że przyszły po panu Kolbergu etnograf wątpim, czy potrafi co nowego o Kujawach powiedzieć2. Uważał jednak, że Kolberg, opisując kulturę ludową Kujaw, zamieścił zbyt dużo szczegółów, w tym wariantów melodii, których starczyłaby połowa. W pierwszej części Kujaw jest jednak tylko 101 zapisów nutowych, z czego 87 to melodie wokalne i instrumentalne zamieszczone w sześciu opisach wesel. Z twierdzeniem, że Kolberg zamieszcza za dużo melodii, polemizował Zygmunt Gloger (1845–1910), wówczas student Szkoły Głównej. W recenzji Kujaw pisał: Niesłusznym jest zarzut, że p. Kolberg za wiele podał w swym dziele odmian muzyki ludowej. Autor, sam będący muzykiem, a specjalnie poświęcający się badaniu ludowych melodii, powinien jak najwięcej podawać nam tego, co niełatwo przyjść może komu innemu i czym podobno nikt więcej tak gorliwie u nas się nie zajmuje3. Wójcicki po opublikowaniu pierwszej części monografii przedstawił szeroko jej treść w „Bibliotece Warszawskiej” i dodał, że Kolberg spełnia gorące życzenie Hugona Kołłątaja. Po ukazaniu się w 1869 r. części drugiej Wójcicki podkreślał dokładność „etnograficznych opisów okolic krajowych” i dokumentację muzyki ludowej. Jednak nawiązując do recenzji J. Papłońskiego na temat Sandomierskiego, przychylił się do jego zdania, że w monografii Kolberga brak charakterystyki religijnego życia ludu: „Nie godzi się i nie można opuszczać licznych pieśni pobożnych, które są [E. Kierski], „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 288–289; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222. 2 M. Kamiński, „Przegląd Tygodniowy” 1867, nr 52. 3 Z. Gloger Kujawiacy, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 28, s. 16. Artykuł Glogera jest ilustrowany dwoma drzeworytami według fotografii W.M. Majorkiewicza. 1 205 �w ustach ludu, ani też zaniedbywać bliższego rozpatrzenia się co do jego gorącej wiary i praktyk z nią połączonych”1. Wójcicki poświęcił też sporo miejsca folklorowi dziadowskiemu, którego brak zauważył w monografii. Pieśni żebraczych dziadów uważał za bardzo dawne „pomniki odległych wieków”, przechowujące „zabytki poezji pobożnej”. Kolberg jednak, choć notował pieśni dziadowskie i pieśni religijne, w Kujawach zamieścił ich tylko kilka2. Nie chciał powtarzać utworów już wydanych przez innych i w odpowiednim rozdziale monografii opublikował np. tylko cztery kolędy, poprzedzając je uwagą, że przytacza tylko kilka, „nieco odmienne mających melodie”3, ponieważ na Kujawach krążą prawie takie same jak znajdujące się w drukowanych zbiorach i śpiewnikach. Z tych powodów pominął Kolberg w druku kolędy z Ruszkowa, a także kilka pieśni religijnych z tej samej miejscowości. W rękopisie większość z nich ma odsyłacze do zbiorów pastorałek i kolęd wskazanych przez Kolberga lub do Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego4. Mimo zastrzeżeń niektórych recenzentów Kolberg w latach następnych poświęcał nadal muzyce dużo uwagi w trakcie badań terenowych i odpowiednie miejsce w tomach Ludu, a we wstępach do kolejnych monografii tłumaczył to obecnością muzyki i pieśni we wszystkich obrzędach i w całym życiu ludu. Możemy dodać, że o ile badania etnograficzne w miarę upływu czasu zaczynało prowadzić coraz więcej osób, to umiejętność zapisywania muzyki ze słuchu była dostępna dla niewielu i Kolberg był tego świadomy. Dlatego uważał za swój obowiązek nadal notować w terenie utwory instrumentalne i wokalne ludowych twórców. 1 K.W. Wójcicki Piśmiennictwo krajowe i zagraniczne, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 137. 2 Zob. w cz. I Kujaw (DWOK T. 3) kolędy na s. 208–210 i w cz. II (DWOK T. 4) s. 68, w suplemencie do Kujaw (DWOK T. 72/II), s. 3–42 i 99–102, zob. też w suplemencie (DWOK T. 72/II) przypis 1 na s. 3. 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 208; Kolberg odsyła tu do zbiorów: M.M. Mioduszewski Pastorałki i kolędy z melodyjami, czyli piosnki wesołe ludu w czasie świąt Bożego Narodzenia po domach śpiewane, Kraków 1843, tegoż Dodatek do „Pastorałek i kolęd z melodyjami”, Lipsk 1853, K. Antoniewicz Żłóbek. Kolęda dla dzieci, Poznań 1857. 4 M.M. Mioduszewski Śpiewnik kościelny, czyli pieśni nabożne z melodyjami w kościele katolickim używane, a dla wygody kościołów parafialnych przez […] zebrane. Kraków 1838; tegoż Dodatek do „Śpiewnika kościelnego z melodyjami”, Kraków 1842. Wspomniane tu kolędy i pieśni religijne zostały opublikowane w tomie Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/II). 206 �W trakcie redagowania do druku materiałów do pierwszej części monografii Kujaw zajęty był Kolberg także innym opracowaniem muzycznym. Razem z Augustem Freyerem (1803–1868), wówczas organistą parafii ewangelicko-augsburskiej św. Trójcy w Warszawie, przygotował Zbiór pieśni duchownych ewangelickich i modlitw wydany nakładem Gebethnera i Wolffa w 1866 r. Służył on wiernym aż do roku 1899, do czasu wydania zbioru nowego, obszerniejszego. Opracowanie z roku 1866 powstało z inicjatywy pastora Leopolda Otto. Wprawdzie cenzura zakwestionowała wiele tekstów i z 300 ostatecznie wydrukowano tylko 160, co bardzo zubożyło publikację, jednak anonimowy recenzent „Zwiastuna Ewangelicznego” pisał, że Zbiór pieśni duchownych ewangelickich zasługuje na „wszelkie uznanie” i że „chwalebnie postąpił Komitet, iż przed każdą pieśnią wydrukowano melodię z nutami […]”1. Swój związek z warszawską parafią ewangelicko-augsburską Św. Trójcy zaznaczył Kolberg nie tylko udziałem w przygotowaniu strony muzycznej nowego kancjonału. Nie znamy wprawdzie daty powstania utworu Psalm 85 „Nakłoń ucha Twego, Panie”2 do przekładu Franciszka Karpińskiego i nic nie wskazuje, aby można było go łączyć bezpośrednio z przygotowaniem do druku melodii do kancjonału, jednak zarówno kompozycja ta, jak i praca nad śpiewnikiem potwierdzają, że tak jak ojciec i Wilhelm, także Oskar był związany ze swoją parafią. Anonimowa recenzja w „Zwiastunie Ewangelicznym” 1866, nr 12, s. 192. Utwór nie był drukowany za życia Kolberga, pierwodruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 108–126. Autorstwo tekstu wybranego przez Kolberga ustaliła A. Nawrocka-Wysocka, zob. jej artykuł: Oskar Kolberg a tradycje polskich ewangelików — twórczość, krytyka, dokumentacja, w: Oskar Kolberg – Polak z wyboru, seminarium [Warszawa 2014], s. 17, zeszyt z materiałami z sesji popularno-naukowej wydany w Roku Kolberga staraniem Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Świętej Trójcy w Warszawie. A. Nawrocka-Wysocka wskazuje tam źródło tekstu: F. Karpiński Psałterz Dawida nowo przetłumaczony cz. II, Warszawa 1786, s. 55–58. Nieco węższa wersja tego artykułu pt. Nurt ewangelicki w dokumentacji Oskara Kolberga ukazała się w „Polskim Roczniku Muzykologicznym”, T. XII: 2014, s. 81–95, autorka pominęła tam informacje o Psalmie. 1 2 207 �X [Zakończenie prac nad Encyklopedią powszechną (1868). – Coraz trudniejsza sytuacja materialna Kolberga, zwłaszcza wobec druku Ludu na własny koszt. – Druk drugiej części Kujaw. – Poszukiwanie instytucji i osób, które mogłyby finansować prace nad Ludem. – Podróże w tym celu do Poznania, Lwowa i Krakowa w latach 1867–1870. – Obietnica częściowej pomocy ze strony Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w 1869 r. – Decyzja o przeniesieniu się do Galicji.] W połowie roku 1868 wydany został ostatni tom Encyklopedii powszechnej Orgelbranda. K.W. Wójcicki w artykule 1 zamieszczonym w „Kłosach” z okazji zakończenia druku ostatniego zeszytu encyklopedii wspomina, że autorów było łącznie stu piętnastu. Podsumowując dziesięć lat pracy nad wydaniem tego dzieła, Wójcicki pisał na ten temat na łamach „Kłosów”: Dwudziestu więc sześciu współpracowników spoczęło w mogiłach, prócz tego znaczna część pozostałych przy życiu nie mogła dalej wspierać tego wydawnictwa. Komitet redakcyjny musiał nowe siły zdobywać, nowych współpracowników powoływać, ażeby chociaż w części zapełnić szczerby w poważnym pierwotnym ich zastępie, teraz znacznie zmalałym, to ciosami śmierci, to usunięciem się wielu w bezczynne zacisze. […] Nie wszyscy dotrwali do końca, ale nie ich było winą, ani redakcji, ani wydawcy, że wcześniej odstąpili od współpracownictwa Encyklopedii powszechnej2. Tylko tak oględnie mógł wówczas dziennikarz i współautor Encyklopedii wspomnieć autorów represjonowanych lub przebywających na emigracji z powodu udziału w powstaniu styczniowym, ponieważ cenzura nie dopuszczała do wymienienia ich nazwisk w druku. Wójcicki pisał, że oprócz czterech członków komitetu redakcyjnego jedynie dwanaście osób było czynnych od początku pracy nad Encyklopedią do jej końca. Należał do nich Oskar Kolberg, który był autorem prawie wszystkich haseł z zakresu muzyki, zarówno osobowych, jak i rzeczowych. Hasła podpisane przez innych autorów zwykle dotyczą pogranicza nauk, np. muzyki i literatury, fizyki czy religioznawstwa. Znaczna część artykułów dotyczących muzyki nie 1 2 R. [K.W. Wójcicki] Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, „Kłosy” 1868, T. 6, nr 151. Tamże. 208 �jest podpisana, ale domniemanie autorstwa Kolberga jest w ich wypadku uzasadnione, co precyzyjnie wykazał Mieczysław Tomaszewski1. Omówił on pracę Kolberga nad stroną muzyczną Encyklopedii, analizując autorstwo haseł, źródła wykorzystane w trakcie ich opracowywania, a także ścisłość informacji, którą ocenia wysoko, zwłaszcza w odniesieniu do kompozytorów i muzyków polskich: Mocną stronę Kolbergowskich biografii stanowi niepomiernie wyższa niż u Sowińskiego2 wiarogodność danych. Większe niż w innych działach zagęszczenie haseł podpisanych. Najcenniejsze — poświęcone Elsnerowi, Kurpińskiemu, Dobrzyńskiemu, Komorowskiemu, Chopinowi i Moniuszce — pochodzą z autopsji3. Charakteryzując te biografie, M. Tomaszewski pisze: W życiorysach ludzi, których znał, wyczuwa się autopsję (Chopin, Kurpiński, Elsner), jednakże w nie narzucający się sposób. I właśnie spięcie tych trzech elementów: możliwie maksymalnie zweryfikowanej faktografii, trafnie dobranej anegdoty i własnej refleksji estetycznej i moralnej — daje swoistość Kolbergowskich życiorysów4. W sumie bardziej lub mniej ważnych, dłuższych i krótszych artykułów z zakresu muzyki opublikowanych przez Kolberga w Encyklopedii jest nieco ponad tysiąc5. Jest też Kolberg autorem niewielkiej liczby drukowanych w Encyklopedii artykułów z innych dziedzin: etnografii, mitologii, historii starożytnej i współczesnej oraz geografii6. Spośród nich dla pełniejszego poznania poglądów Kolberga na zadania etnografii i jego późniejszych planów Zob. M. Tomaszewski „Pisma muzyczne”…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. XXXII–XXXV. 2 Chodzi tu o pierwsze, francuskie wydanie: A. Sowiński Les musiciens polonais et slaves…, Paris 1857. 3 M. Tomaszewski „Pisma Muzyczne”…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. LI. 4 Tamże, s. XLI. 5 Wszystkie opublikowane są w układzie rzeczowym nadanym przez M. Tomaszewskiego w Pismach muzycznych (DWOK T. 61 i 62), zob. też A. Skrukwa Bibliografia prac O. Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III) s. 190–200. 6 Opublikowano je w tomie O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 449– –588. 1 209 �badawczych i edytorskich istotny jest przytaczany już tutaj artykuł Polski lud1, bowiem należy do niewielu nieco szerszych wypowiedzi programowych autora Ludu. Drukowany były w tomie Encyklopedii wydanym w drugiej połowie roku 1865, czyli po ogłoszeniu przez niego własnego planu badań etnograficznych. Ponadto Kolberg pozostawił w rękopisach kilka tekstów prawdopodobnie przeznaczonych pierwotnie dla Encyklopedii, ale zamieszczonych tam w postaci nadanej przez innego autora lub w ogóle niedrukowanych. Są one poświęcone kulturom i krajom dla Polaków egzotycznym: Oceanii i obu Amerykom2. Dziś stanowią tylko dowód rozległości zainteresowań i lektur Kolberga, a także — podobnie jak niektóre drukowane, np. z zakresu mitologii greckiej — mogą być wynikiem konieczności podejmowania pewnych tematów, gdy naglił czas, a zawiedli inni autorzy, mogły też być pisane dla zarobku. Podsumowując autorski udział Kolberga w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, znów należy przytoczyć wnioski M. Tomaszewskiego, wynikające z wielostronnych analiz, jakim poddał on zespół tekstów stanowiących trzon tomu Pisma muzyczne. O całości tego zbioru artykułów Kolberga pisał: Pisma ukazują go jako kronikarza, recenzenta i popularyzatora, niekiedy jako krytyka, edytora, historyka (i nawet teoretyka) muzyki, przede wszystkim jednak jako encyklopedystę muzycznego. Dzięki Kolbergowi przyswojona została kulturze polskiej — zebrana, przemyślana co do potrzeb, zaadaptowana terminologicznie, usystematyzowana i zaprezentowana jako pewien całokształt — wiedza o muzyce, w rozmiarze przekraczającym wszystko, co dotychczas w języku polskim na ten temat istniało3. Po zakończeniu druku Encyklopedii sytuacja materialna Kolberga stała się bardzo trudna, ponieważ honoraria od Orgelbranda były w ostatnich latach największą i stałą częścią jego dochodów. Ostatnią wpłatę z tego Zob. przypis 1 na s. 178. Teksty te, ich źródła i wartość dla XIX-wiecznego czytelnika, a także inne artykuły Kolberga dotyczące kultury krajów i ludów pozaeuropejskich scharakteryzował A. Posern-Zieliński we wstępie do tomu O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. XXIV– –XXXVIII. 3 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne”…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. LIV. 1 2 210 �źródła odnotował pierwszego czerwca 1868 r. Później w notatkach po stronie dochodów wpisywał opłaty za lekcje muzyki, sumy wpływające od księgarzy za wydane zbiory pieśni, tomy Ludu i kompozycje oraz nieliczne honoraria za artykuły w prasie. Po zamknięciu przez Sikorskiego „Pamiętnika Muzycznego i Teatralnego” w grudniu 1862 r. Kolberg publikował kilkakrotnie w latach 1865–1870 w „Kłosach” i w „Tygodniku Ilustrowanym” okazjonalne życiorysy muzyków, rzadziej recenzje dotyczące współczesnych wydarzeń muzycznych1. W „Tygodniku Ilustrowanym” ukazały się w latach 1867–1868 jedne z ostatnich drukowanych kompozycji Kolberga: Mazur, Polka na fortepian i pieśń Do dziewczyny, nie wiadomo jednak, kiedy były napisane. Inne publikacje prasowe Kolberga z tych lat dotyczą w większości etnografii. W „Tygodniku Ilustrowanym” zamieszczone było w 1866 r. wspomniane już Śródpoście na Kujawach, a w „Kalendarzu Ilustrowanym” J. Jaworskiego na rok 1868 ukazał się artykuł Kujawiacy. Obydwa były oparte na materiałach zawartych w drukującej się właśnie pierwszej części monografii Kujawy — dostarczały informacji o kulturze ludowej regionu i służyły jako reklama tej książki. W „Kalendarzu Polskim Ilustrowanym” na rok 1867 J. Jaworski opublikował artykuł Sitarze biłgorajscy, przedrukowany później w monografii Lubelskie. W tymże kalendarzu na rok 1869 zamieszczony został artykuł Proszowiacy, a w „Kalendarzu Warszawskim” Józefa Ungra Opis wesela wiejskiego pod Poznaniem. Obydwa przedrukował potem Kolberg odpowiednio w monografiach Kieleckiego i Poznańskiego. „Biblioteka Warszawska” opublikowała recenzję kupionej przez Kolberga w 1867 r. pracy Maxa Toeppena Abergluben aus Masuren2. Honoraria za te artykuły były niewysokie, ale przypominały czytelnikom o pracach Kolberga i jednak oznaczały niewielki dochód, choć drukowanie w kalendarzu Jaworskiego nie przynosiło zysku, a tylko redukowało dług; 15 stycznia 1867 r. odnotował Kolberg: „od Jaworskiego za 2 artykuły do kalendarza 1 Artykuły te są przedrukowane w części II Pism muzycznych Kolberga (DWOK T. 62), s. 480–499, 505–511. 2 M. Toepen Aberglauben aus Masuren mit einem Anhange enthaltend: Masurische Sagen und Mährchen, Danzig 1867. Recenzja była drukowana w „Bibliotece Warszawskiej” 1868, T. 2, s. 330–332, przedruk w tomie O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 421–424. 211 �18 [rubli]” i tegoż dnia tę samą kwotę po stronie wydatków: „Jaworskiemu à conto Lud”1. Po zakończeniu prac nad Encyklopedią powszechną Kolberg ratował czasem swój budżet, pisząc na tematy odległe od jego prawdziwych zainteresowań. W „Kalendarzu Warszawskim” J. Ungra na rok 1870 znalazły się artykuły o poławianiu pereł w Japonii i o wydobywaniu oraz obróbce koralowców, a rok później Balet rumaków, na temat hiszpańskiej szkoły jazdy konnej i jej pokazów w Wiedniu. W spisie dochodów z roku 1869 znajdujemy dwukrotnie notatkę o otrzymaniu wynagrodzenia „od Kucza z Kuriera”2. Nie udało się ustalić, czy dotyczą one zamieszczonego artykułu Kolberga, czy innej transakcji — w redagowanym przez K. Kucza „Kurierze Warszawskim” z tego roku nie odnaleziono tekstów, których autorstwo można przypisać Kolbergowi. Natomiast odnotowane rok wcześniej honorarium „od Gregorowicza za art. rolnicze” dotyczyło niewątpliwie publikacji. J. Gregorowicz w tym czasie redagował „Przyjaciela Dzieci”, cenione pismo dla młodych czytelników, i „Tygodnik Mód i Powieści”. W „Przyjacielu Dzieci” już w roku 1861 wydrukowany był anonimowo obszerny tekst Kolberga pt. Elektryczność powietrza, ale „artykuły rolnicze”, drukowane w roku 1868, zapewne też bez podpisu autora, pozostały niezidentyfikowane3. W wypadku tych publikacji liczyły się tylko honoraria, uzupełniające inne niewielkie dochody. W latach następujących po opublikowaniu Listu otwartego Kolberg nieustannie szukał środków na finansowanie Ludu. Korespondencja kierowana od roku 1865 do różnych osób i instytucji we wszystkich trzech zaborach pokazuje, zapewne tylko w części, szamotaninę autora starającego się o pieniądze na realizację swojego wielkiego programu badań i publikacji etnograficznych. Z listów tych wiadomo, że przedstawiał go kilku osobom prywatnym w Poznańskiem i w Galicji, znanym ze wspomagania inicjatyw obywatelskich, ale nie uzyskał ani obietnicy stałego wsparcia, ani dotacji Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 15 i 16. Rkp. O. Kolberga, tamże, k. 17. 3 Artykuł Elektryczność powietrza zamieszczony był anonimowo w numerach 1–7 „Przyjaciela Dzieci” w roku 1861, na autorstwo wskazał Kolberg sam w Notatniku… (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 7). Jednym z „artykułów rolniczych” był może tekst pt. Zbiór siana opublikowany anonimowo w numarze 324 „Przyjaciela Dzieci” w końcu roku 1867. W drugim czasopiśmie redagowanym przez J. Gregorowicza, „Tygodniku Mód i Powieści” z tego okresu nie zidentyfikowano tekstu, którego Kolberg mógłby być autorem. 1 2 212 �na zakończenie druku Kujaw. Znalezienie źródła finansowania Ludu w zaborze rosyjskim nie było możliwe, gdyż – jak już tu wspominano — od czasu powstania listopadowego nie było tam polskiej instytucji wspierającej badania i publikacje naukowe, a społeczeństwo było znacznie zubożone. Potencjalnymi nabywcami książek byli przedstawiciele inteligencji miejskiej i rodziny ziemiańskie, kontynuujące tradycję wzbogacania domowej biblioteki. Te dwie grupy obywateli Królestwa były wówczas tak ubogie, że kupno książki dla wielu ich przedstawicieli stawało się nieosiągalnym luksusem. Jakakolwiek pomoc ze strony władz lub instytucji rosyjskich mogłaby być udzielona tylko za cenę koncesji, które zagroziłyby bardzo poważnie wartości źródłowej Kolbergowskiego Ludu i które były dla Kolberga nie do przyjęcia. Ukazuje to w pewnym stopniu zachowany brulion pt. Prospekt wydawnictwa dzieła pod tytułem „Lud. Jego zwyczaje” na akcje1, pochodzący prawdopodobnie z połowy roku 1868. Pisał w nim Kolberg o „ludach słowiańskich”, o „podaniach słowiańskich”, o materiałach zebranych „w naszym kraju”, co poprawił na: „w nadwiślańskim kraju” — w Warszawie nie mógł wtedy publicznie użyć nazwy swego własnego kraju ani nazwać jego mieszkańców „polskim ludem”2. Pomysł zebrania pieniędzy poprzez sprzedaż akcji w Królestwie nie wyszedł poza ten projekt. Już wcześniej rozpisanie subskrypcji na Kujawy wśród mieszkańców tego regionu przyniosło niewielkie sumy, nie mające znaczącego wpływu na pokrycie długu w drukarni. Kolberg widział, że musi szukać pomocy poza zaborem rosyjskim. W tym okresie, tj. po powstaniu styczniowym, jedynie w zaborze austriackim nauka polska miała szanse na samodzielne istnienie. Po przegranych wojnach, najpierw we Włoszech, potem z Prusami, rząd austriacki musiał poprzez reformy rozładować narastające w całym cesarstwie napięcia społeczne i polityczne i Austro-Węgry stopniowo przekształcane były w federację krajów autonomicznych. Galicja była cywilizacyjnie zacofana i gospodarczo zaniedbywana przez rząd austriacki tak bardzo, że później przysłowiowa stała się „nędza galicyjska”, ale po otrzymaniu przez ten region autonomii Polacy mieli tam znaczące swobody w życiu narodowym. W roku 1861 wprowadzono na Uniwersytecie Jagiellońskim język polski Tekst zamieszczony jako aneks w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 754. Użycie określeń „polski lud”, „polska muzyka”, „wojsko polskie”, itp. było możliwe jeszcze w r. 1865 czy 1867 w tytułach haseł w Encyklopedii, ale już nie w roku 1868 w publikacjach skierowanych do szerszego grona odbiorców, zwłaszcza w prasie. 1 2 213 �jako wykładowy dla większości zajęć, a w roku 1869 powołano katedrę historii Polski, co zakończyło proces jego repolonizacji. We Lwowie językami wykładowymi na uniwersytecie zostały polski i ukraiński. W tych dwu ośrodkach nauka polska uzyskiwała stopniowo coraz większe możliwości rozwoju, zwłaszcza że została znacznie złagodzona cenzura. O pomoc finansową Kolberg zwrócił się do dwu polskich towarzystw naukowych działających poza zaborem rosyjskim – do Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego i do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego – oraz do biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, której dokument fundacyjny przewidywał wydawanie dzieł naukowych. Starania w tych trzech instytucjach prowadził równolegle w ciągu lat 1867– 1870 listownie i osobiście, wyjeżdżając z Warszawy co roku do Krakowa, Lwowa i Poznania. Na przełomie lipca i sierpnia 1867 r. pojechał na ponad dwa miesiące najpierw w Poznańskie, a później do Galicji. Już 16 lipca odnotował w spisie wydatków „passport 1 rs. i łapowe”, co wskazuje, iż wydanie paszportu musiał dodatkowo „opłacić”. W Poznaniu spotkał się z przedstawicielami Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Poznał wtedy Emila Kierskiego (1810–1874), historyka, sekretarza wydziału historycznego Towarzystwa i redaktora „Przeglądu Wielkopolskiego”, oraz Karola Libelta, który w następnym roku został prezesem Towarzystwa. Prawdopodobnie spotkał się też z Władysławem Nehringiem (1830–1909), slawistą, historykiem literatury i języka, wówczas wykładowcą w gimnazjum Marii Magdaleny, i Leonem Wegnerem (1824–1873), prawnikiem, pierwszym sekretarzem generalnym Towarzystwa1. Starania Kolberga o wsparcie Ludu przez Towarzystwo nie mogły odnieść skutku, ponieważ utrzymywało się ono tylko z niewielkich składek członkowskich i mimo wielu starań nie otrzymywało żadnej dotacji od władz pruskich; nie mogło wtedy finansować prac badawczych nawet swoich członków. Próby uzyskania dotacji od poznańskiego Towarzystwa i od osób z Wielkopolski Kolberg ponawiał także w latach następnych, ale były one bezskuteczne. Natomiast w czasie pobytu w Poznaniu w r. 1867 nawiązał znowu współpracę z Żupańskim, któremu chciał oddać do druku następny tom Ludu. Przewidywał wtedy, Osobiste kontakty Kolberga z E. Kierskim i K. Libeltem dokumentuje ich późniejsza korespondencja, na W. Nehringa i L. Wegnera powołuje się, przypominając w liście do J.K. Żupańskiego swoje starania o pomoc materialną Towarzystwa, zob. brulion listu do J.K. Żupańskiego z 9 XI 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 209. 1 214 �że będzie to monografia okolic Warszawy, część Mazowsza1, do której zamówił już akwarele u Wojciecha Gersona. Poznański księgarz podjął się nakładu tego tomu i zgodził się na niewielkie honorarium dla autora po ukazaniu się pracy drukiem. Pobyt w Wielkopolsce w roku 1867 Kolberg wykorzystał przede wszystkim na badania terenowe. Prowadził je najpierw w Czeszewie na Pałukach, zaproszony tam przez Karola Libelta, potem w Siekierkach w pow. średzkim, gdzie zatrzymał się u Anieli i Hipolita Radońskich. Odżyła wtedy znajomość z Pauliną Wilkońską, siostrą Anieli, u której pisarka często przebywała. Różnorodne materiały z Siekierek i okolicy zamieszczone w tomach W. Ks. Poznańskiego wskazują, że miał tam dobre warunki do wzbogacenia swoich zbiorów. Również badania w Czeszewie, powtórzone w następnym roku, dostarczyły wiele materiału do planowanej monografii Wielkopolski. W spuściźnie Kolberga wśród niewielu zachowanych rękopisów z Poznańskiego stosunkowo liczne są właśnie zapisy terenowe z Siekierek i Czeszewa oraz nieco późniejsze z Dębicza. Z Wielkopolski Kolberg pojechał do Krakowa i Lwowa, aby tam również prowadzić starania o finansowanie badań etnograficznych i druku Ludu. Na początku października 1867 r. zwrócił się do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego z propozycją zobowiązania jego członków do zakupu wydawanych monografii. Taka forma pomocy nie obciążałaby budżetu Towarzystwa, a jemu pomogłaby opłacać druk kolejnych tomów. Towarzystwo Naukowe Krakowskie istniało od roku 1818 i przez wiele lat było formalnie oraz personalnie związane z Uniwersytetem Jagiellońskim; członkami byli profesorowie, a prezesem zostawał każdorazowy rektor. Możliwości jego działania były wtedy bardzo ograniczone przez germanizację polskich instytucji, trwającą w zaborze austriackim aż do roku 1860, a także przez brak funduszy i niektóre zapisy w statucie. Dopiero w roku 1856 Towarzystwo uzyskało samodzielność i w ciągu kilkunastu lat stało się jedną z najważniejszych polskich instytucji naukowych, a działaniami swymi wykraczało poza granice zaboru austriackiego. Jego duża niezależność wynikała też stąd, że swą działalność wydawniczą i badania naukowe w znacznej mierze W brulionie listu do J.K. Żupańskiego z 20 X 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 205, pisał m.in. „[…] przygotowanie dla Pana pierwszych arkuszy wydać się mającej serii V Ludu. Ma ona zawierać opis okolic Warszawy […]”. Zob. też projekt umowy z J.K. Żupańskim, podpisany przez autora i wydawcę w Poznaniu 28 VIII 1867 r., aneks w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 710. 1 215 �finansowało z dotacji osób prywatnych. Od roku 1860 prezesem odnowionego Towarzystwa był Józef Majer (1808–1899), lekarz, antropolog, którego Kolberg poznał prawdopodobnie w czasie pobytu w Krakowie jesienią 1867 r. W grudniu tegoż roku w odpowiedzi na pismo Kolberga prezes przekazał listownie decyzję zarządu: Towarzystwo, doceniając wartość Ludu, zobowiązywało się do zapewnienia sumy 300 florenów (1200 zł pol.) po ukazaniu się następnego tomu, w zamian za otrzymanie odpowiedniej ilości wydrukowanych książek: Kwota wyliczona przez Towarzystwo ma mu być zwrócona egzemplarzami dzieła liczonymi po 2/3 ceny handlowej. Według ustawy dzieła wydane z pomocą Tow[arzystwa] członkowie jego otrzymują za połowę ceny, ściśle więc biorąc Tow. nigdy zaliczonej kwoty nie otrzyma, choćby i wszystkie egzemplarze przez członków rozebrane były, czego wszelako zaledwie w połowie spodziewać się można. Chętnie jednak poniesie i stratę dla podtrzymania dzieła, którego znaczenie uznaje, żałuje nawet, że środki jego nie pozwalają na większą ofiarę1. Wysoka ocena wartości Ludu przejawiła się także tym, że rok później, 14 listopada 1868 r. na plenarnym posiedzeniu Kolberg został przyjęty do grona członków Towarzystwa2. Rekomendowali go Józef Łepkowski (1826– 1894), archeolog, i Władysław Łuszczkiewicz (1828–1900), malarz i historyk sztuki. Propozycja przekazania dotacji na druk, przedstawiona w liście prezesa Majera, zawierała dwa dodatkowe warunki: objętość następnego tomu miała być taka jak tomów poprzednich, a ponadto według statutu Towarzystwa na karcie tytułowej znaleźć się powinna nota informująca, że praca została wydana z jego pomocą. Suma przeznaczona ostatecznie na wydanie Krakowskiego pochodziła z funduszu ks. J. Lubomirskiego, członka Towarzystwa, wspierającego jego działania finansowo. Poniżej listu Majera zanotował Kolberg obliczenia, z których wynikało, że po odjęciu rabatu od ceny obowiązującej w warszawskich księgarniach Towarzystwo dostawałoby 110 egzemplarzy książki, a dochód ze sprzedaży reszty nakładu należałby do autora. Kolberg natychmiast przystał na propozycję i poprosił o przysłanie zaliczki. Potrzebował pieniędzy, aby uregulować dług u Jaworskiego, któremu w połowie roku 1867 przestał spłacać należność, List J. Majera z 20 XII 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 227. Protokół z posiedzenia zarządu TNK zob. Inwentarz TNK, sygn. TNK-12, k. 57, http:// inwentarz.tnk.krakow.pl/#/unit/TNK-12 (dostęp: 28.10.2020). 1 2 216 �a drukował wtedy u niego dwa tomy Kujaw. Jednak cenzura rosyjska sprzeciwiła się zamieszczeniu noty o pomocy TNK na karcie tytułowej drugiej części Kujaw i Kolberg nie mógł przeznaczyć proponowanej dotacji na bieżące wyrównanie długu. Wyjściem było przeniesienie tej sumy na inny tom Ludu drukowany poza zaborem rosyjskim: W celu przyjścia w pomoc naukowym usiłowaniom p. Oskara Kolberga Zarząd przeznaczył na wydanie III serii pisma tego autora pod tytułem Lud 300 zł w.a. [waluty austriackiej], pod warunkiem, aby na tytule tejże serii III wyrażono, iż książka ta wydana została z pomocą Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. Gdy atoli zamieszczenie tych wyrazów w książce wydawanej w Warszawie miało swoje trudności, przeto zasiłek ów przeniesiono na IV serię tegoż pisma we Lwowie lub Poznaniu wyjść mającego1. Pomoc finansowa Towarzystwa Naukowego Krakowskiego obiecana przez prezesa Majera pomogłaby rozwiązać niektóre problemy Kolberga – pokrywałaby część kosztów drukarni, a sprzedaż reszty nakładu, wprawdzie powoli, uzupełniałaby pozostałą część. Jednak w dalszym ciągu etnograf nie miałby pieniędzy na badania terenowe i na codzienne potrzeby, a podjęcie pracy biurowej lub powiększenie liczby uczniów gry na fortepianie odbierałoby czas konieczny na opracowanie kolejnego tomu i na podróże, poniważ mimo skąpych środków finansowych nie zaprzestał badań terenowych. Dłuższe wyjazdy poza Warszawę Kolberg planował w tym okresie zwykle na lato i jesień. W maju 1868 r. pisał do Blizińskiego: „Wybieram się bowiem po św. Janie w podróż jak zwykle”2. Planowany blisko trzymiesięczny pobyt poza zaborem rosyjskim poprzedził krótkimi wyjazdami do Woli Rasztowskiej pod Radzyminem. Był tam dwukrotnie — w spisie wydatków odnotował 3 czerwca 1868 wyjazd do Woli Rasztowskiej i Kraszewa, prawdopodobnie na jeden lub dwa dni, a miesiąc później, 10 lipca zapisał ponowny pobyt w Woli Rasztowskiej, tym razem pięciodniowy. Sądzić można, że w czerwcu po raz pierwszy spotkał tam Koźlika, Ślązaka dysponującego bogatym repertuarem bajkowym, i w lipcu pojechał na dłużej, aby wykorzystać obecność tego obiecującego narratora. Zapisał wtedy trzynaście 1 Fragment pisma J. Majera do członków zarządu z dnia 18 stycznia 1868 r., zob. tamże, TNK-77, akta bieżące z roku 1868, k. 25. 2 List do J. Blizińskiego z 30 maja 1868 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 255. 217 �długich bajek, które w rękopisie mają lokalizacje „od Opola” albo „Śląsk”1. Na ostatniej karcie tego rękopisu zanotował kilka nazwisk innych Ślązaków i informację: Ludzie ci ze Szląska byli w służbie u p. Młockiej przez lat 6–7 od r. 1860–8 we Woli Rasztowskiej (pod Radzyminem) i tu opowiadał te bajki Koźlik w r. 18682. Koźlik spod Opola pozostał nieznany z imienia, ale jest jednym z niewielu wykonawców, których nazwisko Kolberg odnotował w zapisach terenowych. Świadczy to o docenieniu przez etnografa jego talentu gawędziarskiego i ciekawego repertuaru. Zapisując teksty opowiadane w gwarze śląskiej, z którą zetknął się wtedy pierwszy raz, starał się możliwie precyzyjnie oddać brzmienie tej gwary, stosując m.in. nadpisywanie samogłosek dla wskazania ich wymowy pośredniej oraz inne oznaczenia dla zjawisk fonetycznych odmiennych od mowy ogólnopolskiej. Taką metodę zapisu gwary stosował już w latach 1862 i 1865 w czasie badań na Wołyniu i na Kujawach, ale w bajkach śląskich jest ona zastosowana ze znacznie większą konsekwencją. Monika Gruchmanowa porównała Kolbergowski sposób zapisywania śląskich tekstów gwarowych z grafiką stosowaną współcześnie i dała wysoką ocenę jego notacji bajek opowiadanych przez Koźlika: Jak widać z powyższych zestawień, Kolberg nie tylko dostrzegł gwarowe niuanse fonetyczne, lecz potrafił je także oddać właściwym zapisem (piętrowym), jakim posługuje się współczesna dialektologia przy szczegółowych opracowaniach systemów fonetyczno-fonologicznych3. W tym samym roku 1868 około 10 sierpnia Kolberg wyjechał z Warszawy na trzy miesiące do Krakowa, potem do Poznania i do Lwowa, a głównym celem podróży było, jak poprzednio, znalezienie źródła finansowania Teksty te pierwszy raz wydane były przez S. Udzielę w opracowaniu: Śląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga, z papierów pośmiertnych wydał […] , „MAAE” T. VIII: 1906, s. 140–212 i odbitka: Kraków 1906. Udziela nie wprowadził tam zapisu gwarowego widocznego w rękopisach. W Dziełach wszystkich bajki śląskie wydano ponownie, respektując notację Kolberga, zob. Śląsk (DWOK T. 43), s. 76–86, 89–93 i 98–147. 2 Notatka na końcu rękopisu bajek w tece 10 Szląsk, Arch. PTL, sygn. 1170, k. 42. 3 M. Gruchmanowa Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg 1814–1890, Seria „W Służbie Nauki” nr 1, Kraków 1998, s. 33. 1 218 �badań i druku Ludu. Jeszcze 28 lutego wysłał w tej sprawie list do Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, proponując zakup przez towarzystwo lub jego członków po zniżonej cenie 200 egzemplarzy już wydanych czterech tomów1. Pobyt w Poznaniu i rozmowy z przedstawicielami zarządu nie przyniosły oczekiwanego rezultatu, ale pozwoliły Kolbergowi zapoznać się z wynikami specjalnej akcji prowadzonej nieco wcześniej przez Towarzystwo. W roku 1858 i w ciągu kilku lat następnych wydrukowało ono i rozesłało do różnych osób (ziemian, księży, nauczycieli) ze wszystkich praktycznie miejscowości Wielkopolski dwa tysiące starannie opracowanych ankiet pt. Szemat do opisywania materiałów, mających służyć do opisu statystycznego Wielkiego Księstwa Poznańskiego2. Szematy zawierały 22 pytania w trzech działach: topograficznym, etnograficznym i historiograficznym. W dziale etnograficznym pytano m.in. o ubiór, zwyczaje, oracje towarzyszące zaręczynom i ślubom, a także o umiejętność czytania i pisania mieszkańców danej wsi. W ciągu paru lat Towarzystwo otrzymało z powrotem ogółem 570 ankiet, w których dosyć często wpisano odpowiedzi na pytania w dziale etnograficznym. Opracowanie zebranych materiałów i wydanie ich drukiem przekraczało ówczesne możliwości Towarzystwa, ale Kolberg, przeglądając ankiety w roku 1868, znalazł tam wiele potrzebnych mu informacji z zakresu kultury materialnej oraz opisów obrzędów. W roku 1885 przynaglony do zwrotu wypożyczonych egzemplarzy, pisał do ówczesnego sekretarza PTPN: Przy zwiedzaniu zbiorów Towarzystwa w r. 1868 oglądałem też i nadesłane tam z prowincji szemata. Widząc, że w nich jest niemało dla moich prac etnograficznych żywiołu, oświadczyłem to śp. Kierskiemu, uzyskałem od niego (wskutek rekomendacji śp. Libelta) pozwolenie odpisu z nich wszystkich tych szczegółów, które uznam za przydatne do moich wydawnictw. Chodziłem więc przez cały tydzień do Muzeum Towarzystwa i robiłem kopie. Znaglony do wyjazdu, otrzymałem za pokwitowaniem skrypta rzeczone wyżej, których skopiować wtedy nie zdążyłem3. Czwarty tom Ludu (druga część Kujaw) był jeszcze w drukarni. Zob. E. Antyborzec Dzieje „Szematów”, czyli ankiet Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 1: 2017 (Szreniawa 2017), s. 97–105. 3 List do Poznańskiego Towarzystwa Naukowego z 18 XII 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 307. List był odpowiedzią na monit Towarzystwa, dotyczący zwrotu ankiet. Kolberg pożyczył części etnograficzne lub całość trzydziestu ankiet, o których w liście pisze „skrypta rzeczone wyżej”, zob. spisy w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66), s. 285 i 308–309. 1 2 219 �Siedmiotomowa monografia W. Ks. Poznańskie (tomy 9–15 Ludu) zawdzięcza Szematom wiele materiałów, sygnowanych w druku datami rocznymi 1858–1859. Kolberg zwrócił Towarzystwu prawie wszystkie wypożyczone niegdyś Szematy, ale prawdopodobnie przypadkiem w jego zbiorach pozostała jedna pełna ankieta oraz fragmenty dwu innych i są to jedyne zachowane oryginalne egzemplarze. Poza jednym artykułem opracowanym na podstawie tych ankiet przez Kierskiego1, przetrwało z nich tylko to, co Kolberg odpisał i wydał lub zachował w swoich zbiorach. Wykorzystanie przez Kolberga ocaliło przynajmniej część wiadomości zawartych w Szematach, bowiem ankiety zostały spalone przez Niemców w 1939 r. razem z innymi archiwaliami i dokumentami Towarzystwa2. W czasie pobytu w Wielkopolsce w 1868 r. Kolberg prowadził badania terenowe w Dębiczu (pow. średzki), zaproszony przez Włodzimierza Wolniewicza (1814–1884), uczestnika powstań narodowych, wielkopolskiego działacza społecznego i gospodarczego. Był także ponownie w Czeszewie u Libelta i w Miłosławiu, gdzie prawdopodobnie poznał Seweryna Mielżyńskiego (1804–1872)3. W odwiedzanych wtedy miejscowościach pozyskał bogate materiały etnograficzne, wykorzystane kilka lat później w monografii Wielkopolski. Na początku roku następnego, wspominając pobyt w Dębiczu, prosił Włodzimierza Wolniewicza o pośrednictwo w staraniach o dotację u Seweryna Mielżyńskiego i przewidując, że list ten może być pomocny adresatowi w bezpośredniej rozmowie, przedstawił kolejny raz cel i charakter swojej pracy: Wzbogacony doświadczeniem nabytym w ciągu blisko trzydziestoletniej po kraju i wśród ludu naszego podróży, nieobcy także postępom, jakie nauka etnografii w ogóle poczyniła za granicą, jak niemniej dalszym jej wymaga1 E. Kierski Opis statystyczno-historyczny obwodu boreckiego, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego” T. 3: 1865, s. 87–157. 2 Według ustnej relacji M. Turczynowiczowej, której bliska osoba obserwowała ten akt wandalizmu, zbiory te spalono jesienią 1939 r. na dziedzińcu Towarzystwa. 3 W cytowanym niżej liście do W. Wolniewicza pisał Kolberg: „Między innymi wymieniono i osobę Seweryna hr. Mielżyńskiego, którego miałem zaszczyt poznać w r.z.”, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 279. S. Mielżyński, działacz narodowy, uczestnik powstania listopadowego, do 1842 przebywał na emigracji, brał wtedy udział w wyprawie sabaudzkiej G. Mazziniego (1834). W czasie powstania 1848 r. w Wielkopolsce wspierał je organizacyjnie i finansowo. Łożył duże sumy na kulturę i naukę w Wielkopolsce, m.in. ufundował gmach Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, w którym od 1879 r. do dziś mieści się jego siedziba i biblioteka. 220 �niom, rozwojowi i zastosowaniu, dbałem przede wszystkim o to, aby materiały w dziele moim zawarte, mając służyć ku pożytkowi pracujących w różnych gałęziach wiedzy badaczy, należycie były uporządkowane, ugrupowane i podane w sposób istotnie przydatny dla nauki, nie samej już specjalnie etnografii, ale zarazem i lingwistyki, poetyki, rytmiki ojczystej itd. Porządek w ten sposób zachowany, dozwolił mi lepiej w nabytym rozpatrzeć się materiale, podawać rzeczy istotnie ważne, unikać powtarzania kilkakrotnego tychże samych szczegółów (o ile takowe nie są wariantami miejscowość wyraźnie odróżniającymi) i wyłożyć jasno i treściwie wzajemny wielu szczegółów związek i ich pokrewieństwo1. Podobnej treści listy kierował w latach 1868–1869 do kilku innych osób w zaborze pruskim i w Galicji, ale nadal nie dawały one pożądanego rezultatu. Z Poznania w roku 1868 Kolberg wrócił do Krakowa i wtedy prawdopodobnie spotkał się z Wincentym Polem, który po dłuższym pobycie we Lwowie i okolicy wrócił do Krakowa we wrześniu 1867 r. Tracił wtedy wzrok, co utrudniało mu pracę, jednak brał czynny udział w życiu środowiska naukowego tego miasta. Kolberg mógł poznać go już w roku poprzednim albo wcześniej we Lwowie, ale pierwsza chronologicznie wzmianka o ich osobistym spotkaniu: „[…] Winc. Pol przyobiecał zasilać mnie swymi uwagami”2 odnosi się do roku 1868. Kolberg cenił zwłaszcza publikacje Pola dotyczące Górali zamieszkujących Karpaty, a także jego metody ustalania zasięgu grup etnicznych. W czasie tego pobytu w Krakowie Kolberg wyjechał na pewien czas do Lwowa, aby starać się o finansowanie druku przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich, którego dyrektor, August Bielowski, oceniał program Ludu bardzo życzliwie. Jednak zgoda na udział Ossolineum w wydawaniu Ludu zależała od kuratora zakładu, Jerzego Lubomirskiego (1817–1872). Możliwość finansowania wydawnictwa przez Ossolineum traktował Kolberg na tyle poważnie, że rozważał osiedlenie się pod Lwowem w charakterze nauczyciela muzyki w domu zaprzyjaźnionej rodziny, Amelii i Hipolita Bochdanów z Zadwórza3. Pertraktacje z Ossolineum przeciągnęły się na 1 279. 2 3 Brulion listu do W. Wolniewicza z 24 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. Brulion listu do A. Młockiego z 26 II 1869 r., tamże, s. 283. Zob. list H. Bochdana z 2 XII 1868 r., tamże, s. 268. 221 �rok następny i w marcu 1869 r. Bielowski poprosił o przysłanie kosztorysu wydania jednego tomu, pytał też, czy Kolberg ma gotowy rękopis i jakiego regionu on dotyczy. Ostrzegł także, że kurator zakładu, choć o projekcie publikowania Ludu wyrażał się życzliwie, nie podjął jeszcze wiążącej decyzji, a ponieważ dociera do niego wiele podobnych petycji, nie wiadomo, jaki będzie ostateczny skutek starań1. Kolberg natychmiast napisał do J. Lubomirskiego, podając konieczne informacje, a parę dni później wystosował osobny list do Bielowskiego. Zamieścił tam szczegółową kalkulację druku w Warszawie, a przede wszystkim przedstawił stan prac i tytuły tomów przygotowanych już do druku i tomów planowanych2. Jako gotową wskazał pierwszą część Krakowskiego i tę proponował Zakładowi do wydania zaraz, a jej rękopis przekazał Lubomirskiemu. O dwu następnych częściach pisał, że wymagają jeszcze „pewnego uzupełnienia” i mogłyby być oddane do drukarni za pół roku. W październiku tegoż roku Lubomirski zwrócił Kolbergowi rękopis Krakowskiego i proponował spotkanie dla uzgodnienia warunków druku, ale w sprawie Ludu zamierzał przyjść „[…] w pomoc co do nakładu tej części, która się tycze Rusi [….]”3. Jednak Kolberg nie miał jeszcze z żadnego regionu Rusi całości materiałów etnograficznych i folklorystycznych potrzebnych do skonstruowania monografii. Starania o pomoc Ossolineum na tym się skończyły. Tymczasem stan finansów Kolberga był coraz gorszy, już w pierwszych miesiącach 1869 r. pisał w jednym z listów: O bytności mojej w Krakowie nic stanowczego powiedzieć nie mogę. Położenie moje obecne zmusza mnie do szukania posady lub stałej jakiej roboty i, jeżeli bym takowe otrzymał, to byłbym zmuszonym pilnować mojej roboty i nie mógłbym się stąd (przynajmniej w tym roku) oddalić4. W tym trudnym okresie zapewne dużą odskocznią od codziennych kłopotów były dla Kolberga wizyty w Tarnowie, w pow. chełmskim, u Marii i Aleksandra Hemplów. Ich córka, Maria Hemplówna (1834–1904), pomagała Kolbergowi w badaniach w rodzinnej miejscowości i w okolicy, Zob. list A. Bielowskiego z 2 III 1869 r., tamże, s. 288. Zestawienie tytułów monografii planowanych w r. 1869 wysłane do Ossolineum, zob. brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., tamże, s. 301–305. 3 List J. Lubomirskiego z 27 X 1869 r., Korespondencja … cz. I (DWOK T. 64), s. 337. 4 Brulion listu do B. Hoffa z 29 IV 1869 r., tamże, s. 323. 1 2 222 �a także przez kilka lat następnych dostarczała materiały na interesujące Kolberga tematy i liczne rysunki 1. Zachowane do dziś rękopisy pokazują też, że w czasie pobytu w Tarnowie Kolberg razem z Hemplówną zapisywał niektóre pieśni „na cztery ręce” — ona notowała teksty, on melodie. Zachowały się tylko cztery listy Hemplówny do Kolberga i nie wiadomo, czy są to wszystkie przez nią wysłane. Jej korespondencja z Kolbergiem napotykała przeszkody — rodzina Hemplów była zaangażowana w konspirację niepodległościową, w której Maria brała czynny udział, także jako kurierka w czasie powstania styczniowego. W pierwszym z zachowanych listów pisała do Kolberga: „Adresować trzeba przez Warszawę, Lublin, Urszulin (Tarnowa w adresie nie trzeba wspominać), to pewnie dojdzie”2. Rodzina Hemplów była przedmiotem szczególnego zainteresowania policji carskiej kontrolującej także listy i prawdopodobnie zarówno korespondencja, jak i przesyłki z notatkami etnograficznymi przekazywane były Kolbergowi przez krewnych lub przyjaciół, nie oficjalną pocztą. Dzięki temu materiały zapisane przez Hemplównę i jej siostry, które wciągnęła do współpracy, docierały w całości do etnografa. Sam Kolberg był w Tarnowie w roku 1869 na pewno dwukrotnie, od 13 do 20 maja i od 15 do 27 czerwca, i zgromadził w tym czasie wiele notatek etnograficznych oraz zapisów pieśni i melodii. Jednak bez współpracy Marii Hemplówny przy gromadzeniu materiałów z Chełmskiego monografia ta byłaby znacznie uboższa. O tym, ile Chełmskie zawdzięcza staraniom Hemplówny, pisał Kolberg we wstępie do pierwszej części monografii tego regionu, ostatniego tomu przygotowanego przez niego do druku. Jednak dopiero analiza wszystkich zachowanych rękopisów pokazuje, jak wielką część materiałów do tej publikacji przysłała Hemplówna 3. Kopernicki, znający dobrze warunki i metody badań terenowych Kolberga, zwłaszcza z drugiej połowy życia etnografa, w 1889 r. pisał: Wyczerpawszy wszystko, co tylko można było na jednym miejscu i zyskawszy sobie w gospodarzu samym lub innej osobie miejscowej chętnego i stałego ko1 Ryciny M. Hemplówny i przesłane przez nią rysunki innych autorów i fotografie zostały odnaleziona dopiero we wrześniu w roku 2015, zob. O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33-34. Aneks (DWOK T. 82 Aneks). 2 List M. Hemplówny z 12 XI 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 370. 3 Zob. E. Millerowa „Chełmskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), a także aneks do tego suplementu. 223 �respondenta na przyszłość, przenosił się on na inne miejsce, podobnież przysposobione1. Kopernicki opisał sytuację idealną, w praktyce zdarzającą się nieczęsto, stan rękopisów i korespondencja etnografa wskazują, że takich „chętnych i stałych korespondentów” nie było wielu. Wśród nich wyróżnia się Maria Hemplówna, dobrze rozumiejąca pracę Kolberga i umiejąca ją skutecznie kontynuować podczas jego nieobecności. Spośród współpracowników Kolberga należy do kilku osób najbardziej zasłużonych dla realizacji Ludu. Bezpośrednio w czasie pobytu Kolberga w Tarnowie pomoc Marii Hemplówny nie ograniczała się do notowaniu tekstów. Hemplówna ułatwiała mu także nawiązywanie kontaktów z miejscowymi wykonawcami. W Chełmskiem do naturalnej wszędzie nieufności chłopów w stosunku do obcych dołączyły się problemy wynikające z likwidacji kościoła unickiego przez władze carskie po powstaniu styczniowym. Z cerkwi usuwano ślady obrządku unickiego (ołtarze w bocznych kaplicach, konfesjonały), a miejscową ludność zmuszano do przejścia na prawosławie, używając w razie oporu wojska i policji. W roku 1874 doszło do krwawych starć wiernych z wojskiem, ale już w latach poprzednich we wsiach unickich istniało silne napięcie. W takiej sytuacji bezcenna była pomoc osoby, która tak jak Hemplówna znała mieszkańców wsi w Tarnowie i okolicy, cieszyła się ich sympatią, znała też dobrze miejscowy dialekt i umożliwiała dotarcie do właściwych informatorów i muzyków. Dla Kolberga, który wtedy pobytowi w Chełmskiem mógł poświęcić tylko niespełna trzy tygodnie, a do tego nie znał jeszcze dobrze języka ukraińskiego, współudział Hemplówny w badaniach był tym ważniejszy. Latem 1869, mimo wyrażanych poprzednio zastrzeżeń, Kolberg udał się kolejny raz do Krakowa, Lwowa i Poznania. Tej podróży dotyczy ostatni zapis2 w zachowanym notesie z wykazem dochodów i wydatków, z którego wynika, że wyjechał z Warszawy 8 sierpnia, a wrócił do niej dopiero 20 stycznia 1870 r. W czasie pobytu w Poznaniu zarząd Towarzystwa Przyjaciół Nauk zawiadomił go, że zalecił członkom podjęcie prenumeraty na wydany w przyszłości tom Ludu. Ta pomoc dotyczyć miała planowanej monografii Wielkopolski, była więc bardzo odległa w czasie i niepewna co 1 Dr I. K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy…, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. X–XI. 2 Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 19. 224 �do skutku. Kolberg pilnie potrzebował wtedy pieniędzy na zapłacenie Jaworskiemu za część drugą Kujaw, którą powinien był przesłać abonentom. W czasie tego pobytu w Wielkopolsce odwiedził m.in. Ostrowo pod Wieleniem, gdzie spotkał się z Pauliną Wilkońską, oraz Morownicę należącą do Władysława Niegolewskiego (1818–1885). Prowadził wtedy także badania terenowe w południowej Wielkopolsce wspólnie z Bogumiłem Hoffem (1829–1894), który pracował w administracji majątków ziemskich w Szołdrach, później w Morownicy. Hoff o pracach Kolberga dowiedział się z recenzji pierwszej części Kujaw i ogłoszenia Żupańskiego zamieszczonego w prasie poznańskiej w roku 1867 o możliwości nabycia w jego księgarni tomów Ludu. Hoff, z zamiłowania rysownik, jeszcze w grudniu 1867 r. zaproponował Kolbergowi listownie współpracę przy zbieraniu materiałów z Poznańskiego. Do planowanej monografii Wielkopolski Kolberg potrzebował rysunków i mimo starań nie znalazł nikogo chętnego do przygotowania rycin do czasu otrzymania listu Hoffa1, podjął wiec korespondencję ze zgłaszającym się rysownikiem-amatorem. Hoff miał zamiar przygotować i wydać album z rycinami strojów ludowych i pierwotnie sądził, że uda się połączyć planowaną przez niego edycję licznych rycin w dużym formacie z krótkim opisem etnograficznym pióra Kolberga. W marcu następnego roku Kolberg przedstawił Hoffowi dotychczasowe trudności z uzyskaniem poparcia finansowego i wspomniał, że rozwiązaniem mogłoby być rozpisanie subskrypcji na następny tom Ludu, obejmujący jeden z regionów Wielkopolski. Hoff, który tymczasem wyjechał do Krakowa uczyć się fotografii, podjął rozmowy z tamtejszymi drukarniami na temat odbicia „Kartek przedpłaty”, zamieszczenia odpowiednich ogłoszeń w prasie, cen papieru i druku itp. Zaskoczył tym Kolberga, który miał wątpliwości, czy z przedpłat zgromadzą sumę konieczną do podjęcia druku, zwłaszcza że nie można było zbierać pieniędzy w ten sposób w Królestwie. Cenzura rosyjska nie pozwalała ogłaszać subskrypcji, zanim dzieło nie uzyskało jej aprobaty, konieczny byłby zatem gotowy czystopis z rycinami i nutami, a opracowanie Poznańskiego było wtedy ledwo rozpoczęte. Współpraca z Hoffem była dla autora Ludu trudna. Hoff szybko podejmował decyzje i natychmiast zaczynał je realizować. Kolberg w swych odpowiedziach starannie wyliczał koszty druku i czas potrzebny na 1 O rycinach do Poznańskiego pisał Kolberg obszerniej w odpowiedzi na pierwszy list B. Hoffa, zob. brulion z 30 XII 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 230–233. 225 �przygotowanie rękopisu nowego tomu, wspominał też wielokrotnie doznane zawody, które nauczyły go ostrożności i dużej rozwagi w kontaktach z drukarzami i księgarzami oraz w podejmowaniu zobowiązań wobec subskrybentów. Różnili się także wizją opracowywanych wspólnie tomów. Hoff pisał m.in.: „Format nie da się inaczej urządzić jak in 4o, bo obrazy nie mogą być tak ścieśnione, jak w formacie dotąd przez Pana używa[nym]”. Kolberg nie miał jednak zamiaru rezygnować z druku monografii etnograficznych jako kolejnych tomów Ludu, o ustalonym dla nich formacie i zakresie rzeczowym, z czym Hoff musiał się pogodzić. Ponadto Kolberg chciał wstrzymać się na jakiś czas z ogłoszeniem prenumeraty, bo wymagałoby to szybkiego druku książki. Miał świeże doświadczenia z prenumeratą Kujaw, która rozpisana została w październiku 1865 r., a dopiero po blisko czterech latach mógł wysłać odbiorcom drugą część tej monografii. Hoff jednak wydrukował w Krakowie kartki przedpłaty (jak się później okazało, nie zapłacił za nie drukarni „Czasu”1) i Kolberg, choć wątpił w tak duży sukces finansowy, jaki zapowiadał współpracownik, odpowiedział: „Ale cóż robić? Kiedyś Pan odważny, to próbujmy”2. Osobiście poznali się prawdopodobnie3 dopiero w sierpniu lub wrześniu w 1869 r., kiedy Kolberg odwiedził kolejny raz Poznańskie. Wprawdzie był w Wielkopolsce rok wcześniej, ale do planowanego przez Hoffa spotkania w Morownicy wtedy nie doszło. W roku 1869 prowadzili badania w południowej Wielkopolsce, nie znamy jednak dokładnie trasy tej wędrówki, a jedynie jeden z epizodów przypomniany wiele lat później przez Hoffa w autobiografii4. Z relacji Hoffa wynika, że w którejś z odwiedzanych wsi w trakcie wywiadu z parą młodych ludzi do izby szkolnej wpadli wrogo nastawieni inni mieszkańcy tej miejscowości, żądając wydania notatek i szkiców, jako szkodliwych „dla malowanych”. Hoff nie podał nazwy miejscowości, w której prowadził wtedy z Kolbergiem badania terenowe, nie podał też dokładniejszej daty. Jego relacja wskazuje jednak, że tak jak trzydzieści Zob. list F. Szlachtowskiego z 19 V 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 489. Brulion listu do B. Hoffa z 23 V 1868 r., tamże, s. 326. 3 Z listów Hoffa z września 1868 r. wynika, że w r. 1868 nie spotkali się. 4 L.S.K. Bogumił Hoff, „Wisła” T. VIII: 1894, s. 204–205. Autor artykułu cytuje fragmenty rękopisu autobiografii B. Hoffa napisanej w 1891 r. Hoff nie podał tam roku, w którym towarzyszył Kolbergowi, ale ponieważ pisze dalej, że Kolberg następnie pojechał do Libelta do Czeszewa, sądzić można, że chodzi o rok 1868, choć z korespondencji wynika, że z Hoffem spotkał się dopiero w 1869. 1 2 226 �lat wcześniej, tak i w 1869 r. bezpośrednie kontakty etnografa z ludnością wiejską wymagały uprzedniego wprowadzenia w to środowisko przez osobę cieszącą się autorytetem – miejscowego dziedzica lub proboszcza. W drugiej połowie roku 1869 Hoff zamieszkał w Poznaniu i założył tam zakład fotograficzny. Na początku następnego roku planował znowu wspólne badania terenowe, proponował Kolbergowi objęcie posady dyrektora muzyki w poznańskim teatrze, a już wcześniej myślał o wynajęciu domu z ogrodem pod miastem, aby mogli tam razem pracować. O tych nierealnych planach musiał zapomnieć po wybuchu wojny francusko–pruskiej w lipcu 1870 r. We wrześniu Hoff, już bardzo zaniepokojony, skarżył się w liście Kolbergowi, że dostał nakaz wyjazdu z Prus. Pisał wtedy: Rozdrażnienie między ludnością niemiecką i polską rośnie co dzień, już nie tylko po polsku ubrany[m] nie można się pokazać na ulicy bez indultów [tj. zniewag], ale i mówiący[ch] po polsku na ulicy może spotkać złość i grubiaństwo. Jak długo tu zostanę, nie wiem, ale to wiem, że w razie wydalenia, co lada dzień nastąpić może, nie mam żadnego przytułku zagranic[ą]. […] funduszu żadnego na taką niespodziankę nie posiadam, a tu familia! Bóg niech się zlutuje!1. Hoff jako syn pastora z Radomia, urodzony w Królestwie, uznany był za obywatela rosyjskiego, dlatego został deportowany z Prus i na początku października znalazł się w Cieszynie. Pieniądze zebrane za prenumeratę od kilkunastu osób w Wielkopolsce przeznaczył na utrzymanie rodziny w pierwszym okresie po wysiedleniu i nigdy ich Kolbergowi nie zwrócił. W latach 1869 i 1870, mimo narastającego niepokoju co do przyszłości planowanej serii wydawniczej, Kolberg przygotowywał do druku dwie monografie: Krakowskie i Poznańskie. Pomysł wydania pierwszej części Mazowsza, podjęty w 1867 r. i przypieczętowany wtedy umową z Żupańskim, zarzucił dosyć szybko. Krakowskie miało największe szanse na druk we Lwowie lub Krakowie i było już przygotowane na tyle, że pierwszą część – jak wspomniano – przedstawił J. Lubomirskiemu, kuratorowi Ossolineum, w połowie roku 1869. Czuł się też zobowiązany do możliwie szybkiego wydania Poznańskiego, ponieważ czekali na nie nabywcy „biletów przedpłaty”. Monografię Wielkopolski, która ostatecznie otrzymała tytuł Wielkie Księstwo Poznańskie, miał zamiar wydać w Poznaniu. O druku pierwszej jej części wiosną 1870 r. z poznańskim księgarzem i wydawcą, 1 List B. Hoffa z 16 IX 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 363. 227 �Ludwikiem Merzbachem, rozmawiał Bogumił Hoff. Proponowane przez Merzbacha ceny były nieco wyższe niż w Warszawie, ale po wybuchu wojny francusko-pruskiej dalsze pertraktacje z poznańskim wydawcą stały się i tak bezprzedmiotowe. Hoff został wyrzucony z Poznania, a Kolberg, który musiałby czuwać choćby tylko nad drukiem nut, jako obywatel rosyjski nie byłby wpuszczony do Prus w czasie trwania wojny. Pod koniec roku 1869 jedynie druk w Krakowie rysował się jako realny. Tam książka mogłaby mieć na karcie tytułowej notę o pomocy finansowej Towarzystwa Naukowego, a to spełniałoby warunki wynikające z jego statutu i Kolberg mógłby otrzymać dotację pokrywającą część kosztów wydania tomu. W październiku Lubomirski zwrócił rękopis pierwszej części Krakowskiego i Kolberg przekazał go drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego, a sam około 20 stycznia 1870 r. wrócił do Warszawy. Druku nowego tomu Ludu pilnował na miejscu Zygmunt Gloger, który Kolberga poznał jeszcze w Warszawie. Wiele lat później, wspominając początki swych zainteresowań folklorem i chaotyczne wówczas próby zbierania przysłów, pisał: „W r. 1865, zaprzyjaźniwszy się z Kolbergiem i po wstąpieniu do Szkoły Głównej, zacząłem jaśniej pojmować zadania prac naukowych” 1. Gloger po trzech latach studiów w Warszawie przeniósł się w 1868 r. na Uniwersytet Jagielloński, gdzie do roku 1872 studiował historię i archeologię. Zainteresowany etnografią, opracowywał wtedy Obchody weselne2, obszerne i ambitne studium porównawcze, do którego zapisy nutowe otrzymał od Kolberga. W pierwszej połowie roku 1870 kontrolował korekty Krakowskiego i pośredniczył między autorem a drukarnią. Wprowadzanie w ten sposób poprawek w druku nie zdawało jednak egzaminu i w kwietniu 1870 r. pisał do Kolberga: Korekty ostatnie robię ściśle, aby wszystko, co Pan zaznaczy, było dokładnie poprawionym, ale uważałem, że pierwszą moją korektę poprawiają niedbale i odsyłają do Warszawy z wieloma błędami, które ja już poprawiłem3. Gloger w końcu czerwca wyjeżdżał na okres wakacji do Jeżewa, do swego rodzinnego domu. Był to jeden z powodów, dla których Kolberg w 1870 r. przyjechał kolejny raz do Krakowa, aby osobiście czuwać nad Z. Gloger Przysłowia ludu z okolic Tykocina, „Wisła” 1896, z. 2, s. 349. Pruski [Z. Gloger] Obchody weselne cz. I, Kraków 1869. 3 List Z. Glogera z 1 IV 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 351. 1 2 228 �drukiem i kończyć redakcję następnych tomów monografii. Nie wiemy dokładnie, kiedy wyjechał z Warszawy — z zachowanych listów wynika, że stało się to między końcem czerwca a połową września i przebywał w samym Krakowie lub w Modlnicy do końca stycznia roku 1871. Do Warszawy wrócił wtedy tylko na pół roku. Już wyjeżdżając z Modlnicy wiedział, że niedługo przybędzie tam na dłużej — we dworze Konopków zostawił rękopis następnych części Krakowskiego, a o ich wydaniu miał rozmawiać w sierpniu z kierownikiem drukarni. Prawdopodobnie w czasie pobytu Kolberga w Modlnicy lub w Mogilanach na przełomie lat 1870 i 1871 Józef Konopka zaprosił go na dłużej i zapewne w ciągu roku 1871 Kolberg podjął decyzję o skorzystaniu z tego zaproszenia. ��Elżbieta Millerowa Lata krakowskie w życiu Kolberga (1871–1890) XI [Warunki pracy literackiej i naukowej w Warszawie po powstaniu styczniowym. – Cenzura carska. – Położenie materialne pisarzy i uczonych. – Brak oparcia instytucjonalnego dla pracy badawczej. – Wyjazd Kolberga do Krakowa (sierpień 1871). – Sytuacja w autonomicznej Galicji. – Swobody obywatelskie. – Życie umysłowe i kulturalne Krakowa.] Propozycja zamieszkania pod Krakowem oraz oferowana przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie dotacja na Lud otwierały przed Kolbergiem zupełnie nowe perspektywy. Coraz bardziej doskwierający mu kryzys materialny i brak możliwości kontynuacji zaplanowanego wydawnictwa, związane z zarysowaną wcześniej sytuacją w popowstaniowej Warszawie pod rządami władz carskich, skłaniały do radykalnego rozwiązania, jakim było opuszczenie zaboru rosyjskiego. Nie był w tym zresztą Kolberg odosobniony; wielu mieszkańców Królestwa udawało się wówczas na dobrowolną emigrację za granicę, a także do Galicji, gdzie wraz z uzyskaniem autonomii i swobód obywatelskich warunki pracy naukowej i literackiej stały się znacznie bardziej sprzyjające. Po powstaniu styczniowym w Królestwie Polskim działał cały wspominany już system represji i zniewolenia, zaprowadzono stałe rządy wojskowo-policyjne. Obok prześladowań, aresztowań i surowych wyroków dla powstańców i konspiratorów, obok konfiskat majątków, karnych wcieleń do wojska, masowej zsyłki na Syberię i przymusowych przesiedleń w głąb Rosji, poddano społeczeństwo bezwzględnej rusyfikacji. Po nieudanym zamachu na cara Aleksandra II w 1866 roku represje jeszcze się nasiliły, obejmując wszystkie formy życia zbiorowego. Zwalczane były wszelkie przejawy polskości i narodowego stanowienia na rzecz całkowitej integracji z cesarstwem rosyjskim poprzez zmianę ustroju, administracji i prawa na wzór obowiązujących w Rosji carskiej. Począwszy od 1866 roku, likwidowano 231 �kolejne instytucje świadczące o odrębności Królestwa, znosząc stopniowo jego autonomię. Wszystkie urzędy poddano depolonizacji, usuwając Polaków, zwłaszcza z wyższych stanowisk, i obsadzając je Rosjanami oraz wprowadzając język rosyjski jako obowiązujący w całej administracji. Bezwzględnie zwalczano przejawy świadomości narodowej, która miała zostać wymazana. Szczególne restrykcje dotknęły więc szkolnictwo, język, kulturę. Zakazano działalności wszystkich towarzystw oświatowych i kulturalnych. Zamkniętą w roku 1869 Szkołę Główną zastąpił uniwersytet carski z językiem wykładowym rosyjskim. Od roku 1866 stopniowo rugowano język polski ze szkół; nadzór nad edukacją miał stanowić główne narzędzie wynaradawiania Polaków. Obowiązywała cenzura prewencyjna, czasopisma i książki musiały być przedstawiane w urzędach cenzury w rękopisach, a następnie w odbitkach korektorskich, które porównywano z pierwotną, dozwoloną wersją rękopiśmienną. Mnożyły się zakazy publikacji, gotowe wydawnictwa nie zawsze dopuszczano do rozpowszechniania. Choć w Królestwie pozostała polska prasa, wydawnictwa, teatry rządowe z polskim repertuarem i ukazywały się polskie książki, cenzura carska krępowała swobodę wypowiedzi i wolną myśl nie tylko poprzez urzędnicze zakazy i restrykcje, ale także poprzez autocenzurę autorów, którzy kontrolowali sami siebie, oraz poprzez podobne uprzedzające działania redaktorów i wydawców. Mechanizm paraliżowania swobody wypowiedzi objął całe pokolenie ludzi pióra i wycisnął swoje piętno na ich twórczości i jej społecznym odbiorze. Świadek tego czasu, historyk S. Krzemiński, opisując narzucony przez zaborcę system polityczny, stwierdzał z goryczą: Ale to jeszcze nie całe jarzmo; przybywa do niego niewola myśli, straszna, potworna, okrutna, jakiej już w wieku XIX żaden naród na świecie nie doznaje, prócz Polaków w zaborze rosyjskim. W Europie cenzura należy już do rzędu muzealnych zabytków przeszłości; u nas jest czynną, niestrudzoną, nieustającą torturą, mającą swoich oprawców, swoich sędziów i swoje prawa. […] Myśl do ciemnego lochu wtrącona – to stan dzisiejszy umysłowości polskiej w Królestwie wyrażającej się w druku. Cenzor jest wszechwładnym, nieodpowiedzialnym stróżem jej i katem. Za to, co pozwolił wydrukować, nie na nim ciąży odpowiedzialność, ale na tym, kto z jego pozwolenia skorzystał1. 1 [S. Krzemiński] Dwadzieścia pięć lat Rosji w Polsce (1863–1888). Zarys historyczny, Lwów 1892, s. 189. 232 �Trudne warunki życia umysłowego i kulturalnego w popowstaniowej Warszawie dotykały także Kolberga; przyjęty do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego jako „literat z Warszawy” był przecież tego życia czynnym uczestnikiem. Warto więc pokrótce przypomnieć ówczesną sytuację ludzi pióra. Położenie materialne twórców było bardzo ciężkie. Pisarze byli źle opłacani lub nie otrzymywali honorariów wcale, gdyż nie było jeszcze praktyką powszechną wynagradzanie prac literackich lub też brakło na honoraria pieniędzy. Redaktorzy czasopism, szczególnie naukowych, nie płacili regularnie honorariów, zwykle z powodu niskich nakładów, a więc braku dochodów. Autorzy zmuszeni byli do innych prac zarobkowych, by utrzymać siebie i rodziny, a swoje publikacje musieli traktować jako wyraz poświęcenia dla dobra ogółu. Prasa codzienna stwarzała wprawdzie możliwość zarobkowania, nie było to jednak wynagrodzenie wystarczające i regularne, powstała więc praktyka brania zaliczek, często na teksty czy utwory jeszcze nienapisane, co oznaczało zależność finansową od wydawcy. Ponadto opłacano autorów „od wiersza”, przy czym liczba wierszy na ogół zależała od wydawcy, który licząc się z upodobaniami czytelników lub uprzedzając cenzurę, mógł według uznania decydować o objętości tekstów i dokonywać w nich zmian, często wbrew intencjom twórców. Nierzadkim zjawiskiem była bieda zmuszająca pisarzy do zarobkowania na dodatkowych posadach, do pracy ponad siły, często i tak prowadzącej do skrajnego ubóstwa. W sytuacji, gdy życie umysłowe nie miało żadnego instytucjonalnego oparcia, funkcję integrującą środowisko literackie i naukowe pełniły w pewnym stopniu jedynie nieformalne zebrania towarzyskie o charakterze „półkonspiracyjnym”, odbywające się w domach prywatnych i w redakcjach periodyków, np. „Kuriera Warszawskiego” czy „Biblioteki Warszawskiej”. Jednak wobec wszechobecnej kontroli i zakazów zgromadzeń nie było już możliwości kontynuowania takich spotkań i bogatej tradycji salonów w skali sprzed powstania. W warunkach bezwzględnej rusyfikacji kolejnych dziedzin życia zbiorowego strefą polskości pozostawały dwie dziedziny: literatura i teatr. Polskie słowo pisane stało się w okresie popowstaniowym ostoją narodowego trwania, narzędziem oporu i walki o zachowanie świadomości narodowej. Piś­ miennictwo, podobnie jak sami autorzy, poddane było jednak bezustannemu dozorowi władz zaborczych, wszędzie dopatrujących się podstępu, ukrytych intencji, aluzji, niesubordynacji. Kontrolę tę, której celem miała być całkowita 233 �neutralność treści, sprawowali nie tylko cenzorzy, ale i urzędnicy poczty, policjanci, celnicy, dodatkowo sprawdzający się wzajemnie. Obowiązującą w Imperium Ustawę o cenzurze i druku z roku 1857, wielokrotnie nowelizowaną w późniejszych latach, uzupełniały liczne jawne i tajne okólniki, wytyczne i zarządzenia, a przepisy interpretowano zależnie od aktualnych okoliczności, w których miała się ukazać publikacja, od wskazań politycznych władz centralnych, od warunków miejscowych czy indywidualnych ocen cenzora. Dotychczasowe formy działania cenzury ujednolicono i scentralizowano poprzez utworzenie w roku 1869 Warszawskiego Komitetu Cenzury, który podlegał władzom w Petersburgu. Sam system ulegał zresztą zmianom; bywały okresy względnego liberalizmu i absurdalnej surowości. Jak pisze Maria Prussak w pracy poświęconej temu zagadnieniu: Cenzorzy rosyjscy często bywali niemal współautorami dzieł drukowanych w Królestwie Kongresowym i granych w tutejszych teatrach […]. Ostateczny kształt utworu literackiego zależał więc od postanowienia cenzora1. Surowe rygory aktów ustawodawczych obok chwiejnych i nieprzewidywalnych decyzji urzędników stwarzały bariery trudne do pokonania dla samych twórców, redaktorów i wydawców, uzależnionych materialnie od kapitału i od sprzedaży swych wydawnictw. Obok cenzury wewnętrznej, decydującej o zgodzie na druk w kraju, istniała też cenzura zewnętrzna, rozstrzygająca o dopuszczeniu do księgarń i prenumeratorów czasopism i książek opublikowanych za granicą, a także o przywiezieniu do kraju powstałych tam rękopisów. Z kolei obok bezwzględnego i często ograniczonego urzędnika działała wspomniana już ingerencja redaktora i wydawcy, którzy usuwali z tekstów wszystko, co mogło wzbudzić jakiekolwiek podejrzenia cenzora. Praca twórcza stawała się często w takich warunkach męczącym wyrobnictwem, zmuszając do rewizji pierwotnych pomysłów, używania masek, aluzji, niedomówień, najrozmaitszych szyfrów i zabiegów skrywających prawdziwy sens. I tak np. naturalną konsekwencją tych warunków była zauważana przez historyków „letniość” warszawskiej prasy, gdyż jak pisze Kulczycka–Saloni: M. Prussak Świat pod kontrolą, „Teksty Drugie. Teoria literatury, krytyka, interpretacja” 1991, nr 6 (12), s. 39–40. Por. też Świat pod kontrolą. Wybór materiałów z Archiwum Cenzury Rosyjskiej w Warszawie, wybór, przekład i opracowanie M. Prussak, Warszawa 1994; R. Nycz Literatura polska w cieniu cenzury, „Teksty Drugie…” 1998, nr 3 (51), s. 5–27. 1 234 �[…] unikano jasnego formułowania własnych postaw i jasnego stawiania zarzutów […]. Trzeba było bowiem nie tylko powiedzieć to, co się miało do powiedzenia i co powiedzieć się chciało, ale także powiedzieć w sposób tylko dla pewnych adresatów zrozumiały. Inni powinni byli zatrzymać się na słowach, nie docierając do sensu1. W roku, w którym Kolberg opuszczał Warszawę, lwowski dziennik informował w anonimowej korespondencji: Z Warszawy donoszą nam, że cenzura od niejakiego czasu stała się niezmiernie ostrą. Petersburg sypie koncesje na nasze pisma, a Warszawa tępi każdy wyraz, każdą myśl – już nie powiem, naszą, ale europejską. Od czasu Komuny Paryskiej nie wolno w Warszawie pisać o sprawach społecznych, spółkach, stowarzyszeniach. Dzienniki są w kłopocie, czym zapełnić mają swoje kolumny. Dziwić się przeto nie wypada, że „Gazeta Polska” we wstępnym artykule zajmuje się ospą2. Pisarstwo i język pod cenzorską kontrolą określane były przez samych pisarzy i dziennikarzy jako „styl więzienny”, „kajdany po piórze”. Niektóre poczynania cenzury stawały się wręcz absurdalne, granicząc niekiedy z groteską, o czym świadczyć może przykład nakazu wykreślenia przymiotnika „polska” w botanicznej nazwie „pszenica polska (Triticulum polonicum)” i zastąpienia go przymiotnikiem „krajowa”, od czego ostatecznie cenzor jednak odstąpił3. Powszechnie narzucano używanie określeń: „u nas”, „w kraju”, „naszej”, „krajowej”, zamiast niedozwolonych: „Polska”, „polskiej”, choć czasami te ostatnie wykreślano jedynie z kart tytułowych, pozostawiając w tekście książek. Usuwano z rękopisów do druku nazwy godności narodowych, elementów stroju, muzyki, obyczaju polskiego (karabela, kontusz, konfederatka), „króla” zamieniano na „księcia”, bohatera komedii przebierano z kontusza w surdut, okresami nie dopuszczano też rzeczownika „ojczyzna” itd. Jeszcze surowsze kryteria obowiązywały w teatrach, gdzie wobec licznej widowni słowa i obrazy, np. strojów i rekwizytów historycznych, słyszane i pokazywane ze sceny stawały się groźniejsze niż w lekturze. W odpowiedzi pisarze uznali pokonanie barier cenzury za swój patriotyczny obowiązek i szukali różnych sposobów walki z nią. J. Kulczycka-Saloni Życie literackie Warszawy w latach 1864–1892, Warszawa 1970, s. 201. 2 Ziemie polskie. Z Warszawy, „Dziennik Polski” 1871, nr 187, s. 1. 3 S. Górski Z dziejów cenzury w Polsce, „Biblioteka Warszawska” 1905, T. IV, s. 478. 1 235 �Powszechnie uciekano się do języka czy stylu ezopowego, który przy pomocy metafor, alegorii, symbolu, peryfrazy, wieloznaczności lub przemilczeń wyrażał myśli nie wprost, maskował prawdziwy sens, który czytelny był dla odbiorcy, a zmylić miał czujność cenzora. Pisano więc zastępczo: „ziemia rodzinna”, „kraj” zamiast: „Polska”; „burza” zamiast: „walka o wolność”; „pożar”, „ów czas”, „wypadki”, „wydarzenia” zamiast: „powstanie” itp. Walka pisarzy z dyktatem cenzury przybierała różne formy, stosowano najrozmaitsze wybiegi, by w wyniku cichej umowy z czytelnikiem kamuflować rzeczywisty sens tekstów, domyślny jednak dla polskiego odbiorcy. Strategia języka ezopowego była kultywowana przez całe ówczesne pokolenie pisarzy i uczonych, pozostające pod despotyczną władzą zaborców1. Praca naukowa w takich warunkach stawała się bardziej bezinteresownym powołaniem niż pragmatycznie uprawianym zawodem. Dla młodych naukowców ze wszystkich prawie dziedzin brakowało perspektyw pracy i rozwoju, a także stypendiów, które przydzielano przybyszom z Rosji. Dzieła naukowe oryginalne należały do rzadkości z powodu braku warunków dla swobodnych dociekań badawczych i trudności wydawniczych. Pierwszeństwo dawali wydawcy beletrystyce jako dostępniejszej dla ogółu. Po zamknięciu Szkoły Głównej w 1869 r., z wyjątkiem Towarzystwa Lekarskiego działającego od 1820 r., nie było w Warszawie przez szereg lat żadnej instytucji popierającej polską naukę. Indywidualny wysiłek intelektualny i samouctwo zastępowały zorganizowane formy kształcenia, studiów i kariery naukowej. Wybitny historyk, przedstawiciel szkoły warszawskiej, Władysław Smoleński pisał: Uniedostępniono Polakom katedry w Uniwersytecie Warszawskim, rugowano ich nawet ze stanowisk nauczycieli gimnazjalnych. Uczeni pozbawieni pola pracy na terenie Królestwa odpływali do zaboru austriackiego, do wszechnic i gimnazjów galicyjskich. Dokonywał się w ten sposób proces emigracji najlepszych sił naukowych pociągający za sobą zubożenie umysłowe społeczeństwa. Adepci nauki zasiedziali w kraju, pozbawieni warsztatów pracy zawodowej i środków 1 Zob. m.in. A. Martuszewska Ezopowy język, w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, pod red. J Bachórza i A. Kowalczykowej, Wrocław 2002, s. 249–251; Z.J. Adamczyk Cenzura, tamże, s. 125–131; B. Szyndler Dzieje cenzury w Polsce do 1918 roku, Kraków 1993; M. Prussak Świat pod kontrolą…, s. 39–49; W. Caban Cenzura w Królestwie Polskim w latach 1815– 1915, w: Granice wolności słowa. Materiały konferencji naukowej, Kielce, 4–5 maja 1995 r., red. naukowa G. Miernik, Kielce–Warszawa 1999, s. 9–18. 236 �jej uprawy, wyczerpywali swe siły udzielaniem lekcyj w szkołach i domach prywatnych lub też zarobkowaniem w biurach kolejowych, bankowych i w kantorach przemysłowo-handlowych […] Uprawiano naukę dorywczo, poświęcając jej niedospane godziny nocy i dni wypoczynków świątecznych. Oddawano się jej bezinteresownie, bez widoków na jakiekolwiek korzyści materialne, w przeświadczeniu, że się spełnia obowiązek służby narodowej1. Kolberg jako przedstawiciel tej generacji, pozostający w nurcie ówczesnego życia umysłowego Warszawy – tak jak całe społeczeństwo – boleśnie doświadczał traumy klęski i skutków powstania. I tym ostrzej rysował mu się w Warszawie brak perspektyw realizacji zamierzeń badawczych i wydawniczych o tak szeroko zakrojonym programie, kontynuacji edycji planowanej jako seryjna na lata i jako taka wymagającej stałego funduszu. Wcześniej przedstawiono jego borykanie się z trudnościami przy wydaniu czterech pierwszych tomów, a także uciążliwe i bezowocne starania o pozyskanie środków na publikację dalszych. Zachowane źródła nie przekazują nam bezpośrednich wypowiedzi Kolberga na temat aktualnej sytuacji politycznej w Królestwie i w Polsce, warunków życia i pracy w Warszawie lat popowstaniowych. Na zachowanej korespondencji z tych lat, stosunkowo nielicznej, ciąży w tych kwestiach przemilczenie zadekretowane kneblem cenzury, szczelnie kontrolujące słowa. Zapewne zdecydowała o tym także charakterystyczna dla Kolberga powściągliwość w słowie pisanym, która – jak możemy się jedynie domyślać – w ówczesnej atmosferze powszechnego poczucia zagrożenia dyktowała raczej nieodsłanianie osobistych kłopotów i przeżyć traktowanych jako oczywiste dla ogółu. Mimo to w listach z tego okresu daje się odczytać znużenie, zniechęcenie, a nawet zawód i gorycz badacza zmagającego się z przeciwnościami. Autocenzura wyziera też z nich niejednokrotnie, mimo że ich część, jeśli nie większość, gdy tylko było to możliwe, przekazywana była nie pocztą, lecz do rąk adresatów przez zaufanych pośredników. A tam, gdzie przemilczenie okazywało się niemożliwe, pojawiał się charakterystyczny język ezopowy. Określenia czy zdania użyte przez Kolberga w jednym z listów pod koniec lat sześćdziesiątych w rodzaju: „kraj, który zamieszkuję”, „ostatnie przeobrażenia w kraju”, „zwiedziłem W. Smoleński Warunki pracy naukowej w b[yłym] Królestwie Polskim w okresie odwetu rosyjskiego za powstanie styczniowe, „Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój” 1923, R. IV, s. 358–359. Zob. też M. Micińska Inteligencja na rozdrożach 1864–1918. Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918, T. 3, Warszawa 2008, s. 63. 1 237 �dotąd małą tylko część krajów słowiańskich”, cel pracy określony jako „wyświecenie przeszłości słowiańskiego ludu”1, wydają się wyraźnie świadczyć o zasłanianiu prawdziwego sensu. Wymowy nabiera wspomniany już fakt, że i w tytule całej serii jego dzieła Lud, jego zwyczaje… zabrakło przymiotnika polski, a nadtytuł brzmi „pojednawczo” z punktu widzenia władz: Materiały do etnografii słowiańskiej. Żadne konkretne perypetie Kolberga z cenzurą w okresie warszawskim, gdy wydawał pierwsze 4 tomy dzieła, nie są jednak znane; możliwe, że zapobiegła temu przezorna refleksja samego autora. Tak więc w ostateczności Kolberg uciekł się do rozwiązania radykalnego i podjął decyzję o przeniesieniu się do Galicji. Z pewnością nie był to krok łatwy; opuszczał Warszawę, w której pozostawiał rodzinę i przyjaciół, miasto młodości, z którym był związany od dzieciństwa. Jednak zaproponowana mu dotacja z Towarzystwa Naukowego Krakowskiego oraz zaproszenie przez przyjaciela do własnego domu pod Krakowem okazały się w tych warunkach optymalne i nie do odrzucenia. Definitywnie opuścił Warszawę latem 1871 roku, między 5 sierpnia, którą to datę sugeruje wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera, a 16 sierpnia, kiedy to Wilhelm potwierdza odbiór listu brata z informacją o odbytej podróży2. Najpierw zatrzymał się w Mogilanach, gdzie gospodarował Józef Konopka, później w Modlnicy, gdzie mieszkało rodzeństwo Józefa, Julian i Antonina, i gdzie spędził następne 13 lat, nim przeniósł się do Krakowa w 1884 roku. Wyjeżdżając z Warszawy, planował najprawdopodobniej długi pobyt w Krakowie i Modlnicy. Sądzić tak można, ponieważ zabrał wtedy wszystkie materiały do Ludu – własne zapisy terenowe, inne rękopisy i ryciny, a także książki, nuty, korespondencję, tj. otrzymane listy i bruliony własnych, oraz dokumenty osobiste. Pozostały w Warszawie niesprzedane do tej pory egzemplarze czterech tomów wydanych u Jaworskiego i wcześ­ niejsze publikacje utworów muzycznych. W latach następnych będzie Kolberg korespondował z Wilhelmem, potem z bratową Karoliną na temat Z niedatowanego brulionu listu Kolberga, prawdopodobnie do A. Przeździeckiego z 1869 roku, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. 2 W liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera z 5 sierpnia 1871 roku czytamy: „Piszę na prędce parę słów przez odjeżdżającego do Was Oskara Kolberga […]” (Korespondencja Karola Estreichera z Marią i Felicjanem Faleńskimi (1867–1903), z autografu wydała i komentarzem opatrzyła J. Rudnicka, „Archiwum Literackie”, pod red. K. Budzyka, T. Mikulskiego i S. Pigonia, T. III, Wrocław 1957, s. 99). Zob. też list Wilhelma Kolberga, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 383–384. 1 238 �egzemplarzy Ludu, nut i innych druków przechowywanych u Gebethnera, a także fortepianu i mebli. Chyba jednak latem 1871 roku nie przewidywał, że już do Warszawy nie wróci. To, że wyjazd w sierpniu tego roku będzie ostateczny, okazało się znacznie później. Dopiero w itinerarium, w którym w pierwszej połowie 1889 roku spisał swoje podróże, pod rokiem 1871 zanotował: „Do Krakowa, Mogilan i Modlnicy – na stałe […]”1. Już wcześniej, przebywając często w Krakowie pod koniec lat sześćdziesiątych, Kolberg zetknął się z zupełnie innymi warunkami życia i działalności naukowej w zaborze austriackim i mógł się przekonać, że miasto oddychało nieznanymi w Warszawie swobodami obywatelskimi, które przyniosła doba autonomii. Sytuacja w zaborze austriackim wyglądała w tamtym okresie rzeczywiście diametralnie inaczej niż w Królestwie. Stefan Kieniewicz tak pisał o różnych losach narodu w każdym z trzech zaborów: […] sytuacja ziem polskich pod panowaniem Rosji, Prus i Austrii różniła się zdecydowanie we wszystkich płaszczyznach rozwoju: demograficznego, gospodarczego (rolnictwo, przemysł, transport, handel), politycznego i kulturalnego. Różnice te pogłębiały się w miarę przedłużania okresu niewoli; nie tylko dlatego, że każdy z trzech rządów zaborczych prowadził w poddanych sobie ziemiach polskich odmienną politykę, lecz bardziej jeszcze dlatego, że stosunki w każdej z tych dzielnic coraz wyraźniej upodabniały się do stosunków rosyjskich, niemieckich lub austro–węgierskich. Warstwy społecznie świadome swej polskości – coraz liczniejsze z upływem dziesięcioleci – czuły się oczywiście jednym narodem pomimo kordonów; jednym zarówno w sensie kulturalnym, jak i moralno–politycznym. Tym dotkliwiej jednak odczuwały pogłębiające się kontrasty między rozwojem gospodarczym, perspektywami politycznego bytu, a nawet stylem życia Polaków z Kongresówki, z Galicji, z Poznańskiego czy też z Górnego Śląska2. W monarchii austriackiej zaszły w II połowie XIX wieku ważne przemiany polityczne. Jak wspomniano wcześniej, po przegranej wojnie we Włoszech w 1859 roku i po jej kolejnej całkowitej klęsce w wojnie z Prusami w 1866 roku ujawniła się ostatecznie wewnętrzna słabość Austrii. Rząd wiedeński zmuszony był do reform, by zapobiec rosnącym napięciom społecznym i politycznym i uniknąć rozpadu państwa. Na mocy konstytucji grudniowej z 1867 roku Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 706. S. Kieniewicz Przedmowa, w: Polska XIX wieku. Państwo. Kultura. Społeczeństwo, pod. red. tegoż, Warszawa 1986, s. 7. Zob. też A. Chwalba Historia Polski 1795–1918, Kraków 2000, s. 491–527 oraz M. Micińska Inteligencja na rozdrożach 1864–1918…, s. 1–25. 1 2 239 �przekształcono je w monarchię dualistyczną Austro-Węgry, dwa równorzędne człony połączone osobą cesarza. Franciszek Józef koronował się na króla Węgier i oficjalnie 14 listopada 1868 roku wprowadzono nazwę Monarchia Austro-Węgierska. Otworzyły się perspektywy reform w całej monarchii habsburskiej, co poprowadziło do stopniowego przyznawania autonomii poszczególnym krajom wchodzącym w jej skład. W wyniku tych politycznych zmian i reform Polacy w Galicji uzyskali na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych daleko idącą autonomię i znaczne swobody obywatelskie. Na terenie Galicji władzę rządową sprawował powoływany przez cesarza namiestnik; do roku 1915 funkcję tę sprawowali wyłącznie Polacy. Powstały autonomiczne instytucje: Sejm Krajowy – główny organ władz samorządowych, Wydział Krajowy – odpowiedzialny za sprawy gospodarcze i kulturalne organ wykonawczy Sejmu Krajowego oraz Rada Szkolna Krajowa, nadzorująca szkolnictwo podstawowe i średnie. W roku 1869 wprowadzono język polski do szkół, urzędów i sądownictwa (obok ukraińskiego), przywrócono w Krakowie samorząd, którego miasto było pozbawione od 1853 roku. Administracja i władza polityczna znalazły się w przeważającej części w rękach Polaków. Sytuacja gospodarcza w Galicji u progu autonomii była katastrofalna, zaistniały jednak sprzyjające warunki dla rozkwitu życia politycznego, kulturalnego i naukowego, odżyło polskie szkolnictwo i inicjatywy społeczne, działały legalne stowarzyszenia polityczne, rozwijała się działalność czasopiśmiennicza i edytorska. Kraków II połowy XIX wieku, przekształcony przez Austriaków w nadgraniczną twierdzę, peryferyjnie położony i pozbawiony możliwości ekonomicznego rozwoju, posiadał jednak potężny atut w postaci materialnego i duchowego dziedzictwa kulturowego. Rozumiano powszechnie jego symboliczną rolę, wręcz misję, która nabrała nowego znaczenia wobec tragedii powstania styczniowego, popowstaniowych represji i żałoby na ziemiach zaboru rosyjskiego, a także postępującej germanizacji Polaków w zaborze pruskim. Kraków stał się ważnym ośrodkiem polskiego życia ponadrozbiorowego, rozwijającej się kultury i nauki, pątnictwa narodowego i religijnego, miejscem obchodów i celebracji rocznic i uroczystości patriotycznych, zabronionych w pozostałych zaborach, a będących manifestacją woli przetrwania narodu we wspólnocie1. Dzięki 1 Zob. S. Estreicher Znaczenie Krakowa dla życia narodowego polskiego w ciągu wieku XIX, Kraków 1931, s. 20 i nast. Por. też J. Purchla Matecznik polski. Pozaekonomiczne 240 �autonomii i swojemu wyjątkowemu położeniu politycznemu miasto pamiątek narodowych, pomników dziejowych, koronacji królów i ich nekropolii, sanktuariów i grobów świętych pełniło w drugiej połowie XIX wieku funkcję „duchowej stolicy narodu”, „matecznika Polski”, „serca Polski”, „relikwiarza narodowych pamiątek”, „polskiej Jerozolimy” – jak rolę tę określali badacze historii Krakowa1. Pod Wawel jako do centrum zbiorowej edukacji narodowej peregrynowano ze wszystkich trzech zaborów, by w atmosferze miasta, wśród jego zabytków i skarbów kultury umacniać ducha polskości i kształtować pamięć historyczną. Krótkie lub dłuższe pobyty przybyszów z Królestwa, Ziem Zabranych i z zaboru pruskiego w „polskim Rzymie” dawały szansę na spotkanie z historią i tradycją, utrwalały poczucie tożsamości i dumę z polskości. Miasto było wówczas także najważniejszym obok Jasnej Góry ośrodkiem życia religijnego w kraju, czego wyrazem był m.in. pielęgnowany tu kult świętych – Stanisława, Floriana, Jana Kantego, Jacka Odrowąża, Salomei, Jadwigi – stanowiący ważną sferę dziedzictwa historycznego w polskiej kulturze. W Krakowie wreszcie kultywowano zwyczaje mieszczańskie i ludowe, właściwe tylko temu miastu, takie jak ożywione w II połowie XIX wieku staropolskie chodzenie z szopką obnoszoną po domach z towarzyszącymi temu przedstawieniami jasełkowymi, emaus, rękawka, wianki, konik zwierzyniecki. Obchody te utrwalały poczucie ciągłości tradycji i były czynnikiem konsolidującym społeczność. W swojej monografii Krakowskiego Kolberg poświęci tym faktom kulturowym i historycznym pamiątkom miasta ważne miejsce. Na kształt życia politycznego Polaków w Galicji okresu autonomii decydujący wpływ miały poglądy i działalność konserwatystów krakowskich, tzw. stańczyków (od pamfletu politycznego pt. Teka Stańczyka, publikowanego w 1869 r. w „Przeglądzie Polskim”). Choć często sami uczestniczyli w powstaniu styczniowym, po jego upadku stali się czynniki rozwoju Krakowa w okresie autonomii galicyjskiej, Kraków 1992, F. Ziejka „Tu wszystko jest Polską…” (O roli Krakowa w życiu duchowym Polaków w wieku XIX), „Rocznik Krakowski” T. LXII: 1996, s. 31–52, B. Wilk Autonomiczny Kraków skarbnicą narodowych pamiątek, „Folia Historica Cracoviensia”, T. 10: 2004, s. 420–430. 1 Zob. m.in. J. Purchla Matecznik polski…, s. 38 i 47, tenże Kraków i Lwów: zmienność relacji w XIX i XX wieku, w: Kraków i Lwów w cywilizacji europejskiej. Materiały międzynarodowej konferencji zorganizowanej w dniach 15–16 listopada 2002 r., red. J. Purchla, Kraków 2002, s. 82 i 84, F. Ziejka „Tu wszystko jest Polską”…, s. 35–50. „Relikwiarzem na piersiach Polski” nazwał Kraków J.I. Kraszewski w artykule Wycieczka do Krakowa („Tydzień Polityczny, Naukowy, Literacki i Artystyczny” 1871, nr 14). 241 �krytykami i przeciwnikami polskich konspiracji i insurekcji. Nie wyrzekając się aspiracji narodowych, w duchu realizmu politycznego i pragmatyzmu przedkładali nad zbrojne zrywy i spiski niepodległościowe rzetelną pracę dla dobra narodu, kultywację polskości i zabiegi o rozszerzenie praw narodowych Polaków, przy zachowaniu jednak lojalności wobec Austrii. Dominowali w Kole Polskim w austriackiej Radzie Państwa i przyczynili się rzeczywiście do uzyskania szeregu koncesji dla Polaków i poprawy ich sytuacji w zaborze austriackim. Czołowi działacze obozu stańczyków: W. Kalinka, S. Tarnowski, J. Szujski, S. Koźmian, L. Wodzicki i M. Bobrzyński byli jednocześnie najwybitniejszymi przedstawicielami naukowej i artystycznej elity Krakowa. Mając przygotowanie historyczne i głosząc swoje poglądy także w historiografii, filozofii, publicystyce, krytyce literackiej i teatralnej, wpłynęli inspirująco – wbrew utartym poglądom – na rozkwit życia umysłowego w Galicji, na kształtowanie się zmysłu państwowości, na integrację ponadzaborową wokół Krakowa – „duchowej stolicy Polski”. Z tymi osobistościami, kształtującymi intelektualny pejzaż Krakowa, i z ich myślą polityczną Kolberg zetknie się w ciągu swojej działalności, m.in. w Akademii. Ośrodkiem życia naukowego pod Wawelem były Uniwersytet Jagielloński i Towarzystwo Naukowe Krakowskie. Na uniwersytecie stopniowo dokonała się pełna repolonizacja, która trwała do roku akademickiego 1870/1871. W 1869 r. ustanowiono w nim na podstawie nominacji cesarskiej (z 28 września) pierwszą na ziemiach polskich Katedrę Historii Polski, którą objął Józef Szujski (1835–1883), współtwórca krakowskiej szkoły historycznej, a proces ten całkowicie zakończyło uznanie 30 kwietnia 1870 roku języka polskiego jako wyłącznie obowiązującego języka wykładowego. Wielu profesorów podejmowało ogromny wysiłek, kumulując pracę w kilku katedrach, znaczna ich część była wychowankami uniwersytetów zachodnich, co umożliwiało polskiej nauce przyswajanie zdobyczy europejskich. Pracę naukową wiązano z życiem kulturalnym i z potrzebami kraju, dzięki czemu rosła rola społeczna uczelni. Pełna repolonizacja uniwersytetu krakowskiego spowodowała dalszy żywiołowy rozwój zarówno dyscyplin matematyczno-przyrodniczych, jak i humanistycznych, a także uzyskanie rangi ogólnonarodowej. Profesorowie polscy po reformie senatu w 1874 roku otrzymali znaczne uprawnienia do samodzielnej działalności i organizacji życia naukowego. Z kolei we Lwowie na Uniwersytecie Jana Kazimierza od 1871 roku obowiązywały dwa języki wykładowe: polski i ruski 242 �(ukraiński). Obie uczelnie mogły więc stanowić centra polskiego życia naukowego, promieniującego na cały kraj. Działalność naukowo-oświatową prowadziło też Towarzystwo Naukowe Krakowskie, które posiadało duży dorobek i zasługi dla nauki polskiej, wykraczając swoim oddziaływaniem poza Kraków i Galicję i wspierając inicjatywy i osoby prywatne z zaboru pruskiego i rosyjskiego, czego przykładem jest członkostwo i dotacja przyznane Kolbergowi. Wkrótce prace Towarzystwa kontynuować będzie przekształcona z niego, a powstała w roku 1872 w oparciu o tradycje i potencjał naukowy uniwersytetu Akademia Umiejętności. Stanie się ona naczelną polską instytucją naukową w okresie zaborów i w latach międzywojennych, a jej zasługi dla rozwoju i integracji działalności naukowej między trzema zaborami są nie do przecenienia. Promieniując na cały kraj, Akademia konsolidowała rozproszone w trzech zaborach wysiłki na rzecz rozwoju nauki i podtrzymania ducha narodowego. Jak wcześniej Towarzystwu Naukowemu Krakowskiemu, tak i później Akademii Kolberg będzie zawdzięczać kontynuację swojego dzieła. Warunki życia i pracy twórczej różniły się więc zasadniczo od panujących w Królestwie i opisanych wyżej. Kiedy Kolberg zamieszkał pod Krakowem i stał się stałym bywalcem miasta, znalazł tu zupełnie inne możliwości działania, pracy badawczej i kontaktów naukowych. W Krakowie i Lwowie chroniło się nie tylko wielu uciekinierów z Królestwa czy z Ziem Zabranych, tam również powracali zesłańcy, wygnańcy, emigranci z Zachodu. W latach 1867–1871 do Krakowa powrócili lub osiedlili się w nim w poszukiwaniu możliwości pracy i rozwoju przedstawiciele świata kultury i nauki, których Kolberg poznał już wcześniej lub z którymi będzie się wkrótce spotykał i współpracował. Należeli do nich m.in. Józef Zejszner (1805–1871), geograf i geolog, Wincenty Pol (1807–1872), poeta i geograf, Karol Estreicher (1827–1908), historyk literatury i teatru, bibliograf i wieloletni dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej, Władysław Ludwik Anczyc (1823–1883), poeta, dramatopisarz i wydawca, Adrian Baraniecki (1828– 1891), lekarz, działacz społeczny, założyciel i dyrektor Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie, Juliusz Kossak (1824–1899), malarz, rysownik i ilustrator, Jan Nepomucen Sadowski (1814–1897), archeolog i etnograf, Adam Honory Kirkor (1818–1886), archeolog i wydawca, Izydor Kopernicki (1825–1891), lekarz, antropolog i etnograf. Wszyscy oni – podobnie jak Kolberg – wiązali z Krakowem nadzieje na pomyślniejsze warunki pracy i rozwoju, podejmując podobne decyzje wobec perspektyw otwierających 243 �się w Galicji, w większości znaleźli się też wkrótce w kręgu osób współpracujących i kontaktujących się z Kolbergiem, przeważnie w Akademii. Dla autora Ludu otworzyła się także perspektywa stabilizacji upragnionej dla realizacji dzieła, szansa wyrwania się z dusznej atmosfery Warszawy, choć zmiana ta oznaczała zarazem porzucenie rodzinnego miasta, miasta młodości, rodziny, bliskich i przyjaciół, zerwanie więzów ze światem, w którym ukształtował swój dojrzały program badawczy i rozpoczął jego realizację. Wtedy jeszcze nie było wiadomo, że miało to być rozstanie na zawsze; Kolberg nigdy już nie przekroczył granicy zaboru rosyjskiego i nie odwiedził Warszawy. XII [Konopkowie, zainteresowania i działalność społecznikowska i patriotyczna braci Józefa, Romana i Juliana. – Modlnica i jej gospodarze – Julian i Antonina. – Kolberg w nowych warunkach. – Dojazdy do Krakowa, kontakty z drukarnią, bibliotekami, archiwami i przedstawicielami środowiska naukowego, możliwość uczestnictwa w życiu kulturalnym i umysłowym miasta.] Zaproszenie Konopki z serdeczną zachętą, by Kolberg „dom nasz uważał za własny”, oznaczało przyjęcie do rodzinnego grona i odnalezienie w nim uznania i zrozumienia dla jego pracy, a także wymiernej pomocy. Przyjaźń z Józefem datująca się od 1841 roku, kiedy to poznali się w Warszawie, rozwijana przez lata kolejnych odwiedzin Kolberga w dworach Konopków w Mogilanach i Modlnicy, ugruntowała się także poprzez wspomniane wcześniej wspólne zainteresowania, a okresami nawet terenową współpracę autora Ludu i autora Pieśni ludu krakowskiego. Józef Konopka pochodził z zamożnej ziemiańskiej rodziny o żywych i starannie kultywowanych tradycjach niepodległościowych i patriotycznych, a także społecznikowskich. Konopkowie herbu Nowina, z przydomkiem z Jałbrzykowskiego Stoku, osiedleni w Małopolsce w XVIII wieku, pochodzili ze szlachty mazowieckiej, z ziemi łomżyńskiej1. Protoplasta tej Informacje o Konopkach zob. m.in. Polski słownik biograficzny, T. XIII: 1867–1868 (hasła: Konopka Józef, Konopka Julian, Konopka Franciszek Ksawery); Archiwum Konopków z Modlnicy i Mogilan, https://szukajwarchiwach.pl; E. Jaworska Posłowie, w: J. K[onopka] Pieś­ni ludu krakowskiego, Wrocław 1974, wyd. fototypiczne pierwodruku z 1840 r. pod red. 1 244 �linii, dziad Józefa, Wojciech Józef Konopka (1733–1811), ożeniony z Teresą Skotnicką, był marszałkiem dworu ks. Augusta Czartoryskiego, łowczym sanockim, właścicielem zakupionych przez siebie wsi – Modlnicy i Mogilan pod Krakowem oraz Zaleszan w powiecie tarnobrzeskim, które były wianem żony. Trzej jego synowie, Michał (1781–1833), Stanisław (1786–1850) oraz Tadeusz (1782–1864), uczestniczyli w kampaniach napoleońskich. Po powrocie bracia osiedlili się w rodzinnych majątkach: najstarszy Michał odziedziczył wniesione w posagu matki i wykupione przez ojca z długów Zaleszany, Stanisław otrzymał Mogilany leżące między Myślenicami a Krakowem, a Tadeusz – podkrakowską Modlnicę Wielką. Michał z Zaleszan, ożeniony z Balbiną Białobrzeską, miał syna Franciszka Ksawerego (1828–1898), który udzielał się społecznie jako prezes Towarzystwa Pomocy Weteranom Powstania Listopadowego. Stanisław z Mogilan, żonaty z Zofią Kraińską, uzdolniony plastycznie autor obrazów i grafik, miłośnik sztuki i literatury, gromadził dokumenty i notatki dotyczące dziejów rodziny. Był ojcem Stefanii, późniejszej żony swego bratanka Józefa, oraz Julii, żony Gabriela Załęskiego z Iskani pod Dobromilem, i Amelii, żony Hipolita Bochdana z Zadwórza pod Lwowem. Tadeusz sprawował funkcje wójta gminy, sędziego pokoju w Krakowie i reprezentanta na sejm w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej. W rodzinnej wsi Konopków, Modlnicy, gospodarował z zamiłowaniem, przeprowadzając renowację dworu, a także podejmując budowę wodociągu dla browaru, gorzelni, dworu i części wsi. Ożenił się z Antoniną Podlewską. Pisał ciekawe wspomnienia i pamiętniki oparte m.in. na materiałach zebranych przez brata Stanisława. Pielęgnował tradycje powstania kościuszkowskiego i epoki napoleońskiej oraz zainteresowanie H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, s. III i nast.; M. Konopka Konopkowie herbu Nowina. Z dziejów rodziny, „Strzyżowski Rocznik Muzealny” T. III: 2017, s. 205–231; O. Kolberg Józef Konopka, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s 443–448 (pierwodruk: „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 792); P. Strzelichowski Mowy żałobne wypowiedziane podczas pogrzebów śp. Józefa Konopki […] i śp. Romana Konopki […], Kraków 1891; H. Jost Julian Konopka. Zapomniany technik polski, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1959, T. 4, nr 3, s. 521–527. O Konopkach, ich kontaktach z Kolbergiem, jego podróżach w Krakowskie, badaniach i współpracy z Konopkami zob. omówienie E. Millerowej i A. Skrukwy „Krakowskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 (DWOK T. 73/I), s. XVI i nast. Cenne informacje o rodzinie i pobycie Kolberga w Modlnicy przynoszą także opublikowane przez K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek z Modlnicy o Oskarze Kolbergu, tj. Antoniny Konopczanki, siostry Józefa, oraz jego córek – Justyny Konopczanki (1862–1957) i Michaliny z Konopków Paszkiewiczowej (ur. 1860), zob. „Wieś Radomska”, T. 11: 2018, s. 89–120. Dostępne źródła podają różne daty biograficzne Konopków. 245 �dla spraw publicznych, a pietyzm dla historii i patriotyzm przekazał czwórce swoich dzieci, urodzonych już po utracie niepodległości przez Polskę: Romanowi (1813–1891), Julianowi (1814–1899), Józefowi (1818–1880) oraz Antoninie (1828–1904). Z tym właśnie pokoleniem Konopków połączyła Kolberga głęboka i wieloletnia przyjaźń. Józef oraz jego dwaj bracia, Julian i Roman, otrzymali staranne wykształcenie. Uczyli się w krakowskich gimnazjach św. Anny i św. Barbary, potem studiowali prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim, a Józef jeszcze dodatkowo filozofię1. Roman i Julian przez dwa lata dopełniali edukację w Paryżu, pierwszy w zakresie prawa na Sorbonie, drugi w szkole górniczej, po której ukończeniu uzyskał tytuł inżyniera górnictwa i odbywał praktykę w angielskich kopalniach. Po studiach wszyscy trzej Konopkowie osiedli na wsi, gdzie pozostali do końca życia. Najstarszy Roman objął sąsiadujące z Modlnicą Tomaszowice i Podskalany, które ojciec dla niego zakupił, Julian z siostrą Antoniną – Modlnicę, Józef – Mogilany, które otrzymał jako wiano żony po zawarciu związku małżeńskiego w 1843 roku ze Stefanią, córką swojego stryja Stanisława, a także dokupiony Głogoczów. Wszyscy bracia obok działalności zmierzającej do unowocześnienia gospodarki na roli i uprzemysłowienia oraz podniesienia oświaty wsi sprawowali różne funkcje publiczne: Roman jako sędzia pokoju, od roku 1848 członek Rady Administracyjnej dla byłego Okręgu Wolnego Miasta Krakowa, od roku 1867 autonomicznej Rady Powiatowej Krakowskiej, Julian był członkiem komitetu Towarzystwa Rolniczego Krakowskiego, a Józef współzałożycielem tego Towarzystwa (1845) i wieloletnim członkiem jego zarządu, współzałożycielem i kuratorem szkoły rolniczej w Czernichowie, członkiem Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. W roku 1849 wybrany został do sejmu austriackiego w Wiedniu, parę lat przed śmiercią w 1877 roku – do Sejmu Krajowego Galicji. Roman zajmował się z powodzeniem budową lokalnych dróg, Józef w swoim majątku w Mogilanach wprowadził racjonalną gospodarkę rolną, która stała się wzorem dla okolicznych gospodarstw, i założył we wsi urząd pocztowy, wyróżnił się też osobistym wkładem finansowym i rzeczowym (narzędzia rolnicze) dla szkoły rolniczej w Czernichowie, która powstała ze składek i darów ziemiaństwa tego regionu. Wspólnie z uzdolnionym technicznie bratem Julianem założyli 1 Według niektórych źródeł Julian studiował nie prawo, lecz matematykę na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego (zob. m.in. J. Samujłło Julian Konopka, w: Polski słownik biograficzny, T. XIII: 1967–1968, s. 569). 246 �w 1849 roku w Modlnicy fabrykę maszyn i narzędzi rolniczych, przeniesioną potem do Mogilan i funkcjonującą tam do 1879 roku. Po 1863 roku w Tomaszowicach i w Modlnicy znaleźli schronienie powstańcy; w pierwszej posiadłości mieścił się szpital, w drugiej zatrzymał się uciekający z Krakowa Władysław Jabłonowski, adiutant Langiewicza, a także bracia Rzewuscy, Lesław i Walery (1837–1888), który później jako właściciel nowoczesnego zakładu fotograficznego w Krakowie wykonywał także zdjęcia dla Ludu, oraz Wincenty Konieczko, ukrywający się pod nazwiskiem Puchała i przyjęty na stanowisko rządcy w Modlnicy. Prospołeczna postawa Konopków, ich praca u podstaw i konkretne zaangażowanie dla dobra wspólnego w ówczesnych warunkach politycznych były wyrazem głębokiego patriotyzmu, a zarazem świadomego wyboru tak pojmowanego obowiązku służby narodowi, o którego przetrwanie walczyli na tej drodze. Kolberg ze swoim wykrystalizowanym programem badawczym, realizowanym poprzez pozytywistyczną pracę nad udokumentowaniem polskiej kultury ludowej, znalazł więc w rodzinie Konopków zrozumienie i wsparcie dla swojego zamierzenia, które pojmowane było zapewne nie tylko jako przyjacielska przysługa, ale rodzaj obywatelskiego obowiązku pomocy dla niezamożnego badacza. Atmosfera domu, w którym zaangażowanie społeczne i aspiracje kulturalne gospodarzy harmonizowały z życiowym planem Kolberga, była więc szczególnie sprzyjająca. Znalazł tu warunki do życia i pracy, życzliwą i konkretną pomoc gospodarzy w organizacji badań i kontaktach z ludnością wiejską, a także w gromadzeniu materiału do monografii Krakowskiego, w czym zasłużyła się szczególnie Antonina Konopczanka. Umożliwiali mu – zwłaszcza Roman Konopka – wyjazdy do Krakowa, gdzie na miejscu doglądał druku, prowadził studia w bibliotece i archiwach, nawiązywał kontakty i brał udział w pracach Akademii i w życiu umysłowym miasta. Justyna Konopczanka wspominała: Stryj Roman jako wiceprezes Rady Powiatu musiał jeździć dwa razy w tygodniu na posiedzenia do Krakowa. Zwykle wstępował po Kolberga, który do Akademii Umiejętności dla swoich wydawnictw pospieszał1. Życie codzienne i działalność publiczną wzbogacały też inne zainteresowania braci Konopków. Julian gromadził materiały do pracy o historii 1 Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 109. 247 �przemysłu w Polsce, projektował maszyny rolnicze i zbierał stare, zabytkowe przedmioty i meble, Roman i Józef gromadzili pamiątki narodowe i rodzinne, stare książki i dokumenty, z których korzystał też Kolberg. Roman pisał wiersze okolicznościowe, religijne i patriotyczne, Józef był autorem prac o owadach szkodliwych dla zbóż oraz obszernej rozprawy o gospodarstwie góralskim z obszaru Karpat w Encyklopedii rolnictwa, opracował też w 1878 r. monografię wsi Mogilany, wydaną przez jego syna, Tadeusza, dopiero 5 lat po śmierci ojca1. Pozostawił ogromny zbiór przysłów, które gromadził z zamiarem opracowania ich do druku. Znalazły się w nim także przekazane mu zapisy Kolberga, który z czasem mniej uwagi poświęcał temu gatunkowi literackiemu, właśnie ze względu na plany wydawnicze Józefa; te jednak nie doszły do skutku2. Antonina, osoba światła, o zdecydowanych poglądach i gustach, miała zdolności literackie i plastyczne, które objawiły się m.in. w spisywanych dla Kolberga bajkach i wierzeniach oraz w wykonywanych dla jego Ludu drzeworytach, dzięki czemu znacznie wzbogaciła krakowską monografię Kolberga rycinami oraz swoimi zapisami folkloru, które sporządzała na dobrze sobie znanej wsi podkrakowskiej od miejscowych narratorów i informatorów. Gdy w 1871 roku Kolberg osiadł w Modlnicy na stałe, miał już za sobą wcześniejsze wielokrotne pobyty u Konopków. Do Modlnicy został zaproszony po raz pierwszy już w 1842 roku. Jak wspomniano wcześniej, poznał wtedy rodzinę Józefa, żyjących jeszcze rodziców, Antoninę z Podlewskich i Tadeusza Konopków, braci i siostrę Józefa, Antoninę, oraz rezydentkę i nauczycielkę, Antoninę Męcińską, córkę organisty kościoła Panny Marii w Krakowie, z którą już wtedy łączył oczekiwanie, że spisze dla niego „muzyki modlnickie”. W świetle zachowanych dokumentów odnotować możemy jako daty krótszego lub dłuższego pobytu (szczegółowych relacji brak) lata 1843 i 1857, w którym to roku odwiedził również Zakopane, Lublanę i Zagrzeb, później 1861 i 1863, gdy podróżował w Tatry i na kresy południowo-wschodnie. Bliżej udokumentowane, zwłaszcza w listach, są 1 J. Konopka Gospodarstwo górskie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z nim mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 812–846, tenże Wieś Mogilany. Monografia, Kraków 1885, zob. też tenże O owadach szkodliwych zasiewom, a w szczególności o niezmiarce, Kraków 1867 oraz Wyciąg ze sprawozdań o szkodach przez owady w roku 1870 zrządzonych. Napisał […], Kraków 1870 (odb. ze „Sprawozdań Komisji Fizjograficznej” za r. 1870). 2 Materiał ten został częściowo wydany w tomie 60 Dzieł wszystkich Oskara Kolberga pt. Przysłowia. Omawia go we wstępie do tomu S. Świrko, autor opracowania. 248 �podróże z lat 1867–1871, kiedy starał się o dotację na druk w Krakowie i we Lwowie, gdy sfinalizowała się pomoc Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i toczyły się już prace w drukarni nad Krakowskiem, a Antonina Konopczanka intensywnie gromadziła dla Kolberga materiał do dalszych tomów monografii. Lata stałego pobytu Kolberga w Modlnicy znalazły swój oddźwięk w korespondencji, zwłaszcza z bratową, Karoliną Kolberg. Gniazdo Konopków, Modlnica, duża, stara wieś o historii sięgającej XIII wieku, oddalona o kilka kilometrów na północny zachód od Krakowa, była usytuowana na granicy zaborów, między Galicją a Królestwem Polskim. Miała rosyjską i austriacką komorę celną, dwór na wzgórzu, który po kolejnych renowacjach uzyskał klasycystyczny charakter, a obok niego rozległy park ukształtowany w stylu barokowym w XVIII wieku. Niedaleko dworu, po drugiej stronie drogi znajdował się drewniany kościółek św. Wojciecha z XVI wieku, z zabytkowym obrazem łaskami słynącej Matki Bożej z Dzieciątkiem, wykonanym na lipowej desce przez nieznanego autora. Z nazwą wsi związana jest ciągle żywa legenda o św. Wojciechu, który opuszczając Kraków w drodze do Prus, zatrzymał się we wsi Zagórze, gdzie modlił się z odprowadzającą go miejscową ludnością. Uchronił wieś od plagi żmij, klęski gradu i posuchy, odnajdując dwa źródła wody: w Modlnicy i w sąsiednich Szycach. Odchodząc, wbił w ziemię w miejscu pożegnania swoją laskę, z której wyrosła lipa1. Dziewiętnastowieczny opis tak podkreśla malownicze położenie wsi: Modlnica albo Modlnica Wielka z Modlniczką […] mieszczą się na południowych stokach wyżyny olkuskiej, stromo tutaj opadającej do doliny Wisły […] Ze wzgórzy modlnickich piękny widok na okolicę krakowską, dolinę nadwiślańską aż po Tatry, które w dni pogodne zarysowują się na horyzoncie2. Długą historią jako jedna z najdawniejszych osad polskich oraz pięknym położeniem wyróżniały się też Mogilany, położone w ówczesnym powiecie Wiadomość o tej tradycji zamieścił Kolberg w cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5), s. 36–37 i 355–356 oraz w cz. III (DWOK T. 7), s. 59–60. Pisze też o niej Justyna Konopczanka (za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 108). Odpust w Modlnicy na św. Wojciecha wspomina też Kolberg w brulionie listu do Karoliny Kolberg z 28 IV 1889 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 358. Zob. też M. Bernasikowa Dwór w Modlnicy, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Historii Sztuki” 1965, T. 2, z. 2, s. 165–197. 2 B[ronisław] G[ustawicz] Modlnica, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. VI, Warszawa 1885, s. 568. 1 249 �wielickim, siedziba Józefa Konopki, w której Kolberg po opuszczeniu Warszawy zatrzymał się najpierw: Mogilany, szczególnie dwór i kościół, mają wspaniały widok. W dzień pogodny, zwłaszcza przed zachodem słońca, można gołym okiem przejrzeć dolinę Wisły. Na sinym paśmie wzgórz olkuskiej wyżyny w Królestwie Kongresowym rysują się jasno w promieniach słońca Bielany, Tyniec, Trenczyn, Kopiec Kościuszki, Krakusa, wieże i baszty Wawelu i kościołów krakowskich aż po Mogiłę; jeżeli zaś zwrócimy się ku południowi, to znowu na ciemnym tle szczerbatych Tatrów i Babiej Góry rysują się białe szczyty Kalwarii i Lanckorony1. Głównym ośrodkiem życia rodzinnego dla wszystkich Konopków była Modlnica, i to nie tylko jako gniazdo rodowe. Gospodarował tu Julian, kawaler podobnie jak Roman z Tomaszowic, a gospodarstwem kobiecym zarządzała bardzo energicznie i sprawnie Antonina Konopczanka przy pomocy Antoniny Męcińskiej, zwanej „Melą”, „Melusią”. Mieszkały tu również pod opieką ciotki trzy młodsze córki Józefa i Stefanii, Michalina, Justyna i Seweryna, przyjęte na wychowanie dla odciążenia rodziców, którzy mieli dwadzieścioro dwoje dzieci. Dziewczynki uczyły się muzyki, okresowo także pod kierunkiem Kolberga, który miewał również udział w ich domowej edukacji. Bliskie sąsiedztwo dworów braci w Modlnicy, Tomaszowicach i Mogilanach sprzyjało żywym kontaktom rodzinnym. Na codzienne obiady przyjeżdżał do Modlnicy z Tomaszowic Roman, w niedziele spędzał tu z rodziną cały dzień. Dom wypełniała muzyka, dyskutowano na najróżniejsze tematy. Kolberg grywał sam lub na cztery ręce z Antoniną Męcińską, a koncerty te należały do ulubionych chwil w modlnickim dworze, wspominanych po latach także przez najmłodszych domowników. Justyna Konopczanka pisała: Kolberg znał muzykę nie tylko teoretycznie, ale grał też biegle i pięknie, a nieraz, gdy był do tego usposobionym, ślicznie improwizował. Panna Męcińska, czyli Melusia, grała znakomicie. Więc Modlnica wtedy rozbrzmiewała koncertami. Grali pojedynczo lub na cztery ręce. Z całą przyjemnością wsłuchiwałyśmy się w cudne tony Haydna, Mozarta, Beethovena, Mendelssohna, a nade wszystko Chopina. Ale i polityka nie próżnowała. Ileż to dyskusji poważnych się słysza- 1 [ M. Maciszewski] Mac. Mogilany, tamże, s. 579. 250 �ło – ile wróżb, nieledwie proroctw, odnośnie do przyszłości i wolnej Ojczyzny ciotka moja, niezwykła patriotka, wypowiadała w przeczuciu1. W dworach Konopków spotykała się też rodzina z dalszych stron; w Mogilanach Kolberg poznał w latach wcześniejszych Amelię i Hipolita Bochdanów z Zadwórza pod Lwowem, Julię i Gabriela Załęskich z Iskani pod Dobromilem, prawdopodobnie też Maurycego i Władysława Kraińskich z Wyszatyc pod Przemyślem2. U dwu pierwszych rodzin gościł, począwszy od roku 1861, a gospodarze, znając jego prace i plany, ułatwiali mu chętnie kontakty z wiejskimi informatorami i stwarzali warunki do badań terenowych, dzięki którym pozyskiwał cenny materiał przeznaczony do następnych monografii regionalnych. Wiadomo też, że niektóre notatki czy teksty folkloru i melodie spisywał badacz w samej Modlnicy od zjeżdżających do niej krewnych i ich służby. Zapewne kontaktów nawiązanych przy okazji spotkań rodzinnych i towarzyskich w Modlnicy i Mogilanach było więcej przez cały czas pobytu Kolberga u Konopków, co nie zostało jednak konkretnie udokumentowane, choć liczne wzmianki w listach na możliwość taką zdają się wskazywać. Poza rodziną do Modlnicy i Mogilan przyjeżdżali na przestrzeni lat liczni goście z Krakowa, ze środowiska artystycznego i inteligenckiego, m.in. Artur Grottger, Zygmunt Gloger, Walery Eljasz–Radzikowski, Tadeusz Rybkowski, Józef Łepkowski, Kazimierz Chłędowski, Izydor Kopernicki. Organizowano też wspólne wyjazdy do Krakowa, gdzie Konopkowie i Kolberg uczestniczyli w różnego typu uroczystościach, jubileuszach, wydarzeniach kulturalnych: A że Kraków był tak blisko, więc żyło się jego życiem, sztuką, uczonymi osobistościami i znakomitościami, a nie było obchodów, tak patriotycznych, jak i religijnych, jubileuszów itp., aby się Modlnica w całości, wraz z Kolbergiem nie znajdowała3. Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 108–109. W Wyszatycach pod Przemyślem gospodarował brat Zofii z Kraińskich Konopkowej, Maurycy Kraiński, a od 1877 roku jego bratanek Władysław. O kontaktach i badaniach na tych terenach zob. korespondencja Kolberga oraz wstępy M. Tarki do cz. I Rusi Czerwonej i E. Miller do suplementu przemyskiego (odpowiednio DWOK T. 56 i 83/I). O poznaniu w Mogilanach Bochdanów i Załęskich wzmiankuje także Justyna Konopczanka (za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek..., s. 107). 3 Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 109. 1 2 251 �W latach późniejszych oparciem dla przyjezdnych był dom Ksawerego Konopki, który gospodarował najpierw w Zaleszanach odziedziczonych po ojcu, Michale, a na początku lat osiemdziesiątych osiadł w Krakowie, żywo uczestniczył w jego życiu kulturalnym i towarzyskim i bywał częstym gościem w Modlnicy. Konopkowie, a wraz z nimi Kolberg, brali też udział w świętowaniu na wsi, w obchodach świąt religijnych, w obrzędach ludowych. Wiele uroczystości rodzinnych i związanych z kalendarzem obrzędowym modlniccy włościanie wręcz rozpoczynali we dworze, co dla badacza stanowiło oczywiście znakomitą okazję do obserwacji i zapisu dokonywanego ze słuchu. Z czasem jego obecność w Modlnicy stała się oczywistym elementem życia mieszkańców wsi, co z pewnością skracało dystans między nimi a badaczem. Kolberg uczestniczył w życiu rodzinnym i towarzyskim Modlnicy, przede wszystkim jednak, korzystając z dogodnych dla siebie warunków, zajmował się pracą badawczą. Mając zapewniony byt, otoczony troską i dbałością Antoniny o jego zdrowie i wygody, mimo pewnych ograniczeń, jak rezydowanie w ciemnym, przejściowym pokoju czy kłopotliwe niekiedy jazdy z Romanem do Krakowa, mógł poświęcić się wypadom terenowym, gromadzeniu materiału w bibliotekach i archiwach Krakowa, opracowaniu kolejnych tomów, a skromny fundusz własny1 przeznaczyć głównie na cele naukowe, zwłaszcza kolejne podróże. Podejmował je latem i wczesną jesienią, by w pozostałym czasie zająć się porządkowaniem i redagowaniem zbiorów. W pracy tej, zwłaszcza nad Krakowskiem, pomagali mu gospodarze, współuczestnicząc w badaniach, pozyskując informatorów i sami notując dla niego teksty ludowe i informacje etnograficzne. Szczególną rolę w tej współpracy odegrała Antonina Konopczanka, gospodyni Modlnicy. Zbieranie materiałów krakowskich dla Kolberga podjęła 1 E. Jaworska w Posłowiu do J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego…, s. XVII podaje informację, że Kolberg pobierał rentę z Komisji Skarbu, gdzie w latach 1857–1861 (prawdopodobnie: do r. 1859, zob. wyżej, s. 139–140) był zatrudniony w Dyrekcji Dróg i Mostów. O „emeryturze otrzymywanej z Warszawy” z tytułu kilkunastoletniej prowadzonej tam do roku 1861 pracy urzędniczej wspomina też W. Bieńkowski w pracy Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie, zob. „Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” 1999, nr 1, s. 15. W świetle danych o emeryturach w Królestwie Polskim wiadomości te można uznać za mało prawdopodobne, nie udało się ich potwierdzić w zachowanych dokumentach Kolberga, a sam badacz nigdy i nigdzie o tym nie wspomina. Wiadomo jedynie o dochodzie, jaki przynosiła niewielka kwota ulokowana w „papierach procentowych”, przekazywanym mu co jakiś czas z Warszawy przez Wilhelma. 252 �jeszcze przed jego przeprowadzką z Warszawy; już od 1868 roku spisywała dla niego pieśni, bajki, informacje i opowieści o wierzeniach, wiadomości etnograficzne o kulturze materialnej i o zwyczajach, później także wykonywała rysunki i drzeworyty do Krakowskiego1. Jej materiały znacznie zasiliły tę monografię Kolberga, a rękopisy zbieraczki, które zachowały się częściowo w jego archiwum, zostały wykorzystane w ramach Dzieł Wszystkich do prac komentatorskich lub – jako nieuwzględnione przez Kolberga w czterech XIX-wiecznych tomach Krakowskiego – opublikowane zostały w trzyczęściowym suplemencie do tej monografii, dopełniając ją. Na uwagę zasługuje tu szczególnie wydany tam w całości unikatowy rękopis nazwany „modlnickim raptularzem Antoniny Konopczanki” 2, pochodzący z 1868 lub 1869 roku. Zbieraczka notowała w nim na gorąco swoje wywiady z wiejskimi narratorami z Modlnicy i sąsiednich wsi, którzy opowiadali jej bajki i lokalne podania, „historyje” o stworzeniu świata, przyrodzie i żywiołach, o zmorach, bogienkach, diabłach, duchach itp., o przesądach i praktykach leczniczych. W formie dialogów z wymienionymi z nazwiska i utalentowanymi bajarzami, których zbieraczka znała i zapewne dlatego wybrała, udokumentowany został ówczesny żywy folklor wsi podkrakowskiej, poglądy jej mieszkańców na świat, a nawet ich świadomość historyczna. Bratanica Antoniny, Justyna, wspominała też szczególne przedsięwzięcia ciotki w celu pozyskiwania materiału ikonograficznego: […] korzystając ze znajomości z zakładem fotograficznym W. Rzewuskiego, znajdującym się przy ulicy Wesołej w Krakowie, zorganizowała kilkakrotnie fotografowanie całych scen obrzędowych, gospodarskich i weselnych, a co najpiękniejsze dziewczęta, kobiety, parobcy wybierani byli. Było to mniej więcej w 1870–2 roku. Rzewuskiemu zawieziono do jego atelier przeróżne sprzęty i dekoracje. Zob. m.in. listy Z. Glogera z 17 XII 1868 r. i z 1 IV 1870 r. oraz A. Konopczanki do Kolberga z I połowy 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), odpowiednio s. 272 i 351 oraz s. 372 i 378–379. Listy Antoniny Konopczanki ilustrują także stopień zażyłości rodziny i domowników z Modlnicy i Mogilan z Kolbergiem. 2 Raptularz Konopczanki opublikowany został w suplemencie krakowskim (DWOK T. 73/III), na s. 5–105. Autorką tytułu i pierwszego omówienia tego rękopisu (manuskrypt nie ma karty lub kart początkowych i końcowych) była H. Kapełuś, zob. tejże Modlnicki raptularz Antoniny Konopczanki, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s.179–195. Zob. też E. Miller Niezwykły dokument zachowany w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga, „Wieś Radomska” T. 9: 2011, s. 233–245. O współpracy Antoniny Konopczanki z Kolbergiem i jej wkładzie pracy w Krakowskie zob. E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. LXIX–LXXXII. 1 253 �Wykopano starą, rosochatą wierzbę, kilka pni brzozowych, [zabrano] kosy, sierpy, kądziele, ławy, misy, dzbany itp. W pogodne dni zimowe p. Puchała wyjeżdżał kilkoma wozami pełnymi ludzi. Były to całe wesela – z basami, klarnetami, skrzypkami, z drużbami, druhnami iskrzącymi się od wieńców, świecideł i wstążek, chust bajecznie kolorowych i korali prawdziwych. […] Do wydawnictw Kolberga drzeworyty z tych fotografii nie były dobre, a kolorowało się je w Modlnicy akwarelowymi farbami; kto żył, wtedy kolorować musiał. Ciotka, Freulein Maria i nawet niżej podpisana z siostrami1. Zaangażowani w pomoc bywali nie tylko domownicy z Modlnicy, ale i z Mogilan. Tadeusz (1844–1903), syn Józefa, niedoszły, choć utalentowany malarz, wykonywał rysunki, z których część weszła do Krakowskiego, a kontakty z mieszkańcami wsi ułatwiała tam Kolbergowi dobrze ich znająca Malwina Jastrzębska, nauczycielka starszych córek Józefa. Współdziałano też w późniejszym okresie w przygotowaniu ilustracji do Pokucia; Tadeusz Konopka wykonywał też rysunki „paru typów z tamtych stron”2. Kilkunastoletni pobyt Kolberga w Modlnicy w miarę upływu czasu i kłopotów jej starzejących się mieszkańców, zwłaszcza po śmierci Józefa w czerwcu 1880 roku, a także udarze, który dotknął Juliana w tym samym czasie, miał swoje różne oblicza w codziennym bytowaniu. Niezależnie jednak od później narosłych trudności i konfliktów, wspomnienia o Oskarze Kolbergu spisane przez Antoninę Konopczankę i przez jej bratanicę Justynę wskazują, że jego osoba i praca cieszyły się nie tylko uznaniem i szacunkiem rodziny, ale także podziwem i przyjacielskim przywiązaniem. Po latach, u kresu życia, gdy wygasły już wcześniejsze emocje, Antonina pisała: Do Krakowa z braćmi Konopkami wyjeżdżał dwa razy tygodniowo za korektą; zresztą po całych dniach siedząc w domu, pisał niezmordowanie. Nikomu nie przeszkadzał w zatrudnieniach, był słodkim w pożyciu z drugimi osobami. Wszyscy go też kochali i szanowali. Dnie świąteczne przepędzał na uczonych rozmowach z Romanem Konopką, a wieczory z Julianem, obok którego mieszkał w drugim pokoju. […] ze swej strony przedstawiał żyjącą encyklopedię. Jeżeli czytając książkę, kto jakiego znaczenia wyrazów nie rozumiał, szedł do KolCyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 109–110. Jedna z takich fotografii wykonanych w zakładzie W. Rzewuskiego reprodukowana jest w albumie K. Markiewicz Oskar Kolberg (1814–1890), Radom 2014, s. 117. 2 Brulion listu do T. Rybkowskiego z 27 XI 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 577. 1 254 �berga po wytłumaczenie i wykład obszerny otrzymał. Nie tylko zacnym co do charakteru, ale i umiejętnym był bardzo. Znał historię, literaturę, język łaciński, niemiecki, francuski, włoski, angielski wybornie, a nawet i rosyjski. Obdarzony z natury niepospolitymi zdolnościami, cokolwiek umiał, to nie dla blagi, ale naprawdę umiał teoretycznie. Potrafił pisać obcymi językami tak dobrze jak własnym. Tak samo w rozmowie, jak w pisaniu miał głęboki pogląd logiczny, zdrowy rozsądek i zdanie głębokiego myśliciela. […] Miły, skromny, cichy, łagodny jak dziecko, w ciemnym pokoju, przez który domownicy, nie mogąc go jako między sobą pomieścić, musieli w czynnościach gospodarskich przechodzić, on siedział skurczony nad stolikiem, pisał długie godziny (od rana do południa, od obiadu do wieczora). Wieczor[em] zaś do późna czytywał książki. Nie było nikogo w domu, ktoby go nie [czcił] i nie kochał. […] Każdego wieczora czynił niespokojne zapytania paniom domowym, czy nie brakło nafty, bo tego braku nadzwyczaj się obawiał. Mógł nic już nie pić, o to się nie troszczył, ale tylko myślał o tym, żeby było przy czym pisać. Otóż więc jedną słabością jego była nafta, a drugą atrament. Nikt mu niczym humoru nie zepsuł – nawet by po papierach pozwolił dziatwie plądrować – aby tylko kałamarz jego w należytym pozostawał szacunku. Przeto do sławnej, jesionowej, o jednym zawiasie szafy chował go zapalczywie jak do fortecy przed swawolą wszelką1. Obie panie Konopczanki, Antonina z pozycji gospodyni dworu, Justyna, patrząca z perspektywy dziecka i młodej dziewczyny, wspominają też Kolberga jako ciekawego rozmówcę i uczestnika dysput i „dyskusji poważnych”, a przede wszystkim jako świetnego muzyka, który „grał biegle i pięknie”, sam lub na cztery ręce z Antoniną Męcińską, a nawet improwizował, urozmaicając modlnickie życie swoimi koncertami. Według Justyny nie miał specjalnego talentu pedagogicznego jako zbyt pedantyczny; zapamiętała jednak jego „ciekawe historyjki”, życzliwość i pogodę w obcowaniu z ludźmi, chętne przebywanie z gośćmi. Przede wszystkim jednak to, że on „wiecznie pisał i grał” i że „grał chętnie na każde zaproszenie i lubił, i grał świetnie do tańca”2. Nie przeszkadzało mu to jednak interesować się także edukacją panien, córek Józefa; sekundował im w nauce muzyki, akompaniował do śpiewu, poświęcał czas na wspólne spacery i rozmowy o sztuce, literaturze, historii, a nawet towarzyszył w wyjazdach do Krakowa. Odbiciem ciepłych uczuć, jakie mieszkańcy Modlnicy i Mogilan dla niego żywili, a także autorytetu, którym się cieszył wśród dorastających dziewcząt, mogą 1 2 Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 104 i przyp. 32. Tamże, s. 109, 108, 107, 109. 255 �być listy pisane w okresie nieobecności Oskara w Modlnicy i dopiski tych ostatnich dla „kochanego pana Oskara”1. Zaś wzruszające ślady stosunku do badacza wiejskich mieszkańców, i to nie tylko Modlnicy, odnajdujemy w jego rękopisach, gdzie zanotował miedzy setkami innych dwie następujące przyśpiewki: Ciesy się pan Kolbr, ze idziemy z pola, ciesy się i Gacka, Maryna, Antola. A jak ci ja umrę, moja dusza wstanie, jak ona usłyszy pana Kolbra granie2 Obok spotkań z przedstawicielami świata umysłowego w samej Modlnicy, miał Kolberg możliwość rozleglejszych kontaktów z tym środowiskiem w Krakowie, gdzie dojeżdżał z Konopkami, uzależniony jednak od dostępu do środka transportu. Bliskość Krakowa była wielkim atutem Modlnicy; dzięki niej „żyło się jego życiem” – jak to ujęła cytowana wyżej Justyna Konopczanka – i możliwe było uczestnictwo mieszkańców Modlnicy w wydarzeniach kulturalnych, życiu umysłowym i artystycznym miasta, obchodach świątecznych i jubileuszowych, spotkaniach i zjazdach Polaków spoza zaboru austriackiego. Dla Kolberga możliwość bywania w pobliskim Krakowie miała jednak pierwszorzędne znaczenie przede wszystkim ze względu na postęp jego prac i zakres studiów. Mógł wtedy osobiście doglądać druku i korekt, korzystać ze zbiorów bibliotecznych i archiwalnych, a także włączać się w życie intelektualne miasta i kontaktować się ze środowiskiem naukowym skupionym wokół Uniwersytetu i Towarzystwa, potem Akademii3. Stykał się z wybitnymi jego przedstawicielami – zarówno profesorami uczelni, jak i członkami Towarzystwa, którzy przeważnie zostali później członkami Akademii Umiejętności. Do grona tego należeli 1 Zob. np. dopisek Justyny Konopczanki do listu Antoniny Konopczanki z 12 II 1871 r. oraz list Józefy Konopczanki (z Mogilan) z 14 I 1878 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 376 i Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 101. 2 Zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/I), s. 433, nr 633 i tenże Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41) s. 248, nr 465 (z okolic Kutna). 3 O kontaktach i współpracy Kolberga ze środowiskiem naukowym Krakowa zob. też W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie, „Rocznik Krakowski” T. XXXIX: 1968, s. 107–118, tenże i A. Gruca Krakowskie koneksje Oskara Kolberga, „Rocznik Krakowski”, T. LIX: 1993, s. 63–76, tenże Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie, „Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności” T. 1: 1999, s. 7–21. 256 �m.in. wymieniani wcześniej reprezentanci świata naukowego: Józef Majer, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1861 roku prezes Towarzystwa, potem do roku 1890 Akademii; Józef Łepkowski, konserwator zabytków sztuki dla miasta Krakowa, pierwszy profesor archeologii na pierwszej w Polsce katedrze archeologii na Uniwersytecie (od 1875 roku), członek Towarzystwa, potem Akademii; Józef Szujski, historyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek i sekretarz Akademii Umiejętności w latach 1872–1883; Władysław Łuszczkiewicz, sekretarz i przewodniczący Komisji Historii Sztuki Akademii Umiejętności, profesor Szkoły Sztuk Pięknych; Lucjan Siemieński, poeta, publicysta i krytyk literacki, członek Towarzystwa i Akademii. Z częścią osób z tego kręgu naukowego Kolberg zetknął się bezpośrednio w Krakowie jeszcze jako członek Towarzystwa; kontakty te kontynuować będzie wkrótce w Akademii. Niektórych przedstawicieli życia umysłowego miasta poznał jeszcze w Warszawie, z jeszcze innymi połączyły go dopiero później relacje ściślejsze. Niektóre kontakty przybliża korespondencja, o innych niestety brak informacji i możemy się tylko domyślać, że współpraca z Akademią, penetracje w bibliotekach i archiwach, otwartość dworu w Modlnicy odwiedzanego przez artystów i uczonych sprzyjały poszerzaniu kręgu znajomych. I tak np. z kilkunastu zachowanych listów pisanych do Kolberga w latach 1868–1884 przez Józefa Łepkowskiego wynika, że obaj badacze niezależnie od profesjonalnej współpracy w jednej instytucji kontaktowali się często bezpośrednio (także w Modlnicy), że łączyły ich zażyłe stosunki i że chętnie dzielili się wskazówkami i informacjami naukowymi. Być może znajomość zawiązana została w Warszawie – Łepkowski należał także do grona współpracowników Encyklopedii Orgelbranda. Kolberg spotykał się również z Karolem Estreicherem, od 17 września 1868 roku nieprzerwanie do roku 1905 dyrektorem Biblioteki Jagiellońskiej, z której zbiorów autor Ludu systematycznie korzystał1. Poznał go jeszcze w Warszawie, gdzie w latach 1862–1868 Estreicher był bibliotekarzem w Szkole Głównej, a do Krakowa wrócił, by kontynuować swoją Bibliografię polską. Obaj byli w tamtym czasie współautorami Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda. Estreicher opublikował recenzję Kolbergowskich Pieśni Do dziś w jej zbiorach odnaleźć można egzemplarze, które kiedyś były własnością Kolberga, z jego podpisem i z własnoręcznymi notatkami. O osobistych kontaktach Kolberga z uczonymi Krakowa zob. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. XXVI–XXX. 1 257 �ludu polskiego z 1857 roku, w której wysoko ocenił dorobek Kolberga1. Z Żegotą Paulim, który przebywał w Krakowie od 1842 roku, współpracując z wydawnictwami naukowymi, zetknął się tam Kolberg już w roku 1857, w czasie podróży do Wiednia, Triestu, Zagrzebia i Lublany i – jak wspomniano wcześniej – służył mu wówczas „swą pomocą i swymi uwagami co do zbierania i spisywania pieśni”2. Pauli od roku 1871 pracował w Bibliotece Jagiellońskiej, opiekując się głównie starodrukami i archiwaliami, których był znawcą. Jako wybitny erudyta, obdarzony niezwykłą pamięcią, bibliofil i wydawca z tytułem „historiografa Uniwersytetu Jagiellońskiego”, nazywany był „chodzącą biblioteką”. Zapewne obaj, Pauli i Estreicher, ułatwiali Kolbergowi dostęp do źródeł i służyli cennymi informacjami bibliograficznymi. Wiadomo także, że wcześniej spotkał się Kolberg w Krakowie z Wincentym Polem, który „przyobiecał zasilać [go] swymi uwagami”3. Badacz ten po paru latach powrócił w 1868 roku do Krakowa, gdzie jednak zmarł 2 grudnia 1872 roku. Prawdopodobnie wcześniej, może jeszcze w Warszawie, poznał Kolberg Ludwika Zejsznera, profesora geologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, z którego materiałów (m.in. z obszernej rozprawy Wiadomość o Podhalanach poprzedzającej Pieśni ludu Podhalan… z 1845 r.), a przede wszystkim ze zbiorów pieśni drukowanych i rękopiśmiennych korzystał. Zejszner zmarł w Krakowie 3 stycznia 1871 roku, jeszcze przed przeniesieniem się tam autora Ludu na stałe, ale w czasie jego pobytu w mieście. W części II Krakowskiego Kolberg wykorzystał pozostałe po nim materiały, co odnotowuje we wstępie do tego tomu, sygnując odpowiednią informacją pochodzenie wybranych pieśni. Wątpliwość, czy doszło do osobistego spotkania, dotyczy osoby zmarłego w 1868 roku księdza M. Mioduszewskiego, profesora prawa kanonicznego w seminarium duchownym w Krakowie, autora cenionego Śpiewnika kościelnego (wydanego w Krakowie w roku 1838 i uzupełnionego Dodatkami z lat 1842 i 1853) oraz Pastorałek i kolęd (Kraków 1843 oraz Dodatek, Lipsk 1853). Także i z pozostałego po nim archiwum zaczerpnął Kolberg niektóre zapisy pieśni opublikowane w tym tomie z odpowiednią adnotacją i z informacją 1 Recenzję tę pod pseudonimem „Gędźba” opublikował K. Estreicher w „Dzienniku Literackim” 1857, nr 94–96, przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. 138–145. 2 O. Kolberg Korespondencja z Wiednia [z 11 IX 1857], w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 360. 3 Brulion listu do A. Młockiego z 26 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 283. 258 �we wstępie. W jakiej formie – oryginałów czy kopii – oraz jaką drogą dotarły do Kolberga materiały obu badaczy, nie wiadomo. Jeszcze z Warszawy znał też Kolberg pisarza, redaktora i wydawcę, również współpracownika Encyklopedii Orgelbranda, Władysława Ludwika Anczyca, prowadzącego od 1875 roku drukarnię w Krakowie, odkupioną od Ludwika Gumplowicza, w której wydana została w tym samym roku ostatnia, czwarta część Krakowskiego, czyli ósmy tom Ludu. W Krakowie mógł mieć Kolberg także dostęp do innych niż Biblioteka Jagiellońska zbiorów bibliotecznych i archiwalnych, takich jak biblioteka kapitulna na Wawelu, biblioteka Czartoryskich czy archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, a także księgozbiory prywatne, np. Żegoty Paulego czy Teofila Żebrawskiego (1800–1887), matematyka, bibliofila, archeologa i architekta, z którym stykał się w Akademii. Na zapisy tekstów pieśni z Krakowa lub z Krakowskiego otrzymane od tego ostatniego powołuje się także w cz. II Krakowskiego (na s. IV). Możliwość czerpania ze zbiorów bibliotecznych dawały też pobyty we Lwowie, gdzie w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich Kolberg niejednokrotnie przeprowadzał kwerendy źródłowe, prawdopodobnie kontaktując się przy okazji z cenionymi historykami, badaczami i wydawcami źródeł, a także kolejnymi dyrektorami tej instytucji, Augustem Bielowskim (w latach 1869–1876) i Wojciechem Kętrzyńskim (1876–1918). XIII [Cele i zadania działającej od 1873 roku Akademii Umiejętności i jej rola w życiu naukowym i narodowym. – Kontynuacja dotacji na Lud Kolberga przyznanej przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie. – Członkostwo Kolberga w strukturach Akademii i działalność w Komisjach Archeologicznej i Antropologicznej. – Funkcja przewodniczącego Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, udział w pracach programowych Sekcji. – Współpraca z I. Kopernickim, redaktorem „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, i własne publikacje Kolberga w tym roczniku od 1877 r. – Wkład badacza w dorobek etnograficzny Komisji Antropologicznej.] Zacieśnienie związków Kolberga z życiem naukowym Krakowa związane jest bezpośrednio z Akademią Umiejętności, w działalność której trwale się włączył i której testamentem przekazał swoją spuściznę rękopiśmienną. 259 �Przekształcenie Towarzystwa w Akademię nie tylko nie wpłynęło na zmianę stosunku nowej instytucji do Kolberga, lecz bardziej go z nią związało. Tam zresztą kontynuowała pracę naukową większość uczonych znanych Kolbergowi jeszcze z Towarzystwa. To w ramach Akademii badacz najściślej współpracował po roku 1872 z osobistościami życia umysłowego Krakowa. Na czoło tych relacji wysuwają się tu: Józef Majer, Józef Szujski, Józef Łepkowski, Karol Estreicher, a głównie wspominani już późniejsi przybysze do Krakowa: Jan Sadowski i Adam Honory Kirkor, przede wszystkim zaś najbliżej zaprzyjaźniony Izydor Kopernicki. Akademia zainicjowała swoją działalność w 1873 roku. Powołana już w roku 1872 dzięki staraniom galicyjskich uczonych i polityków, w oparciu o prężne i przygotowane środowisko umysłowe Krakowa i dorobek Towarzystwa Naukowego, stała się instytucją naukową o znaczeniu ogólnopolskim. Przekraczając granice zaborów, współorganizowała i wspomagała finansowo prace i publikacje naukowe z obszaru całego kraju, odgrywając przez długie, jeszcze międzywojenne lata integrującą rolę najważniejszego polskiego ośrodka naukowego. W powszechnej opinii wyznaczyła rolę, jaką nauka odegrać miała i odegrała dla zachowania „samoistnego bytu narodowego”. Jej pierwszym prezesem został bardzo przychylny Kolbergowi Józef Majer, sekretarzem zasłużony dla organizacji i działalności instytucji i równie mu życzliwy Józef Szujski. Statut zakładał powołanie trzech Wydziałów akademickich: I. Filologicznego, II. Historyczno-Filozoficznego i III. Matematyczno-Przyrodniczego. W ramach tych Wydziałów ukonstytuowały się komisje o dużych uprawnieniach autonomicznych1. Wszystkie skupiały uczonych, także spoza ścisłego kręgu Akademii, i były głównymi Statut Akademii, jej struktura wewnętrzna, fundusze i skład osobowy itd. zob. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności w Krakowie. Rok 1873”, Kraków 1874, s. 37 i nast. W obrębie Wydziału Filologicznego utworzono komisje: Bibliograficzną, Dla Historii Sztuki, Językową i Dla Badań w Zakresie Literatury i Oświaty w Polsce. W Wydziale Historyczno-Filozoficznym powstały: Komisja Historyczna, Prawnicza, Archeologiczna oraz Dla Filozofii, a w Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym – Komisja Fizjograficzna, Antropologiczna i Balneologiczna. O działalności Akademii zob. m.in. Pamiętnik piętnastoletniej działalności Akademii Umiejętności w Krakowie 1873–1888, Kraków 1889 (tam także statut AU w cz. II, s. 170–179); S. Smolka Akademia Umiejętności w Krakowie 1873–1893, Kraków 1894; S. Kutrzeba Polska Akademia Umiejętności 1872–1938, Kraków 1939; J. Hulewicz Akademia Umiejętności w Krakowie 1873–1918. Zarys dziejów, Wrocław 1958 i 2013; Materiały do powstania Akademii Umiejętności w Krakowie w roku 1873, oprac. i przygot. do druku D. Rederowa i K. Stachowska, Wrocław 1958, J. Dybiec Polska Akademia Umiejętności 1872–1952, Kraków 1993. 1 260 �ogniskami prac badawczych. Członkowie wybierani byli większością głosów, a dla członków zagranicznych wymagane było dodatkowo zatwierdzenie cesarza. Charakterystyczna przewaga reprezentacji humanistyki (Wydziały I i II) nad naukami ścisłymi i przyrodniczymi (Wydział III) wiązała się z przeświadczeniem kierownictwa Akademii, zwłaszcza Szujskiego i Majera, o prymacie tej pierwszej w sytuacji porozbiorowej Polski. Sytuacja ta nakładała na jedyną tego rodzaju instytucję naukową w kraju szczególny obowiązek dbałości o zachowanie tożsamości narodowej, o znajomość dawnej historii i piśmiennictwa, wiedzę o dziejach kultury, pietyzm dla języka, tradycji, zabytków i pamiątek, ale także „przyrodoznawstwa krajowego”. Obowiązek służby publicznej, związek prac Akademii z potrzebami i życiem społeczeństwa był nie tylko eksponowany, ale i skutecznie praktykowany przez cały czas jej działalności. Na corocznych otwartych dla publiczności posiedzeniach Akademii systematycznie ponawiano apele o włączanie się społeczeństwa w nurt jej działalności, m.in. poprzez nadsyłanie własnych prac i obserwacji, udział w konkursach, dostarczanie informacji i materiałów potrzebnych dla rozwoju badań w różnych dziedzinach. Zabiegano konsekwentnie o ponadzaborową integrację, koordynowanie rozproszonych wysiłków naukowych i pielęgnowanie kontaktów z nauką europejską poprzez wymianę publikacji i osobiste kontakty uczonych oraz udział w kongresach międzynarodowych. Za pierwszorzędne zadanie organizatorzy życia naukowego Akademii uważali współdziałanie społeczeństwa z „instytucją obdarzoną wolnością swobodnego rozwoju nauki w języku narodowym – dla potrzeb i czci narodowej”. A powołując się na doświadczenie „w dziejach narodu polskiego”, przestrzegali: […] nakazuje ono, aby korzystać z sposobności podanej przez Opatrzność, aby chwytać złotego ptaka sprzyjających okoliczności, aby nie odkładać na jutro pełnego rozwoju życia, bo korzystaniem z tego, co dzisiaj danym jest i dozwolonym, żyją i mocnieją zdrowe społeczeństwa1. Na publicznym otwartym posiedzeniu w maju 1874 roku prezes Majer, mówiąc o kierunkach badań działającej już Akademii, wyjaśniał: 1 [J. Szujski] Zdanie sprawy z ruchu naukowego Akademii Umiejętności od 4 maja 1874 r. podane przez sekretarza jeneralnego, „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1874”, Kraków 1875, s. 191 oraz 189–190. 261 �Do nich to należeć musi wszystko, co dotyczy duchowych i fizycznych kraju naszego właściwości, a zatem badanie jego dziejów politycznych i społecznych, literatury, sztuki i języka, jak niemniej jego właściwości geograficznych i fizjograficznych w najobszerniejszym rozumieniu, nie wyłączającym badań antropologiczno-etnologicznych. […] Naród dawno poczuwał, że trzeba mu regulatora, który by przyodziany należytą powagą, poruszał sprężyny pracy naukowej, niósł jej zachętę i pomoc, a luźne prace zbierał, prowadził i skupiał dla uwydatnienia ich skutku1. Obok prac naukowo-badawczych i wydawniczych Akademia prowadziła działalność muzealną, biblioteczną i archiwalną, a także szeroko zakrojoną wymianę publikacji z dziesiątkami instytucji, towarzystw i ośrodków naukowych w całej Polsce i w Europie. Według statutu działalność ta miała się opierać na uposażeniu ze skarbu państwa (rządu austriackiego i sejmu galicyjskiego), w praktyce jednak głównym źródłem finansowym stał się mecenat prywatny, który rozwinął się na niespotykaną dotąd w Polsce skalę. Darowizny przekazywano ze wszystkich trzech zaborów, głównie z Królestwa Polskiego, a także z emigracji. Pozwoliło to nie tylko na finansowanie działalności naukowo-badawczej, ale także na ufundowanie stypendiów i nagród. Kolberg –„literat w Krakowie, b[yły] członek Towarzystwa Naukowego [Krakowskiego]” – został jednym z pierwszych członków korespondentów Wydziału I Filologicznego dzięki staraniom Karola Mecherzyńskiego, dyrektora tego Wydziału, i Karola Estreichera, sekretarza, którzy 8 kwietnia 1873 roku pisemnie zgłosili jego kandydaturę. Wybory w ramach Wydziału odbyły się 6 maja tego roku z wynikiem pozytywnym, a kandydaturę Kolberga na członka korespondenta i kandydatury innych osób pretendujących do członkostwa ogłoszono publicznie już na otwartym dla publiczności posiedzeniu inauguracyjnym Akademii Umiejętności w dniu 7 maja 1873 roku2. Wybór ten został ostatecznie zatwierdzony 7 lipca 1873 roku Głos Józefa Majera, prezesa Akademii miany na publicznym posiedzeniu tejże, dnia 4 maja 1874 r. Pogląd ogólny na jej stan w r. 1873, „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1873”, Kraków 1874, s. 132 i 135. 2 Zob. Dwa pierwsze publiczne posiedzenia Akademii Umiejętności w Krakowie. I. Posiedzenie w przeddzień czterechsetnej rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika d. 18 lutego 1873 r. II. Posiedzenie inauguracyjne d. 7 maja 1873 r., Kraków 1873, s. 76. Zob. też „Rocznik Zarządu Akademii... Rok 1873”, s. 31, gdzie nazwisko Kolberga figuruje na liście „proponowanych do najwyższego zatwierdzenia” członków zagranicznych, korespondentów. Relację z tego 1 262 �na posiedzeniu walnym Akademii. Ponieważ autor Ludu nie posiadał obywatelstwa austriackiego, mógł w rzeczywistości zostać jedynie członkiem korespondentem zagranicznym. Zgodnie ze statutem wybór ten powinien zatwierdzić cesarz, sankcji cesarskiej Kolberg jednak nigdy nie otrzymał1. Nie wiadomo, dlaczego takiego zatwierdzenia nie przyznano i jakie względy na tym zaważyły. Brak zgody w przypadku innych uczonych wiązał się z działalnością patriotyczną, udziałem w powstaniu czy emigracją polityczną, a odpowiednie opinie w tej kwestii przysyłały do Wiednia władze pruskie lub rosyjskie. Nie prolongując ważności paszportu i pozostając formalnie obywatelem rosyjskim, Kolberg skazywał się na nieokreślony status i po kilku latach sam tak opisywał swoją sytuację, pisząc do bratowej Karoliny: „[...] teraz jestem tu poniekąd jakoby emigrantem”2. Dlaczego nie przedłużał paszportu mimo przypomnień Wilhelma3 ani też nie ubiegał się o obywatelstwo austriackie, nie wiadomo. Akademia nie brała jednak tego braku urzędowego zatwierdzenia pod uwagę i doceniając prace Kolberga, od początku włączała go w swoją działalność. Członkami Wydziału Filologicznego byli wówczas tacy uczeni i literaci jak historycy literatury – Stanisław Tarnowski i Karol Mecherzyński, dyrektor Teatru Krakowskiego – Stanisław Koźmian, pisarze – Ignacy Kraszewski, Aleksander Fredro oraz wcześniej wymieniani: Władysław Łuszczkiewicz, Karol Estreicher, Lucjan Siemieński i Józef Łepkowski, w większości znający dorobek Kolberga i wspierający jego cele. O pracy autora Ludu w ramach tego Wydziału brak jednak informacji, dostępne dokumenty nie potwierdzają też jego członkostwa w żadnej z Komisji Wydziału Filologicznego. Poświadczona jest jedynie jego współpraca w 1876 roku z Komisją Językową ukonstytuowaną w ramach tego Wydziału w marcu 1874 roku. posiedzenia oraz nazwiska kandydatów, m.in. na członków korespondentów, a wśród nich i Kolberga, podał też L. Siemieński (pseud.: Gerwazy) w Korespondencji czasopisna „Kłosy”. Z Krakowa, 9 maja, zamieszczonej w „Kłosach” 1873, T. XVI, nr 411, s. 319. Zob. też W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie…, s. 110. 1 Zob. Pamiętnik piętnastoletniej działalności… cz. II, s. 128 –130; tam w wykazie członków, w grupie członków korespondentów zagranicznych Akademii, „dla których najwyższe zatwierdzenie nie nadeszło”, zapisano: „Oskar Kolberg, literat w Krakowie, b[yły] członek Towarzystwa Naukowego, wybrany d. 7 lipca 1873 r. członkiem Wydziału Filologicznego, od r. 1873 członek Komisji Archeologicznej, zaś od r. 1874 także Komisji Antropologicznej”. 2 Brulion listu do Karoliny Kolberg z 15 IV 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 14. 3 Zob. m.in. list Wilhelma z 14 I 1873 r., tamże, s. 437. 263 �Wiązała się ona z pracą Kolberga o gwarze wielkopolskiej oraz z debatą o publikacji materiałów etnograficznych i dialektologicznych, o czym jeszcze będzie mowa. Bezpośrednio po ukonstytuowaniu się władz Akademii Kolberg rozpoczął starania o kontynuację mecenatu finansowego nad swoim dziełem, tj. o pozyskanie funduszu na druk II części Krakowskiego. W liście z 14 stycznia 1873 roku, powołując się na pomoc finansową udzieloną mu przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie na druk I części tej monografii, zwracał się do Akademii jako „spadkobierczyni moralnej tak opieki naukowej, jak i szafunków b. Towarzystwa Naukowego”, wyrażając nadzieję, że Akademia „nie zechce uchylić szczodrobliwej swej ręki od popierania i dalszych prac moich na polu etnografii krajowej”. Dołączał jednocześnie rachunek za dotychczasowy druk części II Krakowskiego, informując, że przewidywany koszt całego tomu będzie znacznie wyższy od poprzednich z powodu „druku mnóstwa w niej zawartych nut muzycznych, których złożenie nierównie od tekstu jest kosztowniejszym”1. Przedkładając Akademii w październiku 1873 roku egzemplarz „świeżo wydanego dzieła pt. Lud, seria VI”, o objętości dwukrotnie większej od wcześniejszych tomów, raz jeszcze wyjaśniał tę specyfikę książki i ponawiał swoją prośbę o dotację na nią „w nadziei życzliwej pomocy instytucji skorej zawsze do popierania wszelkiego rodzaju usiłowań naukowych”2. Prośba Kolberga spotkała się ze zrozumieniem i akceptacją i odtąd Akademia systematycznie udzielała mu subwencji w wysokości 300–500 florenów za tom, zwiększając ją dopiero w dwu ostatnich latach jego życia do 1000 florenów. Do spraw 1 List do Akademii Umiejętności z 14 I 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 435. Rachunek ten, zachowany jako alegat do cytowanego listu (Arch. Nauki PAN i PAU, rkp. PAU I – 12, nr 46), wymienia sumę 580 zł reń. za druk części tomu w nakładzie 800 egzemplarzy oraz 200 zł reń. 30 centów za papier. W. Bieńkowski mylnie podaje te kwoty jako całkowity koszt tomu (w pracy Kolberg w Krakowie…, s. 111). W rzeczywistości wyniósł on za całą książkę we wspomnianym nakładzie 1390 fl. (zob. notatki Kolberga w sporządzonym przez niego Wykazie tek rękopiśmiennych, w: Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, aneks 12, s. 749, przypis *14; Kolberg zakładał w cytowanym liście, że koszt może wynieść około 1200 fl. za druk i papier). Złoty reński to srebrna moneta cesarstwa austriackiego tożsama z florenem (i guldenem). 2 List do Akademii Umiejętności z [22] X 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 464. Taką datę dzienną nosi brulion tego listu (BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 1) i nota na oryginale wpisana nieznaną ręką: „Otrzymano dnia 22 paźdz. 1873”. Ponadto oryginał opatrzony jest adnotacją prezesa Majera: „Do zasiłku w ilości 400 [!] do 500 fl. zobowiązywało Akad[emię] jeszcze zobowiązanie Tow[arzystwa] Nauk[owego], d. 23 paźdz. 1873. J. Majer”. 264 �finansowych badacza i jego kłopotów z materialnym podołaniem swojemu przedsięwzięciu trzeba będzie jeszcze wracać. Już w trakcie wyboru na członka korespondenta Wydziału Filologicznego Akademii otrzymał Kolberg propozycję włączenia się w skład Komisji Archeologicznej, powołanej w Wydziale II Historyczno-Filozoficznym na wniosek Józefa Łepkowskiego uchwałą z dnia 5 kwietnia 1873 roku. O zaproszeniu do grona członków Komisji zawiadomił go oficjalnie Józef Łepkowski w liście z 22 kwietnia 1873 roku, informując, że dotyczy ono „udziału w czynnościach w kierunku studiów etnograficznych”1. Komisja powstała w wyniku rozdzielenia zadań i prac Oddziału Archeologii i Sztuk Pięknych działającego w Towarzystwie Naukowym od 1851 roku na dwa kierunki: badania archeologiczne i studia nad zabytkami sztuki oraz odpowiadające im dwie Komisje: Komisję Sztuki (w Wydziale I Filologicznym) i Komisję Archeologiczną (w Wydziale II Historyczno-Filozoficznym). O tej drugiej orzeczono: […] w wydziale 2-gim istnieć powinna Komisja Archeologiczna w celu badań archeologii kościelnej i domowej, wykopalisk, sfragistyki, numizmatyki, runografii itd., także w sprawie udzielania orzeczeń, jakich by wymagało krytyczne roztrząsanie wychodzących w tym zakresie dzieł, oraz w myśli opiekowania się istniejącym muzeum. Pierwszą czynnością owej Komisji byłoby już to pokończenie, już to dalsze prowadzenie spraw i prac przez b[yły] Oddział Archeologii i Sztuk Pięknych w Towarzystwie Naukowym przedsiębranych, a następnie podjęcie w tym kierunku nowych […]2. Na posiedzeniu w dniu 24 kwietnia 1873 roku, konstytuującym Komisję z przewodniczącym Józefem Łepkowskim i określającym jej główne zdania, poświadczono członkostwo Kolberga, które zgodnie ze statutem wcześniej zatwierdził Wydział3. Obok niego w grupie wówczas przyjętych w skład Komisji Archeologicznej członków przybranych znaleźli się także badacze List J. Łepkowskiego z 22 IV 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 450; tam mowa o uchwale Komisji w sprawie członkostwa, m.in. Kolberga, podjętej 19 kwietnia i zatwierdzonej przez Wydział 21 kwietnia. 2 „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Hist.-Filozof.”, T. I, Kraków 1874, s. IV–V [XII–XIII] (Posiedzenie Wydziału dnia 5 IV 1873 r.). 3 Zob. tamże, s. VII [XV] (Posiedzenie Komisji Archeologicznej dnia 24 IV 1873 r.) oraz „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1873”, s. 122–123, a także Pamiętnik piętnastoletniej działalności Akademii…, cz. II, s. 138. 1 265 �wkrótce blisko współpracujący z Kolbergiem: Jan N. Sadowski, Izydor Kopernicki, Michał Sołtan i wybrany równocześnie na sekretarza Komisji Piotr Umiński (1830­–1906), numizmatyk i kolekcjoner, także sekretarz Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. Członkami Komisji byli też Adam Honory Kirkor, Władysław Łuszczkiewicz, Aleksander Kremer i Józef Friedlein. Do najważniejszych zadań Komisji miało należeć systematyczne rejestrowanie znalezisk archeologicznych, a następnie przygotowanie cyklicznego wydawnictwa obejmującego wykaz zabytków przedhistorycznych na ziemiach polskich (zwany roboczo „spisem wykopalisk”), w którym miały być publikowane zebrane dotąd materiały do mapy archeologicznej ziem polskich. Program badań obejmował też różnorodne prace wykopaliskowe (m.in. Kirkora, Umińskiego i Sadowskiego w najbliższej okolicy Krakowa i na Rusi Czerwonej, Kirkora na Podolu galicyjskim i na Pokuciu) oraz omawianie ich przebiegu i wyników na kolejnych posiedzeniach. Kolejnym zadaniem miało być uporządkowanie i skatalogowanie zbiorów archeologicznych Akademii oraz rozbiór i omawianie publikacji naukowych dotyczących tej dziedziny1. Później Komisja miała zająć się także zbieraniem i badaniem materiału epigraficznego, tj. oryginalnych dawnych napisów wyrytych lub wymalowanych na twardym materiale (kamieniu, metalu, glinie), zwłaszcza starszych, począwszy od średniowiecza poprzez renesans do XVII wieku, gdyż te były najbardziej zagrożone zniszczeniem i zatarciem2. Epigrafika, zainicjowana jeszcze w krakowskim Towarzystwie jako nowa dyscyplina badawcza, miała być przydatna m.in. dla uchwycenia procesów i zmian językowych, geografii dialektów, znajomości pisma i jego typów. Komisja Archeologiczna kontynuowała program i w zasadzie przejęła do realizacji zadania nakreślone w Oddziale Archeologii i Sztuk Pięknych Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. W jej działalności, podobnie jak w Towarzystwie, podnoszona była wysoka ranga archeologii jako nauki 1 Zob. też Pamiętnik piętnastoletniej działalności…, cz. I, s. 110–116, gdzie omówienie programu badań Komisji. 2 Sekcja Epigrafiki Polskiej pod kierunkiem I. Polkowskiego wymieniana jest w źródłach dopiero w roku 1877 (zob. m.in. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1877”, Kraków 1878, s. 51; w dwu rocznikach poprzednich z lat 1875 i 1876 figuruje z adnotacją: „obecnie organizująca się”, zob. odpowiednio s. 62 i 68). Od roku 1874, kiedy to Komisja Archeologiczna podzieliła się na sekcje, funkcjonowały w jej ramach trzy inne: Sekcja Wykopalisk pod kierunkiem A.H. Kirkora, Encyklopedii Starożytności Polskich z przewodniczącym A. Kremerem i Muzealna pod kierunkiem W. Seredyńskiego (zob. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1874”, Kraków 1875, s. 114). 266 �i jej ważna rola w podtrzymywaniu poczucia tożsamości narodowej. Zainteresowanie materialnymi „starożytnościami”, potrzeba i postulat badania dawnej przeszłości, korzeni i przedpiśmiennej historii narodu nabierały szczególnego znaczenia wobec jego zagrożonego bytu. Obok prac starożytników–specjalistów na dużą skalę upowszechniło się kolekcjonerstwo prywatne amatorów i koneserów zabytków przeszłości, a kolejne znaleziska skłaniały do fachowego dyskursu o ich dawności, o przedhistorycznej przeszłości i metodach jej badania. Formułowano zasady metodycznego gromadzenia i porządkowania znalezisk, ich ochrony i inwentaryzacji, określania wieku i interpretacji historycznej, naukowego rozpoznawania starożytności człowieka i jego kultury. Z czasem już nie tylko romantyczny kult dawnego rodowodu i postawa patriotyczna były inspiracją dla archeologii, stopniowo wdrażano ją w ramy i metody procedur naukowych, wyznaczających rzetelne badania w duchu pozytywizmu. Stała się też dyscypliną uniwersytecką wraz z utworzeniem w 1866 roku poświęconej jej pierwszej katedry na Uniwersytecie Jagiellońskim, wtedy jeszcze tymczasowej, od 1874 roku stałej, kierowanej przez Józefa Łepkowskiego, także przewodniczącego Komisji Archeologicznej. Przedmiot badań kontynuowanych w Akademii pojmowano bardzo szeroko i traktowano interdyscyplinarnie, dostrzegając ścisłe związki między archeologią, antropologią, historią sztuki i historią kultury1. Dla wszechstronnego podejmowania tej problematyki w prace Komisji Archeologicznej zaangażowani byli nie tylko specjaliści w dziedzinie archeologii (jak J. Łepkowski, A.H. Kirkor, J.N. Sadowski) i antropologii (J. Majer, I. Kopernicki), ale i koneserzy–zbieracze zabytków starożytniczych (P. Umiński), historycy sztuki (W. Łuszczkiewicz i J. Kremer), architekci (T. Żebrawski, F. Pokutyński), artyści i jednocześnie znawcy kultury materialnej (J. Kossak), bibliotekarze i bibliofile (K. Estreicher, W. Seredyński)2. Kolberg, uprawiający działalność „w kierunku studiów etnograficznych”, jak to określił Łepkowski w cytowanym wyżej liście, był więc pożądanym członkiem w tym gronie, gdyż jego ludoznawcze zainteresowania i prace wiązały się z bliskimi także archeologii naukami historycznymi. Prowadząc 1 Zob. J. Chochorowski Między archeologią, antropologią i prehistorią – krakowskie środowisko naukowe w początkach działania Akademii Umiejętności (1873–1893) wobec problemu pochodzenia człowieka i jego kultury, „Historyka. Studia metodologiczne” 2016, T. 46, s. 304–325. W artykule tym (s. 304–343) autor omawia stan, zadania i cele oraz związki ówczesnej archeologii i antropologii w początkowych pracach obu Komisji poświęconych tym dyscyplinom. 2 Por. też W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 67. 267 �systematyczne badania terenowe i studia nad kulturą ludową różnych regionów Polski, stykał się także z tymi zagadnieniami i mógł żywo włączać się w prace Komisji. Jego warsztat badawczy również od strony praktycznej okazywał się przydatny dla nauk pokrewnych, m.in. dla archeologii. Z drugiej strony uczestnictwo w pracach Komisji Archeologicznej umożliwiało mu bezpośredni kontakt z uczonymi i wgląd w ich prace, orientację w literaturze przedmiotu i bieżącym ruchu wydawniczym, udział w toczących się dysputach, wymianę informacji i opinii. A to z kolei przyczyniło się do wykorzystania wiadomości i wyników badań archeologicznych w kolejnych tomach Ludu. Już na drugim posiedzeniu Komisji w dniu 23 maja 1873 roku powierzono Kolbergowi zadanie specjalne, o którym w sprawozdaniu z tego posiedzenia zapisano: Przewodniczący Komisji [tj. Łepkowski] ze względu na coraz częściej powtarzające się po różnych pismach zarzuty o podrabianie i fałszowanie podań i legend o Krakowie oraz o jego uroczystościach wzywa członka Kolberga do rozczytania się w takowych i zbadania, a następnie orzeczenia, o ile te są autentycznymi lub też bezzasadnymi”1. Problematyka ta była Kolbergowi dobrze znana i świeża; w części I Krakowskiego wydanej w 1871 roku zamieścił w opisie kraju szereg podań i legend związanych z Krakowem i jego bliską okolicą, a także obszernie opisywał doroczne zwyczaje zarówno ludu wiejskiego spod Krakowa, jak i mieszczańskie, właściwe tylko dla mieszkańców tego miasta, jak np. emaus, rękawka, konik zwierzyniecki. W swoich rozległych kwerendach sam natrafiał na różnego typu źródła dotyczące dawnych tradycji podaniowych i uroczystości obchodzonych w cyklu rocznym. Zachowały się liczne materiały, notatki i wskazówki bibliograficzne z tego zakresu wykorzystane w różnym stopniu w monografii. W Krakowskiem przywołuje Kolberg zarówno źródła sobie współczesne, jak i dawniejsze, cytując je lub w różnej formie odwołując się do nich. I tak przytacza podania i legendy z prac Józefa Mączyńskiego, Ambrożego Grabowskiego, Józefa Łepkowskiego, z dawnych kronik i druków ulotnych, z kalendarzy krakowskich, czasopism systematycznie publikujących opisy ważnych dla tradycji miejsc 1 Posiedzenie Komisji Archeologicznej dnia 23 V 1873 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Hist.-Filozof.”, T. I, Kraków 1874, s. XXI–XXII. 268 �i sławnych czy legendarnych postaci oraz przywiązanych do nich podań i legend1. W trakcie tej pracy, gromadząc bogaty i cenny materiał z literatury, sam nie ustrzegł się potknięć. Jednym z nich było np. było potraktowanie jako dokumentu falsyfikatu Konstantego Majeranowskiego, tj. tekstu o święconem w zamożnym mieszczańskim domu przedstawionego jako list z XVI wieku2. Wątpliwa wiarygodność tworów Majeranowskiego i innych podobnych fabrykatów dała początek dyskusjom na temat autentyczności powszechnie publikowanych, często bez należytego krytycyzmu, materiałów. I tak np. toczyła się wówczas dysputa na temat wieku i genezy konika zwierzynieckiego (Lajkonika), prowadzona m.in. w krakowskim „Czasie” i warszawskich „Kłosach” w 1872 roku3. Kolberg żywo się tym zagadnieniem interesował, gromadził notatki na ten temat z prasy, a także sam poszukiwał informacji źródłowych, m.in. w dokumentach cechu włóczków, tj. flisaków, uczestników tego dawnego zwyczaju, oraz w relacjach wspomnieniowych krakowian. Relację taką przekazał mu w liście 27 czerwca 1873 roku, a więc już po powierzeniu Kolbergowi zajęcia się podaniami i zwyczajami krakowskimi w Komisji Archeologicznej, Karol Mecherzyński, sekretarz Wydziału Filologicznego Akademii (od 21 XII 1872 roku), filolog związany od urodzenia z Krakowem4. Tak więc własne zainteresowania i prace Kolberga spotykały się z prowadzonymi w ramach Komisji i na odwrót, a przeplatając się, służyły zarówno autorowi Ludu, poszerzając jego bazę źródłową, jak i badaniom Akademii, wzbogacając je o materiał pozyskany w eksploracjach terenowych i studiach własnych Kolberga. Przegląd wykorzystanych przez Kolberga w tym zakresie prac przynoszą przypisy źródłowe dotyczące głównie rozdziałów „Kraj” i „Zwyczaje”, zamieszczone w tomie 73/III DWOK na s. 107–125 i 138–165. Zob. też obszerną bibliografię Kolberga przywoływaną w siedmiu tomach Krakowskiego (T. 5–8 i T. 73/I–73/III DWOK), a zebraną w tomie 73/III. 2 [K. Majeranowski, pseud.:] Pielgrzym z Tenczyna Święcone wielkanocne, „Pszczółka Krakowska” 1822, T. 2, s. 8–16 (przedruki, m.in. w: Ł. Gołębiowskiego Ludzie polskim…, s. 305–309 oraz w „Przyjacielu Ludu” 1837, R. 3, T. 2, nr 39). Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 369–373 i odpowiedni przypis źródłowy w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 170–171 oraz E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga…, (DWOK T. 73/I), s. XXXVIII. 3 Rekapitulacja koncepcji na temat genezy Lajkonika por. też F. Gawełek Konik zwierzyniecki, „Rocznik Krakowski” T. XVIII: [1919], s. 144–154 (cały art. s. 129–181). Zob. też Ł. Olszewski Lajkonik. Legenda i tradycja, Kraków 2009. 4 Zob. list K. Mecherzyńskiego z 27 VI 1872 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 422– –423. Zob. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/1), s. XXXVIII. 1 269 �Do innych działań Kolberga w ramach Komisji należał udział w re­ jestracji miejscowości, w których odkryto zabytki wykopaliskowe, pro­ wadzonej na potrzeby mapy archeologicznej, której koncepcja była autorstwa Łepkowskiego. Współpracował w tym zakresie z Kirkorem, Łepkowskim, Kopernickim i Sadowskim 1. Ze wszystkimi czterema badaczami był blisko zaprzyjaźniony i spotykał się z nimi często; tym bardziej więc praktyką naturalną była wymiana informacji na temat znalezisk archeologicznych, obserwowanych w trakcie własnych podróży, i wiadomości pozyskanych w Komisji, tak przecież uprawniona w pracach naukowych. Uczestniczył też Kolberg w dyskusjach nad sprawozdaniami z badań oraz nad omawianymi dziełami archeologicznymi i z dziedzin pokrewnych, w czym także w naturalny sposób dzielił się swoją erudycją i wynikami ciągłych penetracji i studiów w Bibliotece Jagiellońskiej i lwowskim Ossolineum. Według Bieńkowskiego brał także udział w zbieraniu zabytków epigrafiki polskiej od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku, a także przekazał Komisji swoje materiały dotyczące mitologii 2. Zainteresowanie autora Ludu archeologią i kontakt z bieżącym dorobkiem badawczym tej dyscypliny znalazły swoje odbicie w kolejnych mono­ grafiach regionalnych3. Obok materiałów etnograficznych i folklorystycznych, które stanowią zawsze zrąb źródłowy tomów Ludu, zamieścił w nich szereg wiadomości o ówczesnych pracach wykopaliskowych i znaleziskach archeologicznych, a nawet niekiedy i własne wywody czy komentarze do­ tyczące tych zagadnień. Podobnie jak informacje historyczne i fizjograficzne podawał je przeważnie przy charakterystyce ogólnej omawianego obszaru, 1 Zob. W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 68 oraz W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia…, s. 13. Zob. też B. Schnaydrowa Mapa archeologiczna Józefa Łepkowskiego, geneza i okoliczności jej powstania, „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie”, R. 25: 1980, s. 198–202. 2 Zob. W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 68 oraz W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia…, s. 13. Przekazane Komisji materiały mitologiczne to prawdopodobnie rękopis Kolberga pt. Potęgi nadprzyrodzone w wyobraźni Mazurów Pruskich. Studium mytologiczne według [Maxa Polluxa] Toeppena skreślił […] (BN PAU i PAN, sygn. 3572), stanowiący dokonany przez niego przekład fragmentu pracy Toeppena pt. Aberglauben aus Masuren…, której recenzję opublikował w 1868 roku (zob. wyżej, s. 211, przyp. 2). Przekład ten włączył Kolberg po niewielkim przeredagowaniu do swojego rękopisu Mazur pruskich (DWOK T. 40, s. 52–82). 3 Jako pierwszy poruszył ten problem T. Malinowski w artykule Archeologia w dziełach Oskara Kolberga, „Lud” T. XLII: 1956, s. 446–453. 270 �tj. w rozdziale „Kraj”, wiążąc je z opisywanymi miejscowościami i konkretnymi obiektami czy zabytkami z tego terenu. Szereg danych z zakresu archeologii odnajdujemy także w przypisach do tekstu, zwłaszcza zebranych na końcu książki. Powołuje się w nich Kolberg (lub w różnym zakresie cytuje) na prace Józefa Łepkowskiego, Franciszka M. Sobieszczańskiego, Aleksandra Przeździeckiego, Adama H. Kirkora, artykuły, doniesienia i wiadomości z czasopism („Wiadomości Archeologicznych”, „Czasu”, „Biblioteki Warszawskiej”, „Kłosów” itd.). Badający to zagadnienie Tadeusz Malinowski stwierdzał: Dużą zasługą Kolberga jest zinwentaryzowanie wielkiej liczby stanowisk archeologicznych rozsianych po wielu dzielnicach Polski i Rusi. […] Drugą wielką zasługą Kolberga jest fakt zebrania w swych pracach ogromnego materiału bibliograficznego, odnoszącego się do odkryć archeologicznych, a zagubionego często w rozmaitych zapomnianych, trudno dostępnych publikacjach i czasopismach. Śmiało rzec można, że prace Kolberga są niezastąpionym źródłem materiałowym dla wszelkiego rodzaju monografii powiatowych archeologicznych, przygotowanych w wielu ośrodkach naukowych w Polsce1. Autor uważał, że ten niewykorzystany przez archeologów materiał nie tylko może stanowić źródło dla różnego rodzaju monografii lokalnych, ale także przynosi nieznane późniejszym badaczom, cenne przyczynki do dziejów archeologii polskiej, a niejednokrotnie nawet informacje o dawnych odkryciach ocalałe jedynie na kartach tomów Kolberga. Dla przykładu ilustrującego zainteresowanie Kolberga odkryciami archeologicznymi można przywołać fakt, że w Krakowskiem sięgnął on nie tylko do prac J. Łepkowskiego, K. Rogawskiego czy A.H. Kirkora, do wiadomości z publikacji Towarzystwa Naukowego czy Akademii lub rozsianych w prasie2, ale podjął próbę krótkiego omówienia aktualnych badań i ich wyników w okolicy Krakowa. Dokonał także wręcz wątpliwego merytorycznie zabiegu, zamieszczając w przypisie do części IV monografii krakowskiej obszerny wyciąg, prawdopodobnie we własnym przekładzie, z artykułu francuskiego archeologa, L.F.A. Maury’ego, zamieszczonego w „Revue des Deux Monde” z 1868 roku, a poświęconego dziejom badań archeologicznych w Babilonie T. Malinowski Archeologia …, s. 451. Zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 441–481 (Bibliografia. Prace cytowane i odnotowane przez Kolberga). 1 2 271 �i Niniwie1. Sięgając w swoich ludoznawczych pracach po informacje z zakresu archeologii, wyrażał własne stanowisko wobec przydatności dla nich dziedzin pokrewnych etnografii, a jednocześnie nawiązywał do idei badaczy starożytników skupionych w kręgu Akademii, według której badając teraźniejszość kultury, nie można pominąć jej przeszłości, także najodleglejszej, utrwalonej m.in. w zachowanych śladach materialnego dziedzictwa epoki przedchrześcijańskiej2. Znaczniejszy niż w Komisji Archeologicznej był udział Kolberga w działalności Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności3. O jej powołaniu postanowiono na wniosek złożony przez A. Biesiadeckiego na posiedzeniu Wydziału III Matematyczno-Przyrodniczego w październiku 1873 roku. Jako osobna Komisja w ramach tego Wydziału ukonstytuowała się później, bo dopiero 23 marca 1874 roku oraz w trakcie następnych posiedzeń 16 maja i 27 czerwca tego roku, kiedy też zarysowany został ogólny program jej prac 4. Zwłoka wynikała z potrzeby porozumienia się z Komisją Archeologiczną co do zakresu badań, w dużej mierze pokrywających się ze sobą. Głównym inicjatorem wyłonienia Komisji Antropologicznej w ramach Wydziału III był obok Józefa Majera Izydor Kopernicki. Pierwszy z badaczy pełnił funkcję jej prezesa od początku do 1894 roku, drugi sekretarzował Komisji od 1875 do 1891 roku, formułując dla niej naukowy program badań. Dzięki rozległej wiedzy i swoim szerokim i wszechstronnym zainteresowaniom Kopernicki stał się niezwykle Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 352 oraz 355–362, a także przypisy źródłowe do tych tekstów w tomie 73/III DWOK, s. 436–437. Przytaczając tekst Maury’ego, Kolberg błędnie podał tytuł czasopisma: „Revue Contemporaine”. 2 Pisał o tym m.in. we wstępach do swoich monografii, np. do cz. IV Krakowskiego (DWOK T. 8), na s. XI w 1875 r. i do cz. II Radomskiego (DWOK T. 21), na s. V w 1888 r. 3 O działalności Komisji Antropologicznej zob. Pamiętnik piętnastoletniej działalności… cz. I, s. 197–209, Materiały do powstania Akademii…, s. 89–91, W. Bieńkowski Badania etnograficzne Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Komisji etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności, „Lud” T. 51: 1967, s. 71–75, E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Warszawa 1982, s. 140–226, J. Chochorowski Między archeologią, antropologią i prehistorią…, s. 328–333. 4 Zob. Posiedzenie Wydziału dnia 20 X oraz Posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 23 III, 16 V i 27 VI 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. I, s. XXVIII oraz s. LIV–LVI, LXVI–LXXXIV, LXXXVIII–XCV. 1 272 �zasłużonym, aktywnym i twórczym organizatorem i uczestnikiem prac Komisji, nadając jej rangę instytucji o zasięgu europejskim 1. Kolberg znalazł się od początku w gronie członków przybranych Komisji Antropologicznej (razem z J. Sadowskim i P. Umińskim), której skład podany został już na pierwszym posiedzeniu, 23 marca 1874 roku2. Wśród członków Komisji znalazło się też wielu wymienianych już uczonych, z którymi zetknął się Kolberg wcześniej, m.in. J. Szujski, J. Łepkowski, W. Łuszczkiewicz, A.H. Kirkor, T. Żebrawski. W gronie tym byli także przedstawiciele medycyny, fizyki, nauk przyrodniczych (lekarze: A. Baraniecki i L. Teichmann, fizyk i meteorolog S. Kuczyński). W organizującej się Komisji dokonano podziału na trzy (pierwotnie dwie) Sekcje: 1. Archeologiczno-Antropologiczną, 2. Antropologiczną „w ściślejszym rozumieniu” (tj. antropologii fizycznej) i 3. Etnologiczną, z wyznaczonym dla nich zakresem badań. Zaraz po ukonstytuowaniu się Komisja ogłosiła Program badań antropologicznych, w którym znalazła się też problematyka etnograficzna. Opracowanie programu uznano od początku za zadanie pierwszoplanowe, „ażeby zarysowały się wyraźniej granice działania każdej Sekcji, w wielu razach zachodzące na siebie, żeby prócz tego uwidocznił się stosunek do Komisji Archeologicznej, spotykającej się z Antropologiczną w przedmiocie badań przedhistorycznych”. W programie wyznaczono trzy podstawowe kierunki prac odpowiadające zakresowi wydzielonych Sekcji: 1 Izydor Kopernicki (1825–1891), lekarz, antropolog, etnograf, po studiach w zakresie medycyny na uniwersytecie kijowskim pracował jako lekarz wojskowy, m.in. w czasie wojny krymskiej. Brał udział w powstaniu styczniowym i był więziony przez Austriaków w Ołomuńcu. Po uwolnieniu, w czasie wieloletniej tułaczki emigracyjnej przebywał m.in. w Paryżu, gdzie studiował antropologię, anatomię i fizjologię. Następnie na uniwersytecie w Bukareszcie zorganizował nauczanie anatomii i stworzył Muzeum Anatomiczne. W roku 1871 powrócił do kraju i osiadł w Krakowie na zaproszenie Józefa Majera, lecz status emigranta i uczestnika powstania utrudniały mu znalezienie odpowiedniej posady. Do roku 1888 pracował w półroczu letnim zarobkowo jako lekarz zdrojowy w Rabce, potem w Marienbadzie, a w półroczu zimowym zajmował się pracą naukową. W roku 1876 nostryfikował na UJ swój dyplom w zakresie nauk lekarskich, w 1878 uzyskał tam habilitację z antropologii, a w 1886 roku jako pierwszy na ziemiach polskich otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego antropologii. Poza nauczaniem działał w kilku komisjach Akademii, której był członkiem korespondentem od 1877 roku, członkiem czynnym od 1887 roku. Jako sekretarz Komisji Antropologicznej przyczynił się do intensyfikacji jej prac i ich wysokiego poziomu naukowego. Był autorem wielu publikacji z zakresu antropologii i archeologii w języku polskim i w językach obcych, zajmował się także badaniami ludoznawczymi, m.in. nad folklorem Górali karpackich i Cyganów polskich. Był uczonym o europejskiej sławie; uważany jest za twórcę podstaw antropologii polskiej. 2 Zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. 1, s. LV – LVI. 273 �Badać nam należy człowieka: I. pod względem najdawniejszych śladów jego pobytu w naszym kraju; II. pod względem jego cech fizycznych, odznaczających właściwość szczepową, plemienną i narodową; III. pod względem właściwości jego duchowych, stosunków społecznych, zwyczajów i obyczajów. Pod I-szym względem badania odnosić się muszą do czasów przedhistorycznych; pod II-gim wiadomości zbierać wypadnie z fizycznych poszukiwań właściwości ludów obecnie zamieszkałych lub zabytków pozostałych z czasów historycznych w całym obszarze kraju; pod III-im – ich właściwości duchowych, zwyczajów i obyczajów1. Już w tym zarysie programu widoczne jest odbicie ówczesnego poglądu o bliskim związku wiedzy o człowieku z przyrodoznawstwem. Antropologię traktowano wtedy bardzo szeroko, jako naukę o człowieku w ogóle, lokując ją jako dziedzinę na pograniczu nauk humanistycznych i przyrodniczych. Mieściła się wówczas w tym ujęciu antropologii także etnografia. Pod wpływem nauki europejskiej, m.in. prac przedstawiciela ewolucjonizmu, E.B. Tylora, i w duchu pozytywizmu próbowano wówczas przenieść metody badań przyrodniczych do nauk humanistycznych. Stąd usytuowanie etnologii w Komisji Antropologicznej Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii. Z kolei częste pokrywanie się przedmiotu badań w obu Komisjach – Antropologicznej i Archeologicznej – prowadziło w praktyce do tego, że szereg prac realizowano i finansowano wspólnie; szczególnie dotyczyło to badań wykopaliskowych i związanej z nimi inwentaryzacji stanowisk archeologicznych. Tak też organizowane były niektóre wyprawy naukowe, podejmowane „w kierunku badań przedhistorycznych” w latach siedemdziesiątych2. W podzielonej na Sekcje Komisji Antropologicznej przewodniczącym Sekcji I został geolog A. Alth, sekretarzem – archeolog A.H. Kirkor, Sekcji II przewodniczył anatomopatolog L. Teichmann, sekretarzował I. Kopernicki. Kierowanie Sekcją III – Etnologiczną powierzono w maju 1874 roku Tamże, s. LXVI–LXVII. Przedstawiony przez J. Majera Program badań antropologicznych opublikowany jest tamże, s. LXVII–LXXXIII. 2 Zob. J. Szujski Zdanie sprawy z ruchu naukowego Akademii Umiejętności od 3 maja 1877 roku, podane przez sekretarza jeneralnego, „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1877”, Kraków 1878, s. 124. W sprawozdaniu tym zapisano: „W kierunku badań przed­ historycznych Komisja Antropologiczna jednoczy się z Archeologiczną; spólnym też staraniem zarządzone były wycieczki naukowe odbyte przez pp. Przybysławskiego, Kirkora tudzież Kopernickiego”. 1 274 �Kolbergowi, sekretarzem został J.N. Sadowski1. Już w czerwcu tego samego roku w Sekcji Etnologicznej gotowa była jako jedna z pierwszych jej inicjatyw opracowana przez Sadowskiego Instrukcja do badania właściwości ludowych2. Obejmowała ona osiem działów głównych: A. Nazwa badanej ludności, jej charakter i granice rozsiedlenia, B. Gwara, C. Poe­ zja, muzyka, taniec, D. Przysłowia, gadki (klechdy), zagadki, oracje, podania, E. Obrzędy i uroczystości, F. Ubiór i stroje, G. Mieszkania, H. Narzędzia. W każdym dziale znalazły się zwięzłe wyliczenia wyznaczonych do obserwacji i opisu problemów, zjawisk, zachowań, obiektów, przy czym zwraca uwagę nacisk, z jakim zaleca się „wierne spisanie wszystkich pieśni bez najmniejszej zmiany i ogładzenia” oraz zapis dosłowny opowieści i oracji, a także relacji o obrzędach i zwyczajach, „choćby to było nie tylko dziwacznym, ale nawet zupełnie niezrozumiałym” i bez względu na powtarzanie się treści. Program ten, opracowany przez archeologa Sadowskiego, zbliżony jest wyraźnie do Kolbergowskiego, przedstawionego w Liście otwartym z 1865 roku i realizowanego w Ludzie. Wspólne jest przede wszystkim założenie główne, tj. opis etnograficzny określonego obszaru, regionu jako składowej obrazu całego kraju w ujęciu panoramicznym. Wpływ idei i wzoru monografii Kolberga na środowisko Komisji Antropologicznej, wręcz na całe pokolenie badaczy, okazał się trwały i miał dominować do końca XIX wieku. Do programu badań ujętego w Instrukcji dokładał Kolberg swoje dalsze istotne postulaty. Wkrótce po jej ogłoszeniu, na styczniowym posiedzeniu Komisji Antropologicznej w 1875 roku, na jego wniosek jako przewodniczącego Sekcji Etnologicznej zatwierdzono uchwałę „dotyczącą wydawania częściowo badań etnograficznych popartych dołączeniem wizerunków typów ludowych, strojów, sprzętów itd., o ile można najstaranniejszych, a w każdym razie najwierniejszych”. Przychylono się też do propozycji Kolberga, by dla realizacji tego zdania, odpowiadającej „ścisłym wymogom nauki”, zwrócić się do znanych w kraju osób posiadających zbiory ikonograficzne z prośbą o ich użyczenie „czasowo do naukowego użytku”. Umożliwiłoby to wydawanie zeszytów obejmujących „umiejętny opis pewnej 1 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 16 V 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. I, s. LXVI. 2 Tamże, na s. XC–XCV oraz w osobnej odbitce: Kraków 1874. 275 �grupy etnograficznej, z dołączeniem wizerunków w drzeworytach, litografiach, chromolitografiach, a w razie potrzeby i nut muzycznych”. Przenosił Kolberg w ten sposób na grunt Akademii swoją programową koncepcję, w myśl której od początku działalności doceniane było dla etnografii znaczenie źródłowe dokumentacji ikonograficznej i muzycznej. Jednocześnie była to próba wykorzystania rycin ze zbiorów prywatnych i muzealnych za pośrednictwem Akademii do prac etnograficznych. Na tym samym posiedzeniu zobowiązywał się Kolberg konkretnie do porozumienia się w sprawie rycin z W. Dzieduszyckim, dyrektorem Muzeum Przyrodniczego we Lwowie, i z J. Kossakiem1, mieszkającym w Krakowie. Rok później w liście do Akademii, zdając sprawę ze swojej podróży na Pokucie i Bukowinę, informował, że w Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie sporządził listę „wszelkich posiadanych przezeń akwarel, rycin i obrazów olejnych przedstawiających typy i sceny ludowe” i że podobny spis przygotował w muzeum Zakładu Ossolińskich2. Dołączył oba do swojego listu, wyrażając przeświadczenie, że „dostarczą one […] wątku do wygotowania obszernego i systematycznie ułożonego katalogu ubiorów na całym obszarze Polski”. Zawiadamiał też, że oba muzea posiadają znaczny zbiór fotografii „przedstawiających ubiory ludu, widoki wsi i cerkwi itp., których kopii na żądanie Akademii jak najchętniej udzielą na użytek etnografii”. Gromadzeniem ikonografii był więc żywo zainteresowany nie tylko ze względu na jej znaczenie dokumentacyjne dla monografii regionalnych własnych i innych autorów z Akademii, ale także w związku z dalekosiężnym planem opracowania albumu polskich strojów ludowych. Instrukcja przygotowana przez Sadowskiego w 1874 roku pomyślana była jako przewodnik w badaniach terenowych dla współpracowników i korespondentów, często amatorów w dziedzinie etnografii, którzy 1 Zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 13 I 1875 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, Kraków 1875, s. VIII–IX. Już na kolejnym posiedzeniu Kolberg mógł przekazać informację, że Kossak obiecał udostępnienie swoich zbiorów Komisji, która wkrótce powołała go na swojego członka (Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 13 III 1875 r., tamże, s. LIII). 2 Brulion listu do Akademii z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 659–660 (rkp. w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 2–3), dołączony spis akwarel z Muzeum im. Dzieduszyckich obejmuje 105 pozycji (tamże, k. 4–5). Inna wersja redakcyjna sprawozdania i tegoż spisu akwarel zachowała się w Muzeum Etnograficznym w Krakowie (Arch. MEK, sygn. II/226, nr inw. I/3051 RKP). Brulion spisu rycin z Ossolineum w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 300 (21 pozycji). 276 �wspomagać mieli prace Sekcji swoimi materiałami opracowanymi według wskazanego wzoru. Taką siatkę pomocników zamierzano utworzyć we wszystkich trzech zaborach. Dzięki operatywności Kopernickiego kwestionariusz Sadowskiego został już w 1875 roku rozesłany do wskazanych osób. Każdy z członków został też zobowiązany do pozyskiwania chętnych do współpracy, bowiem przez cały okres swojej działalności Sekcja Etnologiczna opierała swoje badania na korespondentach. W pracach terenowych spodziewano się udziału „przede wszystkim światłych duchownych wszelkiego obrządku, lekarzy i nauczycieli”, przy czym zaznaczano: „wszakże i każdy obywatel ziemski miałby tu łatwą sposobność przysłużenia się publicznej sprawie tą naukową pomocą”1. Odzew społeczny na apel Komisji i przebieg akcji zbierackiej okazały się zadowalające. Dzięki aktywności korespondentów i napływowi licznych materiałów można było podjąć ich planową publikację w wydawnictwie Akademii. Liczba nadsyłanych prac etnograficznych dwukrotnie przewyższała ilość materiałów pozyskanych przez dwie pozostałe sekcje Komisji, można więc sądzić, że impuls nadany przez Sekcję Etnologiczną decydująco wpłynął na ożywienie ruchu ludoznawczego, zwłaszcza w Galicji. Dorobek Komisji Antropologicznej znalazł swoje stałe miejsce publikacji w wydawanym jej staraniem od roku 1877 (do 1895) roczniku pt. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Był on podzielony na trzy części odpowiadające profilem trzem sekcjom Komisji. W każdym roczniku sąsiadowała więc problematyka z trzech dziedzin wiedzy, które wówczas ściślej wiązano ze sobą jako skupione na wspólnym przedmiocie badań, tj. na człowieku, jego życiu i kulturze. Dział III przeznaczony był na materiały etnograficzne; zamieszczano w nim napływające z terenu prace, uprzednio ocenione i odpowiednio zredagowane. Zakres badań obejmował wprawdzie wszystkie ziemie dawnej Rzeczypospolitej, szczególną uwagę zamierzano jednak poświęcić jej Kresom Wschodnim. W niepodpisanym wstępie do pierwszego rocznika jego autor, Józef Majer, powtórzył w skrócie główne tezy programowe Komisji, zaznaczając przy tym, że prace „zmierzać mają do badania ludności ziem polskich, a zwłaszcza północnych Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 5 III 1875 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, s. XXXV. Część korespondentów zostawała członkami przybranymi Komisji, choć nie posiadali oni stopni naukowych i członkostwa Akademii. Wybierani byli na posiedzeniach Komisji, a następnie zatwierdzani przez Wydział. 1 277 �i północno-wschodnich stoków Karpat”1. Nie bez znaczenia było tu z pewnością świadome podkreślenie przynależności tych ziem do Polski, mimo utraty niepodległości. Z czasem, gdy materiałów ruskich napłynęło sporo, Sekcja Etnologiczna zwróciła swoje apele w stronę Wielkopolski i Śląska, skąd w latach wcześniejszych nie było ich wiele2. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” był pierwszym polskim czasopismem naukowym, w którym etnografia i folklorystyka znalazły swoje stałe miejsce. Redaktorem rocznika został Izydor Kopernicki, sekretarz Komisji. Kolberg jako przewodniczący Sekcji Etnologicznej miał decydujący udział w przygotowaniu do druku materiałów etnograficznych, przeznaczonych do działu III, i ściśle współpracował w tym zakresie z Kopernickim. Odpowiadając za ten blok tematyczny czasopisma, miał stały wgląd w prace etnograficzne napływające do Komisji. Recenzował artykuły przeznaczone do druku, wprowadzał poprawki redakcyjne, propozycje zmian i uzupełnień, wskazywał niedostatki i mocniejsze strony opracowania, wyrażał swoją wiążącą opinię, oceniając studia innych autorów, najczęściej amatorów, rekrutujących się spośród księży, nauczycieli, lekarzy, urzędników i ziemian. Udzielał wskazówek, zachęcał ich do pracy i dalszych badań, podpowiadając problematykę, dzieląc się swoim doświadczeniem badacza terenowego i promując w ten sposób chętnych do pracy i wzorujących się na nim zbieraczy. Służył im radą i zachętą, a autorów prac pozytywnie ocenianych rekomendował niejednokrotnie na członków przybranych Komisji Antropologicznej. Obok działań programowych dotyczących badań etnograficznych Komisji podejmował także działania werbunkowe, wykorzystując swoje rozległe kontakty i znajomości z podróży. W efekcie zawiązywała się często współpraca naukowa, owocna nie tylko dla prac Komisji, ale także dla Kolbergowskiego dzieła. Pozyskany członek Komisji i autor zasilał swoimi pracami dział etnograficzny „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, a Kolberg korzystał z materiałów autora, przysyłanych niekiedy specjalnie dla jego Ludu, nieprzeznaczonych do publikacji w roczniku. Charakter takiej opieki naukowej Kolberga 1 „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. I: 1877, s. VIII. Badania te miały dotyczyć ludności „I. pod względem śladów ich najdawniejszego pobytu i życia w czasach przedhistorycznych; II. pod względem cech fizycznych, odznaczających obecnie właściwość szczepową, plemienną i narodową; III. pod względem właściwości duchowych, stosunków społecznych, zwyczajów i obrzędów”. 2 Por. E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej…, s. 154. 278 �i współpracy w dostarczaniu materiału dla niego dokumentuje korespondencja z lat 1876–1886 z kieleckim etnografem i historykiem, księdzem Władysławem Siarkowskim (1840–1902), stanowiąca znakomity przykład obustronnego zaangażowania 1. Mieszkający w Kielcach od 1866 roku autor prac poświęconych Kielecczyźnie znalazł się w gronie kandydatów na współpracowników Sekcji Etnologicznej. W styczniu 1876 roku Kolberg skierował do niego list z propozycją współpracy z Komisją Antropologiczną, poszukującą korespondentów terenowych, którzy zbieraliby materiały zgodnie ze wspomnianą instrukcją Sekcji. Oryginał tego listu zaginął, lecz zachował się fragment końcowy brulionu, w którym Kolberg przedstawił adresatowi warunki publikacji w wydawnictwach Akademii. Siarkowski propozycję przyjął z wdzięcznością i zobowiązał się do współpracy. W dalszej korespondencji mowa o planowanych badaniach, posiadanych materiałach i przygotowaniu prac Siarkowskiego do druku w rocznikach Akademii oraz o zamiarze włączenia autora w krąg jej współpracowników. Po zapoznaniu się z pierwszymi materiałami Kolberg wraz z Kopernickim rekomendowali kieleckiego badacza na członka korespondenta Akademii i już wiosną tego roku Siarkowski został członkiem przybranym Komisji Antropologicznej 2. Kolberg pomagał mu w opracowaniu materiałów etnograficznych z okolic Kielc, wydanych później w „Zbiorze Wiadomości” w latach 1878–1885 3. Siarkowski informował o swoich planach, zbiorach i postępie prac, Kolberg podawał wskazówki dotyczące sposobu ich opracowania redakcyjnego, radził położyć nacisk na zbieranie informacji szczegółowych bez ich interpretacji 1 Zob. A. Skrukwa Władysław Siarkowski – współpracownik Oskara Kolberga, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s. 247–257. Współpracę tę oraz rękopiśmienny materiał Siarkowskiego zachowany w archiwum Kolberga omawia także E. Antyborzec we wstępie do tomu Kieleckie. Suplement do tomów 18–19 (DWOK T. 76), s. XII–XVII. Zob. też listy Kolberga i Siarkowskiego z lat 1876–1886, Korespondencja… cz. I, II i III (DWOK T. 64–66). 2 Zob. brulion listu do W. Siarkowskiego z 20 I 1876 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 557. Siarkowski został wybrany na posiedzeniu Komisji Antropologicznej dnia 31 maja 1876 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. III, 1876, s. XLVI i L–LI). 3 W „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (w dziale III, etnologicznym) ukazały się trzy prace Siarkowskiego: najobszerniejsza pt. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, T. II: 1878, s. 209–259,, T. III: 1879, s. 3–61, T. IV: 1880, s. 83–184 oraz Zagadki ludowe z różnych miejscowości guberni kieleckiej, T. VI: 1882, s. 3–29 i Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Pińczowa, T. IX: 1885, s. 3–72. 279 �i analiz, pośredniczył w przekazywaniu materiałów Akademii. M.in. pisał w 1877 roku, że odebrał pracę Siarkowskiego przedstawioną następnie Akademii, […] która, jak to zwykle bywa w takich razach, udzieliła mi ją na powrót do przejrzenia i porobienia uwag, jakie uznam za stosowne. Wybacz zatem, Szan[owny] Ks[ięże] Dobr[odzieju], że znając wymagania i formę publikacji naszej Akademii, pozwoliłem sobie w manuskrypcie Jego zmienić porządek niektórych rozdziałów, dać odpowiednią temu numerację i intytulację przedmiotów, wykreślić kilka pieśni (zwłaszcza drobniejszych rozmiarów i mniejszego znaczenia), które pomieszczone już były bez żadnej zmiany w dawniejszych zbiorach, skrócić niektóre Pańskie uwagi dobrze już skądinąd znane i pododawać odpowiednie cytacje z moich dzieł i z Kozłowskiego, Wójcickiego i innych. Sądzę, że za złe mi tego Jegomość nie weźmiesz, gdy ujrzysz rzecz w druku1. A rok później Kopernicki przypominał Kolbergowi: „Tymczasem potrzebna tu koniecznie bytność Pańska dla ostatecznego przygotowania rękopimu ks. Siarkowskiego do druku”2. Z kolei Siarkowski dostarczał Kolbergowi materiały folklorystyczne do monografii Kieleckiego (teksty pieśni, opowieści, przysłowia, modlitwy, opisy sobótek), które ten w niej skwapliwie wykorzystał jako wiarygodne. Zachowane w archiwum autora Ludu rękopisy kieleckiego badacza wskazują, że udział Siarkowskiego w zakresie dokumentacji folkloru był w monografii Kolberga znaczny. Rekomendacji udzielił badacz także Józefowi Grajnertowi (1831–1910), literatowi i etnografowi, znanemu sobie jeszcze z okresu warszawskiego. Przysłane przez niego do Akademii w 1879 roku z inicjatywy i zachęty Kolberga materiały etnograficzne z Kaliskiego zostały bardzo pozytywnie ocenione przez Kopernickiego, a także przez Kolberga, który wsparł propozycję przyjęcia autora na członka Komisji Antropologicznej. Jako redaktor wprowadził potrzebne poprawki, zmienił tytuł i układ treści oraz uzupełnił pracę Grajnerta o niezbędny komentarz rzeczowy i odsyłacze do wariantów. Już w roku następnym Zapiski etnograficzne z okolic Wielunia i Radomska ukazały się w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, a Grajnert na wniosek Kolberga i Kopernickiego został przybranym 1 s. 15. 2 Brulion listu do W. Siarkowskiego z 19 IV 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), List Kopernickiego z 1878 roku, tamże, s. 193. 280 �członkiem Komisji1. W późniejszych latach, opracowując Kaliskie, Kolberg odwoływał się do tej pracy, zwłaszcza przy charakterystyce ludu. Przychylna opinia Kolberga przyczyniła się również do pozyskania dla Komisji nowych członków przybranych w osobach: Sofrona Witwickiego (1809–1879) z Żabiego na Huculszczyźnie, księdza grekokatolickiego i etnografa2; Władysława Przybysławskiego (1830­–1908), ziemianina, właściciela Czortowca i Uniża na Pokuciu, archeologa, etnografa i kolekcjonera zabytków sztuki3; Władysława Kosińskiego z Wadowic (1844–1914), językoznawcy i etnografa4; Bronisława Gustawicza (1852–1915), krajoznawcy, przyrodnika i etnografa z Krakowa5; Michała Greima (1828–1911), fotografa i kolekcjonera starożytności z Kamieńca Podolskiego6. Wszyscy oni zbierali materiały etnograficzne ze swoich stron, przeważnie publikowane potem w postaci rozpraw czy studiów opisowych w wydawnictwach Akademii. Często przekazywali też dla Komisji dary podchodzące z badań terenowych, wykopaliskowych czy z kolekcji prywatnych. Przybysławski i Witwicki, 1 Zob. list J. Grajnerta z 14 XI 1879 r. oraz brulion listu Kolberga do Grajnerta z lutego 1880 r., tamże, s. 280–281 i s. 327–328. Zapiski ukazały się w tomie IV „Zbioru Wiadomości” z 1880 r., na s. 285–361, a Grajnerta wybrano na członka w lutym 1880 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. VII, 1880, s. XVII i XXI). 2 Witwicki był autorem Rysu historycznego Hucułów (Lwów 1863), pracy wznowionej w 1873 roku pt. O Hucułach. Rys historyczny. W 1875 roku należał do inicjatorów Oddziału Czarnohorskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Członkiem Komisji Antropologicznej został w lis­topadzie 1875 roku (zob. „Rozprawy…” jw., T. II, 1875, s. LXXXIII i LXXIX). 3 Władysław Przybysławski wybrany został na członka Komisji w kwietniu 1877 roku (zob. tamże, T. IV, 1877, s. LXII i LVI ). Był jednym z najaktywniejszych badaczy w Komisji Antropologicznej, jednocześnie równie owocnie działał w Komisji Archeologicznej, której członkiem został wcześniej. 4 Władysława Kosińskiego wybrano na członka przybranego Komisji Antropologicznej wiosną 1876 roku, równocześnie z Siarkowskim (zob. tamże, T. III, 1876, s. XLVI i L–LI). 5 Bronisław Gustawicz został członkiem przybranym Komisji Antropologicznej w styczniu 1882 roku (zob. tamże, T. X, 1883, s. XIX i XXV). Kolberg współredagował m.in. jego rozprawę pt. Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe z dziedziny przyrody opublikowaną w „Zbiorze Wiadomości.” T. V: 1881, s. 102–186; zob. listy Kopernickiego, w których dziękuje Kolbergowi za „uwagi, notatki i uporządkowanie” rękopisu Gustawicza, deklarując, że do tych uwag „zastosuje się w wydaniu” (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 696). 6 Michał Greim był twórcą fotografii przedstawiających Podole i Besarabię (widoki Kamieńca Podolskiego i innych miast, sceny rodzajowe, typy ludności). W latach 1875–1902 część zbiorów ofiarowywał w darze Komisji Antropologicznej, której członkiem był od 1876 roku. Zob. J.M. Dziewulska Świat Podola i Besarabii w obiektywie Michała Greima. Dary fotografii dla Polskiej Akademii Umiejętności, „Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie” R. 56: 2011, s. 378–420. 281 �podobnie jak Siarkowski, wspomagali także dzieło samego Kolberga, dostarczając mu notatek i informacji z własnych badań i wywiadów, które wykorzystywał potem w Ludzie, i obaj gościli go u siebie, stwarzając odpowiednie warunki do pracy i wspierając jego badania i zbieranie materiałów do monografii Pokucia, co zwłaszcza w przypadku Przybysławskiego dokumentuje obszernie korespondencja1. Brak natomiast informacji o bliższych kontaktach Kolberga z Gustawiczem czy Kosińskim, badaczami młodszymi, z którymi stykał się w Komisji i do których prac się odwoływał. Jest prawdopodobne, że bezpośrednio współpracował z Greimem w sprawie jego fotografii z Podola przekazywanych Akademii, a przeznaczonych do zbiorów etnologicznych Komisji, jak np. kolekcja 39 fotografii „bardzo starannie dokonanych ludowych typów z Podola rosyjskiego w formacie zwanym gabinetowym oraz 3-ech widoków tamecznych miejscowości w większym jeszcze formacie”, przedstawionych na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 12 listopada 1875 roku2. Zapewne zbiór ten przesyłany do Akademii oddany został w ręce Kolberga jako przewodniczącego Sekcji Etnologicznej, podobnie jak następne z kolekcji tego autora. W kolejnych latach Greim niejednokrotnie jeszcze ofiarowywał Akademii swoje fotografie. Niezależnie od patronatu nad pracami Sekcji Etnologicznej, od zajęć organizacyjnych i redakcyjnych, Kolberg sam publikował swoje artykuły w „Zbiorze Wiadomości”, począwszy od pierwszego rocznika, gdzie drukowana była jego rozprawa poświęcona gwarze wielkopolskiej3. Przy okazji planowanych przez Akademię edycji materiałów dialektologicznych wyłonił się wówczas problem rozdziału kompetencji Komisji Antropologicznej i Komisji Językowej. Obu dostarczano materiały językowe, zwłaszcza zbiory tzw. prowincjonalizmów: Antropologicznej – na podstawie wskazywanego w instrukcjach działu poświęconego mowie ludu, Językowej zaś – jako z założenia zajmującej się dokumentacją języka. Wywiązała się dyskusja, która z Komisji powinna zajmować się publikacją dialektyzmów, skoro Zob. korespondencja z Witwickim z lat 1876–1878 oraz z Przybysławskim z lat 1876– –1883, Korespondencja… cz. I–III (DWOK T. 64–66). O związanej z Pokuciem współpracy obu badaczy z Kolbergiem zob. też wstęp A. Skrukwy w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. X i nast. 2 Zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, 1875, s. XXXII. 3 O. Kolberg Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. I: 1877, w III dziale etnologicznym: s. 3– 36; przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 342–388. O wydaniu tegoż w innej wersji redakcyjnej, z datą 1876 r. oraz o następnych pracach w „Zbiorze Wiadomości” będzie mowa dalej. 1 282 �przedmiotem obu od początku była „mowa ludu”. Dla ludoznawców były to kwestie równie ważne, co znajdowało swoje odbicie w kwestionariuszach etnograficznych i, w następstwie, w nadsyłanych pracach. Prowincjonalizmy, leksykalne materiały gwarowe, nazewnictwo, opis cech gramatycznych i fonetycznych dialektów miejscowych, słowem, język regionu był stałym elementem badań i dokumentacji etnograficznej. Rozprawa Kolberga o gwarze wielkopolskiej znalazła się najpierw na początku roku 1876 w Komisji Językowej Wydziału Filologicznego, gdzie przekazano ją do oceny Władysławowi Wisłockiemu, który zakwalifikował tekst do druku1. Stamtąd przesłano ją jednak wkrótce do Komisji Antropologicznej. Tymczasem bowiem na posiedzeniu pod koniec lutego 1876 roku swoje stanowisko w kwestii wydawania leksykalizmów gwarowych określiła Komisja Antropologiczna. W wyniku debaty, w której opinię swoją wyraził także Kolberg, ustalono: […] po uwagach wypowiedzianych w tym przedmiocie przez pp. Sadowskiego, Teichmanna, Majera i Kopernickiego oraz pośrednio objawionym w tej mierze zdaniu p. Kolberga stanęło na tym, że spostrzeżenia nad miejscowymi właściwościami mowy polskiej, ruskiej i litewskiej, o ile nie będą miały charakteru wyraźnie teoretyczno-lingwistycznego, który by je tym samym kwalifikował do Komisji Językowej, powinny być uważane jako jeden z bardzo ważnych materiałów etnograficznych i jako takie ogłaszane w dziale etnologicznym „Sprawozdań Komisji Antropologicznej2. Dopuszczono jednak możliwość wydawania takich materiałów w osobnych odbitkach jako publikacji należącej do obu Komisji. Ostatecznie pod koniec maja, po wzajemnym porozumieniu się postanowiono, że mimo nadsyłania prowincjonalizmów do obu Komisji materiały te złożą się na publikację pt. Materiały do słownika prowincjonalnej mowy polskiej wydawane staraniem Komisji Językowej i Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej”3. W takiej też formie, z trzema innymi pracami ukazał Posiedzenie Wydziału Filologicznego dnia 4 I 1876 r. oraz Posiedzenia Komisji Językowej dnia 15 I i z 16 II 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. VI, 1878 (dopiero w tym roczniku sprawozdania z 1876 roku!), s. I, VI i VII. 2 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 25 II 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. III, 1876, s. VIII. W tym samym sprawozdaniu odnotowano, że praca Kolberga znalazła się już w Komisji Antropologicznej, tamże, s. IX. Por. E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej…, s. 164–165 i nast. 3 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 31 V 1876 r., „Rozprawy...” jw., s. XLV. 1 283 �się pierwodruk pracy Kolberga1. W innym układzie i w zmienionej wersji redakcyjnej Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego weszła do tomu pierwszego „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”2, gdzie znalazły się także te same trzy prace, które opublikowane zostały poprzednio w Materiałach do słownika prowincjonalizmów. Z czasem powracała na nowo dyskusja i toczył się dalszy istotny spór między folklorystami i językoznawcami; dotyczył on jednak przede wszystkim sposobu zapisywania tekstów ludowych, do czego wypadnie jeszcze powrócić. Nadmienić tu jeszcze należy, że w tym samym czasie – według sprawozdania Komisji Językowej – złożona w niej została inna praca Kolberga pt. Zabytki piśmienne miasta Miłosławia w Wielkopolsce3. Ani sam tekst, ani jego temat, geneza i późniejsze losy nie są jednak znane. Przewodniczący Fryderyk Skobel (1806–1876), składając ją Komisji, nie wskazał referenta, brak też informacji, co stało się z nią dalej, a nawet wzmianki, czy zgodnie z procedurą była oceniana. Kolberg należał również w Komisji Antropologicznej do grona jej członków – ofiarodawców. Do zbiorów etnologicznych przekazywał w formie darów przedmioty użytkowe i akcesoria obrzędowe, a nawet teksty ludowe, pozyskane w czasie swoich wypraw terenowych. I tak np. w 1876 roku z podróży na Pokucie przywiózł: a) ozdoby stroju i godła weselne (wieńce z barwinku z pozłotką, powismo, okazy kwiatów używanych do ozdabiania korowaju); b) części stroju kobiet świątecznego; c) kilkanaście narzędzi i sprzętów domowych używanych na Pokuciu. 1 Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego Kolberga zamieszczona została w zeszycie pt. Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich wydawane staraniem Komisji Językowej i Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej w Akademii Umiejętności w Krakowie, z. I, Kraków 1876, na s. 3–36; tam znalazły się też prace pióra W. Kosińskiego i P. Parylaka (prowincjonalizmy), obie także przekazane z Komisji Językowej, oraz Z. Glogera (nazwy weselne). 2 W niektórych egzemplarzach rocznika 1. „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” z 1877 r. tekst Kolberga wydrukowano w wersji identycznej jak w Materiałach, bez sygnalizowanych wyżej zmian, co było zapewne skutkiem prawie równoległych prac wydawniczych; w połowie października 1876 r. materiały etnologiczne do „Zbioru Wiadomości” znajdowały się już w druku (zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 14 X 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.- Przyr.”, T. IV, 1877, s. VII). 3 Zob. Posiedzenie Komisji Językowej dnia 23 III 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.” T. VI, 1878, s. VII. Informował o tym również „Czas” 1876 (z 28 III) w nr. 71, na s. 3. Pracy tej nie odnotowują bibliografie wydawnictw Akademii. 284 �A w roku 1877 przysłał do zbiorów Komisji „5 gadek ludowych huculskich spisanych przez niego z ust ludu w narzeczu miejscowym ruskim” w Żabiu, też podczas podróży w 1876 roku1. Cenną formą pomocy realizowanej przez Komisję było wspieranie badań terenowych Kolberga; z jej funduszy odbywał od roku 1875 podróże naukowe, z których potem składał Akademii sprawozdania, o czym jeszcze będzie mowa. Były to kwoty niezależne od dotacji Akademii przydzielanej na druk kolejnych tomów Ludu. Udział Kolberga w pracach Komisji Antropologicznej miał duże i wymierne znaczenie dla jego własnych studiów i opracowań kolejnych monografii. Usprawniał przepływ informacji i orientację w bieżącym ruchu naukowym, zbierackim i wydawniczym oraz aktualnej problematyce badawczej, stwarzał możliwość bezpośrednich kontaktów i dyskusji z autorami i członkami Komisji. Z kolei ze zdaniem Kolberga liczono się powszechnie w środowisku naukowym, a on sam dzielił się chętnie wiedzą i doświadczeniem z innymi badaczami, często amatorami i entuzjastami etnografii2, dla których był przewodnikiem. Obustronna korzyść z tej wymiany była bezsporna: uczestnictwo Kolberga w pracach Komisji okazało się istotne dla jej funkcjonowania i kształtowania modelu badań na długie lata, zaś bezpośrednia styczność z ówczesnym dorobkiem naukowym Akademii przydatna była dla jego własnej działalności badawczej i wydawniczej. Zasadniczy kierunek ówczesnych działań Sekcji Etnologicznej, który wyznaczały prace zbierackie, gromadzenie materiału, miał swój ugruntowany cel. Podzielano tu mianowicie pogląd autora Ludu, że dopiero szeroka i możliwie najpełniejsza dokumentacja może stworzyć bazę źródłową do poważnych studiów analitycznych i porównawczych, a wtedy etnografia od rzetelnego opisu, będącego jej aktualnym zadaniem, przejść będzie mogła do interpretacji. Zmiany warunków cywilizacyjnych i widoczny proces zanikania tradycyjnych form kultury utwierdzały zresztą ówczesnych Posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 21 XII 1876 i 1 VI 1877 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. IV, 1877, s. XXVII i LXXII. Opowieści te opublikował Kolberg w roku 1889 w części IV Pokucia (DWOK T. 32) na s. 271–294, opatrując je tam przypisem: „Spisaliśmy je w obecności ks. Sofr. Witwickiego w roku 1876. Cztery z nich opowiadał Hucuł Jura Skirczuk, piątą zaś fornal plebański”. 2 Zob. m.in. list do W. Dawida, nauczyciela i publicysty, z 10 IV 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 42–43, w którym na prośbę adresata Kolberg podaje listę 16 badaczy i autorów publikujących prace etnograficzne w wydawnictwach Akademii. 1 285 �badaczy, podobnie jak Kolberga, który wielokrotnie o tym zjawisku pisał, w wysiłkach tym pilniejszej rejestracji ginącego świata. Stąd sama koncepcja gromadzenia materiału długo nie podlegała w Komisji zmianom, a kolejne jej inicjatywy zmierzały przede wszystkim do opracowania systematycznego programu badań, jego korekt i sprawniejszej ich organizacji. I tak np. do późniejszych koncepcji i działań należały: przyjęcie wniosku Kopernickiego z 1879 roku o potrzebie zebrania materiału do projektu mapy etnograficznej Galicji, ostatecznie niezrealizowanego, decyzja z 1884 roku o niedrukowaniu w „Zbiorze Wiadomości” tekstów o treści rażąco obscenicznej i pochodzenia wyraźnie nieludowego, ale ich gromadzenie do naukowego wykorzystania, czy uchwalony w 1886 roku projekt, poparty przez Kolberga, podjęcia systematycznych badań w całym kraju, zamiast ogłaszania materiałów „dorywczo opracowanych” i preferujących pieśni kosztem obrzędów, bajek czy wierzeń oraz nierównomiernie reprezentujących poszczególne regiony. Przygotowaniem takiego planu miał zająć się komitet złożony z Kolberga, L. Malinowskiego, W. Kosińskiego, B. Gustawicza i I. Kopernickiego1. W Komisji rozumiano też etnografię – podobnie jak Kolberg – jako naukę nową, stopniowo się usamodzielniającą i autonomiczną, lecz także bezpośrednio związaną z historią i lingwistyką i przydatną głównie dla nich, a także dla archeologii i psychologii2. Postulowano jednak badania nad ludem w duchu pozytywistycznego obiektywizmu, bez romantycznego aprioryzmu w doszukiwaniu się w jego kulturze śladów archaicznej przeszłości narodu. Przedmiotem badań etnograficznych miała być rzeczywistość teraźniejsza, a ich celem – zebranie jak najbogatszego autentycznego materiału współczesnego. Kolekcjonowanie materiałów w głównej mierze przez amatorów i entuzjastów twórczości ludowej praktykowane było coraz powszechniej, a metody badawcze Kolberga stały się wzorem dla ówczesnych ludoznawców. Jego koncepcje i przykład działalności Zob. Posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 6 VI 1879 r., 8 III 1884 r. i 11 XI 1886 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, odpowiednio: T. VI, 1880, s. LXXXII; T. XI, 1884, s. CIV–CV; T. XV, 1887, s. LXXIV. 2 Pogląd ten podzielał i uzasadniał także J. Karłowicz. W swoim Poradniku dla zbierających rzeczy ludowe (Warszawa 1871) pisał: „Językoznawstwo (filologia porównawcza, lingwistyka), mitologia (wiaroznawstwo) i ludoznawstwo (etnografia) czerpią bezpośrednio i żyją prawie wyłącznie ze źródła rzeczy ludowych; dzieje, starożytnictwo (archeologia), dzieje prawodawstw, estetyka, poezja i muzyka bardzo z niego korzystają”. Opinię tę rozwijał w ciągu dalszym Poradnika (s. 4–7). 1 286 �zbieracko–wydawniczej odcisnęły się na wiele lat na dorobku Komisji i ówczesnego ludoznawstwa. Elżbieta Jaworska pisze: Dorobek Komisji tworzą badacze terenowi, którzy cel swój widzą w gromadzeniu materiałów ludoznawczych, a nie w ich interpretacji. Ten typ badań, dominujący w drugiej połowie XIX wieku, ukształtowany został pod wpływem Kolberga. Jego poglądy na zadania i metody badawcze etnografii stały się własnością ogółu ludoznawców i są reprezentatywne także dla środowiska krakowskiego. W koncepcjach Kolbergowskich mieści się od początku działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej. O aprobacie Akademii dla badań Kolberga świadczy przyznawanie zasiłków na wydawanie Ludu i wybór uczonego na członka Akademii Umiejętności oraz powierzenie mu funkcji pierwszego przewodniczącego Sekcji Etnologicznej1. Szczególne znaczenie miała dla Kolberga ścisła współpraca z Kopernickim, zwłaszcza w Komisji Antropologicznej. Ten wybitny uczony krakowski, lekarz z wykształcenia, współtwórca wraz z Majerem podstaw polskiej antropologii i ośrodka badań w Krakowie o znaczeniu europejskim, a ponadto etnograf, zbieracz i wydawca tekstów ludowych, badacz ludności Galicji i Górali wschodniokarpackich, wysoko oceniał prace autora Ludu i był z nim zaprzyjaźniony. Więzy te zacieśniły się, gdy Kopernicki został sekretarzem Komisji w 1875 roku i od początku bardzo zaangażował się w prace Sekcji Etnologicznej, którą kierował Kolberg. Wspierając go, pozyskiwał korespondentów terenowych, na których opierała się działalność Sekcji, rozsyłał kwestionariusze, zgłaszał ważne postulaty badawcze, dotyczące np. wspomnianej mapy etnograficznej Galicji czy sposobu wydawania tekstów ludowych. Jako sekretarz Komisji Antropologicznej opiekował się też wydawnictwami wszystkich trzech Sekcji, więc i działem etnograficznym „Zbioru Wiadomości”. Jego ogromny wkład w porządkowanie i opracowanie do druku materiałów ludoznawczych, często przygotowanych przez korespondentów niestarannie lub po dyletancku, był przeważnie anonimowy2. Kolberg miał więc w osobie Kopernickiego niezastąpionego pomocnika, doradcę i zastępcę w sprawach merytorycznych, wydawniczych i organizacyjnych. Udzielał on autorowi Ludu wsparcia dla jego własnych prac, E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej…, s. 147–148. O pracach Kopernickiego w Komisji Antropologicznej zob. m.in. E. Jaworska, tamże, s. 172–181. 1 2 287 �w razie potrzeby pośredniczył między Modlnicą a drukarnią czy Akademią, był powiernikiem w trudnych sprawach, a miało się okazać, że także oddanym opiekunem pod koniec życia. W zachowanej korespondencji datującej się od 1876 roku udokumentowana jest serdeczna osobista relacja obu badaczy, ich ścisła współpraca i głębokie wzajemne zrozumienie. Było to tym cenniejsze, że Kolberg stopniowo zmniejszać musiał swoje zaangażowanie w działalność Sekcji, gdyż coraz bardziej pochłaniały go prace nad Ludem, które wymagały wielotorowych działań zbieracza, dokumentatora, redaktora, wydawcy i kolportera. Ponadto w latach późniejszych toczyły się one równolegle nad kilkoma monografiami. Badacz musiał podołać tym wyzwaniom sam, mimo życzliwości i pomocy otoczenia, działając właściwie jak rozbudowana instytucja. Funkcję przewodniczącego Sekcji Etnologicznej i członka Komisji Archeologicznej sprawował jednak dożywotnio. XIV [Publikacje poza Ludem z lat 1871–1872: Obrazy Słowiańszczyzny południowej, Figury przydrożne, Rzecz o obchodach weselnych. – Kontynuacja prac nad Krakowskiem. – Śmierć matki w 1872 r. – Korespondencja z bratową, Karoliną Kolberg – łącznikiem z rodziną w Warszawie. – Krakowskie cz. I– –IV z lat 1871–1875 jako modelowa monografia Kolberga.] Pracując intensywnie nad Krakowskiem na początku lat siedemdziesią­ tych, przygotowywał Kolberg równolegle inne publikacje. Krótko przed opuszczeniem Warszawy opracował obszerne studium etnograficzne pt. Obrazy Słowiańszczyzny południowej, które ukazało się w warszawskiej „Gazecie Polskiej” w latach 1871–18721. Jego geneza jest dość zagadkowa. Kolberg nie tylko nie wspomina nigdzie o zamiarze napisania obszernej pracy o takiej tematyce, ale też nie wymienia jej w swoich notatkach autobiograficznych, bibliograficznych, opisie materiałów. W korespondencji odnajdujemy jedynie dwie odnoszące się do niej formalne wzmianki, kierowane do Kolberga już do Krakowa: informację Wilhelma Kolberga pośredniczącego po wyjeździe Oskara w jego interesach warszawskich 1 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Z rozmaitych źródeł skreślił…, „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87; 1872, nr 1–7, 42– 43, 109–110, 133–136, 176–179. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 26–258. 288 �o obiecanej przez redaktora „Gazety Polskiej”, Józefa Sikorskiego, sukcesywnej przesyłce egzemplarzy artykułu drukowanego przez niego w tym czasopiśmie oraz zapowiedź Sikorskiego o przekazaniu Kolbergowi pozostałej części należnego honorarium za jego pracę1. W czasie swojej podróży do Słowenii i Chorwacji, odbytej w 1857 roku, badacz zainteresowany był przede wszystkim folklorem muzycznym; nic nie wskazuje na tak szeroki plan obrazu etnograficznego różnych grup etnicznych Słowian południowych, jaki przynosi praca. Może wówczas trafił na niektóre przywoływane w niej dzieła, brak jednak na ten temat informacji. Być może publikacja była wynikiem poszukiwania środków materialnych w bardzo trudnym okresie po zakończeniu prac nad Encyklopedią powszechną, gdy zabrakło honorariów autorskich od S. Orgelbranda, a zaprzyjaźniony Józef Sikorski wystąpił z propozycją druku jako formą pomocy finansowej. Nie jest też wykluczone, że Kolberg zamierzał poprzez tę publikację zdyskontować zebrane materiały. Studium, opatrzone podtytułem: Z rozmaitych źródeł skreślił…, ma charakter kompilacyjny, przy czym status źródłowy tekstu jest bardzo skomplikowany. Kolberg oparł się na drugiej edycji pracy węgierskiego autora Johanna Schustera Illyrien und Dalmatien oder Sitten, Gebräuche und Trachten der Illyrier und Dalmatier, und ihrer Nachbarn. Aus dem Französischen des Herrn Breton übersetzt von […] wydanej w Lipsku w 1830 roku pod pseudonimem Janus Pannonius. Jest to przekład na niemiecki dzieła francuskiego autora, J.B. Bretona de la Martinière, które zostało wydane w Paryżu w roku 1815 i które jest z kolei uzupełnionym o nowe informacje przekładem pracy B. Hacqueta (1777–1852), lekarza, przyrodnika i podróżnika, pt. Abbildung und besschreibung der Sudwestund Ostlischen, Wenden, Illyrer und Slaven…, opublikowanej w Lipsku w 1801 roku. Tak więc prymarnym źródłem jest dzieło Hacqueta, kolejnym – rozszerzone tłumaczenie francuskie Bretona, następnym dopiero, a bezpośrednim dla Kolberga, niemiecki przekład z francuskiego opracowany przez Schustera (Pannoniusa). Kolberg dokonał bardziej lub mniej dokładnego przekładu prawie całego tekstu Schustera, za którym odwoływał się do Bretona i Hacqueta, oraz uzupełnił ten podstawowy materiał (z końca XVIII wieku) o opisy, informacje i pieśni z XIX-wiecznej (z lat 1830–1870) 1 Zob. list Wilhelma Kolberga z 15 II 1872 r. oraz Józefa Sikorskiego z 17–18 IV 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 414 i 448–449. 289 �literatury zachodnioeuropejskiej, słowiańskiej i polskiej, którą wykorzystał w rozmaity sposób, w formie cytatów, komentarzy lub tylko wzmianek czy not bibliograficznych. Przywołał w ten sposób prawie 70 publikacji z około stuletniego okresu badań, przy czym blisko połowa z nich stanowi odesłania wtórne za źródłem cytowanym. Do tekstu dołączył też pewną ilość pieśni ze słowiańskiego południa w przekładzie polskim oraz kilka z zapisów własnych. Cykl „obrazów” jest więc studium panoramicznym, erudycyjnym, które wymagało z pewnością sporego nakładu pracy i jako próba opisu tamtejszych grup etnicznych ma znaczenie historyczne, choć nie zostało dostrzeżone przez ówczesnych badaczy. Publikacja ta dokumentuje też żywotność zainteresowań Kolberga kulturą Słowian południowych. Wyjątkowej tematyce – kapliczkom i krzyżom stawianym przy drogach – poświęcony jest artykuł Kolberga z 1872 roku pt. Figury przydrożne1, który stanowi rezultat rozpoznawania topografii i historii okolic Modlnicy, zapewne nie bez udziału Konopków. Rysunki do pięciu dołączonych do tekstu drzeworytów wykonał prawdopodobnie Tadeusz Konopka. Artykuł o tych rzeźbach był jedną z pierwszych polskich publikacji z dziedziny sztuki ludowej. Już w Krakowie w roku 1872 ukazała się Rzecz o obchodach weselnych… – pierwsza publikacja Kolberga, w której szerzej wykłada on swoje stanowisko teoretyczno-metodologiczne na temat etnografii i jej zadań2. W rozprawie tej, dokonując analizy pracy Glogera, Kolberg podkreśla przedwczesność uogólniającej tezy autora, który stwierdza, że „na całej przestrzeni Polski […] obrzędy, zwyczaje, pieśni i charakter ich narodowy stanowią odrębną, obyczajową i historyczną całość”. Gloger przyznaje Opublikował go Kolberg w „Kalendarzu Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok zwyczajny 1872, na s. 138–142, przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 337–341 i ryc. 6 i 7 tamże. 2 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi, ze szczegółowym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera), czytana na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przez…, „Na Dziś, pismo zbiorowe, poświęcone literaturze, naukom, sztuce, gospodarstwu krajowemu, handlowi i przemysłowi” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266–285, przedruk w: tenże Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 259–306. Część pierwsza pracy Glogera ukazała się w Krakowie w 1869 roku, planowana część druga nie została wydana, lecz materiały do niej autor wykorzystywał w artykułach poświęconych obrzędowi weselnemu (m.in. w tekście pt. Weselnicy we dworze, drukowanym w J. Jaworskiego „Kalendarzu Ilustrowanym na Rok Przestępny 1876”, Warszawa [1875], na s. 94–98, jako „wyjątek z nieogłoszonego drugiego tomu”). 1 290 �wprawdzie, że dla całościowego obrazu potrzebne są opisy „szczegółowe”, ale wobec stwierdzenia kulturowej jednorodności na całym obszarze Polski stopień szczegółowości badań praktycznie nie ma już dla niego decydującego znaczenia. Nie negując poglądu Glogera o „odrębnej całości”, Kolberg przede wszystkim wskazuje, że materiał źródłowy, na którym ten się oparł, jest niewystarczający. Rozumie, że autor nie był w stanie „wywiązać się w całej obszerności z położonego w ten sposób przez siebie zadania”, jakim było syntetyczne ukazanie obrzędów weselnych w Polsce i na Rusi. Pisze, że w jego pracy „brak wielu nawet ważniejszych (wedle naszego mniemania) szczegółów i odmian, spowodowany, jak to zaraz wykażemy, niedostatecznością materiałów, z których korzystał”1. Wskazując kolejno te niedostatki, sprzeciwia się przedwczesności generalizujących sądów i interpretacji, które poprzedzić winny wszechstronne, cząstkowe i systematyczne badania o charakterze dokumentacyjnym. Dopiero na ich podstawie powinna nauka formułować wnioski. Pisze: Polska bowiem, jak każdy kraj, składała się z cząstek, z prowincji. Nim się zatem skutecznie zdołamy rozpatrzeć po całym jej obszarze, wypada nam z konieczności zamknąć się poprzednio w ciasnym obrębie nie tylko jednej, ale każdej z osobna prowincji i takową obejrzeć po szczególe, nie pomijając i drobniejszych cech, a tym mniej cech większego rozmiaru i znaczenia. Im mniejszą będzie przestrzeń naszych poszukiwań (np. powiatami), tym większa urośnie masa pozyskanych przez nas szczegółów i tym łatwiej, dokładniej i bezpieczniej dadzą się owe zbite w jedno wiadomości obejrzeć i opracować. Zbiorowe dopiero a systematyczne części tak opracowanych zestawienie i porównanie ukaże całość bez skazy i doprowadzić będzie mogło do wniosków ogółowych i do pożądanego badań wypadku2. Zdaniem Kolberga dostrzegane „niby czarne plamy liczne szczerby w opisach pojedynczych ziem, których monografii dotąd nie skreślono”3, uniemożliwiają wiarygodne prace porównawcze, a tym samym naukowy obraz całości. Recenzent docenia wkład pracy i dociekliwość Glogera, zauważa jednak, że wbrew zakładanej przez autora tożsamości i jednolitości omawianych zjawisk kulturowych zebrany przez niego samego materiał O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych… (DWOK T. 63), s. 262. Tamże, s. 262–263. 3 Tamże, s. 263. 1 2 291 �porównawczy wskazuje często nie podobieństwa, lecz różnice istotne dla etnografa. W badaniach etnograficznych postuluje jako podstawę zgromadzenie odpowiedniego materiału: Nim atoli do zadowalniających rezultatów dojść będzie można, starać się potrzeba (zdaniem naszym), obok prac przygotowawczych, o nagromadzenie jak największej ilości zasobów, mianowicie z okolic etnograficznie mniej znanych, o zestawienie systematyczne wszelkich różnic, odmian i drobnych odcieni i o metodyczne ich porównanie. Działanie takie przyczyni się do łatwiejszego wyśledzenia, co w wyobrażeniach, pieśniach i zwyczajach jest specyficzną własnością miejscowości, powiatu, prowincji, plemienia (dajmy na to: słowiańskiego), a co i w jakiej dozie naleciałością obcego plemienia, narodu, prowincji itd. […] Stąd też etnograf i w ogóle wszelkiego rodzaju badacz żadnym, by najmniejszym, gardzić nie powinien szczegółkiem (byle tylko autentyczność jego nie ulegała zaprzeczeniu) […]. Ileż to razy zdarzało się, że na sztucznej, acz pozornie szerokiej podstawie budowano teorie, od powiewu gruntownej nauki kruszące się jak zamki na lodzie, gdy tymczasem taż sama nauka zdołała oprzeć się niekiedy trwale, jak na granitowych opokach, na drobnych ziarenkach, na pyłkach w szczęśliwej odszukanych chwili1. W dalszym ciągu Kolberg wyraża przekonanie o konieczności przygotowania teoretycznego, poprzedzającego wnioski porównawcze, tj. przyswojenia sobie terminologii, wyrobienia orientacji w pojęciach takich jak „tożsamość, wspólność, jednolitość, bliskość, podobieństwo, odcień, odmiana, różnica, odrębność, przeciwieństwo itp. […], wariant, wersja, motyw itd. […]”2. W obszernym materiale analitycznym podaje przykłady ich zastosowania w opisie sytuacji obrzędowych oraz analizie tekstów im towarzyszących, które zestawia pod względem zbieżności lub zróżnicowania w zakresie funkcji, treści i formy, występujących realiów, rekwizytów, symboliki (np. kołacz i korowaj, kosa i warkocz, sadowienie na posadzie i na dzieży, czepek i zawój, czyli namitka). Wskazuje znaczenie symboliczne roślin (ruty, barwinku, mięty, lilii, kaliny, jabłoni), ptaków, wianków, chleba, pieniądza, pierścienia, wieńca, ręcznika lub chustki itd. Zwraca uwagę na wędrowność i zmienność form i elementów obrzędowości weselnej, pieśni czy obchodów za sprawą m.in. migracji wewnętrznych szlachty, a także ludu, np. osadników, pątników, dziadów, flisów, służby 1 2 Tamże, s. 265. Tamże, s. 266. 292 �dworskiej itd., czego efektem są dostrzegane czasami w badaniach i materiale podobieństwa w oddalonych od siebie wsiach, a różnice w blisko siebie położonych. Podkreśla wpływ Kościoła na obrzędowość weselną, ale i obecność niektórych reliktów pogańskich, które pozostały jako nietępione przez duchownych, bo niepozostające w sprzeczności doktrynalnej. Stwierdza, że zmienna pozostaje również funkcja, np. jedne pieśni śpiewane są powszechnie przy weselu i ściśle z nim związane, inne nie należą do stałego repertuaru obrzędowego. Podobnie elementy stanowiące rezultat wpływów obcych, tak jak i rodzime, samorodne, w ustach ludu ulegają „przeróbkom, kalectwu, zepsuciu”, „bo gdzież jest prawo, które by rzeczy ustnej, a tak ruchliwej stanowczość sakramentalną nadać i trwałość zapewnić bez skazy było w stanie?”1 Dokładny przegląd treści według rozdziałów recenzowanej pracy osadza Kolberg na szerokim tle etnograficznym i historycznym dawnej Rzeczypospolitej, odwołując się przy tym do literatury polskiej i europejskiej. Rozprawa znakomicie dokumentuje wyniki trzydziestoletniej pracy badawczej Kolberga jako zbieracza i źródłoznawcy, pozyskane przez niego ogromne doświadczenie i wiedzę w zakresie obrzędowości weselnej, którą interesował się szczególnie. Ukazuje też horyzonty naukowej refleksji Kolberga, który w swoich pracach wyznaczył dalekosiężne perspektywy dla etnografii jako „nauki nowej”, jak ją określił w 1865 roku2, a jednocześnie z pokorą badacza określił dla siebie i swojego pokolenia zadanie wtedy pierwszorzędne, jakim było zebranie odpowiedniego zasobu źródeł dla późniejszych analiz i syntez. Formułując i uzasadniając na podstawie analizy pracy Glogera swoje stanowisko badawcze, jest już Kolberg w trakcie pracy nad Krakowskiem, monografią, która wyznaczy dalszy zaawansowany etap kształtowania się jego metody pracy i wzorca monografii regionalnej. Ma za sobą lata pracy terenowej, bezpośredniego obcowania z folklorem, studiów i doświadczeń zbieracza i wydawcy, które pozwalają mu na własne oceny i wnioski. Już krótko po przeniesieniu się w okolice Krakowa Kolberg dotkliwie uprzytomnił sobie cenę emigracji z Warszawy i rozstania z najbliższymi. 8 stycznia 1872 roku zmarła matka Oskara, z którą zarówno on, jak i jego Tamże, s. 305. W cytowanym wyżej liście do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korepondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 116. 1 2 293 �bracia, Wilhelm i Antoni, byli bardzo związani. Kolberg nie pojechał na pogrzeb, który odbył się 10 stycznia; nie zdążyłby na czas, ponadto nie miał ważnego paszportu, koniecznego do przekroczenia granicy zaboru rosyjskiego. W listach rodzinnych postać matki wspominana jest zawsze z ciepłem i czułością jako osoby opiekuńczej, troskliwej, bez reszty oddanej rodzinie, dzielącej jej wszystkie zmartwienia i kłopoty, scalającej bliskich we wspólnym kręgu. Po otrzymaniu od Wilhelma wiadomości o jej śmierci Kolberg napisał do brata: Straty matki, mimo od dawna przewidywanej jej śmierci, nic nam wynagrodzić nie zdoła, tym bardziej takiej matki, jaką była nasza, a wielki po niej żal pozostałych jest rzeczą bardzo prostą. Chciałbym Cię pocieszać, a czuję dobrze, ile sam potrzebuję tej pociechy. Po takim ciosie blednąć musi wszelki inny, jaki kogokolwiek spotkać może1. Ostatnie chwile życia zmarłej opisała mu obszerniej wspomniana już jej wychowanica i bratanica Oskara, Karolina Gallasch, wtedy już także bratowa Oskara2. Antoni Kolberg rozwiódł się z pierwszą żoną Eleonorą w 1868 roku, a trzy lata później, w październiku 1871 roku ożenił się z Karoliną. Ślub był pospieszny i utrzymany w tajemnicy, ponieważ ich pierwsza córka, Antonina, urodziła się w kwietniu 1872 roku 3. Ta skomplikowana sprawa rodzinna, napomykana jedynie lub pokrywana milczeniem w korespondencji, była – jak wynika z lakonicznych wzmianek w listach Wilhelma i Karoliny z tych lat – obok innych kłopotów rodzinnych, poważnym zmartwieniem dla zmarłej matki i babki, poczuwającej się do odpowiedzialności zarówno za syna Antoniego, jak i swoją wychowankę Karolinę. Obszerne listy tej ostatniej, wskazujące na głębokie przywiązanie do Oskara, odwzajemniane zresztą w równie serdecznych odpowiedziach do bratowej, przynoszą mu przez lata krakowskie najobszerniejsze relacje o warszawskiej rodzinie, znajomych, czasem także o kulturalnym życiu miasta. Był to najżywszy kontakt Kolberga z warszawską rodziną także w następnych 1 Zob. listy Wilhelma Kolberga z 8 i 21 I 1872 r. oraz brulion listu Oskara do Wilhelma z 4 II 1872 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 400–401 i 408. 2 List Karoliny z 21 I 1872 r., tamże, s. 403–404. Zob. też list Antoniego Kolberga z 23 I 1872 r., tamże, s. 406. 3 Jako datę urodzin Antoniny Kolberg przyjęto 2 kwietnia 1872 r. W sprzeczności z nią pozostaje wypowiedź Wilhelma Kolberga w liście do Oskara, z 12 grudnia 1871 roku, która wskazuje na wcześniejsze narodziny Antoniny jeszcze przed ślubem rodziców (tamże, s. 398–399). 294 �latach, zwłaszcza po śmierci Wilhelma w 1877 roku. Przetrwał z różnym natężeniem do końca życia autora Ludu. Na ten trudny okres przypada intensywna praca Kolberga nad edycją czterotomowego Krakowskiego, która zamknęła się w pięciu latach: część pierwsza ukazała się w 1871, część druga w 1873, dwie kolejne odpowiednio w 1874 i 1875 roku. Dopełniają je wydane współcześnie trzytomowe suplementy, w których zebrano zachowany krakowski materiał rękopiśmienny, nieopublikowany przez Kolberga. Krakowskie było trzecią po Sandomierskiem i Kujawach monografią regionalną, zaplanowaną w ramach całościowego panoramicznego programu wydawniczego Kolberga, najpierw jako tomy 5–7 Ludu, ostatecznie jako tomy 5–8. Ukazała ona kolejny, dojrzały już etap dokumentacji kultury ludowej wybranego regionu w opracowaniu Kolberga. Była monografią modelową, zarówno ze względu na bogactwo materiału, zakres tematyczny przedstawianych zagadnień, jak i metody wykorzystania źródeł, warsztat zbieracza i wydawcy oraz miejsce folkloru w ogólnym obrazie regionu. Prezentowała najpełniej przyjęte przez Kolberga założenia teoretyczno–metodologiczne i egzemplifikowała je na obszernym własnym materiale pozyskanym podczas bezpośrednich eksploracji terenowych oraz na bogatej, wielostronnie wykorzystywanej literaturze przedmiotu. Stanowiła też odbicie korzystnych możliwości pracy badawczej Kolberga w terenie oraz rozległości studiów źródłoznawczych, które umożliwił mu stały pobyt pod Krakowem. Zasięg regionu omawianego w tej monografii odpowiadał założeniom Kolberga, postulującego, m.in. w przywoływanej wyżej recenzji pracy Glogera, przyjęcie „mniejszej przestrzeni badań” dla śledzenia zjawisk kulturowych jako gwaranta ich szczegółowości i dokładności. Krakowskie obejmuje bowiem praktycznie obszar niewielki w stosunku do całego regionu, tj. najbliższe okolice Krakowa. Podobnie postąpił badacz w poprzednich monografiach, obejmujących w Sandomierskiem i Kujawach nieduże stosunkowo „prowincje”. Dalsze połacie regionu krakowskiego planował Kolberg przedstawić w osobnych monografiach1. Skoncentrowanie się na terenach podkrakowskich w jednej monografii uznał za celowe ze względu na reprezentatywność materiału z nich pozyskanego dla obrazu regionu, 1 Por. brulion listu do Augusta Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 302–304. Por. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. XIII–XIV. 295 �którą oceniał na podstawie niezwykle bogatej zebranej w trakcie badań dokumentacji źródłowej. Rozpoczynając rozdział „Kraj” w części I, pisał: Okolica stanowiąca przedmiot moich poszukiwań składa się, prócz samego Krakowa, z ziemi b. okręgu wolnego miasta, a następnie W. Ks. Krakowskiego oraz z dwóch przyległych jej wąskich pasów nadgranicznych, z których jeden ciągnie się długim szlakiem od północy w Królestwie Kongresowym, drugi zaś od południa prawym brzegiem Wisły (w Galicji)1. Szerokość owych „pasów nadgranicznych” nie jest jednak wyraźnie wykreślona. Ostra jest jedynie granica zachodnia biegnąca historycznie między Małopolską i Śląskiem, a wówczas oddzielająca ziemie zaboru austriackiego od pruskiego. Nieostrość pozostałych linii granicznych wynika zresztą nie tylko z faktu przenikania się kultur na pograniczach etnograficznych i płynności pewnych zjawisk czy cech ujawniających się niejako ponad czy mimo granic historycznych, politycznych, administracyjnych. Przyczyna chwiejności granic leży również w tym, że Kolberg sam wykraczał poza określone przez siebie terytorium „wąskich pasów” wzdłuż Wisły2. Najwięcej materiału zebrał Kolberg w Modlnicy, Tomaszowicach i w samym Krakowie, a także w okolicy Wieliczki. Zapisy melodii i tekstów folkloru (pieśni, bajek, zagadek) oraz informacje i opisy etnograficzne dokonane zostały głównie w tych ośrodkach badań. Choć noty lokalizacyjne wskazują szereg innych miejscowości z regionu, nie zawsze muszą oznaczać pobyt w nich Kolberga i notację na miejscu, sam zapis mógł się dokonać gdzie indziej, a owe noty informują o pochodzeniu lub miejscu zamieszkania informatorów czy śpiewaków. Znając wielokrotnie wyrażaną przez samego badacza zasadę wykorzystywania każdej nadarzającej się okazji, by zapisywać ludowe teksty i melodie także poza miejscem ich funkcjonowania, przyjąć można z dużym prawdopodobieństwem, że nie we wszystkich wskazanych w notach miejscowościach sam bywał, lecz że np. w Krakowie lub w często i chętnie odwiedzanej przez gości Modlnicy czy w Tomaszowicach pozyskał materiał z innych wsi. Obok miejscowości w dawnym powiecie O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 4. Zob. wypowiedź samego Kolberga na temat przyczyn takiego „przekraczania” granic, tj. dla pokazania cech „Krakowiaków w najściślejszym wyrazu tego znaczeniu”, w części I Krakowskiego (DWOK T. 5), s. 107 i 115, por. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. XVI. 1 2 296 �krakowskim badacz wymienia w swojej monografii także położone w powiatach wielickim, chrzanowskim i bocheńskim, a nawet w ówczesnej guberni kieleckiej, w powiecie olkuskim i miechowskim. Brak niestety wskazówek Kolberga określających trasy podróży oraz wszystkie miejscowości, w których prowadził badania i sporządzał notatki ze słuchu. Dokładnych danych w tym zakresie nie da się dziś ustalić. Wiadomo jednak, że warunki zamieszkiwania w Modlnicy, bliskość zaprzyjaźnionego dworu w Tomaszowicach, ścisłe kontakty rodzinne z mieszkańcami Mogilan, towarzyskie, artystyczne, naukowe z Krakowem i z okolicznym ziemiaństwem służyły budowaniu i rozgałęzianiu swoistej siatki badań i pozyskiwaniu narratorów, śpiewaków, informatorów i gawędziarzy. Bez życzliwości i pomocy zaprzyjaźnionych lub polecanych „obywateli”, wobec nieufności chłopów i ich niechęci do obcych, obwarowanej urzędowymi zakazami i restrykcjami za nawiązywanie z przybyszami kontaktów, dokumentowanie folkloru na taką skalę nie byłoby możliwe. Nierzadko też pomocnicy Kolberga uczestniczyli w badaniach i rejestracji żywych przekazów z ust chłopskich wykonawców i znacznie je ułatwiali. Pozyskiwali przecież dla niego dobrze sobie znanych mieszkańców wsi, osoby nieprzypadkowe, często utalentowane i wyjątkowe. Niekiedy współpraca ta szła jeszcze dalej, jak np. z Józefem Konopką, z którym to podczas pobytu w Modlnicy w 1857 roku i w Mogilanach w 1861 roku notowali razem pieśni – Kolberg melodie, Konopka teksty 1, czy z Antoniną Konopczanką, która spisywała dla Kolberga wspomniane teksty folkloru. Od przyjezdnych i gości przybywających do Krakowa i do podmiejskich wsi zbierał Kolberg zresztą materiały nie tylko z Krakowskiego i z ziem ówczesnej Galicji Wschodniej, ale także z regionów od wyjazdu z Warszawy już przez siebie nieodwiedzanych, a należących wówczas do Królestwa Polskiego2. Ponadto stosunki między podkrakowskimi dworami Konopków a wsią były tradycyjnie dobre, jak wspominają ich mieszkańcy i bywalcy. Kolberg zaś ze swoją cierpliwością i łagodnością, a przede Zob. np. zapisywane w ten sposób pieśni nr 129, 383 i 399 oraz 519 i 734 w tomie Krakowskie, Suplement… (DWOK T. 73/I) oraz tamże ryc. nr 2 (przed s. 243), przedstawiająca zapis terenowy melodii z incipitem tekstu „Wędrowała Kasia” sporządzony przez Kolberga oraz tekstu tej pieśni ręką Konopki. 2 O takich nabytkach mówią również rękopisy, np. zachowane manuskrypty Antoniny Konopczanki, która w Modlnicy, co odnotowane jest w rkp., sporządziła zapisy kilku bajek mazowieckich z okolic Łomży i Augustowa, z ust tamtejszego narratora, oznaczając ich proweniencję geograficzną (rkp. Arch. PTL, teka 1, sygn. 1118, k. 73–77), zob. bajki w cz. VII Mazowsza (DWOK T. 42), s. 450–452, 453–455, 468–469, 485–488. 1 297 �wszystkim z żywym i powszechnie znanym zainteresowaniem dla życia wsi cieszył się sympatią miejscowej ludności i traktowany był życzliwie i ciepło jako ważna i charakterystyczna postać modlnickiego pejzażu, czego trwałym śladem mogą być odnalezione w jego rękopiśmiennych zbiorach cytowane wcześniej, improwizowane przyśpiewki. Poza istotnym wkładem Konopków niezidentyfikowani są pozostali współpracownicy Kolberga z Krakowskiego w zakresie organizacji badań i zasilania monografii własnymi materiałami. Ich zapisy pozostają anonimowe. Nieznani są także w większości informatorzy i wykonawcy ludowi z tego regionu. Nieliczne i w skali całego dorobku Kolberga unikatowe informacje uzyskujemy jedynie o kilku z tych ostatnich dzięki Antoninie Konopczance, która utrwaliła nazwiska swoich narratorów z Modlnicy i okolicznych wsi na kartach własnych zapisków1. W rękopisach odnotowane są też nazwiska dwu bliżej nieznanych i wyjątkowych autorów: Michała Szczurka z Mogilan, który niewprawnie, nienawykłą do pisania ręką zanotował kilkadziesiąt „śpiewek” i kilka opowiadań, oraz Jana Hyłki, autora obszernego tekstu szopki2. W czterotomowej monografii materiał podzielony jest na rozdziały: „Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje”, „Gry i zabawy” (część pierwsza); „Obrzędy”, „Pieśni i dumy”, „Tańce” (część druga); „Świat nadzmysłowy” (część trzecia); „Powieści”, „Zagadki. Przysłowia. Zdania”, „Język” (część czwarta). Każdy z tomów zamykają przypisy, zawierające uzupełnienia do podstawowego zrębu 3. Układ ten, w zasadzie w swoich ramach głównych przyjęty już w Kujawach, zastosował tu Kolberg dla znacznie bogatszego i zróżnicowanego tematycznie i źródłowo materiału, co odzwierciedla układ wewnętrzny w obrębie działów głównych. Dzięki temu Krakowskie reprezentatywnie określa ustalony schemat treściowy pełnej Kolbergowskiej monografii regionalnej, w której badacz na obszernym materiale zweryfikował praktycznie swoje założenia teoretyczno-metodologiczne i zaprezentował jej modelowy kształt. Schemat Zob. E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. LXX– LXXII. 2 Zob. tamże, s. L i LXXXIII. Zapisy Szczurka opublikowane są w tomach 73/I DWOK, s. 499–515, i 73/II DWOK, s. 472–475, 484, 487–489; zapis szopki Hyłki w tomie 73/I DWOK, s. 23–38. 3 Charakterystyka zawartości poszczególnych rozdziałów monografii przedstawiona jest obszerniej w przywołanym wyżej wstępie E. Millerowej i A. Skrukwy „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), zob. s. XXXI i nast. 1 298 �ten będzie się powtarzał w zasadniczej postaci we wszystkich późniejszych monografiach regionalnych; jego modyfikacje podyktowane będą jedynie specyfiką regionu, a także ilością i charakterem pozyskanego materiału, którego wewnętrzne proporcje i wartość źródłowa pozostawały zależne od możliwości i zakresu własnych penetracji terenowych i literackich. Warto więc na przykładzie Krakowskiego przyjrzeć się pokrótce typowym wyróżniającym cechom i metodom dokumentacji właściwym dla monografii Kolberga z jednej strony, z drugiej zaś specyfice obrazu regionu okolic Krakowa. W Krakowskiem zrealizował Kolberg wzorcowo swój programowy postulat wielotorowości wykorzystanych źródeł. Monografię zbudował z materiałów pozyskanych trzema drogami: z własnych obserwacji i przekazów spisanych od ludowych informatorów i wykonawców; z różnorodnych źródeł pośrednich, wśród których wymienić należy przede wszystkim materiały pochodzące od współpracowników, a spisane specjalnie dla Kolberga bądź przekazane mu do użytku z własnych zasobów; z zastanej literatury i archiwaliów. Zgromadził i wyselekcjonował w ten sposób bogatą i różnorodną bazę źródłową dla obrazu etnograficzno-folklorystycznego okolic Krakowa. Umożliwiły to wcześniejsze wielokrotne kontakty z tym terenem i jego mieszkańcami, potem stały w nim pobyt, a także studia i kwerendy w bibliotekach i archiwach krakowskich oraz zbiorach prywatnych, dworskich i kościelnych. Wyniki tych poszukiwań Kolberga wykorzystane w monografii są imponujące, zarówno w zakresie ilości, jak i profilu, charakteru i chronologii cytowanych i przywołanych źródeł drukowanych i rękopiśmiennych. Pogląd na skalę prac wykorzystanych przez Kolberga w czterech tomach Krakowskiego oraz w trzyczęściowym suplemencie krakowskim przynosi bibliografia zestawiona w ostatnim z nich (DWOK T. 73/ III, s. 441–481). Wśród ponad 700 pozycji znalazły się kompendia i dzieła autorów polskich i obcych, prace historyczne i etnograficzne, zbiory folkloru wydane przez poprzedników, publikacje krajoznawcze i podróżnicze, dawne kroniki, utwory literatury pięknej polskiej i europejskiej, artykuły z prasy współczesnej i starszej różnego profilu, od tytułów naukowych do niskonakładowych kalendarzy, druki ulotne i efemeryczne, rękopisy często dziś zagubione, zniszczone lub niedostępne. Chronologicznie sięga Kolberg do dorobku kilku epok, począwszy od piśmiennictwa staropolskiego, aż po czasy mu współczesne. Tak szeroka penetracja źródeł jest zaletą monografii i jest cenna dla obrazu etnograficznego regionu, gdyż z jednej strony pozwoliła uchwycić w wielu kwestiach ciągłość oraz żywotność tradycji, 299 �np. trwałość i wiek niektórych wątków czy utworów folkloru pieśniowego, podaniowego itp., a z drugiej ocalić od zapomnienia szereg świadectw dziś niedostępnych, bo zaginionych, wydobyć informacje i teksty z rozmaitych zakamarków literackich, niekiedy kryjących nieznane, a istotne wiadomości dla historii, etnografii i dziejów folkloru. Ten aparat źródłowy przy wszystkich swoich zaletach sprawił jednak, że w praktyce nie ustrzegł się Kolberg błędów, nieporozumień i mielizn. Jednak nie przekreślają one trafności intuicji badacza, który okazał się prekursorem nowoczesnego stanowiska w etnografii i folklorystyce, uwzględniającego wagę wszystkich, choćby pozornie błahych i drugorzędnych świadectw. Z tym zagadnieniem łączy się kolejna istotna cecha warsztatu Kolberga jako folklorysty, mianowicie dokumentowanie zjawiska przenikania i wędrówki folkloru do kultury wysokiej i na odwrót – utworów muzyki i literatury pięknej z kręgów ogólnopolskich do kultury wiejskiej, a także wzajemnych infiltracji twórczości wiejskiej i mieszczańskiej, środowiska chłopskiego i dworskiego. Świadomość ciągłych wędrówek ustnej i muzycznej tradycji, płynności tego zjawiska i nieostrości granicy między twórczością różnych nurtów i środowisk, uchwycona przez badacza w praktyce zbierackiej, znalazła odbicie w drukowanej monografii krakowskiej, a później w następnych, zwłaszcza obszerniejszych, jak Poznańskie oraz Mazowsze. Znajdujemy więc w części II Krakowskiego, w rozdziale poświęconym pieśniom, wyodrębniony dział pt. „Dwory i Miasta. Szkoła”, gdzie zamieszczone są również popularne arie, śpiewy teatralne, fragmenty znanych wodewilów, pieśni żakowskie, utwory znanych poetów, np. Kniaźnina, Karpińskiego, Pola, do których skomponowano melodie. Często pieśni te stały się szerszą własnością; upowszechniły się, odrywając się od swojej scenicznej i literackiej proweniencji. Również przedstawiając zwyczaje związane z cyklem rocznym, choć skupia się Kolberg głównie na wiejskich, uwzględnia też uroczystości miejskie, charakterystyczne tylko dla Krakowa, takie jak rękawka czy konik zwierzyniecki, a także popularne obchody i zabawy mieszczan i ziemiaństwa, np. wybór króla kurkowego czy kuligi w czasie karnawału. Z kolei w rozdziale „Kraj” sporo miejsca poświęca także historii i zabytkom Krakowa, ilustrując opis przeglądem podań lokalnych, a także ogólnonarodowych, słusznie doceniając promieniowanie miasta jako centrum polskiej kultury i historii na kraj, a więc i na podkrakowską wieś. Dowodem takiego zjawiska w tomach krakowskich może być m.in. repertuar podaniowy znany ludowym narratorom w Modlnicy; zawiera on teksty 300 �i wątki upowszechniane dzięki kontaktom z miastem i dworem 1. Także więc i w uchwyceniu zjawiska płynności granic kulturowych można uznać trafność intuicji Kolberga praktyka, gdyż proces przenikania się twórczości różnych społecznych i zawodowych środowisk jest obserwowany w folklorystyce współczesnej jako jedno ze zjawisk podstawowych i typowych. Monografia krakowska prezentuje rozwinięty program dokumentacji wszystkich przejawów kultury ludowej – materialnej, społecznej i duchowej – w jej integralnym, holistycznym ujęciu i z uwzględnieniem funkcji folkloru w życiu codziennym i świątecznym. Pieśni obrzędowe i związane ze zwyczajami publikowane są w ramach opisywanej uroczystości, zgodnie z jej przebiegiem, w odpowiednim jej miejscu, podania i legendy (często bez rozwiniętej fabuły, jedynie w postaci komunikatu o wątku) przypisane są do miast i miasteczek opisywanych w rozdziale „Kraj” jako ilustracja żywej tradycji lokalnej i historycznej, przysłowia i gwarowe wyrażenia, wkomponowane w charakterystykę ludu jako przykłady żywej mowy, mają obrazować cechy ludu, jego codzienne życie, pracę, miejscowe stosunki, opowieści wierzeniowe o duchach, strachach, upiorach i diabłach zamieszczane są w rozdziale poświęconym światu nadzmysłowemu, by – zgodnie z intencją narratorów – uwiarygodnić opisywane wierzenia opowiadaniami niby to „z życia” wziętymi, realnymi. Zatem w ujęciu Kolberga nie wszystkie teksty folkloru zostały przydzielone do działów poświęconych poszczególnym gatunkom poezji i prozy ludowej; część z nich przypisana jest do obrazu kultury społecznej i materialnej zgodnie z ich funkcją strukturalną (pieśni obrzędowe) lub ilustratywną, niekiedy nadaną przez badacza (podania i legendy, przysłowia). Natomiast w osobnych rozdziałach monograficznych zebrane są pieśni tzw. powszechne, tj. autonomiczne, śpiewane przy różnych okazjach, niezwiązane z obrzędami, a więc nieposiadające ściśle do nich przypisanej funkcji, a także bajki o mniej lub bardziej rozwiniętym kształcie fabularnym, przysłowia bez wyraźnie sprecyzowanych konotacji okolicznościowych. Te pieśni i bajki klasyfikowane są wewnątrz rozdziałów na mniejsze grupy. Pieśni porządkował Kolberg według kilku kryteriów: gatunku (ballady, przyśpiewki taneczne), treści, tematu (miłosne, sieroce), Mowa o kilkunastu podaniach, zapisanych w Modlnicy przez Antoninę Konopczanke z ust miejscowych narratorów, np. „O panu Twardzickim”, „Wojsko św. Jadwigi śpiące w Babiej Górze”, „O grenaterach polskich pod Krzysztoforami” itd. W Krakowskiem Kolberg ich nie opublikował, po części zapewne ze względu na treści patriotyczne i wymogi cenzury; wydrukowane zostały w suplementowym tomie 73/II DWOK, na s. 405 i nast. 1 301 �osoby wykonawcy (dziadowskie), środowiska, którego dotyczą (pasterskie, rzemieślnicze, myśliwskie). Układ bajek jest ramowy i w swych działach głównych w zasadzie zbliżony do podziału współcześnie stosowanego. Obejmuje „gadki cudowne” (tj. bajki magiczne), „powieści moralne i legendy”, gadki różnego typu (o diabłach, strachach, złodziejach, głupcach, tj. głównie anegdoty). Systematyka zarówno pieśni, jak i bajek nie jest jednak konsekwentna. Szczególnie w przypadku pieśni o jej niespójnościach i sprzecznościach wewnętrznych zdecydowały takie czynniki, jak: krzyżujące się kryteria i ich niepewna hierarchia, zmienność sytuacji wykonawczej i funkcji (np. oderwanie się pieśni weselnej od sytuacji obrzędowej lub przeciwnie), niejednoznaczność granicy miedzy utworami ludowymi i nieludowymi wobec ich ciągłej międzyśrodowiskowej wędrówki, złożoność tematyczna niektórych tekstów, tworzących tzw. aglomeraty, a także imperatyw uwzględnienia podobnych cech muzycznych niektórych utworów. Z kolei dla układu bajek zasadniczy kłopot stanowiła nieostrość wyznaczników podziału i kategoryzowania opowieści, mimo prób zestawiania motywów dla poglądu na rozwój akcji i kształt fabuły. Trudności te, do dziś zresztą w przypadku klasyfikacji pieśni nierozwiązane zadowalająco, sprawiły, że te same wątki ludowej poezji i prozy odnaleźć można w różnych grupach. Kolberg, który dopiero przecierał drogę przyszłym pracom w tym zakresie, był świadomy niedoskonałości swojego systemu klasyfikacji w praktyce, czemu niejednokrotnie, także w omawianym tomie, dawał wyraz1. Cenne są jednak podjęte przez niego próby analizy morfologicznej utworów prozatorskich i zestawianie motywów wyznaczających akcję dla rozpoznania wątków. Zaznaczyć też należy, że w przeciwieństwie do poprzedników Kolberg w swoich bajkowych zapisach nie pomijał anegdot i humoresek, nacechowanych często rubasznym humorem i dosadnym słownictwem, co uzasadniał troską, „by […] żadnego z umysłowością ludu związanego nie pominąć przedmiotu, owszem, zwrócić uwagę badaczy na płody fantazji ludowej i na tym także objawiające się polu […]”2. Podobnie postępował, spisując pieśni; wiele wśród nich zawiera akcenty obsceniczne, cechuje się dwuznacznym i niekiedy ciężkim dowcipem. Ze względu na cenzurę obyczajową nie zawsze je publikował, niekiedy wykropkowywał opuszczane wyrazy lub podmieniał drastyczne na neutralne. Notował 1 2 Zob. Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 244 i 378–379. Zob. Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 226. 302 �jednak wszystkie, a współcześnie wydawane suplementy zawierają i takie pomijane zazwyczaj w edycji XIX-wiecznej teksty. Za jedno z najważniejszych osiągnięć Kolberga uznać trzeba zasadę zestawiania i wskazywania wariantów, traktowaną jako stały element opracowania tekstów folkloru. Warianty pieśni i bajek bywały wprawdzie nie zawsze trafnie identyfikowane, ale praktyka ich rozpoznawania wdrożona została trwale przez Kolberga już od Pieśni ludu polskiego. W Krakowskiem, a potem w następnych monografiach, wskazaniu wariantów, obok sąsiedztwa w drukowanych tomach, służy system odsyłaczy filiacyjnych. Kierują one nie tylko do wcześniejszych tomów Ludu, ale i do zbiorów poprzedników, wiążąc w ten sposób zapisywane przez Kolberga teksty folkloru z dorobkiem innych zbieraczy i wydawców. Choć nie wszystkie odsyłacze są trafne – niekiedy bywają mechaniczne i wskazują na zbieżności przypadkowe lub drugorzędne, a czasami są wręcz błędne – wielokrotnie wskazują jednak istotne warianty pieśni, bajek, dokumentując mechanizm funkcjonowania folkloru w jego ciągłej twórczej zmienności, wędrówkach i przekształceniach. Dla Krakowskiego, podobnie jak dla Kujaw, charakterystyczna jest także uwaga, jaką Kolberg poświęcił językowi, tj. głównie słownictwu, onomastyce i toponomastyce. Poza gwarowym materiałem leksykalnym rozsianym w całej monografii, zwłaszcza w opisie ludu, konstruuje Kolberg osobny słownik, a charakteryzując podkrakowską wieś, podaje nazwy własne zwierząt gospodarskich, nazwy młynów, karczem, pól, łąk i gajów, sięgając tu m.in. do dawnych inwentarzy dworskich i świadectw nawet z XVI wieku. Wreszcie w rozbudowanym osobnym rozdziale znalazły się obszerne wykazy „nazw rodowych” chłopów z wsi podkrakowskich i mieszczan z Krakowa, zebrane z różnych źródeł pisanych, a także z własnych badań. Docenienie w takim stopniu języka jako integralnego aspektu kultury ludowej, wyrażane już wcześniej przez Kolberga w jego programie Ludu, jest także odpowiedzią na postulat naukowy, wskazywany jako jeden z najważniejszych w badaniach ludoznawczych II połowy XIX wieku przez krąg badaczy Akademii Umiejętności i krakowskiego uniwersytetu. To w tym gronie realizowano utrwalone już przekonanie o potrzebie całościowego spojrzenia na wszystkie aspekty życia i kultury ludu i praktyczny program takich badań. Znalazło to odbicie m.in. we wspomnianej już, opracowanej przez J. Sadowskiego Instrukcji do badania właściwości ludowych i w pracach Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, której od 1874 303 �roku Kolberg przewodniczył. Język ludowy stanowił tam istotny przedmiot badań jako element kultury wsi. Natomiast w Komisji Językowej od początku jej ukonstytuowania w marcu 1874 roku głównym przedmiotem prac było programowe gromadzenie materiałów do słownika polskiego jako dopełnienie Słownika Lindego i badanie w tym celu zasobów „z najdawniejszych zabytków piśmiennych, z zabytków literatury XVI, XVII i XVIII wieku, pominiętych przez Lindego i z literatury najnowszej, po Lindem” 1. Jak wspomniano, kompetencje Komisji Antropologicznej i Językowej trzeba było w pewnym momencie rozgraniczyć, ale w zakresie dokumentacji języka współczesnego ich styczność okazywała się w praktyce nieunikniona. Postulat badania polszczyzny i jej dialektów był więc w ówczesnym środowisku naukowym doceniany, choć z czasem przynależał głównie do kompetencji językoznawców. Ważnym i cennym elementem omawianej monografii jest jej dokumentacja ikonograficzna, której miejsce w Ludzie i znaczenie dla opisu etnograficznego doceniał Kolberg od początku swoich prac. W Krakowskiem szczególnie bogato ilustrowany jest rozdział „Lud” w części I. Na zbiór rycin składają się tam niewielkie drzeworyty wykonane przez Antoninę Konopczankę, ukazujące omawiane przez Kolberga stroje i ich elementy, zabudowania, wnętrza i plany izb mieszkalnych oraz sprzęty, a także ilustracje wykonane według rysunków malarzy: Wojciecha Gersona, Tadeusza Konopki oraz według fotografii Walerego Rzewuskiego, przedstawiające wieś i ubiory. Krakowskie jako pełna monografia jest też reprezentatywne dla stosowanej przez Kolberga metody dokumentowania proweniencji źródeł. Sposób opracowania potwierdza, że zgodnie z jego założeniem podstawowy i stały element dokumentacji poszczególnych melodii i tekstów folkloru stanowią noty informujące o lokalizacji geograficznej. Natomiast na ogół nie podaje Kolberg informacji o wykonawcach i datach pozyskanych zapisów; takie dane zdarzają się sporadycznie. W ówczesnym rozumieniu folklor był własnością zbiorową, przynależał do wspólnoty, w której funkcjonował i którą twórczo określał. Wagę indywidualnego przekazu, osobowości narratora Tak określono główne zadanie mającej powstać Komisji Językowej na posiedzeniu Wydziału Filologicznego, dnia 2 III 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. I, 1874, s. XXVIII. Zob. też Posiedzenie Komisji Językowej dnia 29 III 1874 r., tamże, s. XXXIV, inicjujące jej wieloletnią pracę w tym zakresie i dyskusję nad profilem słownika oraz sposobem gromadzenia i opracowania materiału leksykalnego. 1 304 �i śpiewaka, specyficznych uwarunkowań i okoliczności konkretnej transmisji uwzględniali jako normę dopiero badacze późniejsi. Nie praktykował Kolberg również systematycznego oznaczania autorskiego pochodzenia zapisów obcych, przekazanych mu specjalnie przez współpracowników czy korespondentów, a także badaczy pracujących niezależnie. Niekiedy odnotowywał nazwiska tych osób we wstępach do monografii, nie sygnując jednak metodycznie w swoim tomie partii ich materiału, nierzadko dzielonego tematycznie na cząstki w różnych miejscach. W Krakowskiem wdzięczność swoją wobec Konopków pomocnych w opracowaniu monografii wyraził dedykacją umieszczoną w I części, ale konkretnego wkładu np. Antoniny Konopczanki, a także innych zbieraczy w drukowanych tomach nie dokumentował. W tym zakresie cenne informacje przynoszą zachowane rękopisy i korespondencja Kolberga, dzięki którym niejednokrotnie udaje się odtworzyć proweniencję autorską materiału, a nawet okoliczności i charakter współpracy z autorem Ludu. I tak analiza źródeł pozwoliła stwierdzić nie tylko sygnalizowany wyżej znaczny wkład Antoniny Konopczanki w opis ludu, świata nadzmysłowego i wierzeń, w zasób pieśni i bajek. Pozwoliła też z jednej strony prześledzić metodę i zakres pracy zbieraczki działającej ściśle według wskazań Kolberga, z drugiej zaś docenić wyjątkowość tej współpracy w świetle niezwykłego dokumentu przez nią pozostawionego i znajdującego się dziś w archwum Kolberga. Jest nim wspomniany już obszerny rękopis, nazwany współcześnie Modlnickim raptularzem Antoniny Konopczanki, w którym zbieraczka notowała przeprowadzone przez siebie wywiady z miejscowymi, dobrze sobie znanymi informatorami i narratorami z Modlnicy i jej najbliższej okolicy. Niespotykana ówcześnie, a utrwalona kolokwialna forma wywiadu, zapis dialogu z narratorami z pewnością wybranymi przez znającą ich zbieraczkę, określenie okoliczności prowadzonych rozmów, np. przy przędzeniu lnu, rwaniu konopii, kopaniu ziemniaków, wreszcie nazwiska bajarzy i rozmówców badaczki oraz autentyzm prymarnego notatnika Konopczanki składają się na wyjątkowość tego dokumentu nie tylko w skali zbiorów Kolberga, ale i etapu badań nad folklorem. Pozwala on ustalić, że większość przedstawianych przez Kolberga w części III i IV monografii ludowych wierzeń i wyobrażeń o świecie realnym i nadzmysłowym oraz bajkowych opowieści prozatorskich pochodzi z tych zapisów Konopczanki, sporządzonych bezpośrednio z przekazów znanych z nazwiska i profesji konkretnych informatorów. Zbieraczka redagowała później 305 �swój brulionowy rękopis z myślą o wykorzystaniu go przez Kolberga, a on otrzymał te właśnie poprawiane przez nią czystopisy, w których zatarta została forma dialogowa i po części autentyzm języka pierwowzoru. Szczęśliwie jednak prymarny manuskrypt zachował się do dziś i ze względu na unikatowy walor źródłowy Raptularza opublikowano go w formie aneksu w suplemencie, a niezależnie od tego ustalono – zgodnie z zasadami edytorskimi opracowania suplementów – zależność materiału drukowanego w Krakowskiem od oryginału zbieraczki1. Krakowskie doczekało się kilku recenzji, przeważnie ogłaszanych sukcesywnie po wydaniu kolejnych czterech części. Całość omówił Gloger 2, podkreślając wartość pracy Kolberga dla kultury narodowej, bogactwo zebranego materiału, szczególnie muzycznego, znaczenie źródłowe monografii dla dalszych badań, rzetelność i szczegółowość dokumentacji etnograficznej, celowość całościowego potraktowania rozmaitych przejawów kultury materialnej, społecznej i duchowej. Za zbędne natomiast uznał opis historyczno-topograficzny Krakowa i jego okolic oraz przedruki niektórych publikacji niebędących „rzadkością bibliograficzną”. Krakowskie Kolberga, a także kolejne tomy regionalne wydawane pod patronatem Akademii wpisują się nie tylko w jej dorobek, ale także w wypracowany przez nią kierunek naukowy i model badań. Choć autor Ludu ukształtował już wcześniej własny, oryginalny kształt monografii regionalnej, to jednak swoją koncepcję wydawniczą kontynuował i rozwijał w kręgu krakowskiej instytucji, wnosząc w jej prace swój wzorcowy wkład. Omawiając dokonania naukowego środowiska krakowskiego i prac Akademii po roku 1870, Stanisław Estreicher, syn Karola, pisał po latach, już z perspektywy czasu: Uczeni krakowscy zaczynają teraz stosować naukowe metody wyrobione od dawna na Zachodzie, ale dotychczas niemal nieznane w Polsce […], szerzą pracami swymi dążność do docierania do źródeł, umiejętność krytycznego ich wydawania, rozbijania problemów naukowych na monografie i stronienia od zbyt szybkich, choć efektownych uogólnień. Rolę, jaką w naukach historycznych grają „źródła”, gra w naukach przyrodniczych „eksperyment”, kryterium prawdy. Typ monoPor. też przypisy źródłowe do cz. III i IV Krakowskiego, w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 309–403, w których materiał drukowany odniesiony jest do zapisów rękopiśmiennych zbieraczki. 2 Recenzja Z. Glogera ukazała się w „Przeglądzie Krytycznym” 1876, nr 3, na s. 87–91. 1 306 �grafii opracowującej wyniki oparte na źródłach lub na eksperymentach – i to monografii możliwie szczegółowej – zaczyna odgrywać odtąd w nauce polskiej pierwszorzędną rolę. Oczywiście byłoby przesadą twierdzić, że poza Krakowem i przed r. 1870 metoda monograficzna w Polsce nie była znana, owszem, monografie zjawiały się, ale sporadycznie. Uznanie monografii jako równowartościowej z pracami o ogólnej treści i rozpowszechnianie typu monografii naukowej jest pierwszorzędną zasługą uczonych krakowskich, a także Akademii skupiającej elitę uczonych polskich. Nie osłabia tego wcale fakt, że ukazują się w Krakowie także i dzieła syntetyczne, starające się ująć w całość wiedzę w pewnej dziedzinie oraz liczne podręczniki naukowe, ale gruntowne monografie i krytyczne wydawnictwa źródłowe są mimo to najcharakterystyczniejszym składnikiem tego dorobku, jaki do skarbnicy naukowej ogólnopolskiej dorzucił Kraków1. Wydaje się, że dzieło Kolberga można umieścić w tym nurcie intelektualnym jako jego znaczące i specyficzne osiągnięcie. XV [Sytuacja finansowa Kolberga w latach 1871–1875, dotacja a koszty wydania. –Korespondencja z bratem Wilhelmem. – Śmierć Wilhelma w 1877 r. – Kontakty listowne z Karoliną Kolberg i Jadwigą Wernerową. – Spotkanie z Karoliną i jej córkami w Modlnicy w 1877 r. – Poczucie osamotnienia i oddalenia od rodziny wyrażane w listach.] Jak wspomniano, dotację przyznaną Kolbergowi przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie w wysokości 300, potem 400–500 florenów w zamian za 100 egzemplarzy książki kontynuowała w dalszych latach Akademia Umiejętności. Towarzystwo udzieliło funduszu na część I Krakowskiego (tom 5), wydaną w końcu 1871 roku, natomiast części II–IV tej monografii, które wyszły odpowiednio w październiku 1873 roku (tom 6), w kwietniu 1874 roku (tom 7) oraz w końcu 1874 lub na początku 1875 roku (tom 8)2, współfinansowała już Akademia, podtrzymując wcześniejsze zobowiązanie. Koszty wydania poszczególnych tomów znacznie jednak przewyższały wysokość dotacji. S. Estreicher Znaczenie Krakowa dla życia narodowego polskiego w ciągu wieku XIX…, s. 41–42. 2 Zob. listy do Akademii z [22] X 1873 r., z 14 IV i z 24 X 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 464, 485–486 i 495–496. 1 307 �Znamy je dzięki wspominanym już notatkom, poczynionym przez Kolberga w brulionowej wersji jego Wykazu tek rękopiśmiennych z 10 stycznia 1886 roku. I tak przyznany zasiłek na cztery tomy Krakowskiego wynosił odpowiednio: 300 fl., 500 fl., 400 fl., 400 fl., natomiast koszt wydania: 700 fl., 1390 fl., 612 fl., 640 fl.1 Szczególnie drogi był druk nut, stąd taka dysproporcja kwot w przypadku części II Krakowskiego, która zawierała bogaty materiał muzyczny, co Kolberg uzasadniał w cytowanym wyżej liście, składając ten tom Akademii w październiku 1873 roku. Jak wspomniano wyżej, na liście tym widnieje notatka prezesa Majera, stwierdzająca, że Akademia przejęła po Towarzystwie Naukowym zobowiązanie udzielania zasiłku dla Kolberga w wysokości od 400 do 500 fl.2 Dalsze subwencje nie schodziły więc niżej niż 400 fl., by od 1883 roku uzyskać stałą wysokość 500 fl., a w ostatnich latach życia Kolberga ulec podwojeniu, o czym będzie mowa dalej. Mimo dobrej woli i konsekwencji władz Akademii w udzielaniu pomocy finansowej dla Kolberga oznaczało to jednak tylko partycypację instytucji w kosztach druku, nie zaś ich pełne pokrycie, gdyż – jak widać – były one znacznie wyższe; niekiedy dotacja nie obejmowała nawet połowy ceny wydania książki. Dla przykładu, w przypadku 4-tomowego Krakowskiego dotacja wynosiła w sumie 1600 fl., natomiast łączny koszt druku – 3342 fl., co oznacza, że własna dopłata Kolberga do rzeczywistych kosztów druku – według jego wyżej przytoczonych danych – wyniosła 1742 fl. Był więc zmuszony pokrywać różnicę z dochodu pochodzącego ze sprzedaży tomu poprzedniego. Ponieważ jednak nigdy nie udawało się sprzedać całego nakładu, uzyskana suma nie pokrywała różnicy między rachunkiem drukarni a zasiłkiem Akademii; i tak np. dochód ze sprzedaży czterech tomów Krakowskiego uzyskany do 1879 roku wyniósł zaledwie 579, 50 fl.3 Pozostawała więc ciągła presja finansowego braku, konieczność maksymalnego 1 Zob. Wykaz tek rękopiśmiennych…, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 12, s. 749, przyp. *14. W tym brulionie Kolberg dopisał później ołówkiem kwoty dotacji i kosztów druku tomów wydanych z materiałów z odpowiednich, wyszczególnianych tam tek. Oryginał tego wykazu dołączył do swojego listu do J. Majera z 10 I 1886 r. (zob. tamże, s. 310–313). Identyczne dane dotyczące tomów Krakowskiego podał też w innych zapiskach rachunkowych (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. nlb. po k. 140). 2 Zob. wyżej, s. 264, przyp. 2. 3 Zachowały się kolejne notatki rachunkowe Kolberga datowane 19 X 1879 r. (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 140), w których podał sumy dotacji Akademii na 8 tomów Ludu (od 5. do 12.), koszty ich druku i papieru oraz wpływy ze sprzedaży. Kwoty subwencji na 4 tomy Krakowskiego oraz suma wpływów z ich sprzedaży są w tym zestawieniu zgodne z cytowanymi 308 �oszczędzania i osobistych wyrzeczeń, by pokryć pełne koszty tomów z własnych ubogich zasobów. Te zaś nie są dokładnie znane, gdyż brak dokumentów, które jednoznacznie pozwoliłyby je określić, nie ma też spójnych osobistych notatek rachunkowych Kolberga z tego okresu – poza zapiskami kwot dotacji i kosztów druku, przy czym te ostatnie są po części sprzeczne. Bieńkowski wprawdzie pisze: „Żył skromnie z renty otrzymywanej z Komisji Skarbu w Warszawie”1, jednak – jak wspomniano – nawet ta informacja nie uzyskuje potwierdzenia w świetle zachowanych dokumentów. Nie znamy też szczegółów o materialnym bycie Kolberga w Modlnicy. Z pewnością zamieszkanie u Konopków odjęło mu większość wydatków związanych z życiem codziennym, natomiast z własnej kieszeni opłacał papier do notatek, atrament, pocztę, przejazdy kolejowe, ewentualne książki, niezbędny ubiór itp. Wiadomo z listów, że miał do dyspozycji złożony w Warszawie pod pieczą Wilhelma niewielki kapitalik z uciułanych zarobków i z „papierów” po zmarłej matce, o którego zadysponowaniu mowa była w korespondencji braci na początku 1872 roku2. W miarę swoich potrzeb i możliwości Wilhelma operowania tym funduszem uzyskiwał pewne sumy z tego depozytu3, przeznaczając je m.in. na wyrównanie pełnego pokrycia kosztów Krakowskiego oraz na wyjazd w 1873 roku na wystawę w Wiedniu. Izydor Kopernicki, powiernik i świadek późnej starości i śmierci Kolberga, odpowiadając na pytanie, skąd autor Ludu „zdobył się na środki tak znaczne, ażeby nas zasypać tylu tomami dzieł swoich”, tak pisał już pod koniec życia przyjaciela o jego finansowej strategii: Przez bardzo drogie dla mnie, najserdeczniejsze stosunki przyjacielskie, które mię łączą z O. Kolbergiem od lat kilkunastu, wtajemniczony w jego skarby naukowe, wyżej, natomiast koszty druku tych tomów i papieru różnią się od tam przytoczonych i wynoszą łącznie 2960,31 fl. (tam 3342. fl). 1 W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie…, s. 111. Zob. też wyżej, s. 252, przyp. 1. 2 Zob. listy braci ze stycznia i lutego 1872 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 402, 409, 412–413. 3 Pod tekstem listu Wilhelma z 2 I 1874 r. Kolberg poczynił notatki dotyczące rozliczeń z bratem, zgodnie z jego życzeniem, by rachunek „do porządku doprowadzić” (tamże, s. 467– –468). W notatkach tych figurują kwoty przekazywane Oskarowi przez Wilhelma za pośrednictwem księgarni Friedleina w latach 1872 i 1873, wynoszące w sumie 330 rub. sr. Według Bieńkowskiego Kolberg przywiózł do Krakowa „skromny kapitał wynoszący ok. 400 rubli, który przeznaczył na dopłatę do kosztów wydania wcześniejszych tomów Ludu”. Brak jednak dokumentów, które potwierdzałyby tę informację i wysokość kwoty (zob. W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie…, s. 15). 309 �a nawet w jego operacje finansowe, mam możność odpowiedzieć […]. Otóż cały sekret jego zadziwiającej operacji wydawniczej zasadza się na tym, że w dodatku do zapomogi rocznej, którą otrzymuje, a która mu nigdy nie wystarcza na pokrycie każdorazowego nakładu, poświęca on na to cały przychód ze sprzedaży swoich dzieł, dla siebie zaś samego skąpi we wszystkim, skąpi zaś dlatego, że musi1. Wniosek ten poprzedził Kopernicki zwięzłym rachunkiem kosztów własnych Kolberga, dokonanym w oparciu o uzyskane od niego dane. Wyjaśniał on, że otrzymane od Akademii subwencje w wysokości 300–600 zł reń. nie wystarczały na pokrycie nakładów, więc dopłacać musiał do każdego tomu po 60–890 zł reń. z tego, co mu przybywało ze sprzedaży uprzednio wydanych tomów. Tym sposobem do 8 tys. zł reń. otrzymanych od Akademii w ciągu lat 17 dopłacił on przeszło 4 tys. własnych2. Nawet jeśli dane Kopernickiego i samego Kolberga nie są ścisłe, cytowane informacje dają pogląd na skalę wydatków i potrzeb. Mimo tej ciągłej finansowej presji warunki pracy i kontynuacji dzieła okazały się pod Krakowem zdecydowanie sprzyjające. Opieka Akademii była stała, możliwości badań i studiów wobec zaplecza naukowego Krakowa najlepsze z ówcześnie dostępnych, życzliwy dom Konopków stanowił oparcie materialne, a przywiązanie jego mieszkańców łagodziło smutek rozstania z rodziną w Warszawie i tęsknotę za rodzinnym miastem. Mimo to pierwsze lata po przeniesieniu się Kolberga do Krakowa nie były łatwe dla „przymusowego emigranta”, jak określał siebie on sam, a świadomość utraty i swoistego wygnania towarzyszyła mu właściwie do końca życia. Wobec poczucia oderwania od najbliższych i przyjaciół, szczególnie boleśnie doświadczonego wobec śmierci matki w 1872 roku i nieobecności na jej pogrzebie, wielkie znaczenie w życiu Kolberga odegrała wówczas korespondencja z bratem i bardzo mu oddaną Karoliną, żoną Antoniego. Po śmierci Wilhelma w 1877 roku ta ostatnia pozostanie właściwie jedynym pomostem łączącym Oskara z rodziną w Warszawie. I. Kopernicki Oskar Kolberg, „Nowa Reforma” 1889, nr 109. Tamże. Podane przez Kopernickiego kwoty dotyczące tomów Ludu pokrywają się ze spisanymi przez Kolberga w brulionie Wykazu tek rękopiśmiennych… (DWOK T. 66, s. 748–749), gdzie także te same sumy łączne dotacji i dopłat własnych Kolberga do tomów wydanych w ciągu 17 lat przy pomocy Akademii (1871–1887). O finansowaniu z innych źródeł edycji Obrazów etnograficznych, tj. cz. I–II Pokucia i cz. I–V Mazowsza (DWOK T. 29 i 30 oraz T. 24-28), będzie mowa dalej. 1 2 310 �Wilhelm jako najstarszy z braci troszczył się o Kolberga i jego sprawy, jak w ogóle o sprawy rodzinne, z zaangażowaniem i poczuciem odpowiedzialności, ale nie bez pewnego ojcowskiego mentorstwa, które, jak się wydaje, Oskar rozumiał i przyjmował. Bracia wcześnie stracili ojca i Wilhelm w jakimś stopniu go zastępował. Od dawna niepokoił się o przyszłość brata, także zaraz po wyjeździe do Krakowa, świadomy jego trudności z wydawaniem i zbytem książek, doradzał mu i przestrzegał: Życząc Ci pomyślnego skutku w krzątaniu się około wydawnictwa pism Twoich, nie mogę przecież pominąć przestrogi, ażebyś też już raz przecież zwrócił uwagę szczególną na jakąśkolwiek materialną dla siebie korzyść, bo brniesz tylko coraz bardziej w zamęt interesów, trzymając się dotychczasowej drogi i koniecznie Ci potrzeba wyjść z tego kółka na nowe jakieś szlaki, pracując więcej dla pism periodycznych. Jakąkolwiek stąd osiągnąłbyś korzyść, to przynajmniej miałbyś ją pewną i natychmiastową, kiedy wszystkie korzyści na książkach są tylko ułudne i dla zasobnych przedsiębiorców stosowne1. Nie doceniał jednak determinacji Oskara, który nie zamierzał w imię stabilizacji zrezygnować z realizacji swojego wielkiego planu badawczo-edytorskiego. W listach Wilhelma docierały do Kolberga wiadomości o ostatnich chwilach i pogrzebie matki, o życiu rodziny, o bratankach i krewnych, o Karolinie, Antonim, ich małżeństwie i kłopotach materialnych, o kontaktach i spotkaniach ze wspólnymi znajomymi i przyjaciółmi, o ich zainteresowaniu Oskarem w Krakowie. Rysuje się w nich trudne, pełne kłopotów i trosk życie ojca obarczonego licznym potomstwem i wdowca od 1865 roku, uwikłanego w niełatwe sprawy rodzinne, obciążonego zawodowymi obowiązkami, a przy tym lojalnego i oddanego brata. Wilhelm opiekował się też kapitalikiem Kolberga, starannie przedstawiał bratu jego stan i rozliczenia, zarządzając przekazami kierowanymi do Krakowa. Nie omieszkał także występować z propozycjami zarobkowymi dla Oskara, przedstawiając mu zaproszenie do współpracy z wydawaną w Warszawie Encyklopedią rolnictwa, której sam był współautorem2. Oferta ta jednak nie została przyList Wilhelma Kolberga z 16 VIII 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 383–384. List Wilhelma z 1 IV 1872 r., tamże, s. 417. Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z nim mających wychodziła w Warszawie w latach 1873–1877 (5 tomów), jej współredaktorem był fizyk, encyklopedysta, m.in. współautor Encyklopedii powszechnej Orgelbranda, Stanisław Przystański (1820–1887), którego zaproszenie dla Oskara przekazywał Wilhelm. 1 2 311 �jęta. Nie brak w listach także akcentów innych, ukazujących pasję zawodową Wilhelma, jak np. jego żywe zainteresowanie projektem wodociągów i kanalizacji w Krakowie, problemem bliskim mu jako członkowi komitetu budowy wodociągów warszawskich, czy prośba do Oskara o wyszukanie mu w krakowskich bibliotekach planów dawnej Warszawy1. Pojawiają się też wyrazy żalu, pewnej goryczy, ale i troski o wzajemną relację: „Wprawdzie nawykliśmy już do tego, że się mało z rodziną komunikujesz, zwłaszcza teraz, gdy nie żyje matka, ale boję się, ażebyśmy przez ten brak stosunków nie stali się jakby zupełnie sobie obcymi” – pisał Wilhelm w 1873 roku2. W następnych latach załatwiał w imieniu Oskara sprawę długu i zalegających tomów w drukarni Jaworskiego oraz zbytu pozostałego nakładu, zabiegał w jego interesie o pozytywne rozliczenia z sukcesorami Jaworskiego, interweniował w rozwiązaniu problemu z cenzurą warszawską, która zakwestionowała niektóre fragmenty w Krakowskiem3. Był rzecznikiem interesów brata i skutecznym łącznikiem z Warszawą. Stąpając mocno po ziemi, konkretnie wspierał go w kłopotach, nie odmawiał pomocy w żadnej z jego spraw. Z listów wynika, że Wilhelm parokrotnie przyjeżdżał do Krakowa i widział się z Oskarem, brak jednak bliższych informacji o tych spotkaniach. Kolberg odpowiadał bratu serdecznie i z atencją, także w poczuciu głębokiej więzi. Interesował się sprawami rodziny i dzieci Wilhelma, odnosił się do ich aktualnej sytuacji i problemów. Z całkowitym zaufaniem powierzał mu swoje sprawy, których w Warszawie nie mógł załatwić osobiście, i prosił o pośrednictwo i pomoc. Zwracał się nie tylko bezpośrednio we własnym interesie, ale także odwoływał się do wspólnych przeżyć i pasji młodości, oczekując np. od brata potrzebnych wiadomości i notatek na temat warszawskiej młodości Chopina. Zdawał sobie sprawę, że często nadmiernie obciąża Wilhelma, nie mając jednak wyjścia, pisał m.in.: „Bardzo mi przykro, że Ci odbiór tych książek po Jaworskim, ich umieszczenie Zob. listy Wilhelma z 28 III 1872 r. i z 4 VIII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 415–416 i 459. O pracach i zainteresowaniach Wilhelma zob. też K. Markiewicz Wilhelm Kolberg (1807–1877), kartograf, metrolog, inżynier budownictwa dróg i mostów, Przysucha 2006 oraz H. Wróblewska-Straus, K. Markiewicz Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie…, s. 117–121. 2 List Wilhelma z 14 I 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 436. 3 Zob. tamże, listy braci z okresu od 18 XII 1874 r. do 17 IV 1876 r., dotyczące m.in. sprawy z Jaworskim, oraz listy od 18 XI 1875 r. do 18 X 1876 r., w których mowa o kłopocie z cenzurą. 1 312 �i przesyłka tyle sprawia ambarasu. Ale któż to dla mnie zrobi, jeżeli się Ty do tego dzieła nie weźmiesz”?1 Wreszcie zwierzył się bratu w 1874 roku: Mój Drogi, pisałem już do Karoliny o powodach, jakie mnie trzymają i zapewnie niemały jeszcze czas trzymać będą w Galicji. Stosunek jednak do Konopków, jakkolwiek szczery i przyjacielski, nie jest przecież familijnym, więc na jego trwałości do końca mego życia polegać bezwzględnie nie jest politycznie i dlatego ja, nie myśląc bynajmniej na teraz o ich opuszczeniu, mam się zawsze na baczności i zawiązuję wiele innych stosunków, i tak się urządzę, żebym miał furtkę otwartą […], bym na niczyjej łasce bezwarunkowo znajdować [się] nie potrzebował2. Niestety wspomniany list do Karoliny nie zachował się; być może powiedziałby o powodach opuszczenia Warszawy i zamieszkania w Krakowie więcej, niż możemy wnioskować z zachowanych świadectw. A może i o nadziei na powrót do Warszawy? W liście Kolberga uderza gorzka świadomość ciężaru bycia rezydentem, nawet w tak przyjacielskim domu jak u Konopków. Po latach miało się okazać, że nie pozostał on rzeczywiście jego domem do końca życia. Kiedy Wilhelm zmarł 4 czerwca 1877 roku, zdesperowany Kolberg wyruszył wbrew formalnym przeciwnościom w drogę do Warszawy. Został jednak zatrzymany przez policję na stacji granicznej obu zaborów w Granicy, ponieważ nie posiadał paszportu. Na pogrzeb brata nie mógł więc pojechać. Była to jedna z najbardziej bolesnych i dramatycznych sytuacji w życiu dobrowolnego wygnańca. Opisując to wydarzenie w liście do drugiego brata, Antoniego, wyznawał wtedy: Możesz sobie wyobrazić, jak dalece byłem przerażony śmiercią Wilhelma, nie wiedząc ani słówka o poprzedzającej jego śmierć chorobie. Dotąd jeszcze zaledwo ochłonąć mogę z przerażenia. Był on bowiem dla nas więcej niż bratem, bo jak wiesz, częstokroć i ojca zastępował3. Łączność z rodziną w Warszawie podtrzymywała odtąd przede wszystkim korespondencja Karoliny, primo voto Kolberg, secundo voto Brulion listu do Wilhelma z grudnia 1875 r., tamże, s. 552. Brulion listu do Wilhelma z 12 VI 1874 r., tamże, s. 490–491. W rkp. po słowach: „furtkę otwartą” wyraz nieczytelny. 3 Brulion listu do Antoniego Kolberga z 8 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 29–30. Granica, stacja kolejowa na terenie osiedla Maczki, dziś stacja Sosnowiec-Maczki. 1 2 313 �Wąsowskiej. Zainicjowana przez nią pod koniec 1870 roku, jeszcze w okresie panieńskim, trwała nieprzerwanie do końca jego życia; ostatni list bratowa wysłała do niego na dwa tygodnie przed śmiercią, zaalarmowana prasowymi doniesieniami o nagłym pogorszeniu się zdrowia stryja1. Po śmierci Wilhelma ich wzajemna wymiana listów jeszcze się zintensyfikowała; w sumie zachowało się 61 listów bratowej do Kolberga i 36 jego brulionów do Karoliny pisanych w ciągu 20 lat. Karolina pisze z łatwością, chętnie przelewa na papier swoje emocje i nastroje, swobodnie i szczerze dzieli się swoimi uczuciami i przywiązaniem do Oskara, nie pomija szczegółów z życia rodzinnego, których na ogół unikał Wilhelm, sugerując, że „drobiazgi familijne” przekaże Karolina. Z listów tych przebija ciepło i troska o stryja, ale też łatwość w wylewaniu żalów i udręk codzienności, których autorce nie brakowało. Pisze o kłopotach materialnych i zdrowotnych swoich, Antoniego i ich dzieci, a także dzieci Antoniego z pierwszego małżeństwa z Eleonorą Marconi, o ustawicznych zabiegach o finanse i uciążliwym zarobkowaniu lekcjami, o trudnościach bytowania z niezbyt zapobiegliwym Antonim, o dodatkowych obowiązkach opieki nad dwójką swoich osieroconych siostrzeńców, Władysławem i Karoliną Illukiewiczami. Przekazuje mu relacje o ostatnich chwilach matki Oskara i Antoniego, a swojej ukochanej babki, o śmierci swojej siostry, Julii Illukiewiczowej, potem o odejściu swojej kilkunastomiesięcznej córki Julci oraz o śmierci Wilhelma i związanym z nią zamieszaniem w rodzinie2. Przesyła wiadomości w sprawie sprzedaży fortepianu i przechowywania mebli Oskara pozostawionych w Warszawie, interesuje się jego zdrowiem i sytuacją. Pisząc w konwencji rozmowy, „pogawędki listownej” ze stryjem, ciągnącej się czasami w odstępach kilku miesięcy, nawiązuje do znanych mu spraw, miejsc i ludzi, przybliża mu klimat rodzinnego miasta, koleje losu znajomych i przyjaciół, odejścia i narodziny, śluby i jubileusze. Choć dominującym rysem jej korespondencji są zmartwienia, uginanie się pod ciężarem kłopotów finansowych i odpowiedzialności za rodzinę, to jednak dzięki 1 Pierwszy list Karoliny Gallasch pochodzi z 1 XI 1870 r., ostatni, pisany przez Karolinę Wąsowską, z 21 V 1890 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 367–368 oraz cz. III (DWOK T. 66), s. 676. 2 Listy Karoliny z 21 I i z 17 X–22 XII 1872 r. oraz z 14 V 1876 r., tamże, cz. I (DWOK T. 64), s. 403–404, 427–428 i 615 oraz z 14 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 32–33. Siostra Karoliny, Julia Illukiewiczowa, zmarła 8 X 1872 r., córka Karoliny i Antoniego Kolberga, Julia (ur. 17 XII 1874 r.) zmarła 3 IV 1876 r. 314 �bezpośredniości i swobodzie pióra, inteligencji i ciekawości świata Karolina potrafi barwnie odmalować zwykłe dni w ówczesnej Warszawie. Niekiedy odrywa się od wątków rodzinnych i osobistych, przekazując informacje o niecodziennych uroczystościach i wydarzeniach w stolicy, takich jak np. śmierć uwielbianego „muzyka i przyjaciela” Oskara, Moniuszki 4 czerwca 1872 roku, rocznicowe obchody 400-lecia urodzin Kopernika 19 lutego 1873 roku, bytność w teatrze latem tego samego roku na przedstawieniu komedii Blizińskiego, Marcowy kawaler, w której, jak wspomniano, w postaci Heliodora sportretował autor zaprzyjaźnionego z nim Oskara Kolberga1. Listy te były dla Kolberga z pewnością uczuciowym wparciem w jego życiu z dala od rodziny i oderwaniem od natłoku własnych bieżących obowiązków, ale przynosiły też smutne wiadomości i wciągały w zmartwienia i kłopoty bliskich mu osób. Sam wielokrotnie pocieszał i wspierał upadającą na duchu Karolinę, udzielał jej dyskretnie i po ojcowsku życiowych rad, a niejednokrotnie sięgał też do swojej płytkiej sakiewki, żeby wspomóc bratową finansowo, choćby skromnym darem, przeznaczonym np. na leczenie jej chorej córki Antoniny2. Zdarzało się i tak, że musiał dość stanowczo powściągać jej desperację i zbyt natarczywe dopominanie się pomocy, na którą nie miał przecież odpowiednich środków, choć nie odmawiał jej nigdy w zakresie dla siebie możliwym. Latem w roku 1877 doszło do spotkania Oskara z Karoliną i z jej córkami, Antoniną i Walentyną, w Modlnicy. Na zaproszenie Antoniny i Juliana Konopków rodzina zjechała tam na wakacyjny pobyt, który ułatwił i zorganizował stryj, m.in. zadbawszy o odpowiednie formalności, umożliwiające zmniejszenie kosztów paszportowych3. Z pewnością osobiste spotkanie miało duże znaczenie dla obu stron; bezpośredni kontakt eliminował barierę, którą mimo wylewności Karoliny stanowił fakt, że jak to sama ujęła wcześniej, „nie wszystko bowiem można powierzyć papierowi”4. Korespondencja Oskara z bratową będzie towarzyszyła losom obojga przez następne kilkanaście lat. 1 Zob. listy Karoliny z 1 VI 1872 r., z 19 II i z 30 VII 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 419–420, 444 i 463. Marcowy kawaler wystawiany był w Warszawie od 15 maja 1873 r. 2 Zob. listy Karoliny ze stycznia oraz z 8 II 1874 r., tamże, s. 469 i 477. 3 List Karoliny z 14 VI i brulion listu Kolberga do Karoliny z 26 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 33 i 47. 4 List Karoliny z 29 X 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 391. 315 �Listowne kontakty z innymi osobami z rodziny, bratem Antonim, który czasem dopisywał się jedynie do listów Karoliny, z jego córką z pierwszego małżeństwa, Marią Elżbietą, później Królikiewiczową, z synami Wilhelma, Bronisławem i Stanisławem, jego córką Marią Eleonorą, później Jasińską, były sporadyczne i okazjonalne. Najczęściej pisywała do Oskara i najbliżej się nim interesowała najstarsza z żyjących córek Wilhelma, Jadwiga Karolina, od r. 1871 żona Emila Wernera. To ona po śmierci ojca przechowała tradycję pielęgnowania w rodzinie więzi starszego i młodszego pokolenia, podtrzymywaną potem przez córki Karoliny i Antoniego, Antoninę (Tonię) i Walentynę (Walcię). Jadwiga i Emil Wernerowie pośredniczyli też po śmierci Wilhelma w dysponowaniu złożonym na jego ręce kapitalikiem Kolberga. W czerwcu 1877 roku Oskar pisał w tej sprawie do bratanicy: […] wyjeżdżając z Warszawy w r. 1871, pozostawiłem w jego [tj. Wilhelma] ręku jako depozyt w listach zastawnych sumę rub. sr. 1200 uzbieraną z oszczędności całego mego życia, którą mi miał wypłacać cząstkowo nadesłanymi kwotami co rok lub w miarę potrzeby. Pozostawiłem zaś na jego własną prośbę, gdyż sam wówczas potrzebował pieniędzy. Jakoż z sumy tej odbierałem kwoty, które niniejszy rachunek wykazuje i w ogóle w wielu jego listach posiadam skreślony dokładny stan całego interesu. Sadzę, że i w papierach po Twym Ojcu pozostałych musi o tym być jakaś wzmianka. Proszę Cię, moja Jadwiniu, przekonać się o stanie rzeczy. Nie chodzi o to, aby rzecz tę w tej chwili uregulować, ale przyznasz, że sam porządek tego wymaga, aby suma ta w wiadomej wysokości jako wierzytelność moja na masie była zapisaną. Czy z niej będę korzystał i w jakiej części, tego dziś przewidzieć nie mogę. Pragnąłbym jej wcale nie tykać, zostawiając dla moich naturalnych sukcesorów, gdyby własny często mój niedostatek na to pozwalał. Wiadomo Ci, że mieszkam u rodziny, która mi gościnnie wszelkich użycza wygód i starań, jakoby we własnym domu. Niedelikatnie by zatem było żądać od niej i jeszcze pieniędzy, których i tak nie ma zanadto. To, co mi daje Akademia (a i tego niewiele), służy na wydawnictwo dzieł i podróże, tak że na sprawunki i drobne a konieczne wydatki bardzo mała tylko sumka się okroi. Pojmujesz więc, że w razie nagłej potrzeby, co się parę razy zdarzyło, uciekam się zawsze do mego kapitaliku i Wilhelm mi chętnie, wiele żądałem (kiedy mógł), przysyłał1. Kolberg dołączył do tego listu rachunek z rozliczeniem kolejnych sum przysyłanych mu do Krakowa lub wydatkowanych na jego życzenie 1 Brulion listu do J. Wernerowej z 23 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 35. 316 �w Warszawie w latach 1871–1875 i z określeniem pozostałej kwoty kapitału w wysokości 875 rub. sr.1 Wernerowie zaś w następnych latach wywiązywali się z pośredniczenia w tej sprawie na rzecz Kolberga. W listach rodzinnych powraca co jakiś czas naturalna nuta żalu, tęsknoty za Warszawą i bliskimi, a nawet pewien ton goryczy i zawodu. Wspominając w liście do Jadwigi Wernerowej letni pobyt Karoliny w Modlnicy i późniejsze spotkanie we Lwowie z przyjacielem z czasów warszawskich, Karolem Minterem, jego żoną i córką Zofią, Kolberg pisał: Wyszedłszy już tak dawno ze stosunków z Warszawą, widzenie się osobiste w tym roku z Karoliną i Zosią uważam za prawdziwe szczęście, bo ich ukazanie się przypomniało mi dni mej młodości, nim się tam później różnych doznało przeciwności i zawodów, i rozczarowań, które mnie później do emigracji skłoniły. Nawiązując zaś do spotkania z Minterem, zwierzał mu się: „Warszawa, dawna znajoma, wabi mnie jak prawdziwa syrena. Czy jednak będę miał łatwość i środki pojechania do niej, tego mimo najszczerszych chęci przewidzieć dziś jeszcze nie mogę”2. Wiadomo, że opuszczenie Warszawy podyktowane było przede wszystkim niemożnością publikowania w niej Ludu; o sytuacji Kolberga i warunkach pracy naukowej i kulturalnej w Królestwie była wcześniej mowa. Nieznane są inne osobiste „zawody i rozczarowania”, które mogły skłonić Kolberga do porzucenia Warszawy. Nie ma o nich mowy w zachowanych listach, nie pojawiają się też w nich żadne aluzje czy niedomówienia, które wskazywałyby na osobiste powody emigracji3. Powściągane przez charakterystyczną dla Kolberga dyscyplinę emocjonalną uczucia nostalgii i żalu będą powracać także w następnych latach, zwłaszcza w korespondencji z rodziną i przyjaciółmi. Wydaje się, że czas Zob. tamże, s. 36–37. Bruliony listów do J. Wernerowej z 19 XI 1877 r. oraz do K. Mintera z 20 XI 1877 r., tamże, s. 77 i 80. 3 Jednak W. Bieńkowski, pisząc o przyczynach przenosin do Krakowa, wymienia m.in. „niezbyt fortunnie kierowane afekty” (Kolberg w Krakowie…, s. 107), a w korespondencji Kolberga odnajduje nie tylko „głęboką niechęć do politycznej atmosfery Warszawy w dobie popowstaniowych represji i ograniczeń (choćby tylko wymogami cenzury) stawianych przez rządy rosyjskie polskiemu życiu kulturalnemu”, ale także „ślady goryczy niezrealizowanych osobistych planów życiowych (konkretniej: zawiedzionych uczuć)” – W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 63–64. Analiza zachowanych listów i innych znanych obecnie przekazów źródłowych nie podsuwa jednak najmniejszej nawet sugestii na temat osobistego zawodu Kolberga. Nie wiadomo więc, na czym Bieńkowski oparł tę informację. 1 2 317 �i warunki, sprzyjające – mimo trudów i przeciwności – sukcesom wydawniczym, nie łagodziły poczucia osamotnienia i oddalenia od bliskich i środowiska, w którym wyrastał i żył ponad 50 lat. XVI [Podróże w latach 1871–1872 do Galicji Wschodniej, w Poznańskie, do Cieszyna. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Wiedniu w 1873 r. – Końcowe prace nad Krakowskiem i równoległe nad W. Ks. Poznańskiem. – Dotacja Komisji Antropologicznej na badania w Wielkopolsce, Prusach Zachodnich i Wschodnich w 1875 r., przebieg i trasa tej podróży, kontakty, pozyskane w niej materiały i dorobek w świetle sprawozdania dla Akademii i korespondencji.] Po przeniesieniu się Kolberga pod Kraków przekroczenie granicy z Królestwem Polskim bez uregulowanych formalności paszportowych okazało się, jak wiadomo, niemożliwe. Badacz podejmował jednak coroczne podróże w inne strony, podobnie jak poprzednio znajdując oparcie u zaprzyjaźnionych lub polecanych rodzin. Nie zawsze znamy szczegóły tych wypraw, ich przebieg i wszystkie miejsca pobytu1. Zachowana dokumentacja na temat podróży i badań terenowych Kolberga po jego przeniesieniu się pod Kraków nadal nie jest pełna, choć o wiele dokładniejsza niż dotycząca lat warszawskich. Według itinerarium w roku 1871, kiedy to przeniósł się do Krakowa, odwiedził Kolberg jeszcze Lwów i dwie miejscowości w Galicji Wschodniej, Bołszowce i Barysz2. We Lwowie, wówczas już dogodnie połączonym linią kolejową z Krakowem, często bywał wcześniej; korzystał wówczas ze zbiorów Biblioteki Ossolińskich, gdzie prowadził niezbędne kwerendy i studia, Jak wiadomo, część listów i innych przekazów źródłowych nie zachowała się. Ponadto można przypuszczać, że niektórych podróży, miejsc pobytu czy kontaktów Kolberg nie ujawniał, m.in. ze względu na konotacje polityczne goszczących badacza rodzin, często uczestniczących w działalności konspiracyjno-niepodległościowej lub goszczących u siebie emigrantów i uciekinierów, dawnych powstańców i spiskowców. Stąd być może – dla uniknięcia inwigilacji czy restrykcji ze strony władz zaborczych – zdarzały się niekiedy w listach bądź zapiskach przemilczenia lub jedynie skąpe wzmianki o niektórych odwiedzanych miejscowościach i osobach. 2 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 706. 1 318 �a także kontaktował się z mieszkającymi i działającymi tam uczonymi, Augustem Bielowskim i Wojciechem Kętrzyńskim. Prawdopodobnie odwiedził Kolberg Lwów już po zainstalowaniu się w sierpniu w Mogilanach, gdyż w takiej kolejności wymienia swoje podróże z 1871 roku w itinerarium. Nie wiemy jednak, czy, gdzie i jak długo zatrzymał się w mieście. Nie znamy też dat, czasu i okoliczności pobytu w tym roku w Bołszowcach położonych na południowy wschód od Lwowa, w dawnym powiecie rohatyńskim1. W itinerarium miejscowość ta pojawia się tylko raz, pod datą 1871. Brak też bliższych wiadomości o pobycie Kolberga w tym roku w Baryszu, miasteczku w powiecie buczackim, którego właścicielem był Tytus Szawłowski (ur. 1819) i w którym gospodarowali jego syn Stanisław (ur. 1844) z żoną Różą. Szawłowscy byli spokrewnieni z Bochdanami, których tu już wspomniano; żona Tytusa, Eleonora (ur. 1823), była siostrą Hipolita Bochdana (1826–1911) z Zadwórza, gdzie Kolberg gościł kilkakrotnie już od początku lat sześćdziesiątych. W Baryszu był już Kolberg w 1867 roku, potem odwiedził dom Szawłowskich w latach 1876 i 1877. W korespondencji Kolberga z gościnnymi mieszkańcami Zadwórza i Barysza widoczne są zażyłe i serdeczne relacje, co z pewnością przyczyniło się do owocnych badań i bogatych zbiorów pozyskanych w obu miejscowościach. Późną jesienią 1871 roku Kolberg odbył jeszcze podróż w Poznańskie, której wprawdzie sam nie wspomina w itinerarium, ale wskazuje na nią korespondencja z rodziną, notatka prasowa w „Dzienniku Poznańskim” informująca o jego przybyciu do Poznania 14 października2, a przede wszystkim list z 4 lutego 1872 roku pisany już z Krakowa do Ludwika Merzbacha, wydawcy poznańskiego, z którym uzgodnił druk pierwszej części Poznańskiego. Powołuje się tam Kolberg bezpośrednio na spotkanie z nim w Poznaniu w 1871 roku: „Za ostatnim naszym widzeniem się w październiku 1 Właścicielem tego miasteczka był wówczas Kornel Krzeczunowicz (1815–1881), polityk, ziemianin, działacz społeczny, z wykształcenia prawnik i ekonomista, poseł na Sejm Krajowy galicyjski i deputowany do wiedeńskiej Rady Państwa. Krzeczunowicz był postacią bardzo szanowaną we Lwowie jako autor wielu publikacji prawniczych, specjalista od spraw podatkowych, publicznie broniący polskich interesów. Być może Kolberg zetknął się z nim we Lwowie lub Krakowie i na jego zaproszenie odwiedził Bołszowce. 2 Anons ten ukazał się w „Dzienniku Poznańskim” 1871, nr 236 (z 15 X) w rubryce „Przybyli do Poznania”. Zob. też wzmianki w listach K. Mintera, Wilhelma i Karoliny z końca października i początku listopada 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 387, 388 i 390, a także w pierwszym liście M. Szulca z 16 XI 1871 r. (tamże, s. 394), który wskazuje na wcześniej zainicjowany kontakt z Kolbergiem w Poznaniu. 319 �obiecałem Panu przesłać w krótkim czasie pierwsze arkusze dzieła mego o Wielkopolsce […]”1. Rękopis Poznańskiego wysyłany był sukcesywnie, a Merzbach przekazywał go, zgodnie z życzeniem Kolberga, Emilowi Kierskiemu, poznańskiemu historykowi, którego autor Ludu poznał wcześniej. Kierski przeglądał i recenzował tekst przed drukiem, opracowując uwagi, sprostowania i uzupełnienia do całej książki w okresie od grudnia 1872 roku do początku lutego 1873. Jego rzetelne i wnikliwe notatki wraz z rękopisem części I monografii powróciły do Kolberga w lutym 1873 roku, gdy zrezygnował z wydania książki u Merzbacha. Na uwagi Kierskiego odpowiedział listownie, a wykorzystał je w tomie wydanym ostatecznie w Krakowie w 1875 roku2. Jak wynika z cytowanego wyżej listu do Merzbacha, Kolberg z Poznania nie wrócił bezpośrednio do Krakowa: Po wyjeździe moim z Poznania bawiłem parę tygodni na wsi, po czym wracając na Oderberg [tj. Bogumin] do Krakowa, wstąpiłem do Cieszyna, gdzie mieszka i pracuje u fotografisty p. Hoff, który jak Panu wiadomo, miał dzieło moje ilustrować i posiadał potrzebne do tego rysunki3. Wynikałoby z tej relacji, że w Wielkopolsce przebywał Kolberg od października 1871 do stycznia 1872 roku, a powrót przez Cieszyn nastąpił dopiero na początku lutego, kiedy to pewnie świeżo po powrocie pisał jeszcze z Krakowa 4 lutego do Wilhelma i do Merzbacha. Datę 1872 jako rok podróży do Wielkopolski wymienia zarówno w itinerarium i w swoich notatkach biograficznych, jak i w jednym z tomów W. Ks. Poznańskiego4. Podróż ta obok Poznania objęła według itinerarium Dębicz, Miłosław, Morownicę i Targoszyce. 1 Brulion listu do L. Merzbacha z [4 II 1872 r.], tamże, s. 410. Zob. też wyjaśnienie datowania tego brulionu w metryce listu, tamże, s. 412. 2 Zob. listy L. Merzbacha w tej sprawie z 13 XII 1872 r. oraz z 13 I, 3 II i 14 V 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 426, 434, 440 i 452, a także listy E. Kierskiego z 3 II i z 16 V 1873 r., tamże, s. 439–440 i 454. Uwagi E. Kierskiego o cz. I „W. Ks. Poznańskiego” O. Kolberga oraz Odpowiedź O. Kolberga na uwagi Kierskiego o cz. I „W. Ks. Poznańskiego”… opublikowane zostały w: Korespondencja… cz.III (DWOK T. 66), s. 712–723 (aneks 6A i 6B). 3 Brulion listu do L. Merzbacha z [4 II 1872 r.], Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 410– 411. 4 Zob. Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 706, a także notatka w brulionie listu z 22 IX 1880 r. do redakcji „Světozora”, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 407 oraz datowana obserwacja w Kościańskiem, odnotowana w cz. V W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 13), s. IX. 320 �W Dębiczu, miejscowości w powiecie średzkim, majątku Włodzimierza Wolniewicza, gościł Kolberg już wcześniej, w 1868 roku, kiedy to zabiegał o pomoc finansową i mecenat dla swojego wydawnictwa również u znanych i przychylnych działalności narodowej i społecznej Wielkopolan. Wspomniany już Włodziemierz Wolniewicz był jednym z nich. Odwiedzając w 1871 lub 1872 roku ponownie Dębicz, miał Kolberg w pamięci „uprzejme i gościnne jego progi i wywiezione stamtąd zbiory, tyle – jak pisał – dla mnie jak i dla postępu etnografii krajowej przydatne”1. O odwiedzinach Miłosławia, posiadłości w powiecie wrzesińskim, należącej do Mielżyńskich od początku XIX wieku, wzmiankuje Kolberg tylko raz w itinerarium pod rokiem 1872. Zdążył jeszcze prawdopodobnie być gościem Seweryna Mielżyńskiego, który zmarł w Miłosławiu 17 grudnia 1872 roku. Wcześniej wspomniano już o tym zasłużonym Wielkopolaninie, którego Kolberg poznał w 1868 roku w trakcie starań o mecenat dla swojego dzieła w Towarzystwie Przyjaciół Nauk w Poznaniu. Malarz, kolekcjoner i mecenas sztuki, fundator gmachu Towarzystwa i jego honorowy prezes w latach 1865–1872, zgromadził w pałacu w Miłosławiu galerię obrazów, bibliotekę i zbiór zabytków archeologicznych i przekazał je Towarzystwu testamentem, by nie uległy rozproszeniu. Ofiarował też Towarzystwu wykupioną przez siebie ogromną kolekcję sztuki Edwarda Rastawieckiego, która stała się potem podstawą publicznego Muzeum im. Mielżyńskich. Zbiory te są do dziś zasadniczym zasobem Muzeum Narodowego w Poznaniu. W Miłosławiu Mielżyński zorganizował ważny ośrodek życia kulturalnego. Po śmierci Seweryna, fundatora i mecenasa Towarzystwa, finanse instytucji znacznie się skurczyły. Dwa lata później Libelt pisał do Kolberga: „Po śmierci śp. Seweryna Mielżyńskiego, naszego dobrodzieja i mecenasa, który nam nie tylko dom kupił, ale i podatki, i inne koszta opłacał, położenie nasze na gorsze się zmieniło”2. Z sukcesorem Seweryna i kuratorem Towarzystwa, jego bratankiem, Józefem Mielżyńskim (1824–1900), nie miał już Kolberg osobistych kontaktów. Do Morownicy w powiecie kościańskim należącej do Władysława i Wandy Niegolewskich przyjeżdżał Kolberg już wcześniej, w latach 1868 Brulion listu do W. Wolniewicza z 24 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 278. W latach późniejszych po sprzedaży Dębicza Wolniewicz gospodarował w Źrenicy, majątku w powiecie średzkim. O ostatnich latach Wolniewicza (zm. w 1884 r.) pisała B. Moraczewska w liście do Kolberga z 16 VII 1884 r., zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 180, przyp. 1. 2 List K. Libelta z 15 X 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 494. 1 321 �i 1869, a będzie ich gościem także później, w roku 1875. Były to pobyty szczególnie owocne dla jego badań w Wielkopolsce, a zażyłość z gospodarzami i ich życzliwość dla Kolberga znalazła swój wyraz w korespondencji z Wandą Niegolewską1. Niestety brak bliższych informacji o kolejnych pobytach w Morownicy, ich datach i okolicznościach, nie możemy też powiązać z nimi konkretnych pozyskanych tam przez Kolberga materiałów. W Targoszycach w powiecie krotoszyńskim odwiedził Kolberg Józefa Łukaszewicza, jak to zaznaczył w itinerarium. Łukaszewicz (1799–1873), historyk, publicysta, bibliotekarz i wydawca, wcześniej pracował w bibliotece Raczyńskich w Poznaniu jako jej pierwszy bibliotekarz, potem jako archiwista miejski i nauczyciel w gimnazjum Fryderyka Wilhelma. Był autorem pierwszej monografii miasta Poznania 2, często przywoływanej przez Kolberga w Poznańskiem. Przez wiele lat związany z Poznaniem, w 1852 roku osiadł wraz z żoną Seweryną w Targoszycach, majątku przez nią odziedziczonym. W sumie zetknął się Kolberg w tej podróży z wybitnymi przedstawicielami nauki, kultury i życia umysłowego Wielkopolski, co przyniosło wymierne korzyści dla dokumentacji zebranej w jego tomach poświęconych temu regionowi. Wracając z Wielkopolski przez Bogumin, zatrzymał się w Cieszynie, gdzie odwiedził Bogumiła Hoffa, od którego odebrał rysunki potrzebne mu do monografii wielkopolskiej, wspominane w cytowanym wyżej liście do L. Merzbacha. Odwiedził też pastora Leopolda Otto, którego znał doskonale z czasów warszawskich i o którym była już mowa wcześniej. Leopoldowi Otto po ponownym aresztowaniu i osadzeniu w Cytadeli groziło wywiezienie do Rosji za sprzeciw wobec władz rosyjskich i za walkę o nabożeństwa w języku polskim zamiast w niemieckim. Zwolniony w 1862 roku za wstawiennictwem Wielopolskiego wrócił na dawne stanowisko, ale wobec niechęci i nacisków władz carskich wyjechał w roku 1866 z Warszawy do Cieszyna, gdzie przebywał dziesięć lat. Do Warszawy wrócił w roku 1875. Listy wymieniane z Niegolewską w latach 1874–1889, choć nieliczne, wskazują na wyjątkowe zrozumienie i uznanie właścicieli Morownicy dla prac Kolberga. Wynika z nich także, że Niegolewska pomagała w kolportażu tomów Ludu wśród swoich znajomych. 2 Mowa o pracy Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach (T. 1–2, Poznań 1838, reedycja: 1998 r.), z której Kolberg korzystał w swojej monografii Poznańskiego. Łukaszewicz należał też do założycieli i współpracowników „Przyjaciela Ludu”, w latach 1839–1845 pełnił funkcję głównego redaktora czasopisma. Był współredaktorem „Tygodnika Literackiego”, współzałożycielem w 1840 r. „Orędownika Naukowego”, w 1841 r. założył własną drukarnię i księgarnię pn. „Nowa”. 1 322 �Był wydawcą „Zwiastuna Ewangelickiego”, wybitnym kaznodzieją, autorem pism religijnych, zyskał opinię ojca ewangelizmu polskiego. Pamięć Kolberga o odważnym warszawskim pastorze świadczy o szacunku, jakim darzył jego bezkompromisową, patriotyczną postawę. Przechował też zapewne wspomnienie swoich osobistych kontaktów i współpracy z pastorem w parafii ewangelicko-augsburskiej św. Trójcy w Warszawie; to z jego inicjatywy Kolberg opracował wspólnie z Augustem Freyerem kancjonał pt. Zbiór pieśni duchownych ewangelickich, wydany w Warszawie w 1866 roku i popularny przez wiele lat. W roku 1873 Kolberg wyjechał do Wiednia na Wystawę Powszechną (światową), która trwała od 1 maja do 2 listopada i zgromadziła wiele eksponatów z rozmaitych dziedzin: przemysłu, rolnictwa i hodowli, techniki i rzemiosła oraz sztuk pięknych. Plan zwiedzenia Wystawy powziął wcześniej, o czym świadczy wzmianka Hemplówny w jej liście z kwietnia 1873 roku, nawiązująca do informacji Kolberga o „zamierzonej przejażdżce do Wiednia”. Zamiar ten skonkretyzował się dopiero po 4 sierpnia, kiedy to Wilhelm na prośbę Oskara przysłał mu z jego depozytu odpowiednią „asygnację na 70 rubli”, co rozwiązało sprawę funduszu na tę podróż. Nie znamy jednak dat wyjazdu i pobytu w Wiedniu ani powrotu do Krakowa. Luka w korespondencji aż do 22 października, kiedy doręczony został Akademii list Kolberga wysłany z Krakowa, wskazuje, że w Wiedniu mógł on przebywać w okresie między pierwszą dekadą sierpnia a trzecią października1. Jak wynika z listu do Wilhelma z 1 sierpnia, z tym pobytem Oskar wiązał pewne nadzieje, zarysowała się bowiem możliwość zaprezentowania tam za pośrednictwem muzyków polskich jego kompozycji fortepianowych, co mogłoby przyczynić się do wydania ich w Wiedniu2. Liczył także na nawiązanie kontaktów z miejscowymi etnografami. W korespondencji brak jednak opisów pobytu w Wiedniu, wrażeń z wystawy i z całej podróży, informacji o jej przebiegu, trasie i kontaktach. Nie wiadomo, czy doszło Zob. listy M. Hemplówny z 30 IV 1873 r. i Wilhelma Kolberga z 4 VIII 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 451 i 459, a także Oskara do Wilhelma z 1 VIII 1873 r. i pisany już z Krakowa [22] X 1873 r. do Akademii, tamże, s. 457–458 i 464. 2 Z tymi nadziejami może się wiązać lakoniczna wzmianka o odwiedzinach „pianisty Kolberga” w salonie Eleonory z Milieskich Elkanowej, żony wiedeńskiego bankiera, Leopolda, chętnie goszczącej Polaków. Prawdopodobnie Kolberg wówczas grał swoje kompozycje i dał się poznać jako pianista. Zob. [H. Dąbczańska-Budzynowska] Pamiętnik, oprac. J. Fijałek, „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie”, R. 9: 1963 (druk 1964), s. 316. 1 323 �wtedy do spotkania obu braci; o takiej możliwości wspominał Wilhelm w listach. Wynika z nich natomiast, że widzieli się latem w Krakowie, przed wyjazdem do Wiednia. Było to ostatnie spotkanie Oskara z Wilhelmem1. W roku 1874 Kolberg nie wyjeżdżał poza Modlnicę i Kraków. Prawdopodobnie zdecydowała o tym konieczność dopilnowania na miejscu druku i korekt IV części Krakowskiego, która miała się ukazać pod koniec 1874 roku2, a także równoległa praca nad pierwszymi tomami W. Ks. Poznańskiego, którego część I wydana została w 1875 roku. Znaczenie miał tu także brak środków na podróże, o czym świadczy ponawiana prośba do Wilhelma „o przysłanie mi na rachunek mego kapitału, jeśli możesz, 300 rub. sr., a przynajmniej 200 rub. sr., bo mi te pieniądze są gwałtownie potrzebne”3. W roku następnym 1875 Kolberg otrzymał dotację Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności na terenowe badania naukowe. Podróż objęła Poznańskie, Prusy Zachodnie i Wschodnie. Cel tej wyprawy określony został w notatce sprawozdawczej z posiedzenia Komisji następująco: Na wniosek Sekcji Etnologicznej udzielono P. Oskarowi Kolbergowi zasiłek z funduszu Komisji w ilości 250 zł. a. [tj. fl.], który w dopełnieniu swojego zobowiązania odbył w ciągu 10 tygodni podróż naukową przez W. Ks. Poznańskie, Prusy Zachodnie, do Kaszubów, z wycieczkami do Wejherowa, W[ielkie]go Kacu i Pucka, a z powrotem przez Warmię i Ziemię Michałowską. Bliższym celem tej podróży było poparcie P. Kolberga w zamiarze uzupełnienia wiadomości etnologicznych do drukującego się obecnie przy pomocy Akademii 10-tej serii jego dzieła [tj. cz. II W. Ks. Poznańskiego]; odnośnie zaś do samej Komisji zdanie sprawy naukowej dla zamieszczenia go w materiałach publikować się mających, zasilenie jej zbiorów okazami etnologicznymi w ciągu podróży uzyskać się mogącymi, wskazanie wreszcie osób, do których w tamtych stronach celem uzyskania światłych i gorliwych spółpracowników komisja zgłosić by się mogła4. 1 Zob. m.in. brulion listu do Karoliny z 26 VII 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 455. 2 W liście do Akademii z 24 X 1874 r. Kolberg informuje o kończącym się druku książki i zapowiada jej przedłożenie „z początkiem listopada”, tamże s. 495–496. Data wydania podana na karcie tytułowej to rok 1875. 3 Brulion listu do Wilhelma z 18 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 511, a także wcześniejszy list do brata z 12 VI 1874 r., tamże, s. 491. 4 „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, 1875, s. LXXXI (Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 12 XI 1875 r.). Wniosek Sekcji Etnologicznej, zatwierdzony jednomyślnie, skierowany został pisemnie 5 VI 1875 r. przez Kopernickiego do władz 324 �Kolberg otrzymał od Zarządu Akademii odpowiednie dokumenty poręczające, co ułatwiało swobodne poruszanie się i nawiązywanie kontaktów oraz pozwalało uniknąć przeszkód, trudności i podejrzeń ze strony pruskich władz administracyjnych i policyjnych. Z kolei regulamin Akademii zobowiązywał go do złożenia po powrocie szczegółowego sprawozdania z podróży i jej wyników naukowych. Przebieg tej podróży Kolberga, jedynej odbytej przez niego na Pomorze i Mazury, należy do najlepiej udokumentowanych spośród wszystkich, podejmowanych przez niego w ciągu niemal pięćdziesięciolecia. Do roku 1992 znany był jednak tylko niepełny brulion sprawozdania z niej, obejmujący etap poświęcony Wielkopolsce i Pomorzu1. Brulion ten urywa się na wiadomości o dotarciu na Powiśle, w Malborskie. Natomiast informacje o dalszym przebiegu wyprawy uzupełniały jedynie listy. Tymczasem w 1992 roku Wiesław Bieńkowski opublikował odnaleziony w archiwum PAU nieznany oryginał pełnego sprawozdania Kolberga skierowanego do Zarządu Komisji Antropologicznej i na jego ręce złożonym2. Nosi ono datę 4 listopada 1875 r. i zawiera opis całej podróży Kolberga, nakierowanej jednak nie tyle na planowe badania terenowe, ile na kontakty ze znawcami regionu i zbieraczami miejscowego folkloru. Sprawozdanie rozpoczyna Kolberg następująco: Wskutek łaskawego Akademii Umiejętności wezwania, wybrawszy się r. b. w podróż, miałem zamiar poznać bliżej Prusy Wschodnie i Zachodnie oraz części Wielkopolski mało mi jeszcze dotąd znane. Ponieważ obszar kraju, który przebiec w różnych kierunkach postanowiłem, jest znaczny, przeto podróż moja, trwająca zaledwie trzy miesiące, nie dozwoliła mi do każdego etnograficznie ważnego dotrzeć punktu (których jest mnóstwo) ani długo na jednym zatrzymywać się miejscu, by w nim w szczegółowe, rzecz wyczerpujące zapuszczać się badania. I dlatego w miejscowościach, gdzie zabawić przydłużej Komisji Antropologicznej, która zaakceptowała go i z kolei zwróciła się do Zarządu Akademii „o potrzebne poparcie moralne i urzędowe” (zob. W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie…, s. 17–18). 1 Rkp. BN PAU i PAN w Krakowie, sygn. 2184, k. 70. Trasę tej wyprawy przedstawił Kolberg skrótowo w Wykazie podróży… (DWOK T. 66), s. 706. 2 Pismo Oskara Kolberga z 4 listopada 1875 roku do Zarządu Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, w: W. Bieńkowski Oskar Kolberg w Królewcu w 1875 roku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1992, nr 3–4, s. 346–349. Cytaty z tego sprawozdania Kolberga przywoływane są dalej za publikacją Bieńkowskiego. 325 �dla braku czasu nie mogłem, starałem się przynajmniej takie pozawiązywać z ludźmi stosunki, aby te, pobudzając ich doświadczenie, światło i dobrą wolę, o ile się do przedmiotu naszych prac odnoszą, z korzyścią dla nauki użyć się w przyszłości dały1. Podróż rozpoczęła się od odwiedzenia kilku miejscowości w Wielkopolsce południowej. Bawił tam „cokolwiek dłużej w Pakosławiu pod Rawiczem, u hr. Czarneckich oraz w Morownicy pod Szmiglem, u pp. Niegolewskich”. 22 lipca Kolberg zapowiada w liście do Wandy Niegolewskiej swój przyjazd do Starego Bojanowa „w środę” (tj. 28 lipca), skąd wyruszy do Morownicy, siedziby Niegolewskich. Na swojej trasie wielkopolskiej wymienił także Konojad w powiecie kościańskim, miejscowość należącą do Izabeli z Działyńskich Czartoryskiej. Potem odwiedził Poznań, gdzie spotkał się z Kazimierzem Szulcem (1825–1887), historykiem i etnografem, zasłużonym działaczem narodowym w walce z germanizacją, sekretarzem Wydziału Historycznego Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego2. Następnie pojechał do Torunia, skąd udał się „na zwiedzenie Prus Zachodnich”3. Dłużej przebywał w Zakrzewku i Brąchnówku pod Chełmżą u braci Czarlińskich – w Zakrzewku u Leona i jego żony Bronisławy, w Brąchnówku u jego starszego brata, Emila, i Hortensji. Bracia Czarlińscy, Leon (1835–1918) i Emil (1833–1913), byli uczestnikami powstania styczniowego, działaczami narodowymi, społecznymi i gospodarczymi, posłami na sejm pruski, przedstawicielami rodziny walczącej o utrzymanie polskości Pomorza i o jego gospodarczy rozwój. Z tych miejscowości odbywał Kolberg „wycieczki do Tylic, gdzie są ślady zamczyska, do Łysomic i do Tamże, s. 346. „Mało znane części Wielkopolski” to powiaty południowe i zachodnie. Siedmioczęściową monografię W. Ks. Poznańskie wydał Kolberg w latach 1875–1882 jako tomy 9–15 Ludu. 2 Zob. Pismo Oskara Kolberga z 4 listopada 1875 roku…, s. 347, brulion listu do W. Niegolewskiej z 22 VII 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 534 oraz Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 706. 3 Pismo Oskara Kolberga…, s. 347. Pomorskie materiały Kolberga opublikowane zostały w tomie Pomorze (DWOK T. 39). Omówienie tych materiałów, wyprawy, kontaktów i badań Kolberga na Pomorzu w roku 1875 przedstawił w świetle znanych wówczas dokumentów (a więc wspomnianego fragmentu brulionu sprawozdania i listów) J. Burszta we wstępie do tego tomu pt. „Pomorze” Oskara Kolberga, na s XX–XXXIV. O badaczach folkloru na Pomorzu w XIX wieku zob. też A. Bukowski Pomorze Gdańskie (od Ceynowy do „Gryfa”), w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918…, s. 391–415. 1 326 �Turzna”1. Następnie pojechał do Nawry, gdzie zatrzymał się u Sczanieckich, Bogusławy z Kruszyńskich i Michała (1838–1920), również znanego z działalności narodowej i społecznej, jednego z założycieli Towarzystwa Naukowego w Toruniu2. Sczaniecki interesował się archeologią i antropologią, brał także udział w pracach Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności od 1875 roku3. Dalej Kolberg udał się przez Trzebcz4 do Chełmna, gdzie spotkał się z pochodzącym z Kaszub ks. Juliuszem Pobłockim (1835– –1916), miejscowym proboszczem, piszącym o Kaszubach. Brat Juliusza, Gustaw Pobłocki (1840–1915), także ksiądz, badacz historii, folkloru i dialektów Pomorza, był autorem Słowniczka kaszubskiego5, którym Kolberg się zainteresował i który wykorzystał w swoich pomorskich materiałach. Z Łaszewa w powiecie Świecie, gdzie zatrzymał się u Leopolda i Olimpii Mieczkowskich, podejmował „wycieczki na Tucholszczyznę i do Bukowca pod Terespolem”, gdzie spotkał się z Florianem Ceynową (1817–1881), urzędującym w Bukowcu lekarzem i jednocześnie badaczem kultury, historii i języka Kaszubów, folklorystą i dialektologiem z zamiłowania. Kontakt z tym najwybitniejszym w XIX wieku badaczem folkloru nie tylko Kaszub, 1 Pismo Oskara Kolberga…, s. 347. Właścicielami Tylic byli wówczas Honorata z Mazowieckich i January Wybicki (ok. 1830–1876), Łysomice należały do Edwarda Donimirskiego (1844–1907), działacza społecznego i narodowego, uczestnika powstania styczniowego, od 1876 roku posła na sejm pruski, także zasłużonego w staraniach o utrzymanie polskości Pomorza. Natomiast Turzno było wtedy własnością Łucji z Działowskich (1839–1899) i Józefa Gajewskiego (ok. 1830–1889); oboje udzielali się w polskich stowarzyszeniach, m.in. w Towarzystwie Naukowym w Toruniu, w Turznie założyli kolekcję obrazów i bogatą bibliotekę. W Turznie w 1827 r. w drodze do Gdańska zatrzymał się na kilka dni Chopin. 2 Zob. J. Dygdała i Sz. Wierzchosławski Nawra Kruszyńskich i Sczanieckich. Studium z dziejów szlachty i ziemiaństwa ziemi chełmińskiej, Toruń, 1990, s. 127–158 (rozdział Nawra w posiadaniu Sczanieckich 1865–1939). Autorzy wspominają na s. 156 pobyt Kolberga w Nawrze w sierpniu 1875 roku oraz przytaczają pozyskane tam przez niego informacje etnograficzne, opublikowane w Pomorzu (DWOK T. 39), s. 43, 51 i 57. 3 Gotowość współpracy wyraził w marcu 1875 roku, co zostało odnotowane w sprawozdaniu z posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 31 III 1875 r., zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. II, 1875, s. LIII. 4 W Trzebczu gospodarował Ludwik Ślaski (1818–1898), społecznik i działacz na rzecz polskości Pomorza, udzielał finansowej pomocy i schronienia powstańcom 1863 roku, był członkiem pruskiej Izby Panów i posłem Koła Polskiego w sejmie pruskim, a także jednym z inicjatorów muzeum polskiego w Toruniu. 5 Praca ta opublikowana została w wydawanym przez Ludwika Rzepeckiego poznańskim tygodniku „Warta” w R. 3: 1876, nr 87–92 (i odb.) Toż w wersji obszerniejszej pt. Słownik kaszubski z dodatkiem idiotyzmów [tj. idiomów] chełmińskich i kociewskich, Chełmno 1887. 327 �ale całego Pomorza, świetnie zorientowanym w ówczesnym ruchu słowianoznawczym, skomentował Kolberg potem w sprawozdaniu dla Akademii: „[…] poznawszy się ze znanym kaszubskim literatem, p. Ceynową, ze wskazówek i informacji odeń powziętych wielce w następstwie korzystałem”1. W drugiej połowie sierpnia odwiedził Kolberg Pelplin, gdzie spotkał się z Franciszkiem Rąbcą (1845–1904), długoletnim prefektem tamtejszego Collegium Marianum, który mu opowiadał „pouczające szczegóły o życiu Kaszubów i Koczewiaków (z okolic Gniewa i Tczewa)”. Nie zastał wówczas wykładających także w Collegium Marianum „światłych księży zajmujących się ludem”, Ignacego Ograbiszewskiego (1841–1913) i Stanisława Kujota (1845–1914), wybitnego historyka Pomorza. Następnie z Gdańska przez Oliwę udał się do „Zopotów” (Sopotu), gdzie mieszkał przez dwanaście dni u Donimirskich, zażywając morskich kąpieli, i skąd odbywał wycieczki „w głąb Kaszub, mianowicie do Wielkiego Kacu [Kacka], Oksywia, Pucka, Wejherowa itd., najczęściej w towarzystwie ks. Masłowskiego, dobrze z obyczajami tamtejszego ludu obeznanego”2. W Wejherowie jego przewodnikiem był Ludwik Jakowicki (1819–1900), nauczyciel języków klasycznych w Poznaniu i Trzemesznie, w 1873 roku karnie przesiedlony przez władze pruskie do Wejherowa, gdzie także uczył greki i łaciny do roku 1886 i skąd potem powrócił do Poznania. Już z Królewca pisał Kolberg we wrześniu do Romana Konopki o tym etapie podróży: Następnie udałem się do Gdańska, skąd parę razy powałęsałem się i po morzu także, a zawsze w celach etnograficznych (by marynarzy poznać). Wreszcie zwiedziwszy w najdrobniejszych szczegółach zamek krzyżacki w Malborku, pojechałem do hr. Sierakowskich do Waplewa, gdzie mnie odwiózł czekający już na mnie na dworcu hr. Sołtan, brat p. Sierakowskiej. Tu spędziłem jak najprzyjemniej tydzień cały, a drugi równie przyjemnie u pp. Donimirskich w sąsiedztwie mieszkających3. Pismo Oskara Kolberga…, s. 347. Tamże, s. 348. Ksiądz Leon Masłowski (1843–1886) był wikariuszem w Pelplinie, potem w Brusach i Polskim Brzoziu (pow. Brodnica), gdzie w 1875 roku został proboszczem. Interesował się pieśniami ludowymi i obyczajami ludu pomorskiego. (Zob. H. Mross Leon Masłowski, w: Słownik biograficzny kapłanów diecezji chełmińskiej wyświęconych w latach 1821–1920, Pelplin 1995, s. 202). 3 List do R. Konopki z 19 IX 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 537. Wspomniany brat Marii Sierakowskiej to Adam Lew Sołtan (1824–1901), starszy brat Michała, powstaniec 1 2 328 �Waplewo w powiecie sztumskim należało do Alfonsa Sierakowskiego (1816–1886). Jego żona, Maria, była siostrą wspomnianego tu wcześniej Michała Sołtana, u którego gościł Kolberg w Bilczach na Wołyniu w 1862 roku. Obaj spotykali się później w Krakowie, w Komisji Archeologicznej i Antropologicznej Akademii Umiejętności, których Michał Sołtan także był członkiem. Obie rodziny, Sołtanów i Sierakowskich, poza związkami rodzinnymi łączyły ugruntowane tradycje patriotyczne i społecznikowskie. Ziemiańska rodzina Sierakowskich należała do najbardziej zasłużonych na Pomorzu dla podtrzymywania polskiej kultury i ducha narodowego w czasach nasilonej germanizacji. W Waplewie, które Alfons Sierakowski objął w 1842 roku, po śmierci ojca, Antoniego, a w roku 1876 przekazał synowi, Adamowi, kontynuowano kolekcjonowanie dzieł sztuki i gromadzenie książek, pielęgnowano zwyczaje, język i ducha polskości i tworzono w pałacu centrum życia kulturalnego Pomorza. Uporządkowany i skatalogowany przez Adama Lwa Sołtana tamtejszy księgozbiór, gromadzony od XVIII wieku, należał do najbogatszych prywatnych na tym terenie; za czasów Sołtanów liczył ponad 10 tys. tomów. Ponadto zebrana w pałacu cenna kolekcja dzieł sztuki obejmowała obrazy różnych szkół malarskich, m.in. Tycjana, Rubensa, Dürera, grafiki i rzeźby oraz przedmioty rzemiosła artystycznego, m.in. meble, wyroby z porcelany, brązu, kości słoniowej, dawne stroje, wykopaliska, militaria. To właśnie Adam Lew Sołtan „ze zbiorami waplewskimi zapoznawał goszczących tam Oskara Kolberga (we wrześniu 1875 r.), Jana Matejkę, Stanisława Tarnowskiego i in.”1 W sprawozdaniu Kolberg zapisał: „W Malborskiem przebywałem głównie w Waplewie u hr. Sierakowskich, gdzie wielce w poszukiwaniach byli mi pomocnymi hr. Sołtan i p. Szremowicz, podobnie jak w Telkwicach i Buchwałdzie pp. Donimirscy”2. 1863 roku, podobnie jak Michał, bibliofil. Mieszkał wówczas u siostry w Waplewie, opiekując się tamtejszą ogromną biblioteką i zbiorami sztuki. Przyjaźnił się z J.I. Kraszewskim, z którym prowadził rozległą korespondencję i którego zainteresował problematyką Pomorza Nadwiślańskiego. Działał na rzecz propagowania w tym regionie oświaty i świadomości narodowej (zob. E. Orman-Michta Sołtan Adam Lew, w: Polski słownik biograficzny, T. XL, 2000–2001, s. 346–348). 1 E. Orman-Michta Sołtan Adam Lew …, s. 347. O pobycie Kolberga w Waplewie zob. też A. Bukowski Waplewo. Zapomniana placówka kultury polskiej na Pomorzu Nadwiślańskim, Wrocław 1989, s. 117–127. 2 Pismo Oskara Kolberga…, s. 348. Władysław Szremowicz był pełnomocnikiem dóbr hr. Sierakowskiego w Waplewie (zob. W. Rutkowski Towarzystwa Rolnicze polskie w Prusach zachodnich, Poznań 1895, s. 16). 329 �Pobyt u Donimirskich w Telkwicach i w Buchwałdzie (dzisiaj Bukowo), wsiach w powiecie sztumskim, należących od 1804 roku do tej kolejnej zasłużonej dla Pomorza rodziny, wymienił Kolberg również w itinerarium. Teodor Donimirski (1805–1884), tak jak poprzedni goszczący autora Ludu przedstawiciele tamtejszego ziemiaństwa, był działaczem społecznym i narodowym, pomagał powstańcom 1863 roku. Jego syn, Jan Donimirski (1847–1929), działał podobnie jak ojciec, m.in. jako członek Towarzystwa Pomocy Naukowej dla Młodzieży Prus Zachodnich i Towarzystwa Ekonomiczno-Rolniczego w Prusach Zachodnich. Tygodniowy pobyt u Donimirskich w Buchwałdzie i w Telkwicach uznał Kolberg za owocny i spędzony „równie przyjemnie” jak wcześniejszy w Waplewie u Sierakowskich. Według relacji w cytowanym liście do Romana Konopki oba poprzedziła bytność w Malborku, gdzie – jak pisze – zwiedził „w „najdrobniejszych szczegółach” zamek krzyżacki, a także tamtejsze muzeum archeologiczne. Następnie odwiedził Kolberg Elbląg, gdzie ze zbiorami Elbląskiego Towarzystwa Starożytności zapoznał go współtwórca i pierwszy prezes tegoż w latach 1874–1876, prawnik, radca sądu okręgowego, Ferdinand Jacob Kaminski (zm. po 1879 r.). W Królewcu, kolejnej stacji swojej podróży, znalazł się Kolberg krótko przed 19 września; taką datę nosi list do Romana Konopki, w którym pisze: Królewiec wcale duże miasto, ma pyszne gmachy, jak np. zamek królewski, kościoły, uniwersytet, teatr, a mianowicie giełda. Na Pregli [Pregole] mnóstwo okrętów uwija się mniejszego kalibru. Kobiety bardzo ładne; szkoda, że tak mało mam czasu poznać je bliżej, gdyż jutro odjeżdżam na Mazury pruskie. Wczoraj znakomicie przedstawiono w tutejszym teatrze Żydówkę Halévy’ego; śpiewacy, a osobliwie tancerze byli wyborni. Jest tu także i kościół polski, ewangelicki, a również i litewski. Poznałem się z pastorami: ks. Pełką i Kurschatem, a ci mi kilka udzielili pieśni polskich i litewskich1. Zatem 20 września lub nieco później udał się Kolberg z Królewca na Mazury pruskie2. W sprawozdaniu dla Akademii pisał: Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 537–538. Hermann Pełka (1831–1900), polski duchowny ewangelicki, pedagog, badacz mazurskiego folkloru, w latach 1864–1873 proboszcz parafii polskiej w Królewcu, od roku 1866 dyrektor i wykładowca języka polskiego w seminarium polskim w Królewcu. Friedrich Kurschat (1806–1884), litewski duchowny ewangelicki, językoznawca i teolog, profesor uniwersytetu w Królewcu, wydał m.in. Wörterbuch der littauischen Sprache (Th. 1–2, Halle 1870 i 1883) oraz Grammatik der littauischen Sprache (Halle 1876). 2 Podróż Kolberga na Mazury pruskie, jego zainteresowanie tym regionem, kontakty i materiały omawiał w roku 1966 W. Ogrodziński we wstępie do tomu Kolberga Mazury pruskie 1 330 �W Lecu [dziś Giżycku] poznałem się z p. M. Gierszem1, prawnikiem, wydawcą „Gazety Leckiej”, człowiekiem znającym dobrze miejscową gwarę i lud. W Ełku ks. superintendent Remus2, rodem Poznańczyk, udzielił mi wiadomości o niektórych zwyczajach mazurskich i podał adresa do kilku księży na prowincji, zajmujących się poszukiwaniami etnograficznymi. Do ich liczby należy ks. Brzoska3 w Ostródzie (następca znanego w piśmiennictwie ks. Gizewiusza), lecz tego przy przejeździe przez to miasto nie zastałem w domu. Oprócz tego podano mi jeszcze w różnych miejscach adresa kilku księży katolickich i protestanckich oraz osób świeckich obojej płci po Warmii i Ziemi Michałowskiej mieszkających, których współudział w pracy, a przynajmniej wskazówki i zebrane szczegóły, nader byłyby pożądane i użyteczne. Przyszłość pokaże, o ile adresa te były trafne i skuteczne4. Informacje o pobycie i kontaktach nawiązanych na Mazurach, zawarte w sprawozdaniu, są krótkie i rzeczowe. Lakoniczna jest też relacja w liście do Wilhelma, do którego pisał po powrocie o całej wyprawie: Podróż moja odbyta po Wielkopolsce, Prusach Wschodnich i Zachodnich, z której dopiero onegdaj powróciłem, nie tylko znakomicie tekę moją zasiliła, ale nadto i na zdrowie jak najszczęśliwiej oddziaływała. Bardzo mi posłużyły kapiele morskie przez 12 dni w Zoppot używane, skąd robiłem wycieczki i na Kaszuby. […] Z Królewca podług wskazań gen. superintendenta ks. Pełki zwiedziłem Mazury Pruskie, a w Ełku obiadowałem w superintendenta Remusa. Stąd na Osterode [Ostródę], Toruń i Poznań wróciłem zdrów do Krakowa, zatrzymując się jeszcze po drodze w różnych miejscach”5. Wiadomości te uzupełniają listy Kolberga pisane już po powrocie z podróży, zimą i wiosną 1876 roku. Warto więc wybiec w przód i odwołać się do nich, gdyż po części tłumaczą ową lakoniczność Kolberga. Z tej korespondencji dowiadujemy się, że w czasie krótkiego pobytu w Lecu – poza (DWOK T. 40) pt. „Mazury pruskie” Oskara Kolberga, s. V–XLIV. Zob. też T. Oracki Mazury i Warmia w okresie 1800–1914, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918…, s. 443–447. 1 Marcin Giersz (także Gerss) (1808–1895), mazurski nauczyciel, pisarz, redaktor i wydawca, działacz protestancki i regionalista. Zob. Marcin Giersz (Gerss). Człowiek z pogranicza, praca zbior. pod red. Z. Chojnowskiego, Gołdap 2009. 2 Karol Remus (1817–1880), pastor i superintendent od 1861 roku w Ostrowie Wielkopolskim, w latach 1868–1876 był wicegeneralnym superintendentem w Ełku. 3 Gustaw Otto Brzoska (1834–1899), od 1868 roku pastor w Ostródzie, od 1877 super­ intendent. 4 Pismo Oskara Kolberga…, s. 349. 5 Brulion listu do Wilhelma z 20 X 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 542. 331 �Marcinem Gierszem – odwiedził Kolberg także tamtejszego pastora Hermana Brauna, którego żona śpiewała mu „kilka bardzo ładnych piosenek”1. Znajdujemy też potwierdzenie odwiedzin w Ełku u superintendenta Karla Remusa, a także nową informację o spotkaniu niewymienianego w sprawozdaniu pastora Reinholda Giżyckiego2. Na Prusy Wschodnie i Mazury pruskie w całej podróży Kolberga przypadł w sumie niespełna tydzień w ostatniej dekadzie września, podczas gdy na wcześniejsze jej etapy niemal dwa miesiące, od końca lipca 3. Nie tylko jednak tak krótki czas rzutował na znikome efekty, po części był on bowiem wynikiem tamtejszych realiów. Na Mazurach nie było tak sprzyjających warunków jak na Pomorzu, w ziemiańskich dworach Donimirskich, Sierakowskich, Czarlińskich i Sczanieckich, gdzie znalazł Kolberg życzliwą gościnę i pomoc w badaniach i nawiązywaniu szerszych kontaktów. Bez takiego zaplecza, zdany wyłącznie na własne siły i inicjatywę, nie zdołał uzyskać spodziewanych efektów. O dalece niekorzystnej dla ówczesnego polskiego badacza sytuacji na Mazurach Tadeusz Oracki w 1982 roku pisał: Folklorystyka miała na tym terenie wyjątkowo niesprzyjające warunki dla swego rozwoju. Nie istniały tu polskie instytucje i organizacje, nie było polskich ośrodków naukowych i czasopism specjalistycznych ani form kulturalnego mecenatu, jak np. w Poznańskiem i Galicji. […] sprawą najważniejszą dla folklorystów polskich tego regionu było ratowanie zabytków rodzimej literatury i kultury w związku z germanizacją oraz kształtowanie ludowego patriotyzmu […]. Określenia „ludowy” i „polski” były na tym terenie niemal równoznaczne4. Zob. bruliony listów do M. Giersza i do H. Brauna z 28 II 1876 r., tamże, s. 573–575 oraz 577–579. Herman Braun (1845–1931) był pastorem w Lecu (Lötzen, tj. Giżycku) w latach 1872–1881. 2 Zob. bruliony listów do K. Remusa oraz do R. Giżyckiego z 1 III 1876 r., tamże, s. 581–583. Reinhold Giżycki (1836–1889) był pastorem w Ełku w latach 1872–1889. 3 Według W. Ogrodzińskiego na Mazury poświęcił Kolberg „niewiele więcej niż 10 dni” (zob. tenże „Mazury pruskie”…, DWOK T. 40, s. IX). Korespondencja wskazuje jednak na niespełna tydzień, skoro 19 września 1875 r. Kolberg pisał do Romana Konopki, że „jutro odjeżdża na Mazury prus­kie”, a z kolejnego listu do tego samego adresata wynika, że już 25 września był na uroczystym otwarciu nowej sceny polskiej w Poznaniu, o czym donosi z Morownicy 3 października (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 537 i 540). 4 T. Oracki Mazury i Warmia…, s. 423–424. W tej pracy obszerne omówienie stanu i rozwoju folklorystyki tego regionu (s. 420–489). 1 332 �Kontakt z duchownymi ewangelickimi i nauczycielami na Mazurach okazał się przelotny i nie przyniósł rezultatów. Już po powrocie Kolberg zwracał się do kilku poznanych osób z prośbą o dostarczenie wiadomości i materiałów etnograficznych, skrupulatnie dziękując za pozyskane na miejscu informacje i uwagi1. Listownych odpowiedzi i konkretnej pomocy jednak nie otrzymał. Jak się okazuje, zdecydowało o tym niechętne nastawienie ewangelickich duchownych do polskiego badacza Mazur, wysłannika czołowej polskiej instytucji naukowej. W lutym 1876 roku starał się nawiązać kontakt z pastorem w Kraplewie, gdzie wcześniej działał Gustaw Gizewiusz, by pozyskać melodie do pieśni spisanych przez tego wysoko przez siebie cenionego zbieracza. Jak wspomniano wcześniej, od dawna był Kolberg w posiadaniu rękopisu Gizewiusza Pieśni ludu znad górnej Drwęcy, w którym 32 zaledwie pieśni na kilkaset zawartych w zbiorze miało zanotowane melodie. W przekonaniu, że zwraca się do aktualnego pastora w Kraplewie, Karola Cludiusa, wystosował więc list ze starannie umotywowaną prośbą: Z uwagi na to, że od wielu lat zajmuję się etnografią i w tym zakresie już sporą ilość opublikowałem w języku polskim, przeto wymienione pieśni [ze zbioru Gizewiusza] mają dla mnie niepospolitą wartość i mam zatem mocną wolę opublikowania ich (oczywiście jako pracy Gizewiusza) jako załącznika do obszerniejszej rozprawy o Mazurach, którą mam zamiar w bliskiej przyszłości napisać. W dalszym ciągu, prosząc o zapis choćby części melodii w kluczu wiolinowym i podając incipity wybranych tekstów, wyrażał przekonanie, że można je jeszcze usłyszeć, i argumentował: Śpiewaczki wśród ludu (jeśli już nie te stare) dadzą się z pewnością jeszcze odszukać w tej miejscowości, gdyż lud, przeważnie konserwatywny, nie jest skorym do łatwego zapomnienia i zaniechania dawnych obyczajów i pieśni […], chociaż i nowe pieśni, i tańce, jeśliby były wykonywane i nosiły cechę narodową, byłyby dla mnie wielce pożądane2. 1 Zob. przywoływane wyżej w przypisach bruliony listów do M. Giersza i H. Brauna oraz K. Remusa i R. Giżyckiego. 2 Brulion listu do K. Cludiusa z 28 II 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 576 i 577 (tłum. z niem.) Karol Cludius (1826–1889) był proboszczem w Kraplewie i Durągu w latach 1861–1873, potem w latach 1874–1876 w Węgorzewie. Pomyłkę Kolberga co do osoby adresata wyjaśnił W. Ogrodziński we wstępie „Mazury pruskie”…, (DWOK T. 40), s. XI–XII. 333 �Zwracał się też do adresata o ewentualne wiadomości etnograficzne. Karol Cludius, wówczas już superintendent w Węgorzewie, a wcześniej proboszcz w Kraplewie, któremu list przesłano, odpisał Kolbergowi 20 marca 1876 r., informując, że odesłał jego list do aktualnie urzędującego proboszcza w Kraplewie, Gustawa Koba, który – jak przypuszczał – zapewne poleci spisać melodie swojemu organiście. Karol Cludius, gorliwy germanizator, wyraził przy tym swoje własne stanowisko, które musiało być dla Kolberga szokujące: Natomiast nie wątpię, że w dawaniu odpowiedzi na pytanie etnograficzne weźmie on [ów proboszcz, G. Krob] pod uwagę inspiracje panslawistyczne tych zainteresowań naukowych. Podczas mojej działalności w Kraplewie od 1861–1873 odniósł element niemiecki szereg zwycięstw nad charakterem ludności polskiej, był to przecież okres 1864, 1866, 1870/1, a stare obyczaje ulotniły się wraz ze zmianą właścicieli gospodarstw wiejskich i ze stopniowym zanikaniem polskiej mowy. Strona naukowa zagadnień etnograficznych interesowałaby nas – inaczej niż proboszcza Giseviusa – gdyby ewangelia i pruski kościół narodowy wyznania ewangelickiego Polakom stały się miłe1. Szowinistyczny wydźwięk listu, odwołanie się do pruskich zwycięstw nad Austrią, Danią i Francją oraz wyzywające podkreślenie skutków germanizacji dla żywiołu polskiego na Mazurach, a także mentorski i pełen satysfakcji wobec polskiego badacza ton listu spotkały się z obszerną, stanowczą, choć wyważoną reakcją Kolberga. W konkluzji listu napisał: Jakkolwiek sprawa się przedstawia i jakikolwiek los ofiaruje przyszłość temu pruskiemu ludowi mazurskiemu, to jednak na dzisiaj jest on jeszcze słowiańskim i stanowi jako taki dla badacza bogaty i wdzięczny przedmiot dla jego studiów. Chodzi w tej dziedzinie o możliwie wyczerpujące wyzyskanie skarbów etnograficznych i lingwistycznych, które tak w okolicach Ostródy, jak i w okolicach Węgorzewa i gdzie indziej leżą jeszcze przeważnie odłogiem i na razie nastręczają więcej materiału badaczowi polskiemu i słowiańskiemu niż niemieckiemu, chociaż i ten ostatni znajduje tu niejedne, dla niego cenne osobliwości. […] moją opinię (jako Polak ewangelik) wyrażam z taką samą szczerością i bez stawania po czyjejkolwiek stronie, jaką i Pan zaszczycił mnie ze swej strony w swym liście2. 1 2 List K. Cludiusa z 20 III 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 584 (tłum. z niem.). Brulion listu do K. Cludiusa z 29 IV 1876 r., tamże, s. 606–607 (tłum. z niem.). 334 �Cytowany tekst jasno wyraża pogląd Kolberga na sprawę Mazur pruskich z jednej strony, z drugiej ilustruje jego bezstronne i niezależne stanowisko badawczo-naukowe, niewarunkowane względami politycznymi i wyznaniowymi. Nieco później Kolberg zwrócił się jeszcze do kraplewskiego organisty, Maleskiego1, o którym wspominał Cludius, z prośbą o zapisy melodii do tekstów Gizewiusza, ale list ten pozostał bez echa. Ostatni etap podróży przypadł w drodze powrotnej przez Ostródę i Toruń znowu na Wielkopolskę. Odwiedził Kolberg ponownie Poznań i Morownicę; 3 października pisze właśnie z Morownicy do Romana Konopki: „W Poznaniu bawiłem kilka dni i byłem na otwarciu teatru nowego i pierwszym przedstawieniu w sobotę, jako i drugi raz w niedzielę”. Zapowiada też swój powrót do Modlnicy „za tydzień, a najdalej za dni dziesięć”2. Przedstawienia te miały miejsce w sobotę i niedzielę 25 i 26 września. W sobotę, w dniu otwarcia stałej sceny polskiej w Poznaniu, obok koncertu i deklamacji wystawiono Zemstę za mur graniczny A. Fredry, w dniu następnym grano komedię V. Sardou Poczciwi wieśniacy3. Zatem Kolberg przyjechał do Poznania najpóźniej 25 września. 20 października jest już z Modlnicy, skąd pisze do brata Wilhelma 4. W sprawozdaniu czytamy jedynie: „Wracając, miałem zamiar udać się z Poznania do Zakrzewa zachęcony odezwą Albina Węsierskiego, czemu jednak przeszkodziła śmierć zacnego tego obywatela” 5. Sprawozdanie Kolberga przyjęto na przywoływanym wyżej posiedzeniu Komisji Antropologicznej z 12 listopada 1875 r., a w relacji z tego posiedzenia zanotowano: Brulion listu do […] Maleskiego z 17 V 1876 r., tamże, s. 618–619 (tłum z niem.). List do Romana Konopki z 3 X 1875 r., tamże, s. 540. 3 Informował o tym m.in. anons w „Dzienniku Poznańskim” 1875, nr 220 oraz artykuł Otwarcie stałej sceny w Poznaniu, tamże, nr 221 (z omówieniem programu uroczystości otwarcia teatru). 4 Brulion listu do Wilhelma z 20 X 1875 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 541–543. 5 Pismo Oskara Kolberga…, s. 349. Albin Węsierski (1812–1875), właściciel ziemski, uczestnik powstania listopadowego, podróżnik, miłośnik archeologii i historii. W swojej posiadłości w Zakrzewie (w pow. gnieźnieńskim) gromadził znaleziska i pamiątki archeologiczne. W roku 1856 wykupił od rządu pruskiego wystawiony na licytację Ostrów Lednicki, ratując go przed dewastacją i ocalając dla narodu. Dzięki jego staraniom uczeni z PTPN i AU podjęli tam prace badawcze, na jego zaproszenie gościli w Zakrzewie najwybitniejsi ówcześni historycy i archeolodzy, a w rezultacie zainicjowano pierwsze publikacje naukowe na temat tego ważnego dla dziejów Polski miejsca. Węsierski zmarł nagle 22 września 1875 roku. 1 2 335 �[…] sprawozdanie złożone przez p. Kolberga zaraz po jego powrocie zaznajamia Komisję jedynie o miejscach przezeń zwiedzonych; więcej wyczerpujące wymaga uporządkowania dorywczo w ciągu podróży zebranego materiału. Co do osób mogących być przydatnymi spółpracownikami przedstawia ich P. Kolberg jedenaście. Zarząd, przeprowadziwszy z nimi korespondencję, zawiadomi o jej skutku w swoim czasie Komisję1. I tak jako kandydatów na przyszłych współpracowników z Pomorza i Mazur rekomendował Kolberg: ks. Gustawa Pobłockiego z Chełmna, Floriana Cejnowę z Bukowca pod Terespolem, księży Franciszką Rąbcę, Ignacego Ograbiszewskiego i Stanisława Kujota z Pelplina, ks. Leona Masłowskiego w Sopocie, prof. Ludwika Jakowickiego w Wejherowie oraz dr Friedriecha Kurschata z Królewca, Marcina Giersza z Lecu (Giżycka), pastorów Karola Remusa z Ełku i Gustawa Ottona Brzoskę z Ostródy”2. Nie wiadomo, czy i jak ułożyły się dalsze ewentualne kontakty z Akademią wskazanych przez Kolberga osób z Pomorza i Mazur pruskich; dostępne źródła nie potwierdzają ich członkostwa ani współpracy z instytucją. Jak wiadomo, sam Kolberg dla potrzeb swojego wydawnictwa nie uzyskał większych rezultatów. Wspomógł go jedynie ks. Rąbca, z którym jakiś czas po powrocie korespondował. Przysłał mu dzieło W.J.A. Tettaua i I.D.H. Temmego Die Volkssagen Ostpreussens, Lithauens u. Westpreussens, gesammelt von […] (Berlin 1837) oraz wybrane egzemplarze wychodzącego w Pelplinie czasopisma „Pielgrzym” z lat 1869–1875, z artykułami o historii i folklorze Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 12 XI 1875 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. II,1875, s. LXXXII. 2 Nazwiska tych osób odnajdujemy w zachowanym w archiwum Kolberga końcowym fragmencie oryginalnego protokołu pisanego ręką sekretarza Komisji Antropologicznej, Izydora Kopernickiego (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 380, punkt 6). Nazwisko Pobłockiego opatrzone jest tam dopiskiem: „Słownik wyrazów kaszubskich dał do „Warty” Rzepeckiemu [tj. wydawcy czasopisma]”. Ponadto w rkp. tym znajduje się pod punktem 9 notatka: „P. Sadowski uczynił wniosek, by Komisja zgłosiła się do spadkobiercy śp. Węsierskiego w W. Ks. Poznańskiem z prośbą o przekazanie czaszek pochodzących z zamku na wyspie Lednickiej. Wniosek przyjęto i do uskutecznienia polecono”. Jest to przyczynek do kontaktów naukowych Akademii z badaczami spoza Krakowa i do sposobu pomnażania jej zbiorów. Zachowały się też niedatowane notatki adresowe z wykazem kilkunastu osób z Pomorza i Mazur sporządzone przez Kolberga i po części obcą ręką (BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 381), związane prawdopodobnie z jego podróżą i wspomniane w cytowanym wyżej sprawozdaniu. Obok osób znanych z innych przekazów wymienione są tam nowe nazwiska działaczy narodowych, posłów na sejm, ziemian, księży i nauczycieli. Część tych nazwisk przytoczył W. Ogrodziński (zob. „Mazury pruskie”…, DWOK T. 40, s. XV–XVI), a także W. Bieńkowski (Oskar Kolberg w Królewcu…, s. 345). 1 336 �Pomorza. Podarował też niezwykle bogaty Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego (Pelplin 1871, 1886) wydany przez Szczepana Kellera (1827–1872), także pochodzącego z Kaszub redaktora „Pielgrzyma”. Za pośrednictwem Rąbcy otrzymał też Kolberg od dwu innych księży drobne materiały: od ks. Jana Zielińskiego (1843–1927), wykładowcy w Collegium Marianum w Pelplinie kilka pieśni, od ks. Kloki z Nowego Miasta podanie o sielawach (marenkach)1. Od Juliusza Pobłockiego zaś uzyskał zachętę do wykorzystania drukującego się w Poznaniu Słowniczka kaszubskiego autorstwa jego brata, Gustawa Pobłockiego, którą to pracę po powrocie przepisał, a od Jakowickiego fotografię Kaszubki, pieśń żniwną i krótki opis kilku zwyczajów2. Wśród materiałów pozyskanych z badań własnych Kolberga najcenniejsze są sporządzone przez niego na Pomorzu zapisy melodii ludowych, stanowiące najwcześniejszą „utrwaloną w piśmie nutowym” dokumentację folkloru muzycznego tego regionu3. Obok bezpośredniego plonu z podróży na Pomorze i znacznie uboższego z Mazur uzyskał Kolberg niezbędną wiedzę o aktualnej sytuacji tych regionów, zwłaszcza Pomorza, w okresie nasilonej germanizacji, otrzymał od regionalistów cenne wskazówki i wiadomości o ich historii, kulturze, folklorze i literaturze przedmiotu, poczynił własne obserwacje w zakresie, o jakim zdecydowały warunki, czas i możliwości. Podróż Kolberga stanowi też ważne świadectwo daleko poza Kraków i Galicję sięgających zainteresowań Akademii i niewątpliwie jej troski o stan ducha narodowego i kultury na tych ziemiach, germanizowanych pod zaborem pruskim. 1 Zob. listy Kolberga i F. Rąbcy z okresu od września 1875 r. do marca 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s 539, 543–544, 549–550 i 586–587, a także list J. Kloki do F. Rąbcy (bez daty), Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 734–736 (aneks 9). 2 Zob. listy J. Pobłockiego z 28 X 1875 r. i L. Jakowickiego z 14 II 1876 r. oraz brulion listu Kolberga do L. Jakowickiego z 8 IV 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 545, 571 i 595–596. 3 Zob. L. Bielawski, A. Mioduchowska Historia badań, w: Kaszuby cz. I, Pieśni obrzędowe, w serii Polska pieśń i muzyka ludowa, T. II, Warszawa 1997, s. 19. O materiale muzycznym Kol­berga z Pomorza pisała D. Pawlakowa we wstępie „Pomorze” Oskara Kolberga… (DWOK T. 39), s. XXXVI–XXXIX. 337 �XVII [Prace nad tomami W. Ks. Poznańskiego po roku 1875, przekonanie o celowości edycji także ze względu na postępującą germanizację. – Kłopoty z cenzurą warszawską kwestionującą fragmenty cz. II i III Krakowskiego. – Odłożenie w czasie opracowania materiałów z Mazur i Pomorza. – Życie i praca między Modlnicą a Krakowem, punkty kontaktowe w mieście, uciążliwości dojazdów, równoległe prace nad kolejnymi monografiami, wstępna redakcja cz. I Pokucia.] Po powrocie, który nastąpił około połowy października 1875 roku, czekała Kolberga intensywna praca nad uporządkowaniem pozyskanych w podróży materiałów oraz nad opracowaniem kolejnych tomów W. Ks. Poznańskiego, siedmioczęściowej monografii, najobszerniejszej w całym wydawnictwie. W pierwszej kolejności segregacji, selekcji i zredagowania wymagały nabytki z Wielkopolski przeznaczone do tomu drugiego. Tom pierwszy ukazał się wkrótce po powrocie do Modlnicy jesienią 1875 roku. Druk tomu drugiego planował Kolberg rozpocząć już w grudniu. W listopadzie pisał do Leona Czarlińskiego z Zakrzewka, u którego gościł latem: Zdrów, dzięki Bogu, wróciwszy do Krakowa i nie tracąc czasu, zająłem się uporządkowaniem zebranych w czasie mojej podróży materiałów, jako i przygotowaniem do druku nowego tomu, tj. dalszej części Poznańskiego, i mam nadzieję druk ten w ciągu przyszłego miesiąca rozpocząć1. W rzeczywistości druk części II został podjęty na początku roku 1876, a tom ukazał się latem; w końcu czerwca Kolberg jeszcze czekał na ukończenie druku, zaś na początku sierpnia już wysyłał wydany „świeżutko nowy tomik moich badań etnograficznych”2. Charakterystyczna jest motywacja, jaką Kolberg wyraził na temat wydania monografii Poznańskiego kilka lat wcześniej. W liście do Hoffa tak ją przedstawiał w 1869 roku w odniesieniu do części I: Tom pierwszy zajmie się południowo-zachodnią częścią W. Ks. Poznańskiego i będzie miał głównie na względzie przedstawienie właściwości pow[iatów] Brulion listu do L. Czarlińskiego z listopada 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 550. 2 Zob. bruliony listów do W. Siarkowskiego z 30 VI i do W. Niegolewskiej z 7 VIII 1876 r., tamże, s. 628 i 631. 1 338 �wschowskiego, kościańskiego, bukowskiego i kilku im przyległych. Strona ta Wielkopolski najmniej była znaną, a wydanie jej tym bardziej powinno być pożądanym, że germanizm, wciskając się we wszelkie żywota tamtejszego stosunki, zaciera powoli wszystko”1. Na problem germanizacji był uwrażliwiony szczególnie, zwłaszcza po powrocie ze swojej podróży w 1875 r., dając temu wyraz w licznych wypowiedziach w listach do zaprzyjaźnionych Wielkopolan, zwłaszcza Bibianny Moraczewskiej i Wandy Niegolewskiej, a także mieszkańców Pomorza, np. Leona Czarlińskiego. Nasilenie tego procesu w latach siedemdziesiątych, w okresie rządów Bismarcka i zainicjowanego przez niego Kulturkampfu obserwował w czasie swoich ówczesnych podróży, bezpośrednio zetknął się z jego eskalacją w czasie kilkakrotnych pobytów w Wielkopolsce i ostatniego na Pomorzu. Znane mu więc były kolejne etapy i przejawy polityki germanizacyjnej w Poznańskiem, ściśle połączonej z walką z kościołem katolickim: stopniowe rugowanie języka polskiego ze szkół, wprowadzenie rozporządzeniem z 13 października 1873 roku języka niemieckiego jako wykładowego na wszystkich szczeblach nauczania, spychające język polski do roli pomocniczej, uchwalenie przez sejm pruski 19 czerwca 1876 roku ustawy ostatecznie uznającej język niemiecki jako wyłączny urzędowy w administracji i sądownictwie, przemianowywanie historycznych nazw polskich na niemieckie, usuwanie Polaków ze służby rządowej, uzależnienie kościoła od państwa itd. Restrykcje te budziły silny opór środowisk polskich, a sprzeciwy polskich posłów wyrażane w debatach na forum parlamentarnym, jedynym formalnie dostępnym dla Polaków polu wyrażenia niezgody, były na porządku dziennym. Jak wiadomo, Kolberg stykał się z wieloma patriotycznie nastawionymi przedstawicielami społeczeństwa wielkopolskiego z zaboru pruskiego i jak wynika z nawiązań w korespondencji, te żywotne problemy były omawiane w czasie jego pobytów w odwiedzanych domach. Z pewnością podejmowano je m.in. w goszczących Kolberga dworach Niegolewskich w Morownicy czy Czarlińskich w Zakrzewku; obaj gospodarze byli posłami na sejm pruski, a Niegolewski należał do najznakomitszych i najodważniejszych obrońców polskości w parlamencie niemieckim. Podobnie działo się zapewne w czasie spotkań z Bibianną Moraczewską czy Marcelim Szulcem w Poznaniu, co dokumentuje korespondencja, w której 1 Brulion listu do B. Hoffa z 23 V 1869 r., tamże, s. 328. 339 �przewijają się aktualne wątki i problemy polityczne. Wiadomości na ten temat dostarczała też prasa krakowska. Żywo reagując na kolejne przejawy wypierania polskości w szkolnictwie, administracji, kulturze w Wielkopolsce i na Pomorzu, Kolberg pisał np. do Czarlińskiego: Cieszyliśmy się tu bardzo, żeście panowie posłowie tak dzielnie bronili naszych praw, osobliwie sprawy językowej na sejmie berlińskim. Winszujemy Wam talentu oratorskiego i cenić umiemy wysoko Wasz zapał i poświęcenie, lubo znając zawziętość Waszych przeciwników z góry o bezskuteczności tych mów i usiłowań byliśmy przekonani1. Lub nieco później: Nie uwierzysz Pan, jak nam tu wszystkim przykro, że wybory tegoroczne do sejmu wypadły dla nas tak niepomyślnie. Wiemy dobrze, że nieprzyjaciel posiada daleko potężniejsze niż my środki kontrminowania wszelkich naszych usiłowań publicznych, ale i to pewna, że w pracy przy domowym ognisku podjętej niewiele on nam zaszkodzić może2. Warto podkreślić jasność postawy Kolberga, który wprost mówi o „przeciwnikach”, o „nieprzyjacielu” z jednej strony, z drugiej zaś o wartości pracy „przy domowym ognisku” z pozytywistycznego stanowiska. Świadomość postępującej germanizacji – o czym będzie jeszcze mowa – z pewnością umacniała jego determinację, by z wydaniem monografii wielkopolskiej nie zwlekać. Kolejne jej części ukazywały się co roku, w latach 1875–1882, z przerwą jedynie w roku 1878. 1 Brulion listu do L. Czarlińskiego z 8 VIII 1876 r., tamże, s. 633. Mowa o obradach sejmu pruskiego nad wspomnianą uchwałą o języku niemieckim jako jedynym urzędowym na wszystkich szczeblach administracji i sądownictwa, zatwierdzoną 19 czerwca 1876 roku. O obradach tych pisała także prasa galicyjska. Kolberg znał zapewne przebieg procedowania z bieżących doniesień krakowskiego „Czasu” z 1876 r. (zob. m.in. Korespondencja z Poznania, 6 kwietnia w nr. 82, z 9 IV), a wspomniane przez niego mowy posłów polskich w obronie języka polskiego, wygłoszone 19 czerwca na posiedzeniu Izby Wyższej, która uchwałę zatwierdziła – z artykułu Ziemie polskie. Mowy hr. Józefa Mielżyńskiego i hr. Mieczysława Kwileckiego w „Czasie” 1876, nr 141 (z 23 VI), gdzie zostały przytoczone. 2 Brulion listu do L. Czarlińskiego z listopada 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 668–669. Wybory do sejmu pruskiego odbyły się 27 października 1876 roku. Obszerną relację i analizę wyników pt. Rezultat wyborów podawał „Dziennik Poznański” 1876, nr 248 (z 29 X) i nr 251– 253 (z 3–5 XI). O wyniku wyborów informował także „Czas” 1876, nr 256, w Korespondencji „Czasu” z Poznania, 2 Listopada. 340 �Tymczasem krótko po powrocie z podróży w 1875 roku wyłonił się nowy kłopot. Jesienią Wilhelm, pośredniczący we wszystkich warszawskich sprawach Oskara, nie tylko rodzinnych, ale i wydawniczych, zawiadomił brata, że cenzura zakwestionowała niektóre fragmenty i miejsca w częś­ci II i III Krakowskiego, tj. tomach 6 i 7 Ludu, uniemożliwiając tym samym zbyt tych książek w Królestwie Polskim i Rosji. Wilhelm pisał: „[…] przez nierozwagę utrudniłeś sobie odbyt w Królestwie i w Rosji tego, co wydajesz w Krakowie”, wyszczególniał też niedozwolone passusy w obu tomach, obwarowane klauzulą: „pozwolono/dopuszczono z wyjątkami”, zwracając uwagę na absurdalność niektórych zastrzeżeń. Nie mając zaś tomu 6., prosił ze względu na trudność z wwiezieniem go: „Potrzeba, abyś co rychło znalazł jakąś okazję do Warszawy i przesłał mi serię VI, którą przecież może kto przywieźć w kieszeni”1. Zakwestionowane fragmenty dotyczyły w tomie 6. pieśni w rozdziale Dwory i miasta, w których pojawiały się aluzje czy akcenty dotyczące wojska polskiego, bitwy pod Racławicami itp., a w tomie 7. wyobrażeń ludu krakowskiego o kraju i ludach w okolicach Moskwy oraz wszelkich fragmentów w opisie wierzeń, gdzie pojawia się słowo „Moskal”. Stosowanym w takich sytuacjach zabiegiem pozwalającym ominąć zakaz cenzora było przedrukowywanie kartek książki z kwestionowanymi partiami tekstu. Kolberg odpowiedział bratu szybko, tłumacząc się z „nierozwagi” – jak to określił Wilhelm – i godząc na przedruk niektórych kart: Mam zwyczaj przed oddaniem manuskryptu do druku przeglądać go jeszcze i odkładać na bok wszystko, co tchnie patriotyzmem (gdyż wielka część drukuje się z kartek, które czasami ktoś inny napisał, a ja tylko przejrzałem i poprawiłem). Otóż większa część wskazanych przez Ciebie (i cenzurę) miejsc była prześlepioną przeze mnie, a korektor (gdyż prócz nut, nie zawsze dla krótko[ści] czasu sam wszystko w Krakowie korygowałem) nie dbał wcale o usunięcie tych kawałków, więc zostały wydrukowane. Choć przyznać się muszę, że parę miejsc mniej drażliwych zostawiłem sam, nie sądząc, aby je cenzura brała na serio. Masz rację, że dla tych kilku kartek nie należałoby tamować odbytu całemu dziełu u Was i w Rosji, więc je trzeba będzie przedrukować. Uczyniwszy to, nie omieszkam przesłać tak poprawionych egzemplarzy i spodziewam się, że cenzura cofnie swój zakaz2. 1 2 List Wilhelma Kolberga z 18 XI 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 547 i 548. Brulion listu do Wilhelma z grudnia 1875 r., tamże, s. 553. 341 �Wspominana już wcześniej opresja nękająca autorów ze strony cenzury, często absurdalnie uznaniowej i groteskowej w swoich praktykach, towarzyszyła Kolbergowi także przy kolejnych tomach przeznaczonych do kolportażu i sprzedaży w zaborze rosyjskim 1. Owo nieszczęsne „odkładanie na bok wszystkiego, co tchnie patriotyzmem” było ceną, jaką płacili pisarze polscy XIX wieku i z jaką musieli liczyć się również dokumentaliści pokroju Kolberga, dla których naukowym zadaniem była wierność faktom. Wyprawa na Pomorze, Powiśle i Mazury utrwaliła zainteresowanie Kolberga tymi regionami. Choć ich już nigdy nie odwiedził, nie zaniedbał dalszych starań o opracowanie pozyskanych źródeł i o nowe nabytki stamtąd pochodzące i ich dotyczące. Choć za życia nie zdołał ich wydać, wagi zebranych źródeł był jednak od początku świadomy, także ze względu na systemowe wypieranie żywiołu polskiego z tych ziem i pilną potrzebę zgromadzenia dokumentacji etnograficznej dla nich. Dokładnie nie znamy jednak przebiegu dalszych prac nad materiałami do przyszłych monografii tych regionów. Wiadomo, że po powrocie z podróży na Pomorze i Mazury nadal się nimi interesował, gromadził bibliografię i wiedzę z literatury, poszukiwał materiałów i kontaktów ze znawcami historii i folkloru tych regionów. Zafascynowany szczególnie Kaszubami, około roku 1877 przetłumaczył rozprawę Hilferdinga z 1862 roku, którą – jak wspomniano – znał już wcześniej 2. Zachęcony przez Juliusza Pobłockiego sporządził też odpis wydanego w 1876 roku przez jego brata Gustawa Słowniczka kaszubskiego. Obie prace pozostały w archiwum Kolberga wraz z dotyczącymi Pomorza notatkami bibliograficznymi i wypisami z literatury, pochodzącymi głównie sprzed roku 1875. W archiwum tym przechowały się także najcenniejsze i najbogatsze materiały Kolberga z tego obszaru, tj. jego własne zapisy pieśni z melodiami, sporządzone 1 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w latach 1865–1904. Wykaz publikacji polskojęzycznych zakwestionowanych oraz dopuszczonych do obiegu przez carską cenzurę zagraniczną, T. 1, 1865–1889, Warszawa 2006 (indeks w T. 3). Spośród pierwszych dwu monografii wydawanych w Krakowie w całości dopuszczono do obiegu cz. I Krakowskiego oraz cz. I–VII W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 5 i 9–15); zastrzeżenia co do cz. II–IV Krakowskiego (DWOK T. 6–8) oraz wydanych w 1874 roku Krakowiaków i mazurków z okolic Krakowa (przedruk rozdziału Tańce z tomu 6.) wskazane zostały w tej publikacji przez podanie stron i w razie potrzeby wierszy. 2 Zob. wyżej, s. 191–192. Przekład Kolberga pt. Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza został opublikowany w jego tomie Pomorze (DWOK T. 39). 342 �z autopsji w trakcie badań terenowych. Jest to pierwsza – jak powiedziano wyżej – planowa dokumentacja folkloru muzycznego Pomorza i to w okresie – jak pisze Józef Burszta – „gdy panowała ugruntowana przez pastora Lorka z Cecenowa opinia, że Pomerania non cantat”1. Kolberg nie podjął jednak opracowania swych rękopisów pomorskich do druku, pozostały w jego spuściźnie aż do 1965 roku, kiedy to wydano je po 90 latach w ramach Dzieł wszystkich jako tom 39. Natomiast przygotował do publikacji materiały z Mazur. Korzystał przy tym przede wszystkim z pomocy i dorobku naukowego wybitnego historyka i znawcy regionu, W. Kętrzyńskiego, oraz z przechowywanego w swoim archiwum rękopisu Gizewiusza, a także z prac M. Toeppena, J.J. Ossowskiego i K. Sembrzyckiego. Skompletowanie i opracowanie rękopisu Mazur pruskich przypadło prawdopodobnie na czas późniejszy, od 1881 r., a zwrot w postępie prac przyniosła konkretna pomoc Wojciecha Kętrzyńskiego, który od 1883 r. przekazywał Kolbergowi własne materiały źródłowe, zwłaszcza zapisy pieśni, zapewne także i literaturę i informacje o niej2. Obaj badacze spotykali się we Lwowie, gdzie Kętrzyński pracował w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich, najpierw jako sekretarz naukowy od 1870 roku, potem od 1874 jako kustosz, a od 1 listopada 1876 roku jako długoletni dyrektor. Był wydawcą źródeł, autorem pierwszej etnograficznej pracy O Mazurach3, zasłużonym badaczem nie tylko historii Prus, ale i folkloru mazurskiego. Mazur pruskich Kolberg jednak nie wydał; ukazały się dopiero w ramach Dzieł wszystkich jako tom 40. W miarę upływu lat, przybywających materiałów, rosnących wysiłków, by podołać wielotorowym działaniom, a także narastającego zmęczenia nadmiarem pracy, ślęczeniem za biurkiem, wreszcie eksploatującym siły podróżowaniem, Kolberg coraz silniej odczuwał presję czasu, ogromu zadań i obaw o realizację swojego wielkiego planu. Mimo ustabilizowanej sytuacji bytowej w Modlnicy nie był pozbawiony uciążliwości i kłopotów, J. Burszta „Pomorze”… (DWOK T. 39), s. XXVII–XXVIII. O współpracy tej oraz o przygotowanych przez Kolberga materiałach do druku zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie”… (DWOK T. 40),, s. XIV i nast. W 1886 r. w Wykazie tek rękopiśmiennych… (DWOK T. 66, aneks 12, s. 744) Kolberg wymienia Mazury pruskie jako monografię „w znacznej części gotową do druku”. 3 Praca ta ukazała się w Poznaniu w 1872 roku, wcześniej drukowana była w odcinkach w „Tygodniku Wielkopolskim” 1872, nr 90–91, 101–102, 113–114, 129–130, 141–143. Omówienie działalności Kętrzyńskiego w tym zakresie zob. m.in. T. Oracki Mazury i Warmia…, s. 447–450. 1 2 343 �jakie poza ciągłą troską o finanse stanowiła konieczność przemieszczania się do Krakowa i związane z tym uzależnienie od możliwości wyjazdu. Podróże mimo niewielkiej odległości były męczące, drogi jesienią i zimą często nieprzejezdne, konie z furką nie zawsze mogły być podstawiane. Niejednokrotnie Kolberg nocował w Krakowie, korzystając z gościny przyjaciół. W drodze powrotnej z Mazur pisał z Morownicy do Romana Konopki: Spodziewać się zatem mojego powrotu możesz mniej więcej za tydzień, a najdalej za dni dziesięć. Przyjadę wprost do Krakowa, bo mi to będzie najdogodniej, o ile możności w dzień poniedziałkowy lub czwartkowy, i jeżeli koni od Was nie zastanę, przenocuję u Kirkora lub Rybkowskiego1. Z wspominanym już wcześniej Adamem Honorym Kirkorem Kolberg stykał się i współpracował blisko w Akademii; nocleg w jego mieszkaniu przy Małym Rynku był, jak wynika z listu, możliwością już sprawdzoną. Tadeusz Rybkowski (1848–1926), malarz i ilustrator, w latach 1872–1875 studiował w Krakowie w Szkole Sztuk Pięknych i często bywał w Modlnicy, gdzie mieszkała jego ciotka, Antonina Męcińska, rezydentka u Konopków i wychowawczyni dzieci2, i gdzie poznał się z Kolbergiem. Z upodobaniem podejmował wtedy wycieczki artystyczne, uprawiając malarskie studia z natury, których tematem było życie ludu wiejskiego. Z Kolbergiem łączyło go więc wspólne zainteresowanie ludem i wsią. W 1875 roku sportretował autora Ludu3, a później przygotowywał dla niego ryciny przeznaczone do monografii Pokucia. Na dalsze studia wyjechał do Wiednia, gdzie był uczniem L. Loefflera, potem H. Makarta i gdzie w latach 1878–1893 miał własną pracownię i niezwykle intensywnie pracował, uprawiając malarstwo rodzajowe i historyczno-rodzajowe4. Zażyłość jednak pozostała; w kwietniu 1876 roku Rybkowski pisał z Wiednia do Kolberga, uprzedzając „zaproszenie do przesyłania artykułów z etnografii słowiańskiej, a głównie List z 3 X 1875 r., Korespondencja cz. I (DWOK T. 64), s. 540. Matka Tadeusza, Karolina Rybkowska, i Antonina Męcińska były córkami Antoniego Męcińskiego, kompozytora i organisty w Kościele Mariackim w Krakowie. 3 Portret ten (miniatura, gwasz, akwarela) znajduje się w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. Reprodukcję opublikowała K. Markiewicz w albumie Oskar Kolberg 1814–1890, Radom 2014, s. 116. 4 Zob. R. Biernacka Rybkowski Tadeusz, w: Polski słownik biograficzny, T. XXXIII, 1991– 1992, s. 357–359. 1 2 344 �Galicji i Krakowskiego” z redakcji tamtejszego czasopisma „Heimat”, gdzie rekomendował go „jako członka Akademii Umiejętności i jedynego etnografa w całej Polsce”1. W Krakowie miał Kolberg wypróbowane punkty kontaktowe, w których pozostawiał i odbierał wiadomości i listy w sprawach swoich krakowskich interesów i spotkań, a także dla i od przyjezdnych członków rodziny i przyjaciół. W czasie zamieszkiwania w Modlnicy był to poza księgarnią Friedleina sklep galanteryjny w Rynku Głównym Józefa Zaplatalskiego, kupca, u którego zaopatrywał się modlnicki dwór. Za jego pośrednictwem przekazywane były do Kolberga i od niego informacje o przyjazdach, zakwaterowaniu w Krakowie, propozycjach i terminach spotkań, a także wędrujące w obie strony przesyłki i listy. Liczne wskazówki w korespondencji Kolberga do roku 1883, kierujące pod ten adres, wskazują na dogodność sprawdzonego pośrednictwa Zaplatalskiego. Wyjazdy z Modlnicy do Krakowa, uzależnione od pogody, zdrowia, kondycji i gotowości do męczącej jazdy do miasta, a przede wszystkim od możliwości korzystania w razie potrzeby z oferowanych mu przez gospodarzy koni i furmanki, sprawiały, że podróże te stawały się z czasem rzadsze. Z kolei pobyt w Krakowie też bywał czasowo limitowany, zapewne ze względu na transport. W listach częściej pojawiają się też wzmianki o tych trudnościach. Już w lutym 1875 roku pisał o przyjazdach do Krakowa raz w tygodniu: Zajęcia moje etnograficzne dokonywane na wsi […], druk dzieł moich, stosunki z Akademią, biblioteką, drobne sprawunki etc. powołują mnie prawie co tydzień do Krakowa, gdzie zawsze kilka spędzam godzin dla załatwienia tych i tym podobnych interesów. W liście do Siarkowskiego z maja 1876 roku, w którym wyjaśniał powody swojego milczenia i braku wiadomości, czytamy: Przyczyny znów tego braku są te, że mieszkam o 1 1/2 mili od Krakowa, w Modlnicy i bywam zwykle tylko raz na tydzień w tym mieście dla interesów, sprawunków, korekty dzieła itp. Ostatnimi czasy bytność ta jeszcze stała się rzadszą dla słabości zdrowia, niepogody, braku furmanki na zawołanie itd. Otóż tym sposobem ani z prezesem, ani z sekretarzem Akad[emii] nie widziałem się od 1 List T. Rybkowskiego z 20 IV 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 601. 345 �marca, a to tym mniej, że byli oni we Lwowie, skąd wrócili na parę dni na święta, a ostatecznie dopiero na walne zebranie Akademii w d. 3 maja, na którym mnie znów nie było dla słabości. Do Władysława Wierzbowskiego krótko potem pisał w podobnym duchu, tłumacząc niemożność spotkania: Bywam bowiem w Krakowie ledwie raz na tydzień i to na kilka godzin (jak to wiesz) dla załatwienia interesów w drukarni, księgarni, bibliotece itd. i ledwie czasami kilka chwil wolnych, [by] odwiedzić przyjaciół, mi pozostaje1. Zimą wyjazdy te były jeszcze rzadsze, nieprzejezdne z powodu śniegów lub roztopów drogi, zimno i niepogoda zmuszały do ich ograniczania i wyjaśnień w rodzaju: „[…] z powodu zasp śnieżnych rzadko teraz w Krakowie bywam” lub: Zimno, częste niepogody, złe drogi, trudność o konie w danym razie, a oraz wiek i niezupełnie dobry stan mego zdrowia trzymają mnie na uwięzi w domu i zapewne czas jakiś stale jeszcze trzymać będą. Nie gniewam się jednak o to, bo mam spokój i zyskuję trochę czasu potrzebnego mi do wykończenia Pokucia, które, jak sądzę, w początkach marca będzie gotowe2. Ostatnia przytoczona wypowiedź z listu do Kopernickiego, o dwa lata późniejsza, pochodzi już z okresu, kiedy w osobie adresata znalazł Kolberg oddanego przyjaciela i pomocnika. Zawiązana w Krakowie bliska relacja znajduje swoje odbicie w korespondencji zainicjowanej pod koniec 1876 roku, a ożywionej od 1878 roku. Widoczne jest w niej pogłębiające się zaufanie i wzajemny szacunek, gotowość pomocy i obustronne zrozumienie. Jak już wspominano, Kopernicki z niezwykłą ofiarnością i operatywnością wspomagał Kolberga w jego wszystkich sprawach, pośrednicząc między nim a władzami Akademii, drukarnią i księgarnią Friedleina, ułatwiając 1 Zob. odpowiednio bruliony listów do M.A. Szulca z 26 II 1875 r., do W. Siarkowskiego z 23 V 1876 r., do W. Wierzbowskiego z 20 VI 1876 r., tamże, s. 520, 621 i 626. 2 Bruliony listów do B. Moraczewskiej z 30 I 1876 r. oraz do I. Kopernickiego prawdopodobnie ze stycznia 1878 r., tamże, s. 559 oraz Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 94. Wersja wstępna cz. I Pokucia (DWOK T. 29) przedstawiona została na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 27 XI 1878 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. CVIII), tom ukazał się ostatecznie w 1882 roku, o czym mowa będzie dalej. 346 �kontakty z badaczami krakowskimi i terenowymi, niejednokrotnie zastępując go też w Sekcji Etnologicznej. Sam niezmordowany w pracy badawczej i w organizacji życia naukowego i łączący obie sfery działania, rozumiał jak mało kto ze współczesnych dylemat Kolberga, uwikłanego w ustawiczną sprzeczność między potrzebą spokojnej, mrówczej pracy i skupienia nad kolejnymi tomami a innymi wyzwaniami, które go od tego żywotnego zadania odrywały. Starał się też maksymalnie pomóc przyjacielowi nie tylko w obowiązkach związanych z Akademią, ale i w drobnych życiowych sprawach. Często dzięki temu Kolberg nie musiał wybierać się do Krakowa, zyskując spokój i czas na pracę w Modlnicy. Chętnie użyczał też przyjacielowi noclegu i gościny w razie potrzeby, czasami dłuższej. Niejednokrotnie Kolberg odwoływał się też do pośrednictwa Kopernickiego w kontaktach z osobami odwiedzającymi Kraków. Liczne przejawy i gesty takiej bezinteresownej troski i wsparcia dokumentuje zachowana korespondencja 1. Przy niewiarygodnym tempie, jakie dla siebie w pracy autor Ludu wyznaczył, była to pomoc bezcennna. A tempo to – jak się okaże – nie słabło już do końca, jeszcze nie było ukończone W. Ks. Poznańskie, zamknięte dopiero VII częścią w roku 1882, a już toczyły się równolegle prace nad kolejnymi monografiami; począwszy od tego właśnie roku, ukazywać się będą systematycznie po dwa tomy rocznie. Jednocześnie – poza nieprzerwanym gromadzeniem materiałów drogą własnych i korespondencyjnych poszukiwań, korektami kolejnych tomów, redakcją tekstów przeznaczonych do druku w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” – Kolberg publikował także osobne artykuły, niezwiązane z Ludem. 1 Zob. np. niedatowany list Kopernickiego, najprawdopodobniej z 1878 roku, w którym obiecuje załatwienie w Krakowie kilku spraw ważnych dla Kolberga, a jednocześnie zaprasza go na kilkudniowy pobyt w swoim domu przy ulicy Sławkowskiej. Zob. też m.in. list Kolberga do J. Brandta z 20 II 1879 r., w którym informuje malarza, że wiadomość o nim mógłby w Krakowie otrzymać u księgarza Friedleina, kupca Zaplatalskiego „albo też najdokładniej […] u dr Kopernickiego na Sławkowskiej ulicy nr [29], w własnym jego domu niedaleko Akademii” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 193 i 220). 347 �XVIII [W nurcie życia naukowego Akademii. – Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego (1876 i 1877 r.), znaczenie tej publikacji i innych materiałów gwaroznawczych Kolberga dla dialektologii. – Rola dokumentacji języka i słownictwa ludowego w badaniach etnograficznych Kolberga a program prac leksykograficznych w Akademii. – Postulat gromadzenia i publikacji materiałów ikonograficznych przedstawiany przez Kolberga Komisji Antropologicznej. – Studia nad kulturą i folklorem Łużyczan, ich związek z podróżą 1875 r. i badaniami w Wielkopolsce. – Publikacja artykułu Obecne stanowisko etnografii w 1876 r.] Jak wspominano poprzednio przy omawianiu udziału Kolberga w pracach Akademii, już w styczniu 1876 roku w Komisji Językowej Akademii znalazła się i została zakwalifikowana do druku jego praca Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego. Przekazana następnie Komisji Antropologicznej i wydana najpierw z trzema innymi artykułami w zeszycie pod wspólnym tytułem Materiały do słownika prowincjonalizmów polskich w 1876 roku, a ponownie, choć w zmienionej wersji redakcyjnej, opublikowana w dziale etnologicznym „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1877 roku1, stanowi pozycję wyjątkową nie tylko w dorobku Kolberga, ale także w dziedzinie dialektologii. Jest to pierwsza próba zebrania, systemowego ujęcia i interpretacji materiału gwarowego z ówczesnego Wielkiego Księs­twa Poznańskiego i choć dokonana została nie przez profesjonalistę językoznawcę, ma znaczenie historyczne. We wstępie Kolberg stwierdzał, że w czasie swoich podróży dostrzegł „pewne odrębności w wymawianiu, składni itd.”, właściwe „środkowym, zachodnim, południowym oraz północno-wschodnim” powiatom tego regionu. Że jednak pozyskany tu materiał – pisał – nie jest dość obfitym, by na podstawie danych różnic dozwolił zadawalniającą ustanowić klasyfikację, a tym mniej oznaczyć granice i stopień powinowactwa sąsiednich sobie gwar prowincjonalnych, przeto ograniczam się obecnie na podaniu ogółowym spostrzeżeń tyczących się głosowni (fonetyki), jak i form gramatycznych w obrębie całego Wielkiego Księstwa Poznańskiego używanych, z oznaczeniem szczegółowym miejsc i okolic, gdzie takowe zasłyszanymi były2. Zob. wyżej, s. 282, przyp. 3 i s. 284, przyp. 1. O. Kolberg Rzecz o mowie ludu…, w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 342. W edycji Materiały do słownika… z r. 1876 podział geograficzny na cztery wymienione 1 2 348 �Przyjęta przez Kolberga formuła analizy językowej zgodna jest z ówczesnym modelem stosowanym dla prac językoznawczych; w obrębie głosowni omawiane są kolejno samogłoski i spółgłoski, dalej w zakresie morfologii wydziela autor poszczególne części mowy, po nich następują przykłady wypowiedzi gwarowych, zapożyczenia (germanizmy), wreszcie słowniczek, obejmujący około 800 haseł ułożonych w czterech osobnych spisach (według wymienionych wyżej czterech grup powiatów), a na końcu każdego podane „wyrazy cudzoziemskie”. Opisywane zjawiska językowe odnosi autor do notowanych w innych regionach, niekiedy przy tym typowe wielkopolskie cechy morfologiczne traktuje jako fonetyczne, nie wszystkie zaobserwowane fakty wyjaśnia też prawidłowo w kategoriach lingwistycznych. Materiał zebrany przez Kolberga w tej pracy został wykorzystany jedynie w zakresie zasobu leksykalnego; słownictwo weszło do Słownika gwar polskich Karłowicza. Nie doceniono natomiast pierwszej próby opisu wielkopolskich zjawisk językowych. Wybitny językoznawca, Kazimierz Nitsch, przywołując tę pracę Kolberga, w 1915 roku zarzucał jej niefachowość i pisał, że „ma ona wartość tylko dla słownika”1. Za sprawą m.in. tej jego opinii stanowisko to utrwaliło się w nauce. Dopiero późniejsza specjalistyczna analiza językoznawcza rozprawy Kolberga, podjęta około roku 1970, przed jej wydaniem w Dziełach wszystkich przez Monikę Gruchmanową wykazała pełniej wartość naukową i przydatność obserwacji Kolberga dla dialektologii. Aby je właściwie ocenić, badaczka zestawiła najistotniejsze cechy wyselekcjonowane z opracowania Kolberga z potwierdzonymi przez późniejszych autorów zajmujących się dialektami wielkopolskimi2. Analiza ta pozwoliła autorce stwierdzić, że „O. Kolberg zagrupy powiatów przyjął Kolberg także dla opisu cech fonetycznych i gramatycznych języka. O rozprawie Kolberga zob. też analiza M. Gruchmanowej w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. XXXVIII–XLIV oraz tejże autorki Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg 1814–1890, w serii: „W Służbie Nauki”, Kraków 1998, nr 1 (Materiały z sesji naukowej w Krakowie 26 listopada 1994), s. 27–34. Przedruk w: M. Gruchmanowa Gwary w ojczyźnie i na obczyźnie, Poznań 2003, s. 176–185. 1 K. Nitsch Dialekty języka polskiego, Wrocław–Kraków 1957 (reedycja, I wyd. 1915), s. 12. 2 Pierwsza dialektologiczna praca z obszaru Wielkopolski w XIX wieku to J. Leciejewskiego Gwara Miejskiej Górki i okolicy, „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. IX: 1882, s. 108–148. Główne cechy gwar wielkopolskich scharakteryzował K. Nitsch w pracach Mowa ludu polskiego, Kraków 1911 oraz Dialekty języka polskiego, w: Encyklopedia Polska, T. 3, Kraków 1915, s. 238–343 (i reedycje). Pierwsze opracowanie poświęcone wyłącznie gwarom wielkopolskim, a zawierające też dane z prac Nitscha wydał A. Tomaszewski pt. Mowa 349 �uważył i zanotował bezbłędnie wiele cech typowych ogólnowielkopolskich lub charakterystycznych tylko dla części Wielkopolski, wykazywanych także później przez dialektologów […]”1. Ustalenie to badaczka potwierdziła niemal 30 lat później, formułując jednocześnie dalej idący wniosek udokumentowany konkretnymi przykładami: Ze szczegółowego zestawienia wynika, że mimo niepełnego materiału gwarowego i nie zawsze podanej geografii Kolberg zapisał i opisał zdecydowaną większość cech typowych dla Wielkopolski. Interpretacja językoznawcza w dużej części jest trafna […]. Oprócz cech potwierdzonych w pracach dialektologicznych K. Nitscha i A. Tomaszewskiego Kolberg zapisał takie, których brak u wymienionych dialektologów, a na które zwrócono uwagę dopiero we współczesnych badaniach2. Wartość pracy Kolberga podsumowuje w konkluzji: W sumie Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, mimo różnego rodzaju niedociągnięć, stanowi pierwszą próbę usystematyzowania i charakterystyki wielkopolskich zjawisk gwarowych. […] Niesłusznie zlekceważono wymienione opracowanie, jako dokumentację zebranych w terenie systemowych faktów dialektologicznych z drugiej połowy XIX wieku, ze stratą dla późniejszych badań terenowych […]. Podkreślając „dociekliwość językoznawczą” Kolberga, stwierdza wreszcie w oparciu o analizę także innych jego materiałów gwarowych: „Oskara Kolberga ceniono dotychczas jako muzyka, etnografa, folklorystę, etnomuzykologa. Do wymienionych określeń należałoby dodać: gwaroznawca – dokumentalista faktów językowych, przydatnych dla dialektologii historycznej”3. Warto może jeszcze pokusić się o przypuszczenie, że dla owej dociekliwości Kolberga na tym przednaukowym etapie gwaroznawstwa pierwszorzędne znaczenie miał jego doskonały słuch i związane z nim wyczulenie na odmianki lokalnej wymowy. Paradoksalnie brak wykształcenia ludu wielkopolskiego, Poznań 1934. Gruchmanowa odnosi materiał Kolberga do publikacji Leciejewskiego i Tomaszewskiego. 1 M. Gruchmanowa, wstęp do tomu 63 DWOK, s. XLIII–XLIV. 2 M. Gruchmanowa Kolberg jako gwaroznawca…, s. 28–29 oraz 29. W tej pracy autorka analizuje też dwa inne opracowania gwaroznawcze Kolberga i ocenia ich wartość dla dialektologii: przekład wspomnianej rozprawy Hilferdinga oraz zbiór bajek śląskich spisanych własnoręcznie z ust ludowego narratora (zob. DWOK T. 39 i 43). 3 M. Gruchmanowa Kolberg jako gwaroznawca…, s. 31 i 34. 350 �językoznawczego mógł sprzyjać maksymalnej staranności w oddaniu tych niuansów, np. cech wymowy sporadycznych czy zmiennych i niekonsekwentnych nawet w jednym przekazie. Z drugiej strony bliska współpraca z członkami Komisji Językowej Akademii i orientacja w jej publikacjach pozwoliła mu prawdopodobnie poznać podstawowe problemy warsztatu kształtującej się dopiero dialektologii polskiej. Przekonanie o wartości dla nauki zapisów „mowy ludowej” dokonanych przez Kolberga potwierdziły i ugruntowały badania i prace językoznawców analizujących jego przygotowywane do wydania materiały z tego zakresu, pochodzące także z innych regionów Rzeczypospolitej, również z pogranicza polsko–ukraińskiego na Kresach Wschodnich, do czego wypadnie jeszcze powrócić. Późniejsi badacze materiałów Kolberga poszli już tym tropem. W roku 2015 językoznawca Maciej Rak, analizując materiały podhalańskie Kolberga pod kątem ich przydatności dla dialektologii, tak oceniał kwestionujące ją stanowisko Nitscha: Po pierwsze Nitsch, nazywając prace Kolberga „niefachowymi zbiorami”, z pewnością miał na uwadze zapis, który nie oddaje cech fonetycznych gwary. Kolberg nie mógł jednak sprostać takim oczekiwaniom, gdyż w jego czasach nie praktykowano fonetycznego zapisu materiałów pozyskiwanych u ludu. […] Po drugie Nitsch ocenił dorobek Kolberga, przyjmując perspektywę naukowej dialektologii, która w XIX wieku dopiero się rodziła. Po trzecie Nitsch nie wziął pod uwagę tego, że teksty folkloru (w szczególności pieśni) zgromadzone w Ludzie reprezentują interdialekt, a nie taką gwarę, z którą mają i chcieliby mieć do czynienia dialektolodzy1. Opinia ta niezwykle celnie ujmuje istotę nienowego sporu językoznawców i folklorystów o zapis tekstu ludowego, który będzie się toczył w Akademii od lat osiemdziesiątych, kiedy to powstał w Krakowie pierwszy naukowy ośrodek badań dialektologicznych z wybitnym językoznawcą, Lucjanem Malinowskim na czele. Twórca i jego uczniowie preferowali znormalizowaną notację fonetyczną tekstów żywej mowy, badacze folkloru – zapis gwarowy uproszczony, wystarczający dla ich potrzeb i praktycznie M. Rak „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga w ujęciu dialektologicznym, w: „Ja daję właśnie materiał…”. O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę Jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 234–235. Zob. też m.in. H. Karaś Polska leksykografia gwarowa, Warszawa 2011, s. 62–65, H. Skoczylas-Stawska Cechy gwar wieluńskich w dziele Oskara Kolberga, „Prace Filologiczne”, T. XL: 1995, s. 385–395. 1 351 �dostępny niewykwalifikowanym lingwistycznie zbieraczom, korespondentom i współpracownikom Akademii. W spór ten włączona też zostanie Komisja Antropologiczna wraz z jej Sekcją Etnologiczną. Jak wspomniano wcześniej, w tym samym czasie co rozprawa o dialektach wielkopolskich w Komisji Językowej Akademii znalazła się inna praca Kolberga pt. Zabytki piśmienne miasta Miłosławia w Wielkopolsce. Ten nieznany dziś tekst, ani przez samego Kolberga, ani w pracach Komisji Językowej czy Antropologicznej później nie odnotowany, przemilczany także w literaturze poświęconej dawnemu piśmiennictwu i jego zabytkom, wiąże się zapewne z niedawnym pobytem w Poznańskiem. W zachowanych przekazach źródłowych dotyczących podróży Miłosław jest wprawdzie wymieniany jedynie w 1872 roku, ale nie wszystkie odwiedzane miejscowości Kolberg zawsze wymieniał, a ponadto odpowiednie informacje i materiał mógł pozyskać w Poznaniu, gdzie spotykał się z przedstawicielami środowiska naukowego i literackiego, członkami tamtejszego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Podkreślić należy, że zainteresowanie Kolberga tzw. prowincjonalizmami i szerzej – zróżnicowaniem regionalnym języka jako przedmiotem badań etnografia akcentowane było od początku wyraźnie w skrystalizowanym około roku 1865 programie wydawniczym autora Ludu. Dziesięć lat później we wstępie do części I Poznańskiego pisał: Do najważniejszych cech bytu i rozwoju każdego ludu należy niewątpliwie jego język jako główny wszelkich potrzeb i całej działalności tłumacz. Stąd też do oddania w pełni ludu każdego charakterystyki lingwistyka za niezbędną u wszystkich etnografów służyła zawsze pomocnicę. W seriach też dzieła przez nas wydawanego dbaliśmy wielce i dbać będziemy o uwydatnienie prowincjonalizmów wszędzie, gdzie tego znajdziemy potrzebę, czy to wyrażając w mowie miejscowej zdania, czy dając w niej przykłady i nazwy przedmiotów. Artykuły zaś językoznawcze obszerniejszego zakroju, nomenklatury nazw i imion własnych i pospolitych […], jak i słowniczki wyrazów i wyrażeń prowincjonalnych (w obecnym razie wielkopolskich) nie omieszkamy przygotować i przedłożyć Akademii […]1. Jego ustalony pogląd, że jest to istotny, wyróżniający tożsamościowo aspekt kultury poszczególnych regionów, a w sumie także narodu, zagrożonego poprzez zabory w swoim bycie i tożsamości, współgrał ściśle 1 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. IV. 352 �z założeniami i zadaniami naukowymi wytyczonymi w Wydziale Filologicznym Akademii, a szczególnie w działającej w jego ramach od 1874 roku Komisji Językowej. Przyjęła ona od początku za główny przedmiot swych prac zbieranie materiałów do słownika języka polskiego stanowiących dopełnienie słownika Lindego. Celem było „wciągnąć do słownika język całej naszej literatury od najdawniejszych także czasów aż po chwilę obecną”. Materiał miał objąć zatem również staropolski zasób leksykalny, pozyskany na drodze analiz dawnych zabytków języka, a także słownictwo gwarowe, co zapisano w programie: Prowincjonalizmy […] powinny wejść także w skład słownika, można je bowiem uważać za źródło język odżywiające i w istocie wiele wyrazów dziś w piśmiennej mowie używanych przedtem było prowincjonalizmami; trudno także jest często rozróżnić, co jest prowincjonalizmem, a co literackim wyrazem”1. Kolberg, podzielający ten pogląd i wcześniej już dokumentujący „prowincjonalizmy”2, utożsamiał się z tym kierunkiem prac, sam w nich uczestniczył, a także zabierał niejednokrotnie głos w sprawie organizacji badań nad językiem ludowym i prezentacji wyników. Zorientowany w dyskusji dotyczącej profilu słownika i planu prac nad nim3, wyrażał aprobatę dla programu równoległego zbierania leksykalizmów gwarowych i zamiaru, by „takowe, nim użyte zostaną na karm dla tegoż słownika, w osobnym zebrać dziele”. Uznając właściwość tego kroku – pisał – poważam się wnieść, aby z nadsyłanych Sekcji [tj. Komisji Językowej] materiałów ogłaszać ona chciała bulletyny objętości przynajmniej półarkuszowej, wymieniając skąd, kiedy i od kogo matePosiedzenie Komisji Językowej dnia 12 VI 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.” T. III, 1875, s. XVII i XVIII. Cytowane fragmenty pochodzą z programu słownika, opublikowanego w sprawozdaniu z tego posiedzenia tamże, s. XVI–XXIII. 2 Słowniczki gwarowe, opublikowane przez Kolberga w Sandomierskiem, Kujawach, Krakowskiem (zob. DWOK T. 2, 3 i 8) i z Wielkopolski w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, H. Karaś uznała w 2011 roku „za najważniejsze słowniki najwcześniejszego etapu dziejów polskiej leksykografii gwarowej” (Polska leksykografia gwarowa…, s. 62). 3 Dyskusja nad programem i strukturą słownika oraz metodami i organizacją prac nad nim toczyła się nadal w następnych latach. Równolegle pozyskiwano nowych współpracowników i do Komisji Językowej spływały materiały staropolskie i gwarowe, które postanowiono gromadzić w pierwszej kolejności. O przebiegu tych prac informowano w sprawozdaniach z posiedzeń Komisji Językowej zamieszczanych w „Rozprawach i Sprawozdaniach z Posiedzeń Wydz. Filolog.” (zob. głównie T. I–VI, 1874–1878). 1 353 �riały otrzymała. Działanie to przedstawi tę korzyść, że poda wcześnie do wiadomości publicznej nabytki z różnych okolic kraju pozyskane, a stąd da możność rychłego sprostowania uchybień i dopełnienia braków […]1. Opinia Kolberga, zmierzająca do integrowania wysiłków badawczych, nieodosobniona zresztą, z pewnością miała wpływ na decyzję o wydawaniu zeszytami Materiałów do słownika prowincjonalizmów, gdzie ukazała się najpierw Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego. Jak powiedziano wyżej, w latach następnych materiały takie, jeśli nie miały charakteru ściśle „teoretyczno-dialektologicznego”, przekazywane były Komisji Antropologicznej i publikowane w jej „Sprawozdaniach” oraz w „Zbiorze do Antropologii Krajowej”. Znamienne, że w tym samym czasie, gdy Kolberg składał w Akademii swoją rozprawę o gwarze wielkopolskiej z cennym materiałem leksykalnym, ukazał się obszerny tekst Jana Karłowicza o charakterze metodologicznym, dotyczący projektu wielkiego słownika języka polskiego, gdzie jeszcze raz autor podkreślał wagę zbierania prowincjonalizów2. Projekt ten, ujmujący całość zagadnień dotyczących struktury słownika, zreferowany na posiedzeniu Komisji w lipcu 1876 roku przez jej przewodniczącego, F. Skobla3, zakładał objęcie całego słownictwa polskiego do czasów najnowszych; jego urzeczywistnienie w postaci edycji przypadło już na pierwsze dziesięciolecia następnego wieku. Wśród szeregu prac dokumentujących słownictwo gwarowe i sukcesywnie spływających do Komisji prace Kolberga, wcześniejsze i późniejsze, okazały się jednymi z najwartościowszych materiałów źródłowych dla tego wielkiego projektu ówczesnej polskiej humanistyki. 1 Brulion niedatowanego listu do Akademii Umiejętności, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 690–691. Być może stanowi on szkic stanowiska Kolberga „pośrednio objawionego w tej mierze”, na które powołano się na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 25 lutego 1876 r. (zob. wyżej, s. 283, gdzie cytowany odpowiedni fragment sprawozdania z tego posiedzenia). 2 Ta obszerna praca pt. Przyczynki do projektu wielkiego słownika języka polskiego zamieszczona została jako Dodatek w tomie IV „Rozpraw i Sprawozdań z Posiedzeń Wydz. Filolog.” z r. 1876, s. XIV–CXVII (i osobna odbitka z r. 1876). Tam o potrzebie gromadzenia dialektyzmów na. s. XVII. 3 Posiedzenie Komisji Językowej dnia 19 VII 1876 r., tamże. T. VI, 1878, s. VIII. Słownik języka polskiego, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego, T. 1–8, wydany został w Warszawie w latach 1900–1927. O działalności Komisji Językowej w latach 1874 –1898 zob. też S. Urbańczyk Językoznawstwo i slawistyka, w: Polska Akademia Umiejęt­ności 1872–1952. Nauki humanistyczne i społeczne. Materiały z sesji jublileuszowej, Kraków 3–4 V 1973, Wrocław 1974, s. 257–265. 354 �Innym, poruszanym też wyżej, ale ciągle żywotnym dla Kolberga problemem, z którym występował na posiedzeniach Komisji Antropologicznej, był postulat gromadzenia materiałów ikonograficznych jako ważnych źródeł dla antropologii i etnografii. W niedatowanym brulionie, kierowanym zapewne do Komisji i jej przedłożonym, pisał w tej sprawie jako przewodniczący Sekcji Etnologicznej, już po ogłoszeniu instrukcji Sadowskiego w 1874 roku i po rozesłaniu ankiet do przyszłych współpracowników: Ilustracje, jak wiadomo, ułatwiają zrozumienie wszelkich prac tak antropologicznych, jak i etnograficznych. Osobliwie dla etnografa są one niezbędnymi. Tutaj dokładne oddanie typów ludu i jego ubioru, przedstawienie jego mieszkań, sprzętów itd. jaśniejsze o wszystkim tym da wyobrażenie niż gołe jedynie opisy, choćby nawet drobiazgowo i wyczerpująco rzecz określiły. Z tego powodu sądzę, że wielce byłaby pożądaną publikacja podobnych typów systematycznie, pod dozorem jednego z doświadczonych prowadzona etnografów i głównie do celów naukowych skierowana, która by z czasem dokładny utworzyć mogła atlas etnograficzny, osobliwie ziem polskich dotyczący. Posiadając w tece mojej dość znaczną rzeczonych typów kolekcję, już to ołówkiem, już wodną wykonanych farbą przez znakomitych artystów […], a nadto zbiór fotografii w tym rodzaju, gotów jestem z kolekcji tej w miarę potrzeby na cel wspomniony ofiarować żądane ryciny, jeżeli Akademia, uznając korzyści podobnego wydawnictwa, zgodzić się na nie zechce1. Dodawał też, że do listu dołącza spis posiadanych rycin „z różnych prowincyj Polski”. Sprawa ilustracji, zabiegów o nie i podnoszenia ich wagi jako materiału źródłowego będzie powracała do końca działalności Kolberga. Prawdopodobnie z zainteresowaniami Kolberga polskimi ziemiami zachodnimi i północnymi oraz z podróżami do Wielkopolski, zwłaszcza podjętą w 1875 roku, a przede wszystkim z jego pracami nad W. Ks. Poznańskiem wiąże się zainteresowanie kulturą, językiem i folklorem Łużyc. Podobna sytuacja Wielkopolan i Łużyczan, pozostających pod panowaniem niemieckim i poddanych restrykcyjnej germanizacji, stwarzała poczucie swoistej więzi i warunki do obustronnych kontaktów naukowych Brulion niedatowanego listu Kolberga do Akademii Umiejętności, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 692. Zagadnienie to poruszył Kolberg m.in. także na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 13 I 1875 r. (por. wyżej, s. 275-276). Spis rycin będących wówczas w jego posiadaniu nie zachował się, zaginęła też większość rycin z jego kolekcji. 1 355 �i kulturalnych. Ponadto Kolberg jako etnograf obserwował podobieństwa dotyczące obrzędowości i wierzeń Wielkopolski i Łużyc, zwłaszcza Dolnych, dawniej z nią graniczących. Mogły go szczególnie uderzyć przy pracy nad wydaną w 1877 roku częścią II („serią” X) W. Ks. Poznańskiego poświęconą m.in. „okolicy Księstwa zachodniej”. Dostrzegł też być może pewne pokrewne cechy dialektów zachodniej Wielkopolski z dialektami Dolnych Łużyc. W każdym razie wyrazistym przejawem zainteresowania Kolberga Łużycami było przede wszystkim wykorzystanie – prawdopodobnie w tym czasie – w formie notatek, odpisów, wyciągów i przekładu fragmentów wysoko cenionej pracy L. Haupta i J.A. Smolerja Pjesnički hornych a deľnych Łužiskich Serbow, podstawowego do dziś zbioru pieśni górno- i dolnołużyckich, wydanego w Grymi w latach 1841–1843 1. Dwutomowa książka zawierała ponad 500 pieśni z Górnych (w części I) i Dolnych (w części II) Łużyc, z melodiami dla około połowy z nich, a ponadto materiały do opisu ludu, języka, wierzeń, zwyczajów i obrzędów, bajki, legendy i przysłowia. Nie znamy czasu i okoliczności podjęcia przez Kolberga studiów nad tą pracą i tłumaczenia wybranych partii. Analiza jego rękopisów i przytaczanej w nich literatury wskazuje, że najprawdopodobniej nie mogło to nastąpić przed rokiem 18742. Tomy wydane przez Kolberga wcześniej, przed monografią Wielkopolski, nie zawierają żadnych odniesień czy wzmianek bibliograficznych kierujących do zbioru Smolerja. Nic nie wskazuje na to, że planował osobną pracę poświęconą Łużyczanom. Możliwe, że informację o tym autorze i jego dziele uzyskał już wcześniej w Warszawie, a inspirację do konkretnego zainteresowania się nimi przyniósł pobyt w Wielkopolsce czy na Pomorzu, np. dzięki kontaktowi z Florianem Ceynową, z którym spotkał się w Bukowcu pod Świeciem. Badacz ten osobiście kontaktował się z Łużyczanami, przede wszystkim właśnie z Arnoštem Smolerjem, jako członek Towarzystwa Literacko-Słowiańskiego we Wrocławiu. Do tego Towarzystwa należał też m.in. Ignacy Łyskowski (1820–1886), wybitny pisarz, publicysta i poseł, pierwszy prezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, założonego w 1875 roku. 1 Autor tego podstawowego zbioru pieśni górno- i dolnołużyckich, Jan Arnošt (Ernst) Smoleŕ (1816–1884), to łużycki pisarz i zbieracz pieśni, zasłużony dla ruchu narodowego Łużyczan. 2 Zob. A. Skrukwa Materiały łużyckie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. I Łużyce (DWOK T. 59/I), s. IX–XII. Autorka opracowania tych materiałów do druku przedstawia tam ich charakterystykę i historię (s. V–XXV), a Frido Michałk analizę językoznawczą (s. XXVI–XXXIV). 356 �Bliższe kontakty Kolberga z nim nie są udokumentowane, lecz ich śladem jest zachowany bilet wizytowy Łyskowskiego, niedatowany, lecz zapewne wiążący się z podróżą na Pomorze, Powiśle i Mazury w 1875 roku, ze skierowanym do Kolberga apelem: „W etnografii polskiej racz Pan pamiętać o Prusach polskich i powetować to, co W. Pol zaniedbał w Pieśni o ziemi naszej”1. Wiedza o życiu naukowym i publikacjach naszych słowiańskich sąsiadów była w środowisku uczonych i pisarzy Wielkopolski i Pomorza propagowana i doceniana, tam więc mógł Kolberg konkretnie zainteresować się pracą Łużyczanina, być może dla celów porównawczych. Zebranych materiałów łużyckich autor Ludu nie opublikował; wydane dopiero w ramach edycji Dzieł wszystkich składają się na tom, który obejmuje poza wypisami i przekładami z Pjesniček, w tym tłumaczeniem całości wesela najstaranniej zredagowanym przez Kolberga, jego własne nieliczne notatki słownikowe i bibliograficzne oraz dział najobszerniejszy – materiały z archiwum wspomnianego wcześniej Andrzeja Kucharskiego, filologa, który w latach 1826–1827 prowadził badania na Łużycach w ramach szerszej podróży naukowej po krajach zachodnio- i południowosłowiańskich. Nie wiadomo, jaką drogą źródła te – w postaci około 230 tekstów pieśni i notatek językowych, m.in. toponomastycznych – dotarły do rąk Kolberga, a zachowane podobnie jak czeskie i słowackie w jego spuściźnie i uznawane za zaginione, zyskały swoje miejsce w edycji Kolbergowskiej 2. Na rok 1876 przypada jeszcze jedna ważna publikacja Kolberga związana z nurtem życia naukowego w Akademii, a także istotna dla samookreślenia się autora Ludu jako etnografa. Mowa o artykule pt. Obecne stanowisko etnografii ogłoszonym w lwowskim „Przewodniku Naukowym i Literackim”3. Tekst ten powstał jako rezultat studiów nad literaturą europejską poświęconą antropologii i etnografii, a także jako odzwierciedlenie żywych w Akademii debat na temat przedmiotu, zakresu i miejsca tych dyscyplin w całościowej nauce o człowieku. Jest też bardzo prawdopodobne, Zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 554. O A. Kucharskim i jego materiałach zob. wyżej, s. 85–87. 3 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, „Przewodnik Naukowy i Literacki”. Dodatek miesięczny do „Gazety Lwowskiej” 1876, R. 4, nr 8, s. 710–726. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 3–25, zob. też tamże, wstęp J. Burszty, s. IX–XV oraz Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej, Poznań 2011, s. 172 i W. Domański Poglądy Kolberga na przedmiot, zakres i cel etnografii, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszawa 1995, s. 73–92. 1 2 357 �że sięgnął Kolberg po ten temat nie bez inspiracji Kopernickiego, którego szczególnie żywo obchodziły teoretyczne i praktyczne założenia tych kierunków badawczych. Genezy tej publikacji nie znamy, a sam Kolberg nigdzie nie wspomina o tym tekście i nie odwołuje się do niego. Nie tyle podejmuje w nim sugerowaną tytułem próbę ujęcia teoretycznego stanowiska ówczesnej etnografii, ile referuje w formie rozszerzonej recenzji poglądy na jej przedmiot i zakres, przedstawione w trzech pracach niemieckojęzycznych autorów, tj. Maximiliana Perthy’ego Grundzüge der Ethnographie (Leipzig, Heidelberg 1859), Friedricha Müllera Allgemeine Ethnographie (Wien 1873) i Oskara Peschla Völkerkunde (Leipzig 1874)1, a przy okazji tego omówienia wyraża swoje spostrzeżenia i opinie, będące wynikiem długoletniego doświadczenia i refleksji nad przedmiotem badań ludoznawczych. Już na wstępie tego studium określa własne stanowisko względem etnografii, „nauki w bieżącym dopiero stuleciu obok antropologii do należytego podniesionej znaczenia”. Pisze: Nowa ta nauka, nim samoistnie do działania na pole wiedzy została powołaną, czerpała pożywcze swe soki z szeroko już rozrośniętego drzewa nauk historycznych, geograficznych i filologicznych, skąd oderwawszy się wskutek obficie przybywającego jej zewsząd żywiołu i wywiązujących się zeń nowych wyników naukowych, wreszcie konieczność własnego, samodzielnego zaznaczyła bytu. Wyniki wspomnione, porównane z wynikami równie bogato pozyskanymi i dla innych także, dziś dla niej pomocniczych nauk, dadzą nam możność ścisłego jej odgraniczenia, stosownego uklasyfikowania, a skutkiem tego i poznania właściwych podstaw, na jakich oprzeć się nadal winny wszelkie prace i badania ludoznawcze, aby odpowiednio znakomitemu stanowisku zasilać ją mogły2. Dokonując krótkiego przeglądu „postępów” etnografii, zatrzymuje się Kolberg na wymienionych wyżej trzech pracach: Perthy’ego (1804–1884), niemieckiego przyrodnika, profesora uniwersytetu w Bernie, Müllera Jeden z egzemplarzy drugiego wydania pracy Peschla, które ukazało się w Lipsku w 1875 roku, przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej (sygn. 2392 Geograph.) był darem I. Kopernickiego, który przekazał bibliotece książki należące kiedyś do Kolberga; prawdopodobnie także ta należała do jego zbiorów. Praca Peschla była więc w kręgu zainteresowania obu uczonych. Ukazała się też po polsku w Warszawie w 1876 roku pt. Nauka o ludach (Ethnologia) Oskara Peschel’a przełożona z niemieckiego i pomnożona przez prof. dr. T. Wis­łockiego, Warszawa 1876. Być może przekład ten dał bezpośredni impuls do recenzyjnego artykułu Kolberga. 2 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 3. 1 358 �(1834–1898), austriackiego lingwisty i etnografa, profesora językoznawstwa porównawczego w Wiedniu oraz Peschla (1826–1875), niemieckiego geografa i etnografa. Wybiera je jako reprezentatywne dla swojego wywodu, ponieważ w badaniach nad rasami ludzkimi uwzględniają zarówno pierwiastek fizyczny, jak i psychiczny, próbując „odnośnie do wymagań etnografii uklasyfikować rasy ludzkie pod obustronnym, wyżej wykazanym względem fizycznym i psychicznym, czym się dziś w Niemczech więcej niż gdziekolwiek zajmują” 1. Choć Kolberg nie akceptuje nadmiernego psychologizmu i ingerencji teorii psychologicznych czy przyrodniczych w badaniach etnograficznych, opowiada się wyraźnie za koniecznością zrównoważonego potraktowania obu sfer życia człowieka, a więc także psychicznej, duchowej. W nawiązaniu do takiego założenia wyrażonego w pracy Perthy’ego pisze: Perthy […] mówi, że jakkolwiek etnografia ma za zadanie stawić charakterystykę ras i ludów wedle cech tychże fizycznych, przez co praca jej spotyka się na tym polu z antropologią, gdy jednak przedmiot, którym się zajmuje, tj. człowiek, obok cech zwierzęcych, do ziemi go przykuwających, ukazuje razem i całe bogactwo swej natury duchowej, jakoby świat drugi nadzmysłowo nad światem zmysłów rozpięty, przeto aby nauce o nim potrzebną nadać pełność, w opis objawów bytu jego zewnętrznego wciągnąć także należy cały tak widocznie od innych istot odróżniający go żywot moralny, skłaniający go do społeczności z współbliźnim równie potrzebą duchową, jak materialną […]”2. Wojciech Domański, omawiając pracę Kolberga, trafnie zwraca uwagę na podkreślony tu trzeci – społeczny – aspekt życia człowieka: Wyróżniający człowieka „żywot moralny” – jak się wyraził Kolberg – „skłania go do społeczności z współbliźnim”, a więc z natury człowiek jest istotą społeczną, a potrzeby duchowe i materialne mogą być zaspokajane tylko w zbiorowości. Z kontekstu całej wypowiedzi wynika, że społeczny charakter ludzkiego życia jest zasadniczym źródłem kultury. Poglądy Kolberga w omawianym artykule należą do końcowego okresu samookreślenia naukowego. Świadczą o jego szerokich horyzontach naukowych, o świadomej dążności do uwzględnienia szerokiego zakresu problematyki, od psycho-fizjologicznej do społecznej3. Tamże, s. 6. Tamże, s. 7. 3 W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 77. 1 2 359 �Tak szerokie i pełne widzenie kultury realizował praktycznie i konsekwentnie poprzez kolejne tomy Ludu, dostrzegając i dokumentując wzajemne wpływy i zależności między bytem materialnym, środowiskiem i pracą, a zwyczajami, obrzędami, wierzeniami i twórczością mieszkańców wsi, a także związki między kulturą wiejską, szlachecką i miejską. Koncepcja etnografii oparta na programie pozyskania jak najbogatszej i najwszechstronniejszej dokumentacji faktograficznej narzucała wyraźnie określony przez Kolberga postulat posiłkowania się dorobkiem innych nauk, odpowiednio do ich kompetencji dotyczących różnorodnych aspektów natury i życia człowieka: Stąd też ku wszechstronnemu natury ludzkiej zgłębieniu i ocenieniu nie dosyć jest dla etnografa znać jednę tylko, ale trzeba wiele innych jeszcze posiąść nauk […] Obok znajomości przede wszystkim antropologii niezbędnymi stają się tu wiadomości historyczne, archeologiczne, mitologiczne, lingwistyczne, statystyczne, geograficzne, geologiczne itd., których wyczerpująca znajomość przechodzi siły pojedynczej osoby, tym bardziej gdy każda z tych umiejętności, rozprzestrzeniając się w miarę przyrostu zasiłków naukowych, ukazujących nierzadko różnorodności do przyjętych już klasyfikacyj nieprzystające, zmuszoną jest rozgałęziać się w coraz to liczniejsze naukowe działy1. Zatem oczywista jest konieczność odwołania się do wyników badań interdyscyplinarnych, wspomagających i poszerzających prace etnograficzne, niezbędna okazuje się potrzeba wyjścia poza krąg własnej specjalizacji i korzystania z dorobku innych dziedzin wiedzy o człowieku. Te zaś miały pełnić funkcje pomocnicze wobec etnografii i etnologii, bo to do tych ostatnich w pierwszym rzędzie należeć powinno badanie kultury materialnej i duchowej ludu. Domański, stwierdzając, że Kolberg był „zawsze ostrożny w interpretacjach, nigdy nie wykraczał poza fakty, trzymając się materiału empirycznego”, zauważał jednocześnie, że obawiał się „dysproporcji w zakresie badanych zjawisk i jednostronności w dokumentacji faktograficznej”2. Nie akceptował więc nadmiernej ingerencji teorii psychologicznych czy przyrodniczych w etnografię, ale też nie przekreślał ich pożytecznej roli pomocniczej, a zwłaszcza późniejszych badań przedstawicieli tych dyscyplin, 1 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 7–8. Por. W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 78. 2 W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 76. 360 �gdy materiał etnograficzny będzie obejmował jak najwięcej bezstronnie, skrupulatnie i rzetelnie pozyskanych przez etnografa faktów. Rezultatem tych rozważań staje się próba określenia kompetencji poszczególnych nauk jako dotyczących różnych aspektów ludzkiej natury. Omawiając pracę Müllera, przytacza Kolberg jego propozycję rozróżnienia tych kompetencji dla antropologii i etnografii: Etnografia, czyli etnologia, więc ludoznawstwo, jest, jak to orzeka jej nazwa, umiejętnością o człowieku uważanym jako osobnik (indywiduum) zbiorowy. Różni się ona zatem punktem zapatrywania się na człowieka od antropologii badającej w człowieku jednostkę zmysłowo-rozumną przyrody, czyli osobnika pojedynczego. Jeśli antropologia, widząc w człowieku okaz zoologiczny rodzaju Homo, ma za zadanie rozwijać wszelkie fizyczne i psychiczne natury jego skłonności i objawy, to etnografia bada go jako członka towarzystwa zjednoczonego wspólnym węzłem rodu, obyczaju i języka1. Czyli – przywołując tu komentarz Domańskiego: „[…] antropologia powinna badać cechy gatunkowe człowieka, etnografia zaś zająć się jego życiem społecznym. […] Ludzkie cechy gatunkowe przysługują bowiem każdemu człowiekowi. Etnografii natomiast przypada w udziale badanie kultury, podstawy więzi społecznej”2. Badanie to dokonuje się w konkretnym środowisku wiejskim poprzez metodyczną obserwację właściwych mu, powszechnie uznawanych i aktualnie praktykowanych przejawów kultury, wypracowanych w życiu zbiorowym. Etnografia zajmuje się więc badaniem żywej, aktualnej kultury poszczególnych grup etnicznych. Zaś „śledzenie genezy ewolucyjno-historycznej”3 tej kultury – jak to określa Domański – to już przedmiot etnologii. W ten sposób Kolberg wyodrębnił dwie perspektywy i kierunki badań: Jak bowiem etnografia miałaby za zadanie skreślić cechy zewnętrzne i wewnętrzne żywota każdego z ludów obecnie ziemię zamieszkujących, tak znowu etnologia, cofnąwszy się w przeszłość, nierównie szerszy zakreśliłaby dla swych prac program, szukając cech ludów dawniejszych od starego ich początku przy pomocy archeologii i pokrewnych jej nauk, śledząc ludów tych rozrost lub przekwit, wyjaśniając wreszcie ich wzajemne na siebie czy to dodatnie, czy ujemne O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 17. W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 78–79. 3 Tamże, s. 79. 1 2 361 �oddziaływanie w pochodzie wieków aż po dzień dzisiejszy. Nie potrzebuję dowodzić, ile przy podobnym rozdziale pracy przysporzyłoby się także cennego materiału ludoznawczego tak dla etnopsychologii, jak i etnofizjologii1. Można zakładać, że rozgraniczenie dwu specjalności: etnopsychologii i etnofizjologii, raczej robocze, służyć miało usprawnieniu prac porównawczych. Stwierdzając dalej, że „u nas samych nauka etnografii, jak i antropologii zaledwie kiełkować poczyna i dziś jeszcze głównie na skrzętnym zbieraniu materiałów się ogranicza”, Kolberg wyłuszcza swój pogląd na ich przyszły rozwój: Jak każda umiejętność, a osobliwie historii i geografii dotycząca, oprzeć się winna na autentycznych dowodach leżących w kronikach, dokumentach, dyplomatach, mapach, planach itd., obok zabytków, jakie przynosi dla niej archeologia – tak i etnografia, zarówno u nas, jak i wszędzie indziej, wzrost i korzyści swe zawdzięczać będzie liczbie, dokładności i wiarogodności dostarczonych jej materiałów, typów, okazów, opisów, fotografij i rysunków szczegółowych i zbiorowych. Bez nich ani zdolności autora, ani jego zabiegi i prace na wnioskach osobistych i domysłach częstokroć oparte, więc nie dające niezbitej pewności i zupełnie jasnego o rzeczy wyobrażenia, pożądanego nie odniosą skutku2. Artykuł kończy badacz zwięzłym przypomnieniem, że dla postępu etnografii i integracji jej naukowych dokonań, obok pism poświęconych jej i dyscyplinom pokrewnym oraz publikacji ikonograficznych, duże znaczenie mają także kongresy i zjazdy krajowe i międzynarodowe, gromadzące uczonych z różnych dziedzin, jak również wystawy okolicznościowe i stałe oraz muzea prezentujące m.in. także okazy etnograficzne. Wymienia tu Muzeum Techniczno-Przemysłowe założone w 1868 w Krakowie przez Adriana Baranieckiego. Wreszcie wspomina o Akademii Umiejętności, która „zwróciwszy równie baczną na tę naukę, jak i na inne uwagę, wygotowała instrukcję w przedmiocie zbierania i nadsyłania jej materiałów dla etnografii i rozesłała ją po kraju, obecnie zaś gromadzi zasoby i okazy, które stanowić mają zawiązek własnego jej muzeum”3. O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 18. Tamże, s. 23. 3 Tamże, s. 25. Wspomniana przez Kolberga Instrukcja do badania właściwości ludowych opublikowana została w roku 1874, zob. też wyżej, s. 275. 1 2 362 �Obecne stanowisko etnografii potwierdza, że u podstaw poglądów autora Ludu leżała niezmiennie przez niego preferowana „faktograficzna koncepcja etnografii”. Zgodnie z nią głównym przedmiotem etnografii jest badanie „aktualnego życia grup etnicznych”, etnologia miałaby ją dopełniać poprzez „bliższą interpretację materiału archaicznego”, a ten „mógłby być jeszcze szczegółowiej analizowany przez etnopsychologię i etnofizjologię”. Domański pisze: Tego rodzaju przydział materiału etnograficznego innym naukom należy do metod badawczych reprezentowanych przez tradycyjny pozytywizm, który wszelkie szersze uogólnienia rozumiał jako sumę wyników badań nauk szczegółowych1. Nie znaczy to, że Kolberg, upatrując swoje zadanie na tym etapie rozwoju nauki w zbieraniu i systematyzowaniu materiału dla niej, nie widział maksymalistycznych perspektyw dla etnografii w przyszłości, tj. szansy wszechstronnej interpretacji, dopełnienia jej o wyniki badań dyscyplin pokrewnych i w rezultacie pożądanej syntezy. XIX [Chopiniana w korespondencji z M.A. Szulcem i M. Karasowskim. – Wkład Kolberga w prace biografistów Chopina i wydawców jego dzieł: prostowanie błędów i dopełnienia dotyczące życia i twórczości kompozytora, opinie o charakterze, technice, stylu i ekspresji jego sztuki pianistycznej, o genezie i edycjach utworów, zwłaszcza juweniliów, propozycje dotyczące kompletnego wydania dzieł Chopina. – Własne materiały o Chopinie i kopie jego utworów. – Znaczenie tych materiałów i postulat zebrania w całość wiedzy Kolberga o Chopinie.] Choć główny nurt życia Kolberga wyznaczała ustawiczna codzienna praca nad zebraniem, opracowaniem i wydaniem materiałów etnograficznych i folklorystycznych oraz udział w działalności Akademii, znalazła się w nim jednak przestrzeń na powrót w latach siedemdziesiątych do dawnej niegasnącej pasji, jaką był fenomen osobowości i twórczości Chopina. Zaangażowanie Kolberga w tę tematykę bogato dokumentuje jego korespondencja 1 W. Domański Poglądy Kolberga…, 79–80. 363 �z okresu pobytu w Krakowie, prowadzona przede wszystkim z biografami Chopina, Marcelim Antonim Szulcem i Maurycym Karasowskim, przynosząc jednocześnie cenny materiał źródłowy dla chopinologii. Czytelny impuls dla ożywienia wcześniejszych zainteresowań Kolberga Chopinem stanowił najpierw bezpośredni kontakt, potem korespondencja z Marcelim Antonim Szulcem, poznańskim nauczycielem, autorem pierwszej polskiej biografii Chopina wydanej w 1873 roku1. Korespondencja ta została zainicjowana listem Szulca już w 1871 roku, lecz rozwinęła się kilka lat później, po wydaniu jego książki i nieprzerwanie, choć w różnych odstępach czasu, trwała do roku 18882. Kolberg poznał Szulca najprawdopodobniej jesienią 1871 roku, kiedy to odwiedził Poznań w nieodnotowanej przez siebie w itinerarium podróży, potwierdzonej jednak w późniejszych listach i w „Dzienniku Poznańskim”3. Od początku połączyły ich wspólne żywe zainteresowania muzyczne, zarówno teoretyczne, jak i praktyczne. Szulc podobnie jak Kolberg grał na fortepianie, ponadto na skrzypcach i organach. Obaj śledzili aktualne życie muzyczne, wydarzenia koncertowe, nowości bibliograficzne i edytorskie, literaturę z dziedziny historii muzyki. Przede wszystkim jednak obaj zafascynowani byli postacią i twórczością Chopina. Kolberg jako wykształcony muzyk, uzdolniony kompozytor i pianista, a także bezpośredni świadek młodzieńczych lat artysty z okresu wspólnego zamieszkiwania obu rodzin w Pałacu Kazimierzowskim w latach 1820–1825, a potem słuchacz jego gry i obserwator niezwykłej drogi muzycznej Chopina w latach warszawskich, okazał się dla Szulca biografisty bezcennym informatorem i konsultantem. Z kolei on sam znalazł w poznańskim nauczycielu podobnego sobie pasjonata muzyki i możliwość porozumiewania się na jej temat wspólnym językiem. Już w pierwszym liście z 16 listopada 1871 roku Szulc, nawiązując do osobistego spotkania, formułuje swoje oczekiwania: „Ufny i w uczynność, i w obietnicę Pańską, śmiem udać się do WPana 1 M.A. Szulc (1818–1898), pedagog, z wykształcenia filolog klasyczny, autor podręczników do nauki języka francuskiego, był do roku 1884 wieloletnim nauczycielem w gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu. Z tradycji rodzinnych i zamiłowania muzyk, wydał w Poznaniu w 1873 roku cenioną pracę Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne. Przyczynek do życiorysu i oceny kompozycji artysty. Pracę Szulca wznowiono w edycji PWM w Krakowie w 1986 roku, z wstępem Danuty Idaszak poświęconym sylwetce autora (s. 7–38) oraz z dodatkiem późniejszych uzupełnień Szulca do swojej książki (s. 266–294). 2 W sumie zachowało się 46 listów wymienionych między Kolbergiem a Szulcem w latach 1871–1888; opublikowane zostały w Korespondencji… cz. I–III (DWOK T. 64–66). 3 Zob. wyżej, s. 319-320. 364 �Dobrodzieja z prośbą o łaskawe poparcie mnie swym współdziałaniem w mej pracy o Chopinie”1. Kolberg świeżo po przeprowadzce, organizujący wówczas swoje życie pod Krakowem, odpowiedział jednak dopiero trzy lata później, 13 listopada 1874 roku, już po ukazaniu się biografii Chopina. Odpowiedział jednak konkretnie na prośbę adresata, dołączając do listu obok wyrazów uznania dla autora swoje szczegółowe uwagi, sprostowania i uzupełnienia dotyczące książki. Miały one służyć do planowanej drugiej edycji pracy Szulca. Do odpowiedzi tej był starannie przygotowany, ponieważ już od kilkunastu lat, a szczególnie gorliwie od 1871 roku, gromadził materiały o Chopinie, odwołując się przy tym również do informacji, pamięci i własnych zbiorów brata Wilhelma, który uczęszczając z Fryderykiem do jednej klasy w Liceum Warszawskim, pozostawał z nim w bliskiej bezpośredniej relacji i przyjaźni. Swoje notatki dla Szulca oparł więc Kolberg nie tylko o własne wiadomości i obserwacje, ale uzupełniał je i weryfikował przy pomocy Wilhelma2. Bracia spotkali się w 1873 roku w Krakowie i wówczas Wilhelm przekazał Oskarowi zapamiętane fakty i szczegóły dotyczące życia i twórczości Chopina. Jednak Oskar nadal prosił brata o wiadomości i o wszystkie posiadane materiały. Pisał: Pan Szulc pisał do mnie z prośbą o udzielenie mu szczegółów i sprostowania o Chopinie, o jakich mi wiadomo […], a które będą mu potrzebne do drugiej edycji wyjść mającej za rok czy dwa. Więc mu posłałem wszystkie te uwagi, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 394. Niedatowana brulionowa wersja Uwag O. Kolberga odnoszących się do pracy Szulca o Chopinie, a przesłanych mu w listopadzie 1874 r. (zob. brulion listu do M.A. Szulca z 13 XI 1874 r., Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 498–499), opublikowana została w III części Korespondencji… (DWOK T. 66), na s. 724–729 jako ankes 7. Zachowały się też: inna wersja Uwag Kolberga, mniej pełna niż poprzednia (rkp. w Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie, nr inw. M/66, s. 1–4) oraz rękopis notatek o Chopinie spisanych przez Wilhelma Kolberga (tamże, nr inw. M/81, s. 1–4), której autorstwo przypisywane było Oskarowi. Pierwodruk dwu ostatnich rękopisów w artykule K. Kobylańskiej Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg, w: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata, Kraków 1967, s. 386–389; tam (s. 388) jako autor drugiego rkp. błędnie podany: Oskar Kolberg. Wszystkie trzy dokumenty zostały przedrukowane w tomie Kolberga Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), odpowiednio pod nr 982, 981 i 980. Tamże w przypisie do tekstu 982 (s. 461) M. Tomaszewski, autor opracowania, wyjaśnił kwestię autorstwa Wilhelma. Do II edycji pracy Szulca nie doszło, natomiast później opublikował on w warszawskim „Echu Muzycznym” z r. 1880, w nr. 17 (s. 133–134), 18 (s. 144–146), 20 (s. 159–160) i 24 (s. 189–192) Zbiór wiadomości i uzupełnień dotyczących życia i utworów Fryderyka Szopena, gdzie wykorzystał częściowo materiał pozyskany od Kolberga (przedruk tegoż w edycji pracy Szulca z 1986 r., s. 273–294). 1 2 365 �które zanotowałem jeszcze za Twej bytności zeszłorocznej, obiecując pomnożyć je notatkami, jakie od Ciebie lub kogo innego uzyskam. Podziękował mi i prosi szczególniej o przysłanie mu kopij tych listów czy liścików Ch[opin]a, które do Ciebie pisał z Reinertz i Antonina, jako i o opis szczegółowy i wizerunek (fotogr[afię]) tablicy Twojej marmurowej u św. Krzyża. Wszystko to bądź łaskaw przygotować i przysłać mi wkrótce, a może znajdzie się u Ciebie jeszcze coś z jego kompozycji. Prosiłbym także i o owego Poloneza skomponowanego przez znakomitego artystę zmarłego niedawno w Paryżu (bo pod tym tytułem wyszedł u Kaufmana), a który był pomiędzy Twymi nutami na fortepianie1. Gromadząc wiadomości o Chopinie i zabiegając przez wiele lat o jego wiarygodną biografię i poprawne edycje utworów, Kolberg – jako kompetentny muzyk i świadek warszawskiego okresu życia i twórczości mistrza, zafascynowany jednocześnie jego talentem i sztuką – miał w konsekwencji przyczynić się znacząco do wzbogacenia wiedzy o wielkim kompozytorze2. Począwszy od odpowiedzi Kolberga przesłanej Szulcowi w 1874 roku z dołączonymi Uwagami, wymiana listów coraz bliższych sobie korespondentów stała się bardziej ożywiona; obaj skupiali się przede wszystkim wokół problemów chopinowskich. Szulc z wdzięcznością przyjął przysłane mu notatki Kolberga, wskazane w nich braki, błędy, nieścisłości. Kolberg zaś nadal pracowicie zbierał informacje, przeprowadzał kwerendy, analizował ukazujące się na temat Chopina artykuły, prostował powstałe wokół jego osoby i twórczości dowolne interpretacje, narosłe mity i legendy. Zarówno w zebranych przez siebie Uwagach dotyczących edycji Szulca, jak i w dalszych listach spektrum poruszanych zagadnień jest bardzo szerokie. Dotyczą sztuki pianistycznej Chopina, indywidualnego charakteru jego gry, okoliczności i sposobów improwizacji, pomysłów twórczych i źródeł muzycznych, chronologii i genezy utworów, autorstwa i edytorstwa dzieł, szczególnie juweniliów, kolejnych edycji pojedynczych kompozycji i wydań zbiorowych, wydawców i autorów piszących o Chopinie, mniej lub bardziej istotnych szczegółów biograficznych, takich jak próby ustalenia pochodzenia rodziny Fryderyka ze strony ojca czy informacji dotyczących przyjaciół, Brulion listu do Wilhelma z 18 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 510. Zob. M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. XVIII–XXII, K. Kobylańska Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg..., s. 378–390 oraz E. Sławińska-Dahlig Fryderyk Chopin w świetle korespondencji Oskara Kolberga, „Polski Rocznik Muzykologiczny” 2014, T. XII pt. Oskar Kolberg – prekursor europejskiej folklorystyki, s. 65–79. 1 2 366 �uczniów, spotkań, zdarzeń, upodobań kompozytora, wreszcie pamiątek po nim. Czyni to Kolberg z wielkim zaangażowaniem, wnikliwością i widoczną pasją; u ich źródła jest nie tylko osobista fascynacja, ale i pietyzm dla autentycznego portretu Chopina jako człowieka i twórcy, nie mitologizowanego, lecz prawdziwego w życiu i w swojej genialnej twórczości, oraz odpowiedzialność świadka odznaczającego się doskonałą pamięcią zdarzeń, muzyki, sposobu ekspresji artystycznej. Te rozproszone w listach i notatkach informacje i opinie najróżniejszego rodzaju składają się na bezcenne dopełnienie biografii kompozytora, po części tylko wykorzystane przez badaczy jego dorobku i ciągle czekające na systematyczne i drobiazgowe ich zanalizowanie przez specjalistów. Działania Kolberga dotyczyły także edycji utworów Chopina. Autor Ludu zbierał od wielu lat juwenilia oraz bezprawne, tzw. dzikie wydania pośmiertne. Wydawał opinie o praktykach różnych wydawców, np. krytycznie oceniał w edycji Fontany celowość jego własnego pośmiertnego opusowania młodzieńczych i nienumerowanych utworów Chopina, co powodowało, że wcześniejsze kompozycje miały numery wyższe od dojrzałych. Proponował natomiast ułożenie tych utworów „w kolejności rzeczowej i chronologicznej”. Tę swoją opinię przedstawiał późniejszym wydawcom, odradzając stanowczo kontynuację tego zabiegu Fontany jako niezgodnego z wolą i zapatrywaniami samego Chopina: Znałem aż nazbyt dobrze usposobienie Chopina, abym nie był przekonany, że nawet w wypadku, gdyby pozwolił opublikować te drobnostki za życia, nie zniósłby, aby jego utwory młodzieńcze – zdając sobie sprawę z ich słabości – zostały wydrukowane później […] po utworach najwyższej doskonałości. Różnica jest zbyt jaskrawa, aby zaraz nie rzuciła się każdemu w oczy i uszy. Dlatego oznaczenia Fontany jako nieautoryzowane przez samego Chopina nie mają żadnego uzasadnienia. Jest zatem nie tylko pożądane, ale nawet konieczne dla poznania rozwoju ducha Chopina, zaniechanie oznaczeń Fontany – jako wyniku osobistego zapatrywania, a w żadnym razie woli Chopina […]1. 1 Brulion listu do Breitkopfa i Härtla z 3 XII 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 181 (tłum. z niem.). Zob. też inne wypowiedzi Kolberga na ten temat, tamże, s. 291 (brulion listu do R. Wolffa z 1879 r.) oraz Korespondencja…, cz. I (DWOK T. 64), s. 562–563 i 664 (bruliony listów do M. Szulca z 1876 r.). Julian Fontana (1810–1869), pianista, kompozytor, jeden z najbliższych przyjaciół Chopina, jego uczeń, powiernik, kopista i edytor Oeuvres posthumes pour de piano de Fréd. Chopin. Publiés sur manuscrits originaux avec autorisation de sa famille par […] op. 66–74, Berlin [1855 i 1859]. O opinii Kolberga na temat opusowania przyjętego przez 367 �Kolberg zabiegał też sam o wydanie chopinowskich ineditów. Już w grudniu 1874 roku na ręce Szulca przesłał „drobiazgi chopinowskie”, tj. kopie kilku utworów, m.in. trzech młodzieńczych mazurków Chopina oraz Adagia, z życzeniem przekazania ich Leitgeberowi do publikacji1. O tych mazurkach pisał w liście: Co do kawałków Chopina, które oczywiście noszą na sobie piętno dorywczości (lubo ducha jego cechujące niewątpliwie), nadmieniam, że trzy te mazury [tj. Mazurek G-dur, B-dur i D-dur] były improwizowane wśród większej jeszcze liczby innych […] na jakimś wieczorze tańcującym (zdaje się u rektora Lindego w roku 1826 czy 7), gdzie Ch. w dobrym będąc humorze, sam siadał do fortepianu (nigdy go bowiem o to przy tańcach, szanując jego talent, nie proszono) i puszczał wodze swojemu wesołemu usposobieniu. Mazurów takich krocie sypały się wówczas spod jego ręki jak z rogu obfitości, lecz tylko te trzy na żądanie brata mego nazajutrz spisanymi być mogły, że jeszcze z pamięci nie uleciały. Trzeci z nich (G-dur) nazwany został kulawym, dlatego że go grał, gdy tancerz w obertasie na lewo (na kseb) przysiadał się czasami jedną nogą czy kolanem do ziemi, udając niby kulawego czy pijanego lub chcącego upaść, lecz wnet się podnosił, co mają oznaczać mocniej naciskane oktawy wiolinu i basu w drugim takcie każdej części […]. Dwa te mazury: B-dur i G-dur mój brat następnie za pozwoleniem jego litografował; na świstkach bez tytułu, w 30 tylko egzemplarzach odbite, rozdane one zostały znajomym (jeden egzemplarz mam u siebie). W dalszym ciągu wyjaśniał Szulcowi, z jakim zamiarem Chopin skomponował Adagio dedykowane siostrze Ludwice, i informował: Adagio to zamieszczone było drobnym pismem na ćwiartce listowej, w liście do rodziców pisanym, a który zapewnie wraz z innymi zaginął w pamiętnym 1864 r. napadzie żołdactwa. Szczęściem, że ja już miałem kopię jego u siebie w teczce, z której nową kopię Panu przesyłam2. Fontanę, uznanej współcześnie za cenną, pisał Jan Ekier we Wstępie do wydania narodowego „Dzieł” Fryderyka Chopina (Warszawa 1974), przytaczając w aneksie II (s. 161–163) odpowiednie cytaty z listów Kolberga. 1 Utwory te pt. Trzy mazury i Adagio, utwory młodości Chopina wyszły staraniem Szulca u Leitgebera w Poznaniu w 1875 roku. Adagio tj. Lento con gran espressione (Nokturn cis-moll); Kolbergowską kopię tego utworu odnotowują bibliografie chopinowskie. 2 Brulion listu do M.A. Szulca z 15 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 507 i 508. Mowa o spustoszeniu 19 września 1863 roku (nie w 1864, jak pisze Kolberg) przez Rosjan pałacu Zamoyskich na Krakowskim Przedmieściu w odwecie za nieudany zamach powstańców na gen. Fiodora Berga, namiestnika Królestwa Polskiego. Demolując budynek pałacu, carscy 368 �Przy okazji do tego listu obok utworów Chopina dołączył też Kolberg kilka „własnych polnych bławatków”, tj. „mazurów i obertasów”, które po dłuższych perypetiach z wydawcą Leitgeberem ukazały się w Poznaniu w 1876 roku pt. Mazurkas et autres danses polonaises pour le piano1. Wyjaśniał Szulcowi ten pomysł z sentymentem i jednocześnie dystansem jako formę powrotu do młodości: […] stanęły mi na myśli błogie chwile mojej takowej młodości około 1830–40, kiedy się to na świat innym niż dzisiaj zapatrywało okiem, a w gronie życzliwych przyjaciół oddawało zabawie i wesołości, hasając nieraz do białego dnia. Wtedy to pisywało się owe obertasy, kujawiaki i mazury i bez należytego opracowania i wykończenia na żądanie przyjaciół dawało czasami w 100 lub 200 egz. do druku na szarej, warszawskiej bibule, nie troszcząc się nawet wcale naówczas o porządną korektę. Ale młodość i myśl dobra krasiła wszystko. Ludzie w najlepszej wierze wmawiali w człowieka, że jest kompozytorem i człowiek nawzajem temu wierzył, zapominając, że to ziarko dobrego, jakie się w jego utworach znaleźć może, bardzo często nie jego, ale poczciwego ludu jest własnością. Próbki, jakie Panu (z liczby całej setki w mojej tece) posyłam jedynie dlatego tylko, że się sposobność do tego nadarza, powiedzą Panu więcej o tym wszystkim, gdy je muzykalnie, pobłażliwie o to raczysz zapytać, niż wszelkie tłumaczenia i komentarze2. Jak wynika z listów, w roku 1875, podczas wspomnianego wyżej dwukrotnego pobytu w Poznaniu, Kolberg ponownie spotkał się z Szulcem. Z pewnością dzielili się wówczas nowymi ustaleniami, wiadomościami i uwagami, uzgadniali wątpliwości i potrzebę weryfikacji niepewnych faktów, a także cieszyli nawzajem swoją grą utworów Chopina. Kolberg, dziękując za to spotkanie, pisał: […] pospieszam jednak podzielić się z Panem wiadomośc[iami], jakie się jeszcze dadzą zebrać o Chop[inie], z Panem, któryś mi tyle dał dowodów życzliwości w ostatniej mojej podróży, że nie wiem, jakimi słowy za nią mam podziękować. żołnierze obok sprzętów Izabeli, siostry Chopina, i Antoniego Barcińskich wyrzucili także na bruk fortepian Fryderyka, który po śmierci rodziców pozostawał w posiadaniu Barcińskiej, oraz zniszczyli część jego listów do rodziny. 1 Przedruk tychże w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 189–193, nr 37, s. 225–226, nr 43, s. 294–295, nr 62. 2 Brulion listu do M.A. Szulca z 15 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 506–507. 369 �O niektórych szczegółach napomknąłem już ustnie. Powtórzę je tu, ażebyś Pan wiedział, o ile będziesz mógł lub chciał użytkować z nich przy drugiej edycji1. Dalej następuje cała lista informacji bardziej lub mniej szczegółowych, ilustrujących wielość wątków chopinowskich poruszanych w tej korespondencji. Niewątpliwą zasługą Kolberga było również sporządzanie kopii utworów Chopina oraz gromadzenie niskonakładowych amatorskich druków jego kompozycji wykonywanych dla przyjaciół i dla pamięci, a nie do rozpowszechniania. Niektóre z wykonanych przez Kolberga kopii długo uważane były nawet przez specjalistów za autografy Chopina 2. Dzięki jednej z nich, odpisowi Poloneza b-moll (Les Adieux) z 1826 roku, dedykowanego Wilhelmowi, utwór ten jest znany, gdyż autograf Chopina zaginął3. Odpisy Kolberga służyły też niejednokrotnie wydawcom dzieł Chopina, u których zabiegał o ich kompletne wydanie i którym chętnie udostępniał własne materiały, dzieląc się swoją wiedzą i profesjonalnymi opiniami. Propozycja pomocy w tym zakresie złożona w styczniu 1878 roku lipskiemu wydawcy, Breitkopfowi i Härtlowi, okazała się jednak spóźniona. Firma miała już innych współpracowników do realizowanego właśnie pełnego wydania dzieł Chopina i mimo argumentu, że przydałby się w tym gronie również Polak, oferta nie została formalnie przyjęta 4. Kolberg mimo to okazał się pomocny przy kwerendzie źródeł, ustalaniu Brulion listu do M. A.Szulca z 1 II 1876 r., tamże, s. 561. Krystyna Kobylańska, badając autentyczność rękopisów Chopina, ustaliła np., że cztery rękopisy uważane za jego autografy to kopie Kolberga. Są to: Lento con gran espressione (Nokturn cis-moll); Piosenka litewska op. 74 nr 16, Ecossaise G-dur op. 72 nr 4, Ecossaise Des-dur op. 72 nr 5 (numery dwu ostatnich według edycji Fontany z 1855 roku). Zob. tejże Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg…, s. 379. 3 Swój odpis tego poloneza przesłał Kolberg w grudniu 1878 r. Bretkopfowi i Härtlowi, z komentarzem, że utworu tego nie udało mu się odnaleźć po śmierci Wilhelma w 1877 r. w jego papierach, choć pamięta jego dwie chopinowskie wersje w zbiorach brata, a kopię z wersji staranniejszej sporządził „przed około 18 laty”, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 182 (tłum. z niem.). O utworze tym pisał także do J. Kleczyńskiego w liście z 23 V 1881 r. (tamże, s. 501–502; tam w przypisie 2 do tego listu podano błędnie, że rękopis tego poloneza znajduje się w Bibliotece Jagiellońskiej). 4 Zob. w tej sprawie brulion listu do Breitkopfa i Härtla z 5 I 1878 r. oraz odpowiedź wydawcy z 8 I 1878 r. i kolejny brulion listu Kolberga z 20 II 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 95–96, 98–100, 110–113. Ta lipska edycja pt. Friedrich Chopin’s Werke. Erste kritisch durchgesehene Gesamtausgabe herausgegeben von. W. Bargiel, J. Brahms, A. Franchomme, F. Liszt, C. Reinecke, E. Rudorff ukazała się w 14 tomach w latach 1878–1880. 1 2 370 �losów rękopisów i pojedynczych wydań, udzielał wydawcom cennych informacji, m.in. o stylu gry Chopina, błędach poprzednich edycji, redakcji utworów, przesyłał kopie niektórych młodzieńczych kompozycji. Już w grudniu 1878 roku przekazał do Lipska sporządzony przez siebie Spis utworów Chopina z datami ich powstania (także z wątpliwościami w tym zakresie) oraz z uwagami o ich wydaniach 1. Dalsza korespondencja w tej sprawie dokumentuje podobnie jak listy do Szulca niezwykłe i bezinteresowne zaangażowanie Kolberga w szeroko rozumianą pomoc przy nowej edycji, a także skwapliwość, z jaką lipscy wydawcy z cennych uwag Kolberga korzystali, zgłaszając kolejne pytania i prośby. Swoistą gratyfikację miał zapewne stanowić wydany przez nich w roku 1881 zbiór 50 polskich mazurków z lat 1817–1850, zebranych i opracowanych przez Kolberga w układzie chronologicznym i opatrzonych jego przedmową2. Swoje propozycje i poprawki co do koncepcji, układu i porządku w nowej pełnej edycji dzieł Chopina przesłał Kolberg także Robertowi Wolffowi około roku 1879, uprzedzając inicjatywę warszawskich wydawców i z góry proponując swoją pomoc przy korekcie. Przygotował też osobną listę nutowych korekt uchybień zauważonych w poprzedniej edycji. Odpowiedzi udzielonej Kolbergowi nie znamy; firma Gebethnera i Wolffa, publikując pełne wydanie dzieł Chopina, skorzystała jednak z pomocy J. Kleczyńskiego3. 1 Dwie brulionowe wersje takiej listy (rkp. zaginiony, znany z odpisu M. Turczynowiczowej sprzed 1839 r.) opublikowane zostały w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66), na s.730–734 jako aneks 8 pt. Spis utworów Chopina sporządzony przez O. Kolberga. Zestawienie utworów Chopina dołączył Kolberg do listu do lipskiego wydawcy z 3 XII 1878 r. (zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 181 (tłum. z niem.) i s. 182, przyp. 1. 2 Zbiór ten ukazał się pt. Polnische Tänze. Sammlung des beliebtesten Polnischen Mazurkas für das Pianoforte, Leipzig [1881]. Współpracę Kolberga i wydawcy nad przygotowaniem go do druku dokumentuje koresponedencja z lat 1880–1881. 3 Zob. niedatowany brulion listu do Roberta Wolffa (prawdopodobnie z roku 1879), Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 290–292. Nowa edycja Gebethnera i Wolffa, o której przyszłym kształcie pisze Kolberg, ukazała się w 1882 roku w Warszawie w 10 tomach pt. Frédéric Chopin Oeuvres de Piano. Édition nouvelle revue, corrigée et doigtée par Jean Kleczyński, avec variantes provenant de l’auteur lui-même et communiquées par ses meilleurs élèves. Obok uczniów Chopina odnotowany jest tam także udział w opracowaniu Kolberga i Fontany. Wcześniejsze wydania dzieł Chopina przez Gebethnera i Wolffa ukazały się w Warszawie w 1863 i 1877 roku. Zachowała się brulionowa wersja wspomnianej erraty nutowej Kolberga do wcześniejszego wydania, dawniej uważana za zaginioną (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 183–184). 371 �Kolberg pozostawił też cenne, choć rozproszone w listach i notatkach wskazówki i informacje o grze Chopina i sposobie wykonywania jego utworów. Jeden z najciekawszych opisów zawarł w liście do Szulca z wiosny 1879 roku: Ja znajduję, że wszyscy grają go za prędko, a biorąc szalone tempo w allegrach, gubią tym samym mnóstwo szczegółów, które właśnie u kompozytora, tyle w piękne szczegóły obfitego jak Ch[opin], uwydatnione w grze być by powinny. Przy tym prawie każdy wpada w afektację, niestosowną przesadę albo też inaczej cieniuje te dzieła (oprócz miejsc wyraźnie do wzmocnienia i osłabienia wskazanych), każdy chce naśladować (a naśladuje według własnego pojęcia, więc najczęściej bardzo nietrafnie) owe ociągania się, ową niezależność obu rąk od siebie, które autor oznaczał wyrazem tempo rubato […]. Ja może dlatego tak jestem wymagającym, żem słyszał samego Ch[opina] bardzo często bądź prywatnie, bądź i publicznie grajacego w czasie jego dojrzałości w latach 1827–1830, a wrażenie tej gry (jakkolwiek byłem wówczas prawie dzieckiem jeszcze) niezatarte aż do dnia dzisiejszego pozostawiło na moim umyśle ślady, nie dozwalające wcale porównań z nowszymi wykonawcami1. W korespondencji Kolberga częstym tematem były też pamiątki pozostałe po Chopinie lub z nim związane. Wymienić tu można dla przykładu poświęconą Chopinowi tablicę epitafijną w kościele św. Krzyża w Warszawie, wykonaną według projektu (szkicu) Wilhelma przez Leonarda Marconiego, a upamiętniającą złożone tam serce kompozytora2. Losy pamiątek będących w posiadaniu Wilhelma nie są do końca znane. Nie wszystkie przekazane zostały Oskarowi, który wielokrotnie o nie prosił. Gdy się dowiedział, że przed śmiercią w 1877 roku Wilhelm odnalazł i przekazał kilka takich pamiątek siostrze Fryderyka, Izabeli Barcińskiej, pisał do Karoliny z żalem: „[…] czy to były listy, nuty lub co innego, nie wiem […]. Dziwi mnie mocno, dlaczego mnie takowych nie przysłał do Krakowa, wiedząc, że ja zbieram tego rodzaju rzeczy, zamyślam studium o Chopinie napisać”3. Sam Wilhelm wcześniej utwierdzał zresztą Kolberga w tym zamiarze; obiecując, że przyśle Brulion z 20 V 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 234. Zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 510, 513, 517 i 521 oraz cz. II (DWOK T. 65), s. 209. Epitafium wmurowane w filar kościoła ufundowano w 1879 r., uroczyste poświęcenie nastąpiło 5 marca 1880 r., wkrótce po złożeniu w tym miejscu urny z sercem Chopina (zob. „Kłosy” 1879, T. XXVIII, nr 708 (z 11 I) i 1880, T. XXX, nr 766 (z 4 III) oraz „Biblioteka Warszawska” 1880, T. 2, s. 179–180). 3 Brulion listu do Karoliny Kolberg z 22 X 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 171. 1 2 372 �mu informacje o Chopinie, zastrzegał: „Szczegółów też o życiu Chopina niewiele się zebrało, a jak się zbierze, to Ci je przeszlę dla ogłoszenia, a nie dla odstąpienia Szulcowi”1. Konsekwentne gromadzenie przez Kolberga materiałów o Chopinie, wyniki jego wieloletnich kwerend, ustalenia, konsultacje, zebrana wiedza o biografii i twórczości kompozytora w gruncie rzeczy posłużyły innym biografom i badaczom. Wyżej przytoczona wypowiedź i inne mniej lub bardziej wyraźne wzmianki pozwalają jednak wnioskować, że celem było nie tylko udzielenie ich innym, ale zamysł samodzielnego studium poświęconego Chopinowi, powracający jako wyraz pielęgnowanych długie lata osobistych uczuć dla mistrza. Kolejny ślad takiego zamiaru przynosi późniejszy list do Tytusa Wojciechowskiego, przyjaciela Chopina. Kolberg odnosi się w nim do wcześniejszych prac o Chopinie, prosi adresata o nowe wiadomości i o kopie niektórych młodzieńczych utworów, których odpisów nie posiada, wykazując przy tym znakomitą orientację w twórczości kompozytora. List jest brulionem; widnieje w nim skreślony ręką Kolberga fragment, a w nim zdanie: „Być zatem może, że ja sam, mimo zajęć, jakie mnie przygniatają, będę w konieczności podać niektóre wiadomości, by zatraceniu nie uległy, do jakiego czasopisma, np. «Przeglądu Lwowskiego», «Echa» itd.”2. Wypowiedź ta, pochodząca z brulionu, być może nie znalazła się w wysłanym liście, ale ujawnia, jak żywotna była potrzeba pisania i świadczenia o Chopinie, mimo ogromu innych pierwszoplanowych prac. Kolberg korespondował także w latach 1876–1886 z innym biografem Chopina, wspominanym już wcześniej Maurycym Karasowskim, muzykiem, krytykiem i pisarzem muzycznym, którego znał z okresu warszawskiego i z którym wówczas – jak wynika z listów – łączyły go przyjazne stosunki3. Pracę Karasowskiego wydaną w Dreźnie w roku 1877 w języku niemieckim (w tłumaczeniu autora) pt. Friedrych Chopin. Seine Leben, Seine Werke und Briefe (Bd. 1–2) Kolberg znał i sporządzał na jej temat swoje uwagi, sprostowania i uzupełnienia4. Książka ta była też omawiana wielokrotnie List Wilhelma Kolberga z 31 I 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 517. Brulion listu do T. Wojciechowskiego z 15 XII 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 285–286. 3 Zachowana korespondencja Kolberga z Karasowskim obejmuje 18 listów (zob. DWOK T. 64–66). 4 Notatki te zachowały się w archiwum Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 338–340). Drugie wydanie pracy, Karasowskiego, znacznie skrócone i poprawione, ukazało się tamże 1 2 373 �w korespondencji z Szulcem, który oceniał ją krytycznie, zarzucając autorowi brak podania źródeł i nieład w przedstawianiu faktów. Kolberg nie polemizował z nim w tej sprawie, raczej przychylając się do tego stanowiska. Z czasem jednak pozytywniej oceniał tę pracę. Początek listownego kontaktu z Karasowskim przypada na listopad 1876 roku, kiedy to Kolberg przesłał mu melodię Chmiela potrzebną do przygotowywanej biografii Chopina 1. Korespondencja urwała się potem na kilka lat, dopiero we wrześniu 1881 roku nawiązana została na nowo, koncentrując się odtąd wokół spraw chopinowskich. Kolberg w poczuciu wspólnego podziwu i uznania dla Chopina chętnie dzielił się z Karasowskim – podobnie jak z Szulcem – swoimi przemyśleniami i informacjami; w listach podejmowane więc były najróżniejsze wątki z życia i twórczości „naszego uwielbianego mistrza”. I podobnie jak pierwszemu biografowi przesłał Kolberg Karasowskiemu po ukazaniu się polskiej dwutomowej edycji jego biografii Chopina w 1882 roku swoje sprostowania i uwagi, dołączone do listu z 2 września 1882 roku2. Chopinowskie realia pojawiają się także, choć sporadycznie, w korespondencji z lat 1880–1881 z innym zaprzyjaźnionym muzykiem i krytykiem muzycznym z Warszawy – Janem Kleczyńskim. Ten ostatni zaprosił Kolberga pod koniec 1879 roku do współpracy z warszawskim dwutygodnikiem, „Echem Muzycznym”, którego redakcję objął z początkiem 1880 roku Kolberg okazał zainteresowanie tą inicjatywą, docenił plany redaktora, który – jak to określił – zamierzał nadać swemu pismu „kierunek poważny i o ile możności narodowy”, ale z braku czasu konkretnego udziału jako autor odmówił. W roku 1880 poruszana była w listach sprawa interesujących Kleczyńskiego wiadomości na temat przodków ojca Fryderyka, Mikołaja Chopina, pozyskanych przez Kolberga w Nancy, gdzie zatrzymał się na krótko w drodze na wystawę w Paryżu w 1878 r. Rok później Kleczyński należał do grona organizatorów warszawskiego koncertu na rzecz Kolberga, przesłał w 1878 roku, trzecie w 1881 roku i to ono stało się podstawą wersji polskiej wydanej w 1882 roku w Krakowie pt. Fryderyk Chopin. Życie. Listy. Dzieła. Wcześniej Karasowski opublikował artykuł pt. Młodość Fryderyka Szopena w „Bibliotece Warszawskiej” 1862, T. 4, s. 1–40 oraz Uzupełnienie, tamże, 1869, T. 1, s. 161–179 i 383–418. 1 Zob. brulion listu do Karasowskiego z 9 XI i odpowiedź adresata z 17 XI 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 661–662 i 665–666. 2 Zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 689. Rękopis Uwag O. Kolberga odnoszących się do pracy Karasowskiego o Chopinie opublikowany został w cz. III Korespondencji (DWOK T. 66), na s. 738–743 jako aneks 11; przedruk tegoż w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 472–476, nr 983. 374 �też badaczowi na jego prośbę kopię jednego z młodzieńczych polonezów Chopina (Ges-dur), drukowanego w wyczerpanej już wówczas edycji Kaufmanna z 1870 roku. Odpisu z tego wydania poszukiwał Kolberg w Warszawie od 1877 roku, wielokrotnie kierując prośby w tej sprawie do znanych sobie muzyków. Sam z kolei objaśniał Kleczyńskiemu okoliczności powstania dedykowanego Wilhelmowi poloneza pożegnalnego b-moll (Les Adieux)1. Omawiając wkład Kolberga w biografię i edycję dzieł Chopina, warto zatrzymać się jeszcze na ocenach analizujących go muzykologów i oddać im głos. Mieczysław Tomaszewski, autor opracowania i wstępu do Pism muzycznych Kolberga, potwierdzając wagę zebranej przez niego faktografii chopinowskiej, niewykorzystanej we własnych publikacjach, pisał w 1975 roku: Poza tym miał sam doskonałą pamięć zdarzeń i muzyki, sposobu, w jaki ją Chopin wykonywał. Opis gry kompozytora, przesłany Szulcowi w liście z 20 maja 1979 roku, należy do najbardziej precyzyjnych i autentycznych, jakie nam przekazał wiek XIX, i zaświadcza, jak bardzo Kolberg predestynowany był do zadania, co do którego wykonania stale się wahał. A dalej, oceniając wiedzę Kolberga przekazaną wydawcom dzieł Chopina, stwierdzał: „Był więc Kolberg bardziej edytorem in spe, ale edytorem wysokiej klasy, uczulonym na problem autentyczności przekazu, właściwego odczytania intencji kompozytora, trafnego uchwycenia stylu, wiernego przekazu tradycji wykonawczej”2. W 2014 roku Ewa Sławińska-Dahlig podobnie podsumowała wkład Kolberga w tej dziedzinie: Oskar Kolberg wniósł nieocenioną wiedzę faktograficzną (wzbogaconą o znakomite interpretacje) w pierwszym okresie badań nad Chopinem. Listy i teksty Kolberga odnoszące się do kompozytora dowodzą jego kompetencji, szerokości zainteresowań i dociekliwości. Są szczególnie cenne jako źródło z pierwszej ręki 1 O wspomnianych kwestiach chopinowskich zob. listy Kleczyńskiego i Kolberga nr 698 i 704; 729, 758 i 770; 837 i 840 w cz II Korespondencji (DWOK T. 65). Cytowane określenie Kolberga dotyczące profilu „Echa” tamże, s. 309. O poszukiwanej przez Kolberga kopii poloneza Ges-dur mowa też w korespondencji z J. Sikorskim, zob. tamże, s. 257, 396 i 398–399. 2 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga…, (DWOK T. 61), s. XX i XXII. List, na który się autor powołuje, zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 233–236. Fragment tego listu opisujący grę Chopina, zacytowano wyżej, zob. s. 372. 375 �– źródło pozostawione przez świadka warszawskiego okresu życia Fryderyka Chopina, a także sumiennego obserwatora jego późniejszych emigracyjnych dziejów1. Postulat autorki: „W dalszych badaniach warto usystematyzować wszystkie wzmianki o kompozytorze zawarte w całym dziedzictwie kolbergowskim i dokonać syntezy dotychczasowych prac na ten temat […]” pozostaje aktualny i czeka na zrealizowanie go przez specjalistów. XX [Podróże na Pokucie i na Podole galicyjskie w latach 1876 i 1877. – Kontynuacja Poznańskiego i wydanie cz. II–IV (1876–1879). – Odwiedziny Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1877). – Wstępne prace nad cz. I Pokucia. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Paryżu (wrzesień 1878), prezentacja tam m.in. tomów Ludu. – Przedłożenie Akademii pierwszej wersji cz. I Pokucia (listopad 1878). – Odwiedziny Antoniego i Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1879). – Wyjazd do Lwowa i Czortowca (wrzesień? 1879). – Udział w obchodach jubileuszu Kraszewskiego (październik 1879). – Publikacja Pieśni ludu litewskiego, studium komparatystyczno-folklorystycznego, w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1879). – Uwagi do analizy tekstu Bogurodzicy (1879).] Po wyprawie odbytej w roku 1875 na Pomorze i Mazury oraz w Poznańskie kolejnym obszarem eksploracji Kolberga stały się ziemie na południowo-wschodnich kresach Rzeczypospolitej. W dwu następnych latach, 1876 i 1877, odbył podróże badawcze na Pokucie i na Podole galicyjskie, a obie wyprawy, podobnie jak poprzednia na północ, finansowane były przez Akademię, która przeznaczyła na ten cel zasiłek z funduszu Komisji Antropologicznej. Był to także okres intensywnej pracy nad monografią Poznańskiego: w roku 1876 ukazała się jej część II, w następnym część III, 1 E. Sławińska-Dahlig Fryderyk Chopin w świetle korespondecji Oskara Kolberga…, s. 78 i 77. Z informacji Kolberga o Chopinie korzystały kolejne pokolenia biografów i wydawców dzieł kompozytora aż do czasów najnowszych, jest to jednak materiał rozproszony. Zob. m.in. J. Ekier Wstęp do wydania narodowego „Dzieł” Fryderyka Chopina…, M. Tomaszewski Chopin. Człowiek, dzieło rezonans, Poznań 1998, Korespondencja Fryderyka Chopina 1816– –1831, T. 1, oprac. Z. Helman, Z. Skowron, H. Wróblewska-Straus, Warszawa 2009. 376 �dwa lata później, tj. w 1879 roku część IV (odpowiednio tomy 10–12 Ludu). Plan badań etnograficznych na ziemiach wschodnich w obrębie ówczesnego zaboru austriackiego uważał Kolberg jednak za zadanie naukowe na tyle pilne, że podjął je równolegle z zaabsorbowaniem innymi pracami nad tomami Ludu i działalnością w ramach Akademii. Było to zresztą zgodne ze wspomnianym wcześniej programem badawczym Akademii, który jako priorytet wskazywał głównie ziemie „północnych i północno-wschodnich stoków Karpat”1. Podróż Kolberga w 1876 roku do Galicji Wschodniej, pierwsza dłuższa na Pokucie i Podole galicyjskie, jest stosunkowo dobrze udokumentowana w korespondencji i w materiałach sponsorującej ją Akademii. Pierwotne projekty wyjazdu w czerwcu, potem w lipcu nie zostały zrealizowane; termin przesunął się w związku z koniecznością dopilnowania kończącego się druku II części W. Ks. Poznańskiego, która ukazała się na początku sierpnia 2. Ostatecznie Kolberg wyjechał po 10 sierpnia – taką datę nosi ostatni zachowany list pisany jeszcze w Krakowie – a powrócił przed 12 października, po dwumiesięcznej wyprawie, zatrzymując się jeszcze w Krakowie 3. O swojej podróży wzmiankuje w listach, pisząc m.in.: „W tym roku jeździłem na Pokucie, na Bukowinę, i byłem w Karpatach, mianowicie miedzy Hucułami pod Czarną Górą [Czarnohorą]”, wspomina pobyt w Czortowcu u Przybysławskich, w Baryszu u Szawłowskich, zwiedzanie okolic Lwowa i tygodniowy pobyt w samym mieście, gdzie odwiedził muzea oraz Ossolineum 4. Najobszerniejszą relację przynosi jednak złożone Akademii sprawozdanie z tej podróży z 30 października 1876 roku, omówione przez przewodniczącego, J. Majera, na posiedzeniu Komisji Antropologicznej w listopadzie 1876 roku 5. Relacja ta wskazuje, że główne stacje badawcze Kolberga stanowiły „w okolicy Zob. wyżej, s. 277–278.. Zob. bruliony listów do W. Siarkowskiego z 30 VI oraz do W. Niegolewskiej z 7 VIII 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 628 i 631. 3 Zob. bruliony listów do J. Florkiewicza z 10 VIII oraz do S. Czarneckiego z 12 X 1876 r., tamże, s. 633 i 645. Z Modlnicy pisał Kolberg dopiero 4 XI 1876 r., zob. tamże, s. 660. 4 Brulion listu do Czarneckiego tamże, s. 645. Zob. też brulion listu do W. Przybysławskiego z 14 X 1876 r., tamże, s. 646. 5 Brulion sprawozdania skierowanego do Akademii z 30 X 1876 r. zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 657–660. Zob. też omówienie sprawozdania na posiedzeniu Komisji z 16 XI 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. IV, 1877, s. XVIII oraz informacje o tej podróży Kolberga i jej plonach, tamże, s. IX, XXVII. 1 2 377 �naddniestrzańskiej Barysz pod Buczaczem i Czortowiec pod Obertynem, w górach zaś Żabie pod Czarnogórą, położone w pobliżu granicy Bukowiny i Kossowa” oraz że krótko przebywał też w miastach: Stanisławowie, Kołomyi, Czerniowcach i Buczaczu, dłużej zaś we Lwowie, gdzie m.in. sporządził w Muzeum Przyrodniczym im. Dzieduszyckich spis „akwarel, rycin i obrazów olejnych przedstawiających typy i sceny ludowe”, a w Ossolineum spis akwarel 1. Temu ostatniemu zagadnieniu, tj. ikonografii, poświęcił Kolberg w sprawozdaniu szczególną uwagę – zgodnie ze swoim utrwalonym i często na forum Akademii wyrażanym przekonaniem o szczególnej wartości dla etnografii tego rodzaju dokumentacji. Pisał: Niech mi tu wolno będzie zwrócić uwagę na przedmiot nader ważną specjalność etnograficzną stanowiący, jakim mianowicie jest ubiór ludu i kształt jego mieszkań, narzędzi i sprzętów, gdyż przedmiot ten, wiążąc się z projektowanym wydawnictwem wyrozumowanym kostiumów i budowli krajowych, w przyszłości dokonać się mającym, podać może materiał do zasilania okazami świeżo powstającego Muzeum Akademickiego. Zwracał następnie uwagę na wielkie zróżnicowanie strojów charakterystycznych dla zwiedzanych terenów, informował o swoich kontaktach z fotografikami tamtych stron podejmowanych w celu zainteresowania ich tematyką etnograficzną, informował, że sam, „acz niewprawną ręką”, sporządzał „wizerunki wielu chat, sprzętów, przedmiotów ubrania itd.”, które zamierzał przekazać do opracowania Kossakowi. Wreszcie postulował: „Obok wizerunków [tj. szkiców, fotografii itp.] byłoby nader pożądanym gromadzenie ubiorów w naturze lub też pojedynczych tychże części”2, zastrzegając jednak, że cena tych ostatnich jest tak wygórowana, że uniemożliwia kupno. Warto tu przypomnieć przywoływany wcześniej fakt, że Kolberg przywiózł też z tej podróży i złożył Komisji do jej zbiorów etnograficznych rekwizyty weselne, części stroju, kilkanaście narzędzi i sprzętów domowych z Pokucia, a także pięć „gadek huculskich”3. W swojej relacji dla Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658, 659 i 660. Oba spisy zachowały się w zbiorach archiwalnych, zob. wyżej, s. 276 2 Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658 i 659. 3 Odnotowano to w sprawozdaniach z posiedzeń Komisji Antropologicznej z dnia 21 XII 1876 r. i z 1 VI 1877 r., zob. wyżej, s. 285. 1 378 �Akademii zwracał też uwagę na problematykę i okoliczności swoich badań. W cytowanym brulionie pisał: Przedmiotem zbiorów były głównie zwyczaje, obrzędy, pieśni, muzyka, język itd. Wszakże pobyt mój w pomienionych stronach pomimo obfitości dostarczonego materiału bynajmniej go jeszcze nie wyczerpał. Stosunki więc pozawiązywane z kilku obywatelami naukę miłującymi, a głównie z W. [Władysławem] Przybysławskim w Czortowcu, z W. [Stanisławem] Szawłowskim w Baryszu i z ks. Sofronem Witwickim w Żabiu, i kilku innymi osobami, każą się spodziewać, że odnośny materiał etnograficzny, jaki by się dał pozyskać, znacznie w następstwie będzie pomnożony na drodze korespondencji1. Osoby te, wcześniej już tutaj przywołane, jako żywo zainteresowane lokalnym folklorem, historią i kulturą ludową swojego regionu znacznie przyczyniły się do pomnożenia zbiorów Kolberga z Pokucia oraz z okolic Buczacza, goszcząc go w swoich domach, stwarzając warunki do pracy badawczej i zasilając przyszłe monografie nowymi materiałami, wiadomościami i konsultacjami. Owocna współpraca i żywe kontakty z nimi udokumentowane są w korespondencji, szczególnie bogatej z Władysławem Przybysławskim w latach 1876–18832. W roku następnym 1877 Kolberg odbył również podróż do Galicji Wschodniej, a jej koszty, podobnie jak rok wcześniej, pokrył fundusz Komisji Antropologicznej. Wcześniej jednak, w połowie lipca, przyjechała do Modlnicy na wakacje Karolina z dwiema córkami, starszą Tonią i kilkumiesięczną Walentyną, oraz z siostrzenicą Lolą, osieroconą przez Julię Illukiewiczową. Ich pobyt trwał do 19 sierpnia. To rodzinne spotkanie miało dla Oskara i jego bratowej szczególne znaczenie wobec niedawnej śmierci Wilhelma 4 czerwca tego roku. Dla Karoliny i jej dzieci były to również wymarzone wakacje w życzliwym i zorganizowanym domu Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658. Badania Kolberga na Pokuciu, pozyskane tam zbiory, m.in. z Czortowca, oraz jego współpracę z Przybysławskim i Witwickim omawia A. Skrukwa we wstępie do suplementu do Pokucia (DWOK T. 81), s. V–XLIX. Materiały z Huculszczyzny opublikowane zostały dopiero w ramach DWOK w dwuczęściowej Rusi Karpackiej (DWOK T. 54–55); tam scharakteryzowali je we wstępie, w tomie 54 O. Gajkowa (s. V–XXVII), M. Tarko (s. XXVIII–XLIV), B. Linette (s. XLV–LII) i A. Demartin (s. LIII–LXXII). Bogate materiały z Barysza znalazły się także dopiero w nowej edycji, w trzech tomach Rusi Czerwonej (DWOK T. 56, 57/I i 57/II), zob. też wstęp M. Tarki do tej monografii (w tomie 56, s. XXX–XXXIII). 1 2 379 �na wsi, w oderwaniu od miejskiej, uciążliwej codzienności, w bliskości z kochanym stryjem. W Modlnicy odbył się wówczas chrzest urodzonej 26 lutego 1877 roku Walentyny, przy współudziale trzech par chrzestnych: Oskara i Antoniny Konopczanki, Juliana Konopki i Meli Męcińskiej oraz Michaliny Konopczanki, córki Józefa, i jej kuzyna, Michała, syna Ksawerego Konopki1. Na wyprawę etnograficzną na Pokucie i Podole galicyjskie i w okolice Lwowa Kolberg wyjechał więc dopiero 23 sierpnia, udając się przez Lwów do Czortowca, gdzie spędził prawie miesiąc, serdecznie przyjmowany przez Przybysławskich, i skąd planował odwiedzić jeszcze Barysz. W drodze powrotnej zatrzymał się także u Bochdanów w Zadwórzu oraz we Lwowie. Wrócił do Krakowa w trzeciej dekadzie października. O tej dwumiesięcznej podróży wzmiankował w listach2, szczególnie wspominając długi i owocny pobyt w Czortowcu, jednej z najbardziej sprzyjających jego pracom stacji badawczej, gdzie w atmosferze przyjacielskiej współpracy z gospodarzami, Władysławem i Heleną Przybysławskimi, nie tylko pomnażał swoje zbiory z Pokucia, ale cieszył się wspólnotą zainteresowań i pasji naukowej goszczącego go właściciela. Przybysławski jako badacz zabytków archeologicznych w Galicji Wschodniej, m.in. w Horodnicy nad Dniestrem, miłośnik historii, kolekcjoner książek, dokumentów, wykopalisk, przedmiotów użytkowych i rzemieślniczych itp., członek Komisji Archeologicznej i Antropologicznej Akademii i zamiłowany regionalista okazał się znakomitym towarzyszem w badaniach, współpracownikiem i konsultantem Kolberga. O zrozumieniu dla działalności autora Ludu, gotowości pomocy i stopniu zażyłości obu badaczy świadczy korespondencja. Zapraszając Kolberga w czerwcu 1877 roku, Przybysławski przypominał „[…] w zeszłym roku daną nam obietnicę odwiedzenia w tym roku Pokucia, a przy tym obrania sobie Czortowca za główny punkt, z którego robiłbyś Szanowny Pan wycieczki we wszystkich kierunkach, jakie za stosowne uznasz”. I deklarował dalej: Zob. S. Dębicka W starym gnieździe: z sagi rodu Kolbergów, Warszawa 1989, s. 185–186 i 189. Zob. m.in. bruliony listów do W. Przybysławskiego z 8 i 19 VIII 1877 r. (w sprawie daty wyjazdu) oraz do B. Moraczewskiej z 27 X, do Akademii z 1 XI, do Jadwigi Wernerowej z 19 XI i do Karoliny z 10 XII 1877 r. (po powrocie), Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 54, 56, 67, 72, 76 i 84. W liście do Jadwigi wspomniał, że Helena Przybysławska to córka Kazimierza Wessla zaprzyjaźnionego z Wilhelmem, któremu przekazywał tę informację rok wcześniej (Korespondencja…, cz. II, DWOK T. 65, s. 76 oraz cz. I, DWOK T. 64, s. 649). U Wesslów w Żyrzynie, w Lubelskiem, Kolberg gościł w 1848 r. 1 2 380 �Pisał do mnie dr Kopernicki, że Szanowny Pan masz myśl ułożenia monografii etnograficznej Czortowca, cieszę się tym projektem bardzo i z mej strony dołożę usilnych starań, ażeby Szanowny Pan wszelkie potrzebne do tego opisu materiały, czy żywe, czy też martwe, miał pod ręką, a tym samym mam przekonanie, że tego rodzaju opis wyjdzie spod pióra Pańskiego kompletnym1. W roku następnym – 1878 – Kolberg nie wyjeżdżał na badania terenowe, lecz wziął udział z ramienia Akademii w Wystawie Powszechnej w Paryżu, która trwała od 1 maja do 20 października. Prezentował swoje tomy Ludu oraz zbiór rysunków, szkiców i fotografii w części antropologiczno-etnologicznej działu austriackiego wystawy, w którego ramach „urzędowo” uczestniczyła Akademia. Do eksponatów tejże należały fotografie zabytków archeologicznych z różnych stron Polski, okazy etnograficzne i antropologiczne wybrane z zasobów muzeum Akademii, a przygotowane przez Komisję Antropologiczną i Archeologiczną pod kierunkiem Izydora Kopernickiego, który był także głównym organizatorem ekspedycji materiałów2. Według katalogu wystawy Kopernicki „jako członek Akademii” wystawiał w sekcji antropologicznej działu austriackiego „różne czaszki”, a w jego sekcji etnologicznej album fotografii typów i strojów Polaków, Rusinów i Żydów. Tamże odnotowano też – jednak bez konkretów – udział dwu „interesujących osób”: Oskara Kolberga „z zabytkami etnograficznymi i z takimiż Władysława Przybysławskiego”3. W części austriackiej wystawy znalazły się również eksponaty archeologiczne i etnograficzne pochodzące ze zbiorów Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie i z Muzeum Techniczno-Przemysłowego Adriana Baranieckiego List W. Przybysławskiego z 24 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 39. Eksponaty ze zbiorów Akademii obejmowały „oprócz niektórych starożytności i ich fotografij” m.in. „czaszek sześć z czasów przedhistorycznych z różnych okolic kraju, zbiór 60 typowych tak zwanych pisanek, zbiór okazów włosów ludności polskiej, ruskiej i żydowskiej, album fotografij typów ludności podolskiej” (zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej z 27 IV 1878 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. LIV). Zob. też list I. Kopernickiego z 2 III 1878 r., w którym informuje Kolberga o ustalonej przez Komisję w Wiedniu konieczności wcześniejszej przesyłki deklarowanych materiałów na wystawę i obiecuje mu swoją pomoc w ich przygotowaniu, oraz kolejny list Kopernickiego, niedatowany (Korespondencja... cz. II, DWOK T. 65, s. 117-118 i 119). 3 Cyt. za: A. Abramowicz Wystawa w Paryżu w 1878 roku, w: tegoż Dalecy i bliscy: studia z dziejów archeologii, „Acta Archaeologica Lodziensia” 1974, nr 23, s. 103. Autor oparł swój opis na oficjalnym katalogu wystawy pt. Exposition universelle internationale de 1878 à Paris. Catalogue spécial de l’exposition des sciences anthropologiques, Paris 1878. 1 2 381 �w Krakowie. Według korespondentki z Paryża, Seweryny Duchińskiej: „Dzięki zbiorom hr. Dzieduszyckiego i p. Baranieckiego ten dział austriacki zachował przeważnie polski charakter” 1. Komisarzem wystawy austriackiej na wystawie paryskiej był Włodzimierz Dzieduszycki, pasjonat muzealnictwa i mecenas naukowy różnych przedsięwzięć wystawienniczych w Galicji i w Europie. Choć wystawcy polscy uczestniczyć mogli w wystawach światowych w ramach ekspozycji kraju zaborców, co niejednokrotnie stwarzało dylematy moralne i stawiało Polaków przed alternatywą niewystawiania wcale, na wystawie paryskiej udało się dzięki pewnemu wybiegowi stworzyć odrębną ekspozycję polską. Warto o niej wspomnieć, gdyż to zapewne był dodatkowy powód szczególnej determinacji Kolberga, który deklarował nie tylko chęć, ale wręcz koniczność odwiedzenia wystawy, i do wyjazdu przygotowywał się dużo wcześniej, organizując w tym celu fundusz wydzielony ze swojego kapitału zdeponowanego w Warszawie i umawiając się na spotkanie z rodziną w Paryżu2. Za urządzenie Wystawy Nauk Antropologicznych stanowiącej część wystawy powszechnej w 1878 r. odpowiedzialne było paryskie Towarzystwo Antropologiczne, którego członkami było również wielu Polaków, emigrantów, m.in. od 1867 r. Izydor Kopernicki. Środowisko to wraz ze swoimi licznymi sympatykami założyło krótko przed wystawą i specjalnie w celu reprezentowania na niej Polski Towarzystwo Antropologiczne i Etnograficzne Polskie w Paryżu, ukonstytuowane na wzór francuskiego i stanowiące rodzaj jego oddziału3. Prezesem został Franciszek Duchiński (1816–1893), etnograf i historyk, działacz emigracyjny, członek paryskiego Towarzystwa Antropologicznego od 1865 r. i główny inicjator przedsięwzięcia. W krótkim czasie wykonano olbrzymią pracę organizacyjną 1 [S. Duchińska] Z wystawy paryskiej, „Biblioteka Warszawska” 1878, T. 3, s. 114. Autorka wymienia wśród eksponatów z tych zbiorów naczynia, kilimy, pisanki, hafty na płótnie, modele chat i zagród wieśniaczych, znaleziska z wykopalisk. 2 Zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 129, 132–133, 135, 136, 141–142, 149, 151 i 160, listy wymieniane w tej sprawie z Jadwigą i Emilem Wernerami w okresie od kwietnia do sierpnia 1878 r. Kolberg pisał tam m.in., że paryską wystawę „koniecznie dla zbioru etnograficznych tam okazów zwiedzić […] wypada, na który to cel nie mam i nie mogę mieć innego funduszu jak wiadomą Ci sumkę u Was […]” (tamże, s. 135). 3 Zob. A. Abramowicz Société d’Anthropologie et d’Ethnographie Polonaise de Paris (1878 – ?), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1975, T. 20, nr 1, s. 79–88. Według autora dalsze losy i ślady działalności towarzystwa po wystawie 1878 r. nie są znane. 382 �i na Wystawie Nauk Antropologicznych pod szyldem nowo utworzonego towarzystwa polskiego udało się zgromadzić wystawców polskich z emigracji i wszystkich zaborów, zarówno instytucje, jak osoby prywatne. Zorganizowany udział Polaków w ekspozycji nauk antropologicznych był wydarzeniem bez precedensu, gdyż polski dorobek naukowy zaprezentowano międzynarodowej rzeszy zwiedzających pod własnym, narodowym szyldem. Wydarzenie to miało charakter manifestacji nie tylko naukowej, ale i politycznej, tożsamościowej. W odezwie towarzystwa wydanej 1 marca 1878 roku z powodu wystawy, stanowiącej rodzaj kwestionariusza czy ankiety badawczej napisano m.in.: Pierwszy to raz od dawnych czasów kraj nasz na zewnątrz czynnie pod swym własnym wystąpi mianem. Niechże to miano, które tak żywym przez dziesięć wieków błyszczało światłem, na polu wiedzy zajaśnieje. Okażmy światu i goś­ cinnym a szlachetnym gospodarzom Wystawy, że Ojczyzna Kopernika i Śniadeckich gościnności tej godna – że istniejemy1. Prawie sto lat później polski badacz, Andrzej Abramowicz, upomniał się o przywrócenie naukowego znaczenia wystawie: Chyba nie było w ciągu całego XIX w. większej zagranicznej manifestacji nauki polskiej niż wystawa antropologiczna związana z międzynarodową wystawą powszechną w 1878 r. w Paryżu. Mimo doniosłości wydarzenia nie znalazło ono szerszego odbicia w historii nauki polskiej. Jest prawie zapomniane2. Według katalogu w ramach nowo powstałego towarzystwa polskiego swoje muzealne zbiory zaprezentowały w oddziale polskim: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Muzeum Narodowe w Rapperswilu, Jan Zawisza z Warszawy, właściciel kolekcji archeologicznej, oraz cała galeria wystawców prywatnych, m.in. Franciszek Duchiński, Cyprian Godebski, Władysław Mickiewicz3. Tu także – niezależnie od udziału w części austriackiej wystawy – prezentował eksponaty Cyt. za artykułem Abramowicza jw., s. 80. A. Abramowicz Wystawa w Paryżu w 1878 roku…, s. 91. 3 Opis ekspozycji polskiej oparty na francuskim katalogu wystawy nauk antropologicznych (w tłumaczeniu autora) podaje. A. Abramowicz w pracy Wystawa w Paryżu w 1878 roku…, s. 91–107. Nie wiadomo, czy lista wystawców jest pełna, gdyż jak zauważa autor, zarówno w katalogu, jak i w podpisach eksponatów stosowano swoisty kamuflaż (tamże, s. 107), oraz 1 2 383 �archeologiczne i etnograficzne ze zbiorów swego prywatnego muzeum we Lwowie Włodzimierz Dzieduszycki; spośród nich szczególną uwagę zwracały 32 stroje ludowe z Galicji. W stoisku specjalnym towarzystwa spotykamy ponownie nazwisko Kopernickiego, który opracował przedstawiane tam pomiary i tabele kraniometryczne, a w obszernym zestawie bibliograficznym publikacji polskich wymieniono Kolberga jako autora tomów 2–4 Ludu, tj. Sandomierskiego i Kujaw części I i II. Oddział polski zawierał bogatą kolekcję strojów ludowych z różnych regionów Polski, zbiory rysunków i rycin, mapy, m.in. Chrzanowskiego z kilkudziesięcioma tablicami, albumy przedstawiające typy i ubiory polskie, a także fotografie znalezisk przedhistorycznych, liczne okazy archeologiczne z wykopalisk w całym kraju, różne obiekty etnograficzne, m.in. z zakresu rzemiosła, budownictwa itp. Bogaty zbiór poloniców zgromadziła też osobna ekspozycja polskiej „sztuki historycznej” zorganizowana na wystawie starożytności pod patronatem Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu, w specjalnie wydzielonej sali w pałacu Trocadéro. Znalazły się tam cenne pamiątki historyczne i narodowe, arcydzieła dawnej sztuki i rzemiosła, portrety i medaliony zasłużonych Polaków, kolekcje miniatur, monet, broni itd., zgromadzone w imponującej ilości, z czytelnym zamysłem ukazania bogactwa i starożytności polskiej historii i kultury, stanowiące – według słów Duchińskiej – „drugie ognisko polskie przedstawione samoistnie pod opieką Francji”1. Eksponaty pochodziły m.in. ze zbiorów Władysława Czartoryskiego oraz Jana Działyńskiego z Kórnika. Oddział polski na wystawie antropologiczno-etnograficznej został wysoko oceniony w prasie francuskiej, opisywała go też prasa polska, m.in. piórem stałej korespondentki z Paryża, Duchińskiej, w „Bibliotece Warszawskiej” i przebywającego wówczas w stolicy Francji Henryka Sienkiewicza w „Nowinach”2. Ze względu na wymowę polityczną polskiej ekspozycji nie o wszystkim jednak można było pisać, może dlatego czy jest dokładny spis niektórych nazwisk powtarzających się (np. Kopernicki, Dzieduszycki) w oddziałach pod patronatem zaborców i w ekspozycji polskiej. 1 [S. Duchińska] Z wystawy paryskiej…, s. 443. 2 Tamże, s. 115–118 (o wystawie antropologicznej) oraz s. 442–449 (o wystawie „sztuki historycznej”); całość relacji autorki s. 111–133 , 305–331 oraz 434–458; H. Sienkiewicz Z wystawy antropologicznej w Paryżu, „Nowiny” 1878 nr 42 i 44. Pisarz uznał wystawę antropologiczną za niewątpliwy sukces polskiej nauki i pokreślał w swojej obszernej relacji powszechne uznanie, z jakim się spotkała. Zob. także opis oddziału polskiego w: A. Abramowicz Wystawa paryska w 1878 roku… 384 �niektóre krajowe instytucje i osoby przemilczały swój udział lub powściągliwie o nim wspominały. Duchińska opisała wprawdzie „zbiory nasze”, ale samo istnienie oddziału polskiego skwitowała oględną informacją, że w osobnym gmachu, który „nosi ogólny tytuł sekcji antropologicznej […], zajmuje znaczną przestrzeń oddział antropologii i etnografii polskiej wystawiony przez nowo utworzone Towarzystwo pod prezydencją Duchińskiego” 1. Akademia jako wystawca w oddziale austriackim w sprawozdaniu Komisji Antropologicznej podała ogólną, cytowaną wyżej notatkę o wysłanych eksponatach, nie wspominając o oddziale polskim 2. Sam Kolberg nie dzielił się w listach merytorycznymi opiniami na temat wystawy, choć jako etnograf pozyskał z niej zapewne sporo ciekawych materiałów i obserwacji, a rozmach i charakter tej wyjątkowej polskiej ekspozycji dostarczyły mu niezapomnianych przeżyć. W korespondencji ograniczył się do wzmianek i ogólnych informacji o zwiedzaniu wystawy 3, więcej miejsca poświęcając relacjom o podróży i o sposobie spędzania czasu w Paryżu, co stanowi odbicie powszechnie przyjętego, oszczędnego tonu recepcji polskiej wystawy. Czy odczuwał zawód i rozgoryczenie, że zabrakło jego materiałów w oddziale polskim, możemy tylko przypuszczać. Z Krakowa wyjechał Kolberg po 6 września, w Paryżu spędził około miesiąca, w drogę powrotną udał się 6 października, by 17 tego miesiąca dotrzeć do Krakowa. Po powrocie do Modlnicy pisał do rodziny i przyjaciół o swojej podróży, jej trasie, zwiedzanych miastach, pobycie w Paryżu, kontaktach itd. M.in. w liście do Karoliny czytamy: Jechałem na Wiedeń, Münich, Zurych, stąd jeziorem do Rapperswyl, [na] Lucernę (byłem na górze Rigi), Bazyleę, Strasburg, Nancy, do Paryża. A wracałem [S. Duchińska] Z wystawy paryskiej…, s. 112. Ogólnikową informację, że na wystawę powszechną w Paryżu w 1878 r. „Komisja Antropologiczna wspólnie z Archeologiczną przygotowały i wysłały ciekawsze okazy archeologiczne i etnograficzne ze zbiorów Akademii, które tam na siebie powszechną ściągały uwagę znawców i zyskały ich uznanie” zamieszczono też w Pamiętniku piętnastoletniej działalności Akademii… w cz. I, na s. 209. 3 Wskazówka w liście do E. Wernera z 17 VII 1878 r. podana przed wyjazdem: „W Paryżu dowiedzieć się o mnie będzie można na wystawie w austriackim oddziale, mianowicie w Ősterreichisch Antropologisch-Ethnographische Ausstelung […] lub w polskiej wystawie etnograficznej prof. Duchińskiego” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 149) wydaje się świadczyć, że Kolberg był doskonale zorientowany w sytuacji i w programie ekspozycji. 1 2 385 �na Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, stąd Renem do Bonn i Moguncji, dalej do Wiesbaden, potem na Frankfurt, Eisenach, Lipsk, Berlin, Poznań i Wrocław do Krakowa. W każdym z miast znaczniejszych zatrzymywałem się dzień jeden lub dwa, by zwiedzić muzea i co było ciekawszego1. W Paryżu spotkał się m.in. z Jadwigą Wernerową, z którą wcześniej się umówił, oraz z Józefą Konopczanką z Mogilan, córką Józefa. Odwiedzał wystawę, muzea i biblioteki, bywał w teatrach i polskich domach emigrantów, m.in. w domu Duchińskich, gdzie spotkał się z „prawdziwie staropolskim przyjęciem”. Sewerynę Duchińską, primo voto Pruszakową, znał doskonale z czasów warszawskich; jak wspomniano wyżej, spotykali się często w prowadzonym przez nią w Warszawie salonie literackim, nim w 1863 roku wyemigrowała do Paryża. A ponieważ jej drugi mąż, Franciszek, opiekował się działem polskim wystawy, był Kolberg u samego źródła informacji, zdarzeń, spotkań i opinii. W innych listach wspomniał swoją bytność w operze wiedeńskiej w drodze do Paryża, a przedstawiając trasę powrotną, wymienił także Lipsk. Z korespondencji dowiadujemy się też, że w Lipsku odwiedził firmę Breitkopfa i Härtla, gdzie omawiał koncepcję wydania młodzieńczych utworów Chopina, w Monachium spotkał się z malarzem Józefem Brandtem, z którym „poruszył kwestię wydawnictwa kostiumów i typów narodowych z wizerunków i fotografii”, a w Nancy, mieście, z którego pochodził ojciec Fryderyka, Mikołaj Chopin, usiłował zebrać wiadomości o przodkach i rodzinie kompozytora 2. Paryska wyprawa stanowiła ponadmiesięczną przerwę w intensywnej pracy nad materiałami pozyskanymi z Pokucia w czasie obu podróży w 1876 i 1877 roku. Zbiory te były już wówczas na tyle bogate, choć później zostały jeszcze pomnożone, że Kolberg mógł planować stosunkowo szybkie opracowanie pełnej monografii. Już 1 listopada 1877 roku pisał do Akademii: Ograniczając się obecnie jedynie na doniesieniu o pozyskaniu i w roku bieżącym tamże równie obfitych nabytków, mam zaszczyt zawiadomić Akademię, że tak z notatek zeszłorocznych, jak i z tegorocznych układam obszerniejszą monograBrulion listu do Karoliny z 22 X 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 170. Zob. informacje, relacje i wrażenia z tej podróży w brulionach późniejszych listów do innych adresatów, tamże, m.in. s. 173, 179, 183–184, 200–202, 219, 332–334. 1 2 386 �fię etnograficzną Pokucia (tyczącą się głównie włościan), którą to pracę wraz z brulionami notatek nie omieszkam przedłożyć Akademii najdalej w pierwszych dniach kwietnia r[oku] p[rzyszłego]1. Rzeczywiście, jeszcze przed wyjazdem do Paryża w sprawozdaniu z posiedzenia Komisji Antropologicznej z 27 kwietnia 1878 roku, tym samym, w którym odnotowano wysyłkę materiałów na wystawę, znalazła się informacja Kolberga, który „zawiadamia, że ma na ukończeniu obszerną monografię etnograficzną Pokucia jako owoc dwukrotnej wycieczki przedsięwziętej tamże z poleceniem Akad[emii] i z zasiłkiem Kom[isji] Antr[opologicznej]”2. Już w marcu 1878 roku otrzymał Kolberg od Antoniego Małeckiego (1821–1913), językoznawcy, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego i członka Akademii Umiejętności, pozytywną opinię na temat swojego opracowania o dialekcie Pokucia. Małecki zaakceptował nie tylko przyjęte przez Kolberga zasady pisowni, ale i inne jego uwagi i spostrzeżenia dotyczące miejscowej gwary jako zgodne z jego własnymi zapatrywaniami, a także ocenił, że „wystarczają zupełnie w dziele etnograficznym”3. W czerwcu tego roku Kolberg informował S. Witwickiego z Żabia, że ma już wykończoną I część Pokucia, „dość gruby tom obejmujący okolice dolne, czyli podgórskie”, i zapowiadał: „Część II poświęcona będzie góralom Hucułom, do czego zbieram i porządkuję obecnie materiały”4. Pierwszą część Pokucia złożył w Akademii w listopadzie 1878 roku, co potwierdza sprawozdanie z posiedzenia Komisji Antropologicznej z dnia 27 listopada 1878 roku5. Jednak na rychłą edycję nowej monografii brak było środków finansowych. Akademia pokrywała wówczas jedynie koszty jednego tomu Kolberga rocznie, tj. wydawaną w latach 1875–1882 siedmiotomową monografię Wielkopolski, druk Pokucia musiał być zatem odłożony w czasie. Przedłożona Akademii w 1878 r. pierwsza część Pokucia została po paru latach znacznie poszerzona, a materiał do monografii rozrósł się na tyle, że wydana została ostatecznie w czterech tomach w latach 1882 i 1883 (cz. I i II) oraz 1888 i 1889 (cz. III i IV). Przysłużyły się temu sprzyjające Kolbergowi okoliczności, zaistniałe w latach 1880 i 1881, które nie tylko pozwoliły mu znacznie Tamże, s. 72. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. LV. 3 List A. Małeckiego z 17 III 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 122. 4 Brulion listu do S. Witwickiego z 15 VI 1878 r., tamże, s. 143. 5 Zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. CVIII. 1 2 387 �wzbogacić wcześniejszy zasób źródłowy, ale także umożliwiły rozpoczęcie edycji Pokucia i wydanie dwu pierwszych części, o czym będzie jeszcze mowa. Na Pokucie wybrał się Kolberg jeszcze w 1879 roku, na co wskazuje jedynie wzmianka w itinerarium: „Do Lwowa, Czortowca”1. Brak jednak bliższych informacji o tej podróży. Latem od 20 lipca do około 20 sierpnia Kolberg nie wyjeżdżał, gdyż w tym czasie gościł w Modlnicy jego brat Antoni z żoną Karoliną i z dziećmi. Spotkanie z rodziną było dla Oskara radosnym przeżyciem i potrzebnym wytchnieniem w codziennych obowiązkach. Pisał o tym do Kopernickiego: Czuję, że potrzebuję wypoczynku i pokrzepienia sił. Otóż prawdziwą dla mnie rozrywką stał się przyjazd brata mego, Antoniego, niewidzianego od lat ośmiu. Razem więc z nim spędzam czas na przechadzkach, zwiedzaniu okolic i na rozmowie o domu i o swoich, a wspomnień jest bez liku2. Prawdopodobnie Lwów i Czortowiec odwiedził Kolberg w drugiej połowie września i był to wyjazd krótki3. Z początkiem października był już w Modlnicy i wziął udział w jubileuszowym obchodzie 50-lecia pracy literackiej Józefa Ignacego Kraszewskiego, który odbył się w Krakowie w dniach 2–7 października 1879 roku. Obchody te zorganizowano z niezwykłym rozmachem i wystawnością. Połączone były z uroczystym podpisaniem 3 października aktu restauracji świeżo odnowionych i przebudowanych Sukiennic, do których jako pierwszego wprowadzono jubilata w asyście władz miejskich i z towarzyszeniem kantaty na jego cześć, skomponowanej przez W. Żeleńskiego do słów A. Asnyka. Po przemówieniu prezydenta Zyblikiewicza, wręczeniu Kraszewskiemu darów i adresów oraz jego mowie odbyła się w Sukiennicach jubileuszowa uczta, w której wzięło udział ponad 800 osób. Dla uczczenia obu faktów Henryk Siemiradzki ofiarował do otwartych dla publiczności Zob. Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 706. Brulion z 1 VIII 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 248. Zob. też list Antoniego Kolberga do Oskara z 18 VII 1879 r., tamże, s. 246. 3 W korespondencji brak wprawdzie jakichkolwiek wzmianek o tym pobycie we Lwowie i w Czortowcu, ale bieg zdarzeń w 1879 r. wydaje się wskazywać jedynie na ten okres. Po wyjeździe rodziny z Modlnicy, pod koniec sierpnia spotkał się z Kolberg z Jadwigą Wernerową w Krakowie, gdzie wyprawiał się jeszcze kilkakrotnie w pierwszej połowie września; na wyprawę na Pokucie zabrakłoby więc wcześniej czasu. 1 2 388 �5 października Sukiennic swój obraz Pochodnie Nerona, przeznaczony dla tworzącej się właśnie galerii Muzeum Narodowego w Krakowie. Spotkało się to z wielkim uznaniem i entuzjazmem społecznym, których wyrazem był zaimprowizowany pochód z pochodniami w dniu 6 października. Uroczystości zgromadziły ogromną liczbę uczestników przybyłych ze wszystkich trzech zaborów, a także z zagranicy; Kraków świętował jubileusz cenionego pisarza jako święto narodowe, okazję do patriotycznej manifestacji, a opisywała je cała polska prasa1. Kolberg brał udział w obchodach w ciągu dwu pierwszych dni. Jednak wysiłek dojazdów do Krakowa i powrotów do Modlnicy, tłumy i skala tej fety dały mu się zdrowotnie we znaki i z dalszego świętowania musiał zrezygnować. W liście do Karoliny w połowie października pisał m.in.: Nie będę Ci opisywał, co się tu działo w czasie jubileuszu Kraszew[skiego], bo się dokładniej o tym wszystkim dowiesz z gazet lub z relacji jakiego naocznego świadka, których mnóstwo tu było z Warszawy, jak i z innych stron kraju. Istotnie zjazd i uroczystości były wspaniałe. Konopkowie przez cztery dni jeździli jak zapamiętali do miasta i siedzieli tam od rana do nocy […], by ceremonie dnia pierwszego, jubilata i zgiełk ten zobaczyć […], a do zapału tego przyłączył się potem i zapał dla Siemiradzkiego, fakelcugi itd. […] Co do mnie tyle tylko powiem, że po dwóch dniach takiej jazdy (bo w Krak[owie] przepełnionym ludźmi nocować nie było podobieństwem) tak mi się słabemu już roztrzęsły kości, żem […] cały następny tydzień przesiedzieć musiał w domu […], co po prawdzie mówiąc, a po widzeniu rzeczy głównej, tj. przyjęcia, wcale mi przykrości nie sprawiło; też o tym wiesz dobrze, że zabaw hałaśliwych i hucznych nie lubię i tylko żałowałem, że nie mogłem powitać osób, z którymi widzieć się pragnąłem, a najbardziej z samym Kraszewskim […]2. Obok wspomnianej w liście kiepskiej kondycji zdrowotnej charakterystyczna jest tu niechęć Kolberga do szumnych celebracji, głośnych wystąpień i zgromadzeń. Jego uczestnictwo w obchodach zaznaczyło się Zob. m.in. sprawozdanie pt. Obchód w Krakowie pięćdziesięcioletniej pracy literackiej J. I. Kraszewskiego, „Czas” 1879, nr 228–231, Poświęcenie i otwarcie Sukiennic, tamże, nr 228 i 229 oraz artykuł podpisany inicjałami Z.C. Józef Ignacy Kraszewski i pięćdziesięcioletni Jego jubileusz, tamże, nr 228–234. Uchwałę o utworzeniu Muzeum Narodowego w Krakowie, pierwszego narodowego muzeum na ziemiach polskich, Rada Miejska podjęła 7 października 1879 r., otwarcie Muzeum dla zwiedzających w pierwszej siedzibie, w Sukiennicach, nastąpiło 11 września 1883 r., z okazji 200-lecia odsieczy wiedeńskiej. 2 Brulion listu do Karoliny z 16 X 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 263. 1 389 �skromnie, bez wysuwania się na widok publiczny. Na uczcie ku czci Kraszewskiego nie był, swój hołd dla jubilata współwyraził natomiast jako redaktor trzeciego tomu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, dedykowanego pisarzowi – członkowi Akademii, oraz w liście osobiście do niego skierowanym z serdecznymi gratulacjami i z darem z „własnych zapisków etnograficznych” 1. Obok postępu prac nad Pokuciem oraz nad dalszymi tomami monografii o Wielkopolsce i edycją jej części IV (tom 12 Ludu), rok 1879 przynosi jeszcze ważną publikację Kolberga, tj. Pieśni ludu litewskiego zamieszczoną w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, we wspomnianym tomie dedykowanym właśnie Kraszewskiemu 2. Tematyka tej pracy Kolberga chyba nieprzypadkowo zbiega się z litewskimi zainteresowaniami, badaniami i publikacjami pisarza poświęconymi historii i kulturze Litwy 3. Ta największa lituanistyczna praca Kolberga składa się z obszernego studium o pieśniach litewskich oraz ze zbioru 76 pieśni (67 z melodiami) pochodzących głównie z własnych zapisów oraz z kilkunastu pieśni udzielonych mu przez innych zbieraczy. Sam autor informuje, że spisał je w czasie podróży odbytej w Augustowskie w roku 1860, choć jak się wydaje, po latach tę datę roczną podał błędnie, gdyż inne świadectwa wskazują, że podróż w Augustowskie odbył w roku 1858 i ta data jest bardziej prawdopodobna 4. Litewskimi pieśniami zainteresował się Kolberg dużo wcześniej; jego pierwsza publikacja, przynosząca kilkanaście takich utworów, a zamieszczona w „Dzwonie Literackim”, pochodzi z roku 1 List do Kraszewskiego z 20 X 1879 r., tamże, s. 267–269. Nie wiadomo, jaki tom lub tomy swojego Ludu wysłał Kolberg adresatowi, prawdopodobnie był to świeżo wydany tom 12, tj. cz. IV W. Ks. Poznańskiego. Jak wynika z listu Kolberga, który stwierdza, że „część ich [tych zapisków] już Mu [Kraszewskiemu] była znaną”, wcześniejsze tomy jubilat otrzymywał. 2 Tj. w tomie III z 1879 roku, na s. 167–230 (s. 167–187 – rozprawa, s. 188–230 – pieśni z melodiami) oraz odbitka, Kraków 1879. Przedruk rozprawy w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 307–336, pieśni ponownie opublikowano w tomie Litwa (DWOK T. 53). O badaniach, materiałach i kontaktach litewskich Kolberga zob. W. Armon „Litwa” Oskara Kolberga, tamże, s. V–XV. 3 Należą tu m.in. monograficzne opracowania Kraszewskiego Wilno od początków jego do roku 1750 (T. I–IV, Wilno 1838–1842) oraz Litwa. Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. (T. 1–2, Wilno 1847–1850). 4 Zob. Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 705, por. też W. Armon „Litwa”… (DWOK T. 53), s. VIII–IX. 390 �1846 1. Zarówno wówczas, jak i później w przypadku litewskich pieśni planowanych do wydania przez Akademię barierę stanowiły jednak trudności filologiczne. Kolberg nie znał języka litewskiego, potrzebował więc fachowej pomocy, zwłaszcza w zakresie pisowni. W połowie roku 1877 zwrócił się więc do Jana Karłowicza, uznanego autorytetu lituanistycznego, autora pracy O języku litewskim wydanej w 1875 roku2. Karłowicz obiecał współpracę, ale okazało się, że sam potrzebuje merytorycznej pomocy w kwestiach istotnych dla Kolberga. Ostatecznie udzielił jej chętnie Jan Juszkiewicz, który wówczas przygotowywał do druku pieśni zebrane przez swojego brata, Antoniego Juszkiewicza3. Rękopis Kolberga, wysłany do Juszkiewicza za pośrednictwem Karłowicza we wrześniu 1878 roku, wrócił tą samą drogą po dwu miesiącach z poprawioną i ujednoliconą pisownią4, po czym przez księgarnię Gebethnera i Wolffa przekazany został Kolbergowi, a w następnym roku praca ukazała się w druku. W styczniu 1880 roku Kolberg wysłał Janowi Karłowiczowi i Janowi Juszkiewiczowi odbitki Pieśni litewskich z podziękowaniem za pomoc przy ich opracowaniu5. A przy okazji ustaleń na temat pisowni tekstów litewskich Kolberg, Opublikował tam Kolberg 15 pieśni (melodie z akompaniamentem, teksty oryginalne z przekładem polskim), które znalazły się ponownie w artykule w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Zob. wyżej, s. 83. 2 Zob. brulion listu do Karłowicza z 1 VI 1877 r. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 24–26. Jan Karłowicz (1836–1903), filolog i etnograf, autor prac z zakresu językoznawstwa, etnografii, folklorystyki, archeologii, lituanistyki, redaktor „Wisły” w latach 1888–1889, wydał Słownik gwar polskich (Warszawa 1900–1911) oraz wydawał Słownik języka polskiego z A. Kryńskim i W. Niedźwiedzkim (1900–1926, 8 tomów). Jego praca O języku litewskim ukazała się w „Rozprawach i Sprawozdaniach z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. II, Kraków 1875, s.135–376. Jako uzupełnienie do tej pracy Kolberg przygotował obszerne zestawienie bibliograficzne, które świadczy o jego żywym zainteresowaniu językiem i kulturą Litwy (opublikowano je w tomie Litwa, DWOK T. 53, na s. 483–511). 3 Jan Juszkiewicz (1815–1886), nauczyciel gimnazjalny w Kazaniu, filolog litewski. Dokonał pierwszej klasyfikacji dialektów litewskich i próby reformy pisowni, przygotował do druku i wydał pieśni zapisane przez brata, Antoniego. Antoni Juszkiewicz (1819–1880), ksiądz, zbieracz folkloru litewskiego, zgromadził około 7 tys. pieśni. W latach 1880–1882 w Kazaniu wydany został największy, trzytomowy ich zbiór, zawierający teksty pieśni pt. Lietuviškos dainos. Niewielka ich część ukazała się wcześniej. 4 Współpracę tę, zainicjowaną przez Kolberga w czerwcu 1877 roku, dokumentuje dwanaście listów wymienianych z Karłowiczem do grudnia 1878 r., zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), listy 485, 491, 516, 520, 581, 590–592, 596, 600, 603, 609. Zob. też list J. Juszkiewicza do J. Karłowicza z 23 X 1878 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 765–766. 5 Zob. bruliony listów do J. Karłowicza i J. Juszkiewicza z 27 III 1880 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 341–342. Egzemplarz odbitki Pieśni litewskich wysłany do 1 391 �akceptując notację przyjętą przez Juszkiewicza i dobrze ocenioną przez Karłowicza, nie zaś stosowaną przez badaczy niemieckich, napisał do tego ostatniego: P[an] Juszkiewicz, nie wiedząc, że jam się rodził w Polsce, więc biorąc mnie za Niemca (a wszakże i moje nazwisko jest tylko pozornie niemieckie, gdyż rodzina pochodzi z Pomorza Bałtyckiego, pierwotnie słowiańskiego, gdzie dotąd jeszcze mieszka wielu ludzi koło brzegów morskich) wnioskuje, że nie przyjmę jego pisowni […]1. Niejedyna to tak charakterystyczna wypowiedź Kolberga na temat swojego rodowodu. Studium ma charakter komparatystyczny i ściśle folklorystyczny. Jego przedmiotem jest analiza porównawcza tekstów pieśni litewskich i polskich. Poprzedza ją krótkie omówienie zbiorów tych pierwszych, głównie najobszerniejszego z nich, gromadzącego dotychczas wydane pieśni litewskie, tj. pracy Nesselmanna z 1853 roku 2. Uznając sumienność tego opracowania, Kolberg kwestionuje jednak niekonsekwentną klasyfikację pieśni, kilkakrotnie powtarzany zabieg łączenia kilku wariantów niepełnych lub kalekich w jeden całkowity, a przede wszystkim wytyka autorowi „niemniej dotkliwą wadę”, jaką jest „brak wskazówki miejsca urodzenia pieśni, jej metryki, a przynajmniej miejsca, gdzie była słyszaną i spisaną”. –„Każdy bowiem badacz – dodaje – zna dostatecznie wagę takiego rodowodu przy pracach porównawczych, już dla samych własności i różnic lingwistycznych” 3. Na ten ostatni brak Kolberg uwrażliwiony był szczególnie, gdyż – jak wiadomo – określanie proweniencji geograficznej utworów folkloru uczynił od początku pierwszoplanowym elementem ich dokumentacji źródłowej. Dokonując analizy porównawczej, Kolberg zestawia typowe i charakterystyczne – jego zdaniem – motywy pieśni litewskich z paralelnymi w pieśniach polskich, przede wszystkim pochodzących z dotąd wydanych tomów Karłowicza zakwestionowała cenzura rosyjska i zwróciła go do Krakowa, Kolberg zatem wysłał odbitkę ponownie do Kazania, by za pośrednictwem Juszkiewicza trafiła do Warszawy do Karło­wicza. 1 Brulion listu do J. Karłowicza z 21 X 1878 r., Korespondencja…cz. II (DWOK T. 65), s. 167. 2 G.H.F. Nesselmann Littauische Volkslieder gesammelt kritisch bearbeitet und metrisch übersetzt von […] Mit einer Musikbeilage, Berlin 1853. 3 O. Kolberg Pieśni ludu litewskiego, w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 310. 392 �Ludu. Wskazuje różnice i podobieństwa funkcji, w jakich te wybrane motywy występują, charakter ich eksponowania w pieśni i znaczenie symboliczne. Zwraca uwagę na ich zmienne lub identyczne cechy w strukturze pieśni i w sytuacjach lirycznych, na rozmaite relacje między nimi tradycyjnie utrwalone, a także porównuje ich popularność lub rzadkość w pieśniowym folklorze litewskim i polskim. Opierając się na jak największej ilości reprezentatywnych wariantów, śledzi motywy takie jak np. słońce, księżyc, woda, koń, kukułka, lipa, dąb, jawor, kalina, ruta, lilie, wianek, pierścień, kołyska itd., występujące w bliskich lub odmiennych kontekstach treściowych, analizuje ich rolę w obrazowaniu, w odmalowaniu uczuć i nastrojów. Wychwytując w ten sposób podobieństwa i różnice między pieśniami litewskimi i polskimi, zmierza Kolberg poprzez wyodrębnienie charakterystycznych motywów i wątków do uchwycenia specyfiki pieśni litewskich. Sugeruje w końcu, że to jedynie zarys problemów zasługujących na głębsze studia i analizy porównawcze, co tak uzasadnia: Badania takie, obok tych, jakie lingwiści poczynili w kierunku językoznawczym, odsłonią niewątpliwie całe znaczenie dziejowe i cywilizacyjne ludu, który aczkolwiek jako samodzielny działacz polityczny krótką tylko (przecież świetną) zapełnił w historii kartę, jednakże ze względu na niepoślednie swe stanowisko w dziedzinie ludów rasy aryjskiej, której jednym z najwybitniejszych jest przedstawicielem, na najwyższe zasługuje zajęcie i do usilnych a wdzięcznych w każdym kierunku dla badacza zachęca studiów1. Ta najobszerniejsza praca komparatystyczna Kolberga odzwierciedla zatem po raz kolejny jego ugruntowane przekonanie, że w pieśniach odbijają się dzieje, kultura i tradycja, a także cechy umysłowe i psychiczne tworzącego je ludu. W roku 1879 Kolberg wypowiedział się jeszcze raz na interesujący go od lat temat Bogurodzicy2. Skłoniła go do tego rozprawa Romana Pilata (1846–1906), lwowskiego historyka literatury, pt. Pieśń „Bogarodzica. I. Restytucja tekstu pieśni wydana w Krakowie w 1879 roku. Kolberg spisał uwagi na temat tej pracy, niedrukowany za życia rękopis podpisał i datował: „Modlnica, 30 kwietnia 1879 r. Oskar Kolberg” 3. Rozprawa Pilata Tamże, s. 335. Zob. wyżej, s. 160-161. 3 Opublikowano go pt. Uwagi na temat restytucji tekstu pierwotnego pieśni „Bogarodzica” w tomie Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 544–546, nr 1021b. Na końcu tego 1 2 393 �złożona została przez autora w Akademii już na początku listopada 1878 roku1, być może Kolberg tam zapoznał się z nią jeszcze przed ukazaniem się w druku i zanotował swoje uwagi, mając zamiar zabrać głos na jej temat na jednym z posiedzeń Komisji Językowej lub przekazać jej swój rękopis do odczytania. W sprawozdaniach z posiedzeń Wydziału Filologicznego i Komisji Językowej brak jednak informacji o dyskusji nad tym opracowaniem. Wypowiedź Kolberga ma przyczynkarski charakter, jest rodzajem głosu w dyskusji, dopowiedzeniem kilku szczegółów odnoszących się do tekstu. Dotyczy trzech form składniowych występujących w pieśni, których rozumienie, znaczenie oraz restytucję widzi i uzasadnia inaczej niż autor. Charakterystyczne, że zdanie Kolberga co do rozumienia zapisu tych dawnych form i poprawnej rekonstrukcji ich brzmienia zgodne są z wersją kanoniczną, współcześnie przyjętą dla tej pierwszej polskiej pieśni religijnej. Niezależnie jednak od słuszności opinii Kolberga na uwagę zasługuje tu jego językowa dociekliwość i zainteresowanie zabytkiem dawnej polszczyzny także od strony filologicznej. Mimo wypełnionego tak intensywną pracą trybu życia Kolberg nie zarzucił swojej pianistycznej pasji i w miarę możliwości wracał do ulubionego muzykowania. W liście do warszawskiego przyjaciela, J. Sikorskiego, pisał na ten temat we wrześniu 1879 roku: Ja, chociaż już od dawna zajmuję się nią [muzyką] tylko pośrednio, jestem w tyle szczęśliwym położeniu, że mam sposobność niekiedy, w chwilach wolnych, grywać na 4 ręce z zacną p. Męcińską, przyjaciółką pp. Kon[opków], która zarządzając tu domem od lat 30, lubi tę sztukę i jest wcale dobrą muzyczką, równie jak i dwie z tutejszych panien, jej uczennice2. tekstu Kolberg wskazuje swoją wcześniejszą pracę na temat tonalności Bogurodzicy (zob. tamże, s. 536–544, nr 1021a). 1 Informację o nadesłaniu Akademii rozprawy R. Pilata, członka Komisji Językowej, zamieszczono w sprawozdaniu z posiedzenia Wydziału Filologicznego w dniu 5 listopada 1878 r., zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.” T. VII, 1880, s. VII. Praca Pilata drukowana była w „Pamiętniku Akademii Umiejętności. Wydziały: Filologiczny i Historyczno-Filologiczny”, T. IV, 1880, s. 1–114 (i odbitka: Kraków 1879). 2 Brulion listu do J. Sikorskiego z 27 IX 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 257. 394 �XXI [Propozycja przyjęcia opieki naukowej nad wystawą etnograficzną w Kołomyi (marzec 1880). – Korespondencja z M. Wolffem: próba interwencji w sprawie zakazu zbytu ocenzurowanych tomów w Królestwie Polskim i w Rosji oraz odmowa udziału w rosyjskim wydawnictwie Żiwopisnaja Rossija… (kwiecień 1880). – Ukończenie druku cz. V. Poznańskiego (maj 1880). – Udział w obchodach 400-lecia śmierci Długosza (maj 1880). – Wyjazd na Pokucie i współudział w organizowaniu wystawy etnograficznej w Kołomyi (czerwiec–październik 1880), bogate zbiory z Pokucia jako wynik 4-miesięcznego pobytu w tym regionie. – Koncert warszawski na rzecz wydawnictw Kolberga (maj 1881), dochód przeznaczony na sfinansowanie cz. I i II Pokucia. – Wydanie cz. VI Poznańskiego i opracowanego przez Kolberga zbioru polskich mazurków u Bretkopfa i Härtla w Lipsku (1881). – Ukazanie się cz. I Pokucia oraz cz. VII, ostatniej, Poznańskiego (1882) – zamknięcie kolejnej monografii, jej koncepcja, współpracownicy i korespondenci z Wielkopolski. – Postawa Kolberga wobec germanizacji w świetle korespondencji z Wielkopolanami. – Śmierć brata Antoniego (grudzień 1882). – Publikacja pracy Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1882).] Rok 1880 przyniósł ważne wydarzenie w życiu Kolberga, a zarazem nowe doświadczenie, istotne dla postępu jego badań i prac nad Pokuciem. Autor Ludu został zaproszony do udziału w organizowaniu wystawy etnograficznej w Kołomyi jako opiekun naukowy czuwający nad pozyskiwaniem i doborem eksponatów. Inicjatorami przedsięwzięcia byli przedstawiciele miejscowej inteligencji skupieni w Czarnohorskim Oddziale Towarzystwa Tatrzańskiego, który to Oddział ukonstytuował się w lutym 1878 roku. Do grona tego należeli m.in. Jan Gregorowicz, zarządca dóbr hr. Skarbka w Żabiu, Leopold Wajgel, nauczyciel gimnazjum w Kołomyi, oraz dobrze znany Kolbergowi Władysław Przybysławski z Czortowca. Wszyscy oni byli zamiłowanymi regionalistami, autorami prac poświęconych Pokuciu i Huculszczyźnie1. Wystawa, otwarta od 15 do 30 września 1880 roku, zorganizowana przez Czarnohorski Oddział Towarzystwa Tatrzańskiego pod protektoratem W. Dzieduszyckiego, była pierwszą polską wystawą etnograficzną, bowiem „wyodrębniała – jak to ujmuje autor jej opisu – z „dotychczasowego wystawiennictwa przemysłowo-gospodarczego element 1 Zob. też A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XII–XIV. 395 �etnograficzny i nadawała mu samodzielny kierunek rozwojowy” 1. Miała za zadanie jak najszerzej promować region, stąd obok eksponatów ściśle etnograficznych, takich jak m.in. ubiory i wyroby tradycyjnego rzemiosła z tkanin, drewna, skóry itd., narzędzia i sprzęty gospodarskie, przetwory spożywcze, przedmioty artystyczne, ozdoby itd., wystawiane były także płody górskie, konie, owce i było huculskie, surowce naturalne (drewno, ropa naftowa, węgiel, sól i inne kopaliny), a także narzędzia do ich pozyskiwania. Zgromadzone eksponaty pochodziły z powiatów: kołomyjskiego, kossowskiego, horodeńskiego, śniatyńskiego, zaleszczyckiego i borszczowskiego, czyli głównie z Pokucia, ale po części także z Podola. Komitet organizacyjny, któremu przewodniczył Władysław Przybysławski, wydał już w końcu roku 1879 program planowanej wystawy, instrukcję do badania właściwości ludowych, formularz zgłoszenia okazów na wystawę oraz odezwę z prośbą o udział w pozyskiwaniu eksponatów i o pomoc finansową2. Na uwagę zasługuje w tych materiałach programowy rozmach projektu; obok eksponatów z zakresu kultury materialnej uwzględniono też „rysunki, obrazy i fotografie okolic i typów ludowych” oraz mapy. Z kolei w „Instrukcji do badania właściwości ludowych” wymienione były jako przedmiot dokumentacji: muzyka, pieśni i taniec, obrzędy i zwyczaje, przysłowia, gadki, podania, przysłowia, zagadki, gwara, czyli wszystkie gatunki folkloru i jego język. W rezultacie na wystawie znalazły się też rękopisy 3, a wśród nich manuskrypt cz. I i II Pokucia w pierwotnej wersji, znacznie poszerzonej po wystawie. Inicjatywa powierzenia Kolbergowi opieki naukowej nad częścią etnograficzną wystawy wyszła od Władysława Przybysławskiego, który najpierw przedstawił ten pomysł Kopernickiemu, najbliższemu współpracownikowi etnografa, oraz uzgodnił go zapewne z pozostałymi organizatorami wystawy. Już w marcu 1880 roku Kopernicki w imieniu Przybysławskiego informował Kolberga o tej propozycji i o planie zaproszenia R. Brykowski O pierwszej polskiej wystawie etnograficznej, „Spotkania z Zabytkami” 1982, nr 6, s. 75. O wystawie pisała obszernie galicyjska i warszawska prasa, zob. m.in. W. Zawadzki Wystawa etnograficzna w Kołomyi, „Dziennik Polski” 1880, nr 230–231, M. Turkawski Wystawa etnograficzna Pokucia w Kołomyi, „Czas” 1880, nr 266, tenże Wspomnienie wystawy etnograficznej w Kołomyi, „Kłosy” 1881, T. XXXII, nr 831–835. 2 Druki te opublikowane zostały ponownie w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66) jako aneksy nr 23–26, na s. 767–777. 3 Wymienia je A. Skrukwa, zob. „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XIV. 1 396 �go na całe lato do Czortowca oraz pokrycia kosztów podróży i pobytu. Sugerował też przysyłanie korekt do Czortowca i uprzedzając niepokoje Kolberga co do ich przebiegu, stwierdzał: „Zwłoka z druku nie byłaby z tego powodu większa jak teraz, gdy korekta chodzi piechotą do Modlnicy lub czeka przybycia Pańskiego w drukarni” 1. Kolberg propozycję patronatu nad wystawą przyjął, a w kwietniu Przybysławski, dziękując mu za gotowość współpracy, zasugerował termin jego pobytu w Czortowcu już od maja. Kolberg jednak uznał tak wczesny przyjazd za nierealny ze względu na konieczność przypilnowania prac nad kończącym się właśnie w maju drukiem tomu 13. i rozpoczęciem druku tomu 14., tj. odpowiednio cz. V i VI W. Ks. Poznańskiego2. Wiosną 1880 roku Kolberg podjął jeszcze jedną decyzję wartą odnotowania. Była nią odmowa współudziału w rosyjskim wydawnictwie Żiwopisnaja Rossija… i opracowania w nim opisu Królestwa Polskiego3. Propozycję taką złożył Maurycy Wolff, księgarz i nakładca dzieł polskich w Petersburgu, do którego Kolberg zwrócił się pod koniec 1879 r. o pomoc w zabiegach o zniesienie zakazu cenzury i umożliwienie zbytu swoich tomów w Królestwie i w Rosji. Wolff starania takie obiecał podjąć, Kolberg musiał więc przekazać odmowę dyplomatycznie ze względu na swój żywotny „interes cenzuralny”. Powołał się zatem na brak czasu i obciążenie pracą nad własnym wydawnictwem oraz na oddalenie od Królestwa, a także uprzedzając wcześniej, że pisałby jedynie w języku polskim4. Wymowną motywację odmowy publikacji o Królestwie Polskim z pozycji rosyjskiego zaborcy ujawniają listy wymienione w tej sprawie z Kopernickim, który rozumiejąc delikatną sytuację Kolberga, pisał jednak: List I. Kopernickiego z 23 III 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 339. Zob. listy do W. Przybysławskiego z 30 III i 27 IV oraz list W. Przybysławskiego z 21 IV 1880 r, tamże, s. 345, 355 i 352. 3 Chodzi o publikację Żiwopisnaja Rossija, otieczestwo nasze w jego ziemielnom, istoriczeskom, plemiennom, ekonomiczeskom i bytowom znaczenii. Pod obszczej red. P.P. Siemionowa, T. 1–8, Petersburg 1863–1901. Królestwu Polskiemu poświęcony był w tej edycji tom czwarty, Ukrainie, Wołyniowi i Podolu tom piąty – oba wydane w roku 1896 (Moskwa–Petersburg). Tom czwarty przygotowany został w części przez Polaków, m.in. A. Kirkora, po części Rosjan, tom piąty prawie wyłącznie przez Rosjan. 4 Zob. listy Kolberga i M. Wolffa z końca 1879 roku oraz z marca i kwietnia 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), nr 667 (z wykazem miejsc zastrzeżonych przez cenzurę w tomach 6 i 7 Ludu), 669, 671, 703 i 715. O kłopotach z cenzurą, która kwestionowała fragmenty lub całe tomy Ludu, zob. też wyżej, s. 341-342. 1 2 397 �Inaczej nigdy bym Panu po przyjacielsku nie doradzał przyjęcia udziału w tej publikacji. – Czemu? Dla dwóch przyczyn: najprzód dlatego, że Polska nie jest „europejską Rosją”; jeżeli więc koniecznie chcą ją gwałtem tam wpakować, niech się do tego posługują niepolskimi piórami. Po wtóre dlatego, że jestem zazdrosny o takie poczciwe i takie zasłużone nauce i literaturze naszej imiona jak Pańskie; nie chcę więc ich pożyczyć nawet Moskalom. Niech się sobie cieszą takimi amfibiami jak Kirkor, Juszkiewicz, Mierzyński itp. Kolberga pragnę, aby wyłącznie naszym pozostał. Autor Ludu odpowiedział, że nie wahał się z odmową, ale w trosce o interes własny zmuszony był udzielić jej oględnie, po czym stwierdzał kategorycznie, dziękując jednocześnie za radę i moralne wsparcie: Jużcić rzecz prosta, że wcale nie mam zamiaru dla jego [Wolffa] pięknych oczu, kieszeni i choćby kilkunastu rzuconych rubli psuć na starość swej reputacji, skoro w Warszawie, gdzie miałem większe do zwalczania pokusy, zbłaźnić mnie i sprowadzić z prawej drogi nie zdołano. Wiem dobrze, że dając na 15 do 20 arkuszach druku w Petersburgu opis Królestwa nie tylko pod względem etnograficznym i geograficznym, ale historycznym i ekonomicznym […], musiałbym nieodzownie diabłu palić kadzidła i świeczkę. […] Dziękuję Panu jak najserdeczniej za słowa wielkiej zacności i dobre rady w Jego zawarte liście. Dodają mi one otuchy, umacniają w raz powziętym postanowieniu i nowy składają dowód, że są jeszcze u nas ludzie niezłomni (w czym zresztą co do Pańskiej osoby ani chwili nie wątpiłem), którzy jednemu tylko służąc Bogu, mają energię na cztery wiatry wszelkie, nie tylko czartowskie, od siebie odegnać majaki i mamidła, ale i życzliwie chronić od nich i drugich także1. O ile wiadomo, interwencja M. Wolffa w Głównym Zarządzie Cenzury nie przyniosła rezultatu. Druk tomu 13., czyli cz. V Poznańskiego, ukończony został rzeczywiście zgodnie z planem w maju 1880 roku, a w tym samym miesiącu Kolberg uczestniczył w obchodach 400 rocznicy śmierci Jana Długosza. Z tej okazji Komisja Historyczna Akademii Umiejętności zorganizowała w dniach 19–21 maja w Krakowie Pierwszy Zjazd Historyczny Polski im. Jana Długosza2. Posiedze1 List I. Kopernickiego i brulion odpowiedzi Kolberga z 10 i 12 IV 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 347 i 348. W 1882 r. Wolff ponowił swoją propozycję opracowania o Królestwie Polskim, Kolberg jednak znowu odmówił (zob. tamże, s. 710–711 i 718). 2 Odezwa z programem zjazdu oraz imienne zaproszenie Kolberga do czynnego udziału w obradach zachowały się w jego spuściźnie (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 324–326). O obchodach rocznicy Długosza informował m.in. „Czas” 1880, w nr. 112 i 113, szczegółowe 398 �nia naukowe Zjazdu poprzedziło doroczne, publiczne posiedzenie Akademii 18 maja w Sukiennicach, z referatem J. Szujskiego o Długoszu na tle historiografii europejskiej. 19 maja odbył się ponowny, uroczysty pochówek Jana Długosza w nowo powstałej z inicjatywy Łepkowskiego Krypcie Zasłużonych kościoła św. Stanisława na Skałce, przebudowanej w Panteon Narodowy dawnej krypty zakonnej, w której dotąd spoczywały szczątki kronikarza, fundatora skałecznego klasztoru paulinów. Rozpoczęte tego samego dnia obrady Zjazdu miały na celu „porozumienie się w sprawach poszukiwania, gromadzenia, obrobienia i wydawania materiałów historycznych tak do dziejów politycznych, jak i do dziejów oświaty, literatur i sztuki w Polsce”. Końcowe wnioski i postulaty dotyczyły przede wszystkim potrzeby dokładniejszych penetracji i rozbiorów materiałów z archiwów; objęcia poszukiwaniami i pracami nie tylko „terytorium, w którym żywioł polski etnograficznie przeważa i panuje”, ale i obszaru, „który albo siłą cywilizacji zdołaliśmy utrzymać, albo z którego ustąpiliśmy wprawdzie, ale po bardzo długiej walce”; decentralizacji badań historycznych i pozyskania współpracowników w całym kraju; ożywienia zaniedbanych kierunków prac, m.in. publikacji źródeł do dziejów oświaty i materiałów ekonomicznych1. Kolberg figuruje w spisie uczestników Zjazdu, podobnie jak m.in. Kopernicki i Przybysławski2, który wcześniej planował wspólny wyjazd z Kolbergiem bezpośrednio z Krakowa do Czortowca3. Ostatecznie na Pokucie wyjechał Kolberg w połowie czerwca, najpierw do Lwowa, potem do Czortowca, gdzie był już w końcu miesiąca i gdzie dotarła do niego wiadomość o śmierci przyjaciela, Józefa Konopki, który zmarł w Mogilanach w dniu 22 czerwca 1880 roku po długiej nieuleczalnej chorobie serca. Wiadomość tę przesłała do Czortowca Antonina Konopczanka, Kolberg przyjął ją z wielkim żalem i głęboko poruszony pisał w odpowiedzi: […] nie mogę się jednak powstrzymać od łez – równie jak i Wasze, Szanowni Państwo, gorących po stracie nie tylko jednego z najdawniejszych i najżyczliwszych sprawozdanie podał J. Kraszewski w „Bibliotece Warszawskiej” 1880, T. 4, s. 438–466. Dokładne omówienie uroczystości i przebiegu posiedzeń naukowych zjazdu (w oparciu o protokoły) opublikowała Komisja Historyczna AU, zob. Pamiętnik Pierwszego Zjazdu Historycznego Polskiego, w tomie VI Scriptores Rerum Polonicarum, Kraków 1881. Z materiałów tych wynika, że Kolberg głosu w dyskusjach nie zabierał. 1 Pamiętnik Pierwszego Zjazdu…, s. 7 (cel zjazdu) oraz s. 144–146 (postulaty końcowe). 2 Tamże, s. 153 i 154. 3 List W. Przybysławskiego z 21 IV 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 352. 399 �mi zawsze przyjaciół, ale i po stracie człowieka, który i w życiu publicznym także tyle istotnych, niezapomnianych położył dla ojczyzny, obywatelstwa i nauki zasług, a których pomnożyć śmierć mu już nie dozwoliła1. Pamięć przyjaciela uczcił artykułem biograficznym opublikowanym w warszawskich „Kłosach”2. Równolegle dotarła do Kolberga druga smutna wiadomość o rozległym udarze, który dotknął w Krakowie Juliana Konopkę, z którym Oskar był bardzo zżyty przez wspólne lata spędzone w Modlnicy. Wobec swoich zobowiązań związanych z wystawą w Kołomyi nie mógł jednak wrócić pod Kraków, swoje współczucie i bliskość, a także zainteresowanie stanem zdrowia Juliana wyrażał więc w listach pisanych wówczas do rodziny Konopków. W Czortowcu, u Przybysławskich spędził Kolberg prawdopodobnie lipiec i większą część sierpnia, odwiedzając stamtąd inne miejscowości Pokucia. W końcu sierpnia, trzy tygodnie przed otwarciem wystawy wyjechał wraz z Przybysławskim do Kołomyi, gdzie zamieszkał, współpracując przy urządzeniu ekspozycji. Pobyt w Kołomyi przeciągnął się do października, po czym Kolberg pojechał jeszcze do Czortowca, skąd dopiero w połowie listopada wrócił do Modlnicy3. Tak więc jego wyprawa na Pokucie trwała ponad 4 miesiące, co stanowiło najdłuższy okres ciągłego kontaktu z jednym, pozakrakowskim regionem. Z innych miejscowości Pokucia odwiedził wówczas jeszcze Horodenkę, Kornicz, Piadyki, Okno, Jasienów Polny, wszędzie nawiązując z mieszkańcami przyjazne i owocne dla swoich prac kontakty, które dokumentuje korespondencja. Tak długi pobyt na Pokuciu dał możliwość gruntowniejszych i szerszych badań, lepszej, bezpośredniej orientacji w ich życiu społecznym, języku i folklorze, a bogaty zasób eksponatów na wystawie umożliwił bliższe zapoznanie się z kulturą materialną regionu, co przysłużyło się monografii. Ponadto Kolberg wykorzystał w Pokuciu niektóre prezentowane na wystawie materiały rękopiśmienne, część pozyskał także dzięki pomocy poznanych w tym czasie i życzliwych mu osób4. Okoliczności te znacząco wpłynęły na zasób ilościowy i wartość List do Antoniny Konopczanki z 27 VI 1880 r., tamże, s. 375. O. Kolberg Józef Konopka, „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 792. Przedruk w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 443–448. 3 Zob. m.in. relacja Kolberga w brulionie listu do Karoliny z 3 XII 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 432–433. 4 Zob. A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XIV–XV oraz XXX–XXXIV. 1 2 400 �źródłową czterotomowej ostatecznie monografii tego regionu; przynosi ona bogatą dokumentację kultury ludowej Pokucia1. Sam Kolberg w liście do Bibianny Moraczewskiej tak oceniał ten dorobek już po powrocie do Krakowa, w końcu 1880 roku: Wystawa nadspodziewanie świetnie nam wypadła […]. Ja zaś tę wielką odniosłem korzyść, żem się mnóstwie okazów etnograf[icznych] mógł z bliska przypatrzeć, gromadzić je, porządkować, spisywać i porównywać. Toteż materiały zebrane do opisu Pokucia nierównie obfitsze przyniosły plony niż wszystkie inne, jakie zebrałem dotąd; dozwolą mi napisać dokładniejszą niż wszystkie dotychczasowe monografię tej prowincji2. A na początku swojego pobytu na Pokuciu pisał m.in.: […] w domu pp. Przybysławskich znajduję staropolską gościnność, uprzejmość i nader wdzięczne do swoich studiów i zajęć pole. Wystawa etnograficzna w Kołomyi, do której robimy przygotowania, obiecuje nader obfity plon dla nauki; krzątamy się też około jej urządzenia z całym zapałem, jaki przedmiot sam (nie zaś wiek nasz, bo i Przybysławski nie jest już młodym) obudzić jeszcze może3. Sprzyjające warunki dla własnych obserwacji i badań, oparcie w osobie oddanego mu gospodarza Czortowca, ciekawy etnograficznie region, rozległe kontakty z jego mieszkańcami i miłośnikami, wreszcie współpraca z regionalistami przy wystawie – wszystko to złożyło się na niezwykle pozytywny, a nawet entuzjastyczny obraz tych miesięcy i dokonań Kolberga w tym czasie. Nie zabrakło też momentów emocjonujących, jakim były odwiedziny cesarza Franciszka Józefa, który zwiedzał wystawę w dniu jej otwarcia, tj. 15 września, w czasie swojej podróży po Galicji. Cesarzowi, oprowadzanemu przez protektora wystawy, hr. Włodzimierza Dzieduszyckiego, oraz Władysława Przybysławskiego, przedstawiono cały Komitet organizacyjny w liczbie 16 osób i gość – jak pisze Kolberg – „z każdym z nas Są to tomy 29-32 DWOK. Niewydane przez Kolberga, a pozostawione w rękopisach materiały z Pokucia wraz z pochodzącymi z Huculszczyzny opublikowano w dwu tomach pt. Ruś Karpacka (DWOK T. 54 i 55). Ponadto uzupełnienia do tych sześciu tomów wraz z omówieniem materiałów, komentarzami, bibliografią i indeksami zawiera przywoływany wyżej tom suplementowy do Pokucia (DWOK T. 81). 2 Brulion listu do B. Moraczewskiej z XII 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 427. 3 Brulion listu do A. Konopczanki z 27 VI 1880 r., tamże, s. 376. 1 401 �po parę słów przemówić raczył, dopytując się o Kołomyję, jej przemysł, szkoły, ludność itd., na co jak zwykle jedni odpowiadali, jak się należy, drudzy byle co”. Gdy cesarz pochwalił wystawę, Dzieduszycki przedstawił mu Kolberga jako jej organizatora, Franciszek Józef złożył Kolbergowi gratulacje i „mówił o ważności etnografii, jak i industrii wieśniaczej, miejscowej i zachęcał do dalszych pożytecznych prac na tej drodze”1. Wkrótce po powrocie z Pokucia, już pod koniec listopada, Kolberg przeniósł swoją uwagę z kresów południowo-wschodnich na ziemie północne i przedstawił Akademii projekt wydania „rękopisu obejmującego wiadomości etnograficzne i lingwistyczne o Kaszubach”. Na materiał ten składać się miały spostrzeżenia i notatki własne z Pomorza, a przede wszystkim opracowanie podstawowe, tj. własny przekład wspomnianej wcześniej obszernej rozprawy A. Hilferdinga Ostatki Słowian…2. Jak to się zdarzało coraz częściej, z powodu trudności z dojazdem do Krakowa, kłopotów zdrowotnych i natłoku prac nie uczynił tego osobiście, lecz korespondencyjnie i za pośrednictwem sekretarza Sekcji Etnograficznej Komisji Antropologicznej, J.N. Sadowskiego, któremu przekazał rękopis. W tym samym liście do Akademii z końca listopada 1880 r., tłumacząc niemożność osobistego uczestnictwa w posiedzeniach Wydziałów i Komisji kłopotami komunikacyjnymi „jak i wielu innymi przyczynami”, pisał jednocześnie: […] niech mi wolno będzie od czasu do czasu, choć na piśmie, udzielić Akademii swych uwag i spostrzeżeń, które by (wnoszone przez uproszonych a łaskawych kolegów na posiedzeniach antropologicznych, archeologicznych i lingwistycznych) przedstawiały zapatrywania moje w rzeczach etnografii i lingwistyki dotyczących. Projekt wydania pomorskich materiałów nie został jednak zrealizowany, co odnotował sam Kolberg w rękopisie cytowanego brulionu: „Akademia się nie przychyliła, dlatego że to przekład”. Być może nie bez znaczenia dla tej odmowy był też rusocentryczny panslawizm Hilferdinga i fakt jego udziału w tzw. „eksperymencie słowianofilskim” z roku 1865, mającym Brulion listu do A. Konopczanki z 24 IX 1880 r., tamże, s. 408 i 409. W liście tym Kolberg barwnie opowiada m.in. o odwiedzinach cesarza, a także arcyksięcia Karola Ludwika. Zob. też Podróż Najjaśniejszego Pana, „Czas” 1880, nr 214–215. 2 Zob. brulion listu do Akademii z 25 XI 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 423. 1 402 �służyć rozwiązaniu „kwestii polskiej” poprzez włączenie polskich chłopów do kulturowej i politycznej „wspólnoty słowiańskiej”1. Także w listopadzie dotarła do Kolberga wiadomość z Warszawy, że grono zaprzyjaźnionych z nim osób, głównie muzyków, zamierza urządzić koncert na rzecz jego wydawnictw. Pomysłodawcą tego projektu był Bogumił Hoff, który od 1877 roku przebywał w Warszawie i pracował jako urzędnik Drogi Żelaznej Warszawsko–Terespolskiej. Przekazał tę informację Kolbergowi w liście z 10 listopada 1880 r.2 Do grona przychylnych przedsięwzięciu i jego organizatorów należeli znani Kolbergowi muzycy: Jan Kleczyński, korespondujący z autorem Ludu na temat chopinianów redaktor „Echa Muzycznego”, Adam Müncheimer, kompozytor, ówczesny dyrektor opery warszawskiej, a także Władysław Wiślicki, pedagog i krytyk muzyczny, Zygmunt Noskowski, dyrektor Towarzystwa Muzycznego, oraz Ludwik Jenike, redaktor „Tygodnika Ilustrowanego”. O planach koncertu informowała prasa warszawska, a grunt przygotowały artykuły publikowane w warszawskich tygodnikach: entuzjastyczna ocena wartości dzieła Kolberga pióra Józefa Kraszewskiego, wyrażona po zapoznaniu się pisarza ze świeżo wydanym i ofiarowanym mu tomem 13. Ludu, oraz artykuł biograficzny o Kolbergu Zygmunta Glogera, w którym autor podał jego obszerny życiorys, omówił stan prac i możliwości wydawniczych, informując opinię publiczną o trudnościach finansowych, z jakimi zmaga się badacz3. Pierwot1 Choć Hilferding był zasłużonym badaczem ginącej kultury Słowińców, nie cieszył się dobrą sławą wśród Polaków jako współtwórca tzw. „eksperymentu słowianofilskiego”. Wraz z dwoma uczonymi polskimi opracował transliterację polskiej wersji łacinki na grażdankę (nowszą wersję cyrylicy) w celu wprowadzenia tej pisowni do edukacji elementarnej, co miało odciągnąć zwłaszcza chłopów od wpływów kultury Zachodu, reprezentowanego przez kościół, szlachtę i alfabet łaciński. Przyznawał wprawdzie narodom, jak i inni słowianofile, prawo do ich języka, nauka miała się więc odbywać po polsku, ale obowiązywać miał zapis grażdanką. W latach 1865–1867 wydano w Petersburgu taką pisownią kilka podręczników, m.in. elementarz dla szkół wiejskich, ale „słowianofilski eksperyment” carski, trwający kilka lat, nie powiódł się jako zbyt utopijny. 2 Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 418–419. 3 Tekst J. Kraszewskiego w jego cyklicznym artykule Listy… pt. Lud i j jego zwyczaje, tom XIII ukazał się w „Kłosach” 1880, T. XXXI, w nr. 784, Z. Glogera pt. Oskar Kolberg – w „Tygodniku Ilustrowanym” 1881, w nr. 273. Wcześniej Gloger też pisał o Kolbergu w artykule Oskar Kolberg i jego prace, publikowanym w „Kłosach” 1880, nr 789–790. Doniesienie o koncercie podały m.in. „Kłosy” 1880, w nr. 802, w rubryce Pokłosie oraz „Echo Muzyczne” 1881 w nr. 4, w Kronice. O autorze Ludu pisał też J. Kleczyński w „Echu Muzycznym” 1881, w nr. 8, w artykule Oskar Kolberg, podpisanym inicjałami J.K. 403 �nie planowano koncert na 27 marca 1881 roku, ale obowiązująca żałoba po śmierci cara Aleksandra II w zamachu, dokonanym w Petersburgu 1 marca, wymusiła przesunięcie terminu. Koncert odbył się 6 maja w sali Resursy Obywatelskiej przy Krakowskim Przedmieściu, a ponieważ był dużym sukcesem frekwencyjnym i spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem publiczności, powtórzono go 14 maja. Program, konsultowany z Kolbergiem, obejmował muzykę polską w ujęciu historycznym: Bogurodzicę, utwory Wacława z Szamotuł, Mikołaja Gomółki, Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego, Macieja Kamieńskiego, Jana Stefaniego, Józefa Elsnera, Karola Kurpińskiego, Fryderyka Chopina, Ignacego Dobrzyńskiego, Stanisława Moniuszki oraz polonez z Króla pasterzy Kolberga1. Przed zakończeniem drugiego koncertu, z 14 maja, bratanica Kolberga, córka Antoniego i Karoliny, podziękowała Müncheimerowi w imieniu Oskara, wręczając mu na estradzie bukiet kwiatów. Koncerty przybrały formę uroczystości patriotycznej, wypadły świetnie i zostały wysoko ocenione ze względu na poziom wykonawstwa muzycznego2. Przyniosły też wymierny dochód; 20 maja Müncheimer mógł donieść Kolbergowi: „Victoria! Udało nam się z koncertem historycznym; oba koncerty przyniosły netto 2036 rubli 92 kop[iejki] według obrachunku, który wraz z kwitami przedstawiłem W[ielmożnemu] Jenikemu”3, w tym „czysty dochód” z pierwszego koncertu wyniósł 900 rubli, o czym informował Jenike4. Ujęty i wzruszony Kolberg podziękował listownie przyjacio1 Program ten został znacznie zmieniony w stosunku do pierwotnie sugerowanego, zob. list A. Müncheimera z 2 II 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 464–465. Drugi koncert wykonano z niewielkimi zmianami utworów Chopina i Moniuszki, a fragment kompozycji Kolberga zastąpiono utworem Wieniawskiego. Zob. tamże, s. 493, przyp. 2. 2 Sprawozdania z koncertu zamieściła cała warszawska prasa z 1881 r., m.in. „Gazeta Polska” w nr. 93 i 101, „Gazeta Warszawska” w nr. 106, „Echo Muzyczne” w nr. 10, w dziale Zamiast „Kroniki”, „Kłosy” w nr. 828, w Pokłosiu, „Tygodnik Ilustrowany” w nr. 281 i 282, w Kronice tygodniowej. Podziękowanie Kolberga organizatorom i wykonawcom opublikował „Tygodnik Ilustrowany” w nr. 282, w Kronice tygodniowej, zob. brulion listu do L. Jenikego z 13 V 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 487–488. 3 Zob. tamże, s. 500. Dyrekcja Teatrów zażądała wprawdzie 6% procent od dochodu, mimo wcześniejszej obietnicy rezygnacji z tej sumy, Müncheimer pisał jednak do Kolberga, że ma zamiar nie dopuścić do tej płatności i ograniczyć ją co najmniej do połowy. 4 List L. Jenikego z 9 V 1881 r., tamże, s. 486. Kolberg odpowiedział po pierwszym koncercie: „Biorąc okrągło 900 rubli, dostanę za nie według lichego kursu dzisiejszego po 1.20 fl. za rubla – fl. 1080” – i wyjaśniał: „[…] wydanie jednego tomu (najczęściej z nutami) kosztuje mnie przeciętnie fl. 700” (brulion listu do L. Jenikego z 13 V 1881 r., tamże, s. 488). Zysk z obu koncertów w wysokości ponad 2000 rubli oznaczał zatem sumę około 2400 fl. 404 �łom, organizatorom i wykonawcom za okazaną mu życzliwość i ofiarność na rzecz dalszej edycji Ludu, co wobec ciągłych tarapatów materialnych było dla niego również wielkim wsparciem psychicznym. Do sukcesu przyczyniły się inne poza artystami środowiska i osoby z Warszawy, które bezinteresownie zajęły się sprzedażą biletów i programów, pełnieniem służby honorowej podczas koncertu, wydrukowaniem afiszy i biletów, wypożyczeniem fortepianu, popieraniem przedsięwzięcia w prasie. Dochód z obu koncertów pozwolił na sfinansowanie druku dwu pierwszych części Pokucia, na których wydanie Kolberg nie miał środków, gdyż – jak wspomniano – Akademia finansowała wówczas jeden tom rocznie, tj. drukujące się wówczas siedmioczęściowe Poznańskie. W tym okresie, nieco wcześniej, spotkał Kolberga jeszcze inny wyraz uznania dla jego pracy. Wydział Krajowy we Lwowie zawiadomił go listem z marca 1881 roku, podpisanym przez ówczesnego namiestnika Galicji, Alfreda Potockiego, że otrzymał pamiątkowy medal i dyplom z francuskiego ministerstwa handlu za uczestnictwo w Wystawie paryskiej z 1878 roku1. Po powrocie z Kołomyi w listopadzie 1880 roku zimę, wiosnę i dalsze miesiące następnego 1881 roku spędził Kolberg w Modlnicy, skąd dalej nie wyjeżdżał, intensywnie pracując nad Pokuciem i Poznańskiem, którego część VI ukazała się w maju, a którego część VII, ostatnią, planował oddać do druku wkrótce2. Uskarżał się jednak na kiepską kondycję zdrowotną i bez pilnej konieczności nie odwiedzał nawet Krakowa. W marcu 1881 roku pisał do Müncheimera: Co do mnie samego to tyle tylko powiem, że zdrowie moje w nienajlepszym znajduje się stanie, lubo od pracy spokojnej przy biurku bynajmniej mnie słabość moja nie odrywa. Że zaś od Nowego Roku kwękam na katar, częsty zawrót głowy, kaszel, że cierpię na nogę, osłabienie i tym podobne piękne rzeczy, więc też postanowiłem (wedle rady doktora) przesiedzieć całą zimę w ciepłym pokoju i nie wytykać nosa z domu. […] interesa moje, aby się nie trząść na wózku, odbywam przez posłańca3. Zob. list Wydziału Krajowego we Lwowie z 19 III 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 471. Dyplom, jak wynika z listu, przyznawany był tylko „w pewnych wypadkach”. 2 Informował o tym w brulionach listów z 15 V 1881 r. do T. Klepaczewskiego i do B. Moraczewskiej, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 493 i 495. 3 Brulion listu do A. Müncheimera z 4 III 1881 r., tamże, s. 467. 1 405 �Mimo tych kłopotów równoległe prace prowadził Kolberg z właściwą sobie konsekwencją i gorliwością. Jeszcze w maju 1881 roku – zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami – przedłożył firmie Breitkopfa i Härtla opracowany przez siebie zbiór polskich mazurków1. Dołączył też krótkie omówienie rozwoju tego tańca i uzasadniał celowość wydania jego antologii: Uważne przejrzenie całego zbioru wykaże, że taniec ten (a więc i jego muzyka) ze skromnych, prawie nikłych początków (podobnie jak to było z walcem), dzięki swemu rytmowi i sprzyjającym okolicznościom osiągnął powoli pewien stopień rozwoju i rozkwitu. Wykazuje on prócz tego, jak górujący w nim duch narodowy wywarł wpływ na Chopina, aby potem ze swej strony dzięki twórczości mistrza spowodować pewne wtórne oddziaływanie w kraju. Sądzę, że ogólnonarodowe cechy, które tak się uwydatniają w tych tańcach, niewątpliwie wywołają u publiczności żywe zainteresowanie zbiorem2. Następnie zgodnie z życzeniem wydawców proponowaną przez siebie listę utworów skrócił, skreślając dziesięć spośród sześćdziesięciu wskazanych pierwotnie utworów, dokonał też przekładu swojej przedmowy na język niemiecki. Określił brak przeszkód druku co do prawa własności innych nakładców, a w korekcie wprowadził jeszcze istotne poprawki i zamianę jednego z mazurków, przykładając się starannie do wzorowego opracowania zbioru, który ukazał się w grudniu 1881 roku i z którego edycji był bardzo zadowolony. Wcześniej, w połowie 1880 roku lipska firma wydała też skomponowany przez Kolberga mazurek dedykowany Helenie Przybysławskiej. Kolberg otrzymał wydrukowane egzemplarze tego utworu w czerwcu, przed wyjazdem na Pokucie, był to zatem gest uprzedzający „staropolskie przyjęcie” i serdeczną opiekę gospodyni dworu w czasie jego pobytu w Czortowcu3. 1 Zob. wyżej, s. 371. Brulionowy spis 60 mazurków sporządzony przez Kolberga do tego zbioru opublikowany został w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66), jako aneks 10, na s. 736–738. 2 List do Bretkopfa i Härtla z 26 V 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 503 (tłum. z niem). 3 Mazurka d’après un thème populaire composée pour le piano par […] à Madame Hélène de Przybysławska née de Wessel, Leipzig [1880]. Była to kompozycja wcześniej dedykowana Annie Czerniawskiej i – wbrew informacji Kolberga w liście do wydawców – w pierwotnej wersji drukowana w 1844 roku. Przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe, (DWOK T. 69), s. 238–241, nr 46, zob. też tamże, s. XIII. Por. listy do i od Breitkopfa i Härtla, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 338 i 373 (tłum. z niem.), gdzie mowa o wydaniu tego utworu. 406 �Już w sierpniu 1881 roku Kolberg rozpoczął druk pierwszej części Pokucia wzbogaconej o materiał pozyskany dzięki wystawie w Kołomyi i długiemu, owocnemu pobytowi w tym regionie. Jednocześnie prowadził ożywioną korespondencję, m.in. z Władysławem Przybysławskim, który nadal pomagał mu w uzupełnieniu potrzebnych materiałów, wiadomości1 i fotografii dotyczących Pokucia, oraz z malarzem Tadeuszem Rybkowskim, który w Wiedniu przygotowywał ryciny do tej monografii. W listach z tego okresu wracał również temat życia i twórczości Chopina poruszany z Szulcem, Karasowskim i Kleczyńskim. Część I Pokucia, dedykowana Przybysławskiemu, ukazała się w marcu 1882 roku z nowym podtytułem Obraz etnograficzny, którym opatrzone zostaną także trzy następne części tej monografii. Rezygnacja z dotychczasowego tytułu serii Lud, jego zwyczaje… i przyjęcie nowego podtytułu podyktowana była względami formalnymi, dla zaznaczenia różnicy w sposobie finansowania w stosunku do równolegle wydawanych i dotowanych przez Akademię tomów Ludu. Dwie pierwsze części Pokucia wydane zostały z funduszów własnych Kolberga – bez wymaganej formuły o instytucji finansującej, a z notą: „nakładem autora”2, co zwalniało autora ze zobowiązania oddawania Akademii 100 egzemplarzy nakładu. Część trzecia i czwarta W archiwum Kolberga zachowały się m.in. jego notatki z lat 1878 i 1881 z pytaniami dotyczącymi zagadnień etnograficznych, skierowanymi do Przybysławskiego; opublikowano je w suplemencie do Pokucia (DWOK T. 81), na s. 247–261 jako aneksy I–III. 2 Potwierdzają to również inne świadectwa Kolberga. M.in. w Wykazie tek rękopiśmiennych z 1886 r., wymieniając tekę 21 pt. Pokucie I, badacz zanotował, że materiały w niej zawarte posłużyły „do monografii, którą z własnych funduszów wydałem w latach 1882 i 1883 pt. Pokucie, tom 1 i 2”, a w brulionowej wersji wykazu dopisał jeszcze notę o kosztach obu tomów: „włas., fl. 867 + 632 (DWOK T. 66, s. 746 i 749, przyp. *18). Natomiast Kopernicki w artykule o Kolbergu podaje wprawdzie te same sumy, ale jako uzyskane ze sprzedaży dzieł, a ponadto informuje o sumie 500 zł reń. (=fl.), pozostałej z przychodu wystawy w Kołomyi w 1880 r. i ofiarowanej na wydanie cz. I Pokucia („Nowa Reforma” 1889, nr 109). Nie wspomina przy tym o koncercie warszawskim, z którego podany wyżej dochód około 2400 fl. pokrył koszt obu tomów (1499 fl. według danych Kolberga), pozostawiając mu do dyspozycji około 900 fl. na spłatę długów, broszurowanie poprzednich tomów, wydatki osobiste i dopłatę do drukujących się tomów. Sam Kolberg stwierdzał w październiku 1880 r., po zamknięciu obrachunku z wystawy, że z jej przychodu funduszu na druk Pokucia zabrakło (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 415). Trudno jednoznacznie wyjaśnić te rozbieżności w świetle dostępnych danych. Może zdecydowała ostrożność wobec działań cenzury warszawskiej. W tym artykule Kopernicki nie wymienia też z nazwy Kasy Pomocy im. K. Mianowskiego, sponsorującej kilka lat później wydanie Mazowsza, pisząc jedynie o „skąd inąd zapewnionej sobie subwencji”. Wobec kłopotów z cenzurą, Kasa Mianowskiego skłoniła Kolberga w 1886 r. do wycofania 1 407 �Pokucia były już finansowane przez Akademię, lecz i dla nich pozostał dla ciągłości ten sam podtytuł, z dodaniem jedynie informacji o udziale instytucji. Tomy Obrazów etnograficznych nie różniły się jednak profilem, układem i metodą opracowania od kontynuowanej serii edytorskiej Ludu, stąd w ramach edycji Dzieł wszystkich przyjęto dla czterech części Pokucia kolejne numery tomów 29–32. W tym samym czasie co część I Pokucia została też wydana część VII W. Ks. Poznańskiego; już pod koniec marcu oba tomy wysyłał Kolberg przyjaciołom i subskrybentom. Ostatnia, siódma część W. Ks. Poznańskiego, czyli tom 15. Ludu, zamyka monografię Wielkopolski, wydawaną od 1875 roku. Jest to najobszerniejsza z monografii regionalnych, jakie ukazały się za życia Kolberga. Obejmuje jednak znacznie większy obszar niż poprzednie Sandomierskie, dwutomowe Kujawy i czterotomowe Krakowskie. Wobec zbyt powolnego postępu prac wydawniczych i niedoboru środków materialnych, a także wobec nierównomiernego napływu materiałów i pozyskiwanych źródeł, Kolberg musiał bowiem rezygnować z zakładanej wcześniej szczegółowości dokumentacji, która dotyczyć miała mniejszych terytoriów, najpierw wręcz miejscowości, potem powiatów, co postulował jeszcze w 1872 roku1. Zamiar taki zmuszony był z czasem uznać za zbyt kosztowny i rozciągnięty w czasie, a więc nierealny. Zdając sobie jednak sprawę ze zróżnicowania wewnętrznego tego regionu, w monografii wielkopolskiej opisy kultury materialnej i społecznej (rozdziały „Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje” i „Obrzędy” – z przynależnymi do nich pieśniami) przedstawił kolejno w obrębie pięciu wydzielonych podregionów, grupujących po kilka powiatów, tj.: obejmującego powiaty środkowe, w centrum regionu, z powiatem poznańskim (tom 9.); „okolicę zachodnią” i „okolicę południową” (tom 10.) oraz „okolicę wschodnio–północną” i „okolicę zachodnio–północną” (tom 11.)2. Natomiast folklor i wierzenia potraktował łącznie, zbierając utwory ludowe i wiadomości o świecie nadzmysłowym z całego regionu (tomy 12. i 13. – pieśni i tańce, tom 14. – opowieści, tom 15. – wierzenia). Było to novum w stosunku do poprzednich monografii o znacznie skromniejszym zasięgu geograficznym; z karty tytułowej cz. IV i V Mazowsza (DWOK T. 27 i 28) formuły o zapomodze Kasy, o czym będzie mowa dalej. Powody przemilczenia koncertu przez Kopernickiego mogły być te same. 1 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych… (DWOK T. 63), s. 262. 2 Por. E. Antyborzec Monografie regionalne Oskara Kolberga. Założenia i realizacja, Poznań 2015, s. 174–176. 408 �stanowiło jednak konieczny kompromis wobec obiektywnych możliwości badawczych i edytorskich. Natomiast inne zasady ogólne wypracowane w trakcie przygotowywania Kujaw i Krakowskiego nie uległy zasadniczej zmianie. Jak już wspominano, różnice między poszczególnymi monografiami wynikały z odmiennego zasięgu i warunków badań na danym obszarze, możliwości i stopnia przebadania terenu, zasobu i charakteru pozyskanych materiałów, które to okoliczności kształtowały się różnie w różnych regionach na przestrzeni pięćdziesięciolecia badań Kolberga. W Wielkopolsce badacz bywał parokrotnie od 1867 do 1875 roku, znajdował tam oparcie, zrozumienie i pomoc w odwiedzanych dworach ziemiańskich i wśród miejscowej inteligencji, a także dostęp do zbiorów bibliotecznych. W tomach poświęconych Wielkopolsce metoda wykorzystywania trójwarstwowych źródeł: z literatury zastanej, z własnych zapisów pozyskanych w trakcie bezpośrednich badań oraz z materiałów pochodzących od innych zbieraczy, a także sposób opracowania utworów folklorystycznych, ich klasyfikacji, komentarza i odsyłaczy filiacyjnych pozostają co do zasad głównych takie same jak w Krakowskiem. Dyskusyjny już wówczas tytuł Wielkie Księstwo Poznańskie przyjął Kolberg ze względów praktycznych; to powszechnie używane od czasu Kongresu Wiedeńskiego określenie nie budziło zastrzeżeń cenzury, także w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim. W liście do Moraczewskiej, już po wydaniu części III (tj. tomu 11.), Kolberg przyznawał, że może „byłoby korzystniej” użyć tytułu Wielkopolska lub Poznańskie, ale – jak tłumaczył – „utrudniłoby to jednak sprzedaż w Warszawie, gdzie cenzura na lada wyrażenie veto kładzie”1. W tekście kolejnych tomów używał natomiast określenia „Wielkopolska”, począwszy od pierwszego zdania wstępu do części I monografii, gdzie pisał: „Za jedną z najciekawszych dla etnografa prowincyj uważać niewątpliwie należy Wielkopolskę […]”2. Do szczególnie oddanych Kolbergowi pomocników w pracy nad Poznańskiem należała Bibianna Moraczewska, wspominana już literatka, działaczka społeczna i niepodległościowa, zasłużona w obronie i propagowaniu polskości. Kolberg poznał ją w pierwszych dniach czerwca 1856 roku w Warszawie, spotykał się z nią później w latach sześćdziesiątych. w Poznaniu, gdzie od 1842 roku wspólnie z bratem Jędrzejem prowadziła 1 s. 40. 2 Brulion listu do B. Moraczewskiej z 25 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. I. 409 �salon literacko-intelektualny, który był ośrodkiem życia umysłowego miasta. Rodzeństwo zaprzyjaźnione było m.in. z Karolem Libeltem, Sewerynem Mielżyńskim, Władysławem Bentkowskim, uczestnikami dysput i spotkań bywali Ryszard Berwiński, Lucjan Siemieński, Roman Zmorski, Edward Dembowski, Narcyza Żmichowska. Zawiązana w roku 1868 korespondencja Kolberga z Moraczewską, trwająca do końca życia tej zasłużonej Wielkopolanki1, dokumentuje jej niezwykle konsekwentne zainteresowanie dla prac badacza, konkretną pomoc własną oraz pośrednictwo w organizowaniu i dostarczaniu materiału, pozyskiwaniu informatorów i współpracowników, wreszcie solidną obsługę kolportażu tomów Kolberga w Wielkopolsce, z ich wysyłką do prenumeratorów i rozliczaniem się z nimi oraz z pozyskiwaniem nowych nabywców. Osoba niezwykle żywa intelektualnie, działaczka o wszechstronnych zainteresowaniach, rozległych kontaktach i znajomościach, uważna obserwatorka życia publicznego i politycznego, w swoich barwnie i nie bez ironii, a nawet z sardonicznym dowcipem pisanych listach przedstawia Kolbergowi obok stanu wspólnych interesów związanych ze sprzedażą Ludu także poznańskie życie i stosunki, walkę z germanizacją, losy miejscowej inteligencji i ziemian, których Kolberg znał osobiście, bieżące wydarzenia polityczne, kulturalne i literackie, ścieranie się opinii na ich temat. Pisze ze swobodą i swadą, nie unikając ostrych sądów i sformułowań, a Kolberg odpowiadając, odsłania też niejednokrotnie swoje poglądy i refleksje na tematy polityczne i narodowe, rzadziej i mniej swobodnie wyrażane wobec innych adresatów. Solidaryzuje się z jej zaangażowaniem patriotycznym, z troską o interesy polskie zagrożone germanizacją, o ziemię przejmowaną z polskich rąk przez Niemców, z postawą oporu poprzez upartą pracę na rzecz dobra narodowego. Zwraca się też do Moraczewskiej ze wszystkimi sprawami, dotyczącymi zarówno rozprowadzania i rozliczeń ze sprzedaży kolejnych tomów, za które należność przesyłała regularnie do księgarni Friedleina, jak i kompletowania materiałów. I tak np., przygotowując tom 15. poświęcony wierzeniom i czarom, pisał w roku 1880: Ale chodzi mi jeszcze o kilka formułek zażegnań ludowych, o których Szanowna Pani mogłabyś np. przez swoją służącą wywiedzieć się nawet w samym Pozna1 Pierwszy list pochodzi z 21 IX 1868 r., ostatni z 11 lipca 1887 r. (listy 192 w cz. I i nr 1336 w cz. III Korespondencji…, DWOK T. 64 i 66)); pisała go Moraczewska trzy miesiące przed śmiercią, która nastąpiła 6 października. Zachowana korespondencja obejmuje 43 listy. 410 �niu. Posyłam próbkę podobnych formułek na wzór, jako i parę definicji istot nadprzyrodzonych z zapytaniem, czy one są wiernie skreślone i nie potrzebują jakich uzupełnień? A nadto może by się dały odszukać w jakiej księgarni, a raczej antykwarni u Żydów, broszurki, kalendarzyki, świstki itp. (bo większe dzieła posiadam), obejmujące rady lecznicze, przestrogi, przepowiednie, skazówki dla tak zwanych mądrych bab, inne zabobony itp. Wszystko to byłoby nader cennym i pożądanym dla mnie materiałem1. Jest to jednocześnie przyczynek ilustrujący metody zbierackie Kolberga, który wykorzystywał także świadectwa pozornie nieistotne, ulotne i zapomniane, ujawniając w ten sposób trafną intuicję badawczą, docenioną przez współczesną folklorystykę. To właśnie za radą Moraczewskiej Kolberg skontaktował się z prawnikiem poznańskim, Teobaldem Klepaczewskim (1822–1903), radcą konsystorza arcybiskupiego w Gnieźnie, który zajmował się badaniem i opisem wierzeń, czarów i przesądów w Wielkopolsce2. Kolberg uzyskał od niego w czerwcu 1881 roku oczekiwane materiały dotyczące wierzeń, a obszerny rękopis Klepaczewskiego pt. Pogląd historyczny na zabobony w Polsce z 1861 roku, stanowiący cenne opracowanie monograficzne, skwapliwie wykorzystał następnie w części VII Poznańskiego3. Warto dodać, że czekając na materiały od Klepaczewskiego, przestawił nawet pierwotnie planowaną kolejność tomów i wydał najpierw opowieści ludowe w części VI, a dopiero w VII zamieścił opis tzw. „świata nadzmysłowego” ludu wielkopolskiego. Do innych osób zasłużonych dla Kolbergowskiej monografii Wielkopolski należy wspomniany wcześniej Emil Kierski, a także goszczący Kolberga w swoich dworach wymieniani już przy opisie podróży etnografa po Wielkopolsce ziemianie, tj. przede wszystkim Władysław i Wanda Niegolewscy z Morownicy, Stanisław Czarnecki z Pakosławia, Karol Libelt Brulion listu do B. Moraczewskiej z 12 II 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 320–321. 2 Zob. listy z początku 1880 r.: B. Moraczewskiej do O. Kolberga z 7 I oraz dwa bruliony O. Kolberga – do B. Moraczewskiej z 12 II oraz do T. Klepaczewskiego z 28 II, tamże, odpowiednio: s. 299, 320 i 325–327. 3 Zob. brulion listu do T. Klepczewskiego z 12 VI 1881 r., tamże, s. 515. Rękopis rozprawy Klepaczewskiego, z roboczymi notatkami na marginesach sporządzanymi ręką Kolberga, zachował się jego archiwum (Arch. PTL, teka 37, sygn. 1327). i w znacznym stopniu został przez niego wykorzystany w cz. VII W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 15) 1 411 �z Czeszewa, Seweryn Mielżyński z Miłosławia, Włodzimierz Wolniewicz z Dębicza, Aniela Radońska z Siekierek, Józef Łukaszewicz z Targoszyc. Dzięki nim mógł etnograf prowadzić własne badania terenowe i pozyskiwać bezpośredni materiał z autopsji. Emil Kierski współpracował z Kolbergiem jeszcze na etapie druku pierwszego tomu monografii u poznańskiego wydawcy Merzbacha, które to przedsięwzięcie edytorskie nie doszło ostatecznie do skutku. Jako znawca historii regionu Kierski na życzenie Kolberga przeprowadzał na przełomie lat 1872 i 1873 korektę merytoryczną ówczesnej wersji części pierwszej W. Ks. Poznańskiego. Spisał też swoje uwagi dotyczące tego tomu, które Kolberg wykorzystał w dalszej pracy nad nim i na które odpowiedział Kierskiemu 1. Z tym wcześniejszym etapem pracy nad Poznańskiem wiąże się też omawiane wyżej współdziałanie Hoffa, autora rysunków ubiorów i „typów ludowych” z Poznańskiego. Ogłoszona z jego inicjatywy, także w imieniu Kolberga – mimo wątpliwości badacza – przedpłata na prenumeratę przyszłej monografii zaowocowała sprzedażą w Wielkopolsce części wydrukowanych przez Hoffa „biletów prenumeracyjnych” i pewnym zebranym na ten cel funduszem od pozyskanych subskrybentów. Hoff w roku 1870 zmuszony był opuścić Wielkopolskę; pieniądze znajdujące się w jego rękach nigdy nie dotarły do Kolberga2. W późniejszych latach, gdy Hoff upominał się u autora Ludu o swoje rysunki, ten nie bez goryczy zmuszony był przypomnieć nigdy nieuiszczony, choć darowany dług, który w swoim mniemaniu Hoff uznał za spłacony poprzez inicjatywę warszawskiego koncertu 3. Sprawa ta stanowiła zresztą jedną z przyczyn, dla których Poznańskie z braku środków finansowych było niezwykle ubogie w ilustracje, nad czym Kolberg ubolewał: Czujemy mocno, ile by dzieło etnograficznym poświęcone badaniom zyskało na przedstawieniu w dokładnych rysunkach typów miejscowych, tak samychże postaci ludzkich, jak i wszelkich ludzkiego przemysłu wytworów i wyrobów, jak np. mieszkań, narzędzi, sprzętów, naczyń itp. Trudność otrzymania podobnych wizerunków, których nabycie zawisło od chętnego współdziałania ludzi ołówka, pędzla i rylca, obok pomocy, jaką daje fotografia, jak niemniej zbyt wysokie Zob. wyżej, s. 320. O współpracy Kolberga z Hoffem zob. wyżej, s. 225–227. 3 List B. Hoffa z 19 I oraz brulion odpowiedzi Kolberga z 21 I 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65),, listy 916 i 917. 1 2 412 �nakładu ilustracyj tego rodzaju koszta nie dozwalają nam dzieła naszego uzupełnić nimi w sposób, jaki by wszechstronne rzeczy opisywanych przedstawienie wymagało1. Specyficznym zespołem źródeł wykorzystanych w tej monografii są wspominane już ankiety Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, przygotowane i rozesłane do „obywateli świeckich i duchownych” Wielkopolski w roku 1858 i kilku następnych latach. Ankiety te pt. Szemat do spisywania materiałów mających służyć do opisu statystycznego W. Ks. Poznańskiego obejmowały 22 pytania zebrane w trzech działach: topograficznym, etnograficznym i historiograficznym. Choć oddźwięk społeczny nie był wielki, a odpowiedzi często zbyt ogólnikowe, Kolberg, który zapoznał się z tymi materiałami w Poznaniu w Towarzystwie i częściowo je wypożyczył, zaczerpnął z nich niektóre wiadomości i opisy etnograficzne, zwłaszcza dotyczące ubiorów. Pisał: […] szemata wspomnione, które Towarzystwo łaskawie przejrzeć nam dozwoliło, nie pomału przyczyniły się, obok wiadomości zaczerpniętych już dawniej z pism czasowych […], do wzbogacenia i uzupełnienia własnych naszych spostrzeżeń i notat w ciągu kilkakrotnych po Wielkopolsce podróży zdobytych, a kreślonych i porządkowanych podług stale przez nas przyjętego planu i do wydania na widok publiczny przeznaczonych2. Choć Kolberg był zadowolony, że region tak bogaty i zróżnicowany kulturowo zdołał scharakteryzować w siedmiu tomach i zadośćuczynić wymogom objętościowym i finansowym sponsorującej dzieło Akademii, zdawał sobie sprawę, że Wielkopolska, dzielnica będąca kolebką Polski, zasługiwałaby na znacznie pełniejszą dokumentację. Wysyłając Stanisławowi Czarneckiemu do Pakosławia ostatni tom monografii, tak komentował ten fakt: O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. III–IV. Siedmiotomowa monografia zawiera jedynie trzy ilustracje „podług rysunków Hoffa”: dwie w cz. I, jedną w cz. III. Wcześniej ryciny przeznaczone do Poznańskiego drukowane były w artykule Kolberga pt. Lud z okolic Poznania. (Wyjątek z drukującego się obecnie w Poznaniu dzieła O. Kolberga pt. Lud, jego zwyczaje itd.), w „Kłosach” 1872, T. XIV (w nr. 358 s. 323–324 i nr 359 s. 335–336), gdzie zamieszczono cztery ryciny. Czwarta – niepublikowana w monografii – znajdzie się w suplemencie do W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 74 – w przygotowaniu do druku). 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. II–III. Zob. też wyżej, s. 219–220. 1 413 �Druk jego pozostawia mi tę satysfakcje, żem opis tej prowincji pod względem etnograficznym nareszcie do szczęśliwego doprowadził końca, co nie każdego autora, pracującego nad dziełem większego rozmiaru i przy ograniczonych środkach bywa udziałem. Nie do mnie należy sąd, czym się wywiązał, jak należy, z zadania i czym odpowiedział w zupełności oczekiwaniom czytelników, kreśląc właściwości wielkopolskiego ludu ze strony przez innych nie tykanej prawie. Czuję bowiem sam, że dzieło mogłoby być pełniejsze, dokładniejsze, pomnożone wielu jeszcze ciekaw[sz]ymi dla uczonych szczegółami niż te, które podaję, gdyby wiek i stargane już siły moje dozwoliły mi nowe po Księstwie odbywać podróże i nowe zbierać plony1. Przymusowa minimalizacja zakresu badań terenowych i prac pod presją obiektywnych warunków i osobistych ograniczeń stawała się wyraźnie coraz bardziej doskwierająca. Korespondencja z poznańskimi współpracownikami i przyjaciółmi, szczególnie z Moraczewską i Szulcem, a także po części z mieszkańcami Pomorza i Mazur, odsłania – chyba najwyraziściej w jego epistolografii – patriotyczną postawę Kolberga i jego ugruntowane poczucie narodowej tożsamości. Warto więc uczynić tu istotne dopełnienie, ilustrując to stanowisko badacza jego wybranymi wypowiedziami. Określając się jednoznacznie jako Polak i protestant, autor Ludu nie waha się wyrażać swojego sprzeciwu i smutku wobec postępującej germanizacji, wobec restrykcji i prześladowań zaborczych władz pruskich w stosunku do wszelkich przejawów polskości w życiu publicznym, kulturalnym, w szkolnictwie, urzędach, kościele katolickim, kręgach ziemiaństwa i inteligencji. Odpowiadając na doniesienia o kolejnych akcjach Kulturkampfu w zaborze pruskim, zorientowany w bieżącej pruskiej polityce wobec Polaków, m.in. w stosunku do duchownych katolickich, wyraża swoją solidarność i ubolewanie: „Jakkolwiek protestant, wielce ubolewam jako Polak nad wszystkim, co się tam u Was dzieje, nad całą tą samowolą biurokracji niem[ieckiej] […]”. Dowiadując się, że kłopoty ma teatr poznański, pisze: „A jednak szkoda, bo ta instytucja, byle tylko mieć warunki egzystencji, mogłaby istotnie przynieść korzyści podtrzymywania podkopywanej systematycznie narodowości”. W liście do S. Czarneckiego stwierdza: „Wiem, z jakimi przeszkodami szanowni Państwo wraz z całym Księstwem walczyć musicie, by zachować narodowość naszą i na 1 Brulion listu do S. Czarneckiego z 22 III 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 626. 414 �korzystniejszym niż dotąd utrzymać się stanowisku ekonomicznym wobec nieprzyjaciela”1. Niejednokrotnie zabiera głos w sprawie kłopotów ziemian wielkopolskich z utrzymaniem ziemi i majątków: Wszystko, co Pani piszesz o pp. Niegolewskich i całym obywatelstwie, zasmuca mnie mocno, jak niemniej i to, co dokazują z nami Prusacy. Cóż bo na to dziś kto poradzi? Może Pan Bóg w jakikolwiek sposób złe odwróci, a tymczasem pracować nam trzeba w ciszy i wyrabiać siłę. Jest przekonany, że słuszną drogą w tej tragicznej dla Polaków sytuacji jest „[…] prosty gościniec cywilizacyjny, na którym jedynie można było równą bronią i z korzyścią walczyć z Niemcami i ich kulturą […]”. Wyraża nadzieję, że słabnąca podaż polskich książek w Poznańskiem, m.in. Ludu, ożywi się jednak na rzecz ich kupowania „z patriotyzmu”, tak jak w Galicji, Królestwie i na Litwie, gdzie przedstawia się to lepiej, „by literatura nasza nie stanęła à sec”. Uznaje za groźne dla bytu narodowego „pozbywanie się ojcowizny na korzyść obcych” i „nieustanną emigrację naszych włościan do Ameryki”, którą komentuje: ‘”Ubytek tej ludności jest tą prawdziwą dla całej prowincji klęską, której atoli zapobiec skutecznie nikt widać dziś już nie jest w możności”2. Gdy Moraczewska pisze: „Ze spraw publicznych nic nie donoszę, czytasz Pan w dziennikach o ucisku naszym aż do znudzenia. Najgorsze ze strony naszej, że ziemię w ręce niemieckie oddajemy i to tysiącami morgów naraz” – z goryczą odpowiada: Ze spraw publicznych widzę, że nasi posłowie dzielnie się potykają z Niemcami i biją ich w Sejmie na każdym kroku. Ale co to pomoże? […] Walka to baranka z wilkiem. Jedyną realną dla nas zdobyczą byłoby coraz większe skarbienie sobie wyborców między chłopami i trzymanie się oburącz ziemi, a nie wyzuwanie się z niej co chwila dla Niemców i Żydów. Ale i na to ostatnie, jak widzę niestety z listów Pani, skutecznego już nie ma lekarstwa. 1 Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 521, 560, cytaty z brulionów listów (odpowiednio): do M. Szulca z 26 II 1875 r. i do B. Moraczewskiej z 30 I 1876 r. oraz Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 262, brulion do S. Czarneckiego z 16 X 1879 r. Zob. też wyżej fragmenty listów do L. Czarlińskiego, s. 340. 2 Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 41, 321, 426, i 494, cytaty z brulionów listów (odpowiednio): do B. Moraczewskiej z 25 VI 1877 r., z 12 II i z XII 1880 r. oraz do S. Czarneckiego z 15 V 1881 r. 415 �W tym samym liście z 1882 roku dodaje: Niemcy chcą mnie koniecznie zrobić Niemcem. Dowiodłem im jednakże, że skoro rodzina moja pochodzi z Pomeranii (dawnego lechickiego Pomorza), więc też i nazwisko jej łączność ma z nazwą słowiańską pomorskiego Kołobrzega. Ja zaś urodziłem się w Sandom[ierskiem]. Na co Moraczewska odpowiada: Bardzoś Pan jasno dowiódł Niemcom, żeś Polakiem; gdyby pojedynczy ludzie w narodach odwoływali się do protoplastów, to by wcale narodowości nie było. A w dodatku słuszne twierdzenie Pana, że Jego rodzina pochodzi z krainy słowiańskiej, niewątpliwie z Pomorza. Czy bez tej tradycji duchowej wytrwałbyś Pan przy swej znakomitej a tak mozolnej pracy w tyle utrudzonych warunkach? Także w 1882 roku w liście do Szulca czytamy: Piszesz i Pan także o swojej domowej niedoli, jak w ogóle o smutnym położeniu całego Waszego Poznańskiego, nie rokując mu bynajmniej w przyszłości (jeśli Polska powstanie lub utworzoną będzie) bytu narodowego – tak dalece warunki, jakie by byt ten zapewnić mogły, są tam podkopane. […] Jest to skutkiem owego fatalnego dla nas, a nieuniknionego niemieckiego Drang nach Osten, któremu się à la longue oprzeć trudno przy tak mało sprzyjających [warunkach]. Wszakże już i zachodnie powiaty Królestwa są tam zagrożone. Łódź mająca 100 000 mieszkańców jest już jakoby miastem czysto niemieckim, a Moskale mimo szalonej zawiści do Niemców, nie tylko niemczeniu temu nie stawiają tamy, ale owszem, dopomagają mu bezrozumnym swym uciskiem polonizmu1. Gdy w innym miejscu Szulc skarży się: U nas germanizowanie i wywłaszczanie szlachty idzie na potęgę. Oczy się dobrowolnie zamykają, nie chcąc patrzeć na to, co się dzieje. W Królestwie nielepiej. […] Jedna Galicja oddycha swobodnie. Oby tylko umiała rozsądnie korzystać ze swych swobód i wolności, szerząc dobrobyt i oświatę. 1 Tamże, s. 543, 627, 642, 704–705, cytaty z listów (odpowiednio): B. Moraczewskiej z 1 IX 1881 r., brulionu Kolberga do B. Moraczewskiej z 22 III i tejże do Kolberga z 6 IV 1882 r. oraz z brulionu do M. Szulca z października 1882 r. 416 �Kolberg w odpowiedzi podziela jego ubolewanie nad losem „naszego nieszczęśliwego, skrępowanego narodu” i przyznaje, „[…] że nam tu w Krakowie stosunkowo wolniejszym nieco dano oddychać powietrzem”, lecz trzeźwo komentuje politykę Austriaków, stwierdzając, że „[…] nasi protektorzy, równie niemal jak i Was tam w Wielkopolsce Prusacy, materialnym obezwładniają uciskiem”1. Wybiegając naprzód, można jeszcze przytoczyć opinię z 1886 roku, kiedy to wobec zapowiedzi w sejmie pruskim kolejnych działań germanizacyjnych Kolberg napisze do Moraczewskiej: „Aż zgroza bierze czytać wszystkie te polakożercze elukubracje”. Mimo to dodaje: Mam jednak nadzieję, że sprężystość i siła odporna naszego ludu dosyć jeszcze będzie wielką, aby tę zagrażającą mu z góry zmorę–dusicielkę, jeśli nie od razu, to choć powolnym, ale ciągłym działaniem i nękaniem przeciwnika skutecznie zrzucić ze swoich piersi. I kończy zdaniem J.J. Rousseau na temat Polski „za czasów pierwszego rozbioru”: „Pożarli Was sąsiedzi, starajcież się, by Was nie mogli strawić” 2. Ten z konieczności krótki przegląd wypowiedzi Kolberga na temat sytuacji ówczesnej Polski można zamknąć zdaniem z jego listu do Seweryny Duchińskiej, w której emigranckim domu w Paryżu bywał w 1878 roku, w czasie swojego pobytu na Wystawie Powszechnej, i gdzie zapewne niejednokrotnie brał udział w toczących się tam rozmowach na temat sytuacji kraju. Przesyłając jej kolejne dwa tomy (Lubelskie cz. I i Pokucie cz. II), „w których nie ma nic pochodzącego z prowincji, gdzie stała Pani kolebka”, napisał: 1 List M. Szulca z 30 I 1883 r. oraz brulion odpowiedzi Kolberga do M. Szulca z 20 II 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), cytaty (odpowiednio): s. 20–21 oraz s. 28. 2 Brulion listu do B. Moraczewskiej z 23 II 1886 r., tamże, s. 319. Przywołane zdanie J.J. Rousseau pochodzi z pracy Considérations sur le gouvernement de Pologne et sur sa réformation projetée (wyd. 1782, pierwszy polski przekład M.F. Karpia w 1789 r.), zob. Uwagi o rządzie polskim i jego projektowanej naprawie, w: J.J. Rousseau Umowa społeczna. Uwagi o rządzie polskim…, tłum. M. Starzewski, Warszawa 1966, s. 193. Cytat ten w wersji: „Nie możecie przeszkodzić, aby sąsiedzi was nie połknęli, sprawcież przynajmniej, aby was strawić nie mogli” przytacza W. Kalinka w artykule Jan Jakub Rousseau i jego wpływ w Polsce, zamieszczonym w „Przeglądzie Polskim”, R. 20, T. 79: 1886, z. 235, s. 1–16. Może za tym artykułem przypomina go Kolberg. 417 �Że jednak wspólna nam myśl całej niepodzielnej Polski każdy jej zakątek równą każe nam ogarniać miłością, więc nie wątpię, że gdy zajrzysz Pani do tych zbiorów, to i Ruś zainteresuje Panią w tej samej co Korona mierze […]1. Bez poczucia takiego związku z polskością rzeczywiście trudno byłoby sobie wyobrazić determinację i wytrwałość w realizacji wydawniczego celu Kolberga. Po wydaniu Poznańskiego i części I Pokucia rozsyłanych w marcu, latem i jesienią 1882 roku Kolberg, podobnie jak w roku poprzednim, nie wyjeżdżał na badania terenowe. Wcześniejsze plany wyjazdu na kilka tygodni w okolice Lwowa nie zostały zrealizowane z powodu niepogody, względów zdrowotnych i natłoku prac wymagających „bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia” nad pozyskanymi materiałami. Odpowiadając na zaproszenie Glogera do jego rodzinnego Jeżewa, tłumaczył: „[…] nie wahałbym się ani chwili pospieszyć do Was, gdyby nie to wątłe zdrowie i wiek, który mi każe dobrze obliczać się z każdym uczynić się mającym krokiem”. Nie skorzystał też z kilku innych zaproszeń. A jesienią pisał żartobliwie do Szulca: „[…] wycieczki tego roku wcale w świat nie robiłem, bo wtedy, gdy ją rozpocząć miałem, lunęły deszcze, a gdy wreszcie zawitało słońce, już mnie chęć do podróży ominęła”2. Na początku czerwca 1882 roku dotarła do Modlnicy wiadomość od Karoliny o przebytym przez Antoniego nagłym, groźnym załamaniu się zdrowia. Był to prawdopodobnie rozległy udar i częściowe porażenie. Według bratowej przyczyną były kłopoty zawodowe: utrata posady nauczyciela w gimnazjum męskim i wymuszona dymisja w gimnazjum żeńskim. Z właściwą sobie wylewnością Karolina opisywała Oskarowi walkę o życie męża i zażegnanie bezpośredniego niebezpieczeństwa oraz beznadziejną sytuację materialną rodziny, która zawsze trudna, pogorszyła się skrajnie w związku z tą chorobą i związanymi z nią wydatkami oraz z utratą części jej lekcji podczas opieki nad chorym. Kolberg zmartwiony i bezradny, sam w kłopotach, próbował taktownie tłumaczyć swoją niemożność pomocy, ale wobec uporczywych próśb Karoliny, jej rozpaczliwych utyskiwań i skarg na brak wsparcia ze strony warszawskiej rodziny, zwrócił się z prośbą o pomoc w tej sprawie do swojej bratanicy, Jadwigi Wernerowej, a sam przekazał Brulion listu do S. Duchińskiej z 27 X 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 80. Bruliony listów do Z. Glogera z 10 IX 1882 r. i do M. Szulca z X 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 694 i 705. 1 2 418 �Karolinie za pośrednictwem Gebethnera sumę 60 rubli i próbował serdecznie wesprzeć, pocieszyć i uspokoić bratową. Stan chorego pogorszył się jednak jesienią i 19 grudnia Antoni zmarł1. Oskar stracił kolejnego brata i pozostał sam, bez rodzeństwa. A strapiona i rozgoryczona Karolina, świadoma dobroci i wyrozumiałej troski Oskara, wkrótce po pogrzebie napisała do niego: „[…] rodziną Ty już tylko jesteś, bo inni Kolbergowie – to są inni ludzie”2. Zachowane świadectwa rodzinne wskazują na to, że zmarły był postacią trudną. Utalentowany malarz, autor cenionych prac, pozostający w wiecznych kłopotach materialnych i długach, niedotrzymujący terminów i zobowiązań, niestabilny w pracy i zamiarach artystycznych – taki portret wyłania się w zarysach z rodzinnej korespondencji, zresztą enigmatycznej i aluzyjnej w tej kwestii. We wspomnieniu poświęconym Antoniemu Kolbergowi jego autor, zaprzyjaźniony z rodziną Wojciech Gerson, nie szczędzi słów uznania sztuce zmarłego. Przedstawiając jego biografię i twórczość malarską, złożoną z obrazów religijnych, portretów i scen rodzajowych, pisze m.in.: Szczególną właściwością uzdolnień Kolberga jako malarza była wielka wytrawność. Produkował mało, ale ze starannością posuniętą do przesady w wymaganiu zgodzenia z sobą różnorodnych zalet. Syn inżyniera i matematyka, z matematyczną zwrotnością i ścisłością rozwiązywał dylemata tworzenia plastycznego, skąd płynęło niezadowolenie, zniechęcenie do pracy spowodowane brakiem decyzji. Nie był w stanie częstokroć dokończyć zaczętej pracy, zmieniając co raz pogląd na stopień i rodzaj obrobienia. A działo się to z wielką dla sztuki polskiej i dla samego artysty szkodą, zwłaszcza że od pierwszej już młodości okazywał talent bardzo wybitny3. 1 Zob. listy Karoliny i Oskara z czerwca i lipca 1882 r. (tamże, listy 968, 972, 974, 982 i 985). Dalsze wiadomości o sytuacji rodzinnej przekazywał Kolbergowi zaprzyjaźniony z nim Władysław Podlewski, mieszkający w Warszawie krewny Konopków (tamże, listy 999, 1007, 1008), zob. też odpowiedź Kolberga z 27 XII 1882 r. (list 1011). 2 List Karoliny z 27 XII 1882 r., tamże, s. 722. 3 W. Gerson Antoni Kolberg. Artysta malarz, w: Sprawozdanie Komitetu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Królestwie Polskim za rok 1882, s. 60. W końcu 1882 roku Towarzystwo to zakupiło obraz Kolberga Głowa starca (zob. listy J. Wernerowej z 15 XII 1882 r., Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 714 oraz W. Podlewskiego z 5 I 1883 r., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 3). Obecnie własność Muzeum Narodowego w Warszawie (tam tytuł: Starzec), reprodukcja w katalogu K. Markiewicz Antoni Kolberg…, s. 37. 419 �Na spuściznę malarską po Antonim składało się kilkanaście obrazów olejnych, w większości niewykończonych lub wymagających restauracji, oraz około 40 kartonów z projektami fresków, które artysta wykonał kiedyś wspólnie z Karolem Marconim dla sali posiedzeń Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego oraz dla sali głównej Hotelu Europejskiego w Warszawie. Karolina miała zamiar urządzić wystawę prac męża, by je następnie sprzedać, ale przeszkodą była konieczność kosztownej renowacji obrazów. Oskar postanowił pomóc Karolinie i jej dzieciom i w kwietniu 1883 roku poprosił Ludwika Jenikego, redaktora „Tygodnika Ilustrowanego”, w imię „przyjaźni dawnej”, o „zwrócenie na ten przedmiot uwagi” i opublikowanie na łamach pisma informacji o spuściźnie malarskiej Antoniego, a także o potrzebie ich bezinteresownej restauracji, by sprzedaż mogła przynieść dochód na rzecz wdowy i dzieci. Notatka taka ukazała się w „Tygodniku”; mowa w niej o dorobku malarza, projekcie wystawy jego prac i przeznaczenia dochodu z niej na korzyść jego bliskich. Zawiera także apel o społeczne poparcie tego pomysłu oraz o podjęcie się wykończenia i odnowienia obrazów, skierowany do artystów i przyjaciół zmarłego1. Jednak z inicjatywy tej nic nie wyszło; chętnych do renowacji obrazów nie było, do planowanej ekspozycji nie doszło. Także w roku 1882 ukazała się w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” kolejna praca Kolberga pt. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, oparta o materiały zebrane jeszcze w latach pięćdziesiątych.2 Ten obszerny artykuł pomyślany był jako uzupełnienie rozprawy A. Petrowa Lud Ziemi Dobrzyńskiej z 1878 roku3; w informacji wstępnej Kolberg podkreśla znaczenie swoich materiałów jako wcześniejszych od publikowanych przez Petrowa, choć „pomnożonych jeszcze następnie Brulion listu do L. Jenikego z 13 IV 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 47. Notatkę tę zamieszczono w Kronice tygodniowej „Tygodnika Ilustrowanego” 1883, w nr. 17 (z 28 IV). 2 Opublikowano ją w tomie VI z 1882 roku, na s. 86–158 oraz w postaci osobnej odbitki w tym samym roku. We wstępie Kolberg podaje tam rok 1854 jako datę pozyskania zawartych w pracy materiałów; jednak znane dokumenty wymieniają jego pobyt na Ziemi Dobrzyńskiej w 1856, a nie 1854 roku. Materiał ten, dopełniony o zapisy z Ziemi Dobrzyńskiej z innych manuskryptów, znalazł się ponownie w ramach Dzieł wszystkich, w cz. VI Mazowsza (DWOK T. 41), s. 1–150 (tam błędnie: „Wesele II” na s. 3; jest to cd. „Wesela I”). 3 Rozprawa A. Petrowa pt. Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego charakter, mowa, zwyczaje, obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki zamieszczona została także w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. II: 1878, s. 3–182. 1 420 �wiadomościami z gazet lub opowiadań ustnych”. Praca zawiera krótki opis kraju, ludu, ubioru, mowy, wesela z Działynia z 22 pieśniami (i z datą: 1854 [!]) oraz najobszerniejszy dział, obejmujący 87 pieśni powszechnych i ponad 50 „śpiewek i tańców”. Zaletą publikacji są zapisy nutowe części melodii wokalnych i instrumentalnych, co było praktyką wyjątkową dla tego rocznika, na ogół niedrukującego materiału muzycznego. XXII [Spotkanie z J. Blizińskim i zaproszenie Kolberga do Bóbrki (maj 1883). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lato 1883). – Uczestnictwo w obchodach 200-lecia zwycięstwa Sobieskiego pod Wiedniem (wrzesień 1883). – Wydanie cz. II Pokucia i cz. I Lubelskiego (1883). – Przyznanie Kolbergowi funduszu z Kasy im. J. Mianowskiego (1883) na dalsze wydawnictwo, tj. Mazowsze cz. I–V. – Recenzja C. Neymanna cz. I–II Pokucia (1884). – Wydanie cz. II Lubelskiego i wstępne prace nad cz. I Mazowsza (1884). – Udział Kolberga w Zjeździe Historyczno-Literackim im. J. Kochanowskiego i jego Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego (maj 1884). – Spotkanie w Krakowie z Karoliną i jej dziećmi (lipiec 1884). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lipiec–październik 1884). – Opuszczenie Modlnicy i przeprowadzka do Krakowa (październik 1884) – zmiana warunków życia i pracy. – Druk cz. I Mazowsza oraz publikacja opracowania pt. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1884). – Wydanie cz. I Kieleckiego (1885). – Kolejna podróż „w okolice Przemyśla i Sanoka” (lipiec–listopad 1885). Bogate materiały z podróży z lat 1883–1885. – Druk cz. II Mazowsza oraz pracy Zagadki z Lubelskiego… w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1885).] Wiosną 1883 roku doszło do nieoczekiwanego spotkania Kolberga z Józefem Blizińskim. Ich żywy i przyjacielski kontakt osobisty i korespondencyjny, zwłaszcza w okresie badań i prac Kolberga nad Kujawami, urwał się w 1869 roku na kilkanaście lat z bliżej nieznanych przyczyn. Być może zdecydowała po prostu przeprowadzka Kolberga do Krakowa, a Blizińskiego w 1873 roku z Kujaw do Warszawy i rozminięcie się życiowych dróg. W Krakowie spotkali się znów w maju na publicznym posiedzeniu Akademii, otwierającym jej roczną działalność. Bliziński wraz 421 �z żoną Pelagią mieszkali od 1876 roku w ówczesnym powiecie leskim, nad Sanem, w Bóbrce Górnej, czyli Nowej, tzw. Damazówce, gdzie nabyli założony tam wcześniej folwark i dworek. Bliziński był już wówczas uznanym komediopisarzem, Kolberg autorem cenionych tomów Ludu. W czerwcu Kolberg pisał: Szczęśliwe nasze spotkanie się na ostatnim tegorocznym otwarciu Akademii1 rozbudziło dawne wspomnienia i umocniło we mnie wiadomy Wam zamiar, nie od dziś zresztą już powzięty, odwiedzenia Was kiedykolwiek w Waszej na wpół górskiej rezydencji i pogadania o tym i o owym, a materii do pogadanki po upływie lat 20 naszej rozłąki zapewne by nam wcale nie zabrakło. Nie odkładając tedy zamiaru tak pięknego ad calendas graecas, bo nie wiemy, co nas czeka jutro, sądzę, że najlepiej by może było jeszcze w tym roku zjechać do Waszego gościnnego domu, w którym, jak to już słyszałem z ust Waszych, chętnie i życzliwie będę przyjętym, bylebym tylko zgłosił się wśród lata2. Plan został zrealizowany i pod koniec lipca Kolberg wyjechał do Bóbrki, by letni sezon 1883 roku oraz dwa kolejne w następnych latach 1884 i 1885 spędzić z doskonałym dla swojego dzieła rezultatem w Sanockiem i Przemyskiem, dopełniając wcześniejsze badania podejmowane tam w latach sześćdziesiątych. Wszystkie trzy podróże na te ziemie, ostatnie w swoim życiu, odbył własnym kosztem. Dlatego też szczególne znaczenie dla efektywności jego prac miały bliskie więzi, a także relacje rodzinne i sąsiedzkie między mieszkańcami zaprzyjaźnionych dworów, którzy badacza gościli i ułatwiali mu penetrację obu sąsiadujących ze sobą regionów. Wyprawa z roku 1883 jest stosunkowo dobrze udokumentowana w korespondencji. Wyjazd nastąpił prawdopodobnie 24 lipca pociągiem z Krakowa do Przemyśla, skąd dalej podróżował Kolberg koleją do Ustrzyk, gdzie oczekiwał gościa Bliziński. W Bóbrce spędził badacz około miesiąca w przyjacielskiej i serdecznej atmosferze i w dogodnych dla swych prac warunkach. Stamtąd po 20 sierpnia wybrał się do Leszczowatego, do Edmunda i Katarzyny Kraińskich, u których gościł już w latach 1861 i 1863. 1 Uroczyste publiczne posiedzenie Akademii Umiejętności odbyło się w Krakowie 5 maja 1883 r. Zob. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1882 [!]”, Kraków 1883, s. 85–108 oraz artykuł w „Czasie” 1883, w nr. 102 (z 6 V), na s. 3 pt. Posiedzenie publiczne Akademii Umiejętności. W tym samym numerze „Czasu”, na s. 2 ukazało się doniesienie o pobycie w Krakowie Blizińskiego, „autora Pana Damazego i Rozbitków”. 2 List do J. Blizińskiego z 15 VI 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 48. 422 �Edmund Kraiński – jak wspomniano – żywo interesował się etnografią, prowadził własne obserwacje i studia ludoznawcze Był więc także świetnym partnerem dla Kolberga. Po dziesięciu dniach pobytu w Leszczowatem, 30 sierpnia, Kolberg przyjechał do odwiedzanej również 20 lat wcześniej Iskani, gdzie gościli go związani też rodzinnie z Konopkami i już wymieniani Gabriel i Julia Załęscy. 31 sierpnia pisał do Juliana Konopki: „Od wczorajszego dnia jestem w Iskani, dokąd przybyłem z Leszczowatego, gdzie jak najprzyjemniej dni 10 spędziłem. Pp. Edmundowie Kr[aińscy] najserdeczniejsze ukłony zasyłają całemu domowi w Modlnicy i p. Romanowi. Toż samo i p. Załęski”1. Do Krakowa wrócił Kolberg na początku września, skąd po paru dniach dotarł do Modlnicy2. Plon z tej wyprawy był bogaty we własne zapisy terenowe melodii i tekstów folkloru, opisy obrzędów i zwyczajów, wiadomości etnograficzne, zwłaszcza pozyskane w Bóbrce, co z wdzięcznością wyrażał w liście do Blizińskiego: Pobyt wszakże u Was, przyznać to muszę, najobfitszego i najcenniejszego dostarczył mi materiału etnograficznego, do zebrania którego przyczyniła się i niezmordowana Wasza małżonka, a jej łaskawe zabiegi i pomoc, jak i gościnne nader przyjęcie (mimo częstej migreny), obok wspomnień dawniejszych czasów z Warszawy i z Kujaw, obok względów szanownej Waszej matki, kazały mi uważać dom Wasz jakoby mój własny, rodzinny i dlatego drogą mi zawsze zostanie jego pamięć. A i zdrowie moje znacznie się wśród Was polepszyło3. Dalsze cenne materiały z tego regionu gromadził Kolberg w czasie następnych dwu sezonów badawczych, kiedy przebywał także w tych miejscowościach w latach 1884 i 1885. Materiały te nie zostały wydane za życia badacza. Wykorzystał je po części Kopernicki w drukowanym w 1890 r., już po śmierci Kolberga, niewielkim objętościowo Przemyskiem. Dopiero w ramach Dzieł wszystkich opublikowano je w trzytomowym Sanockiem-Krośnieńskiem oraz w obszernym suplemencie do XIX-wiecznego Przemyskiego4. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 61. Informacje o planach, przebiegu i szczegółach tej podróży zob. tamże, listy z okresu od 26 czerwca do 7 września 1883 r., nr 1045–1048 i 1051–1054. 3 List do J. Blizińskiego z 7 IX 1883 r., tamże, s. 63. 4 Tj. w tomach 49–51 DWOK (Sanockie-Krośnieńskie cz. I–III) oraz 83/I i 83/II DWOK (Przemyskie. Suplement do tomu 35). Zob. tamże omówienie tych materiałów we wstępnych opracowaniach T. Skuliny (w tomie 49 DWOK) oraz E. Millerowej (w tomie 83/I DWOK). 1 2 423 �Z podróży na południowy wschód Kolberg wracał już na początku września, „by – jak pisał do Karoliny – być obecnym na następnych uroczystościach jubileuszowych Sobieskiego […].” 1 Obchody dwusetnej rocznicy zwycięstwa Sobieskiego pod Wiedniem, połączone z jubileuszem 25-lecia pracy artystycznej Jana Matejki oraz ze Zjazdem Artystów i Literatów ze wszystkich trzech zaborów, zorganizowane zostały w Krakowie z wielkim rozmachem w dniach od 11 do 16 września. Na program składały się m.in.: tzw. „uroczystość ludowa” w dniu 11 września, tj. zjazd delegacji wiejskich i pielgrzymek ludowych ze wszystkich trzech zaborów, ich pochód na Wawel i dalej na Błonia oraz przyjęcie w ogrodach ks. Karmelitów, uroczysta procesja ulicami miasta z udziałem wszystkich stanów, władz miejskich, stowarzyszeń i instytucji w dniu 12 września, obchód jubileuszu Matejki i odsłonięcie pomnika Jana III w Ogrodzie Strzeleckim – 13 września oraz Zjazd Artystów i Literatów w dniach 13–16 września, zakończony wycieczką galarami przez Bielany do Tyńca i z powrotem Wisłą2. Kolberg brał udział w uroczystościach w dwu pierwszych dniach. W liście do Blizińskiego z 28 września opisuje swoje wrażenia, rozpoczynając od zaprawionego dystansem komentarza: Otóż i przeminęły wszystkie uroczystości. Było jak zwykle i jak to wiecie z gazet, wiele szumu i tłumu, huku i puku, i na tym koniec. Ja figurowałem 13 września [pomyłka, chodzi o 12-go] na procesji – relacjonuje dalej – jako akademik nadzwyczajny między aspirantami Glogerem a Ossowskim (a przyłączył się do nas i zacny Baraniecki), tuż za Majerem i Kuczyńskim, bo inni, zwyczajni akademicy porozpraszani byli po swoich Wydziałach jako profesorowie (w togach) lub urzędnicy. Najbardziej jednak zajmującym był dla mnie dzień 12-go [pomyłka, powinno być 11-go] września, gdym ujrzał chłopów z rozmaitych okolic Polski w świątecznych swych szatach i miał przyjemność z tym i owym z nich wdać się w pogawędkę. Do studiów jednak głębszych nad nimi ani było czasu ani sposobności, bo wciąż byli w ruchu. Żałuję tylko, że nie pomyślano (do kogo to należało) o zdjęciu z nich fotografij, do czego byliby się, jak to uważałem, chętnie skłonili3. Ta ostatnia uwaga – charakterystyczna dla praktycznego zmysłu badacza pasjonata – wiązała się z „uroczystością ludową”. Zmęczony tłumem List z 23 IX 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 68. Szczegółowy program uroczystości opublikował m.in. „Czas” 1883, w nr. 204, obszerne sprawozdanie z ich przebiegu podawał w nr. 206–212. Relacje zamieszczała cała polska prasa. 3 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 71–72. 1 2 424 �i codziennymi dojazdami z Konopkami do Krakowa, nie wziął już udziału w Zjeździe Artystów i Literatów, a o swoim powrocie do codzienności pisał w tym samym liście z taką refleksją: O zjeździe literatów nic Wam nie piszę, bo na nim nie byłem, trochę słaby i zmęczony już poprzednimi przejażdżkami uroczystościowymi, na które wraz z Konopkami dzień w dzień jeździłem do Krakowa. Zresztą ja już stary i pragnę spokoju; mam też od dawna swój zawód wytknięty i stałą regularną robotę, jak i umowę z księgarzami. Więc w tym punkcie nic się już podobno u mnie, a zapewne także i u nich, nie zmieni. Byłbym jednakże z miłą chęcią przejechał się z towarzystwem literackim do Tyńca, ale się za późno o wycieczce tej dowiedziałem. Wreszcie wyraził tam po raz kolejny swoje zadowolenie z pobytu w Bóbrce i wdzięczność za gościnę, opiekę i stworzone mu znakomite warunki do pracy: Jakże się ma przezacna Wasza małżonka, pani Pelagia? Czy bóle głowy ustały? Nigdy mi nie wyjdzie z pamięci Jej dobroć dla mnie i pragnienie przysłużenia się szczerego mojej mrówczej (jak mi to mówią drudzy) pracy i krzątaninie. Zdaje mi się, że jeszcze siedzę przy Waszym długim stole bibliotecznym, nastroszonym papierami i piszę, a pani mi dyktuje lub objaśnia wyrażenia Halki, opowiadającej dziwy o czarach lub nucącej po raz dziesiąty swą sanocką piosenkę. Jakże ze zdrowiem sędziwej Waszej pani matki? Co porabia Marysia (czy sobie przypomniała jeszcze jaki szczegół weselny) i wszyscy domownicy? Sanocki dom przyjaciela, jego rodzina, pomocnice w gospodarstwie i zarazem informatorki, Halka i Marysia, pozostały w żywej pamięci Kolberga, a dawna zażyłość z Blizińskim pogłębiła się i umocniła na tyle, że wizyta u niego miała się jeszcze dwukrotnie powtórzyć. Sam Bliziński okazywał zresztą nie mniejszą serdeczność, jeszcze w sierpniu wyrzucając Kolbergowi za wczesny wyjazd z Bóbrki i pisząc: U mnie w domu pustki po Waszym wyjeździe, żona i matka lamentują, cieszą się tylko nadzieją, że za rok wizyta się powtórzy. Halka uciekła, widocznie tylko dla Was przyszła do służby na dni kilka. Żona brzdąka na fortepianie te sonaty Beethovena, które Was przypominają, a ja błądzę po parku, nie wiedząc sam, który zakątek nazwać Waszym imieniem1. 1 List J. Blizińskiego z 26 VIII 1883 r., tamże, s. 60. 425 �Po powrocie do zwykłego trybu pracy Kolberg zajął się dalszym opracowaniem Pokucia i Lubelskiego. We wrześniu ukończony został druk części II Pokucia, sfinansowany z dochodu z koncertu, podobnie jak część I. Równolegle dobiegały końca prace nad wydaniem na koszt Akademii części I Lubelskiego, która ukazała się również w 1883 roku. Materiały z Sanockiego i Przemyskiego musiał więc Kolberg na razie odłożyć. A w grudniu tego roku miały się znaleźć nowe środki na wydawnictwo Kolberga, co w kolejnych latach wymagało od niego jeszcze bardziej wytężonej pracy. Pierwsze dwa wydane w 1882 i 1883 roku tomy Pokucia stanowiły część czteroczęściowej monografii tego regionu; kolejne dwa ukazały się dopiero w latach 1888 i 1889 (cz. III i IV). Była to jedyna wydana za życia Kolberga pełna monografia regionalna zawierająca materiały ukraińskie. Jak wspomniano, wszystkie jej części nosiły podtytuł Obraz etnograficzny, inny ze względów formalnych, całkowicie jednak zgodny koncepcją monografii Kolberga. Część pierwsza obejmowała zgodnie z ustalonym porządkiem tematycznym rozdziały „Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje” i „Obrzędy”, część druga – „Pieśni i dumy”, w dwu późniejszych tomach znalazły się rozdziały: „Taniec”, „Świat nadzmysłowy”, „Przysłowia” oraz opowieści ludowe i zagadki. Opublikowane w Pokuciu materiały1, zarówno etnograficzne, jak i folklorystyczne, należą do najcenniejszych w dorobku Kolberga ze względu na ich proweniencję, bowiem w większości pochodzą z własnych badań Kolberga, z jego obserwacji, wywiadów, bezpośredniej rejestracji oraz z zapisów znawców i nosicieli miejscowego języka i folkloru. Już pierwsze dwa tomy doczekały się żywego oddźwięku komentatorów i recenzentów. Ich obszerną i wnikliwą recenzję opublikował kijowski adwokat, Cesław Neymann (1852–1906), zajmujący się etnografią i folklorem i publikujący artykuły z tego zakresu w czasopismach ukraińskich i polskich2. Bardzo pozytywnie oceniając tę „interesującą pracę znakomitego polskiego etnografa-zbieracza, Oskara Kolberga” i omawiając jej zawartość, Neymann podnosił trafność i szczegółowość informacji etnograficznych, „dostrzeżonych przez doświadczonego obserwatora”, szczególnie jednak wskazywał na wartość pieśni obrzędowych z rzadko przedtem 1 Jak wspomniano wcześniej, dopełnia je dwutomowa Ruś Karpacka oraz tom suplementowy (DWOK T. 54 i 55 oraz 81). 2 Recenzję opublikowała „Kijewskaja Starina” z 1884 r., T. VIII, s. 482–487 i T. IX, s. 126–130 (tam podpis: C. Nejman). Jej tekst w tłumaczeniu polskim E. Piasny-Kudyńskiej zob. w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. 275–285, aneks VII. Cytowane dalej fragmenty recenzji tamże, s. 275, 278. 281–282. 426 �notowanymi melodiami oraz dokumentacji zwyczajów, zabaw i obrzędów przedstawianych w wariantach z różnych miejscowości. Zastrzeżenia autora wzbudziły natomiast zamieszczone w części I uwagi Kolberga o języku mieszkańców Pokucia1, jako „zbyt pobieżne i krótkie” i „nie zawsze słuszne” oraz w części II klasyfikacja pieśni „dość chwiejna, nie w pełni precyzyjna i zawiła”, wreszcie inne niż w folklorze ukraińskim rozumienie terminu „duma”, w efekcie czego dział o takim tytule u Kolberga zawiera utwory wykraczające poza znaczenie tego pojęcia przyjęte dla pieśni z tamtego obszaru. Warto podkreślić, że krytyka nie dotyczyła postaci fonetycznej zapisów gwarowych, ale interpretacji zjawisk językowych, prób ich wyjaśniania, oceny form, ich genezy, zasięgu geograficznego itp. W nawiązanej z Kolbergiem korespondencji Neymann przywołał następującą opinię wspartą autorytetem Konstantyna P. Mychalczuka, badacza dialektów ukraińskich: Pan Mychalczuk, dobry lingwista słowiański, tak się odezwał: teksty materiałów znakomicie pod względem fonetycznym zostały oddane i to zupełnie jest dostatecznym dla takiego zbioru; artykuł zaś o właściwościach językowych, oprócz kilku błędów ma tę wadę, że nie jest pełnym, gdyż zupełnie omija nawet bardzo ważne dialektowe odcienia, lecz taka praca należy do lingwistów, a nie do etnografów, ich rzeczą tylko jest wiernie odtworzyć mowę, co też p. Kolberg wykonał tak szczęśliwie jak dotąd nikt2. Taką ocenę podzielają współcześni językoznawcy, uznając wiarygodność i dokładność notacji oddającej niuanse brzmienia jako walor główny zapisów gwarowych Kolberga3. Odpowiadając na kwestie poruszone przez recenzenta, Kolberg listownie wyjaśniał swoje założenia i praktyki edytorskie, a o językowym opracowaniu pisał m.in.: Ja sam gruntownie języka ruskiego nie znam, robiłem wprawdzie wycieczki w różne okolice Rusi i spisywałem mechanicznie wszystko, com zasłyszał, staW rozdzialiku „Język”, Pokucie cz. I (DWOK T. 29), s. 31–34. List C. Neymanna z 11 III 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 128–129. Zob. też tamże, brulion odpowiedzi Kolberga z 7 IV oraz kolejny list C. Neymanna z 10 IV i brulion Kolberga z 9 VI 1884 r., odpowiednio listy 1097, 1105, 1108 i 1120. Przedruk tychże w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 265–275, aneks VI. 3 O dokumentacji dialektologicznej Kolberga z ziem ukraińskich pisali A. Demartin we wstępie do Rusi Karpackiej, w tomie 54 DWOK, na s. LIII–LXXII, W. Kuraszkiewicz we wstępie do Rusi Czerwonej, w tomie 56 DWOK, na s. LXIII–LXXXI oraz T. Skulina we wstępie do Sanockiego-Kroś­nieńskiego, w tomie 49 DWOK, na s. XLVI–LX. 1 2 427 �rając się o jak najwierniejsze oddanie dźwięków pisownią polską, lecz w studia głębsze językowe nie wdawałem się wcale dla braku czasu. Stąd usterki, które zatrzeć w przyszłości będzie usilnym mym staraniem, przy łaskawym i chętnym współdziałaniu osób tak światłych jak Szan[owny] Pan1. W dalszym ciągu tłumaczył, że jego uwagi nie były przeznaczone dla filologa i lingwisty, ale miały służyć jedynie jako objaśnienia dla czytelników. W kwestii systematyki pieśni, którą sam uznawał za dyskusyjną i problematyczną, dając temu wyraz w swoich wcześniejszych wypowiedziach, stwierdzał, że w zasadzie jest ona zgodna z układem przyjętym w tomach Ludu, zatem „dla jednostajności” porządek taki został utrzymany, „o ile takowy do Rusi dał się zastosować”. Jednak świadomy trudności klasyfikacyjnych, zwłaszcza jeśli chodzi o pieśni o treści mieszanej i o krzyżujące się kryteria przydziału (m.in. temat tekstu, wykonawca), dodawał: „Nie przeczę bynajmniej, że niejedna rzecz dałaby się w niej poprawić […]”2. Wiosną 1884 roku ukazał się też tom 17. Ludu, który wraz z wydanym w roku poprzednim tomem 16. składa się na kolejną monografię – Lubelskie, obejmującą część zachodnią i środkową dawnej guberni lubelskiej. O wydzieleniu tego regionu zdecydowało jednak nie kryterium administracyjne czy ściśle geograficzne, ale wyznaniowe i językowe. Obszar ten zamieszkiwała bowiem w większości ludność polska i katolicka, w przeciwieństwie do części wschodniej guberni lubelskiej zasiedlonej przez Rusinów – unitów zmuszanych przez władze carskie do przejścia na prawosławie. Sam Kolberg uzasadniał w ten sposób zasięg swojego Lubelskiego we wstępie do tej monografii3. Jednocześnie Kolberg podjął wstępne prace nad kolejną monografią, która miała być poświęcona Mazowszu. Jeszcze w grudniu 1883 roku otrzymał wiadomość z Warszawy o przyznaniu mu przez Kasę Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. Józefa Mianowskiego bezzwrotnej zapomogi na dalsze tomy swojego wydawnictwa4. Z wnioskiem takim wystąpił na posiedzeniu Komitetu Kasy w dniu 8 grudnia 1883 roku Piotr Brulion listu do C. Neymanna z 7 IV 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 142. Brulion listu do C. Neymanna z 9 VI 1884 r., tamże, s. 163. 3 Lubelskie cz. I (DWOK T. 16), s. 1 i 2. Por też E. Antyborzec Monografie regionalne…, s. 176–177. 4 Zob. list Komitetu Kasy im. J. Mianowskiego z 12 XII 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 99–101. Józef Mianowski (1804–1879), lekarz, profesor, społecznik, był rektorem Szkoły Głównej Warszawskiej w latach 1862–1869. 1 2 428 �Chmielowski (1848–1904), historyk literatury, krytyk, wydawca pisarzy polskich, jeden z członków Komitetu Kasy. „Kasa Pomocy im. Mianowskiego dla osób pracujących na polu naukowym” działała od roku 1881 jako fundacja popierająca naukę dzięki zapisom i datkom społeczeństwa i składkom członków. Była najważniejszą polską organizacją naukową w zaborze rosyjskim. Jej pierwszym prezesem (do roku 1886) był wybitny lekarz i przyrodnik, współtwórca Towarzystwa Tatrzańskiego, jeden z prekursorów i propagatorów turystyki w Tatrach, Tytus Chałubiński (1820–1889), sekretarzem – Konrad Dobrski (1849–1915), lekarz i społecznik, skarbnikiem – Karol Deike (1845–1906), finansista, dyrektor Banku Handlowego w Warszawie. Kolberg otrzymał zasiłek z procentów od funduszu wieczystego Jana Nepomucena Jaśkowskiego (1807–1882), pisarza i poety. Fundusz ten, uruchomiony w postaci pierwszej raty równocześnie z decyzją o przyznaniu go, przeznaczył Kolberg na edycję 5 tomów Mazowsza wydanych w latach 1885–1890 z podtytułem Obraz etnograficzny, dla odróżnienia – podobnie jak w wypadku cz. I i II Pokucia – innego niż Akademia sponsora edycji. Nowa dotacja przyspieszyła znacznie postępy prac edytorskich, ale też postawiła Kolberga wobec konieczności jeszcze większej mobilizacji sił i intensyfikacji wielotorowych prac. Już w kwietniu 1884 roku donosił Pelagii Blizińskiej: Na warsztacie moim literackim mam teraz rozłożone materiały do trzech dzieł jednocześnie się napisać mających. Jedno z nich: Lud, wspierane przez Akademię, postępuje naprzód zwykłym swoim trybem; drugie: Pokucie stanowi dalszy ciąg wydanych już dotąd dwóch tomów o tej prowincji i ma wkrótce pójść pod prasę; trzecie: Mazowsze jest również dziełem, którego tom pierwszy w tym jeszcze roku ma być wydanym, bo na to dano fundusz z Warszawy. Robi się też to wszystko naraz, więc trzeba tak rzeczy kombinować, żeby i drukarnia nie próżnowała, i w domu szła ciągle robota […]”1. Odtąd przez ostatnie lata życia Kolberg będzie wydawał dwa, a nawet trzy tomy rocznie. W maju 1884 roku Kolberg brał udział w Zjeździe Historyczno-Literackim im. Jana Kochanowskiego, który w dniach 28–30 maja zorganizowała 1 List do P. Blizińskiej z 7 IV 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 145. Część I Mazowsza (DWOK T. 24) nosi w druku datę wydania: 1885, ale z listów wynika, że tom ukazał się już w listopadzie 1884 r., zob. bruliony z grudnia 1884 r. do K. Deikego, tamże, s. 217 i 220. 429 �w Krakowie Akademia Umiejętności z okazji trzysetnej rocznicy śmierci poety. Zabrał głos w dyskusji „przyjęty hucznymi oklaskami” – jak odnotowano w stenogramie – nad referatem wygłoszonym przez Piotra Chmielowskiego pt. Jak należy traktować utwory poezji ludowej w historii literatury polskiej1. Podzielając opinię referenta o metryce poezji ludowej, mówił: Rzeczywiście nie jest to literatura ludowa dawniejsza, tylko literatura nowa, a tylko są pewne momenta, pewne wskazówki, które […] mogą mieć w sobie rzeczy nadzwyczaj stare, sięgające zamierzchłej przeszłości, które dopiero stamtąd wydobyć należy, ale to należy nie tyle do literatury nadobnej, do poezji, jak do literatury ściśle naukowej, historycznej. Podkreślał, że pieśni podlegają ciągłym zmianom i przeobrażeniom, kształtują się pod wpływem czasu, miejsca, warunków, wędrówek, a „forma ich zmieniła się, nie została taką, jaka była”. Przyznawał, że można w nich odnaleźć elementy historyczne, pochodzące z dawnej przeszłości, ale analiza pod tym kątem jest zadaniem nauki i musi być krytyczna, oparta na jak największym materiale, by uniknąć wniosków przedwczesnych. Natomiast w literaturze pieśni „muszą być traktowane jako tylko dzisiaj nabyte, a nie jako literatura ludowa przedchrześcijańska”. Powoływał się przy tym na własne doświadczenie badacza i przeciwstawiał obserwowaną zmienność pieśni znacznie mniej na nią podatnym wierzeniom, bardziej zakorzenionym w tradycji: „Ja sam byłem świadkiem nieraz, jak te same pieśni po upływie 10 lat w ustach tych samych brzmiały inaczej – nie każda, ale mniej więcej – gdy tymczasem zabobony, gusła niezmienione się zachowały, jak jądro stare, któremu czas nie podołał, i zapewne długo się jeszcze będą zachowywać […]”. Jednocześnie z właściwą sobie przenikliwością i perspektywą badawczą podkreślał konieczność systematycznego gromadzenia materiału, na podstawie którego dokonywać się dopiero powinny przyszłe prace interpretacyjne i analityczne. Kolejny raz przedstawił swoje Głos Kolberga w tej dyskusji został opublikowany na podstawie stenogramu debaty dwa lata później w „Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce” (wydawnictwo Komisji dla Badań w Zakresie Historii Literatury i Oświaty w Polsce, działającej w Wydziale Filologicznym Akademii Umiejętności), w tomie V, obejmującym Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego im. Jana Kochanowskiego (Kraków 1886), na s. 162–164; tekst referatu Chmielowskiego tamże, s. 36–40. Przedruk Głosu w dyskusji… w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 416–418; poniższe cytaty z tego wydania, odpowiednio s. 416–417, 417, 416, 418. Sprawozdanie ze Zjazdu drukował „Czas” 1884 w nr. 124 (z 30 V), referat Chmielowskiego i dyskusja nad nim miały miejsce na posiedzeniu II sekcji historyczno-literackiej w dniu 29 maja. 1 430 �fundamentalne założenie, że najpierw stworzona musi być odpowiednia baza dokumentacyjna, by naukowa analiza była uprawniona i prawidłowa, oraz że w miarę postępu prac zbieracko-wydawniczych poglądy i oceny na temat pozyskanego materiału mogą ulegać zmianom: Ja właśnie daję materiał do tych wszystkich prac i mam go dużo jeszcze w tece. W miarę zaś postępu tego wydawnictwa, być może, że i poglądy w wielu razach się zmienią […]. Ale w miarę postępu tych robót i przybytku materiału także zmienić się może i pogląd cały w ogóle. Dopiero przyszłe badania, oparte o wystarczający materiał źródłowy, będą więc mogły zweryfikować aktualne stanowisko w zakresie „poznania rzeczy ludowych”, a na obecnym etapie wiedzy „ostatecznego słowa żadną miarą powiedzieć nie można”. Zwraca uwagę zgodna opinia obu badaczy – referenta Chmielowskiego jako historyka literatury i przedstawiciela warszawskiego środowiska naukowego oraz dyskutanta Kolberga jako zbieracza i wydawcy pieśni ludowych, reprezentanta krakowskiego kręgu uczonych. Wspólne jest im obu pozytywistyczne stanowisko badawcze wobec poezji ludowej. Mimo natłoku prac latem 1884 roku Kolberg wybrał się znowu w Sanockie i Przemyskie. Przedtem jednak spotkał się z Karoliną i z dziećmi 11 lipca w Krakowie, gdyż pobyt rodziny w Modlnicy okazał się tamtego lata niemożliwy. Jednodniowe widzenie się i rozmowa z bratową i bratanicami dwa lata po śmierci Antoniego i wobec nowych planów jej zamążpójścia była dla obojga ważnym wydarzeniem rodzinnym1. W podróż na południowy wschód wyjechał Kolberg około 20 lipca, wracał 3 października. Zatrzymywał się w dobrze sobie znanych miejscach u zaprzyjaźnionych i życzliwych gospodarzy, którzy ułatwiali mu kontakty z miejscowymi informatorami, a także organizowali przejazdy i komunikację z kolejnymi „stacjami” badawczymi, wręcz przekazując sobie pożądanego gościa. Jeszcze w czerwcu 1884 roku, przedstawiając Blizińskiemu swoje plany na lato, pisał: „[…] od Waszej odpowiedzi zależeć będzie postanowienie moje jazdy w pierwszym rzędzie do Was, do Bóbrki, by tam przepędzić parę tygodni jak w roku zeszłym […]”. Jednocześnie dodawał: „[…] winienem zwiedzić także i Leszczowate, dokąd mnie z całą staropolską szczerością zaprasza jak najserdeczniej Kraiński, obiecując nawet zawieźć lub odesłać 1 Zob. listy Karoliny z 4 i 15 VII 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 174–175 i 178–179. 431 �w okolice, gdzie by się bogatego etnograficznego spodziewać wypadało plonu”1, na co Bliziński odpowiedział: „W dniu 20 lipca, tj. w niedzielę (czemu nie wcześniej?) czekam na Was w Ustrzykach, trzymając się tego, coście napisali, że w «pierwszym rzędzie do nas», nastrójcie się odpowiednio, żeby nie przyszło do awantury z Kraińskim”2. Przebywał więc w Iskani u Załęskich, w Leszczowatem u Kraińskich i kilkakrotnie w Bóbrce u Blizińskich, odwiedził też Czaszyn i Bukowsko w powiecie sanockim oraz Procisne w powiecie leskim, gdzie zatrzymał się dwukrotnie w sierpniu u bliżej nieznanych właścicieli tej wsi, Zduniów3. Aleksandrę Zduniową wspominał po powrocie szczególnie ciepło i z wdzięcznością, dziękując jej w liście „za wszystko dobro, jakiegom doznał w Ich gościnnym domu” oraz za przysyłane później materiały z Procisnego. Pisał z żalem, że już nie może być dla niej „przewodnikiem w oddaniu należytym dzieł Chopina”, choć pewno sama odkryje „sposób prawdziwy oddania tych piękności”. Wcześniej adresatka z sentymentem wspominała pobyt Kolberga i wspólne muzykowanie, wyrażała też „nieograniczoną wdzięczność za poznajomienie [jej] z utworami Chopina”, co zapewne stworzyło dodatkową płaszczyznę porozumienia4. Wszędzie równie intensywnie jak w roku poprzednim badacz gromadził kolejne materiały, pracował też nad przysyłaną mu z Krakowa korektą części I Mazowsza5. Po powrocie z tej wyprawy, na początku października 1884 roku dotknęło Kolberga bolesne doświadczenie, która miało spowodować radykalną zmianę w jego życiu. Dowiedział się tuż po przyjeździe, że jego dalszy pobyt w Modlnicy jest niemożliwy. Należało zatem szybko podjąć decyzję co do przyszłego lokum. Przyczyny tej zmiany nastawienia ze strony Antoniny Konopczanki, od której wyszła ta inicjatywa, nie są znane. Można wprawdzie przypuszczać, że w sytuacji, gdy dorosłe już modlnickie panny, córki Józefa, powróciły do matki do Mogilan, Julian Konopka niedomagał, a starzejąca się Antonina z coraz większym trudem radziła sobie z domem i gospodarstwem, opieka nad 70-letnim Kolbergiem stawała się coraz większym ciężarem. Jednak okoliczności i sposób, w jakich „prawie domownikowi” wypowiedziano dom, w którym spędził czternaście najbardziej ustabilizowanych List do J. Blizińskiego z 17 VI 1884 r., tamże, s. 165 i 166. List J. Blizińskiego z 29 VI 1884 r., tamże, s. 172. 3 Zob. też listy do i od J. Blizińskiego z sierpnia i września, tamże, s. 184 i nast. 4 Brulion listu do A. Zduniowej z 18 X i list adresatki z 10 X 1884 r., tamże, s. 201 i 196. 5 Zob. listy Kolberga i J. Blizińskiego z 11 VIII i 19 VIII 1884 r., tamże, s. 184 i 185. 1 2 432 �lat swojego życia, były co najmniej niezrozumiałe. Z goryczą i zażenowaniem pisał 15 października do Blizińskiego: Trzeba Wam bowiem wiedzieć, że już od paru dni nie zamieszkuję więcej Modlnicy, którą z powodu nietaktownego postępowania zaraz na wstępie do Krakowa panny Antoniny Konopczanki, wszechwładnej domu modlnickiego gospodyni, opuścić byłem zmuszony. Rzucony tedy okolicznościami na bruk krakowski, ulokowałem się w tym grodzie tak, jak na to pozwalały moje stosunki i fundusze1. W brulionie listu do Karoliny pisanym dwa dni później wspomina wprawdzie, że nosił się już wcześniej z zamiarem przeniesienia się do Krakowa, zapewne obserwując zmiany zachodzące w życiu modlnickiego dworu, jednak samo rozstanie tak komentuje: […] nietaktowne i ubliżające postępowanie ze mną panny Antoniny (i to przez trzecią osobę) zaraz na wstępie do Krakowa sprawiło, iż do Modlnicy na to tylko wróciłem, ażeby stamtąd zabrać wszystkie swoje manatki i rekwizyta i z nimi podążyć do miasta. Naturalnie, że przebywszy lat kilkanaście w domu, w którym mimo pewnych przykrości doznawałem też i oznak przyjaźni, i istotnych dobrodziejstw, niepodobna mi było zupełnie chłodno się z nimi rozstać – a i oni także, jak uważałem, żegnając się, byli wzruszeni. Więc też stosunki niby to nie zostały zerwane, ja przyrzekłem bywać czasami w Modlnicy i ich też do siebie zaprosiłem. Ale częstym gościem oczywiście dla braku czasu nie będę, tym mniej że już w maju wszystkie trzy panienki stamtąd wyemigrowały do matki i to, jak się zdaje, już na stałe2. Zamieszkał Kolberg na stancji u przybyłych z Poznańskiego i osiadłych w Krakowie Jasińskich (Jasieńskich?), przy ulicy Floriańskiej 53. W opłacie w wysokości 45 zł reń. miesięcznie mieściło się wyżywienie, pranie, wygody – „słowem całe utrzymanie”. O swoich gospodarzach wyrażał się z uznaniem jako o ludziach „bardzo zacnych i uprzejmych dla mnie”, o gospodyni zwłaszcza pisał jako o „troskliwej opiekunce”3. Warunki te i koszty zainstalowania się w Krakowie okazały się dość umiarkowane, dla Kolberga jednak zdobycie co miesiąc dodatkowej sumy na pokrycie podstawowych życiowych wydatków stanowiło trudne Tamże, s. 197. Tamże, s. 200. 3 Tamże, s. 197 i 214. 1 2 433 �wyzwanie. Odtąd musiał się z nim borykać do końca życia. W liście do Sikorskiego zwierzał się z goryczą: Jakiś Ty szczęśliwy, że żyjącą i zacną rodziną pochwalić się możesz, gdy ja tu żyję samotny i tylko garstkę papierów po sobie pozostawię. Bo trzeba Ci wiedzieć, że moja własna rodzina (prócz Karoliny Antoniowej i Wernerowej) prawie już o mnie zapomniała, a tej przybranej w Modlnicy (o której z sympatią wspominasz) już się naprzykrzyłem. Więc doznawszy więcej w życiu zawodów i przeciwności niż pomyślności, mieszkam po Sanockiem znów od paru miesięcy sam, pozostawiony własnej pracy i przemysłowi w Krakowie, jak to niegdyś było w Warszawie, z tą tylko różnicą, że tu nie ma już Matki-Opiekinki i lat moich młodszych. Mutantur tempora et nos mutamur in illis – mówił niegdyś niebosz[czyk] Linde w 5-ej klasie. Ale dosyć już o tym, o czym bym bez goryczy pisać nie mógł. To tylko powiem, że pobyt w Krakowie, lubo utrudnia życie, ułatwia mi znów pod pewnym względem wydawnictwo prac moich, stawiając w bliskości bibliotek i drukarni, co zapewne potrwa tak długo, póki nie dopcham ciężkiej tej taczki żywota do końca1. Mimo zawodu i rozczarowania dostrzegał jednak korzyści płynące z zamieszkania w Krakowie, tj. bliskość bibliotek, drukarni i Akademii. Z późniejszych listów wyłania się też więcej kłopotliwych szczegółów dotyczących ostatnich lat życia w Modlnicy, choć nie wiadomo, w jakim stopniu wzmianki o nich powodował uraz Kolberga: skąpstwo i despotyzm Antoniny Konopczanki, „trzęsące jazdy” do Krakowa, prośby o konie, których mu „prawie zawsze żałowano i tylko przyczepić się do jadących (jeśli było miejsce) dozwalano”, choć dodawał: „Jeden tylko Roman jadący z Tomaszowic, zawsze dla mnie grzeczny, wstępował i zabierając z sobą, ułatwiał mi te jazdy czasami”. Nie rozumiał „wszystkich motywów niegrzecznego zerwania”, podejrzewał rodzaj czyjejś intrygi, doświadczał poczucia upokorzenia i „moralnej przykrości”, gdyż zaproszenie do Modlnicy do końca jego życia i deklaracja, by uważał ich dom za własny wyszły od samych Konopków. Nie zamierzał jednak kontestować tej nowej sytuacji i już w styczniu 1885 roku stwierdzał: „Mimo tej separacji staramy się, by najlepsza między nami panowała zgoda, chociaż oczywiście bywać już tam ani mogę, ani chcę”2. 1 2 Brulion listu do J. Sikorskiego z 14 I 1885 r., tamże, s. 227–228. Brulion listu do J. Wernerowej z 16 I 1885 r., tamże s. 229. 434 �Mimo wszystkich kłopotów i uciążliwości życia codziennego, które wcześniej były mu odjęte, kontynuował wielotorowe prace z właściwą sobie determinacją. Jak wspomniano, w końcu 1884 roku wyszła pierwsza część Mazowsza, dedykowana Józefowi Majerowi, równolegle na ukończeniu było przygotowanie kolejnej monografii, tj. Kieleckiego, której część pierwsza w kwietniu 1885 roku była w druku, a na początku czerwca wydany już tom Kolberg rekomendował i wysyłał przyjaciołom1. Także w roku 1884 ukazała się następna praca w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”: opracowany przez Kolberga rękopis ze spuścizny po Józefie Lipińskim, autorze Piosnek ludu wielkopolskiego wydanych w Poznaniu w 1842 roku, który wdowa po zmarłym przekazała Akademii2. Pracę opatrzył Kolberg komentarzem informującym, że do druku przeznaczył tylko materiał niepublikowany przez autora rękopisu, podkreślił, że „wyprzedził on o lat 30 jego własne już ogłoszone drukiem poszukiwania” oraz że dla porównania podał w przypisach odsyłacze do Ludu, głównie do Poznańskiego. Obok krótkich opisów niektórych zwyczajów (kolędowania, podkoziołka, maika, dyngusu, wieńca) na treść tej pracy składają się głównie pieśni (ponad 180 tekstów bez melodii), ułożone w zasadzie zgodnie z planem podziału przyjętym przez Kolberga w jego Ludzie, oraz około 120 przyśpiewek tanecznych. Pod koniec roku 1884 w życiu warszawskiej rodziny Kolberga zaszła zmiana od jakiegoś czasu przewidywana. Karolina zawarła związek małżeński z Antonim Wąsowskim, budowniczym gubernialnym z Radomia, wdowcem z dorosłymi już córkami, znajomym z dawnych lat. Kolberg wtajemniczany w listach w jej wahania i nadzieje wiązane z upragnioną życiową stabilizacją odpowiadał bratowej z troską i zaangażowaniem; ten temat był też zapewne jednym z ważniejszych w czasie ich spotkania latem tego roku w Krakowie. Uderzające jest w korespondencji zaufanie Karoliny 1 Zob. bruliony listów do B. Moraczewskiej z 2 IV i do W. Siarkowskiego z 5 VI 1885 r., tamże, s. 235 i 263. 2 O. Kolberg Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego. Z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim podał do druku…, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VIII: 1884, s. 62–114. W sprawozdaniu z posiedzenia Komisji Antropologicznej w dniu 26 listopada 1883 r. odnotowano m.in. nadesłanie „do użytku Komisji” rękopisu po J. Lipińskim, który Oskar Kolberg opracował, tj. „przejrzawszy, wybrał, uporządkował i uwagami swoimi objaśnił rzeczy zasługujące na wydanie i takowe do druku należycie przygotował” (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XI, 1884, s. LV, zob. także doniesienie tej treści w nr. 272 „Czasu” z 1883 r.). 435 �okazywane stryjowi, a ze strony Kolberga ton opiekuńczy, cierpliwa perswazja i pełne serdeczności poczucie odpowiedzialności, z jakim jako jedyny żyjący stryj traktuje bratanicę, kiedyś ulubioną wychowanicę swojej matki. W tym czasie Karolina próbuje też za pomocą Oskara sprzedać obraz Antoniego Kolberga Portret Chopina malowany z natury w Paryżu około 1848 roku, lecz niedokończony. Nie znalazł on nabywcy w Warszawie i zawędrował do Krakowa. Portret ten, prawdopodobnie ostatni wykonany za życia kompozytora, wystawiany był w Muzeum Narodowym w Sukiennicach w latach 1884–1888. Karolina prosiła Kolberga o złożenie propozycji kupna Marcelinie Czartoryskiej, transakcja nie doszła jednak do skutku, gdyż – jak donosił Kolberg – obraz nie został wykończony1. Pierwszy list bratowej pisany już z Radomia 25 października 1885 roku przynosił wiadomości o jej nowej sytuacji rodzinnej w tym mieście2 i odtąd wieści z samej Warszawy – siłą rzeczy pośrednie – są skąpe, czego nie rekompensują bardzo rzadkie listy Jadwigi Wernerowej. Stopniowo Kolberg oswajał się z nową sytuacją w Krakowie. W miarę czasu coraz bardziej doceniał bliskość instytucji, z którymi kontaktować się wcześniej musiał, dojeżdżając z Modlnicy. Z drugiej strony znacznie trudniej było o oszczędności, by dokładać z nich – jak wcześniej – do kosztów druku. W maju 1885 roku pisał do Blizińskiego: Ja tu całą zimę spędziłem przy cichym stoliku, w najętym pokoiku. Warsztat mój nie próżnuje, a praca o tyle jest wygodniejszą, że się obywa bez jazdy na trzęsącym wózku i ma pod ręką na zawołanie bibliotekę, drukarnię, księgarnie i Akademię. Wszystko to rzeczy nader dla mnie pożądane obok zdrowia, które mi dosyć jeszcze dopisuje. Ale za to wydawnictwo trochę postępuje leniwiej, bo funduszu ani nawet kredytu na zawołanie mieć nie można, a żyjąc z gotowego, 1 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 216. Obraz kupił od Karoliny Wąsowskiej około roku 1894–1895 Henryk Dobrzycki (1841–1914), członek zarządu Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, któremu w 1912 r. dzieło to podarował. Dobrzycki opisywał portret Chopina Antoniego Kolberga i jego historię z uznaniem dla artystycznej wartości dzieła malarza jako „niepospolitego portrecisty” (zob. Kilka słów o portretach Chopina, „Tygodnik Ilustrowany” 1894, nr 7, s. 97, 103 i nr 8, s. 123–124, z portretem rytowanym przez J. Holewińskiego na s. 97 oraz tegoż Portrety Chopina, tamże 1896, nr 8, s. 153–154). Jak już wspomniano, w 1944 roku oryginał spłonął w Bibliotece Krasińskich. Znany jest z fotografii oraz z kopii wykonanej w 1900 r. lub nieco wcześniej przez Kazimierza Mordasewicza (1859–1923), znajdującej się w Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie. Zob. też wyżej, s. 44, przyp. 2. 2 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 286–287. 436 �jakie się nasunie, nie podobna odkładać na druki, choćby tyle tylko co dawniej. I dlatego to w tym roku zapewne jeden tylko tom (akademicki) się ukaże1. Rzeczywiście, w 1885 roku wydana została tylko część pierwsza Kieleckiego; tom ukazał się na początku czerwca2. Kwatera u Jasińskich okazała się początkowo dobrym wyborem; wielokrotnie Kolberg wspominał w listach o ich życzliwości, opiece, dbałości o jego wygody, zwłaszcza ze strony Jasińskiej. Wprawdzie w niedalekiej przyszłości wraz ze swoimi gospodarzami zmuszony był niejednokrotnie zmieniać adres, ale czuł się z nimi związany ze względu na przyjacielskie stosunki, zażyłość i stosunkowo niewysoki koszt wynajmu i opieki. Wiosną 1885 roku planował w porozumieniu z Hoffem dwumiesięczną podróż w połowie lipca na Śląsk Cieszyński, do Cieszyna i do Wisły i Ustronia, gdzie mieli się spotkać i gdzie Hoff planował wspólne badania. Projekt był aktualny jeszcze w czerwcu, lecz został zarzucony na rzecz kolejnej wyprawy Kolberga na południowy wschód. Pisząc do Hoffa o konieczności zmiany kierunku podróży na Przemyśl i Lwów, dyktowanej „interesem wydawnictwa”, tak uzasadniał jej cel: Pojmujesz, że jest to kwestia największej dla mnie wagi, kwestia żywotna, która stawia wszelkie inne na drugim planie, osobliwie co do materiałów dotyczących Rusi, których mam wielki zapas, a do których wydania dopomóc ma ktoś z osób wpływowych3. O takiej jego decyzji przesądziła więc przede wszystkim waga, jaką przywiązywał do wydania materiałów ruskich oraz konkretna możliwość pomnożenia zbiorów z tamtych ziem i nadzieja zyskania sponsora dla ich edycji. Nie bez znaczenia była zapewne rysująca się perspektywa opuszczenia Bóbrki przez Blizińskich wobec niepowodzenia w tamtejszych interesach i możliwość skorzystania przy okazji raz jeszcze z wypróbowanych wcześniej warunków pobytu i pracy w Sanockiem. Podróż „w okolice Przemyśla i Sanoka” podjęta w lipcu trwała prawie cztery miesiące, do początku listopada. Odwiedził Kolberg oczywiście List do J. Blizińskiego z 9 V 1885 r., tamże, s. 247. Zob. brulion listu do W. Siarkowskiego z 5 VI 1885 r., tamże, s. 263. 3 Brulion listu do B. Hoffa z 9 VII 1885 r., tamże, s. 276. Zob. też list do J. Blizińskiego z 21 VI, tamże, s. 268. 1 2 437 �Bóbrkę, tym razem bawiąc tam krócej ze względu na rozpoczętą już przeprowadzkę gospodarzy i ich wyjazd pod Sanok do rodziny. Przebywał dłużej w Leszczowatem u Kraińskich oraz we Wzdowie w powiecie brzozowskim, skąd urządzał wycieczki do okolicznych miejscowości, odwiedził też Sanoczany w powiecie przemyskim. Lakoniczne informacje źródłowe wskazują jeszcze na: „Rymanów (Potockiej)” oraz „kilka dni w Iwoniczu”1. We Wzdowie gościł u Teofila i Emmy Ostaszewskich, w Sanoczanach u Józefa i Heleny Jaruzelskich. Czy w Rymanowie był gościem Anny z Działyńskich Potockiej, nie wiadomo; bezpośredni kontakt z nią nie jest wprawdzie pewny, ale z dalszej korespondencji wynika, że starał się przez Potocką o fundusz na wydanie Rusi, jednak bezskutecznie 2. U kogo zatrzymał się w Iwoniczu, również nie wiemy. Teofil Ostaszewski (1807–1889), właściciel Wzdowa, ziemianin i pisarz, należał do zasłużonych działaczy społecznych i gospodarczych, pracujących na rzecz rozwoju rolnictwa w Galicji, podniesienia oświaty i czytelnictwa dla chłopów. Był autorem programu zniesienia pańszczyzny jako warunku odzyskania niepodległości oraz całościowego projektu zmiany stosunków na wsi, a także twórcą wierszowanych zbiorów bajek przeznaczonych głównie dla włościan. Działał w kierunku wzmacniania aspiracji polskich w zaborze austriackim. Właścicielami Rymanowa byli zaś od 1872 roku Anna i Stanisław Potoccy; w roku 1885 już tylko wdowa po Stanisławie zmarłym w 1884 roku. Anna z Działyńskich Potocka (1846–1926), córka Tytusa, urodzona w Kórniku, współzałożycielka z mężem uzdrowiska w Rymanowie, prowadziła także działalność oświatową i społeczną i wspomagała finansowo różne inicjatywy regionalne, m.in. była założycielką szkoły rzeźbiarskiej dla chłopców i koronkarskiej dla dziewcząt. Sąsiedzkie stosunki mieszkańców Wzdowa i Rymanowa przyczyniły się zapewne do rozszerzenia zasięgu penetracji terenowych Kolberga oraz odwiedzin w Rymanowie i w pobliskim Iwoniczu. W swoim pamiętniku Anna Potocka wspomina: „Od strony Brzozowa sąsiadowali z nami państwo Ostaszewscy. Było tam przepiękne gospodarstwo we Wzdowie, śliczne inwentarze nagradzane wieloma nagrodami na wystawach krajowych 1 Zob. Wykaz podróży…, tamże, s. 707 i brulion listu do Z. Urbanowskiej z 9 XII 1885 r., tamże, s. 304. 2 W liście do J. Blizińskiego z 16 VII 1886 r. (tamże, s. 358) Kolberg pisze: „Do bied prywatnych, które mnie dręczą, przybywa i etnograficzna, tj. że nie wiadomo, kiedy i czy mi się uda wyjednać od kogo jakiś fundusik roczny na wydanie Rusi, a przy tym naturalnie i Sanockiego. Potocka tego dotąd dokazać nie potrafiła”. 438 �i zagranicznych. Pani, Załuska z domu, cudownie grała Chopina. Mieli kilka prześlicznych majątków, Grabownica i najbliższa nam Klimkówka do nich należała”1. Dwie ostatnie posiadłości Ostaszewskiego wymienione są także w zapisach Kolberga, w przeważającej jednak części rękopisy pochodzące z tej okolicy sporządzone zostały we Wzdowie, skąd 8 sierpnia 1885 roku Kolberg pisał do Blizińskiego: „Ja tu siedzę od 10 dni i zbieram wciąż materiały, których liczba rośnie z dniem każdym; a zresztą jest mi tu jak u p[ana] Boga za piecem”2. Przyjazną stację badawczą stanowiło też dobrze już znane Kolbergowi z poprzednich lat sanockie Leszczowate, którego właściciele więzami rodzinnymi połączeni byli z gospodarzami Kolberga w przemyskich Sanoczanach. Związki były tak ścisłe, że w obu dworach mógł zapisywać Kolberg folklor z obu sąsiadujących ze sobą regionów, jak o tym świadczy notatka nad jedną z pieśni: „w Leszczowatem – pani Jaruzelska”3. Mowa o Helenie Jaruzelskiej, żonie Józefa z Sanoczan, do której pomocy badacz przywiązywał szczególną wagę, a która zapewne przekazała Kolbergowi tę pieśń, bawiąc w Leszczowatem, w domu ojca, Edmunda Kraińskiego. W czasie poprzedniej podróży w 1884 roku Kolberg pisał na ten temat do Blizińskiego: „Do Sanoczan jednak już nie pojadę, gdyż pani Jaruzelska jest w Leszczowatem, gdzie jeszcze parę dni (może do czwartku lub piątku) chce u ojca zabawić, a bez niej nie byłoby w Sanoczanach rzeczy”4. W trakcie tej podróży, podobnie jak poprzednio, zajął się też przysłaną z Krakowa pod koniec lipca pilną korektą części II Mazowsza, która latem była w druku, a w połowie listopada wydany tom już Kolberg rozsyłał. Zaś w grudniu 1885 roku składana już była część II Kieleckiego5. Materiały z Sanockiego i Przemyskiego6, zebrane głównie w czasie trzykrotnych podróży w latach 1883–1885, należą do najcenniejszych Anna Stanisławowa Potocka z Rymanowa, z Działyńskich ostatnia Mój pamiętnik, Kraków 1927, s. 327. Mowa o żonie Teofila, Emmie Ostaszewskiej, z domu Załuskiej. 2 Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 279. 3 Jest to pieśń „Buło ne kopaty pod porohom jamy…”, zob. Sanockie–Krośnieńskie cz. II (DWOK T. 50), s. 169–170, nr 329. 4 List z 21 IX 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 193–194. 5 O korekcie wędrującej za Kolbergiem z Krakowa w Sanockie mowa w listach od i do Blizińskiego z lipca i sierpnia, zob. tamże, s. 278, 279 i 282. Na wysyłkę cz. II Mazowsza (DWOK T. 25) w listopadzie wskazują notatki Kolberga w brulionie listu do S. Duchińskiej z 10 XI 1885 r., a o drukującej się w grudniu cz. II Kieleckiego (DWOK T. 19) – wzmianka w brulionie do W. Siarkowskiego z 7 XII 1885 r., zob. tamże, s. 293 i 303. 6 Informacja o ich wydaniu, zob. wyżej, s. 423. 1 439 �w zbiorach Kolberga, zarówno ze względu na bogactwo i różnorodność tematyczną i formalną, jak i na proweniencję źródłową oraz na autentyczność zapisów tekstów folkloru rusińskiego. Zdecydowana większość tych materiałów, zwłaszcza sanockich, pochodzi z własnych badań i rejestracji Kolberga w trakcie nieodległych od siebie etapów eksploracji terenowych. Są to liczne zapisy pieśni z melodiami, duży, ponad 100 tekstów obejmujący zbiór opowieści ludowych, inne drobne formy literatury ludowej (zagadki, przysłowia), cenne opisy obrzędów, zwłaszcza weselnych, i zwyczajów dorocznych, wiadomości etnograficzne i bibliograficzne. W okresie tym Kolberg był już znacznie bardziej osłuchany z językiem ukraińskim, z którym zetknął się praktycznie jeszcze w roku 1861. Wyczulone ucho muzyka z doskonałym słuchem, studia własne i konsultacje u znawców ukraińszczyzny, m.in. Izydora Kopernickiego, sprawiły, że w dzisiejszej ocenie naukowej dialektologów – jak to już wspomniano wcześniej – zapisy Kolberga przedstawiają dużą wartość jako wiarygodne, zwłaszcza w zakresie dokumentacji prawidłowego brzmienia gwar lokalnych i charakterystycznych dla nich zjawisk fonetycznych. W rezultacie Sanockie przynosi poza wartościowym materiałem etnograficznym, m.in. dotyczącym ubiorów, pożywienia, budownictwa i gospodarki rolnej, poza oryginalnymi opisami zwyczajów, obrzędów i wierzeń oraz bogatym zespołem najrozmaitszych pieśni powszechnych także „szczególnie cenny dla dialektologii zbiór autentycznych tekstów gwarowych z XIX wieku” 1, który tworzą zebrane przez badacza opowiadania, bajki i anegdoty. W roku 1885, rok po wydaniu monografii Lubelszczyzny, ukazała się też w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” niewielka publikacja Kolberga poświęcona zagadkom z Lubelskiego2. Przynosi ona trzydzieści tekstów z lokalizacją generalną określoną w tytule pracy, z odniesieniem ogólnym autora do zbiorów zagadek wcześniej opublikowanych w tym periodyku przez Kopernickiego, Petrowa, Siarkowskiego i Glogera. Nie wiadomo, czy pozyskał Kolberg zapisy tych drobnych form folkloru już po ukazaniu się monografii regionu, czy też dysponował nimi wcześniej. T. Skulina „Sanockie-Krośnieńskie”… (DWOK T. 49), s. XXXIII. O. Kolberg Zagadki z Lubelskiego, od Krasnegostawu i Gorzkowa (Nowawieś, Jaślików, Krzywice, Piłaszkowice, Wielobycz), „Zbiór Wiadomości do Antopologii Krajowej” T. IX: 1885, s. 300–302 i odbitka 1885. Przedruk w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement do tomów 16– 17 (DWOK T. 75), s. 216–219. 1 2 440 �XXIII [Starania w Akademii o osobny fundusz na wydanie materiałów z Rusi. – Kontakty z folklorystami słowiańskimi, F.S. Kraussem (od 1886) i z L. Kubą (od 1885). – Kłopoty mieszkaniowe – lato 1886 r. w Krakowie. – Wydanie cz. II Kieleckiego (1886) – ukończenie kolejnej monografii. – Udział w nowych projektach badań Komisji Antropologicznej (1886). – Recenzja H. Biegeleisena (1886) i Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena. – Życie codzienne, kontakty towarzyskie i krąg przyjaciół Kolberga w Krakowie. – Wydanie Mazowsza cz. III (1886). – Zaproszenie do udziału w pracach Komitetu organizującego dział etnograficzny Wystawy Krajowej (marzec 1887).] Troska o edycję zebranych materiałów, szczególnie ruskich z Galicji Wschodniej, których wartości był świadomy, oraz obawa, że nie zdoła ich wydać, skłaniały Kolberga do ponawiania zabiegów o pozyskanie dodatkowych funduszy. W styczniu 1886 roku wystosował do prezesa Akademii petycję w tej sprawie z dołączonym do niej wykazem materiałów ręko­ piśmiennych, w której przedstawił stan dotychczasowych prac wydawniczych oraz możliwość ich ukończenia w zakresie monografii ziem polskich przy dotychczasowym patronacie finansowym instytucji. Jednocześnie p ­ isał: Ale w tekach moich znajdują się nadto, i to w nierównie znaczniejszej liczbie, materiały z Rusi (a w części i z Litwy) pozyskane, których publikacja – według mego zdania – równie ważne, jeśli nie ważniejsze jeszcze niż dotychczas wydane, przyniosłaby dla nauki plony. O ważności tej przekonać mogą drukowane już przed kilku laty 2 tomy Pokucia. – Na publikację atoli takową, a która by jednocześnie z wyżej cytowaną (Lud) dokonywać się mogła, żadnych nie posiadam środków. A wszakże wiek mój podeszły oraz przykład, jaki dają literaturze naszej rosyjskie, coraz gęściej (za podnietą zakładów naukowych) ukazujące się publikacje etnologiczne, biorące za przedmiot swych badań zachodnie cesarstwa gubernie, naglą – jak mniemam – i nas także do pośpiechu w pracy i do szybszego na polu wydawniczym działania. Wnioskował więc o osobny fundusz roczny, „[…] iżby dotyczące Rusi wydawnictwo, o ile możności za mego jeszcze żywota i pod moim okiem (więc wedle programu, jaki dotąd moim pracom przewodniczy) dokonywane być mogło w sposób, jak się to dzieje co do rzeczy polskich”1. Osobnego funduszu 1 Niedatowany brulion listu do J. Majera, prawdopodobnie z 10 I 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 311 i 312. Do oryginału dołączony został spis materiałów, którego 441 �Kolberg jednak wtedy nie otrzymał, dopiero w 1888 roku Akademia będzie mogła zwiększyć swoją subwencję na rzecz jego wydawnictwa do 1000 zł. reń. rocznie, z przyznawanych mu od 1878 roku 500 zł reń., o czym będzie mowa dalej. Dla orientacji autora Ludu w zakresie dokonań humanistyki słowiańskiej i europejskiej ważne znaczenie miał jego udział w pracach Akademii, utrzymującej rozległe kontakty z instytucjami i ośrodkami zagranicznymi. Szczególną rolę odegrało tu pośrednictwo i doradztwo Izydora Kopernickiego, który prowadził niezwykle żywą i szeroką działalność w tym zakresie jako aktywny członek wielu towarzystw europejskich, autor bogatej korespondencji z przedstawicielami nauki w kraju i za granicą 1. Niejednokrotnie podejmował on bezpośrednią inicjatywę włączania Kolberga, nadmiernie zaabsorbowanego swoją mrówczą pracą, w krąg tych kontaktów, także w obrębie pozapolskiego życia naukowego. I tak np. za pośrednictwem Kopernickiego nawiązał Kolberg kontakt z dużo młodszym słoweńskim folklorystą i etnologiem, zajmującym się głównie Słowiańszczyzną południową, Fryderykiem Salomonem Kraussem (ur. w 1859 roku). Ożywiona korespondencja obu badaczy, zainicjowana w kwietniu 1886 roku podziękowaniem Kolberga za przysłaną publikację Kraussa, trwała do 1889 roku2. Kopernicki znał i cenił publikacje słoweńskiego naukowca, poznał go osobiście w Wiedniu, sam pomagał Kolbergowi jako tłumacz z serbskiego studiować niektóre jego prace przysyłane do Krakowa i pisał o nich. Krauss wspomina go zresztą w swoich listach wielokrotnie jako wybitnie przez siebie cenionego człowieka i autora3. Korespondencja brulion z 10 I 1886 r., zachowany w archiwum Kolberga, opublikowano jako aneks 12 tamże, na s. 743–749. 1 Wydawca listów Kopernickiego, A. Wrzosek pisał: „W papierach po nim pozostałych znalazły się setki listów doń w latach 1862–1891 od 380 osób i instytucji. […] W czasach Kopernickiego nie było ani jednego, cokolwiek wybitniejszego pracownika na niwie antropologii, etnografii, etnologii i archeologii przedhistorycznej w Polsce, który by nie korespondował z nim”. (A. Wrzosek [wstęp do:] I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza, Adama Honoriusza Kirkora i Benedykta Dybowskiego wydał i wstępem opatrzył…, „Przegląd Antropologiczny” T. XXVI: 1960, s. 59 i 60). 2 Zob. brulion listu do F.S. Kraussa z 12 IV 1886 r. oraz list tegoż z 28 XII 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 328–329 i 653. 3 Zob. m.in. brulion listu do F.S. Kraussa z 14 V oraz list od tegoż z 8 VI 1886 r., tamże, s. 338 i 344. Kopernicki z uznaniem wspominał o zainteresowaniu Kraussa folklorem Serbów bośniackich w artykule O najnowszych zdobyczach pieśni ludowych serbskich, zamieszczonym w „Ateneum” 1886, T. 3, s. 536–541. 442 �Kraussa i Kolberga poświęcona jest głównie omawianiu przekazywanych sobie nawzajem publikacji, obaj wyrażają wzajemną satysfakcję, jaką daje wymiana prac, możliwość bliższego poznawania folkloru i kultury obu słowiańskich narodów, perspektywa badań porównawczych. Krauss z zachwytem przyjmuje kolejne tomy Kolberga, pisze z pewną afektacją, wręcz uwielbieniem dla „przybranego ojca”, czasami zadaje mu konkretne pytania i prosi o wskazówki dotyczące polskiego folkloru. Kolberg odpowiada serdecznie, z taktem i z ciepłym zainteresowaniem dla kolejnych prac Kraussa, zachęca go do dalszych badań, inspiruje wskazówkami i przekazuje mu oczekiwane informacje, a także udziela nowych 1, ale zastrzega jednocześnie, że wiek i ogrom własnych zadań nie pozwalają mu na drobiazgowe kwerendy i analizy. Po latach Kolberg napisze w serdecznym tonie w jednym z ostatnich listów do Kraussa: Przysyłane mi przez Was łaskawie książki odbieram regularnie […] Z nich to uczę się coraz lepiej poznawać i pokochać lud południowosłowiański, nieodrodny pod wielu względami od naszego. A mam nadzieje, że i Wy z dzieł moich coraz lepiej poznacie i pokochacie nasz lud polski2. W roku 1886 Kolberg kontynuował też wcześniej nawiązany kontakt korespondencyjny z Ludwikiem Kubą (1863–1956), czeskim folklorystą muzycznym, dotyczący przede wszystkim wzajemnej wymiany informacji i publikacji. Ludwik Kuba, także malarz, pisarz i podróżnik, autor antologii liczącej ponad 1500 słowiańskich pieśni ludowych 3, kontaktował się również z Kopernickim. Korespondencję z Kolbergiem nawiązał w maju 1 M.in. posyła Kraussowi przywieziony w 1857 r. z Lublany tomik Emila Korytki Slovénske pésmi…, informacje o autorze, polskim zesłańcu, który w Lublanie zajął się spisywaniem pieśni słoweńskich, oraz własnoręczny odpis przysłów słoweńskich z druku odnalezionego w pamiątkach po zmarłym Korytce u jego rodziny w Piadykach pod Kołomyją w 1880 r. (por. listy F.S.Kraussa i bruliony Kolberga z listopada i grudnia 1886 r.., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, nr 1292, 1293 i 1298). O zainteresowaniu Kolberga Korytką i o materiałach Korytki w jego zbiorach por. też E. Millerowa, wstęp do tomu Słowiańszczyzna południowa. Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III (DWOK T. 59/III), s. XIX– XXIV oraz XXXVII–XLI. Zob. też wyżej, s. 135–136. 2 Brulion listu do F.S. Kraussa z 1 VI 1889 r., Korespondencja…cz. III (DWOK T. 66), s. 609. 3 Praca pt. Slovanstvo ve svých zpěvech. Sbornik národnich a znarodnělných (vyznamných) pisni všech slovanských národou (Pardubice 1884–1895–1929) obejmowała pieśni czeskie, słowackie, polskie, serbołużyckie, ukraińskie, rosyjskie, białoruskie, i południowosłowiańskie, zebrane w 15 księgach dzielących się na zeszyty. Była to część zbiorów Kuby 443 �1885 roku, przysyłając mu jedenaście pierwszych zeszytów swojego dzieła; do roku 1889 objęła ona 16 wzajemnie wymienianych listów. Kuba darzył Kolberga wyjątkową atencją i podziwem; w swoich pełnych uznania i szacunku listach zwracał się do niego jako do mistrza i naukowego autorytetu. Przesyłał mu kolejne zeszyty swojej monumentalnej pracy, opowiadał o jej przebiegu, dalszych planach i podróżach. Kolberg odwzajemniał się z serdecznością i uwagą, także wysyłał Kubie kolejne wydane tomy, z których adresat korzystał w swojej pracy. Latem 1886 roku Kuba zatrzymał się w Krakowie w przejeździe na Ukrainę i odwiedził Kolberga. Chciał usłyszeć polskie ludowe pieśni i „polskie skrzypki”, poznać niektóre obyczaje, tańce i ubiory1. Efektem tych kontaktów i spotkania jest dużo późniejsza osobista relacja Kuby, przejmująco ukazująca ówczesną sytuację bytową autora Ludu, jego ascetyczne warunki życia i niepokój o losy niewydanych materiałów2. W kwietniu 1886 roku Kolberg wraz z Jasińskimi przeprowadził się pod nowy adres na ulicę Warszawską 4. Przyczyną przenosin była sytuacja materialna opiekujących się Kolbergiem Jasińskich. Mimo wyprowadzki właścicielka dawnego domu zgłaszała wobec nich roszczenia finansowe i sprawa miała swój finał w procesie sądowym, wygranym jednak po dwu latach przez Jasińskich3. Kłopoty te były też powodem rezygnacji Kolberga z letniej podróży. Wcześniej zamierzał odwiedzić Śląsk „w celach etnograficznych”, o czym informował Ludwika Kubę, Wernerową, Karolinę i Blizińskiego, co ten ostatni mu odradzał jako pomysł niebezpieczny, sądząc, że Kolberg wybiera się w okolice Wrocławia i pisząc: Gdyby tak jeszcze chodziło o zwykłego śmiertelnika, skończyłoby się na wytransportowaniu do granicy. Ale etnograf europejskiej sławy, który już napisał tyle tomów i który obecnie w roku 1886 zbierałby dowody polskości owego liczących około 4000 zapisów pieśni i muzyki ludowej (zob. list L. Kuby z 18 V 1885 r., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 255–256). 1 O swoich planach informował Kolberga w liście z 25 VI 1886 r., tamże, s. 347–348. O spotkaniu latem 1886 roku świadczą wzmianki w liście L. Kuby z 29 III 1887 r., tamże, s. 429–430 oraz w listach następnych. 2 Wspomnienie Kuby w artykule pt. Moje styky s Oskarem Kolbergem ukazało się w „Ludzie” T. XXIX: 1930, na s. 73–77. 3 Zob. list do A. Teichmannowej z 15 VI 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 510 oraz przyp. 1 do listu J. Blizińskiego z 19 VI 1886 r., tamże, s. 346. 444 �Śląska, który żelazny książę chce mieć niemieckim, na pewno padłby ofiarą na podobieństwo Kraszewskiego1. Kolberg wprawdzie odpowiedział, że miał w planie Śląsk austriacki, tj. Cieszyński, gdzie nie spodziewałby się takich kłopotów, ale wyjaśniał, że o zaniechaniu podróży w ogóle zdecydowały inne okoliczności. Pisał do Blizińskiego: Co do mojej własnej figury, muszą Wam oznajmić, że kłopoty i niepokoje, które spowodowały przeprowadzkę moją w kwietniu, teraz zaczynają się ponawiać i zapewne wkrótce przyjdzie się znów gdzieś wyprowadzić. Ci państwo Jasińscy, u których mieszkam, są niewypłacalni i tylko żyją z lokatorów, dając im stancję i wikt, a tych w lecie, gdy wszystko wyjeżdża, ściągnąć z niskąd nie mogą. Więc gospodarz ich dusi, a i mnie razem z nimi; pieniędzy nie ma, a więc znów meble jak wprzódy są w niebezpieczeństwie. Jest to powodem, że się zdecydować nie mogę na wyjazd na prowincję, chyba by się okoliczności zmieniły na korzyść Jasińskich, którym dałem słowo trzymać ich się, póki tylko będzie można2. Rok 1886 przyniósł dwa nowe tomy Kolberga; w połowie roku wyszła część II Kieleckiego, tj. tom 19. Ludu, pod koniec roku kończył się druk części III Mazowsza rozsyłanego odbiorcom z początkiem następnego, 1887 roku3. Kolejna monografia regionalna, dwuczęściowe Kieleckie4, obejmowała część szeroko rozumianego Krakowskiego, tj. Stopnickie, Miechowskie, Olkuskie i Kieleckie, co administracyjnie pokrywało się z obszarem dawnej guberni kieleckiej. W ujęciu Kolberga granice Krakowskiego i Kieleckiego 1 Tamże, s. 345. Aluzja w cytowanym tekście dotyczy aresztowania Kraszewskiego w czerwcu 1882 r. w Berlinie i uwięzienia go w Moabicie do sierpnia 1883 r., za zbieranie dla rządu francuskiego tajnych wiadomości o wojsku i wojskowości pruskiej (por. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 82–83, przyp. 1). Wzmianki o zamiarach podróży na Śląsk zob. też tamże, s. 330, 347 i 349. 2 List do J. Blizińskiego z 16 VII 1886 r., tamże, s. 357–358. 3 W brulionie listu do R. Wolffa z 20 X 1886 r. Kolberg informuje, że cz III Mazowsza (DWOK T. 26) „jest już pod prasą” (tamże, s. 374), a już 17 I 1887 r. przesyła ten tom Komitetowi Kasy im. Mianowskiego wraz z rozliczeniem za trzy wydane tomy Mazowsza, podając m.in. koszty druku i ilustracji (tamże, s. 406–407). Zob. też notatka Kolberga o wysyłanych tomach datowana 27 II 1887 r. w brulionie listu do L. Kuby z 13 VII 1886 r. (tamże, s. 356). 4 Zob. E. Antyborzec „Kieleckie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kieleckie. Suplement do tomów 18–19 (DWOK T. 76), s. V–XXIII, por. tejże Monografie regionalne Oskara Kolberga…, s. 177–178. 445 �pozostawały więc nieostre i miejscowości takie jak Olkusz, Ojców, Pieskowa Skała, Skalmierz powtarzają się w obu monografiach. Materiały z tego regionu zbierane przez samego Kolberga pochodzą z lat czterdziestych i pięćdziesiątych, czyli z wczesnego etapu badań, dopełnia je jednak w sposób znaczący dla wartości tomów bogaty materiał pozyskany w latach 1876–1886 od Władysława Siarkowskiego, o którym była już mowa. Kolberg wysoko cenił etnograficzne prace i zbiory tego kieleckiego regionalisty; jak wyżej wspomniano – rekomendował go na członka Komisji Antropologicznej, promował do druku i redagował jego prace w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Z kolei Siarkowski, korzystający także z pomocy współpracowników, odwoływał się do autorytetu Kolberga, chętnie przyjmował jego wskazówki i opinie przy gromadzeniu i publikacji swoich materiałów. W Kieleckiem Kolberg korzystał z wydanych już prac Siarkowskiego, a także z przekazanych mu przez tego autora „do użytku” opracowań rękopiśmiennych, takich jak obszerny manuskrypt przysłany około 1885 roku pt. Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa zebrane przez… w latach od 1876–1881 czy dostarczone wcześniej Przysłowia i zdania z okolic Kielc, a także zaproponowane Kolbergowi do wykorzystania w 1885 roku materiały dotyczące sobótek, które Siarkowski pozyskał w postaci listów od miejscowych duchownych. Kieleckie Kolberga, obejmujące obszar pierwotnie planowany dla dwu monografii, mimo wartościowych materiałów źródłowych jest odbiciem jego nasilających się obaw o kurczący się czas pozostały na wydanie całej spuścizny oraz ograniczeń finansowych trapiących go w latach osiemdziesiątych. Wyrazem tych ostatnich jest m.in. brak ilustracji, do których, jak wiadomo, przykładał Kolberg wielką wagę. Coraz boleśniej i widoczniej odczuwał konieczność redukowania zamierzeń pod presją rzeczywistych możliwości, a świadomość ta przewija się jako motyw przewodni całej jego korespondencji z tamtego okresu. Pod koniec roku 1886 zaznaczył się też udział Kolberga w aktualnych pracach Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności. Na posiedzeniu Komisji w dniu 11 listopada przyjęto wzmiankowany już wniosek zgłoszony przez sekretarza Izydora Kopernickiego, a „poparty przez przewodniczącego Majera i p. Oskara Kolberga”, w którym postulowano „potrzebę rozpoczęcia systematycznych badań etnograficznych w kraju według planu obmyślanego i przyjętego przez Komisję Antropologiczną, nie poprzestając na dotychczasowym ogłaszaniu materiałów dorywczo opracowywanych przez członków Komisji bądź przez współpracowników postronnych”, a „dla ułożenia 446 �planu przyszłych badań etnograficznych wyznaczono Komitet z grona Komisji, złożony z pp. O. Kolberga, prof. Malinowskiego, dr Kosińskiego, Gustawicza i wnioskodawcy”, tj. Kopernickiego1. Kolberg nie figuruje w spisie obecnych na tym posiedzeniu, z pewnością miał jednak swój istotny, jeśli nie decydujący udział w tej sprawie i uzgodnił z Kopernickim swoje stanowisko, skoro ten powołał się na poparcie autora Ludu i skoro Kolberg znalazł się w składzie Komitetu. Taki kierunek badań wytyczany w Akademii zbieżny był z jego poglądami i doświadczeniami i odzwierciedlał troskę o całościowe, systematyczne i planowe badanie polskiej kultury ludowej, a co za tym idzie, równie konsekwentne ich finansowanie. Warto też zauważyć kolejny przejaw niezmiennie przyjacielskiej i solidarnościowej wobec Kolberga postawy Kopernickiego, który zawsze, także mimo nieobecności przyjaciela, występował w jego imieniu i w jego interesie. Także ku końcowi roku 1886, w grudniowym zeszycie „Biblioteki Warszawskiej”, ukazała się obszerna recenzja 22 wydanych tomów Kolberga autorstwa Henryka Biegeleisena, historyka literatury i ludoznawcy2. Miała charakter zdecydowanie krytyczny w stosunku do dzieła Kolberga, do przyjętych przez niego założeń i metod. Jak się wydaje, na negatywną i jednostronną opinię Biegeleisena wpływ miała pewna uraza, u której podłoża leżała odmowa Kolberga, do którego zwrócił się jeszcze w 1884 roku z prośbą o wskazówki potrzebne mu do pracy o balladzie Mickiewicza Ucieczka. Prośba „do najznakomitszego badacza ludu” podbudowana była wyrazami „uwielbienia dla Jego pracy i nauki”. Tym bardziej dziwi wręcz napastliwy ton recenzji, gdyż Kolberg odpowiedział z szacunkiem, podał kilka informacji, ale kwerendy i studiów na wskazany temat taktownie odmówił z powodu braku czasu3. W swojej recenzji Biegeleisen zarzucił autorowi Ludu brak krytycyzmu w doborze i ocenie źródeł, selekcji materiału i sposobie opracowania, „manię kolekcjonowania”, chaotyczność i brak 1 Zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej w dniu 11 XI 1886 r., „Rozprawy i Sprawozdania Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XV, Kraków 1887, s. LXXIV. Informację tę podał także „Czas” 1886, w nr. 264. Zob. też wyżej, s. 286]. 2 Opublikowała ją „Biblioteka Warszawska” z 1886 r., w tomie 4, na s. 431–441, w dziale Piśmiennictwo krajowe i zagraniczne. Dotyczyła tomów 1–19 Ludu, cz. I i II Pokucia (DWOK T. 29 i 30) oraz cz. I Mazowsza (DWOK T. 24). 3 Zob. niedatowane listy H. Biegeleisena z 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 110–111 i 132–133 oraz odpowiedź Kolberga z 24 III 1884 r., tamże, s. 134–135. Biegeleisen przygotowywał wtedy pracę Tło ludowe ballady Adama Mickiewicza pt. „Ucieczka” opublikowaną w czasopiśmie „Świt” w 1885 r., T. 2, nr 50–56. 447 �planu, niekonsekwencje i błędy w traktowaniu tekstów folkloru, „eklektyzm i kompilatywność”, brak jednolitych zasad opracowania merytorycznego i językowego, właściwie brak kompetencji. Kolberg odpowiedział bardzo szybko, przygotowując rzetelną, udokumentowaną replikę, w której metodycznie odniósł się do kolejnych zarzutów recenzenta. Już 12 lutego 1887 roku wysłał ją do ówczesnego redaktora „Biblioteki Warszawskiej”, Józefa Plebańskiego, z prośbą o zamieszczenie swojej odpowiedzi na łamach „najbliższego zeszytu” czasopisma1. Jednak Plebański nie zaakceptował formuły repliki z obszerną argumentacją Kolberga, nie pomijającą żadnego z krytykowanych aspektów jego dzieła. Nie odmówił publikacji wprost, lecz uznał, że tekst jest za długi, w sposób pokrętny uzasadniał, że musiałby jednocześnie przytaczać „contre-replikę” Biegeleisena, któremu wysłał przekazany mu tekst, zwlekał mimo kilkakrotnych upomnień Kolberga. W końcu po ośmiu miesiącach Kolberg zniecierpliwiony i zdegustowany sposobem załatwiania sprawy, uznając polemikę za spóźnioną, a sugestię jej przeredagowania za niemożliwą do przyjęcia, wycofał się z zamiaru publikacji, co Plebański skwapliwie przyjął, uważając problem za rozwiązany i dając do zrozumienia, że z zadowoleniem przyjął wycofanie się z kłopotliwej dla siebie riposty2. Niepublikowany rękopis Kolberga, zwrócony mu w październiku 1887 roku, bardzo istotny jako obszerna wypowiedź autora Ludu na temat założeń, zasad i metod pracy badawczej i edytorskiej, zachował się w jego spuściźnie i wydany został dopiero w ramach Dzieł wszystkich3. Odpowiadając na zasadniczy zarzut Biegeleisena, że poza własnymi zapisami autora jego dzieło jest bezkrytyczną i chaotyczną „zbieraniną różnorodnych wiadomości”, Kolberg przypominał swoją fundamentalną zasadę: Snać nie dostrzega on [autor recenzji] planu w jego układzie, gdzie materiał podany bezwzględnie ma dostarczać karmi i żywiołu naukowego różnym gałęziom wiedzy z etnografią spowinowaconym do dalszego zużytkowania go i oczyszczenia. Autor jako zbieracz w nawale zatrudnień ograniczyć musiał swą czynność Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 411–412. Zob. korespondencja w tej sprawie J.K. Plebańskiego i Kolberga z okresu od marca do października 1887 r., tamże, listy 1319, 1321, 1322, 1325, 1330, 1346 i 1350. 3 Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena, w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 391–411 (publikowana na podstawie rkp w BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 12– –18; tamże na k. 20–21 inna wersja początku odpowiedzi, druga pełna wersja rkp. z niewielkimi różnicami, zachowana w zespole rękopisów później odnalezionych, obecnie w Arch. PTL, w tece 47, sygn. 1354/III, k. 68–75). 1 2 448 �krytyczną na autentycznym i sumiennym przedstawieniu choćby najdziwaczniejszych piśmiennych i ustnych źródeł, na skromnej jedynie uwadze nad ich kompetencją i krótkim na ich znaczenie poglądem. Ocenę ich rozleglejszą i gruntowniejszą, jak i głębsze nad nimi studia pozostawia on specjalistom w każdej z owych gałęzi wiedzy1. Wyjaśniał dalej, że wartościowanie źródeł w przypadku materiału folklorystycznego i etnograficznego jest co najmniej problematyczne, gdyż niejednokrotnie publikacje ulotne, peryferyjne, rzadkie czy mniej ambitne i znane lub z drugiej strony przede wszystkim popularne przynoszą ważne dla badacza szczegóły dotyczące życia i kultury ludu, jego tradycji i twórczości, a nawet konkretne przekazy tekstów folkloru. Etnograf i folklorysta nie może kierować się tylko określoną wartością ideową i artystyczną źródeł jak historyk literatury, lecz wybierać musi takie, które przynoszą najwięcej konkretnych interesujących jego dyscyplinę informacji i przekazów. Skąd pewność, że materiał dziś za lichy uważany – pyta Kolberg – nie nabierze z czasem wagi przy bliższym rozpoznaniu go przez uczonych? Czyja powaga ma ocenić wartość źródeł, skoro najznakomitsi nawet uczeni zagraniczni nie są co do ich kompetencji w zgodzie? Dlaczego wiadomość przelotna ogłoszona w jakiejś gazecie niesumiennej (na czym polega ta niesumienność?) nie ma służyć za materiał, jeśli zawiera jakiś szczegół dla etnografii przydatny, choćby wątpliwej na razie wartości? Dlaczego szczegół ów etnograficzny nie ma być zanotowany, mimo że czyjś uśmiech wywołuje? Gdzież są owi wielcy pisarze i ludowi znawcy, których by relacje (zapewne książkowe, czyli teoretyczne) uznane już były przez wszystkich za najlepsze, więc lepszymi były od powziętych gdzieś ze słuchu?2 W takim sensie dla etnografia kompetencja nie zawsze należy do „wielkich pisarzy i znawców ludu”; dla niego ważniejszym źródłem wiedzy może być np. utwór o zwyczaju sobótkowym mniej znanego poety z XVII wieku, Kaspra Twardowskiego, niż poemat na ten temat „najznakomitszego u nas poety szesnastego wieku”, Jana Kochanowskiego, gdyż pierwszy przynosi „nieco więcej o tym obrzędzie wiadomości”3. Kolberg wykazuje, że treści foOdpowiedź Kolberga… (DWOK T. 63), s. 392. Tamże, s. 394; podkreślenia w tekście za wyróżnieniami Kolberga w rkp. 3 Tamże, s. 395. Mowa o utworze Twardowskiego Bylica świętojańska (Lwów 1630) oraz o cyklu 12 pieśni J. Kochanowskiego pt. Pieśń świętojańska o Sobótce (pierwodruk: Kraków 1 2 449 �klorystyczne, np. wątki podaniowe czy legendowe, przysłowia, pieśni, badacz może wydobywać z rozmaitych źródeł: zarówno czerpać je z bezpośrednich relacji informatorów i śpiewaków, z literatury pięknej, z publikowanych opisów historycznych i geograficznych kraju czy poszczególnych miejscowości, jak i z ulotnych kalendarzy, jarmarcznych druków, okolicznościowych broszur, lokalnych czasopism. Oponuje też Kolberg przeciwko zarzutowi nieumiejętnego rozdzielania „rzeczy” ludowych od nieludowych, mieszania ich ze sobą, wykazując nieostrość granicy między nimi, zmiany przynależności i nieustające przenikanie się obu nurtów między środowiskami twórczymi i wykonawczymi, adaptacyjne procesy oraz przekształcenia w ich obrębie. Krytyce recenzenta, dotyczącej niejednolitej postaci językowej tekstów folkloru – zacierania cech gwarowych lub wiernego ich oddawania – przeciwstawia fakt rozmaitego charakteru dokumentowanych przez badacza przekazów ludowych, z których jedne podawane były konsekwentną gwarą, w innych cechy dialektologiczne są sporadyczne lub zatarte, jeszcze inne mają kształt literacki aż do stylizacji włącznie, „których zatem języka w niczym zmieniać się nam nie godziło”, gdyż są „spisane tak, jak je słyszeliśmy z ust opowiadaczy – wyjaśnia Kolberg. I dodaje: „Prawda, iż jedni wygłaszali je w mowie gminnej, gdy inni posługiwali się już to mową ze szkolnych ław, już z garderoby wyniesioną”. Tak więc w kolejnych tomach […] są pieśni wiernie w języku ludowym oddane, o ile przez włościan i włościanki były śpiewane, boć te, które dyktowała czeladź dworska (w różnym będące stopniu ogłady) należało znów spisać w mowie jej właściwej, a nie naciąganej do ludowej. W ogóle unikaliśmy wszelkiej modernizacji, o ile nie wtrącali jej sami włościanie. Tam tylko, gdzie wiadomość lub opowieść jakaś podaną nam została w sposób niegładki, zawiły, i to w mieszaninie językowej bez interesu dla lingwisty, dozwalaliśmy sobie stylizacji wedle mowy ogólnej, gdyż tu chodziło już o treść rzeczy, a nie o materiał językowy. Tłumaczy także, że kwestionowana przez Biegeleisena chwiejna pisownia tych samych wyrazów jest wynikiem niekonsekwentnej wymowy narratorów, często nawet w obrębie jednego przekazu i że stanowi odbicie wahań i niuansów fonetycznych żywej mowy. Na zarzut, że na takim zapisie „filolog polegać nie może”, Kolberg replikuje: 1586). Fragmenty pierwszego utworu z opisem Sobótki cytuje Kolberg w cz. I Mazowsza (DWOK T. 24), na s. 347. 450 �Na to odpowiadamy, że spisywaliśmy wyrazy tak, jak je słyszeliśmy wymawiane, a nie sądzimy, aby nas zmysł słuchu bardzo oszukiwał; uderzyło nas to nawet samych, gdy opowiadający pięciokrotnie zmieniał wymowę[…], tu zatem raczej to jego wymowa była chwiejną, a nie nasza pisownia, która iść była powinna za tą nieprawidłowością, nie zaś samowolnie na prawidłowość jakąś zamieniać1. Replika Kolberga, poruszająca szereg drobniejszych jeszcze kwestii warsztatu zbieracza i wydawcy, potwierdza z jednej strony wypracowaną i sprawdzoną koncepcję jego dzieła jako zbioru źródeł, który to zbiór wyprzedzać powinien ich interpretację i dalsze badania, przy czym ukazuje docenioną przez współczesną naukę trafną perspektywę i intuicję zbieracza nie stroniącego od najróżniejszych przekazów źródłowych, respektującego ich wieloraki kształt formalny. Z drugiej strony ilustruje ówczesne, a także późniejsze niezrozumienie jego założeń i metod, nowatorstwa i dalekosiężnej perspektywy zbieracza pracującego dla przyszłych dokonań naukowych. Krytyka Biegeleisena, podjęta ze stanowiska historyka literatury i filologa, dysponującego odmiennym warsztatem, metodologią i stawiającego sobie inne cele badawcze, okazała się całkowicie zawodna wobec encyklopedycznego zamierzenia Kolberga i jego panoramicznego obrazu kultury ludowej w ujęciu regionalnym. Można ubolewać, że odpowiedź autora Ludu – jedyna tak obszerna w jego dorobku, analityczna i syntetyczna zarazem – nie ukazała się drukiem wkrótce po recenzji Biegeleisena; może wyeliminowałaby szereg nieporozumień, jakie narosły wokół dzieła Kolberga i po części przetrwały długo w postaci sztywnych, upraszczających stereotypów, jak choćby przede wszystkim powtarzający się zarzut ograniczenia się do bezkrytycznego zbieractwa. W styczniu 1887 roku Kolberg otrzymał propozycję udziału w pracach specjalnego Komitetu, powołanego do zorganizowania wystawy etnograficznej, która miała odbyć się w ramach Wystawy Krajowej (galicyjskiej) zorganizowanej we wrześniu tego roku w Krakowie, a obejmującej działy poświęcone rolnictwu, przemysłowi i rzemiosłu2. Wystawa otwarta od 1 do Odpowiedź Kolberga… (DWOK T. 63), s. 405–406. List Komitetu Wystawy Krajowej z 31 I 1887 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 407–408. Prezesami Komitetu Wystawy byli: hr. Artur Potocki (1850–1890), działacz gospodarczy, prezes Towarzystwa Rolniczego w Krakowie w latach 1887–1889, oraz Feliks Szlachtowski (1820–1896), prawnik, prezydent Krakowa w latach 1884–1893, funkcję dyrektora Wystawy pełnił Faustyn Jakubowski (1837–1898), adwokat, członek Krajowej Komisji Przemysłowej. W skład Komitetu do zorganizowania wystawy etnograficznej wchodziło poza Kolbergiem 1 2 451 �12 września połączona była także z ekspozycją dzieł sztuki w Sukiennicach (do 15 września). Kolberg uczestniczył w pracach związanych z wystawą etnograficzną i w ich trakcie stykał się z wielu naukowcami i działaczami galicyjskimi, co znalazło wkrótce odbicie w jego dalszych staraniach o wsparcie materialne dla swojego dzieła. Życie codzienne Kolberga w tym okresie w Krakowie skąpo ilustrują rzadsze wówczas listy do Karoliny, która wraz z mężem i rodziną przeprowadziła się do Sandomierza, oraz sporadyczne do Jadwigi Wernerowej. Zawsze żywo zainteresowany sprawami rodzinnymi, edukacją bratanków i bratanic, ich pracą i losami zawodowymi, o sobie pisze Kolberg z pewną rezygnacją i niepokojem, a także z poczuciem osamotnienia i z tęsknotą za rodzinną Warszawą, miastem swojej młodości. W lutym 1887 roku w liście do Jadwigi wręcz skarży się: Wszelki zarobek coraz trudniejszy, a życie coraz droższe i wiek coraz podeszlejszy, i nie wiem, jak to dalej pójdzie. Przy takich danych trudno mi marzyć o tym, abym kiedykolwiek ujrzał jeszcze ukochaną Warszawę. A pragnąłbym tego szczerze z całej duszy. W Krakowie mimo wszelkich starań nie zdołałem się jeszcze zaaklimatyzować tak, jakby należało i jak tego położenie moje wymaga. Bo jakkolwiek zawiodłem się na Konopkach (a raczej na Modlnicy tylko), to mam tu jeszcze mnóstwo życzliwych mi osób, bywam na zebraniach literackich i muzycznych (np. u prezesa Majera, u pp. Przezdzieckich, Cieszkowskiego, Tarnowskich itd.), z kilku profesorami w ścisłej żyję przyjaźni, jak np. z Kopernickim, Sadowskim. Ale wszystkie te stosunki, z wyjątkiem tylko Kopernickiego, więcej mi ukazują zaszczytów i uznania itd., aniżeli dają chleba, zadośćuczynienia i pomocy w moich pracach etnograficznych, które dość ciężko wywalczać sobie muszę, bo Kraków jest ubogi i samolub. Towarzystwa te mimo grzeczności są zimne i nie zastąpią nigdy owych niezapomnianych serdecznych związków (czy to rodzinnych, czy przyjacielskich), jakie mnie łączyły niegdyś z naszą stolicą. Ale dosyć już o tym; trzeba się poddać woli wyższej od naszych życzeń, skoro już inaczej być nie może1. Wąski krąg wymienionych przez Kolberga osób to postacie, które odcisnęły swój wyrazisty ślad na życiu kulturalnym i naukowym Krakowa. dziesięciu członków, działaczy kulturalnych i uczonych z Krakowa (wymienionych w liście, przeważnie związanych z Akademią Umiejętności i znanych Kolbergowi; należeli do niej m.in.: A. Baraniecki, W. Dzieduszycki, I. Kopernicki, K. Rogawski, P. Umiński). 1 Brulion listu do J. Wernerowej z 17 II 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 416. Fragment z nazwiskami osób, z którymi Kolberg kontaktował się bliżej, w rkp. skreślony. 452 �Pierwszy prezes Akademii, Józef Majer, wraz żoną, Karoliną z Friedlei­ nów, mieszkali przez wiele lat na Wiślnej, „Pod Zającem”, gdzie prowadzili salon artystyczny, a dwukrotnie w roku podejmowali szersze grono członków Akademii. Majer, także miłośnik muzyki, chętnie grywający na fortepianie, był postacią bardzo popularną w Krakowie; Józef Rostafiński pisał, że „znał go ówczesny cały Kraków: od przekupki na Małym Rynku do wszystkich dygnitarzy królewskiego miasta”1. Uczęszczany salon przy ulicy Wolskiej, w którym bywał Kolberg, prowadzili też Konstanty Przezdziecki (1846–1897), ziemianin, amator i mecenas sztuk i nauk, wraz z żoną Elżbietą (Izabelą) Plater-Zyberk. Przezdziecki był postacią podobnie jak Majer zasłużoną dla Krakowa, m.in. przyczynił się do zbadania grobów królewskich na Wawelu i współpracował z Józefem Łepkowskim przy ich odrestaurowaniu, był współwydawcą pomnikowej edycji Dzieł wszystkich Jana Kochanowskiego, kontynuatorem po ojcu Aleksandrze wydania dzieł Długosza, pisał w „Czasie” felietony o wystawach malarstwa w Wiedniu. Własny salon muzyczny prowadził też w Krakowie wymieniony przez Kolberga Zygmunt Cieszkowski (1845–ok. 1914), publicysta, wiolonczelista, organizator życia muzycznego w mieście, sekretarz Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w latach 1887–18942. Wreszcie we wspomnianym przez Kolberga domu Tarnowskich, Stanisława i Róży Marii z Branickich, zwanym popularnie pałacem na Szlaku (tj. przy ulicy Szlak 71), funkcjonował jeden z ważniejszych ośrodków życia towarzyskiego, intelektualnego i politycznego Krakowa3. Stanisław Tarnowski, historyk literatury, krytyk literacki, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, polityk, jedna z najważniejszych postaci galicyjskiego życia politycznego i naukowego przełomu XIX i XX wieku, był bardzo życzliwy Kolbergowi i dobrze mu znany z kręgów Akademii, której drugim prezesem został po Majerze. Łączyły go też z Kolbergiem wspólne zainteresowania postacią i twórczością Chopina. O kontaktach towarzyskich Kolberga – poza jego własnymi skąpymi wypowiedziami – niewiele wiadomo z innych źródeł. Z innych zachowanych 1 J. Rostafiński Józef Majer. Szkic biograficzny, Kraków 1899, s. 3. Zob. też A. Gabryś Salony krakowskie, Kraków 2006, s. 68 oraz M. Dziadek Polskie salony muzyczne od początku XIX wieku do 1939 roku, w: Władysław Żeleński i krakowski salon muzyczny: tożsamość kulturowa w czasach braku państwowości, red. naukowa G. Mania, P. Różański, Kraków 2017, s. 76. 2 Zob. M. Dziadek Polskie salony muzyczne…, s. 75 i 76. 3 Zob. A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 90–91 i 228. 453 �świadectw wynika, że bywał domu Władysława i Wandy Żeleńskich i przyjaźnił się z gospodarzami. Żeleński (1837–1921), kompozytor, pianista i pedagog, twórca oper, pieśni i muzyki instrumentalnej, osiadł w 1881 roku w Krakowie, gdzie był profesorem harmonii i kontrapunktu w Szkole Towarzystwa Muzycznego. W 1888 roku doprowadził do jej przekształcenia w konserwatorium muzyczne i pełnił w nim funkcję dyrektora oraz nauczyciela teorii, gry na organach i wyższego kursu fortepianu. Żeleńscy mieszkali najpierw przy ulicy Gołębiej, potem w willi z ogrodem przy ulicy św. Sebastiana i podejmowali gości w niedziele tradycyjnym proszonym obiadem i słynną herbatą. „Salon państwa Żeleńskich nie pretendował do roli salonu literackiego – pisała w roku 2017 Magdalena Dziadek – i nie był salonem kobiecym, królował w nim pan domu i pod jego zapewne dyktando dobierano gości – głównie spośród muzyków, aby oddawać się wieczorami wspólnemu muzykowaniu” 1. Żeleński wspominał później, że Oskar Kolberg był „upragnionym gościem” na owych niedzielnych obiadach, które „dały nam sposobność zbliżenia się i wymiany myśli”. Kompozytor niezwykle cenił i podziwiał wytrwałą, niezmordowaną pracę Kolberga, jego skromność i prostotę bycia, życzliwość i wyrozumiałość dla ludzi. Rozumiał i podzielał pasję Kolberga dla muzyki, „która go zawsze zajmowała w najwyższym stopniu”. Zażyłość z domem Żeleńskich musiała być duża, skoro muzyk pisał: Zdarzało się dawniej, że niekiedy powracając do domu, zastawałem go u siebie przy fortepianie, próbował dawnych swoich utworów, a i rzecz sama, i sposób grania robiły wrażenie typowe czegoś przechowywanego wiernie z dalekiej przeszłości2. Jest to jedno z nielicznych świadectw powracania Kolberga w późnych latach do instrumentu i jego trwałej potrzeby obcowania z muzyką. Żeleński będzie towarzyszył Kolbergowi w ostatnim okresie życia, stanie się świadkiem jego ostatnich dni, a po jego śmierci – inicjatorem budowy pomnika nagrobnego ku jego pamięci. Uczniem Żeleńskiego był m.in. Ferdynand Hoesick (1867–1941), pisarz, wydawca i księgarz, historyk literatury i muzykograf, który w latach 1 M. Dziadek Polskie salony muzyczne…, s. 76. Zob. też A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 68 i 229. 2 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga, „Czas” 1892, nr 261 (z 13 XI). 454 �1888–1890 studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim i bywał u Władysława Żeleńskiego. W swoim pamiętniku Hoesick wspominał niedzielne odwiedziny w domu nauczyciela: […] czułem się tam jak w domu, a przy wybornej herbacie z samowaru, słynnej u Żeleńskich, aż nadto miałem okazji do kształcących rozmów z panią Żeleńską o literaturze, z „dyrektorem”, który wtedy komponował Goplanę, o muzyce. Do tej herbaty często zasiadał również sędziwy Oskar Kolberg, znany zbieracz pieśni ludu polskiego, u którego „dyrektor” jako u specjalnego znawcy melodii ludowych nieraz przy mnie zasięgał rad co do niektórych pieśni i arii w Goplanie. Stary Kolberg jako kolega szkolny Chopina interesował mnie podwójnie, zwłaszcza, że kiedym w salonie zasiadał do którego z dwóch fortepianów, przy czym najczęściej grałem rzeczy Chopina, chwalił moją grę, dziwiąc się, skąd miałem takie szopenowskie uderzenie. Wiem, że nieraz o tym rozmawiał z panią Żeleńską, siedząc z nią w przyległym pokoju stołowym1. Żeleński wspomina zainteresowanie Kolberga swoim uzdolnionym uczniem, późniejszym wybitnym pianistą i kompozytorem o światowej sławie, bywającym w domu nauczyciela, Zygmuntem Stojowskim, którego Kolberg często i chętnie słuchał, „znał od dziecka, zajmował się niemal do chwil ostatnich, rozpytując się o rozwój jego talentu”2. Tak więc w domu Żeleńskich, wypełnionym dobrą muzyką, także Chopina, i rozmowami o życiu muzycznym, przysłuchując się koncertom, mając dostęp do fortepianu i niekiedy grając samemu, z pewnością czuł się znakomicie. Bliższych jednak okoliczności tych spotkań Kolberga i jego konsultacji związanych z muzyką do Goplany3 z relacji samego badacza nie znamy. Koresponden1 F. Hoesick Powieść mojego życia (Dom rodzicielski). Pamiętniki, T. 1, Wrocław 1959, s. 430 (pierwodruk: 1935 pt. Dom rodzicielski, w 4 tomach). Wspomniana przez Hoesicka opera Goplana, z librettem Ludomiła Germana na podstawie Balladyny Juliusza Słowackiego, miała premierę w Krakowie 23 lipca 1896 roku. 2 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga…, nr 261. Zygmunt Stojowski (1869 lub 1870–1946) uczył się od 1881 roku harmonii, kontrapunktu i gry fortepianowej u Żeleńskiego, jednocześnie uczęszczając do gimnazjum św. Anny. Wybitnie utalentowany, już jako trzynastolatek występował publicznie ma koncertach Towarzystwa Muzycznego i w salonie muzycznym Marceliny Czartoryskiej. W roku 1887 wyjechał na studia do Paryża, potem do Nowego Jorku, gdzie zyskał międzynarodową sławę jako pianista, kompozytor i pedagog. 3 Konsultacje te potwierdza też muzykolog krakowski, Maciej Negrey, w artykule Władysław Żeleński 1837–1921, zmieszczonym w pracy Władysław Żeleński i krakowski salon muzyczny…, s. 102, gdzie omawiając operę Goplana, stwierdza: „Konstruując sceny ludowe, [Żeleński] konsultował się z Oskarem Kolbergiem”; nie podaje jednak źródła tej informacji, więc 455 �cji z kompozytorem brak, natomiast bliskie przyjacielskie stosunki także z Wandą Żeleńską, żywo uczestniczącą w życiu kulturalno-literackim Krakowa, skąpo potwierdzają trzy późne listy. W związku z jubileuszem Kolberga w 1889 roku Żeleńska prosi go o informacje biograficzne potrzebne dla prasy, a w ostatnich dniach życia chory już Kolberg wystosowuje do niej 4 maja i 1 czerwca 1890 roku, tj. na dwa dni przed śmiercią, dwa lakoniczne i enigmatyczne listowne komunikaty, których treść ma charakter sytuacyjny i jest po części niezrozumiała, lecz świadczy o zaufaniu wobec adresatki i o jej opiece nad chorym1. Ze wspomnień Żeleńskiego wyłania się też skład „ograniczonego koła przyjaciół [Kolberga] w ostatnich czasach”. Jako należący wraz z żoną do tego kręgu wymienia on Ksawerego i Tadeusza Konopków, prezesa Majera, Kopernickich, Blizińskich, którzy po sprzedaży Bóbrki w połowie 1888 roku przeprowadzili się do Krakowa, Tomasza Mączkę, lekarza, który opiekował się Kolbergiem w ostatnich miesiącach życia, pastora Jerzego Gabrysia, proboszcza parafii ewangelickiej św. Marcina w Krakowie, a także Alfreda i Marię Stojowskich. Matka wspomnianego wyżej Zygmunta, Maria z Bogdańskich Stojowska, była pianistką, osobą ustosunkowaną w sferach towarzysko-artystycznych i naukowych, i w okresie, gdy rodzina mieszkała w Krakowie, prowadziła salon muzyczny2, w którym bywali artyści o międzynarodowej sławie. M.in. w 1884 roku odwiedził go Józef Ignacy Paderewski, którego poznał wtedy kilkunastoletni Zygmunt Stojowski i z którym zawiązał potem przyjaźń na całe życie. Poza tą wzmianką Żeleńskiego, który zaprzyjaźniony był z rodziną Stojowskich, brak informacji o odwiedzinach Kolberga w ich domu. Jako charakterystyczną postać Krakowa wspomina też Kolberga syn Władysława, znany pisarz i publicysta, Tadeusz Boy-Żeleński. W jednym być może przytacza ją za świadectwem Hoesicka. Podobnie W. Poźniak, który pisze: „Mało kto wie, że kompozytor przyjaźnił się z Oskarem Kolbergiem i że właśnie w czasie komponowania Goplany często zasięgał u niego porad. Rezultat tych konsultacji zasługuje na wielkie uznanie, bo chyba żaden poważniejszy kompozytor operowy przed Żeleńskim – oczywiście z wyjątkiem Moniuszki – nie podchodził tak trafnie do naszej muzyki ludowej jak twórca Goplany” (Opera po Moniuszce, w: „Z dziejów polskiej kultury muzycznej, T. II, Kraków 1966, s. 287). 1 Zob. listy 1444, 1546 i 1548 w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66). Bliskość Żeleńskiej przy Kolbergu w ostatnich chwilach życia potwierdzają również wspomnienia pośmiertne mu poświęcone (zob. m.in. artykuł Oskar Kolberg, „Czas” 1890, nr 127 (z 7 VI)). O kontaktach towarzyskich Kolberga por. też W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 73. 2 Zob. A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 68 i 69. 456 �z esejów ze zbioru Znasz-li ten kraj?... pisze: „W owym czasie osiadł w Krakowie sędziwy Oskar Kolberg. Przyjmowano go Pod Baranami i Na Szlaku”. Dalej Boy przytacza zabawną anegdotę. Pewna dama pyta półgłosem drugą, wskazując Kolberga: „Qui est-ce, ce vieux (Kto to jest, ten stary?) – C’est le Loude (To jest Lud). – Qu’est ce que c’est le Loude?...(Kto to jest Lud?)”1. Wspomniany pałac Potockich Pod Baranami, zakupiony w 1822 roku przez Artura Potockiego i Zofię z Branickich, stał się „pierwszym salonem Krakowa i jednym z najważniejszych opiniotwórczych ośrodków arystokratycznych w Galicji”2. Sam Kolberg nigdzie jednak nie wspomina o swoich odwiedzinach w siedzibie Potockich przy Rynku Głównym, stanowiącej centrum życia towarzyskiego i kulturalnego Krakowa. Podobnie brak jego informacji o bywaniu w sławnym wówczas salonie muzycznym Marceliny Czartoryskiej, który w zimie mieścił się w centrum miasta, przy ulicy Sławkowskiej, a latem w willi Decjusza w Woli Justowskiej. Marcelina Czartoryska, pianistka i działaczka charytatywna, wróciła na stałe do Polski w 1867 roku, po okresie swojego bujnego życia towarzyskiego w Paryżu, gdzie spotykała się z wybitnymi muzykami, m.in. z Chopinem jako jego uczennica, protektorka i opiekunka. W Krakowie od 1869 roku prowadziła dom otwarty, który wkrótce stał się pierwszym salonem muzycznym w mieście. Organizowała dwa rodzaje przyjęć: wielkie, otwarte dla wszystkich, podczas których sama grywała często na fortepianie, i małe, zamknięte wieczory muzyczne. Była zasłużoną animatorką życia muzycznego w mieście, protektorką krakowskiego Towarzystwa Muzycznego. Dzięki swoim zabiegom dyplomatycznym u władz w Wiedniu przyczyniła się do powstania w 1888 roku Konserwatorium Muzycznego. W jej eleganckiej rezydencji wypełnionej dziełami sztuki i pamiątkami historycznymi bywali najwybitniejsi przedstawiciele życia kulturalnego i artystycznego miasta i przyjezdni goście ze świata sztuki. Swój salon muzyczny prowadziła do 1886 roku, do śmierci męża Aleksandra. Jest bardzo prawdopodobne, że T. Boy-Żeleński Znasz-li ten kraj?... Pisma T. II, Warszawa 1956, s. 402 (pierwodruk: 1932). Encyklopedia Krakowa, red. D. Kalisiewicz i in., Kraków 2000, s. 723. Zob. też A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 26–31 i 228. Być może, Kolberg bywał też gościem Potockich w ich rezydencji w Krzeszowicach pod Krakowem. Wskazywałaby na to wzmianka M.A. Szulca w liście z 30 VI 1875 r., nigdzie jednak niepotwierdzona (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 531), a także zapisy terenowe Kolberga melodii do tekstów pieśni z Krzeszowic zanotowanych w zbiorku nieznanego autora oraz okolicznościowe pieśni związane z życiem rodzinnym Potockich (zob. np. O. Kolberg Krakowskie cz. II, DWOK T. 6, s. 276–277, nr 495 i przyp. źródłowy do tej pieśni w suplemencie krakowskim, DWOK T. 73/III, s. 223–224 oraz w T. 73/II DWOK, s. 119, nr 919). 1 2 457 �Kolberg, przynajmniej sporadycznie, bywał na muzycznych spotkaniach u Czartoryskich, tym bardziej że Marcelina była uczennicą Chopina, miłośniczką jego gry i propagatorką kanonu interpretacyjnego utworów mistrza, oraz że gromadzili się tam dobrze mu znani krakowscy muzycy, m.in. Władysław Żeleński i Zygmunt Cieszkowski, a także inne wybitne postacie, jak np. Stanisław Tarnowski i Jan Matejko1. W korespondencji Kolberga nazwisko Czartoryskiej przewija się wprawdzie kilkanaście razy, przeważnie przy okazji omawiania z Szulcem i Karasowskim biografii Chopina, a także w okresie krakowskim w listach do Karoliny mowa o Czartoryskiej jako o potencjalnej nabywczyni portretu Chopina pędzla Antoniego. Brak tam jednak wyraźnych informacji o bezpośrednich kontaktach Kolberga z Marceliną Czartoryską. Ważnym dla Kolberga punktem Krakowa była księgarnia Friedleina prowadzona po śmierci Daniela w 1855 roku przez jego syna Józefa, który przejął rodzinną działalność po ojcu. Józef Friedlein (1831–1917), członek Komisji Archeologicznej Akademii, był bibliofilem i kolekcjonerem, znawcą i zbieraczem rzadkich druków i wydawcą cennych faksymiliów. Księgarnię odrestaurował i uruchomił w kamienicy Hetmańskiej w Rynku Głównym pod numerem 11. Rozwinął dział antykwaryczny, gromadził ryciny, mapy i numizmaty, wydawał dzieła naukowe i literackie, podręczniki, albumy, mapy i nuty. W roku 1884 został wiceprezydentem Krakowa, w roku 1893 prezydentem. Jego księgarnia rozprowadzała publikacje Akademii, wcześniej Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, zajmowała się też powierzonym sobie kolportażem dzieła Kolberga. Była ważnym miejscem spotkań Krakowian i przyjezdnych, ośrodkiem dyskusji i wymiany książek. Autor Ludu bywał tam często, spotykając się z przyjaciółmi i znajomymi, mając okazję do rozmów i kontaktów, a także do rozpoznawania się w ruchu wydawniczym i naukowym. Na adres księgarni Friedleina przychodziła też do niego korespondencja krajowa i zagraniczna, a także książki i przesyłki pieniężne. Niedaleko, również w Rynku Głównym, pod numerem 23, mieściła się filia krakowska księgarni Gebethnera i Wolffa, która z kolei pośredniczyła w kolportażu Ludu na teren Królestwa Polskiego. Było to również miejsce wizyt i spotkań Kolberga2. Zob. M. Dziadek Polskie salony muzyczne…, s. 75 oraz A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 59–64 i 225. 2 Por. też W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 72–73. Tam mowa także (bez podania źródła informacji) o „bliskich kontaktach Kolberga z księdzem Józefem Pelczarem, profesorem 1 458 �Choć brakło badaczowi bliskich relacji rodzinnych, które były jego udziałem w latach warszawskich, nie był zupełnie osamotniony w Krakowie; miał grono oddanych przyjaciół i był osobą rozpoznawaną w mieście. Natomiast jego kontakty z Modlnicą urwały się prawie zupełnie. Informował o tym Karolinę w czerwcu 1886 roku: Z Modlnicą stosunki są nader słabe jak zawsze, zapomnieli o mnie niemal zupełnie, więc i ja też nie mam powodów pamiętania o nich. Częściej już, lubo także rzadko, spotykam się z Mogilanami (tj. z matką i pannami) u Ksawerego lub Tadeusza K[onopki]1. Podobnie pisał do bratowej w marcu 1887 roku: Siedząc najczęściej przy pracy w domu, zwłaszcza wieczorem, rzadko kiedy wychodzę na herbatę, nawet do tych kilku, jakich mam, przyjaciół. Z Konopkami, o ile nie spotkam czasami kogoś z ich rodu na ulicy, nie mam żadnych stosunków i nie wiem, czy te się kiedy znów nawiążą. Bo ja, nie widząc z ich strony zbliżenia, narzucać im się nie myślę2. Czując coraz dotkliwiej ubytek sił i zdrowia, lecz pochłonięty bez reszty wytężoną pracą, zmuszony był w miarę czasu ograniczać nawet skąpe kontakty z przyjaciółmi. Pozbawionemu troskliwej codziennej opieki doskwierała coraz bardziej samotnicza egzystencja. Żeleński wspomina, że zapytany kiedyś o nią odpowiedział: Mówią mi, że gdybym się był ożenił, byłbym mniej samotnym na starość. Zapewne. Ale czy ja wiem, czy mógłbym się tak w zupełności oddać pracy, czy życie domowe nie odrywałoby mnie od niej? Czy towarzyszka zrozumiałaby i lubiła moja pracę tak, żeby mi była pomocą? A może Bóg tak chciał, bym mojej robocie już wyłącznie ślubował?3 Pod koniec marca 1887 roku otrzymał Kolberg oficjalne zaproszenie do udziału w pracach Komitetu „Wystawy Krajowej Rolniczo-Przemysłowej teologii i byłym rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego” oraz o „wspólnych zainteresowaniach muzycznych łączących Kolberga z organistą wawelskim, Wincentym Rychlingiem Bartoszewskim” (tamże, s. 73); jednak brak potwierdzenia tych kontaktów w dostępnych świadectwach źródłowych. 1 Brulion listu do Karoliny z 27 VI 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 350. Matka to Stefania Konopkowa, wdowa po Józefie, panny to ich córki, które jako dorosłe opuściły Modlnicę, gdzie wcześniej przebywały pod opieką ciotki Antoniny. Ksawery Konopka, syn Michała, a kuzyn Józefa, oraz Tadeusz, najstarszy syn Józefa, mieszkali w Krakowie. 2 Brulion listu do Karoliny z 6 III 1887 r., tamże, s. 421. 3 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga…, nr 261. 459 �i Maszyn Pomocniczych dla Rolnictwa i Przemysłu oraz Wystawy Sztuki Polskiej w Krakowie r. 1887”. Zaproszenie to przyjął1. Jednak początkowo napięta sytuacja polityczna i groźba wybuchu wojny, a także przygotowania wojenne m.in. w Austrii i we Francji podawały w wątpliwość celowość realizacji tego przedsięwzięcia2. Ostatecznie jednak po uspokojeniu się sytuacji Komitet zdecydował na posiedzeniu 27 marca, że wystawa odbędzie się zgodnie z planem w roku 18873. Kolberg podobnie jak inni członkowie Komitetu podjął działania zmierzające do pozyskania osób wspomagających wystawę oraz eksponatów gromadzonych według określonego programu. Nie wiadomo dokładnie, w jakiej zdołał to uczynić skali, gdyż zachowały się jedynie nieliczne ślady jego korespondencyjnych zabiegów o zasilenie działu etnograficznego wystawy4 oraz sporządzony przez niego niedatowany brulion odezwy ponawiającej z ramienia Komitetu wystawy apel wystosowany „do władz i publiczności krajowej” z prośbą „o łaskawe nadsyłanie zgłoszeń w duchu programu, które przyjmowane będą w tutejszym magistracie do 15 lipca”5. Dalsze poczynania Kolberga nie są znane, nie wspomina o nich konkretnie w listach, ograniczając się do informacji o udziale w przygotowaniu wystawy etnograficznej. Jednak większe zaangażowanie w tym zakresie uniemożliwiły mu kłopoty mieszkaniowe i zdrowotne, które dotknęły go wiosną i latem 1887 roku, co wynika z korespondencji. Pisząc do F.S. Kraussa 16 kwietnia 1887 roku, Kolberg wyjaśnia opóźnienie swojej odpowiedzi niedawną przeprowadzką, o której brak bliższych informacji, a w późniejszym liście do B. Hoffa z 19 grudnia tego samego roku, prosząc o adresowanie następnych przesyłek dla niego do „księgarni Friedleina w Rynku”, dodaje: „nie na ulicę Warszawską […], gdziem mieszkał 1 List Komitetu Wystawy Krajowej z 21 III 1887 r. i odpowiedź Kolberga z 25 III 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 426 i 428. 2 Zob. wzmianki o groźbie wojny w listach Kolberga z lutego i marca, tamże, s. 415 i 421. Zaostrzający się konflikt niemiecko-rosyjski i rozruchy polityczne w Bułgarii groziły do połowy marca interwencją zbrojną Rosji, a w konsekwencji wystąpieniem innych mocarstw Europy. Ostatecznie konflikt zażegnany został na drodze rokowań dyplomatycznych Rosji oraz jej porozumienia w sprawie bułgarskiej z Turcją. 3 O przebiegu tego posiedzenia, dyskusji i decyzji o terminie, przygotowaniach do wystawy i jej budżecie pisał „Czas” 1887, w nr. 71 (z 29 III), w artykule Wystawa Krajowa. 4 Zob. brulion listu do Z. Glogera z 1 VI oraz oryginał listu do J. Blizińskiego z 6 VII 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 438 i 440–441. 5 Jest to rękopis z licznymi skreśleniami, poprawkami i dopiskami zachowany w zespole manuskryptów odnalezionych dopiero w 2014 roku, obecnie w Arch. PTL, w tece 47, sygn. 1354/III, k. 66. 460 �przed rokiem i od tego czasu dwa razy już zmienił mieszkanie”1. Poza tymi wzmiankami nic więcej o tych przeprowadzkach nie wiemy. Były one zapewne wynikiem dalszych kłopotów gospodarzy Kolberga, Jasińskich, z niewypłacalnością i brakiem wystarczających środków materialnych uzyskiwanych od lokatorów. W następnych latach nadal Kolberg zmuszony był zmieniać mieszkanie, co w oczywisty sposób komplikowało jego niezwykle pracowite i wypełnione obowiązkami życie. XXIV [Radomskie cz. I (lipiec 1887). – Długa choroba oczu (lato i jesień 1887). – Wystawa Krajowa (wrzesień–październik 1887) i ograniczony udział w pracach nad jej działem etnograficznym. – Starania o subwencję na tomy poświęcone Galicji Wschodniej – petycja do Sejmu Krajowego (listopad 1887) i jej pozytywny wynik. – Uczestnictwo w pracach Komisji Antropologicznej. – Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1888). – Wydanie trzech tomów: cz. II Radomskiego, cz. IV Mazowsza, cz. III Pokucia (1888). – Radomskie – kolejna ukończona monografia. – Spowodowana kłopotami z cenzurą zmiana karty tytułowej cz. IV i V Mazowsza. – Recenzja W. Smoleńskiego cz. I–III Mazowsza (1887). – Trudne warunki bytowe Kolberga i ich obraz w oczach jego gości. – Aktywności pozawydawnicze (opinia o nowym czasopiśmie naukowym, „Wiśle”, sprawa E. Korytki i jego materiałów).] Na początku lipca badacz dysponował kolejnym gotowym tomem Ludu, częścią I Radomskiego. Tę – według jego określenia – „nowo ukutą serię” wysłał wtedy m.in. do Blizińskiego, którego informował też przy okazji o niemożności wyjazdu latem z powodu tych samych kłopotów mieszkaniowych i obowiązków związanych z wystawą2. W tym czasie dopadła go też poważna choroba oczu, o której wspomina później w listach do bliskich i przyjaciół. W listopadzie pisał do B. Hoffa: […] w ciągu lata mocno cierpiałem na oczy, że oka prawego o mało nie straciłem i przez parę miesięcy ani lekturą, ani pisaniem zajmować mi się wcale nie było wolno. Leczyłem się w klinice. Teraz jest trochę lepiej, ale oszczędzać się muszę, 1 2 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 431 i 432 (przyp. 2) oraz s. 477. Zob. list do J. Blizińskiego z 6 VII 1887 r., tamże, s. 440–441. 461 �choć zajęcia bynajmniej mi nie brakuje, zaniechać też robót mego zawodu – już z samej konieczności – w żaden sposób nie mogę1. Obszerniej relacjonuje ten problem Jadwidze Wernerowej: Co do mojej choroby oczu, o której wspominasz, to Ci tyle tylko powiem, że mocne zapalenie trapiło mnie przez całe lato i jesień, trzymając jak na uwięzi w Krakowie, minęło wreszcie – dzięki ciągłej i trafnej (w końcu) kuracji w tutejszym Instytucie oftalmicznym dra Marcisiewicza; jemu to zawdzięczam, iż prawe oko (które już za stracone uważałem) ocalonym zostało. Możesz sobie wyobrazić, ile cierpieć musiałem, skazany na 4-miesięczną bezczynność, często na bezsenność z bólem oka połączoną, siedzenie przeważnie w ciemnym pokoju przez parę miesięcy itd. Do tego wszystkiego ciągła obawa o stratę chorego oka, na którym się i wrzód zrobił, oraz nadwerężenie drugiego, które już się mocno łzawić poczęło. Wszystko to najczarniejsze przynosiło mi myśli do głowy, bo w moim położeniu literata strata oczu równałaby się niemal śmierci – o chłodzie i głodzie. A tu jeszcze na domiar poruczono mi pewne czynności przy tutejszej Wystawie Rolniczo-Przemysłowej, których naturalnie spełnić nie byłem w możności. Dzięki Bogu, wszystko to przeszło i już od miesiąca prawie wolno mi się zajmować pracą po dawnemu, ale zalecono mi oszczędzać się (przynajmniej w ciągu zimy) i nie narażać zbytnio oczu – więc pracować mam tylko przy świetle dziennym, przy lampie zaś tylko w razie koniecznym, i to nie dłużej nad parę godzin2. Tak więc obowiązków związanych z Wystawą nie mógł Kolberg w oczekiwanym zakresie kontynuować, opóźnieniu uległy też jego terminowe prace nad częścią IV Mazowsza3, która ukazała się dopiero w roku następnym. Tymczasem Wystawa Rolniczo-Przemysłowa, otwarta od 1 września do 12 października na miejskich Błoniach i urządzona z rozmachem, spotkała się z żywym zainteresowaniem uczestników i odwiedzających. Skupiała ponad 800 wystawców i połączona była z wystawą etnograficzną, wysoko ocenianą merytorycznie; recenzent „Czasu” pisał o niej: „Zdumiewa Brulion listu do B. Hoffa z 14 XI 1887 r., tamże, s. 461. Brulion listu do J. Wernerowej z 12 I 1888 r., tamże, s. 488–489. Pod użytą przez Kolberga nazwą „Instytut oftalmiczny” funkcjonował szpital okulistyczny w Warszawie; w Krakowie jedynym specjalistycznym zakładem chorób oczu była wówczas Klinika Okulistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Feliks Marcisiewicz (1857–1923), lekarz okulista, studiował na Wydziale Lekarskim UJ (1878–1883), w r. 1887 pełnił w tej klinice funkcję stałego asystenta. 3 Pisał o tym w brulionie listu do K. Dobrskiego z 7 XII 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 473. 1 2 462 �bogactwem materiału, poucza przejrzystym i wzorowym układem”1. Największym zainteresowaniem cieszyły się stroje ludowe z różnych ziem Rzeczypospolitej (34 kompletne ubiory na manekinach umieszczonych w osobnych szafach) oraz fragmenty innych, m.in. znad Czeremoszu, z Podola galicyjskiego, z Wielkopolski, Krakowskiego i Litwy, oryginalne hafty z Kresów Wschodnich, fotografie typów ludowych, kolekcja pisanek, zbiory ceramiczne i koszykarskie, instrumenty ludowe, jak lira ukraińska, dudki i piszczałki, skrzypce góralskie (gęśliki). Ważnym kulturalnym wydarzeniem była też towarzysząca powyższej Wystawa Sztuki Polskiej, otwarta w Sukiennicach, w której skład weszły w całości zbiory Muzeum Narodowego. Starannie opracowany Katalog ilustrowany pierwszej wielkiej Wystawy Sztuki Polskiej (wydany w Krakowie w 1887 roku) obejmował ponad 500 pozycji reprezentujących około 200 artystów z dziedziny malarstwa, rzeźby, sztuki graficznej i architektury. Ponadto na wystawie znalazły się także eksponaty z zakresu „sztuki zastosowanej do przemysłu i rękodzielnictwa artystycznego” oraz „okazy przemysłu artystycznego dawnego (starożytnictwo) i pamiątki historyczne”2. Jeszcze w czasie trwania wystawy, która gromadziła w Krakowie ważne i wpływowe osobistości Galicji, Kolberg – mimo poważnych kłopotów zdrowotnych w lecie i jesienią, a raczej wbrew nim – z determinacją podejmuje kolejne próby pozyskania funduszy na kontynuację swojego wydawnictwa, tj. na edycję bogatych materiałów z Rusi. Spieszy się, by wykorzystać ważne dla swoich starań rozmowy, spotkania i świeże kontakty, nawiązane przy okazji wystawy. Zabiega o przychylność i poparcie dla planowanej inicjatywy wniesienia pod obrady Sejmu podstawowej dla swego dzieła sprawy funduszu3. Uzyskuje życzliwą opinię dla tego projektu Wystawa krajowa. Wystawa etnograficzna, „Czas” 1887, nr 208 (z 13 IX). H. Struve Pierwsza Wystawa Sztuki Polskiej w Krakowie. Przegląd krytyczny przez…, „Kłosy” 1887, T. XLV, nr 1161 (z 17 IX) i 1162 (z 24 IX). Relacje o Wystawie przynosiły cykliczne sprawozdania i wiadomości organizacyjne w specjalnej rubryce pt. Wystawa Krajowa, „Czas” 1887, nr 199 (z 1 X) – nr 214 (z 20 IX) i 232 (z 11 X) – 240 (z 20 X); tam w nr. 208 (z 13 X) omówienie Wystawy Etnograficznej. Zob. też sprawozdanie z otwarcia ekspozycji Wystawa krajowa w Krakowie, „Kłosy” 1887, nr 1160 (z 10 IX). 3 Zob. bruliony listów do W. Rebczyńskiego z 3 X i do L. Wierzbickiego z 6 X 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 453–457. Władysław Rebczyński (1836–1911), muzealnik, uczestnik powstania styczniowego, od 1878 roku był sekretarzem, zastępcą kustosza, od 1886 r. kustoszem, od 1904 roku wieloletnim dyrektorem Muzeum Przemysłowego we Lwowie, należał także do lwowskiego grona członków Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce 1 2 463 �ze strony Włodzimierza Dzieduszyckiego i prezesa Józefa Majera i 17 listopada wystosowuje petycję do Sejmu Krajowego z prośbą o subwencję na wydawnictwo tych materiałów. Przedstawia najpierw pokrótce stan swojego wydawnictwa, sposób dotychczasowego finansowania przez Akademię (około 500 fl. rocznie) oraz Kasę Mianowskiego (750 rub. sr. rocznie) i określa dalsze potrzeby w związku z ogromem posiadanego a jeszcze niewydanego materiału ruskiego: Ale zbiory moje obejmują prócz wskazanych tu zasobów równie cenny, a niemniej obfity (bo na kilkanaście tomów obliczony, jak tego dowodzi załączony przy niniejszym piśmie wykaz) materiał etnograficzny z Rusi, a osobliwie Rusi halickiej pozyskany, na wydawnictwo którego Akademia Umiejętności, do której się o poparcie na ten cel udałem, przy rozgałęzionych a licznych obecnie swych wydatkach odpowiedniego funduszu nie posiada. Wniosek ten Kolberg motywuje koniecznością przyspieszenia prac w związku ze swoim podeszłym wiekiem i słabnącą kondycją fizyczną. Pisze: Gdyby wiek mój nie był, tak jak jest, podeszły, gdybym więc mógł mieć nadzieję, że robiąc użytek z rękopisów mych w tak powolnym tempie, jak to dotąd jedynie być mogło, zdołam zużytkować mozolnie zebrany materiał przy pomocy rzeczonych korporacyj naukowych, to wstrzymałbym się od prośby, którą obecnie zanoszę do Wysokiego Sejmu. Że zaś lata mego życia nie dozwalają łudzić się tym błogim widokiem, nie chcąc więc, żeby praca mego życia po mojej śmierci zmarniała, upraszam, ażeby Wysoki Sejm wyznaczyć raczył łaskawie sumę fl. 2000 rocznie na wydanie dwóch tomów dzieła obejmującego opisy etnograficzne Galicji wschodniej; tom każdy po 20–23 arkuszy druku wraz z ilustracjami i muzyką1. Do petycji tej dołącza wykaz materiałów rękopiśmiennych złożonych w 30 tekach, a sporządzony wcześniej, bo z datą 26 września 1887 roku2. Przekazuje te dokumenty na ręce Michała Bobrzyńskiego, z prośbą w Akademii Umiejętności. Ludwik Wierzbicki (1834–1912), inżynier, budowniczy i dyrektor kolei żelaznych, współzałożyciel i współorganizator Muzeum Przemysłowego we Lwowie, był docentem Politechniki Lwowskiej, radnym miasta Lwowa i posłem na Sejm Krajowy. 1 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 463–465, cytowane fragmenty na s. 464. 2 Rękopis tego wykazu znajduje się podobnie jak list w zbiorach Biblioteki Narodowej, (sygn. 3442, k. 47–48, list – k. 46). W archiwum Kolberga zachowały się także dwie identyczne jak powyższa wersje spisu zawartości 30 tek, datowane 25 września 1887 r. (rkp. BN PAU i PAN, 464 �„o wniesienie i zalecenie” jego wniosku Sejmowi1, co jako posła i jednocześnie członka Akademii szczególnie go do tego uprawnia. Stara się dalej o poparcie innych posłów i zwraca się prośbą o nie m.in. do Stanisława Polanowskiego, przekazuje też swoje tomy dla księgozbioru Wydziału Krajowego we Lwowie, z prośbą o ich udostępnienie w czasie obrad sejmowych2. W sumie zabiega usilnie o właściwe postawienie sprawy na forum sejmowym. Nad wnioskiem Kolberga obradowano w sejmie na posiedzeniu 20 stycznia 1888 roku, a o wyniku zawiadomił Kolberga Wydział Krajowy pismem z 3 lutego. Petycję rozważono pozytywnie, rozwiązując problem dodatkowej subwencji w ten sposób, że drogą uchwały podwyższono dotację Sejmu dla Akademii na wydawnictwa, „a przeto i na wydanie tego dzieła, jeżeli Akademia uzna to za stosowne”3. Kolberg otrzymywał odtąd od Akademii zasiłek w wysokości 1000 fl. rocznie – jak już wspominano – podwojony w stosunku do dotychczasowych 500 fl. Zimą, na przełomie roku 1887 i 1888, Kolberg znowu chorował, choć stan oczu poprawił się, umożliwiając mu normalną pracę, o czym pod koniec stycznia donosił Blizińskiemu4. Narzuciwszy sobie plan jeszcze większej intensyfikacji prac wydawniczych, zobowiązany do ich przyspieszenia przez podwyższoną dotację, wszystkie siły i czas poświęcał teraz swojemu dziełu, redukując maksymalnie inne zajęcia i działania, a także ograniczając korespondencję. W styczniu 1888 roku pisał do Jadwigi Wernerowej o swojej sytuacji życiowej, z goryczą powracając do zerwania z Modlnicą i dając wyraz, jak bardzo je odczuł po spokojnych latach u Konopków: Zresztą nic się w moim cichym trybie życia nie zmieniło, wyjąwszy to, że jako coraz starszy, coraz bardziej dbać muszę o swą wygodę, lubo skromne moje sygn. 2183, k. 77–78 i 79–80). Wcześniejszy, przywoływany już wykaz tek z 10 I 1886 r. zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 12. 1 Zob. brulion listu do M. Bobrzyńskiego z 21 XI 1887 r, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 465–466. Michał Bobrzyński (1849–1935), prawnik, historyk, polityk, od 1877 r. profesor historii prawa polskiego i niemieckiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1878 r. członek Akademii, współtwórca krakowskiej szkoły historycznej, był jednocześnie posłem na Sejm Krajowy i do Rady Państwa w Wiedniu, a w l. 1908–1913 namiestnikem Galicji. 2 Zob. bruliony listów z 24 XI 1887 r. do S. Polanowskiego i do Wydziału Krajowego, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 466–468. Stanisław Polanowski (1826–1898), ziemianin, działacz gospodarczy, zajmujący się głównie rolnictwem, członek Izby Panów, poseł na Sejm Krajowy. 3 Zob. Korespondencja…cz. III (DWOK T. 66), s. 497–498. 4 Zob. list do J. Blizińskiego z 29 I 1888 r., tamże, s. 494. 465 �potrzeby muszą się zastosować do przychodów. Toteż od trzech lat, jak jestem lokatorem pp. Jasińskich, zubożałych, jak wiesz, obywateli z Wielkopolski, trzymam ich się stale, bo za tanie pieniądze mam tu wszystko, czego mi potrzeba, ona zwłaszcza stała się prawdziwą przyjaciółką i opiekunką dla mnie, czego dowiodła podczas ostatniej mojej choroby. Na miasto wychodzę przeważnie tylko za interesami moich wydawnictw, a lubo mam tu mnóstwo życzliwych mi znajomych, w ściślejszych jednak stosunkach żyję tylko z domem prezesa Majera i domem dra Kopernickiego. Z Konopkami spotykam się czasami na ulicy, po przywitaniu się atoli i pożegnaniu nader grzecznym rozchodzimy się. Do Tadeusza wszakże zachodzę niekiedy, a i on do mnie. Inni członkowie rodziny od 3 lat, jak mieszkam w Krakowie, wcale odwiedzić mnie nie raczyli. Odwiedziła mnie tylko parę razy i odwiedza p. Antonina, cytowana sprawczyni zerwania, racząc zasięgnąć wiadomości o moim zdrowiu, powodzeniu, niby to z wielkiej troskliwości, lecz unikając przy tym starannie zapraszania mnie choćby na krótkie tylko odwiedziny na wieś do Modlnicy. A przecież było to miejsce, gdziem w ich kółku wskutek ich własnej woli i chęci najspokojniej (choć niezbyt wygodnie) spędził lat 121. Mimo ograniczeń nadal jednak brał udział w pracach Komisji Antropologicznej. W lutym 1888 roku na jej posiedzeniu przedstawił swoją opinię o powierzonym mu do oceny rękopisie Kleczyńskiego „zawierającym zbiór melodii pieśni i tańców Górali-Podhalan wraz z uwagami o właściwościach muzycznych tychże”, który autor przesłał Akademii do publikacji. „Przyznając wysoką wartość etnograficzną” tej rozprawie, poinformował jednocześnie, że była już ogłoszona w „Echu Muzycznym”, co przesądziło o odmowie ponownego wydania, gdyż Akademia z zasady nie robiła przedruków. Kolberg przyczynił się jednak swoją rekomendacją do publikacji pracy Kleczyńskiego w „Pamiętniku Towarzystwa Tatrzańskiego” w 1888 roku2. Na tym samym posiedzeniu wziął też udział w ważnej dyskusji nad wyborem do druku rodzaju pisowni tekstów białoruskich i ukraińskich, która się wywiązała z powodu przysłanego Komisji przez Karłowicza rękopisu Brulion listu do J. Wernerowej z 12 I 1888 r., tamże, s. 489–490. Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 3 II 1888 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XVIII, 1888, s. X. W „Echu Muzycznym” z 1884 r. opublikowana została m.in. praca Kleczyńskiego pt. Zakopane i jego pieśni (nr 41, 42, 44, 46), a w „Pamiętniku Towarzystwa Tatrzańskiego” z 1888 r. Melodie zakopiańskie i podhalskie (s. 39–102), przedruk w: O. Kolberg Góry i Podgórze cz. II (DWOK T. 45), s. 447–493. Zob. też w tej sprawie brulion listu Kolberga do J. Kleczyńskiego z 7 II 1888 r., Korespondencja…cz. III (DWOK T. 66), s. 498–500. 1 2 466 �bajek białoruskich w skomplikowanej transkrypcji. Kopernicki jako sekretarz Komisji dokonał porównania wyrozumowanej pisowni Karłowicza z uproszczoną, używaną dotychczas w 11. tomach „Zbioru Wiadomości”, którą Karłowicz wcześniej ostro krytykował. Wykazał, że ta druga „oddaje każde bez wyjątku brzmienie tych języków równie dobrze jak pierwsza” i zwrócił uwagę, że pisownia Karłowicza niedostępna byłaby dla osób bez przygotowania lingwistycznego, mających spisywać teksty ludowe, stwarzałaby trudności w druku i korektach i stanowiła „odstręczającą” barierę dla czytelników. Po dyskusji z udziałem Malinowskiego, Kolberga i Majera jednogłośnie uchwalono, „aby przy wydawaniu utworów ludowych spisanych w języku ruskim i białoruskim trzymać się pisowni polskiej używanej dotychczas w «Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej»”, tj. pozostać przy transkrypcji uproszczonej1. Nieco później, na posiedzeniu w kwietniu Kolberg zaproponował odstąpienie Komisji do druku swoich wybranych materiałów, nieprzeznaczonych do wydania we własnych monografiach. Propozycja ta wiązała się z sygnalizowanym na posiedzeniu brakiem około 3 arkuszy do zapełnienia w dziale etnograficznym tomu XII „Zbioru Wiadomości” z 1888 roku, lecz miała także dotyczyć dalszych tomów wydawnictwa. Zostało to pozytywnie przyjęte i już w tym tomie periodyku ukazał się artykuł Kolberga pt. Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał…2. Zawiera on 40 pieśni i melodii instrumentalnych oraz informacje o zwyczajach związanych z Bożym Narodzeniem i Wielkanocą. Rok 1888 wypełniała jednak przede wszystkim praca nad trzema wydanymi wówczas tomami: częścią II Radomskiego, częścią IV Mazowsza i częścią III Pokucia. Pierwszy z nich finansowany był jak dotychczasowe tomy Ludu z dotacji Akademii, drugi z zasiłku Kasy Mianowskiego, trzeci dzięki świeżo podwojonej przez Wydział Krajowy subwencji Akademii. Już 14 października Kolberg w brulionie listu do L. Kuby notuje informację o wysyłce tych tomów do adresata3. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Mat.-Przyr.”, T. XVIII, 1888, s. X–XI. O dyskusji nad pisownią por. też E. Jaworska Działalność Komisji Antropologicznej…, s. 168. 2 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 11 IV 1888 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat-Przyr.”, T. XVIII, 1888, s. XXXVII–XXXVIII. Praca Kolberga zamieszczona została w tomie XII z 1888 r., na s. 235–251 (odb. Kraków 1888); przedruk w: O. Kolberg Podole (DWOK T. 47). 3 Pod tekstem w brulionie listu do L. Kuby figuruje notatka: „Posyłam Lud XXI, Mazowsze IV, Pokucie III [zob. DWOK T. 21, 27 i 31], arię z Króla pasterzy i mazur (d-moll)”, a w liście 1 467 �Materiały własne w dwuczęściowym Radomskiem, podobnie jak wcześ­ niej w Lubelskiem i Kieleckiem, pochodziły z badań Kolberga prowadzonych w czasie wielokrotnych podróży w latach czterdziestych i pięćdziesiątych, po rok 18601. Jak wiadomo, autor po przenosinach do Krakowa nigdy już nie przekroczył granic zaboru rosyjskiego, tj. Królestwa Polskiego. Choć większość publikacji, z których korzystał przy opracowaniu monografii, ma wcześniejszą metrykę z tamtego okresu, sięgał także i później po wiadomości i teksty folkloru od korespondentów, po nowszą literaturę. Obszar, któremu poświęcona jest monografia, obejmuje Opatowskie, Opoczyńskie, Sandomierskie i Radomskie, tj. tereny, dla których wcześniej planował osobne opracowania, pragnąc uzyskać bardziej szczegółowy obraz kultury regionalnej. Konieczność takiego komasowania obrazu etnograficznego mniejszych obszarów, mikroregionów, w większy region, prezentujący w tym przypadku historyczną ziemię sandomierską, stała się praktyką stosowaną w miarę upływu lat coraz częściej. Wymuszała to presja czasu, możliwości realizacji ogromnego programu przez jednego człowieka, a przede wszystkim koszty ograniczające bezwzględnie ilość planowanych wcześniej tomów. Radomskie zawiera zgodnie ze stałym schematem treściowym monografii wiadomości dotyczące kraju i ludu, opisy zwyczajów i obrzędów, tzw. „świata nadzmysłowego”, czyli wierzeń, opowieści, materiały słownikowe, przede wszystkim jednak pieśni i melodie bez tekstu, których jest – łącznie z zawartymi w dwuczęściowym suplemencie – ponad tysiąc dziewięćset. Jak zauważyła Ewa Antyborzec, omawiając radomskie materiały Kolberga: „Taki stan rzeczy odzwierciedla zarówno zainteresowania Kolberga, jak i jego kompetencje w zapisywaniu melodii poparte gruntownym wykształceniem muzycznym”2. Dodać jeszcze można, wzmacniając tę opinię, że jest również odbiciem niesłabnącej pasji muzycznej Kolberga, dla którego żywioł muzyczny pozostawał zawsze najważniejszy, nawet z perspektywy badacza kultury. Warto także zaznaczyć, że zasób ten oddaje – być może w niezamierzony przez Kolberga sposób – szczególny sentyment dla ziemi, w której się urodził. Kolberg pisze: „[…] nowy dziś Panu posyłam materiał do obróbki […]”, Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 543 i 542. 1 Omówienie zasięgu geograficznego monografii, materiałów w niej opublikowanych przez Kolberga oraz wydanych współcześnie w suplemencie, a także badań Kolberga w tym regionie zob. E. Antyborzec „Radomskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21 (DWOK T. 77/I), s. V–XXXIX oraz A. Sawicka, tamże, s. XXXIX–LXII. 2 Tamże, s. XV. 468 �Czwarta już część Mazowsza, także wydana w 1888 roku, obejmuje kolejny podregion wydzielony przez Kolberga, tj. Mazowsze stare. Mazury. Kurpie. Podobnie jak w Poznańskiem Kolberg podzielił całe Mazowsze, ten największy terytorialnie i najliczniejszy ludnościowo region polski, na cztery mniejsze, zróżnicowane geograficznie i kulturowo obszary, „podregiony”, poświęcając każdemu jeden, wyjątkowo dwa z pięciu tomów. I tak części I i II obejmują tzw. Mazowsze polne, przy czym część I zawiera opis kraju i ludu, zwyczajów i obrzędów, część druga – pieśni i tańce, część III przedstawia według nomenklatury Kolberga Mazowsze leśne, część IV – jak wspomniano – Mazowsze stare. Mazury. Kurpie, część V, która wydana zostanie dopiero w roku 1890 – Mazowsze stare. Mazury. Podlasie. W takim ujęciu badacz scharakteryzował w częściach I–V kraj, lud, zwyczaje i obrzędy oraz zebrał pieśni, natomiast opis wierzeń i prozę ludową z całego Mazowsza planował opublikować łącznie w następnych osobnych tomach1. Już dużo wcześniej, w lipcu 1886 roku, Kolberg dowiedział się od Roberta Wolffa spotkanego „w przejeździe”, że cenzura warszawska zakwestionowała część II Mazowsza i sprzedaż książki w Królestwie została zabroniona. Przypuszczając, że chodzi jedynie o kilka fragmentów w pieśniach, prosił Wolffa o przedrukowanie karty lub kart z zakazanymi tekstami, co było praktyką w takich sytuacjach stosowaną, także przez Kolberga. Tymczasem książka zakwestionowana została w całości2. W czerwcu 1888, przed ukończeniem druku Mazowsza IV, a już po wydaniu części III, Kolberg otrzymał wiadomość od sekretarza Kasy Mianowskiego, Konrada Dobrskiego, że ze względu na zakaz cenzury wycofano tom II z katalogu książek wydawanych z zapomogi Kasy, a jednocześnie poproszono, by na dalszych tomach Mazowsza nie podawał informacji o subwencji Kasy i funduszu Jaśkowskiego, gdyż mogłoby się to negatywnie odbić na działalności instytucji jako nakładcy. Kolberg ze zrozumieniem odniósł się do tej wymuszonej Opracowanie poświęcone Kolbergowskiej monografii Mazowsza, zawartym w niej materiałom wydanym w pięciu tomach (cz. I–V, DWOK T. 24–28) w XIX wieku oraz współcześnie w dwu (cz. VI i VI, DWOK T. 41 i 42), a także w trzyczęściowym suplemencie (DWOK T. 80/I– –III) oraz badaniom Kolberga na tym obszarze, kontaktom, współpracownikom itd., zob. E. Antyborzec i H. Pawlak „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 (DWOK T. 80/I), s. V–LXXXI. 2 Zob. bruliony listów do R. Wolffa z 6 i 20 X oraz z 20 XI 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 373–374 i 388–389. Zob. też J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim… T. 1 (1865–1889), Warszawa 2006, poz. 5530. 1 469 �obiektywnymi okolicznościami sugestii i kolejne części IV i V Mazowsza nie zawierają informacji o zapomodze Kasy ani na kartach tytułowych, ani we wstępach. Jednak ze względu na wymogi cenzury austriackiej, która nakazywała umieszczenie w książce nazwiska lub nazwy nakładcy, tomy te na odwrocie karty tyłowej opatrzone są adnotacją „Nakładem autora”1. Jak się później okazało, także część IV Mazowsza zakwestionowano w zaborze rosyjskim „w całości”, natomiast część II Radomskiego dopuszczono do obiegu warunkowo, wskazując kilkanaście zakazanych stron. Podobnym całościowym zakazem objęto też dwie inne wymienione wyżej prace Kolberga zamieszczone w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”: Pieśni ludu litewskiego wraz z całym rocznikiem trzecim (1879) periodyku oraz Pieśni ludu z Podola rosyjskiego z rocznika dwunastego (1888)2. Mazowsze było regionem, który Kolberg miał okazję penetrować najdłużej i najszerzej podczas ponad 30-letnich badań w okresie zamieszkiwania w Warszawie do roku 1871 i związanych z tym licznych, bardzo rozgałęzionych kontaktów oraz pomocy udzielanej badaczowi w życzliwych i gościnnych dworach mazowieckich w czasie jego podróży. Efektem jest bogactwo materiałów zebranych samodzielnie w różnych stronach regionu, a także pozyskanych dzięki współpracy korespondentów. Monografia Mazowsza jest najobszerniejszą w całym jego wydawnictwie; składają się na nią, poza pięcioma tomami wydanymi przez samego Kolberga, dwa tomy kolejne opublikowane z pozostałych rękopisów w ramach Dzieł wszystkich, tj. tomy 41–42 oraz trzyczęściowy suplement (T. 80/I–III). Okoliczności życiowe sprawiły jednak, że do wydania pierwszych pięciu części autor przystąpił dopiero po kilkunastu latach od opuszczenia Warszawy i zarówno rodzinnego miasta, jak i Mazowsza już nie odwiedził. Pierwsze trzy części Mazowsza zrecenzował w „Kwartalniku Historycznym”, nowym periodyku lwowskim, warszawski historyk, Władysław Smoleński3. Stwierdzając, że „odznaczył się p. Oskar Kolberg nie zdolnościami szczególnymi lub wiedzą, lecz mrówczą w gromadzeniu rzeczy 1 Zob. list Komitetu Kasy Mianowskiego z 20 VI i brulion odpowiedzi Kolberga z 2 VII 1888 r. oraz list Komitetu z 15 VII 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 511, 514–515 i 521. 2 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa…, T. 1, poz. 6664, 6189, 2963 i 6665. 3 Recenzja Mazowsza cz. I i II, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280–282, Mazowsza cz. III – tamże, s. 435–436. 470 �ludowych skrzętnością, przez co żniwo zebrał obfitsze niż inni”1, docenił wprawdzie bogactwo i „ogrom” materiału, a nawet zawarte w jego dziele „nieocenione skarby”, lecz surowej krytyce poddał niektóre założenia i metodę dokumentacji. Zarzucił autorowi brak precyzji i jednolitego kryterium przy podziale Mazowsza na podregiony, „nieokreśloność zasady” podziału, tj. przyjęcie „nie wytrzymujących krytyki”, nieadekwatnych nazw fizjograficznych (Mazowsze polne i leśne) obok historycznych (Mazowsze stare i pruskie; to ostatnie w planach), podczas gdy podział powinien być oparty „na dostrzeżonych odrębnościach etnograficznych”. Wytknął błędne potraktowanie Podlasia, które stanowi pod względem historycznym i etnograficznym „jednostkę odrębną”, a jest przydzielone częściowo do Mazowsza leśnego, częściowo do starego, bo w całości rozciąga się po prawej i lewej stronie Bugu. Skrytykował profil materiałów zawartych w części I Mazowsza, w rozdziale „Kraj”, tj. opis Warszawy oraz innych miast i osad, komentując: Nie jest to więc ani geografia, ani historia i nie rozumiemy, z jakiej racji w dziele etnograficznym tego rodzaju wiadomości znalazły miejsce. Żadnego zgoła z etnografią nie mają związku, najmniejszego bowiem nie dają pojęcia nawet o własnościach topograficznych obszaru, gatunku gleby, sieci wód itp., nie potrącają również o właściwą historię2. Podobnie w części III monografii, w opisie kraju – według recenzenta – autor nie wyróżnił etnograficznie obszaru, nie uzasadnił nazwy Mazowsze „leśne”, nie podał „cech znamiennych, odróżniających tę część kraju od Mazowsza «polnego»”3. Niepochlebnie ocenił też Smoleński rozdział „Lud”, gdzie znalazł się – jego zdaniem – pozbawiony krytycyzmu i bezładny zbiór „nie zawsze wiążących się z sobą” wypisów z prac innych autorów, zamiast opisu etnograficznego, jednolicie i spójnie skonstruowanego z materiałów z własnej obserwacji, co sprawia, że materiał ten „nie daje obrazu, lecz strzępy tylko i to wartości niepewnej, skoro autor, zawierzywszy korespondentom i kolaboratorom gazet, całymi garściami bez wyboru z nich czerpie”4. W efekcie nie wiadomo, jaki jest w rzeczywistości lud zamieszkujący Tamże, s. 281. Tamże, s. 282. 3 Tamże, s. 435. 4 Tamże, s. 282. 1 2 471 �Mazowsze polne i leśne i czym się różni. Natomiast za materiał, któremu „wartości odmówić nie można”, uznaje recenzent pieśni i tańce, zarówno pomieszczone w ramach zwyczajów i obrzędów, jak i autonomiczne w części II, „dość dobrze usystematyzowane”. Podkreśla wielką wartość źródłową i bogactwo zapisów muzycznych Kolberga, stanowiących „materiał nader szacowny”, bo pochodzący w własnych jego badań i rejestracji. W pewnym sensie Smoleński sam skorygował swój dość bezwzględny sąd na temat monografii mazowieckiej, a pośrednio i metody Kolberga, pisząc: P. Kolberg nie jest pisarzem, lecz wybornym zbieraczem. Uchybił w tomie pierwszym pod względem ogarnięcia przedmiotu, konstrukcji i krytyki, dobrze wywiązał w drugim, surowy podając materiał. Nieudolność pisarska nie może uwłaczać sławie, na którą jako zbieracz wytrwały i umiejętny niezaprzeczenie zasłużył1. Dodajmy, że owa „nieudolność pisarska” to nie tyle sprawa pióra Kolberga, ile eklektycznego doboru źródeł, a w efekcie nie zawsze fortunnego i spójnego w percepcji opisu, w którym przytaczane są różnego typu przekazy, rozmaitej wagi relacje i wiadomości, a więc i „języki” cytowanych autorów. Inaczej niż chciałby to widzieć recenzent, który oczekiwałby własnego, obiektywnego i krytycznego opisu odautorskiego zagadnień etnograficznych. Była już o tym mowa, że o ile wartość źródłowa i wybór materiału w zakresie tych ostatnich mogły już wówczas bywać dyskusyjne, o tyle w dziedzinie folkloru także współczesna nauka przyznała Kolbergowi rację, doceniając wagę świadectw pozornie błahych, peryferyjnych i efemerycznych, ale niekiedy istotnych dla poznania zasobu i charakteru folkloru, mechanizmu jego życia i funkcjonowania. Dopiero z dystansu wyraźniej widoczna jest wyjątkowa perspektywa badawcza Kolberga, zwróconego ku przyszłym pracom, interpretacjom i syntezom naukowym, dla których dopiero gromadził on materiał. Autor Ludu wielokrotnie i przy różnych okazjach, jak choćby w przywoływanej wyżej polemice z Biegeleisenem, takie swoje stanowisko określał, będąc jednocześnie świadomym ograniczeń własnego warsztatu. Jesienią 1888 roku w korespondencji Kolberga pojawia się nowy adres: Pędzichów 3, co oznaczało kolejną przeprowadzkę, o której jednak brak 1 Tamże, s. 436 i 282. 472 �bliższych informacji1. Mieszkanie to, a raczej skromny pokój na Kleparzu, wspomina przyszły filolog, Franciszek Krček (1869–1916), wówczas student Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Lwowskiego i bibliotekarz Czytelni Akademickiej, który odwiedził tam Kolberga w 1889 roku. Młody gość autora Ludu pisał: „Ubóstwo wyziera tu z każdego kąta. Szuflady u biurka nie domykają się”, kanapa obita zieloną skórą „służy swemu właścicielowi zarazem za łóżko […], obok zaś stoi szafa nieróżniąca się od zwykłej spiżarki ani materiałem, ani wykończeniem. Zamku jej brak nawet, choć kryje w sobie tyle skarbów wiedzy, nauki”. […] W tej szafie „cztery czy pięć półek przedzielonych pionową ścianką na dwa razy tyle przegródek, w których liczne, a ledwo zamykające się teki […]”2. W pamięci autora pozostała rozmowa ze zmęczonym, bardzo już wycieńczonym, ale życzliwym Kolbergiem o jego dziele, o pracy i trosce o dalsze losy wydawnictwa wobec świadomości skąpego czasu, jaki mu pozostał na jego kontynuację. A także wyrażona bezpośrednio świadomość niedomogów edycji i po raz kolejny powtarzane przekonanie, że stanowi ona tylko materiał dla przyszłych badaczy. Podobnie jak w dwu latach poprzednich Kolberg nie wyjeżdżał latem 1888 roku z Krakowa. Jego położenie materialne ucierpiało jeszcze dodatkowo z powodu choroby; wiek i wyczerpanie przekreślało jakiekolwiek plany podróży. Już w marcu pisał do Karoliny: Co do mego położenia materialnego to ono się – zwłaszcza skutkiem choroby – polepszyć wcale nie mogło. Więc przy szczupłym zarobku ani marzyć mogę o podróżach gdziekolwiek (tym więcej, że już i wiek mój na to nie pozwala), ani o jakichś wydatkach, które przechodzą miarę najskromniejszych nawet wymagań3. Nie ustaje jednak w pracy nad dalszymi tomami, ale choć ogranicza coraz bardziej inne zajęcia, żywo interesuje się bieżącą literaturą, zwłaszcza w zakresie etnografii. Z radością przyjmuje informację o założeniu Taki adres widnieje na kartce pocztowej wysłanej do Kolberga przez Józefa Sikorskiego 2 X 1888 r., zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 541. 2 F. Krček U Kolberga (Notatka z zeszłorocznych wspomnień), „Gazeta Narodowa” 1890, nr 133 (z 12 VI). W roku 1889 i 1890 na prośbę Krčeka Kolberg przekazał bibliotece Czytelni Akademickiej tomy Ludu i Obrazów etnograficznych za pół ceny. Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), listy 1438, 1497, 1526, 1527, 1532 i 1536. 3 Brulion listu do Karoliny Wąsowskiej z 18 III 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 502. 1 473 �i programie nowego czasopisma, wychodzącej od 1887 roku w Warszawie „Wisły”, „miesięcznika geograficzno–etnograficznego” pod redakcją najpierw Artura Gruszeckiego (do 1888 roku), potem, do 1899 roku, niestrudzonego Jana Karłowicza. Cieszy się, że etnografia znalazła nowe łamy w specjalistycznym, wzorowo kierowanym periodyku i od początku skupiać będzie prace wybitnych badaczy współpracujących z pismem, publikując rozprawy etnograficzne, antropologiczne i folklorystyczne, sprawozdania, recenzje, przekłady, bibliografię polską i obcą, ale także w dziale korespondencji materiały etnografów amatorów. Warto zauważyć, że pierwszy rocznik „Wisły” otwiera kwestionariusz opracowany przez Romana Zawilińskiego O sposobie gromadzenia materiałów etnograficznych, w swoich tezach głównych pokrywający się w dużej mierze z założeniami i praktykami badawczymi autora Ludu i stanowiący ich kontynuację1. W liście skierowanym do Karłowicza we wrześniu 1888 roku Kolberg wysoko ocenia przysłane mu zeszyty drugiego rocznika, znajdując w nich „artykuły pierwszorzędnej dla nauki wagi”. Pochwala „postanowienie umieszczania na szpaltach „Wisły” wycinków z gazet, czasopism, broszur itp. w jakimkolwiek z etnografią pozostających związku – a to w celu skupienia w jedno ognisko materiałów rozproszonych po tylu różnorodnych pismach, gdzie nierzadko one dla nauki marnieją”. Odwołuje się przy tym do takiej samej własnej i wypróbowanej praktyki. Nawiązując do treści niektórych artykułów i podając kilka swoich uwag i propozycji, zastrzega jednocześnie „[…] żałować mi tylko przychodzi, że sam czynnej do rozwoju pisma przyłożyć nie mogę ręki. Prace bowiem nad własnym zbiorów uporządkowaniem i wydawnictwem, a zbiorów tych jest jeszcze pod dostatkiem, tak dalece mój czas pochłaniają, że go dla innych pism już nie starczy”. Wreszcie wypowiada się na temat terminu „folklore”, który uważa za obcy duchowi języka polskiego i dodaje, że „głosowałby chętnie za wyrazem «demotyka», proponowanym przez portugalskiego autora Braga”2. „Wisła” R. I: 1887, s. 3–8, 43–48, 83–86, 123–127. Zawiliński postuluje przede wszystkim (s. 3–4) zbieranie materiału na obszarze jak najmniejszym, z uwzględnieniem wszystkich warstw społecznych, wierny opis i zapis tekstów folkloru (spisywać, „nic nie dodając ani ujmując”, nie eliminować faktów i utworów znanych skądinąd), położenie większego nacisku w badaniach na zagadnienia kultury materialnej. Por. też H. Kapełuś „Wisła” (1887–1905), w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918…, s. 266–267. 2 List do J. Karłowicza z 2 IX 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 529–531. Zob. też list Karłowicza z 8 IX i brulion odpowiedzi Kolberga z 23 IX 1888 r., tamże, s. 535–537 i 539–541.Teófilo Braga (1843–1924), portugalski poeta i krytyk literacki, profesor literatury na 1 474 �Inny przykład aktywności pozawydawniczej może stanowić list do Maksymiliana Gumplowicza, słowianoznawcy, syna Ludwika, na temat życia i dorobku Emila Korytki, którym – jak wiadomo – Kolberg interesował się od dawna, zbierając o nim wiadomości w czasie pobytu w 1857 roku w Lublanie i później. Odpowiada na skierowane do niego zapytanie Gumplowicza o spuściznę po tym polskim zesłańcu i zbieraczu pieśni słoweńskich, dzieląc się wiadomościami pozyskanymi w trakcie swoich poszukiwań, i informuje o scedowaniu przez siebie Bibliotece Jagiellońskiej zbiorku pieśni Korytki oraz przepisanych własnoręcznie przysłów ze słoweńskiego druku zachowanego w pamiątkach po zmarłym, na który natrafił w 1880 roku w Piadykach pod Kołomyją u rodziny Korytki1. Mimo że wyraźnie ogranicza korespondencję, podtrzymuje listowny kontakt z Kraussem i Kubą, z aprobatą śledząc ich kolejne, często mu przekazywane prace, i w zamian posyła tomy swojego dzieła, odbierając za nie wyrazy uznania i podziwu. Konkretnym ich przejawem jest przysłana w październiku 1888 roku przez Kubę odbitka z jego artykułem biograficznym o Kolbergu zamieszczonym w czeskim piśmie „Osvěta” 2. Na przełomie 1888 i 1889 roku prowadzi też korespondencję ze spotkanym w Krakowie w 1887 roku Gersonem w sprawie ilustracji do będącej na ukończeniu części V Mazowsza oraz Kaliskiego, a także do planowanej części VI Mazowsza, która miała być poświęcona Mazowszu pruskiemu, a której Kolberg nie zdążył już wydać3. Sporo czasu pod koniec 1888 roku pochłania też sprawa rozliczeń z Kasą Mianowskiego i regulaminowych zabiegów o dalszą dotację, którą na rok 1889 otrzymuje. uniwersytecie w Lizbonie, zamianę terminu „folklore” na „demotyka” zaproponował w pracy O Povo Portugues nos seus Costumes, Crenças e Tradiçoes (Lizbona 1886). Informacja ta odnotowana została w „Wiśle” R. II: 1888, na s. 400, w artykule W. Lutosławskiego Folklore w Hiszpanii i Portugalii, zamieszczonym w dziale Przegląd czasopism. 1 Zob. list M. Gumplowicza i brulion listu Kolberga do M. Gumplowicza z 5 i z 20 IX 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 532–534 i 538–539. 2 Artykuł L. Kuby pt. Oskar Kolberg – národopisec polský opublikowała „Osvěta” w 1888 r., z. 8, s. 733–740. Kolberg dziękuje Kubie za przesłany mu zeszyt czasopisma z artykułem i dodaje kilka sprostowań w brulionie listu z 14 X 1888 r., Korespondencja… cz. III, (DWOK T. 66), s. 541–542. 3 Zob. listy do i od W. Gersona, tamże, nr 1416, 1421, 1428, 1432, 1441. 475 �XXV [Udział w pracach Komisji Antropologicznej: ocena i opracowanie melodii litewskich Juszkiewicza (marzec 1889). – Jubileusz 50-lecia pracy Kolberga obchodzony w Krakowie (maj 1889). – Udział Kolberga w jubileuszu J. Kossaka (czerwiec 1889). – Załamanie zdrowotne i przeprowadzka do domu Kopernickiego (lipiec 1889). – Łęczyckie i cz. IV Pokucia (1889). – Recenzja I. Franki cz. III Pokucia (1889) i Krótka replika Kolberga (1890) oraz dwa artykuły z materiałami z Polesia w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1889). – Propozycja W. Dzieduszyckiego wydania Przemyskiego (1889). – Choroba, ostatnie chwile: pożegnanie przyjaciół, cz. I Chełmskiego – ostatni tom w rękach Kolberga, testament i śmierć (3 czerwca 1890) w relacji Kopernickiego. – Pogrzeb (5 czerwca 1890).] W styczniu 1889 roku, dziękując Jadwidze Wernerowej za tradycyjnie wysyłane mu na Boże Narodzenie życzenia, Kolberg pisze do niej w duchu utrwalonej od jakiegoś czasu rezygnacji, ale i z dystansem, które cechują trudne dla niego ostatnie lata: […] siedzę już od kilku lat jak zaklęty na krakowskim bruku i na wieś nawet w lecie wcale się nie wymykam. Przyczyną tego jest nie tylko wiek mój podeszły, do wycieczek już nie tak skory jak dawniej, ale i brak czasu, bo wydawnictw opóźnić nie mogę, a z powodu osłabionego wzroku i dla oszczędzania jego nie mogę pracy mojej dokonywać i załatwiać tak szybko, jak ona tego wymaga i jak bym sam tego pragnął, a nadto stosunek mój do pp. Jasińskich (zrujnowanych obywateli, jak wiesz) jest tego rodzaju, że oddalenie moje kilkomiesięczne uszczupliłoby i im nieco dochodu z mej miesięcznej płacy pochodzącego – wreszcie i moja własna bieda, na chleb codzienny pracować mi nakazująca1. Prawdopodobnie to owa „bieda”, ciężar starości i trud codzienności wypełnionej nadmierną pracą skłoniły Kolberga do determinacji i ryzykownego kroku, jakim była próba powrotu pod dach Konopków w pierwszych miesiącach 1889 roku. Nie zostało mu jednak oszczędzone kolejne gorzkie rozczarowanie. W odpowiedzi na niezachowany list lub ustną, pośrednio złożoną propozycję przyjęcia go na stały pobyt w Mogilanach, otrzymuje od Stefanii Konopkowej, wdowy po Józefie, uprzejmą odmowę zamieszkania u niej, umotywowaną brakiem warunków niezbędnych dla zapewnienia mu 1 Brulion listu do J. Wernerowej z 29 I 1889 r., tamże, s. 569. 476 �spokoju i wygody. Kłopoty w licznej rodzinie, letnie zjazdy jej członków, konieczność sprowadzenia na stałe owdowiałej córki z wnuczką, „trudy codziennego mozolnego gospodarowania”, to realne powody, wyjaśniające odmowę. Jak się wydaje, Kolberg je zrozumiał, jednak pod listem zanotował: Wszystko to piękne – brak tylko tych kilku wyrazów: „Z tych powodów i wielu jeszcze innych, nie mogąc Pana przyjąć do siebie na stałe, miło by mi jednak było ze względu na dawną naszą przyjaźń widzieć Pana od czasu do czasu w mym domu, czy to w święto, czy w niedzielę jaką, o ile byś przybyć zechciał, i chętnie bym wówczas przysłała syna po Sz. Pana”1. W marcu 1889 roku Kolberg rozpoczął druk ostatniej, piątej części Mazowsza; ukończenie tego tomu przewidywał w styczniu 1890 roku2. W tym czasie wypłynęła też w kręgach Akademii sprawa publikacji melodii litewskich zebranych przez Antoniego Juszkiewicza. Po śmierci w 1886 roku Jana Juszkiewicza, który wydał wcześniej teksty pieśni litewskich zgromadzone przez brata, Antoniego, rękopis melodii odnoszących się do tych tekstów za pośrednictwem Jana Baudouina de Courtenay znalazł się w gestii Jana Karłowicza, który zainteresował nim Izydora Kopernickiego, przysyłając mu „okaz”, tj. prawdopodobnie fragment rękopisu. Kopernicki z kolei, odpowiadając Karłowiczowi, uznał wysoką wartość zapisów Juszkiewicza i celowość ich odrębnej publikacji przez Akademię, a także wskazał Kolberga – za jego zgodą – jako potencjalnego autora muzycznego opracowania tych melodii do druku i przytoczył pozytywną opinię autora Ludu: „Kolberg, obaczywszy okaz przez Pana przysłany, oświadczył, że melodia jest umiejętnie i doskonale spisaną”3. Na posiedzeniu Komisji Antropologicznej w marcu 1889 roku Kopernicki przedstawił w imieniu Karłowicza i za zgodą rekomendującego rękopis Jana Baudouina de Courtenay zbiór 1740 melodii pieśni litewskich spisanych przez Juszkiewicza jako kwalifikujący się do wydania „ze względu na nadzwyczajną doniosłość naukową tego jedynego zbioru dla etnologii powszechnej”. Jednocześnie na 1 List Stefanii Konopkowej z 1 III 1889 r. oraz notatka Kolberga pod tym listem, tamże, 572–573. 2 Zob. informacje na ten temat w brulionach listów do K. Dobrskiego z 28 V i 26 XI 1889 r., tamże, s. 582 i 644. 3 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 76–77 i 78, listy z 1 i 5 II 1889 r. (cytowane zdanie na s. 78). Z pomocy J. Juszkiewicza Kolberg korzystał w 1878 r., opracowując swój artykuł poświęcony pieśniom litewskim, zob. wyżej, s. 390–391. 477 �wniosek Kopernickiego przewodniczącemu Komisji, Majerowi, oraz Kolbergowi powierzono rozpatrzenie się w tym materiale i przygotowanie planu jego edycji1. Kolberg zdołał jednak opracować jedynie 119 melodii, pracę kontynuował Kopernicki, a całość opublikowana została dopiero w 1900 roku jako wydawnictwo Akademii2. Także w marcu otrzymał wiadomość od Ksawerego Konopki – tym razem radosną i satysfakcjonującą – o inicjatywie obchodu jubileuszu 50-lecia jego działalności badawczej, który w dowód uznania dla zasług autora Ludu i wdzięczności za jego pracę i dorobek postanowili zorganizować w Krakowie przyjaciele3. Zasłużyli się tu szczególnie obaj Konopkowie: Ksawery, prezes Komitetu organizacyjnego, oraz Tadeusz, podobno autor pomysłu, a także Izydor Kopernicki, Józef Majer, Władysław Żeleński, Zygmunt Cieszkowski, tj. pozostali członkowie Komitetu jubileuszowego. Jako formę obchodu 50-lecia pracy badawczej Kolberga (od pierwszych poszukiwań pieśni ludowych w okolicach Wilanowa) wybrano „wieczór deklamacyjno-muzyczny”, z którego dochód miał być przeznaczony na wsparcie Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 29 III 1889 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XIX, 1889, s. XLVI–XLVII, punkt 10 (na posiedzeniu tym Kolberg był obecny). Zob. też I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 80, list z 3 IV 1889 r., z informacją na temat rezultatu tego posiedzenia. Tam również (s. 80–81) opinia i kolejna rekomendacja autora listu dotycząca Kolberga: „Tymczasem przysposobieniem tych materiałów do wydania zajmie się najchętniej nasz Kolberg stary. Stary on jest, to prawda, ale wyobrazić Pan sobie nie może jego niezmordowanej pracowitości i ruchawości w przedmiocie tak przez siebie umiłowanym. Co się tyczy jego znajomości rzeczy, to nie wiem, czy jest na świecie człowiek znający się z własnego doświadczenia na muzyce ludowej w takim stopniu jak on, który całe życie temu poświęcał się i zęby zjadł na tym. Doświadczenie jego i pamięć olbrzymia całego materiału muzycznego jest rzadką. Tak sądzą o nim nie tylko nasi muzykalni koryfeusze, jak np. Żeleński, który go wysoce ceni z tego względu i ciągle go się radzi w swoich pracach kompozytorskich, ale proszę przeczytać sąd sławnego muzyka–etnologa Kuby, Czecha, w artykule jego o Kolbergu w zesz. 8 „Osvěty” za r. 1888. – Na tej podstawie mogę zapewnić Szanownego Pana, że Kolberg znający jak mało kto muzykę ludową, nie tylko polską, ale i innych narodów, a także litewską (bo przecież on pierwszy wydał największą dotąd liczbę melodii litewskich) jest osobą najzupełniej ukwalifikowaną do podjęcia się tego zadania”. 2 Melodie ludowe litewskie zebrane przez św. pamięci Antoniego Juszkiewicza. Opracowane przez śp. Oskara Kolberga i śp. Izydora Kopernickiego, a ostatecznie opracowane, zredagowane i wydane przez Zygmunta Noskowskiego i Jana Baudouina de Courtenay, Kraków 1900. Przedruk 119 melodii opracowanych przez Kolberga w: O. Kolberg Litwa (DWOK T. 53). 3 List K. Konopki z 20 III 1889 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 575–576. Pierwsze informacje o planowanych obchodach podały dzienniki galicyjskie: „Czas” 1889, nr 84 (z 11 IV), w Kronice miejscowej i zagranicznej oraz „Gazeta Lwowska” 1889, nr 84 (z 12 IV), w dziale Kronika. 1 478 �dalszego wydawnictwa. Przewidziano ceny biletów w wysokości 1 oraz 2 zł. reń. i 50 centów za wstęp. Przedsprzedażą biletów zajęły się księgarnie Krzyżanowskiego, Gebethnera i Friedleina. Jubileuszowy koncert, który odbył się w dniu 31 maja w sali Towarzystwa Strzeleckiego (Bractwa Kurkowego), zgromadził tłumnie publiczność. Sprawozdawca „Czasu” pisał: Widzieliśmy tam zgromadzenie prawdziwie doborowe: przedstawiciele wszystkich warstw społecznych, korporacyj naukowych, od prezesa Akademii, rektora Uniwersytetu, aż do uczniów szkół niższych, piękne grono pań, zastęp artystów, prezes Koła Literacko-Artystycznego i dziennikarstwo nasze w komplecie; nie skończylibyśmy, chcąc wyliczać ten długi szereg osób, które należałoby wymienić1. Zgromadziły się delegacje i przedstawiciele instytucji i towarzystw naukowych, artyści, profesorowie, dziennikarze z Krakowa, Lwowa, Warszawy i Poznania. Obecni byli m.in. Józef Majer, Stanisław Tarnowski, Jan Matejko, Juliusz Kossak, Michał Bałucki, Mieczysław Pawlikowski. W uroczystości uczestniczyła Karolina ze starszą córką Antoniną, a także Justyna Konopczanka z rodziną, serdecznie witani przez Kolberga. Koncert poprzedziła uroczystość wręczenia wieńców pamiątkowych i medali honorowych od szeregu towarzystw naukowych oraz od delegacji chłopskiej z Modlnicy, a także odczytanie licznych pism, telegramów gratulacyjnych i adresów okolicznościowych nadesłanych z całego kraju i z zagranicy. Ich nadawcami były redakcje pism warszawskich, lwowskich i poznańskich, towarzystwa naukowe, organizacje studenckie, towarzystwa i zespoły muzyczne Poznania, Warszawy, Lwowa, organizacje Polaków na obczyźnie, wiele osób prywatnych z całego kraju i zagranicy. Kolberga wprowadzono uroczyście na scenę, gdzie otoczyło go grono członków Komitetu, rodzina i delegacja chłopska. Pierwszy przemówił przewodniczący Komitetu, Ksawery Konopka, podkreślając, że Kolberg „obrał za przedmiot pracy to, co stanowi podwalinę narodu, zdrowy i pełen sił żywotnych lud polski”. – „Szczęśliwyś, 1 Jubileusz Kolberga, „Czas” 1889, nr 126 (z 2 VI). Dokładne sprawozdanie pt. Uczczenie zasług Oskara Kolberga, podpisane inicjałami A.K., zamieściła też m.in. „Nowa Reforma” 1889, nr 126 (z 2 VI). Ponadto z okazji jubileuszu ukazały się w 1889 roku artykuły biograficzne poświęcone Kolbergowi, m.in. pióra J. Karłowicza w „Wiśle” T. III: 1889, s. 468–473, W. Korotyńskiego w „Tygodniku Ilustrowanym”, nr 332 (z 11 V) oraz I. Kopernickiego w „Nowej Reformie”, nr 107 (z 10 V) – 109 (z 12 V). Ten ostatni tekst, obszerny i bogaty faktograficznie, nie skrywa przyjaźni, która łączyła autora z Kolbergiem. Cytowane dalej fragmenty pochodzą z relacji w nr. 126 „Czasu”. 479 �Jubilacie – mówił – bo dzieło Twoje nie zna podziału Ojczyzny, ale obejmuje cały lud obszar jej ziemi zamieszkujący”1. Z życzeniem ukończenia rozpoczętej pracy „ku chlubie narodu” wręczył srebrny wieniec w imieniu Komitetu, rodziny Konopków i wszystkich uczestników uroczystości. Żeleński, przekazując wieniec w imieniu Towarzystwa Muzycznego, zwrócił uwagę „na muzyczną stronę wydawnictw Kolberga, z której i sam mówca, i inni muzycy niejednokrotnie czerpali natchnienie do swoich kompozycji”. Przyjęta z owacją delegacja chłopska z Modlnicy w osobach: Mikołaja Kozienia, Tomasza Janeckiego i Tadeusza Wyzgi wystąpiła z wieńcem „uwitym z polnych naszych kwiatów i zbóż”, a pierwszy z wymienionych wyraził „wdzięczność ludu polskiego temu, który życie swe poświecił jego zbadaniu i opisaniu”. Wzruszony Kolberg dziękował każdemu z mówców, wyrażając nadzieję na kontynuację dzieła. Po wręczeniu jubilatowi wieńców i dyplomów odczytano liczne telegramy gratulacyjne i adresy okolicznościowe od instytucji i osób prywatnych, towarzystw naukowych i artystycznych, profesorów, artystów, pisarzy z Krakowa, Lwowa i Warszawy, „prawie wszystkich redakcji polskich dzienników”, stowarzyszeń akademickich, osób publicznych i prywatnych, działaczy społecznych, przyjaciół, rodziny itd.2. Następnie Kolberg zasiadł w gronie rodzinnym i rozpoczął się koncert. Na program złożyły się następujące utwory: Polonez Żeleńskiego na orkiestrę pod kierunkiem kompozytora, Romans Rózi z Króla pasterzy Kolberga, pieśni: Niedziela Moniuszki oraz Posyłka Żeleńskiego odśpiewane przez Rytę Andrzejkowiczównę, Baśń tęczowa Asnyka i Jagódka Lenartowicza w recytacji Wandy Siemaszkowej, Fantazja na temata polskie Chopina w wykonaniu Franciszka Bylickiego, z towarzyszeniem orkiestry 13 pułku pod kierunkiem kapitana Hocka, kilka utworów wykonanych przez włościański chór mieszany z Bieżanowa, kierowany przez założyciela, ks. proboszcza Józefa Kufla i organistę Jakuba Jamka, Rondo à la Mazur Chopina odegrane na fortepianie także przez Bylickiego. Zrezygnowano z ostatniego Ten fragment mowy Konopki, przytoczony tu za artykułem Jubileusz Kolberga w „Czasie” 1889, nr 126, w sprawozdaniu A.K. Uczczenie zasług Oskara Kolberga w „Nowej Reformie” 1889, nr 126 podano w wersji: „Szczęśliwy jesteś, bo Twoje dzieło nie zna zbrodni dokonanej na naszej kochanej matce Ojczyźnie, nie zna rozbioru Polski! Tyś ją opisał, jej ludy dał poznać, jak to mówią, od morza do morza, Koronę i Litwę!”. 2 Telegramy te i adresy w większości zachowały się w spuściźnie Kolberga i publikowane są w cz. III Korespondencji (DWOK T. 66). Ponadto ich spis podaje „Czas” w nr. 126, a pełne teksty publikuje „Nowa Reforma” także w nr. 126; tam również cytowane są przemowy wygłoszone na uroczystości. 1 480 �punktu programu, czyli utworu Dobrzyńskiego Finale z symfonii, z powodu spóźnionej pory i „niesłychanego upału” w sali1. Zakończenie uroczystości stanowił pokaz ogni bengalskich. Relacje z koncertu opublikowały liczne pisma wszystkich trzech zaborów. Opinia wszystkich co do podniosłości celu i wspaniałego rezultatu była zgodna. Uroczystość okazała się wielkim i spontanicznym hołdem dla osoby i dzieła Kolberga, dla jego pracy, trudu, wyrzeczeń i osobistej skromności. Dostarczyła mu też wielu wzruszeń i satysfakcji, choć ten publiczny aplauz onieśmielał nienawykłego do takich wyróżnień, zawsze skromnego jubilata. Jeszcze przez kilka tygodni Kolberg odbierał gratulacje, listy i dyplomy honorowego członkostwa z kraju i z zagranicy. Następnego dnia po koncercie informował Kraussa: „Otóż koncert wczorajszy wypadł dla mnie (jak na Kraków) wcale pomyślnie i świetnie”. A pod koniec czerwca pisał do Kuby: Dary, wieńce, adresy i telegramy, jakie przy tej sposobności otrzymałem, wzruszyły mnie do głębi, bo były wymownym dowodem uznanych mych dobrych chęci i zajęć; najwspanialszym z tych darów był wieniec srebrny, od literatów warszawskich mi nadesłany, najrzewniejszym – w[ieniec] z kwiatów polnych od wieśniaków2. Zaledwie trzy dni po koncercie wziął Kolberg udział w jubileuszowej uroczystości z okazji 65-lecia urodzin Juliusza Kossaka, która odbyła się 3 czerwca w salach Towarzystwa Sztuk Pięknych w Sukiennicach. Obecność „jubilata Oskara Kolberga” w gronie szacownych osób: prezydenta Szlachtowskiego, biskupa Krasińskiego i kanonika Pelczara, które obok rodziny zasiadły „najbliżej estrady”, odnotował „Czas”3. Jego obecność na W 2015 roku w Krakowie odbył się koncert „pamięci Kolberga”, stanowiący replikę jubileuszowego koncertu z 1889 roku, zorganizowany w tym samym dniu, tj. 31 maja, w tym samym miejscu (dawna Sala Strzelecka) i z tym samym programem (utwory Kolberga, Chopina, Moniuszki, Żeleńskiego, pieśni ludowe, wiersz Asnyka) przez Instytut Muzyki i Tańca oraz Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Zob. K. Markiewicz Koncert pamięci Oskara Kolberga – replika koncertu z 1889 roku, https//www.muzeum-radom.pl/muzeum-o-kolberga/koncert-pamięci-oskara-kolberga-replika-koncertu z 1889 roku (dostęp: 26.08.2020). 2 Bruliony listów do F.S. Kraussa z 1 VI i do L. Kuby z 25 VI 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 609 i 621. 3 Informację tę podał „Czas” 1889, nr 127 (z 4 VI), w sprawozdaniu pt. Jubileusz Juliusza Kossaka. Zob. też ciąg dalszy sprawozdania, tamże, nr 128 (z 5 VI) oraz odrębny tekst biograficzny poświęcony artyście w nr. 127. 1 481 �głównej uroczystości w Sukiennicach podczas skierowanych do jubilata mów oraz wręczania upominków, adresów i wieńców z całej Polski była z pewnością wyrazem zażyłości i przyjacielskich relacji, jakie od dawna łączyły go z Kossakiem. Ugruntowało je wspólne zamiłowanie do pamiątek przeszłości, historii narodu i jej świadectw, do ikonografii dokumentującej kulturę polską, a także wspomniana wyżej współpraca nad tą ostatnią dziedziną w ramach programu badań i prac w Komisji Antropologicznej. Wzmianki w korespondencji Kolberga na ten temat świadczące o wzajemnych kontaktach i konsultacjach, a także serdeczny ton w zachowanym liście Kolberga do Kossaka w odpowiedzi na zaproszenie na założycielskie zebranie kierowanego przez malarza Koła Artystyczno-Literackiego w Krakowie1 są wyrazem zażyłości i wzajemnego zrozumienia. Brak jednak informacji, czy Kolberg bywał w otwartym domu artysty, w willi „Wygoda”, nazwanej także „Kossakówką”, gdzie od 1869 roku, kiedy to Kossak osiadł wraz z rodziną w Krakowie, odbywały się słynne spotkania towarzyskie inteligencji, sfer artystycznych i arystokratycznych. Salon w neogotyckim dworku Kossaków, prowadzony później przez syna i wnuki Juliusza, Wojciecha i jego dzieci – Jerzego, Marię i Magdalenę, trwał aż do II wojny i gromadził najwybitniejszych przedstawicieli świata sztuki i kultury2. Majowe uroczystości jubileuszowe, choć radośnie i głęboko przeżyte przez Kolberga, były jednak dla niego z pewnością męczące, gdyż coraz trudniej znosił tłumne zgromadzenia i niemożność pozostawania w cieniu. Jego zdrowie i kondycja nadal były kiepskie. W kilka tygodni po majowych uroczystościach zasłabł, coraz trudniej było mu pracować tak intensywnie i wysiłek ten godzić z codziennymi niezbędnymi działaniami. Najbliżsi mu przyjaciele dostrzegali tę sytuację od pewnego czasu i choć z pewnością jedną z odpowiedzi była inicjatywa uczczenia jubileuszu Kolberga, problemów samodzielnego bytowania nie rozwiązywała. Potrzeba stałej opieki stawała się coraz pilniejszą koniecznością. Wyjście znalazł niezawodny w staraniach o Kolberga Izydor Kopernicki; zaprosił go na stałe do swojego domu, który zresztą od początku był zawsze dla niego gościnnie otwarty. Na początku 1 Zob. brulion listu do J. Kossaka z 29 VI 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 379. Drukowane zaproszenie na zebranie założycieli Koła Artystyczno-Literackiego, któremu przewodniczył Kossak, z jego podpisem, przesłane Kolbergowi do Czortowca, gdzie przebywał w związku z wystawą w Kołomyi, zachowało się w jego zbiorach (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 312–313). 2 Por. A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 218 i 226. 482 �lipca autor Ludu przeprowadził się do domu przyjaciela przy ulicy Sławkowskiej 29, „trzeciego domu, idąc od plantów ku miastu”1. Ten wspaniałomyślny gest Kopernickiego zapewnił Kolbergowi w ostatnim roku życia stałą troskę, opiekę i upragnione poczucie bezpieczeństwa. Gospodarz mógł towarzyszyć mu teraz bezpośrednio w codziennej pracy, wciągnięty był w jego zobowiązania, terminy, kontakty, wspomagał radą i dostarczanymi lekturami, jeszcze intensywniej uczestniczył w jego życiu. Zawsze świadomy wartości i znaczenia prac Kolberga, nadal propagował jego dzieło, pośredniczył i orędował w jego sprawach w Akademii. Kolberg powierzał mu też wszystkie swoje sprawy, wtajemniczał w konkretne problemy swojego warsztatu, finanse, najbliższe i dalsze plany wydawnicze, życzenia co do losów swojego archiwum. Jako znakomity uczony był dla Kolberga nie tylko opiekunem i lekarzem, oddanym przyjacielem i doradcą, ale i partnerem do dyskusji i wymiany poglądów, konsultantem i recenzentem. Jego szacunek i uznanie dla autora Ludu jako badacza i człowieka, a także niezwykle delikatnie okazywaną pomoc dokumentuje m.in. korespondencja prowadzona przez Kopernickiego w latach 1887–1891 z Karłowiczem2. Świadczy o tym choćby przytoczona wyżej rekomendacja Kopernickiego dotycząca kompetencji muzykologicznych Kolberga przekazana Karłowiczowi w związku z melodiami pieśni litewskich. Inny przykład stanowić może sugestia elegancko wyrażona w liście do młodszego badacza, któremu Kopernicki patronował, Seweryna Udzieli, by zwrócił się do Kolberga z prośbą „bardzo gorącą i serdeczną” o przysłanie mu tomów Ludu i Mazowsza dla Zob. brulion listu do W. Wiślickiego z 2 VII 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 626. 2 Zob. I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza… s. 61–100. Za przykład, w jakim stylu Kopernicki podkreślał rolę i miejsce Kolberga w etnografii, niech posłuży fragment wcześniejszego listu do Karłowicza z 4 kwietnia 1888 roku: „Łaskawie mi przysłany zeszyt „Wisły”, przeczytawszy z największym zajęciem, udzieliłem go Kolbergowi, który również oddaje Waszemu pismu wielkie pochwały i szczerze się cieszy tym pismem. Z wyrażonego przezeń bardzo szczerego zadowolenia wnoszę, że lubo jest wielce zajęty i nad wiek swój przeciążony wydawnictwem swoich dzieł własnych, to mógłby i chętnie udzieliłby od czasu do czasu Pańskiej „Wiśle” jaki kąsek pożądany ze swoich bogatych zasobów. Dlatego radziłbym Szanownemu Panu udać się do niego z tą propozycją, ofiarując mu jeden egzemplarz „Wisły”, której współpracownik taki doda niewątpliwie nie tylko splendoru, lecz i strawy dobrej” (tamże, s. 70). Jak wspomniano, Kolberg otrzymał od Karłowicza zeszyty „Wisły”, odpowiedział na propozycję współpracy z pismem i życząc „najobfitszych plonów i jak najszerszego upowszechnienia”, wyraził przy okazji kilka swoich uwag na temat jego profilu i zawartości (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 529–531). 1 483 �tworzącego się pod jego kierunkiem Kółka Etnograficznego w Gorlicach, gdyż on [Kolberg] „niezawodnie mi powie o Waszej odezwie, więc ja Waszą prośbę poprę tak, że może bezpłatnie lub przynajmniej za pół ceny dostaniecie”1. Krótko potem Kopernicki informuje Udzielę, że został obrany członkiem Komisji Antropologicznej „na przedstawienie moje i nieobecnego na posiedzeniu O. Kolberga”. W ten sposób Kopernicki często eksponował rolę Kolberga, którego skromność skłaniała raczej do pozostawania w cieniu. W jego listach, zwłaszcza pisanych do Karłowicza, osobie i dziełu Kolberga poświęconych jest szereg wzmianek i opinii. Poświadczają one także pracę Kopernickiego nad spuścizną przyjaciela podjętą natychmiast po jego śmierci oraz gorliwość i sumienność, z jaką realizował ostatnią wolę autora Ludu jako wykonawca jego testamentu. Po jubileuszu i przeprowadzce rygor pracy Kolberga, niezmiennie wytężonej i coraz pospieszniejszej, nie tylko nie uległ zmianie, ale jeszcze się zaostrzył. Można to śmiało określić jako walkę z czasem człowieka świadomego w pełni, że czasu tego pozostało mu mało i że z każdym dniem jest go mniej. W roku 1889 ukazało się Łęczyckie oraz czwarty i ostatni tom Pokucia, a na warsztacie Kolberga była piąta część Mazowsza, Kaliskie i pierwsza część Chełmskiego. Jednotomowa monografia Łęczyckiego (tom 22 Ludu) obejmuje niewielki obszar między Mazowszem, Kaliskiem i Kujawami; zgodnie z pierwotnymi planami Kolberga ziemię łęczycką i „gostyńską” [tj.gostynińską]2. Zob. M. Rak Listy Izydora Kopernickiego do Seweryna Udzieli z lat 1887–1891, „Ling­ Varia” R. VIII: 2013, nr 1(15), s. 242 i 242–243 (listy z 24 XI i z 12 XII 1889 r.). Seweryn Udziela (1857–1937), nauczyciel, zasłużony etnograf amator i badacz kultury ludowej Małopolski, w latach 1888–1893 był inspektorem szkolnym w powiecie gorlickim i grybowskim, a wyjazdy łączył z badaniami i nawiązywaniem kontaktów z współpracownikami z kręgu nauczycieli i uczniów. Kółko Etnograficzne skupiające nauczycieli założył 22 V 1889 r. Za radą Kopernickiego Udziela zwrócił się do Kolberga, a ten spełnił jego prośbę (zob. listy z 30 XI 1889 r. i z 20 I 1890 r., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 645 i 658). Na członka Komisji Antropologicznej Udziela wybrany został na posiedzeniu 11 XII 1889 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XX, 1890, s. XLIII). Z materiałów Kolberga wydał Śląsk Górny (1906) i Tarnów-Rzeszów (1910), był współzałożycielem powstałego w 1895 r. we Lwowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, twórcą i dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 2 Charakterystyka Łęczyckiego, materiałów źródłowych oraz badań Kolberga w tym regionie itd. przedstawione zostały przez E. Antyborzec we wstępie pt. „Łęczyckie” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Łęczyckie. Suplement do tomu 22 (DWOK T. 78), s. VII–XXXI. 1 484 �Ta ostatnia, jako należąca do historycznego Mazowsza, uwzględniona jest także po części w tomie pierwszym Mazowsza, tzw. Mazowszu polnym, co wskazuje, jak skomplikowany był podział na regiony według nieostrych i krzyżujących się kryteriów, o czym tu już wspominano. Tom zawiera stosunkowo skromny materiał etnograficzny w postaci szczupłych zapisków dotyczących kraju i ludu, a także skąpy zasób wierzeniowy oraz folklorystyczny w zakresie prozy ludowej, tj. bajek i podań, mimo że sam Kolberg określa we wstępie Łęczyckie jako „ziemię tak płodną w tradycje”1. Zdecydowanie przeważają pieśni związane ze zwyczajami i obrzędami oraz „powszechne”, czyli autonomiczne. Osobliwością monografii jest dołączenie do niej zbioru tańców kujawskich, które były przedmiotem szczególnego zainteresowania i analiz autora. W rozdziale zatytułowanym Kujawy pomieścił więc w Łęczyckiem 147 melodii tanecznych, po części z przyśpiewkami, traktując je jako kontynuację tańców opublikowanych w 1867 roku w monografii Kujaw, gdzie nie zdołał opublikować wszystkich „z powodów od nas niezależnych”. Zabieg ten tłumaczył „łącznością ich z łęczyckimi, już z samego obu tych prowincyj położenia, ułatwiającego ich wzajemne na siebie wpływy, wynikającą”2, co jednak według muzykologów badających ten materiał nie wyjaśnia wszystkiego, gdyż widoczna w rękopisach Kolberga pasja, z jaką pracował nad tańcami kujawskimi, nad ich specyficzną trzyczęściową strukturą, oraz szczególne zainteresowanie, jakie okazywał kujawiakom, przemawiają raczej za potrzebą ukazania całego zbioru, jakim dysponował3. Na czwartą część Pokucia, wydaną podobnie jak trzecia dzięki podwojonej dotacji Akademii, składa się zbiór „kazek”, w którym znalazły się baśnie magiczne, legendy, anegdoty i opowieści wierzeniowe, bajki zwierzęce oraz zagadki i łamigłówki. Wyjątkowo, gdyż na ogół badacz tego nie praktykował, wymienia we wstępie do tego tomu nazwiska „opowiadaczy: włościan, włościanek, diaków i inne osoby (z różnych Pokucia pochodzące miejscowości), które nam spisane tu kazki w rodzinnej swej udzielali mowie […]”4. O. Kolberg Łęczyckie (DWOK T. 22), s. IV. Tamże, s. 211, rozdział „Kujawy”, przyp. 1. 3 Zob. D. Pawlakowa Zbiór tańców kujawskich Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3 i 4 (DWOK T. 72/I), s. VI–XXIII oraz Ł. Smoluch Zapisy muzyczne w „Łęczyckiem”, w: O. Kolberg Łęczyckie. Suplement do tomu 22 (DWOK T. 78), s. XXXVII– XLIII. 4 Pokucie cz. IV (DWOK T. 32), s. XI. 1 2 485 �Wśród wskazanych narratorów (osiem nazwiskiem, jedna inicjałem nazwiska), reprezentujących Kołomyję, Ispas, Horodnicę, Czortowiec i Jasienów Polny, znalazł się nauczyciel, student, diak, a także ludowi wykonawcy1. Jak wspomniano, na Pokuciu Kolberg miał bardzo sprzyjające warunki dla swoich badań i kontaktów z informatorami dzięki pobytom u zaprzyjaźnionych rodzin, z Przybysławskimi z Czortowca na czele, oraz dzięki wystawie w Kołomyi. Stąd pozyskane materiały etnograficzne i folklorystyczne wyróżniają się autentycznością i wiarygodnością. Wśród wymienionych w cytowanym wstępie osób szczególnie cennym dla Kolberga współpracownikiem był Bazyli Jurczeńko, nauczyciel z Ispasa, potem student prawa w Czerniowcach, którego materiały obejmowały nie tylko teksty bajkowe, zamieszczone w części IV monografii, ale i pieśni, a także dotyczyły zwyczajów, obrzędów i wierzeń. Tym ostatnim poświęcona jest część III Pokucia wydana rok wcześniej, która zawiera poza opisem „świata nadzmysłowego” także rozdział „Tańce” oraz „Przysłowia”. Charakter materiałów do tej czterotomowej monografii, przeważnie pozyskanych z autopsji, z bezpośrednich relacji i w dużej mierze dzięki wystawie oraz dodatkowo weryfikowanych w trakcie szczegółowych konsultacji2, sytuuje Pokucie wysoko wśród Kolbergowskich monografii pod względem wartości źródłowej. Trzecią część Pokucia zrecenzował w 1889 roku Iwan Franko (1856– 1916), ukraiński pisarz, poeta i slawista3. Z uznaniem wyraził się o zawartej w tomie rozprawie o tańcach ludowych na Pokuciu, zakwestionował jednak sposób opracowania samych przyśpiewek, zarzucając ich zbiorowi chaotyczność, brak metody w podziale materiału na zapisany oryginalnie i przejęty z innych źródeł oraz „rozsiekanie” poszczególnych pieśni na kawałki, tj. rozerwanie zwrotek logicznie układających się w całość. Za wielką zaletę uznał transkrypcję tekstów rusińskich, która „u p. Kolberga jest w ogóle bardzo trafną i świadczy o wysoce rozwiniętym u autora słuchu i odczuciu właściwości danego dialektu”, co tak skomentował dalej: „Można 1 W materiałach do monografii Pokucia odnaleźć można więcej nazwisk i informacji o wykonawcach i mieszkańcach wsi niż w źródłach Kolberga dotyczących innych regionów. Pisze o tym A. Skrukwa, zob. „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XXXVI–XXXIX. 2 Cennym przykładem charakteru, zakresu i szczegółowości tych konsultacji są spisane przez Kolberga Pytania skierowane do W. Przybysławskiego z lat 1878 i 1881, opublikowane w suplemencie do Pokucia (DWOK T. 81) jako aneksy I–III, na s. 247–261. 3 Tekst Franki ukazał się w „Kwartalniku Historycznym” R. III: 1889, na s. 740–741, przedruk w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), aneks VIII, s. 286–288. 486 �śmiało powiedzieć, że dopiero od pojawienia się Pokucia Rusini otrzymali sposobność poznania prawdziwej fonetyki tego wielce charakterystycznego dialektu […]”1. Jednak i w tym zakresie wytknął autorowi niekonsekwencję zapisu gwarowego. Materiał w rozdziale „Świat nadzmysłowy” Franko uznał za cenny, zwłaszcza w zakresie medycyny ludowej, wierzeń o roślinach i zwierzętach, ale zarzucił mu brak krytycyzmu wobec wykorzystanych źródeł i błędną ocenę ich autentyczności. Kolberg odpowiedział recenzentowi na tych samych łamach2 z wyraźnym zniecierpliwieniem; po raz kolejny taka ocena jego dzieła wynikła bowiem, przynajmniej po części, z niezrozumienia założeń i metod jego pracy. Zarzut „rozrywania” pieśni na pojedyncze zwrotki Kolberg odpiera najpierw kategorycznym stwierdzeniem, że ich w tym tomie nie ma, co następnie tak wyjaśnia: Nikomu bowiem z dawniejszych nawet zbieraczy rzeczy ludowych nie przyszło na myśl nazywać pieśniami kołomyjek, śpiewek krótkich, przyśpiewek, piosneczek okolicznościowych, wśród tańca najczęściej improwizowanych, równie jak krakowiaki urywkowych, nuconych już to w dwu- i czterowierszowych zwrotkach, już zbitych w kilko- lub kilkunastozwrotkowe aglomeraty (odznaczone w naszej książce kreskami), a mogące równie dobrze w razie potrzeby lub przypomnienia być rozbitymi, czyli (wedle słów sz. recenzenta) „posiekanymi” w drobniejsze, pojedyncze znów zwrotki, bo każda tworzy zwykle odrębną, w sobie zamkniętą całość, a która to własność śpiewkę taką odróżnia stanowczo od pieśni, gdzie ze względu na treść tej ostatniej wyrzucać zwrotek bez szkody dla utworu nie można […]3. O ruchliwości autonomicznych przyśpiewek i tworzeniu z nich różnych konglomeratów decyduje więc sytuacja wykonawcza i inwencja śpiewającego, a zestawianie w tomie „przypadkowo spojonych w jedno dla zbliżonej treści lub podobieństwa obrazów” ma dokumentować mechanizm funkcjonowania tych tekstów, a nie sztywną, ustaloną formę takiej okazjonalnej całości. W odpowiedzi na zarzut Franki, że brak przy tańcach wskazówek źródłowych, odpowiada, że podaje je dla tekstów przejętych z innych zbiorów Tamże, aneks VIII, s. 287. Krótka replika jako odpowiedź na recenzję III tomu „Pokucia”…, „Kwartalnik Historyczny” R. IV: 1890, s. 221–223. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 412–415 oraz w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), aneks VIII, s. 288–291. 3 Tamże, aneks VIII, s. 288. 1 2 487 �w formie odsyłaczy pod tekstami kołomyjek, a spisane przez siebie opatruje notą o lokalizacji geograficznej. Do zarzutu „niejednostajnej w dziele pisowni” rozumianej przez recenzenta jako niekonsekwencja transkrypcji, generalnie ocenianej przez niego bardzo pozytywnie, odnosi się, kierując do swojego wstępu do części IV Pokucia, gdzie tłumaczy ich przyczyny1. Pisze tam: Pragnąc zebrane tu kazki wiernie oddać w narzeczu miejscowego ludu, trzymaliśmy się przy spisywaniu ich metody fonetycznej i dlatego wsłuchiwaliśmy się pilnie w brzmienie każdej niemal przez opowiadacza wymówionej głoski. Praktyka taka prowadzi go do wniosku, że „odmiany” wymowy właściwe są nie tylko różnym częściom regionu, lecz że bywają odbiciem wahań wymowy lokalnej lub użycia dźwięku pośredniego, złożonego, nie dającego się oznaczyć graficznie, a także mogą oddawać chwiejność wymowy jednego nawet narratora, i to w tej samej opowieści czy relacji. Wyczulone ucho Kolberga obdarzonego znakomitym słuchem pozwalało na wychwytywanie niuansów, a także na dokumentację żywego, konkretnego przekazu gwarowego, z wszystkimi jego odchyleniami i niekonsekwencjami, a nie ustabilizowanego, dialektologicznie poprawnego tekstu i „jednostajnej pisowni”. Te walory dokumentacji Kolberga doceniła dopiero współczesna dialektologia, o czym była już mowa wcześniej. Na zarzut braku krytycyzmu wobec źródeł ilustrujących świat wierzeń autor Ludu odpowiedział: Prawda, żeśmy się starali o zdobycie jak największej liczby szczegółów, bo zasób ich im obfitszy, tym się staje pożądańszym dla przyszłego rzeczy tych badacza. Prawda też, żeśmy się nie zapuszczali w krytyczne każdego zdobytego szczegółu ocenianie, gromadząc po największej części materiał surowy, bo czynność taka należy do przyszłego mitologa, a nie do zbieracza, który – owszem – przedwczesnej krytyki jak najmocniej wystrzegać się powinien2. Kolberg wytknął też France, że „zarzut bezkrytyczności i niesforności podanego materiału” nie powinien być gołosłowny, lecz wsparty konkretnymi dowodami, bo bez nich nie posiada wartości naukowej. 1 Tamże, aneks VIII, s. 290–291; Kolberg kieruje do przedmowy do cz. IV Pokucia (DWOK T. 32), zob. s. X–XI. 2 O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), aneks VIII, s. 290. 488 �Ta replika Kolberga była jego ostatnim głosem polemicznym. Świadczy ona z jednej strony o niezmienności principiów, z drugiej o nierzadkim ówcześnie braku zrozumienia dla jego perspektywicznego planu, opartego na poprzedzającej naukowe wnioski pracy zbieracza, na skrzętnym gromadzeniu odpowiedniej bazy źródłowej, by dopiero później możliwa była interpretacja i krytyka materiału, a także kompetentne badania porównawcze. Także w roku 1889 ukazały się w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” dwa artykuły Kolberga poświęcone baśniom, zwyczajom i obrzędom weselnym z Polesia1. Ich publikacja związana była ze wspomnianą wyżej propozycją Kolberga z 1888 roku odstąpienia Komisji Antropologicznej do druku swoich materiałów, których już nie zamierzał wykorzystać w monografiach. O genezie tych prac brak bliższych danych, wiadomo jedynie z noty Kolberga, że są to materiały po części nadesłane, po części przekazane przez osobę przybyłą z Polesia do Krakowa. Sześć tekstów bajkowych z artykułu pierwszego, pochodzących z okolic Pińska i Lubieszowa, Kolberg określa jako dyktowane przez tę nieznaną osobę. Trzy opisy wesel wraz z 90 tekstami pieśni (i jedną melodią) w artykule drugim dopełnia kilka informacji o zwyczajach z ponad 30 tekstami pieśni (i jedną melodią), 31 zdań i przysłów oraz kilka przyczynków do wierzeń i języka. W grudniu 1889 roku do licznych i pilnych prac Kolberga dołączone zostało nowe wyzwanie. Od Włodzimierza Dzieduszyckiego, kuratora Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie, badacz otrzymał w darze jubileuszowym propozycję sfinansowania nakładu jednotomowej „monografii części Rusi Czerwonej” o objętości około 20 arkuszy, za sumę 500 fl. reń. Odpowiadając darczyńcy, Kolberg poinformował sponsora, że „do monografii w podobnych rozmiarach kwalifikuje się jedynie okolica Przemyśla, lecz i ta wyczerpującą być nie może z powodu braku pewnych szczegółów […]” i przedstawił zarys treści tomu2. Po zaakceptowaniu tego planu przystąpił natychmiast do pracy nad materiałami przemyskimi, jednak nie zdążył tej monografii ukończyć. Tymczasem bowiem coraz bardziej opuszczały go siły fizyczne. Kopernicki, w którego domu zamieszkał na początku lipca 1889 roku, miesiąc O. Kolberg Baśni z Polesia, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 200–207 oraz Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia, tamże, s. 208–245. Przedruk w: O. Kolberg Białoruś–Polesie (DWOK T. 52). 2 List do W. Dzieduszyckiego z 14 XII 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 648–649. 1 489 �po uroczystościach jubileuszowych, najbliższy świadek ostatniego okresu życia przyjaciela, tak pisał bezpośrednio po jego śmierci o tych wspólnych miesiącach: Przeszło od półtora roku coraz bardziej upadającego już na siłach na czas krótki tylko pokrzepiły go i ożywiły owe powszechne wyrazy uznania. Od lipca roku prz. [tj. 1889], gdy w moim domu zamieszkał, nieustannie zajęty wydawaniem trzech dzieł naraz (Mazowsze T. V, Chełmskie T. 1, Kaliskie T. 1), użalał się on nieraz, że go siły fizyczne coraz widoczniej opuszczają, tak iż nie mogąc jak dawniej po kilkanaście godzin z rzędu pracować przy biurku, bywał coraz to częściej zmuszony odrabiać to, co się dawało, leżąc w łóżku. Pomimo to wszakże aż do później jesieni zwykł on był każdej niedzieli odwiedzać swoich znajomych, a niekiedy i w dnie powszednie wychodził na parę godzin do miasta. Po tych wycieczkach jednak powracał każdy raz wielce znużony i skutkiem tego z początkiem zimy wychodził już nader rzadko, a od Nowego Roku aż do wiosny nie opuszczał wcale swego mieszkania. Do tego też zmuszało go dostrzeżone po raz pierwszy już w styczniu [1890] znaczniejsze obrzęknięcie nóg, którym się słusznie zaniepokoił, gdyż było to pierwszym zwiastunem ostatecznego osłabienia organizmu i wyczerpującej się u starca czynności serca i krwi krążenia. To obrzękniecie nóg wraz z osłabieniem ogólnym, przy dość zadawalniającym skądinąd stanie zdrowia, powiększało się u niego powolnie do tego stopnia, iż śp. O. Kolberg był zmuszony coraz to dłużej przebywać w łóżku, którego na koniec od początku kwietnia nie opuszczał już wcale. Widząc w tym zbliżający się już kres życia swojego, coraz częściej odtąd zwykł on był mówić ze mną o tym, co się stać ma z jego puścizną naukową i materialną. Co do pierwszej – wtajemniczał on mnie ponownie w swoje dawne zamiary i wynurzał obecne życzenia, a co do ostatniej – na kilka tygodni przed śmiercią upełnomocnił jednego ze swych najszczerszych czcicieli, p. mecenasa dra Stan. Abłamowicza do zlikwidowania swego jedynego mienia, tj. wszystkich swych nakładów zostających na składzie w drukarniach i w komisie u księgarzy. Przy tym wszystkim, z umysłem po dawnemu spokojnym, jasnym i czynnym zachował on do ostatniej chwili pamięć zadziwiającą, dokładną i pewną o wszystkich szczegółach tyczących swego przedmiotu oraz prac przez siebie rozpoczętych lub zamierzonych i materiałów do nich przysposobionych. […] Z tych zaś najbardziej zajmowała go monografia Przemyskiego, którą w darze jublileuszowym dla O. Kolberga wspaniałomyślnie ofiarował się wydać kosztem własnym szczery wielbiciel prac jego i zasług, hrabia Wł. Dzieduszycki. Toteż porządkowaniem materiałów do tego dzieła zajmował się on aż do ostatniej chwili niemal, a pomagała mu w tym najgorliwiej zacna przyjaciółka jego, pani Józefowa [Pelagia] Blizińska, przesiadując przy 490 �jego łożu po kilka godzin codziennie, które spędzała na przepisywaniu pod jego kierunkiem i układaniu zebranych do tego dzieła materiałów i notatek1. Ostatecznie, według świadectwa Kopernickiego, „[…] I-szy arkusz tylko był przez samego O. Kolberga do druku podany”, a „dwa pierwsze arkusze Przemyskiego miał zaś jeszcze sam w ręku i korektę sam zrobił”2. Kopernicki pisze, że jeszcze 1 czerwca wieczorem zastał Kolberga nad korektą drugiego arkusza monografii i wspomina dalej: Podczas parogodzinnej bytności mej u niego o niczym innym on już nie mówił, tylko o tekach swoich i o dziełach przygotowanych do wydania i dawał mi tym razem szczegółowe objaśnienia i wskazówki co do wydania Chełmskiego (T. II i III), Mazowsza (T. VI i VII) i Kaliskiego [T. II], opowiadając dokładnie, co i gdzie mam znaleźć po jego śmierci. Zapisawszy sobie to wszystko, odszedłem, pocieszając jego i siebie nadzieją, że do spełnienia tych zleceń przyjdzie mi jeszcze nierychło3. Śmierć w dniu 3 czerwca 1890 roku przerwała tę prowadzoną do ostatnich chwil życia pracę. Przygotowanie Przemyskiego do wydania kontynuował Kopernicki i opublikował je w rok po śmierci przyjaciela, opatrując tom przedmową zawierającą obszerny i rzetelny, najdokładniejszy z dotychczasowych „obraz życia, działalności i zasług naukowych Kolberga” i składając tym samym kolejny, już pośmiertny, hołd autorowi Ludu4. Kopernicki zdążył jeszcze w tym samym 1891 roku wydać część II Chełmskiego. Jego intensywne prace nad spuścizną Kolberga przerwała śmierć 25 września 1891 roku. I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga, „Wisła” T. IV: 1890, s. 509–510. Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. XX oraz słowo wstępne Od nakładcy, tamże, s. III. 3 I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga…, s. 510. Z relacji tej wynika, że w planach Kolberga były jeszcze dwa tomy Mazowsza (cz. VI i VII), dwa tomy Chełmskiego (cz. II i III) oraz cz. II Kaliskiego. Kopernicki zdołał wydać obok Przemyskiego jedynie cz. II Chełmskiego (DWOK T. 34), gdyż niespełna półtora roku po Kolbergu zmarł. Części VI i VII Mazowsza oraz Mazury pruskie ukazały się w ramach DWOK jako tomy 41, 42, 40, ponadto części I–VII Mazowsza dopełnione zostały trzema woluminami suplementowymi (DWOK T. 80/I–III). Natomiast niedrukowane materiały chełmskie znalazły się w suplementowym tomie 82 DWOK. Cz. I Kaliskiego ukazała się w roku 1890, materiał tam niewydany pomieszczono w tomach 46 i 79 DWOK.. 4 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy... (DWOK T. 35), s. V. 1 2 491 �Według cytowanej wyżej relacji Kopernickiego o ostatnich chwilach życia przyjaciela 2 czerwca gasnący już, ale całkowicie przytomny i pogodny Kolberg wezwał zaprzyjaźnionego z nim pastora Jerzego Gabrysia, zdołał pożegnać się z licznie odwiedzającymi go przyjaciółmi, a po ich odejściu, wieczorem, w obecności pastora Gabrysia przekazywał Kopernickiemu […] ostatnie swe rozporządzenia i życzenia przedśmiertne, które z pogodą zazdrości godną zakończył tymi słowy: „Umieram, Bogu dzięki, z tą pociechą, że według sił moich zrobiłem za życia, co mogłem, że nikt mię za próżniaka nie ma i mieć nie będzie, a to, co po sobie zostawiam, przyda się ludziom na długo1. Trzeciego czerwca około godziny 10 wobec pastora Gabrysia i Tadeusza Konopki oraz Kopernickiego spisany został przez mecenasa Stanisława Abłamowicza testament. Oto jego pełny tekst: Moja ostatnia wola Książki, rękopisma w tekach, rysunki, nuty itp. materiały oddaję do dyspozycji memu przyjacielowi, dr Izydorowi Kopernickiemu. Odda on Akademii, co za stosowne uzna. – Co do wydawnictw pod swoją opieką i kierunkiem porozumie się z Akademią Umiejętności i z Kasą Mianowskiego, a nikt dr. Izydora Kopernickiego pod tym względem krępować ani kontrolować nie ma prawa. – Z pozostałej gotówki wynoszącej około dwa tysiące pięćset zł reń. przeznaczam na pogrzeb mój 200 zł reń., a nadto 300 zł reń., czyli razem 500 zł reń. do rąk pastora Gabrysia, który kwotę 300 zł reń. użyje według danych mu wskazówek na cele dobroczynne i na potrzeby kościoła, na pomnik lub tablicę pamiątkową itd., na co dodaję jeszcze dwieście zł reń., czyli razem z kosztami pogrzebu siedemset zł reń do rąk p[asto]ra Gabrysia. – Drukarzowi [Franciszkowi] Łysakowskiemu z Drukarni Uniwersyteckiej sto zł reń., drukarzom z tejże drukarni, Blaszkiemu [Jan Blaschka] i Garsteckiemu [Ludwik Garsztecki], każdemu po pięćdziesiąt zł reń. Resztę gotówki po opędzeniu wydatków ostatnich dni życia mego i po moim pogrzebie oddaję do rozporządzenia Dra Izydora Kopernickiego na koszta wydawnictwa Rusi Chełmskiej i innych materiałów. Książki wydane moim nakładem, a znajdujące się w drukarniach i w księgarniach w Krakowie i Warszawie mój pełnomocnik, adw[okat] Dr Stanisław Abłamowicz, sprzeda której bądź firmie w Krakowie lub Lwowie czy Warszawie, a po opłaceniu długów i rachunków z drukarniami, kosztów przeprowadzenia tego 1 I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga…, s. 511. 492 �interesu, pozostałą resztę wyda mojej synowicy, Karolinie Wąsowskiej w Sandomierzu na potrzeby jej córek z Kolberga spłodzonych. – Wieniec srebrny i medal z wystawy paryskiej oraz korespondencje odda P. dr Kopernicki Bibliotece Jagiellońskiej. – Odzież, bieliznę i pościel do dyspozycji p[asto]ra Gabrysia.– Wykonawcą mojej ostatniej woli naznaczam dra Izydora Kopernickiego i p[asto]ra Gabrysia. Przy czym oświadczam, że o ile w tej mojej ostatnie woli specjalnych nie poczyniłem zapisów, mianuję moim uniwersalnym spadkobiercą tegoż mojego przyjaciela, dra Izydora Kopernickiego. Taka jest moja ostatnia wola, którą własnoręcznie wobec trzech uproszonych świadków podpisuję – Kraków, dnia 3 czerwca 1890 – Oskar Kolberg1. Dla prawnego zabezpieczenia testamentu wymagane było wyznaczenie w nim obywatela państwa austriackiego jako uniwersalnego spadkobiercy tego, co nie zostało objęte zapisami. O godzinie pierwszej – wspomina Kopernicki – przyniesiono mu z drukarni Uniwersyteckiej kilka egzemplarzy świeżo wydanego tomu pierwszego Chełmskiego, który przeglądał z błogim wyrazem zadowolenia i czynił uwagi o podanych w nim rycinach, a na jednym egzemplarzu ofiarowanym obecnemu p. Tadeuszowi Konopce, synowi najdawniejszego swego współpracownika i przyjaciela, śp. Józefa, na pamiątkę własną ręką kilka wyrazów, ostatnich w swym życiu, bardzo wyraźnie napisał. Odtąd bez żadnych cierpień gasnął powolnie i cicho; o kwadrans przed 5-tą ostatek sił go opuścił, tak iż mówić już przestał, a o samej 5-ej po pd., wraz z otaczającymi go panią Blizińską i drem Abłamowiczem odebraliśmy ostatnie, wdzięczne jego spojrzenie pożegnalne i ze czcią mu oczy zamknęliśmy na spoczynek wieczny. Tak oto umierał, jak żył – cicho i pogodnie – czczony powszechnie nasz śp. Oskar Kolberg2. Rękopiśmienna kopia Mojej ostatniej woli Kolberga, sporządzona ręką Kopernickiego dla Karoliny Wąsowskiej (w zbiorach Biblioteki Narodowej, sygn. II 6487). Kopernicki potwierdził w niej – obok Kolbergowskiego – podpisy trzech świadków: Tadeusza Nowiny Konopki, pastora Jerzego Gabrysia, „proboszcza ewang. Ś. Marcina” i dr. Stanisława Abłamowicza, a na końcu dokumentu zamieścił notatkę: „Dla W-ej Pani Karoliny Wąsowskiej z oryginału najwierniej przepisane przez Dr. IKopernickiego”. Zapisy testamentu Kolberga omówił też Kopernicki w artykule Śmierć O. Kolberga…, s. 511–512. 2 Tamże, s. 512. Według relacji „Czasu”: „Do ostatnich chwil otaczali umierającego pp. Ksawery Konopka, Bliziński, tudzież panie [Pelagia] Blizińska i [Wanda] Żeleńska” (Oskar Kolberg, „Czas” 1890, nr 127, z 5 VI). Ten dziennik zamieścił także w Kronice nr 130 (z 10 VI) nadesłany do redakcji list Ksawerego Konopki ze wspomnieniem o należącym również do grona bliskich przyjaciół zmarłego lekarzu, Tomaszu Mączce, „który przez szereg lat całkiem bezinteresownie 1 493 �Był to wtorek 3 czerwca 1890 roku. Pogrzeb Kolberga na cmentarzu Rakowickim w Krakowie odbył się w czwartek, 5 czerwca, o godzinie 17. Zgromadził licznie społeczność krakowską, zwłaszcza przedstawicieli inteligencji – według słów Kopernickiego: „począwszy od sędziwego prezesa Akademii Um[iejętności] i wszystkich jej członków aż do najcichszego pracownika z drukarni”1. Obecni byli m.in. obok prezesa Akademii, Józefa Majera i jej sekretarza, Stanisława Tarnowskiego, rektor Edward Korczyński i liczne grono profesorów uniwersytetu, prezydent miasta Feliks Szlachtowski, wielu przedstawicieli świata nauki, sztuki i literatury. Przybyło kilku członków najbliższej rodziny z Warszawy i z Sandomierza, zabrakło jednak liczniejszej reprezentacji chłopów z Modlnicy i podkrakowskich wsi okolicznych, co tłumaczono faktem, że ponieważ tego dnia przypadało święto Bożego Ciała, brali oni udział w popołudniowych procesjach. Przy wynoszeniu trumny w bramie domu pożegnał zmarłego Ksawery Konopka, dziękując jednocześnie Kopernickiemu za troskę i opiekę nad Kolbergiem w ostatnim okresie jego życia, a od bram cmentarza trumnę poniosła młodzież akademicka. Prowadzący pogrzeb pastor Gabryś, żegnając zmarłego, nazwał go „człowiekiem pokoju” i zwracał uwagę na jego miłość do kraju i ludzi, a zwłaszcza do wiejskiego ludu. W imieniu Akademii Umiejętności przemawiał prof. Rostafiński, który przyznał wprawdzie Kolbergowi wielkie zasługi za jego prace etnograficzne i stwierdził, że cała Słowiańszczyzna nie ma równego Kolbergowi badacza w dziedzinie krajoznawstwa, ale – jak to skomentował sprawozdawca „Nowej Reformy” – „zapuścił się wszakże w analizę krytyczną, odpowiednią na katedrze prelekcyjnej, zakończoną pozytywnym orzeczeniem, iż dzieła Kolberga nie są doskonałymi”. Uznano to za oczywisty nietakt i poważny trafną kuracją utrzymywał go [Kolberga] przy życiu, osładzał mu chwile smutku i boleści, całe dnie, w końcu i noce bezsenne mu poświęcał”. 1 I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga…, s. 512, tam jedynie krótka informacja o pogrzebie. Obszerniejsze sprawozdanie zamieściła m.in. „Nowa Reforma” 1890, w nr. 128 (z 7 VI), w dziale Kronika, Kraków, 6 czerwca, krótsze podał także „Czas” 1890, w nr. 128 (z 7 VI), w dziale Z miasta i kraju. O śmierci i pogrzebie Kolberga informowały oba czasopisma w nr. 126 (z 4 VI) i 127 (z 5 VI), w obu zamieszczono też w nr. 127 obszerniejsze nekrologi. Nekrolog i zwięzłą relację Pogrzeb śp. Oskara Kolberga opublikowała też m.in. „Gazeta Lwowska” 1890, nr 127 (z 5 VI) i 129 (z 8 VI), w dziale Kronika, doniesienie o śmierci, nekrolog i relację z pogrzebu – „Dziennik Poznański” 1890, nr 127 (z 5 VI) i 129 (z 8 VI). 494 �dysonans „nad niezasypaną jeszcze mogiłą”1. Przemawiali jeszcze student Józef Kazimierz Ehrenberg w imieniu „Czytelni Akademickiej” oraz po ukraińsku Iwan Nawrocki, przewodniczący stowarzyszenia „Akademiczna Hromada”. Wśród wieńców znalazły się m.in. przekazane przez Warszawskie Towarzystwo Muzyczne, warszawską „Lutnię”, Akademię Umiejętności, krakowskie Towarzystwo Muzyczne, Akademiczną Hromadę, Koło Literacko-Artystyczne, drukarzy z Drukarni Uniwersyteckiej składających dzieła Kolberga, włościan z Modlnicy, rodziny Konopków i Blizińskich. Kolberg został pochowany w grobie, który na jego wyraźne życzenie przygotowano obok grobowca śp. Józefa Szujskiego. XXVI [Trzy ostatnie tomy z 1890 roku: cz. V Mazowsza, cz. I Chełmskiego, Kaliskie [cz. I]. – Dwa pośmiertne tomy wydane przez Kopernickiego: cz. II Chełmskiego – zamknięcie monografii regionu, Przemyskie. Zarys etnograficzny. – Dalsze działania Kopernickiego: zamiar druku cz. II Kaliskiego, starania w Kasie Mianowskiego o fundusz na cz. VI Mazowsza – plany przerwane przez śmierć 24 IX 1891 roku. – Zobowiązania Kolberga wobec drukarni. – Pamięć współczesnych Kolbergowi: nowy nagrobek wystawiony na cmentarzu Rakowickim w 1893 r. z funduszy zebranych z inicjatywy W. Żeleńskiego, tablica epitafijna w kościele ewangelickim św. Marcina w Krakowie.] Ogromny dorobek badawczy i wydawniczy opublikowany staraniem samego Kolberga zamykają wspomniane już wyżej, a wydane w roku jego odejścia, tj. 1890, trzy tomy: Mazowsze cz. V, Chełmskie cz. I oraz Kaliskie [cz. I]. Te z kolei dopełniają dwa tomy ukończone i wydane pośmiertnie w 1891 roku przez Izydora Kopernickiego, lecz zaplanowane i rozpoczęte jeszcze przez samego Kolberga: Chełmskie cz. II oraz Przemyskie. Spośród wymienionych była już mowa o monografii Mazowsza. Natomiast 1 „Nowa Reforma” 1890, nr 128. Satyryczno-humorystyczne pismo krakowskie „Diabeł” w swoim dodatku do nr. 12 (z 19 VI) 1890 r., w rubryce Kronika diabelska zamieściło zjadliwy komentarz dotyczący nietaktu profesora Rostafińskiego, który w swojej mowie nad grobem, mimo uznania zasług Kolberga, wyraził opinię o niedokładności jego prac, kwestionując z pozycji autorytetu profesora botaniki określenie „kwiat śląski” występujące w przytoczonej przez Kolberga pieśni z okolic Cieszyna. 495 �dwutomowe Chełmskie, podobnie jak Pokucie i Mazowsze wydane z podtytułem Obraz etnograficzny, zasługuje na nieco dokładniejsze omówienie ze względu na cenny materiał folklorystyczny, dialektologiczny i etnograficzny, zgromadzony po części w trakcie własnych badań terenowych Kolberga, a w przeważającej mierze przez Marię Hemplównę z Tarnowa pod Chełmem. Była to jedna z najsumienniejszych współpracowniczek Kolberga; jej materiały cechuje staranność, kompetencja i wiarygodność1. Zbieraczka przekazywała Kolbergowi liczne zapisy tekstów ludowych: pieśni, bajek, przysłów i dialogów chłopskich, wiadomości etnograficzne o kulturze materialnej, m.in. o gospodarstwie chłopskim, ubiorach, sprzętach, zajęciach, narzędziach, wsparte jej licznymi rysunkami i szkicami, także opisy zwyczajów i obrzędów, wierzeń i przesądów, a ponadto wysoko oceniane współcześnie zapisy gwarowe z okolic Tarnowa, gawędy chłopskie stanowiące tzw. próbki żywej mowy oraz opracowany według samodzielnie ustalonego systemu obszerny słownik miejscowych gwar wraz z charakterystyką form i zjawisk gramatycznych. Materiał ten znacznie wzbogacił obraz regionu chełmskiego w ujęciu Kolberga i decydująco zaważył na wartości jego monografii. Dopełniają ją niewydane w XIX wieku zapisy ujęte we współczesnym tomie suplementowym, na które składają się głównie nowe pieśni i materiał leksykograficzny w postaci wspomnianego słownika. Chełmskie przynosi również materiał ukazujący wzajemne przenikanie się wpływów ruskich i polskich na obszarze etnicznego pogranicza, a także Na wysoką wartość materiałów Hemplówny i ich decydujące znaczenie dla Chełmskiego Kolberga zwrócili już uwagę ówcześni badacze: Izydor Kopernicki oraz Jan Karłowicz. Wydawca cz. II Chełmskiego określił zbieraczkę jako „nieocenioną współpracowniczkę i przyjaciółkę”, która „usuwała wszelkie trudności” w obcowaniu Kolberga ze słabo jeszcze w latach sześćdziesiątych znanym mu językiem i folklorem rusińskim i „która nie tylko dopomagała mu nieodstępnie w jego badaniach podczas trzykrotnego pobytu Kolberga w okolicy Sawina, lecz i sama później, wtajemniczywszy się należycie w jego zadanie, zbierała dlań ustawicznie i dostarczała mu wszelkich wiadomości i materiałów, spisywanych przez siebie aż do roku 1876” (Przedmowa wydawcy..., DWOK T. 35, s. VII–VIII). Podobna była ocena Karłowicza, który recenzując ten tom („Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 112–118) jako należący „do najciekawszych i najbardziej pouczających z szeregu ogromnego zbioru ludoznawczego, który zawdzięczmy Kolbergowi”, pisał: „Przekonywa on nas także, iż p. Hemplówna, gdyby chciała, mogłaby nas jeszcze obdarzyć pięknymi i ważnymi przyczynkami do etnografii krajowej, bo to, co spod pióra jej wyszło, ma pierwszorzędną wartość jako materiał, a przypuszczamy, iż nie wyczerpuje niezmiernego skarbu rzeczy ludowych tej okolicy” (tamże, s. 113). Zob. też Karłowicza recenzja cz. I Chełmskiego (tamże, s. 109–112), gdzie autor podkreśla m.in. wagę dokumentacji wzajemnych wpływów języka i folkloru rusińskiego i polskiego. 1 496 �dokumentuje przejściowy etap rozwoju gwar ukraińskich Chełmszczyzny, szczególnie cenny dla dialektologii historycznej ze względu na brak źródłowych przekazów z tego zakresu1. Kaliskie, ostatni, 23. tom wydany w ramach Ludu, prezentuje tylko część materiału do planowanej przez Kolberga dwutomowej monografii, obejmującej stosunkowo duży obszar po obu stronach Warty, „sięgający terenów na północ od Konina i Słupcy i na południe od Częstochowy”, sztucznie wyodrębniony ze względu na ówczesne granice zaborów pruskiego i rosyjskiego2. Książka jest tomem skromnym; zawiera opis kraju i ludu oraz dwa bardziej rozbudowane rozdziały „Zwyczaje” (z pieśniami głównie religijnymi) i „Obrzędy”, oba przedzielone relacją o „Wyżynku”. Na uwagę zasługuje tu folklor pielgrzymkowy z zapisami muzycznymi zaprezentowany przez Kolberga w „Przypisach” na końcu tomu. Pozostały materiał przynależny według planu Kolberga każdej jego monografii, tj. przede wszystkim pieśni w liczbie ponad 600 i prawie 240 tańców i melodii bez tekstu, opis świata nadzmysłowego oraz opowieści i bajki, wydane zostały dopiero w ramach Dzieł wszystkich i dopełnione osobnym tomem suplementowym. Stosunkowo nieliczne poza zapisami pieśniowo-muzycznymi, materiały własne, terenowe Kolberga, składające się na ten tom, pochodzą sprzed 1871 roku, sięgając początku lat czterdziestych; uzupełnione zostały przejętymi z literatury, także późniejszej i najnowszej, m.in. z prac badaczy tego regionu, Ignacji Piątkowskiej, Józefa Grajnerta, Stanisława Ciszewskiego. Przemyskie, tylko częściowo uporządkowane do druku przez Kolberga – jak wspomniano – opracował do końca, zredagował i wydał Kopernicki, nakładem Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie. Książka, obwarowana przez mecenasa limitem około 20-arkuszowej objętości, dotyczyła stosunkowo niewielkiego obszaru okolic Przemyśla jako 1 Zob. E. Millerowa „Chełmskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), s. V–LXVI i LXXVI–LXXXVI oraz B. Linette, tamże, s. LXVI– LXXVI. Tam omówienie badań w regionie, pozyskanych zbiorów, zachowanych rękopisów oraz współpracy z Hemplówną i działań Kopernickiego jako wydawcy części drugiej monografii. 2 Zob. E. Antyborzec, I. Chmielewska, M. Prochaska „Kaliskie” Oskara Kolberga oraz „Kaliskie–Sieradzkie”, w: O. Kolberg Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79), s. VII. Tam (s. V– –XXXIII) omówienie badań Kolberga, planów wydania i materiałów zawartych w tomie 23 oraz w dopełniającym go tomie 46 DWOK pt. Kaliskie–Sieradzkie. Karłowicz w recenzji Kaliskiego („Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 586–589) określa tom 23 jako należący „do najmniej samodzielnych” i postuluje „dopełnienie tego tomu I. następnymi z papierów po O. Kolbergu […]” (tamże, s. 586 i 587), czego realizacją jest wspomniany tom 46. 497 �„części Rusi Czerwonej” i nie jest monografią pełną, co uwidacznia podtytuł nadany przez wydawcę Zarys etnograficzny1. Najwięcej miejsca przypadło w niej pieśniom i opisom czterech wesel wraz z towarzyszącymi im pieśniami. Dokumentacja obrzędu weselnego pochodzi tu w całości z własnych badań Kolberga, a związanych z nimi około 160 pieśni spisanych zostało przez badacza ze słuchu. Jest to najcenniejszy materiał źródłowy tomu obok pieśni autonomicznych w liczbie ponad stu, także zanotowanych przez Kolberga w czasie badań terenowych. Znacznie skromniej przedstawia się opis kultury materialnej, wierzeń i zasób innych tekstów folkloru reprezentowanych przez czternaście bajek. Podobnie jak w przypadku Chełmskiego widoczne jest tu w materiale folklorystycznym zjawisko charakterystyczne dla kultury ludowej pogranicza etnicznego, tj. przenikanie się ukraińskich i polskich pierwiastków językowych i kulturowych, czasami wręcz żywotność utworów o charakterze mieszanym językowo. Z drugiej strony udokumentowane zostały elementy, realia i zwyczaje polskiemu ludowi nieznane, często archaiczne, niknące lub już wówczas zanikłe2. Śmierć Kolberga, która nastąpiła zaledwie rok po uroczystym krakowskim jubileuszu, odbiła się echem w środowiskach naukowych i literackich nie tylko Krakowa, ale i całego kraju. Szereg artykułów wspomnieniowych, biograficznych, rozbudowanych nekrologów opublikowały wzmiankowane wyżej pisma galicyjskie, a także warszawskie i poznańskie 3. We wszystkich, obok świadomości zasług Kolberga dla kultury narodowej, wyrazów wdzięczności i uznania dla uczonego i jego dzieła, przewija się szacunek i podziw dla niezwykłego człowieka, jakim był, dla jego skromności, łagodności, cichej i niezmordowanej pracowitości, a jednocześnie 1 O przebiegu prac nad tomem, badaniach Kolberga i materiałach pozyskanych z Przemyskiego oraz o wkładzie I. Kopernickiego jako wydawcy zob. E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Przemyskie. Suplement do tomu 35 (DWOK T. 82), s. V–LXXXI oraz M. Prochaska, tamże, s. LXXXI–XCV. W dwu woluminach tego suplementu znalazły się wszystkie niewydane w XIX wieku materiały Kolberga. 2 Zwrócił na to uwagę i poparł tę opinię przykładami kompetentny i wnikliwy recenzent ostatnich tomów Kolberga Jan Karłowicz w swojej recenzji Przemyskiego opublikowanej w „Kwartalniku Historycznym” R. VI: 1892, na s. 352–357. 3 O Kolbergu pisali w 1890 roku w obszerniejszych artykułach m.in.: W. Korotyński (Oskar Kolberg, „Tygodnik Ilustrowany” 1890, T. I, nr 24, z. 14 VI), R. Lubicz [H. Łopaciński] (Oskar Kolberg i ostatnia jego praca, „Ateneum” R. 15: 1890, T. III, s. 57– 74), L. Krzywicki (Oskar Kolberg [cz.] I, „Prawda” 1890, nr 24, s. 279–280 oraz H.B. [Henryk Biegeleisen?] [cz.] II i III, tamże, nr 24, s. 280–281 i nr 25, s. 292–293). Spośród wymienionych artykułów najbardziej krytyczny wobec metod pracy Kolberga i jej walorów naukowych jest tekst Krzywickiego. 498 �pogody, życzliwości, wyrozumiałości i uczynności wobec ludzi. Zaznaczył on swoją obecność nie tylko w nauce, ale w sercach i pamięci tych, którzy go znali, współpracowali i przyjaźnili się z nim lub po prostu przez lata widywali go w Krakowie. Taki portret wyjątkowego badacza i pasjonata, a także zwyczajnego przechodnia i mieszkańca miasta, wyróżniającego się jednak z tłumu, odmalował Izydor Kopernicki; jemu więc oddajmy głos raz jeszcze: Jedną z takich postaci, które od lat kilkunastu spotykać się zwykło w Krakowie, dawniej parę razy na tydzień, a od lat kilku codziennie, jest mężczyzna odziany zawsze nader skromnie, a nawet ubogo, przygarbiony wiekiem i nałogową pracą przy biurku. Pomimo tej powierzchowności, zacierającej jego osobistość wśród snujących się ludzi, zastanawia on każdego niepospolitym wyrazem swej myślącej fizjonomii i właściwym jej wzrokiem, rzucanym przez okulary ze strudzonych oczu, do którego dołączywszy również właściwą postawę głowy, wyciągniętej na przód i niby w coś się wsłuchującej – mamy przed sobą typową, niezmiernie wyrazistą postać badacza i szperacza naukowego. Przed tym szanownym staruszkiem, znanym niewątpliwie połowie krakowskiej inteligencji, każdy znający go przechodzi z cichym uszanowaniem, żaden zaś znajomy nie pominie go przy spotkaniu bez serdecznego powitania i pokłonu, należnego cichej a wielkiej jego zasłudze. Czcigodną tą osobą w Krakowie jest Oskar Kolberg, szeroko w świecie naukowym znany badacz i autor, członek naszej Akademii Umiejętności i wielu towarzystw uczonych zagranicznych1. A w znamiennym podsumowaniu dorobku autora Ludu czytamy: Dotychczasowe tedy prace Kolberga razem wzięte stanowią niezmiernie bogatą skarbnicę materiałów etnograficznych i są tak świetnym nabytkiem do etnologii ojczystej, słowiańskiej i powszechnej, jakim jeszcze w żadnym kraju i w żadnym narodzie nie obdarzyła nauki praca jednego człowieka2. Do porządkowania materiałów Kolberga powierzonych testamentem swojej opiece Kopernicki przystąpił prawie natychmiast po śmierci i pogrzebie przyjaciela z właściwym sobie zaangażowaniem. Już 10 czerwca 1890 roku pisał do Karłowicza: „Od czterech dni pogrążony jestem w przeglądaniu i porządkowaniu spuścizny po śp. Kolbergu. Od 6. z rana do 1 2 I. Kopernicki Oskar Kolberg, „Nowa Reforma” 1889, nr 107. Tamże, nr 109. 499 �zmroku przesiaduję nad tym w jego pokoiku”1. Jednocześnie pracował nad cz. II Chełmskiego i Przemyskiem. W marcu 1891 roku informował Karłowicza, precyzując jednocześnie swoje plany: „O. Kolberga Przemyskie już ukończone wyjdzie po Świętach Wielkanocnych. Chełmskiego t. 2 jest w druku i wyjdzie w lipcu. Kaliskiego t. 2 dam wkrótce do druku. O Mazowsze układam się z Kasą Mianowskiego”2. Nie będąc pewnym, czy Kasa dalej finansować będzie Mazowsze, monitował w Warszawie u Chmielowskiego o dalszy fundusz na część VI monografii. Mimo choroby w kwietniu pilnował druku Przemyskiego i Chełmskiego, a na początku maja pisał do Karłowicza: Pierwsze już mam gotowe i skoro tylko zdobędę się na napisanie jeszcze jednego życiorysu Kolberga, którego wbrew memu usposobieniu napiera się hr. Włodz. Dzieduszycki i skoro wizerunek Kolberga w medalionie, ilustrowanym przez Stachiewicza, będę miał gotów, to na rocznicę zgonu Kolberga wypuszczę w świat ten tomik jako pierwszy nagrobek zmarłemu ze spuścizny jego zbudowany3. Przemyskie, pomyślane jako dar jubileuszowy składany za życia Kolberga, lecz wydawane już po śmierci autora, zostało więc wzbogacone jego biografią i portretem. Mimo kryzysu zdrowotnego Kopernicki nie tylko do końca dopilnowywał korekt obu tomów Kolberga i kontynuował dalsze, ale także nie ustawał w swych pracach autorskich i w systematycznych studiach naukowych, o czym zdawał sprawę Karłowiczowi. Spracowany i coraz ciężej chory, około 10 lipca wyjechał w końcu na kurację do Gleichenbergu w Austrii, skąd jeszcze 24 lipca donosił Karłowiczowi „o mających się zjawić niebawem Przemyskiem i Chełmskiem (t[om] drugi)”4 i skąd przewieziono go już w krytycznym stanie do Krakowa, gdzie zmarł 24 września 1891 roku, podobnie jak Kolberg oddany pracy do końca, przeżywszy I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 89–90. List I. Kopernickiego z 14 III 1891 r., tamże, s. 94. 3 List I. Kopernickiego z 2 V 1891 r., tamże, s. 94–95. Rycina, o której mowa, wykonana na podstawie nieznanej fotografii, z ozdobną medalionową ramą, autorstwa Piotra Stachiewicza (1858–1938), opublikowana została w Przemyskiem (DWOK T. 35), przed kartą tytułową. Litografia tego portretu przechowywana jest w Muzeum Wsi Radomskiej w Przysusze. Stachiewicz wykonał też specjalnie zamówiony portret Kolberga do drzeworytu opublikowanego w związku z jubileuszem badacza w „Tygodniku Ilustrowanym” 1889, nr 332. Biografia Kolberga pióra Kopernickiego, zamieszczona w Przedmowie wydawcy do Przemyskiego (DWOK T. 35, s. V– –XX), podpisana inicjałami Dr. I.K., nosi w druku datę: „Kraków, 30 czerwca 1891 r.” 4 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 100. 1 2 500 �przyjaciela zaledwie o rok i kwartał. Z notatki prasowej wiadomo, że nie doczekał wydania części II Chełmskiego, pierwsze „zbroszurowane” egzemplarze dostarczono Akademii Umiejętności 25 września, w kilkanaście godzin po śmierci wydawcy1. Po jego odejściu Karłowicz na zakończenie swojej recenzji Przemyskiego pytał: „Kto i kiedy dostarczy nam reszty puścizny po Kolbergu? Przyjazną rękę Kopernickiego niestety śmierć już obezwładniła”2. Ten sam autor wcześniej, przy okazji jubileuszu Kolberga w 1889 roku, nie zawahał się wytknąć środowisku warszawskiemu: I jeszcze jedna, gorzka niestety uwaga. Faktem jest, że kompletnych egzemplarzy pism Kolberga jest w Warszawie najwyżej dwa. Czy tak się płaci za poświęcenie i trud całego żywota sumiennemu pracownikowi? Czy takim sposobem daje się dowód przywiązania do rzeczy krajowych? Postarajmy się, żeby było lepiej, dopóki żyje jeszcze Kolberg; a niech żyje jak najdłużej, na cześć i sławę plemienia naszego!3 Śmierć Kopernickiego zaważyła na losach dzieła Kolberga; zabrakło ­bowiem starań ich największego rzecznika. Pozostawiony Kopernickiemu legat 1600 zł reń. w gotówce nie pokrywał wynoszących 2400 zł reń. roszczeń Drukarni Uniwersyteckiej; na jej składzie i w komisie księgarni Friedleina zalegały w ogromnej ilości ponad 11 tysięcy egzemplarzy rozchodzące się słabo tomy Ludu. Dopiero w 1905 roku cały ten zasób, liczący nawet około połowy nakładu niektórych tomów, zakupiła Akademia Umiejętności, spłacając dług drukarni, a pozostałą sumę przeznaczając dla bratanic Kolberga: Antoniny z Kolbergów Brzozowskiej i Walentyny Kolberg. Wiadomość tę, wraz z doniesieniem o śmierci Kopernickiego i wspomnieniem biograficznym, podał „Czas” 1891 w nr. 219 (z 26 IX), w dziale Kronika, Kraków 25 września. Tamże, w nr. 220 i 221 (z 27 i z 29 IX), w Kronice, informacje o pogrzebie, na którym zgodnie z życzeniem zmarłego nie było wieńców na trumnie i mów pogrzebowych nad grobem. Nekrolog opublikowała też „Nowa Reforma” 1891, w nr. 219 (z 26 IX), w Kronice. Obszerny artykuł pióra Karłowicza ze wspomnieniem dorobku, zasług i osobowości zmarłego, biografią i bibliografią prac oraz z fragmentami jego listów zamieściła „Wisła” T. V: 1891, s. 1001–1025 (odb. Kraków 1892), a w „Tygodniku Ilustrowanym” z 1891 r., w nr. 94 (z 17 X) ukazał się tekst tego samego autora pt. Śp. Izydor Kopernicki. Wspomnienie pozgonne. Zob. też A. Wrześniowski Izydor Kopernicki. Wspomnienie pośmiertne, „Gazeta Lekarska” 1891, nr 45 (z 7 XI) i odb. 2 „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 357 (recenzja na s. 352–357). 3 Jan Karłowicz Oskar Kolberg, „Wisła”, T. III: 1889, s. 473. 1 501 �Archiwum Kolberga porządkowano i zabezpieczono w osobnym pomieszczeniu1. Dalsze burzliwe losy spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, której nie oszczędziła II wojna światowa, a przedtem niefrasobliwe działania niektórych penetrujących ją badaczy oraz nie zawsze kompetentnych wydawców jej fragmentów, aż do decyzji i realizacji edycji Dzieł wszystkich, to już przedmiot osobnego opracowania2. Po dwu latach od śmierci Kolberga doczekał się też interwencji zaniedbany grób autora Ludu. W 1892 roku Władysław Żeleński podjął inicjatywę budowy pomnika nagrobnego ku czci Oskara Kolberga. Swój apel do Krakowian o społeczną zbiórkę funduszy na ten cel, ogłoszony na łamach „Czasu”, wsparł przypomnieniem zasług Kolberga dla nauki i kultury narodowej oraz długu pamięci, jaki ma do spłacenia wobec niego społeczność miasta, z którym był związany. Podzielił się tam również osobistymi wspomnieniami, związanymi z zaprzyjaźnionym z nim autorem Ludu3. Na rzecz budowy pomnika zorganizował Żeleński dwa koncerty, które odbyły się 16 listopada 1892 roku i 7 grudnia 1893 roku w sali Hotelu Saskiego4. Prezesem Komitetu organizującego tę akcję został Łepkowski. Pomnik nagrobny przedstawiający popiersie Kolberga wykonał w brązie wybitny rzeźbiarz i kostiumolog krakowski, Tadeusz Błotnicki (1858–1928). Dzięki mieszkańcom Krakowa, ze środków uzyskanych z koncertów, nowy nagrobek wystawiono na cmentarzu Rakowickim w 1893 roku. Na froncie obelisku wyryto napis: „Oskar Kolberg 1814–1890 – Zasłużonemu Ojczyźnie – rodacy”, a na bokach: „Polskę całą przeszedł, lud poznał i ukochał, zwyczaje jego i pieśni w księgi złożył”5. Ponadto w kościele ewangelickim św. Marcina przy ulicy Grodzkiej w Krakowie wmurowano, zapewne z inicjatywy pastora Gabrysia, Zob. W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie…, s. 116 i 117. Zagadnienia te omawia A. Skrukwa w pracy Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga. Jej dzieje, edycje i stan obecny w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 3 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga, „Czas” 1892, nr 261 (z 13 XI) i 262 (z 15 XI). 4 Informacje o koncertach oraz sprawozdania z nich zamieszczał „Czas”. Doniesienie o koncercie z 16 XI 1892 r. zob. Kronika, „Czas”, 1892, nr 263 (z 16 XI), sprawozdanie zob. Ruch artystyczny i umysłowy, tamże, nr 265 (z 18 XI) i Kronika, nr 268 (z 22 XI). Zapowiedzi koncertu z 7 grudnia 1893 r. zob. Kronika, „Czas” 1893, nr 271 (z 26 XI), Ruch artystyczny i umysłowy, tamże, nr 274 (z 30 XI), Kronika, tamże, nr 275 (z 1 XII) i nr 279 (z 6 XII), sprawozdanie zob. Ruch artystyczny i umysłowy, tamże, nr 281 (z 8 XII). 5 3 czerwca w 2014 roku, ogłoszonym w dwusetną rocznicę urodzin „Rokiem Kolberga”, uroczyście odsłonięto na cmentarzu Rakowickim ten nagrobek badacza po renowacji. 1 2 502 �tablicę pamiątkową poświęconą Kolbergowi, „etnografowi, miłośnikowi i znawcy ludu”. W czasie wojny została jednak usunięta i zniszczona przez hitlerowców. Dopiero w 2012 roku odnaleziono jej dwa roztrzaskane fragmenty i zaplanowano rekonstrukcję. Ponowne odsłonięcie odtworzonej tablicy epitafijnej w kościele św. Marcina nastąpiło 12 października 2014 roku1. Najtrwalszym pomnikiem Oskara Kolberga dla kultury i nauki polskiej pozostaje jednak ogromny dorobek badacza zawarty w jego dziele – nasze cenne dziedzictwo narodowe. Tj. także w „Roku Kolberga”. Zob. Oskar Kolberg w Krakowie-Rok Kolberga; www.kolberg2014.org.pl/pl/2014/aktualności/oskar-kolberg-w-krakowie [wiadomość o odnalezieniu fragmentów tablicy i planie jej odtworzenia] oraz https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/8366/1/A-Rataj-Kolberg-i-Gloger.pdf [informacja o uroczystości odsłonięcia tablicy, s. 332]; dostęp: 7 września 2020. 1 �Spis ilustracji 1. Portret Juliusza Kolberga, malował Antoni Kolberg około roku 1850 według wcześniejszej litografii. Ze zbiorów prywatnych. Fot. Barbara Polakowska. 2. Portret Karoliny Kolberg, matki, malował Antoni Kolberg około roku 1850. Ze zbiorów prywatnych. Fot. Barbara Polakowska. 3. Portret Oskara Kolberga, fotografia zaginionego portretu malowanego przez Antoniego Kolberga około roku 1848. Ze zbiorów Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. 4. Widok dworca kolei żelaznej warszawsko-wiedeńskiej w Warszawie, litografia J. Ceglińskiego. Ze zbiorów Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. 5. Szkic autobiografii Oskara Kolberga, rkp. w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, sygn. 2183, k. 68, fragment. 6. Wykaz dochodów Oskara Kolberga z początku roku 1861, rkp. Oskara Kolberga w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, sygn. 3210, k. 5, fragment. 7. Wykaz wydatków Oskara Kolberga z początku roku 1861, rkp. Oskara Kolberga w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, sygn. 3210, k. 6, fragment. 8. Autoportret Antoniego Kolberga wykonany około r. 1850. Ze zbiorów prywatnych. Fot. Ryszard Petrajtis. 9. Józef Konopka, fotografia Walerego Rzewuskiego. Ze zbiorów Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie. 10. Antonina Konopczanka, fotografia Walerego Rzewuskiego. Ze zbiorów prywatnych. 11. Widok dworu Konopków w Modlnicy, akwarela Tadeusza Rybkowskiego z r. 1874. Ze zbiorów prywatnych. 12. Izydor Kopernicki. Fotografia ze zbiorów Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie. 13. Józef Majer, drzeworyt Aleksandra Regulskiego według fotografii Walerego Rzewuskiego reprodukowany w „Tygodniku Ilustrowanym” 1878, T. 5, nr 110, s. 1. 14. Karolina Kolberg, żona Antoniego. Fotografia ze zbiorów Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. 15. Portret Oskara Kolberga, malował Tadeusz Rybkowski w r. 1875, w zbiorach Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. Fot. Barbara Polakowska. 16. Wilhelm Kolberg, drzeworyt Józefa Holewińskiego według rys. Franciszka Tegazzo reprodukowany w „Kłosach” 1877, T. 25, nr 627, s. 1. Dziękujemy pani Katarzynie Markiewicz za pomoc w doborze ilustracji i ustaleniu ich źródeł. �505 ��1. Juliusz Kolberg, mal. Antoni Kolberg �2. Karolina Kolberg, matka, mal. Antoni Kolberg �3. Oskar Kolberg, mal. Antoni Kolberg �4. Dworzec kolei żelaznej warszawsko-wiedeńskiej w Warszawie, litografia J. Ceglińskiego �5. Szkic autobiografii, rękopis Oskara Kolberga �6. Wykaz dochodów Oskara Kolberga z początku roku 1861, rękopis Oskara Kolberga �7. Wykaz wydatków Oskara Kolberga z początku roku 1861, rękopis Oskara Kolberga �8. Autoportret Antoniego Kolberga �9. Józef Konopka, fotografia W. Rzewuskiego �10. Antonina Konopczanka, fotografia W. Rzewuskiego �11. Dwór Konopków w Modlnicy, mal. T. Rybkowski �12. Izydor Kopernicki, fotografia A. Szuberta �13. Józef Majer, drzeworyt A. Regulskiego według fot. W. Rzewuskiego �14. Karolina Kolberg, żona Antoniego, fotografia nieznanego autora �15. Oskar Kolberg, mal. T. Rybkowski �16. Wilhelm Kolberg, drzeworyt J. Holewińskiego według rys. F. Tegazzo ��ISBN 978-83-95-9125-7-3 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło : część I: Biografia Subject The topic of the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; biografie ; folklor tradycyjne ; etnografia Description An account of the resource Oskar Kolberg - Dzieła wszystkie, tom 85/I; 526 stron, 16 ilustracji kolorowych Creator An entity primarily responsible for making the resource Millerowa, Elżbieta Skrukwa, Agata Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abf698202b5f57d3bb9815ffc3642c3f.pdf fbd4e8d83a41658758492f1776fe6417 PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OSKAR KOLBERG. CZŁOWIEK I DZIEŁO ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 85/II INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �OSKAR KOLBERG CZŁOWIEK I DZIEŁO Część II STUDIA MONOGRAFICZNE Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Elżbieta Millerowa, Danuta Pawlakowa, Maciej Prochaska Poznań 2024 �Copyright © by: Instytut im. Oskara Kolberga & authors Poznań 2024 Rada Naukowa Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący Jan Adamowski, Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska Recenzenci dr hab. Piotr Grochowski, prof. UMK dr Weronika Grozdew-Kołacińska dr Agata Kusto dr Arleta Nawrocka-Wysocka Skład i łamanie Jacek Grześkowiak Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Doskonała Nauka II” ISBN 978-83-95-9125-8-0 Druk i oprawa Zakład Poligraficzny Moś & Łuczka �Spis treści Od wydawców s. 7 Piotr Dahlig Oskar Kolberg jako muzykolog i etnomuzykolog s. 9 Danuta Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego w pracach Oskara Kolberga s. 75 Maciej Prochaska Kompozycje Oskara Kolberga s. 137 Elżbieta Millerowa Literatura ludowa w zbiorach Oskara Kolberga s. 179 Ewa Antyborzec Oskar Kolberga jako badacz terenowy i autor monografii etnograficznych s. 397 Zbigniew Jasiewicz Etnografia Oskara Kolberga s. 539 Spis rycin s. 623 ��Od wydawców Część II publikacji Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło zawiera prace kilku autorów, poświęcone różnym dziedzinom działalności twórczej, badawczej i wydawniczej autora Ludu. Sprofilowane tematycznie, w zamierzeniu składać się mają na całościowy obraz dorobku Kolberga, począwszy od jego prac kompozytorskich i popularyzujących muzykę ludową aż po dokumentację wszystkich przejawów kultury wsi w ujęciu regionalnym, a więc obok muzyki, także literatury ludowej i etnograficznego obrazu ziem dawnej Rzeczypospolitej. Ponieważ w edycji Ludu i Obrazów etnograficznych dziedziny te integralnie się splatają w obrębie poszczególnych monografii etnograficzno-folklorystycznych, nieuniknione są w poszczególnych pracach pewne powtórzenia i nawroty treściowe, jak choćby np. problem ewolucji programowej, decydujący o traktowaniu przedmiotu badań (co dotyczy zarówno melodii, jak i tekstu folkloru i opisu etnograficznego) czy metoda badań i gromadzenia zbiorów w założeniach i w praktyce (także odnosząca się do tych trzech głównych dziedzin zainteresowania Kolberga). Jednak właściwa dziełu badacza interdyscyplinarność w dokumentacji kultury wydaje się wystarczająco uzasadniać takie sprofilowanie tekstów. Z drugiej strony synkretyczne traktowanie przejawów kultury w ujęciu Kolberga narzuca jednak – wobec prezentowanego układu treści w formie odrębnych studiów – pewne praktyczne konsekwencje. Wśród nich na pierwsze miejsce wydaje się wysuwać fakt, że teksty te nawzajem się dopełniają. Dotyczy to nie tylko studiów tutaj publikowanych, ale i w pewnym stopniu opracowań z części I, a także z części III. Autorzy stosują wzajemne odniesienia oszczędnie, zakładając, że sam układ treści narzuci taki sposób postrzegania profilu całości i sposobu jej percepcji. ��Piotr Dahlig Oskar Kolberg jako muzykolog i etnomuzykolog Kolberg jako muzykolog, s. 9 – Kolberg jako chopinolog, s. 20 – Kolberg jako etnomuzykolog, s. 33 – Rezonans Kolberga w polskiej etnomuzykologii XX w. – wybrane aspekty, s. 64 Kolberg jako muzykolog Lektura Kolbergowskich pism muzycznych oraz etnograficzno-muzycznych monografii regionalnych przekonuje, że ich Autor, niezależnie od epokowego osiągnięcia w udokumentowaniu i badaniu śpiewów ludowych i kultury społecznej na ziemiach Pierwszej Rzeczypospolitej oraz niebłahego dorobku kompozytorskiego, może być, jak słusznie zauważa Mieczysław Tomaszewski, uznany za zwiastuna polskiej muzykologii (przeduniwersyteckiej)1. Tezy wydawcy Pism muzycznych (1975, 1981), wraz z klasyfikacją pisarstwa muzycznego autora Ludu, pozostają nadal aktualne (nawiązuję do nich niżej). Niniejsze opracowanie zawiera uogólnienia i uzupełnienia pochodzące od etnomuzykologa i omawiające również rezonans Etnografa w XX w. Składa się ono z trzech części przedstawiających Oskara Kolberga kolejno jako muzykologa, chopinologa i etnomuzykologa. Przedstawienie Kolberga jako muzykologa czy etnomuzykologa opiera się na doświadczeniu rozwoju tych gałęzi/profilów nauki humanistycznej w XX w. Muzykologia uniwersytecka została zarysowana przez Guido Adlera w 1885 r.2, a na ziemiach polskich (w b. Galicji, zaborze austriackim) 1 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. XI. Opinia ta sformułowana została w odniesieniu do Kolbergowskiej analizy źródeł i stylizacji muzycznych Krakowiaków i Górali Jana Stefaniego: Melodie ludowe w operze J. Stefaniego „Krakowiacy i Górale”, „Ruch Muzyczny” 1858, nr 46, s. 361–363, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. 546–554. Opinia ta może być też odniesiona np. do tekstu Kolberga O „Sonetach Krymskich” Stanisława Moniuszki, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 505–510, pierwodruk 1868. 2 G. Adler Umfang, Methode und Ziel der Musikwissenschaft, „Vierteljahresschrift für Musikwissenschaft” 1885, nr 1, s. 5–20. 9 �– umocowana na krótko przed I wojną światową w Krakowie (1911) i Lwowie (1912), następnie w II RP także w Poznaniu (1921) i Warszawie (1938). Pierwsze, ukraińsko-polskie definicje etnomuzykologii pochodzą z okresu międzywojennego (1929–1934)1. Możemy jednak śmiało twierdzić, że nic, co wystąpiło w przekroju tematycznym i metodycznym dwudziestowiecznej etnomuzykologii, nie byłoby autorowi Ludu… obce. Wszystkie wątki zainteresowań i postawy badawcze wystąpiły już wcześniej w jakimś kształcie u Kolberga. Jest to nie tylko świadectwo szerokich horyzontów jego umysłu, ale i właściwość nauki humanistycznej – wiedzy o muzyce i kulturze. Postaci i dorobku Kolberga w sferze muzykologii lub etnomuzykologii nie należy jednak widzieć tylko z perspektywy ludzi „mądrzejszych” o XX wiek – należy także poznawać kontekst współczesny Etnografowi. Skierujmy uwagę najpierw na czasy poprzedzające działalność Oskara Kolberga: okres wojen napoleońskich przyspieszył ruch etnocentryczny w krajach niemieckich, pobudzając refleksję nad rangą dziedzictwa kultury ludowej. Nastąpiła znamienna modyfikacja wydawnicza Stimmen der Völkern in Liedern J.G. Herdera; pierwsza, autorska redakcja Herdera (1778/1779) opierała się na podziale tematycznym pieśni, druga (1807) – na pochodzeniu narodowym poetyckich tekstów ludowych. Akademia Celtycka (1805) powołana przez Napoleona miała ożywiać narodowe emocje Francuzów. Pierwsze dokumentacje włoskiej pieśni ludowej na początku XIX stulecia również stanowiły rezonans polityki cesarza francuskiego. Za nowatorski, także w kontekście europejskim, możemy uważać całościowy ludoznawczy program badawczy z 1802 r. Hugona Kołłątaja, który przezwyciężał partykularyzm stanów społecznych, a postulował skoncentrowanie się na poznaniu całej różnorodności kulturowej narodu, w tym środowisk poza centrami miejskimi. Wiedza o muzyce zaczęła powracać na uniwersytety (znalazła się poza nimi z końcem XVI w.), najpierw niemieckie (od r. 1826). Równocześnie w Europie nastał czas rozwoju periodycznego piśmiennictwa muzycznego, odkrywania przeszłości muzycznej i ożywionego przekładu wrażeń muzycznych na język pisany (recenzje koncertów). W Polsce okresu zaborów piśmiennictwo tego typu otwiera „Tygodnik Muzyczny” redagowany przez Karola Kurpińskiego (ukazywał się tylko w 1820 roku), w którym 1 P. Dahlig The use of the term ethnomusicology in Ukraine and Poland between 1928 and 1939, „Muzyka” R. LIV: 2009, nr 1, s. 51–56. 10 �funkcjonalna definicja „pieśni w ogólności” (‘wszystko to, co lud śpiewa’1) zapoczątkowała szerokie, społeczne widzenie kultury artystycznej. Program ten dopełniony został, przynajmniej w sferze postulatów, zestawem zadań (także powinnością zbierania pieśni i melodii tanecznych) dla sekcji muzycznej Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, zredagowanym przez Kazimierza Brodzińskiego (1828)2. Na lata 20. XIX w. przypadły pierwsze edycje „pieśni narodowych” w krajach pod panowaniem Habsburgów3. Istnienie różnych narodów jako ozdób w koronie tej monarchii umotywowało podjęcie pierwszej akcji zbierania pieśni ludowych (1819). Była to jakby odpowiedź na osiągnięcia serbskie: w 1814 i 1815 r. Vuk Karadżić wydał po raz pierwszy w Wiedniu Srpske narodne pjesme, pierwszą ekspozycję eposu europejskiego i dziedzictwa bardów słowiańskich. Za tą głośną antologią poszły w innych krajach eksploracje dziejów średniowiecznych, przechowanych w tekstach pieśni – bądź to w autografach chansons de geste, bądź pozyskiwanych na żywo w czasie wędrówek badawczych (Kalevala odkrywana i redagowana w Karelii). Istotny okazał się wymóg zapisu nutowego we wspomnianej, prowadzonej w Wiedniu przez Gesellschaft der Musikfreunde akcji z 1819 r.4, co dowartościowało nie tylko poezję, ale i „nutę” rodzimą, którą z upodobaniem uprawiał np. w wiedeńskim Grinzingu Franz Schubert. Pożądane przez wiedeńskie Towarzystwo Przyjaciół Muzyki dopełnienie zbiorów tekstów pieśni ludowych o zapis nutowy stało się drogowskazem dla Oskara Kolberga, a świadectwem oddziaływania wielkiej przeszłości teorii muzyki na umysłowość Kolberga jest jego sięganie po metafory duszy, krwi, serca, aby oddać znaczenie melodii wobec słów (które są tylko ciałem pieśni). Podjęcie przez autora Pieśni ludu polskiego prób kompozytorskich to w pierwszej połowie XIX w. oczywistość (także dla koncertujących 1 Por. A. Chybiński Wskazówki zbierania melodii ludowych, „Przegląd Muzyczny” 1925, nr 1, s. 6–12, wznowione w: A. Chybiński O polskiej muzyce ludowej. Wybór prac etnograficznych pod red. L. Bielawskiego, Kraków 1961, s. 68. 2 P. Dahlig Etnograficzne i muzyczne wątki w działalności Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk (1800–1832), „Nauka Polska. Jej Potrzeby, Organizacja i Rozwój” 2008, T. XVII (XLII), s. 35–48. 3 T.A. Kunz Böhmische Nationalgesänge und Tänze. České národní zpěvy a tance, k vydání připravil Lubomír Tyllner, T. I Faksimile, T. II Texty, Praha 1995; pierwodruk 1825. 4 K. Vetterl, O. Hrabalová Guberniální Sbírka písní a instrumentální hudby z Moravy a Slezska z roku 1819, b.m.w. 1994. 11 �muzyków); naukowy dystans i beznamiętna dokumentacja czegoś, co narzucało się i było dostępne na wyciągnięcie ręki (również w samej Warszawie) wydawały się niedorzeczne – to, co bez przeszkód żyje i funkcjonuje, nie musi być cytowane (tak samo niełatwo było przekonać XX-wiecznego filatelistę do zbierania tzw. „masówki”, znaczków w obiegu powszechnym). W pierwszych dekadach XIX wieku muzyków otwartych na „pieśni w ogólności” intrygowały: improwizowanie na popularny temat zasłyszany, dopowiadanie do fraz, rozwijanie myśli muzycznej, dodawanie akompaniamentu, komponowanie miniatur mających popularyzować czytanie nut i granie po domach muzyki narodowej (przydomek „narodowy” dotyczył w latach 20. XIX w. również pieśni ludowych, tytuł Pieśni ludu… upowszechniał się od lat 30., także pod wpływem cenzury rosyjskiej usuwającej słowo „naród” po powstaniu listopadowym). Kompozytorzy byli przejęci zwłaszcza ideą tworzenia oper narodowych jako rodzimej, lokalnej alternatywy wobec dominacji włoskiej sztuki operowej. Obok ogólnych tendencji etniczno-twórczych w Europie, szczególnie tam, gdzie hegemonia polityczna nie pozwalała na suwerenność małych krajów, wstrząs powstania („rewolucji”) 1830/1831 r. rozbudził na ziemiach Polski rozgrabionych przez „sąsiadów” potrzebę upamiętniania ludowej twórczości poetyckiej w postaci drukowania antologii tekstów pieśni poszczególnych części kraju. Gdy do obiegu wchodziła pierwsza fala tego typu wydawnictw Wacława z Oleska1, Kazimierza W. Wójcickiego2, Żegoty Paulego3 i Józefa Konopki4, Oskar Kolberg pogłębiał wiedzę o muzyce, doskonalił w Berlinie i Warszawie swe rzemiosło muzyczne, zarabiał na życie lekcjami muzyki, wtajemniczał się w pracę kompozytora, a wkrótce, za namową brata Wilhelma, pogrążył się w buchalterii najbardziej rozwojowego środka transportu – kolejnictwa. Gdy w latach 40. XIX stulecia – w apogeum polskiej filozofii, literatury i sztuki – postanowił skupić się 1 Wacław z Oleska [Wacław Zaleski] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, Lwów 1833; K. Lipiński Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, Lwów 1833. 2 K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowiańskich, T. 1–2, Warszawa 1836. Reprint: Wrocław 1976. 3 Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838. Reprint: Wrocław 1973. 4 J.K. [J. Konopka] Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840. Reprint: Wrocław 1974. 12 �na pieśniach, muzyce, a wkrótce i na życiu ludu, można powiedzieć (kontynuując paralelę kompozytorską), że przybył, tak jak Fryderyk Chopin dla historii muzyki polskiej, mąż opatrznościowy dla kulturo- i ludoznawstwa Europy środkowo-wschodniej. W świetle współczesnej Kolbergowi ikonografii etnograficznej1 widzimy zdumiewającą, uderzającą różnorodność strojów ludowych i obfitość ówczesnych materialnych przejawów kultury chłopskiej i małomiasteczkowej ziem polskich. Dziś ówczesny obraz wydaje się czystą egzotyką. Tak samo mozaikowo rozmaita musiała być – i była – śpiewna oraz muzyczno-taneczna strona dawnych kształtów rzeczywistości społecznej. Oskar Kolberg, pierwszy wykształcony muzyk wśród miłośników pieśni gminnej, pozbył się wątpliwości co do wyboru swej misji pod wpływem zachęt K.W. Wójcickiego, który sam był tytanem pracy; wzniósł się jako pierwszy po Łukaszu Gołębiowskim2 na ogólnopolską arenę etnograficzną i pierwszy wyszedł do czytelnika masowego z kiermaszem swych książek historyczno-literackich. Nastąpiło szczęśliwe sprzężenie ducha czasów i sytuacji osobistej Kolberga. Niezałożenie rodziny, pewien dystans wobec podniosłości polskich tradycji szlacheckich z racji protestantyzmu, niechęć wobec oznak krzykliwej i pustej kultury masowej miast z jej „automatycznymi pudłami” (m.in. katarynkami), imperatyw bycia pożytecznym dla kraju, w którym rodzice się zasymilowali, wreszcie ambicje twórcze, które płynnie przeorientowały się z konstrukcji dźwiękowych na budowanie gmachu wiedzy empirycznej – „obrazu muzyki słowiańskiej” – wszystko to silnie uwarunkowało drogę życiową Kolberga jako pioniera integralnego kulturoznawstwa, antropologii, muzykologii i etnomuzykologii. Spójrzmy na jego drogę naukową w świetle Pism muzycznych. Mieczysław Tomaszewski wskazuje na trzy profile: teksty publicystyczne (1); hasła encyklopedyczne (2); monografia Chopina (3). W przypadku rozpoczynających pisarstwo Kolberga tekstów publicystycznych (1841–1843) autor podejmuje (trwającą aż do 1870) współpracę z „Biblioteką Warszawską”, recenzując tam kolekcje pieśni słowackich (1841) i wielkopolskich (1842) oraz wydawnictwo kompozycji religijnych (psalmy Mikołaja Gomółki, msza 1 A. Błachowski Ubiór i krajobraz kulturowy Polski i Ukrainy Zachodniej w ikonografii J. Głogowskiego i K.W. Kielisińskiego, Toruń 2011. 2 Ł. Gołębiowski Lud Polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830. Reprint: Warszawa 1983. Tegoż Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym, lub niektórych tylko prowincyach, Warszawa 1831. Reprint: Warszawa 1983. 13 �Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego)1, co świadczy o zainteresowaniach Kolberga także muzyką staropolską. Nekrolog Chopina, a w następnej dekadzie śmierć znajomych muzyków (Kasper Napoleon Wysocki – 1851, Emilian Jenike – 1852) skłoniła Kolberga także do bycia encyklopedystą ludzi odchodzących. Spisanie ich życiorysów i charakteryzowanie twórczości (przy Wysockim Kolberg dał wyraz swej otwartości na stylizację tematów ludowych) stanowiło personalną odsłonę dokumentalno-kronikarskiego talentu Kolberga i uświadomiło autorowi Ludu… obligację wobec współczesnego mu pokolenia muzyków i kompozytorów polskich. Podsumowanie ich dorobku było wstępem do opracowywania haseł encyklopedycznych, a dla Kolberga osobiście stanowiło doświadczenie pisania o muzyce jako sposobu życia oraz drukowania prac jako budowy dyscypliny naukowej (historii muzyki jako fundamentu muzykologii). Ponadto słowo o muzyce i „starożytnościach słowiańskich” było mile widziane przez redaktorów czasopism ogólnych, poświęconych kulturze, sztuce; w szczególności „Biblioteka Warszawska” (od 1841 r.) kształtowała, wobec braku uniwersytetu w Królestwie Polskim, humanistyczną myśl naukową. W tym czasopiśmie autor Ludu… opublikował (1865) swój apel-program badawczy odwołujący się do pomocy korespondentów terenowych. Kompetencje muzyczne/muzykologiczne Kolberga znalazły szczególny impuls rozwojowy we współpracy z Encyklopedią Powszechną Samuela Orgelbranda w latach 1859–1868. Na 1114 tekstów w Pismach muzycznych 1069 pochodzi z tej pierwszej polskiej antologii wiedzy ogólnej. Wydawnictwo to powstawało w okresie, gdy wydawano w Europie encyklopedie narodowe. Gromadzenie polskojęzycznego przekazu wiedzy należy widzieć także jako ówczesny wyraz suwerenności kultury polskiej. Kolberg, umysł chłonny, pilny i gorliwy, opanował lub ponowił odpowiednie lektury polsko- i obcojęzycznych wydawnictw o ambicjach słownikowo-encyklopedycznych, łącząc je z osobistym doświadczeniem, z wypracowanym już zmysłem redakcji-nawigacji (po morzu pieśni ludowych). Okazał się pośrednikiem w przekazaniu wiedzy nagromadzonej w kompendiach zachodnioeuropejskich (zwłaszcza niemieckich i francuskich) oraz znakomitym 1 O. Kolberg Śpiewy kościelne dawnych kompozytorów polskich zebrane i wydane przez Józefa Cichockiego, „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 421–424. Przedruk w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 501–503. 14 �kronikarzem/obserwatorem współczesnego mu życia muzycznego, podobnie jak starał się być „stenografem” kultury zachowanej w krajobrazie wiejskim. Z tą samą rzetelnością i dążeniem do kompletności (choć zdawał sobie sprawę z połowiczności wysiłków) rejestrował zarówno oprawy muzyczne wesel, repertuar pieśni powszechnych, „obsługujących” wszystkie duchowe, życiowe potrzeby ludzkie, jak i setki nazwisk kompozytorów tworzących mazury i inne miniatury taneczne do słuchania lub tańczenia1. Kompozycje taneczne, w szczególności mazurowe, traktował bowiem jako kluczowy etap ku „samoistności” muzyki, która w kulturach społeczności rolniczych pozostawała ściśle spleciona z obrzędami, kalendarzem (kościelnym, agrarnym) i życiem społecznym, niewiele miejsca zostawiając na indywidualną medytację (tu docenia Kolberg nurt pasterski jako ożywczy dla wyobraźni muzycznej, także własnej – w Królu pasterzy). Współpraca z periodykami i Encyklopedią powszechną Samuela Orgelbranda, kierowanymi do ogółu czytelników, wpłynęła na (czy też ugruntowała) Kolbergowski styl pisania o muzyce – komunikatywny, oszczędny, rzeczowy, skupiony na informowaniu, ani wybujały, ani poetycki, lecz wyważony, naukowy; czasem tylko z dodatkiem wartościującym, gdy był świadkiem czegoś. Tylko w jedynej Korespondencji2 z podróży zagranicznej (1857) daje dość pełny wyraz swej osobistej wrażliwości, skromności, bezpośredniości, humorowi. Analiza haseł przygotowanych przez Kolberga do Encyklopedii powszechnej Orgelbranda wskazuje, że powierzono mu całość zagadnień muzycznych. M. Tomaszewski stwierdza, że: hasła osobowe (574) przeważają ilościowo nad rzeczowymi (495); duże znaczenie w formułowaniu wniosków czy opinii ma autopsja Kolberga (co jest widoczne także w przedmowach do tomów monografii regionalnych). Kolberg, współtworząc krąg encyklopedystów, musiał praktykować różne stopnie swego autorstwa, od całkowicie własnych tekstów do przekładu tekstów obcojęzycznych, skupiając się wszędzie na walorze informacyjnym. Systematyka wiedzy muzykologicznej konstruowana na podstawie mozaiki haseł daje przekrój tematyczny właściwy projektowi muzykologii uniwersyteckiej Guido Adlera, który połączył profil systematyczny (zasady muzyki) z historią muzyki. 1 O. Kolberg Polskie tańce, w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 609–611. Pierwodruk: Encyklopedia powszechna, T. 20 Warszawa 1865. 2 O. Kolberg Korespondencja z Wiednia, w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 357–363. Pierwodruk: „Ruch Muzyczny” 1857, nr 26, s. 203–206. 15 �Zakres tej wiedzy zredagowany został przez M. Tomaszewskiego jako spis treści, zestaw tematów wiedzy muzykologicznej zawartej w Encyklopedii: O muzyce w ogólności: Muzyka; O elementach i zasadach muzyki; O nutach. O komponowaniu muzyki, jej działach, rodzajach i formach: O kompozycji muzycznej; Działy muzyki wedle rodzaju materiału: Muzyka wokalna, czyli głosowa: Gatunki muzyki wokalnej: chórał, figurał, motet, recitativo i aria, chór, kantata; Muzyka instrumentalna: Formy muzyki instrumentalnej: formy polifoniczne, formy swobodne, formy okolicznościowe, formy złożone; Formy obu rodzajów muzyki: formy zespołowe, części utworów. Działy muzyki wedle miejsca i celu: Muzyka kościelna: Muzyka dla celów liturgicznych: psalmy, hymny, antyfony, responsoria, litanie, lamentacje, sekwencje, msze; Religijna muzyka dramatyczna; Muzyka światowa: muzyka teatralna, muzyka koncertowa, muzyka pokojowa, muzyka taneczna, muzyka wojskowa. O głosie, instrumentach i wykonywaniu muzyki: Koloryt, instrumentacja, partycja; Głos i śpiew; Śpiewaczki i śpiewacy; Instrumenty muzyczne: Instrumenty strunowe: smyczkowe, czyli rznięte, strunowe szarpane, uderzane itp.; 16 �Instrumenty dęte: drewniane fletowe, drewniane stroikowe i języczkowe, dęte metalowe, dęte z klawiaturą; Instrumenty bite, czyli perkusyjne; Instrumenty wstrząsane; Instrumenty pocierane; Mechanizmy muzyczne. Budowniczowie, wynalazcy i fabrykanci instrumentów: – lutnicy; – organmistrze i fabrykanci fortepianów; – wynalazcy nowych instrumentów. Wirtuozi na instrumentach: – wirtuoz; – słynne rodziny wirtuozów; – skrzypkowie; – wiolonczeliści; – gitarzyści; – fortepianiści; – organiści; – wirtuozi na flecie, oboju, klarnecie i fagocie; – wirtuozi na innych instrumentach. Sposoby śpiewania i grania. Ozdoby; Z życia muzycznego: – chór; – orkiestra; – muzyczne uroczystości; – szkoły muzyczne. Powyższy przekrój wiedzy o muzyce, przedstawiony w tomie 61 Dzieł wszystkich Kolberga, przypomina encyklopedię według haseł rzeczowych. Część druga Pism muzycznych, tom 62, ujmuje w podtytułach „otwarty” podręcznik historii muzyki według krajów i kontynentów: Z dziejów muzyki powszechnej – o muzyce pierwotnej i starożytnej, o muzyce czasów nowszych w różnych krajach; Z dziejów muzyki polskiej – muzyka polska, życiorysy okolicznościowe i wspomnienia o muzykach polskich, 17 �wiadomości, sprawozdania i recenzje z polskiego życia muzycznego; O pieśni ludowej i powszechnej – śpiewy ludowe, popularne i narodowe, śpiewy religijne, rozprawy, dyskusje i wiadomości o pieśni i śpiewie, o zbiorach pieśni ludowych; O tańcu i muzyce tanecznej – taniec i jego dzieje, o tańcach towarzyskich i narodowych, o tańcach teatralnych, z wydawnictw muzyki tanecznej. To, że z dorobku Kolberga można było skonstruować powyższy spis treści, świadczy o dalekim i szerokim horyzoncie badawczym autora Ludu… Gdyby nie pochłonięcie pracami około etnografii muzycznej, byłby Kolberg pierwszym polskim polihistorem sztuki muzycznej i analitykiem stylów muzycznych. Przeświadczony o zmienności, różnorodności i swoistej łamliwości tradycji ustnych wobec modernizacji świata w drugiej połowie XIX wieku, wybrał kulturę muzyczną powszechnie zrozumiałą, charakteryzującą się obiegiem przeważnie ustnym i dużą rozmaitością wątków w poszczególnych stronach kraju. Badanie twórczości kompozytorskiej ma bowiem ostoję w postaci rękopisu i druku, twórczość ludowa zaś wspiera się głównie pamięcią żyjących pokoleń i pilnie potrzebowała wówczas interpretatora zewnętrznego wobec społeczności wiejskiej, wyrosłej z koegzystencji chłopsko-ziemiańskiej (mimo kulturowej separacji). Niezależnie od reprezentatywności i stopnia wyczerpania wiedzy o muzyce i kulturze muzycznej, szczebel pierwszego, XIX-wiecznego podsumowania historii i teorii muzyki w piśmiennictwie polskim został pokonany. Przy perspektywie ogólnej, europejskiej i światowej, jedyną metodą musiała być roztropna praca kompilatorska na podstawie dzieł zagranicznych. Do dyspozycji encyklopedystów polskich stała już dość obszerna literatura, w szczególności autorów niemieckich i francuskich1. To, co z dziedziny muzykologii (muzykografii) historycznej dał Kolberg piśmiennictwu 1 M. Tomaszewski wymienia następujące kompendia: E.L. Gerber Historisch-biographisches Lexikon der Tonkünstler, 2 T., Leipzig 1790–1792, nowe wyd. 4 T., 1812–1814; F.J. Fétis Biographie universelle des musiciens et bibliographie générale de la musique, 8 T., Bruxelles 1837–1844, nowe wyd. od 1860; J.G. Sulzer Allgemeine Theorie der schönen Künste, 2 T., Leipzig 1771–1774 (i dalsze wydania); H.Ch. Koch Musikalisches Lexikon, 2 T., Frankfurt a/M. 1802 (i dalsze wydania); G. Schilling Encyklopädie der gesammten musikalischen Wissenschaften oder Universal-Lexikon der Tonkunst, 6 T., Stuttgart 1835–1838, nowe wyd. 1840–1842; J.J. Rousseau Dictionnaire de musique, Amsterdam 1768; B.J. Dlabacz Allgemeines Künstler-Lexikon für Böhmen, 3 T., Prag 1815–1818; J.N. Forkel Allgemeine Geschichte der Musik, 2 T., Leipzig 1788–1801; R.J. Kiesewetter Geschichte der europäisch-abendländischen Musik, Leipzig 1834; C.G.A. Winterfeld Der evangelische Kirchengesang, 3 T., Leipzig 1843–1847; 18 �polskiemu, to – jak konkluduje M. Tomaszewski – summa ówczesnej wiedzy1, encyklopedyczna mozaika ułożona z poczucia narodowej obligacji i życiowej (ekonomicznej) potrzeby (Kolberg odstąpił w 1859 r.2 od pracy etatowej). Nic innego ponad ową summę nie mogło powstać, zważywszy na wielkie ciśnienie przemian w muzyce europejskiej XIX wieku i narastającą świadomość bogactwa muzycznego epok minionych. Od strony metodologicznej – wpływ filozofii Hegla, archeologiczna Kulturkreislehre, raczkujące językoznawstwo porównawcze oraz prądy pozytywistycznej faktografii wspomagały refleksję nad historią muzyki: Kolberg „na historię muzyki patrzy oczami J. N. Forkela (ciągły rozwój, doskonalenie się, dążenie do ideału, przy rozstrzygającej roli genialnych jednostek), Herdera (muzyka pierwotna i ludowa jako wiecznie żywe źródło) i Finka (centrum i migracje)”3. Motywem przewodnim Kolberga-encyklopedysty muzycznego jest szczególnie obszerne, szczegółowe i życzliwe przedstawienie problematyki polskiej, uczestnictwa polskich muzyków w kulturze kontynentu europejskiego. Kolberg brał przecież udział w pierwszej polskojęzycznej syntezie encyklopedycznej. Czerpał z istniejącego piśmiennictwa, szczególnie w odniesieniu do muzyki dawnej, komentował wydawnictwa muzyki staropolskiej. Chociaż historykiem muzyki (polskiej) autor Ludu, jak pisze M. Tomaszewski, nie był (i nie zamierzał być), to dał rzeczowy i syntetyczny przegląd dziejów muzyki polskiej, po Łukaszu Gołębiowskim (1831), a przed monografią Aleksandra Polińskiego (1907), oraz pozostawił pierwszorzędne przyczynki-portrety współczesnych sobie lub zapamiętanych muzyków polskich, wobec których poczuwał się do szczególnego obowiązku podsumowania ich życia i dorobku. W latach 50. XIX w. odeszli bowiem luminarze muzyki polskiej – Józef Elsner (1854) i Karol Kurpiński (1857). To poczucie odpowiedzialności splotło się też z przywilejem świadkowania geniuszowi Chopina. I tak trzecim (po publicystyce i współtworzeniu encyklopedii) zakresem zainteresowań – poza oczywiście etnografią muzyczną – Kolberga-muzykologa stał się Chopin, a zwłaszcza warszawski okres jego życia i twórczości. G.W. Fink Erste Wanderung der ältesten Tonkunst, als Vorgeschichte der Musik oder als erste Periode derselben, Essen 1831. 1 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga… (DWOK T. 61), s. LV. 2 W Szkicu autobiografii (rkp. Kolberga w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68) podał, że zakończył pracę etatową w roku 1861, dostępne obecnie źródła wskazują, że stało się to już w roku 1859. 3 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga… (DWOK T. 61), s. XLVIII. 19 �Hasło w Encyklopedii poświęcone Chopinowi traktuje M. Tomaszewski jako szczególnie udane. Ponieważ wkład do badań nad życiem i twórczością kompozytora jest oryginalnym osiągnięciem Kolberga, ten wątek w działalności Kolberga-etnomuzykologa zasługuje na szersze omówienie. Kolberg jako chopinolog Oskar Kolberg był pierwszym komentatorem Chopina, który połączył kompetencje właściwe badaniom muzykologicznym i etnomuzykologicznym oraz przekroczył próg egotyzmu artystycznego. Polot w pisaniu o Chopinie i muzyce polskiej zawsze gwarantowała Kolbergowi jego empiria-autopsja i fakt wspólnego z Chopinem zadomowienia (dosłownie i w przenośni) w Warszawie. Związkom rodziny Kolbergów z Fryderykiem Chopinem poświęcono wzmianki w większości monografii chopinowskich; istnieje ważny źródłowy artykuł Krystyny Kobylańskiej (1967), który podsumowuje wspomnienia braci Wilhelma i Oskara1, obszerny katalog wystawy poświęconej relacjom Chopina z braćmi Kolbergami (2005) przygotowanej przez Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie i Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze na konkurs chopinowski w 2005 r. 2, opracowanie Ewy Sławińskiej-Dahlig (2014) podnoszące wątki Chopinowskie w korespondencji Oskara Kolberga3. Wobec opracowań szczegółowych zwróciłbym uwagę na rolę Oskara Kolberga w tworzeniu podstaw wiedzy o kompozytorze, tj. chopinologii. Oskar Kolberg był pierwszym przedstawicielem nauk humanistycznych, w tym etnologii, który zmierzył się z unikatowym zjawiskiem w kulturze artystycznej, jakim była i pozostaje osoba i twórczość Fryderyka Chopina. W polu widzenia Kolberga znalazły się zatem dwa przeciwległe bieguny – z jednej strony wspólnota kulturowa wielkich zbiorowości ludzi, jaką była 1 K. Kobylańska Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg, w: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata, Kraków 1967, s. 378–390. W artykule podniesiona jest m.in. rola Kolberga jako kopisty dzieł Chopina. 2 H. Wróblewska-Straus, K. Markiewicz Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie na tle epoki. Przyjaźń, praca, fascynacje, katalog wystawy zorganizowanej z okazji XV Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina, Warszawa 2005. 3 E. Sławińska-Dahlig Fryderyk Chopin w świetle korespondencji Oskara Kolberga, „Polski Rocznik Muzykologiczny” T. XII: 2014, s. 65–79. 20 �kultura chłopska w jej dziewiętnastowiecznym, utrzymującym się wówczas nadal olbrzymim zróżnicowaniu i obfitości, z drugiej zaś – osobowość muzyczna wyjątkowa, której pojawienie się autorzy w XIX w. odnosili wręcz do sił nadprzyrodzonych. Znakomitym źródłem do rozpoznania wątku chopinologicznego jest zwłaszcza Korespondencja Oskara Kolberga, ważne wydawnictwo epistolograficzne1. Znaczenie korespondencji Kolberga dla oświetlenia relacji łączących go z Chopinem wykazał już w 1926 r. Roman Zawiliński 2, inicjator pierwszego nagrania folkloru polskiego (Jana Sabały-syna) w 1904 r.3 Autor Ludu zbierał materiały do większej pracy o Chopinie. Obligowały go do tego nie tylko podziw natury artystycznej, ale i świadomość, że był świadkiem młodości Chopina. Rzeczowy biogram o Chopinie, z licznymi, do dziś trafnymi sformułowaniami o przełomowym znaczeniu kompozytora i jego „akcentu polskiego” dla historii muzyki europejskiej, zestawiający bieg życia z kolejnością dzieł, oraz bibliografię, jakże małą w 1861 r., dał Kolberg w pierwszym wydaniu Encyklopedii powszechnej Orgelbranda4. Po ukazaniu się dwu monografii polskich autorów – Marcelego Antoniego Szulca (1873)5 i Maurycego Karasowskiego (1877)6, Kolberg, pochłonięty pracą nad przygotowywaniem, redakcją i korektą tomów Ludu czy Obrazów etnograficznych, bezinteresownie dzielił się swą wiedzą o Chopinie ze wspomnianymi autorami. Listy Kolberga do Szulca (począwszy od 1874 r.) i do Karasowskiego (począwszy od 1876 r.)7 ukazują charakter naukowego podejścia, cechy warsztatu Kolbergowskiego, jak dociekliwość, bezstronne dążenie do obiektywizmu, prawdy i ścisłości, do – według określenia samego autora Ludu 1 Korespondencja Oskara Kolberga cz. I–III (DWOK T. 64–66). R. Zawiliński Kolberg a Chopin, „Nowa Reforma” 1926, nr 272 i 273. Artykuł ukazał się w miesiącu odsłonięcia pomnika Chopina w Parku Łazienkowskim w Warszawie. 3 P. Dahlig Pierwszy zapis fonograficzny folkloru polskiego (1904), „Muzyka” R. XLII: 1997, nr 2 (165), s. 57–70. 4 O. Kolberg Chopin Fryderyk Franciszek, w: Encyklopedia powszechna, T. V, Warszawa 1861, s. 458–463. Przedruk w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 385–393. 5 M.A. Szulc Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne. Przyczynek do życiorysu i oceny kompozycji artysty, Kraków 1986, I wyd. Poznań 1873. 6 M. Karasowski Friedrich Chopin. Sein Leben, seine Werke und Briefe, Bd 1–2, Dresden 1877, wyd. II skrócone i poprawione: 1878, wyd. III: 1881. Wersja polska: Fryderyk Chopin. Życie. Listy. Dzieła, Warszawa 1882. 7 Roman Zawiliński twierdził, że listy od Szulca (23) i od Karasowskiego (9) do Kolberga pochodzą z lat 1871–1888. R. Zawiliński Kolberg a Chopin…, nr 272. 2 21 �– „czystej nauki”, nie poddanej żadnym tendencjom ideologicznym. Zważmy, że dekada lat 70. XIX w., w której powstawały pierwsze polskie prace o Chopinie, była okresem nie tylko wiary pozytywistycznej, lecz i formowania się w Europie narodowych centryzmów, nacjonalizmów (po wojnie francusko-niemieckiej 1870/71), wreszcie – Kulturkampfu. Powstawaniu prac o Chopinie towarzyszyły podobne dylematy jak w etnografii – tradycja ustna a źródła historyczne (czy „wycisnąć”, według określenia Szulca, wiedzę i pamięć świadków, rozsyłając ankiety, czy penetrować i studiować piśmiennictwo). Kolberg, podobnie jak Szulc, zwracał się listownie do osób pamiętających kompozytora z prośbą o szczegóły jego życia i twórczości, lecz prócz informacji uzyskanych od brata Oskara, Wilhelma Kolberga, kwerenda niewiele dała, co dziwiło autora Ludu1. Zaskakująca małomówność świadków, w tym zwłaszcza uczniów Chopina, miała, moim zdaniem, różnorodne uwarunkowania: siła oddziaływania kompozytora, której towarzyszyły trudność czy unikanie werbalizowania odczuć przez osoby z jego otoczenia (1); opóźniona reakcja społeczna – tradycję pisaną zapoczątkowuje na ogół następne pokolenie; dopiero gdy wymierają świadkowie, zaczyna się biografistyka ważnej postaci (2). Kolberg wyraził ubolewanie, że nikt nie zechciał po prostu zapytać ojca Chopina (zmarłego w 1844 r.) o rodzinne koneksje i tradycje2, a pozostawiono to wszystko przyszłym poszukiwaczom źródeł; otworzono otchłań rozważań i polemik, które dopiero dzisiaj uważa się za zamknięte3. Sam Kolberg podjął, w dro1 Do M. A. Szulca Kolberg pisał: „Zaraz po ukazaniu się znakomitej Pańskiej pracy o Chopinie powziąłem zamiar, obok powinszowania Mu tyle starannego i sumiennego jej wykończenia, dorzucić kilka uwag [uwagi te dołączył Kolberg do listu, zob. aneks nr 7 w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 724–728 – P.D.], które mi się przy czytaniu nasunęły, a miejscami nawet i sprostować. Wzgląd jednakże, że przychodzę z tym post festum i że nie mogą jeszcze być nagłymi szczegóły potrzebne do drugiej edycji, do której wydania, daj Boże, aby przyszło, wstrzymały moje pióro; a bardziej jeszcze i oczekiwanie wiadomości od ludzi żyjących niegdyś z nieboszczykiem w bliskich stosunkach, do których w tej mierze udałem się listownie. Gdy jednak upłynął rok cały z górą, a odpowiedzi od nich nie mam (wedle zwyczaju u nas dość powszechnego), prócz od brata mego starszego, Wilhelma, który z Ch[opin]em kolegował, przeto nie czekając już dłużej, pospieszam podzielić się z Panem choć tymi drobnymi szczegółami, które w pamięci mojej pozostały, jako i wiadomościami przez brata mi nadesłanymi, w nadziei, że może Pan z nich w jakikolwiek sposób będziesz kiedyś chciał użytkować”. Brulion listu z 13 XI 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 498. 2 Brulion listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 3 II 1879, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 202. 3 P. Mysłakowski Rodzina ojca Chopina. Migracja i awans, Warszawa 2002. 22 �dze na wystawę paryską w 1878 r., rekonesans w kwestii pochodzenia rodziny ojca kompozytora, zgodnie z zasadą ustalania rodowodu zjawisk etnograficznych 1. Warto podkreślić, że właściwą kwerendę wskazującą na polskiego przodka – dworzanina króla Leszczyńskiego (Mikołaja Szopa) wykonał nie Kolberg, lecz Francuz, prawnik P. Gervais, co wyklucza „życzeniowość”, tendencyjność Kolberga tak przychylnie usposobionego do kultury i narodu polskiego. Sam Kolberg bezstronnie oceniał tę hipotezę w konfrontacji z danymi uzyskanymi przez Karasowskiego od matki kompozytora 2. Trzecia przyczyna małomówności świadków dotyczy problemu psychologii społeczno-środowiskowej – wzajemnego powstrzymywania się, stale czuwającego partykularyzmu, obawy – „nie powiem, by ze mną nie polemizowali”, „zachowam to dla siebie, bym sam uchodził za szczególnego spadkobiercę i kontynuatora”. Są to postawy całkowicie obce Kolbergowi, lecz wydaje się, że dość rozpowszechnione i wówczas. Pomoc Kolberga, której udzielał pierwszym polskim monografistom Chopina, była następująca: 1) ściśle źródłowo-bibliograficzna (np. dostarczenie Karasowskiemu melodii „Chmiela”, z zaznaczeniem, że to wersja znana niegdyś w Warszawie; nota bene wskazuje to na szeroki zasięg pieśni ludowych także w środowisku miejskim)3; 1 Pierwsza relacja Kolberga na ten temat w brulionie listu do M. Szulca z 3 II 1879, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 200–204. Sprawa ta będzie przewijała się w szeregu dalszych listów Kolberga. 2 „Wszystko też, co piszesz o rodowodzie Ch[opin]a, uważam za najsłuszniejsze. Juści prosta rzecz, że trzymać się należy głównie tego, co opowiadała matka Fryderyka. Bo lubo się zdarza, że familie niektóre głoszą tylko to, co ich życzeniom lub widokom odpowiada, to jednakże informacje podane przez rodzinę uważać się muszą jako autentyczne i zawsze na pierwszeństwo przed innymi zasługują. Czy podane mi szczegóły przez innych a znane już Panu zgodzą się w czymkolwiek z tamtymi lub nie, dochodzić tego dla braku czasu i wielu innych trudności – nie będę. Ja tylko doniosłem o tym, com słyszał w przejeździe, a powziąwszy takie wiadomości, do takich też przyjść musiałem wniosków”. Brulion listu O. Kolberga do M. Karasowskiego z 30 X 1881, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 559. 3 Do Karasowskiego Kolberg pisał: „Brat mój, Wilhelm, pisał mi jeszcze w sierpniu (lecz list odebrałem dopiero w końcu paźdz[iernika]), że Pan sobie życzysz mieć nutę Chmiela. Przypuszczam, że potrzebna ona jest do biografii Chop[ina], którą – o ile mi wiadomo – Pan się zajmujesz. Lubo nuta ta w moim dziele ukazuje mnóstwo wariantów, jednak pewny jestem, że Ch[opin] nie mógł innego użyć, jak tego, który znany był wówczas w Warszawie, i jak go już wówczas nieraz miałem sposobność słyszeć. Oto nuta: […]”. Brulion listu z 9 XI 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 661–662. 23 �2) uzupełnienia na temat źródeł pomysłów twórczych i okoliczności powstawania utworów, np. Fantazji op. 131; 3) przekazanie uwag redakcyjnych, uzupełnień, uściśleń skierowanych do obu polskich autorów – w postaci aneksów do listów2, ale też ogólnych wskazówek co do opanowania bibliografii3; 4) pomoc moralna – zachęta do gromadzenia dalszych materiałów, do przygotowania dalszych wydań prac Szulca i Karasowskiego. Kolberg rozumiał naukę nie tyle jako zamykanie wiedzy w wykończonych dziełach, ale jako proces, stałe tworzenie, doskonalenie. Jest to własne doświadczenie z budowania monografii regionalnych. Ponadto Kolberg łagodził wzajemną krytyczność autorów4, podkreślał raczej to, co w pracach jest, a nie to, czego w nich nie ma. Jest to ujmująca cecha Kolberga w piśmiennictwie publicystycznym, recenzjach itp., nawet w tych naukowo-krytycznych, jak odnośnie do zbioru pieśni z Górnego Śląska Juliusza Rogera5. Sam Kolberg, obok uściślania szczegółów biograficznych i faktów wiążących się zwłaszcza z wczesnymi utworami Chopina, położył w listach nacisk na konkretne konteksty kulturowe i właściwości gry Chopina, które mają znaczne zakorzenienie historyczne, a nierzadko uchodzą uwadze badaczy życia i twórczości Chopina. Te konteksty kulturowe są następujące: 1 „I tak np. co do Fantazji op. 13. wiem, że pierwszy temat śpiewał mu pułkownik Józef Paszkowski u generałowej Sowińskiej, drugi temat to pieśń Kurpińskiego czy kantata z Elegii tegoż na śmierć Kościuszki (wykonanej w r. 1819), trzeci zaś podał mu Wodzyński w Warszawie czy też Służewie (jest to motyw ludowy, umieszczony w moim dziele Lud, seria IV, s. 244)”. Brulion listu O. Kolberga do M. Karasowskiego z 30 X 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 559. 2 Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks nr 7: Uwagi O. Kolberga odnoszące się do pracy Szulca o Chopinie, s. 724–729; aneks nr 11: Uwagi O. Kolberga odnoszące się do pracy Karasowskiego o Chopinie, s. 738–743. 3 „Myślę, że nie byłoby bezpożytecznym, ani bardzo utrudniającym, gdybyś Pan w przedmowie podał cały przebieg literatury chopinowskiej, tj. wykaz wszystkiego tego, co ktokolwiek dotychczas napisał o Chopinie, o ile to się zebrać da. Taki przegląd, jak sądzę, w lepszym by nawet postawił świetle i własną Pańską pracę, prostującą wszędzie to, co było niedokładnym lub mylnym”. Brulion listu O. Kolberga do M. Karasowskiego z 30 X 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 559. 4 Brulion listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 20 V 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 235. 5 O. Kolberg „Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku”…, „Biblioteka Warszawska” 1863, T. 1, s. 153–156, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 579–583. 24 �1. Przypominając wielkie znaczenie tańca i śpiewu w życiu towarzyskim młodzieży warszawskiej lat 1825–18301, podkreślał Kolberg, że i postawa muzyka uzualisty nie była kompozytorowi obca, tzn. Chopin, gdy chciał, był w sprzyjającym nastroju, grał i do tańca 2. Pojawia się tu dawne pojęcie 1 „Ażeby życzeniom Pańskim ile możności uczynić zadość, posyłam Mu owe drobiazgi chopinowskie, o których wspomniałem, dorzucając do tych kilku róż jego muzy i parę także własnych polnych bławatków, ażeby się jego bukiet tym lepiej wydał, pisząc bowiem tamte, stanęły mi na myśli błogie chwile mojej takowej młodości około 1830–40, kiedy się to na świat innym niż dzisiaj zapatrywało okiem, a w gronie życzliwych przyjaciół oddawało zabawie i wesołości, hasając nieraz do białego dnia. Wtedy to pisywało się owe obertasy, kujawiaki i mazury i bez należytego opracowania, i wykończenia na żądanie przyjaciół dawało czasami w 100 lub 200 egz. do druku na szarej, warszawskiej bibule, nie troszcząc się nawet wcale naówczas o porządną ich korektę. Ale młodość i myśl dobra krasiła wszystko. Ludzie w najlepszej wierze wmawiali w człowieka, że jest kompozytorem i człowiek nawzajem temu wierzył, zapominając, że to ziarko dobrego, jakie się w jego utworach znaleźć może bardzo często, nie jego, ale poczciwego ludu jest własnością. Próbki, jakie Panu (z liczby całej setki w mojej tece) posyłam jedynie dlatego tylko, że się sposobność do tego nadarza, powiedzą Panu więcej o tym wszystkim, gdy je muzykalnie, pobłażliwie o to raczysz zapytać, niż wszelkie tłomaczenia i komentarze”. Brulion listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 15 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 506–507. 2 Tamże, s. 508–509: „Co do kawałków Chopina, które oczywiście noszą na sobie piętno dorywczości (lubo ducha jego cechujące niewątpliwie), nadmieniam, że trzy te mazury były improwizowane wśród większej jeszcze liczby innych w ten sposób, jakem to wspomniał w moim przeszłym liście, na jakimś wieczorze tańcującym (zdaje się, że u rektora Lindego w r. 1826 czy 7), gdzie Ch[opin], w dobrym będąc humorze, sam siadał do fortepianu (nigdy go bowiem o to przy tańcach, szanując jego talent, nie proszono) i puszczał wodze swojemu wesołemu usposobieniu. Mazurów takich krocie sypały się wówczas spod jego ręki, jak z rogu obfitości, lecz tylko te trzy na żądanie brata mego nazajutrz spisanymi być mogły, że jeszcze z pamięci nie uleciały. Trzeci z nich (G-dur) nazwany został kulawym, dlatego, że go grał, gdy tancerz w obertasie na lewo (na kseb) przysiadał się czasami jedną nogą czy kolanem do ziemi, udając niby kulawego czy pijanego lub chcącego upaść, lecz wnet się podnosił, co mają oznaczać mocniej naciskane oktawy wiolinu i basu w drugim takcie każdej części (więc w pierwszej części c–h, w drugiej g–fis, w trzeciej a–g, oznaczone tu >). Dwa te mazury: B-dur i G-dur, mój brat następnie za pozwoleniem jego litografował; na świstkach bez tytułu w 30 tylko egzemplarzach odbite, rozdane one zostały znajomym (jeden egzemplarz mam u siebie). Są to te same, które później Friedlein wydał około r. 1852, a których edycja (zapewne niezbyt liczna) od dwudziestu już lat jest wyczerpaną, więc on sam dziś już ani jednego nie posiada egzemplarza. Miałem także i parę ecossaise’ów na tymże czy innym improwizow[anym] skomponowanych wieczorze (lecz ich odnaleźć nie mogę), z których jedna tak się zaczynała [nuty, op. 72 nr 4 – P.D.]. Zdawałoby się z niej, jakoby Ch[opin] przeczuwał już ducha późniejszej tak szerokowładnej polki. […] Z wszystkimi tymi kawałkami rób Pan wszystko, co się będzie Panu podobało. Możesz je nawet jako aneksa do drugiej dołączyć edycji, jeżeli to za stosowne uznasz”. Brulion listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 15 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 507–509. 25 �muzyki jako zabawy (typowo ludowe rozumienie sztuki muzycznej: muzyka = taniec + grupa instrumentalistów). 2. Wskazując na wysoką rangę improwizacji1, przypomniał tym samym o kompetencjach, umiejętnościach i obowiązkach muzyka zawodowego, co najmniej od XVII w., gdy rozkwitała muzyka instrumentalna. Przytoczmy słowa Mikołaja Dyleckiego, teoretyka muzyki z XVII w., z traktatu Gramatyka muzyczna (1675) opublikowanego w Wilnie: „chcę, żebyś wiedział, że powinieneś pisać choćby i tysiąc wariacji na ten albo podobny temat”2. Kolberg zwraca też uwagę na fazę pośrednią między przekazem ustnym a drukowanym 3. Wczesne kompozycje Chopina, w tym pieśni, funkcjonowały w postaci druków ulotnych. Cechował je brak wykończenia zapisu muzycznego, a ich przeznaczeniem było krążenie między przyjaciółmi jako pamiątki osobiste – wpisy do sztambucha. Ostateczna instancja i sankcja publiczności oraz „sito” historii nie istniały wobec juweniliów. Ze zrozumienia przez Kolberga wagi improwizacji wynika jego trwałe zainteresowanie „odmiankami”, tj. wariantami pieśni ludowych, i wola utrwalania ich, tak w antologiach pieśni, jak i w monografiach regionalnych. 3. Kwestia relacji „słowo a muzyka”, paralelizmu lub oddziaływania wzajemnego treści pozamuzycznej i dźwięku. Kolberg podnosi, że Chopin 1 „Gdy grał, uważny słuchacz mógł odgadnąć, co artysta czuje i o czym myśli. Wiadomo, że Ch[opin] w gronie przyjaciół improwizował często i wtedy malował niejako muzyką różne sytuacje i epizody z życia domowego i publicznego, np. przedstawiał rozkosze sielskiej ustroni, szumy strumyka, śpiew ptasząt, czasem i wrzawę, jarmark lub bitwę jakąś, nawet coś z życia miejskiego, salonów itp. Dzieła jego wskazują nieraz na podobne usposobienie ducha. Ale nie lubiał, jak to widzimy z jego dzieł, żadnych nadawać intytulacyj swoim kompozycjom, które by bliżej rzecz określały, pragnąc, ażeby one same za siebie mówiły. Powiadają, że nazajutrz po przedstawieniu Hamleta napisał Nokturno op. 15 nr 3 i dał mu napis: «Na cmentarzu», ale gdy pójść miało do druku, zmazał ten napis, mówiąc: «niech się domyślą»”. Brulion listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 20 V 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 236. 2 D. Grzybek Kultura muzyczna białoruskiej mniejszości narodowej w Polsce, maszynopis; dysertacja doktorska obroniona w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie w 2013 r., s. 79. 3 „[…] Ch[opin] już w czasie swej dojrzałości muzycznej około 1827–1830 r. pisał sporadycznie, że tak rzekę, w antraktach swych większych dzieł, a raczej rzucał na papier improwizowane niekiedy na balach i wieczorach swe tańce i inne drobne rzeczy wcale nie w myśli publikowania ich (bo owszem warował się od tego), ceniąc je sam zbyt mało i tylko dla zaspokojenia życzeń przyjaciół, którzy zawsze przeczuwali, że i te okruchy jego muzy mają pewną wartość”, Uwagi O. Kolberga odnoszące się do pracy Szulca o Chopinie, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 7, s. 724. 26 �grywał pod wpływem podpowiadanych przez przyjaciół obrazów i zdarzeń1. Byłby to literacko-plastyczny odpowiednik do powszechnie praktykowanej improwizacji na zadany temat muzyczny. Kontekstem tej praktyki był urzeczywistniony projekt „pieśnioksięgu” biskupa Jana Woronicza – Śpiewy historyczne Juliana Niemcewicza, do których melodie układało kilkoro polskich kompozytorów. Ponadto odkrywano wówczas w Europie eposy narodowe, które współtworzyły świadomość narodową i programy polityczne w XIX wieku. Kolberg, całe życie skupiony głównie na słowie śpiewanym, traktował programy literackie i plastyczne muzyki jako naturalne współczynniki, tak jak pieśń w obrzędzie ludowym. Podpowiadanie obrazów przypomina ludowe konkursy poetyckie na wybrany temat w świecie śródziemnomorskim, staroarabskim, nawet syberyjskim (badania Wacława Sieroszewskiego wśród Jakutów). Układanie wierszy i śpiewanie na zadany wątek, fantazja czy wariacja na daną melodię lub poddany temat plastyczny to ślad archaicznej jedności sztuk, obudzonej w refleksji Kolberga podczas obserwacji obrzędów ludowych. Zaawansowana chopinologia z lęku przed uproszczeniami i tzw. „tłumaczeniami” (wiersze-komentarze, podkładanie tekstu do melodii, np. wymyślanie tekstów do Mazurków Chopina, wersje baletowe utworów pierwotnie instrumentalnych) odżegnywała się, podobnie zresztą jak sam kompozytor, od programowości. Jednakże w relacji słowo – obraz – muzyka nie chodzi o odpowiedniość czy relacje wynikania lub wręcz wzajemnego uwięzienia, lecz o sprzężenie dynamiczne (także ukryte), które tworzy nową jakość w momencie kreacji. Chodzi zatem o synergię, nie o relacje logiczne. Realistycznie usposobiony Kolberg kładł nacisk na wiele wymiarów kultury i ekspresji artystycznej, pozostawił więc i dla chopinologii akcent interdyscyplinarny, szeroko omawiany w antropologii kultury jako synestezja, łączność zmysłów. Owa łączność znajduje potwierdzenie w kulturze starożytnej jako jedność poety i pieśniarza lub jedność śpiewakainstrumentalisty i tancerza; w czasach Kolberga żywotna pozostawała unia kompozytora i wykonawcy (pianisty, skrzypka, organisty). Kolbergowskie opisy strony wykonawczej w tradycji muzycznej ludu świadczą o otwartości także na ten synestezyjny i interdyscyplinarny wątek nauk o sztuce. 1 „Otóż mowa jest w Pańskim dziele o improwizacjach Ch[opina], że w towarzystwie nieraz mu ktoś ze znajomych podał obraz jaki z życia narodowego jako temat, na który on improwizował; zwykle czynił to Grzymała, Witwicki, z Tańskich Hoffmanowa lub który z wojskowych”. Brulion/konspekt listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 1 II 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 561. 27 �Kolberg dał uwagi o formowaniu się osobowości Chopina w okresie ich wspólnej młodości, otwartej na przyszłe specjalizacje; wiadomo, że Chopin miał uzdolnienia aktorskie, mimiczne, pantomimiczne, tak jakby był chwilami postacią z teatru ludowego, komedii dell’arte. Również w praktyce ludowej inspiracją do śpiewu bywał nie tylko nastrój, okoliczność społeczna, obowiązek obrzędowy, ale i wrażenie zmysłowe, widok przyrody – lasu, pola, drzewa, ptaka, kamienia (wypowiedzi Stanisława Brzozowego, 1901–1983, śpiewaka kurpiowskiego)1. 4. Od Kolberga pochodzą określenia dotyczące dziedziny stylizacji muzycznej. Komentując wczesne mazury Chopina, Kolberg wskazuje na utwory „podrobione” (naśladowane) i „podsłuchane” (oryginalne)2. Te pierwsze miały się tylko wzorować na utworze oryginalnym granym przez Chopina (może się to odnosić też do „podrobienia” na fortepianie oryginalnych melodii mazurkowych skrzypków wiejskich). Te drugie to „podsłuchane”, „podkradzione”, prawdziwe, autentyczne „ziarka” melodii ludowych lub autentyczne rysy stylu indywidualnego Chopina3. Sformułowania autora Ludu w listach trafiają w sedno zagadnień, tak jak listy Chopina. 5. Kolberg zauważył źródła wrażliwości muzycznej, jak śpiew do snu, śpiew piastunek. Przypomniał postać Zuzki – Zuzanny Wawrzek, „pomocy domowej” pochodzącej spod Opatowa w Sandomierskiem4. Agata Skrukwa przypuszcza, że zarówno dla Kolberga, jak i, być może, dla Chopina 1 P. Dahlig Stanisław Brzozowy (1901–1983) jako klasyk wśród śpiewaków ludowych, „Przegląd Muzykologiczny” 2003, T. III, s. 5–22. 2 Do M. Karasowskiego Kolberg pisał: „Przeglądając spis dzieł Fryderyka i uwagi o nich w Waszej biografii, natrafiłem na miejsce, gdzie mowa o podrobionych kompozycjach. Zaliczacie do nich niesłusznie, według mego zdania, i Mazurka F-dur wydanego niegdyś pojedynczo w Wiedniu (widać zaraz lub wkrótce po śmierci Ch[opin]a). Toteż przyznam Wam się, że miałem ją zawsze za prawdziwą. Bo jakkolwiek jest ona względnie do Chopina słabą, miejscami nawet jakby dosyć trywialną, w pośpiechu pisaną (nie słabszą przecież od wielu wydanych przez Fontanę), to jednak są tam modulacje i kombinacje harmonijne, które jedynie Fryderyk mógł napisać, a naśladować by je było trudno”. Brulion listu O. Kolberga do M. Karasowskiego z 12 IV 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 240. 3 „Że one jednak są pióra Ch[opina] mogę zaręczyć, zresztą nietrudno dla znawcy to odgadnąć. Nawet ów mazur podrobiony, o którym-eśmy mówili, był niezawodnie podsłuchanym, bo ma tok i pewne rysy Ch[op]ina”. Brulion/konspekt listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 1 II 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 561–562. 4 Zob. S. Dębicka W starym gnieździe, Warszawa 1989, s. 66–68. Autorka tych wspomnień, Stanisława Dębicka, była wnuczką Antoniego, brata Oskara Kolberga. Por. A. Nowaczyński La Zuska, „Wiadomości Literackie” 1935, nr 35 (615), s. 3. 28 �ten rodzaj śpiewu odegrał niemałą rolę1. Gatunek „kołyska” pojawił się już w pierwszej monografii regionalnej, właśnie sandomierskiej (trzy pieśni do kołyski, w tym jedna – piastunek)2. Psychologia rozwoju dziecka wskazuje na ważność pierwszych doświadczeń akustyczno-muzycznych (nawet prenatalnych), pamięć niemowlęcia pozostaje podświadoma. Jak wykazał festiwal „Dziecko w Folklorze” w Baranowie Sandomierskim w ostatniej dekadzie XX w., najpiękniejsze chyba na ziemiach polskich melodie kołysanek pochodzą właśnie z Sandomierskiego – soczewki polskiej (łączącej wschód – Lubelskie, południe – Małopolskie, środek – Powiśle). Tonalność kołysanek sandomierskich charakteryzuje się modalizmami, chromatyzmami; kołysanki miewają melodie tzw. polne, nietaneczne. Zuzka śpiewała nie tylko przy usypianiu, ale i przy różnorodnych zajęciach. Śpiew przy pracy także w mieście był czynnością powszechną w XIX w; śpiew to oswajanie nowego miejsca po migracji. Śpiew piastunki zsumował się zatem ze śpiewem matki Fryderyka – Kujawianki. Pełne wdzięku i humoru poczucie wyższości wobec wieśniaków, czytelne jeszcze u Chopina, a nieobecne już u Kolberga (dla którego etos uczciwej pracy był ponad wszystko), brało się zapewne z pierwszego kontaktu z wiejską służbą domową, niezależnie od struktury społecznej wsi, wówczas jeszcze przed-uwłaszczeniowej, pańszczyźnianej, poznawanej przez Chopina kilkanaście lat wcześniej niż przez Kolberga. 6. W autobiograficznym szkicu Kolberg podkreśla3, że pierwszym kręgiem inspiracji i praktyki dla Chopina był szlachecki (salonowy) mazur. Zainteresowania Chopina folklorem miałyby charakter bardziej post-oświeceniowy niż romantyczny. Najbardziej akceptowanym przez Chopina komentarzem dla Mazurków były „obrazy z natury”4. XX-wieczna chopinologia 1 „Razem z rodziną do Warszawy przybyła (w 1817 r.) także z Przysuchy Zuska Wawrzek, której śpiew kołysał do snu dzieci Kolbergów, a kilka lat później rozbrzmiewał w mieszkaniu Fryderyka Chopina”. A. Skrukwa Oskar Kolberg. Etnograf, folklorysta, kompozytor, w: Oskar Kolberg (1814–1890). Etnograf, folklorysta, kompozytor, przewodnik po ekspozycji muzealnej, Przysucha 2004, s. 15. 2 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), pierwodruk: Warszawa 1865, s. 155, 222. 3 „Przed r. 1830 lubiłem (jak i bracia moi) taniec namiętnie. Tańczyło się też często lub grało do tańca na wieczorkach prywatnych, a czynił to i Szopen, improwizując mazury i walce. Ale mazur ów, był to mazur salonowy, szlachecki, do którego tylko czasami dla odmiany i urozmaicenia go dodawano jakiś ustęp wzięty z muzyki wieśniaczej (a styl ten zachował Szopen i w następstwie także)”. O. Kolberg Szkic autobiografii, rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68. Tekst powstał prawdopodobnie w roku 1889. 4„Lubił słyszeć, jak nazywaliśmy te utwory obrazami z natury”. J.-J. Eigeldinger Chopin w oczach swoich uczniów, Kraków b.r.w., s. 102. 29 �już od połowy lat dwudziestych XX w. usilnie łączy Mazurki z tradycjami ludowymi, także o charakterze wiejsko-chłopskim, co miało podłoże polityczne i narodowotwórcze. Tymczasem w pierwszych dekadach XIX w. spoglądano na folklor z okna dworu ziemiańskiego, salonu mieszczańskiego; inna optyka była wszechstronnie utrudniona wskutek ograniczeń swobody poruszania się, kontroli policyjnej, nieufności chłopów. Dokładności Kolberga i jego bezstronnemu spojrzeniu na kulturę zawdzięczamy dział „Dwory i miasta” w monografiach regionalnych. Kultura szlachecka, tak jak staropolska, nie była separowana od wspólnych źródeł z chłopską (widoczne jest to np. w historii tańca), lecz stanowiła charakterystyczny już splot nurtów i wzorów estetycznych z kultury ogólnej, w odróżnieniu od chłopskiej, która swą wyjątkową jakość zawdzięczała izolacji, odrębności wynikającej ze struktury społecznej, typu gospodarowania i czasem trudniej niż zwykle dostępnego środowiska przyrodniczego. Od 1878 r. Kolberga zaprzątała chęć uczestnictwa w pracach edytorskich nad dziełami wszystkimi Chopina, zwłaszcza tomami utworów młodzieńczych. Kompletował spisy utworów Chopinowskich 1. Korespondował z wydawnictwami Breitkopf & Härtel oraz Gebethner i Wolff w sprawie kompletowania juweniliów 2, korekt wydawniczych, krytyki źródłowej 1 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks nr 8: Spis utworów Chopina sporządzony przez O. Kolberga, s. 730–734. 2 Np. w 1881 r. Kolberg wysłał lipskiemu wydawnictwu Breitkopfa i Härtla swoją kopię Poloneza Ges-dur Chopina, skomponowanego dla przyjaciół w 1830 roku, przed wyjazdem z Warszawy do Wiednia, a wydanego pośmiertnie (około 1870 roku) w warszawskiej oficynie J. Kaufmanna (zob. list z 5 I 1881 r., Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 446). Odpis swój sporządził Kolberg na podstawie innej kopii tego utworu, przysłanej mu w 1880 r. przez J. Kleczyńskiego i prawdopodobnie przez niego wykonanej na podstawie wydania Kaufmanna, już wówczas prawie niedostępnego (zob. list J. Kleczyńskiego z 20 IX 1880 r., Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 406, zob. też tamże, s. 396, list J. Sikorskiego z 23 VIII 1880, w którym pisze on, że Kleczyński podjął się przepisania tego utworu dla Kolberga). Kopia Poloneza Ges-dur, o której mowa, najprawdopodobniej pióra Kleczyńskiego, nadesłana przez niego z Warszawy, a dotąd nieznana, zachowała się w archiwum Kolberga (Arch. PTL, teka 50, sygn. 1357/III, k. 1–2). Utworu tego, dobrze sobie znanego i często wzmiankowanego w listach, poszukiwał Kolberg przez kilka lat, już w okresie pobytu pod Krakowem, zabiegając u zaprzyjaźnionych muzyków warszawskich o jego odpis z wydania Kaufmannowskiego (zob, Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 502, 509, 561, 626–627; cz. II, DWOK T. 65, s. 16, 58–59, 84, 257, 286, 323–324, 369, 406; cz. III, DWOK T. 66, s. 730 i 732). W roku 1886 próbował jeszcze zainteresować Polonezem Ges-dur biografistę Chopina, Maurycego Karasowskiego, przesyłając mu do Drezna kopię tego utworu (czy własną?), podkreślając przy tym jego wartość i zachęcając do próby wydania go tamże. Starania Karasowskiego u drezdeńskich wydawców nie powiodły się jednak, 30 �i oceny autentyczności, powołując się na swe kompetencje świadka, wykształcenie muzyczne i rozeznanie w kwestiach stylu narodowego z racji prac etnograficznych. Zgłosił i doprowadził do wydania antologię mazurków (jego lista utworów proponowanych do wydania objęła 60 utworów1). W projekcie przedmowy przebija naukowe podejście do ewolucji stylu muzycznego: od formy prymarnej, użytkowej do twórczości mistrzowskiej2. Kolberg rozważa relacje między indywidualnym porywem twórczym a wspólną domeną społeczną „ducha narodowego”. Zagadnienia talentu i roli środowiska kulturowego będą stale nurtowały monografistów Chopina, muzykologów XX w. Kolejna dziedzina, którą wyróżniły refleksje Kolberga, to wykonawstwo utworów Chopina, krytyka muzyczna wykonań pianistycznych i ich konfrontacja z zapamiętanym przez autora Ludu stylem wykonawczym twórcy Mazurków. Cenne uwagi dotyczą umiarkowania w tempach, rangi uwydatniania szczegółów, unikania afektacji, subtelności tempa rubato i są one ważną wskazówką dla wiernych realizacji3. Kolberg wprowadzał w tajniki a kopia poloneza została odesłana Kolbergowi (zob. listy z jesieni 1886 r., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 378, 379–380, 382–383, 390–391, 393). Poruszana w listach sprawa Poloneza Ges-dur, losy jego kopii i starań Kolberga mają więc swoja historię i wydają się zasługiwać na osobne opracowanie. Innym świadectwem zainteresowania Kolberga wydawnictwami utworów Chopina może być z kolei brulionowa wersja erraty dotyczącej sześciu tomów edycji zbiorowej dzieł Chopina (może Gebethnera i Wolfa z 1863–1864 r., choć pewności nie ma, bo była kilkakrotnie wznawiana?), także zachowana w spuściźnie Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 183–184). 1 Polnische Tänze. Mazurkas für das Pianoforte hrsg. von Oscar von Kolberg, Leipzig [1881]. Antologia objęła 50 mazurków, wstęp Kolberga do tego zbioru jest przedrukowany w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 666–669. Spis mazurków takich kompozytorów jak Karol Kurpiński, Karol Sołtyk (zm. 1830), Wincenty W. Studziński (1815–1854) opublikowano w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks nr 10, s. 736–738. Lista kompozytorów mazurów kompletowana przez Kolberga sięgała ok. 270 nazwisk, co oddaje istotę poglądów Kolberga, iż wiedza ma charakter kumulatywny. 2 „Uważne przejrzenie całego zbioru wykaże, że taniec ten (a więc i jego muzyka) ze skromnych – prawie nikłych – początków (podobnie jak to było z walcem), dzięki swemu rytmowi i sprzyjającym okolicznościom osiągnął powoli pewien stopień rozwoju i rozkwitu. Wykazuje on prócz tego, jak górujący w nim duch narodowy wywarł wpływ na Chopina, aby potem ze swej strony dzięki twórczości mistrza spowodować pewne wtórne oddziaływanie w kraju. Sądzę, że ogólnonarodowe cechy, które tak się uwydatniają w tych tańcach, niewątpliwie wywołają w publiczności żywe zainteresowanie zbiorem”. Brulion listu O. Kolberga do Breitkopfa i Härtla z 26 V 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 503. 3 Do M. A. Szulca Kolberg pisał:: „Ja sam słyszałem bardzo wielu wirtuozów grających dzieła C[hopina] (Liszta, Tausiga, Wieniawskiego, pannę Bohrer, Zarzyckiego, Śmietańskiego), 31 �chopinowskie mieszkańców odwiedzanych dworów, w tym kontekście znajdujemy też rozważania estetyczne Kolberga1. Kontakt z pianistyką był dla Kolberga odprężeniem, sposobem powrotu do młodości2. Kolberg faktograficznym warsztatem badawczym, szerokością doświadczeń społeczno-kulturowych, świadomością stanu prac etnologicznych w Europie, a także dzięki własnemu doświadczeniu pianistycznemu i kompozytorskiemu dał podwalinę chopinologii i pozostawił trafne i trwałe sformułowania dotyczące m.in. wczesnej twórczości kompozytora, jej źródeł, a także – zwłaszcza – warunków społecznego funkcjonowania. Naukowotwórcza rola Kolberga i jego nacisk na źródła są o tyle ważne, że literatura chopinologiczna bywa do dziś jakby pieśnią ludową. Autorzy mało zwracają uwagę na to, od kogo pobrali wiedzę, podając ją jakby własną. Tak było a przyznam się, że w zupełności żaden z nich mnie nie zadowolnił, chociaż najlepiej jeszcze grali je Liszt i Śmietański, a drobniejsze rzeczy k[się]żna Czartoryska, Wernik, Mikuli itd. Essipow ma znakomicie grać ballady, ale tej nie słyszałem. Ja znajduję, że wszyscy grają go za prędko, a biorąc szalone tempo w allegrach, gubią tym samym mnóstwo szczegółów, które właśnie u kompozytora tyle w piękne szczegóły obfitego jak Ch[opin] uwydatnione w grze być by powinny. Przy tym prawie każdy wpada w afektację, niestosowną przesadę, albo też inaczej cieniuje te dzieła (oprócz miejsc wyraźnie do wzmocnienia i osłabienia wskazanych), każdy chce naśladować (a naśladuje według własnego pojęcia, więc najczęściej bardzo nietrafnie) owe ociągania się, ową niezależność obu rąk od siebie, które autor oznaczał wyrazem tempo rubato lub przy spajaniu z sobą nut różnej wartości w czasie. Ja może dlatego tak jestem wymagającym, żem słyszał samego Ch[opin]a bardzo często bądź prywatnie, bądź i publicznie grającego w czasie jego dojrzałości w latach od 1827–1830, a wrażenie tej gry (jakkolwiek byłem wówczas prawie dzieckiem jeszcze) niezatarte aż do dnia dzisiejszego pozostawiło na moim umyśle ślady, nie dozwalające wcale porównań z nowszymi wykonawcami”. Brulion listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 20 V 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 234. 1 Do Aleksandry Zduniowej pisał: „Ktoś (podobno Słowacki) powiedział, że muzyka jego, niekiedy burzliwa i hulaszcza, jest w ogóle (mimo elegancji) smutną i rzewną jak dzieje naszego narodu, a zawsze czystą jak łza”. Brulion listu z 18 X 1884 r., Korespondencja ... cz. III (DWOK T. 66), s. 201. 2 W liście do Tytusa Wojciechowskiego z 15 XII 1879 r. (pisanym niestety po śmierci adresata) Kolberg informował: „Tymczasem zbieramy wiadomości, jak ziarko do ziarka, aby ją [biografię i charakterystykę – P.D.] dla przyszłości, ile możności, uzupełnić i udokładnić. […]. W wolnych po pracy chwilach odgrywam sobie czasami to i owo dzieło Fryd[eryka], co dla mnie starego jest dziś niemal jedyną rozrywką. […] A wtedy staje mi często na myśli jakoby wspomnienie dnia wczorajszego, nasze uczone kadeckie koszary i ów długi pawilon przy Liceum, gdzieśmy mieszkali, i ćwiczenia Fryd[eryka] przy fortepianie i nasze na dziedzińcu, postać starego Chopina wołającego wieczorem z okna drugiego piętra na swoich elewów bawiących się na dole w piłkę: »rentrez, messieurs, rentrez!« Jakże to już dawno, ileż to wody upłynęło od owego czasu, iluż to przyjaciół opuściło i pożegnało nas na zawsze!” Brulion listu do T. Wojciechowskiego z 15 XII 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 285–287. 32 �już u początków, gdy Maurycy Karasowski nie odnotował w ogóle istnienia monografii Szulca, przepisując jednak jej fragmenty w swoim dziele. W Oskarze Kolbergu najpełniej ukonkretnił i uwydatnił się ogólny (artystyczny) prąd ludoznawczy pierwszej połowy XIX w., a uczestniczył w nim i Chopin, zachęcany przez przyjaciół, np. Stefana Witwickiego, do zapisywania melodii ludowych. Jak wiadomo, mamy spod pióra Chopina zapiski przyśpiewek spod Nieszawy, reportaże z Ziemi Dobrzyńskiej, rękopis dojny rumuńskiej. Kompozytor dał wyraz zainteresowaniu ekspresjami muzycznymi różnych narodów w listach, odnotował zwyczaje doroczne w Austrii, skomentował pieśni szkockie, skandynawskie, hiszpańskie, widząc w tradycjach etnicznych źródło odrębności, suwerenności kulturowej narodów jako wartości samej w sobie. To samo przesłanie realizował na drodze naukowej Oskar Kolberg. Kolberg jako etnomuzykolog Pracom około utrwalenia kultury narodów słowiańskich, w szczególności dziedzictwa staropolskiego bądź jeszcze plemiennego, różnorodnego tak historycznie, jak i przestrzennie, a przechowanego w XIX-wiecznym życiu małych społeczności lokalnych, poświęcić należy najwięcej miejsca. Prace etnograficzne Kolberga stanowią bowiem prefigurację oraz fundament etnomuzykologii polskiej. Twórczość kompozytorska, inspirowana głównie śpiewami, grą, obrzędami i tańcami krajowymi, opublikowana już w Dziełach wszystkich i sama w sobie zasługująca na osobną monografię1, dodała Kolbergowi sił do pracy naukowej około faktycznego budowania ogólnie pojętej etnografii – etnologii muzycznej, etnomuzykologii, antropologii kulturowej, ludo- i kulturoznawstwa. Swoją koncepcję metodologiczną, obecną także w opisie kultury muzycznej, zaprezentował Kolberg m.in. w artykule Obecne stanowisko etnografii (1876), omawiającym m.in. takie prace jak Grundzüge der Ethnographie J.A. Maksymiliana Perthy’ego (1859) i Allgemeine Ethnographie Friedricha 1 Pierwszy kształt takiej monografii dają naukowe wstępy Danuty Idaszak, zob. D. Idaszak Twórczość kompozytorska Oskara Kolberga, w: Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. V–XXXIX, oraz D. Idaszak Twórczość fortepianowa Oskara Kolberga, w: Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. V–XXX. Zob. też M. Prochaska Kompozycje Oskara Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. 2 [DWOK 85/2]. 33 �Muellera (1873). Artykuł Kolberga z r. 1876 oraz podstawy metodologiczne pracy badawczej Kolberga przebadał ks. Wojciech Domański1. Autor Ludu był przychylnie nastawiony do psychologii, która intensywnie rozwijała się w Niemczech. Akceptował teorię apercepcji Johanna Friedricha Herbarta (1776–1841). Apercepcja to aktywne kształtowanie spostrzeżeń w łączności z nagromadzoną wiedzą, to proces tworzenia nowej całości. Teoria apercepcji przyczyniała się do rozstrzygnięcia sporu między dwoma różnymi poglądami na kulturę ludową. Mianowicie, kulturę tę rozumiano bądź jako dziedzinę produktywną, twórczą, swoistą (pogląd romantyczny), bądź jako świat niesamodzielny, pasywny, lecz chłonny oraz reprodukcyjny (pogląd częsty w dobie industrializacji w drugiej połowie XIX w.). Kolberg, obserwując dynamikę tworzenia wariantów w pieśni i kulturze ludowej, był przeciwny temu drugiemu poglądowi, reprezentowanemu m.in. przez Ryszarda Berwińskiego. Według tego ostatniego kultura ludowa w Polsce miała być tylko sumą wpływów zewnętrznych, obcych, w szczególności refleksem ogólnego dziedzictwa średniowiecza. Kolberg zaś twierdził, że elementy dawne wiążą się integralnie z całym procesem przemian w historii ludów. Ideą przewodnią pism Kolbergowskich było przekonanie o wzajemnym oddziaływaniu i zgodnej całości duchowych (psychicznych) i materialnych składników kultury. „Jak najdokładniejsze” badania miały też uwzględniać „żywot moralny”, obejmujący wszystkie aspekty kultury duchowej i społecznej badanych grup ludności. Kolberg postulował program badawczy oparty na badaniach empirycznych i faktograficznych oraz na ujęciach interdyscyplinarnych, w których teorie psychologiczne, antropologiczne (dotyczące życia jednostkowego) lub przyrodnicze, a także wiedza z zakresu historii, archeologii, mitologii, lingwistyki, statystyki, geografii i geologii pomagałaby wyjaśniać podstawowy i autonomiczny korpus danych etnografii i etnologii. Dwie ostatnie gałęzie odnoszą się, zdaniem Kolberga, do życia człowieka w perspektywie społecznej, przy czym etnografia ujmuje życie i kulturę współczesną, łącznie z drobnymi szczegółami zachowania ludzi, a etnologia próbuje rekonstruować procesy historyczne, rozwojowe. Wojciech Domański określa naukową postawę Kolberga jako pozytywizm post-oświeceniowy. Zauważa jednak nowatorskie akcenty m.in. 1 W. Domański Oskar Kolberg i jego dzieło oraz Poglądy Kolberga na przedmiot, zakres i cel etnografii, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszawa 1995, s. 63–71 i 73–96. 34 �w Kolbergowskich komentarzach socjologicznych. Dyskusje o kulturze zinterioryzowanej w jednostkach ludzkich, o roli świadomości zbiorowej i jej wpływie na działania jednostek, innymi słowy rozumienie świadomości zbiorowej jako faktu społecznego odmiennego niż indywidualne pojęcia i przekonania jednostki, zbliżałyby autora Ludu do teorii socjologicznej Émile’a Durkheima (1859–1917), wypracowanej w ostatniej dekadzie XIX wieku. Oskara Kolberga, obok idei atlasu etnograficzno-kulturoznawczego i typologii repertuaru muzycznego (w tym muzyki tanecznej), intrygowała głębia historii zapisanej w kulturze ludu. To zainteresowanie minionymi epokami i ich dziedzictwem było jednym z motywów skupienia się Kolberga na etnografii muzycznej, bo w niej i z niej można było odczytać przeszłość („starożytność”) muzyki i kultury. O zagadnieniach wiążących się z samą analizą muzyczną niewiele pisał (poza Sandomierskiem), bo dla kogóż miał pisać? Przecież nie było w Polsce, poza „Ruchem Muzycznym”, odpowiedniego piśmiennictwa, środowiska teoretyków muzyki, ani muzyków zawodowych zajmujących się naukowo folklorem. Rozumiał go i polemizował z nim kompetentnie tylko Józef Sikorski, którego Doręcznik muzyczny (Warszawa 1852) Kolberg wysoko cenił. Informacjami o muzyce, pieśniach i ich właściwościach Kolberg jedynie okraszał ogólnoetnograficzne rozprawy kierowane do czytujących wówczas ludzi, kształtującej się warstwy inteligencji polskiej, jak np. opublikowaną w 1872 r. rozprawę Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi ze szczególnym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera) 1. W niej np. wspomniał o zmienności funkcji i miejsca poszczególnych pieśni weselnych jako bądź pieśni kluczowych, bądź akcesoryjnych czy przygodnych; o zwyczaju zapraszania skrzypka z rodziny lub przynajmniej symulowania początku grania przez pana młodego, bo skrzypek „obcy” mógł czarować; o „ogrywaniu” rózgi, wianka. Kolberg w tej rozprawie podniósł też pojęcia i kategorie analizy wspólne dla antropologii kulturowej (etnografii) oraz etnomuzykologii, jak: „tożsamość, wspólność, jednolitość, bliskość, podobieństwo, odcień, odmiana, różnica, odrębność, przeciwieństwo […], wariant, wersja, motyw 1 Przedruk: O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi ze szczególnym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera), w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 259–306. 35 �[…]”1; działanie zaś etnografa, także tego z przygotowaniem muzycznym, „powinno być przede wszystkim analityczne” 2. Rzecz o obchodach, fascynująca lektura dla współczesnego humanisty, także etnomuzykologa, uwidacznia ponadto przemianę Kolberga – od gromadziciela „snopów z pola muzyki naszej”, gdzie zachowana oryginalna melodia ludowa została uzupełniona nieskomplikowanym akompaniamentem przydatnym dla początkujących miłośników fortepianu 3, tj. od kompozytora, a właściwie w tym przypadku głównie autora wyboru melodii i jej harmonizacji 4, do etnografa-kulturoznawcy-antropologa. Cenne intuicje Kolberga, inspirujące dla etnomuzykologii, znajdziemy jednak i w wydawnictwach Kolberga przed monografiami regionalnymi. I tak we wstępie do pierwszego zeszytu u Żupańskiego w Poznaniu w 1842 r. Kolberg pisze: „Rozpoczną dzieło pieśni polskie, bo wśród całej Słowiańszczyzny dziś u tego plemienia muzyka najsamoistniej się rozwinęła, widać to szczególnie w mazurach, najoryginalniej malujących krzepki charakter ludu tego, oraz w krakowiakach odznaczonych już to niezakłóconą pogodą, już szumną wesołością, to znów lekką tęsknotą. Inne większe pieśni, mianowicie treści historycznej albo opisujące zdarzenia jakowe, toż pieśni obrzędowe, lubo zdają się być 1 O. Kolberg Rzecz o obchodach… s. 266. O. Kolberg Rzecz o obchodach… s. 303. 3 Por. anons o Pieśniach ludowych do śpiewu, Warszawa 1862; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II (DWOK T. 67/II), s. 278: „akompaniament […], odznaczający się wyrazistością utworom p. Kolberga właściwą, jak najprzystępniej dla miernie nawet grających ułożony, i niska cena publikację tę pożądaną uczyni wszystkim, którzy muzykę narodową miłują”. Opracowanie dotyczy 16 pieśni z tomu z r. 1857 i świadczy o przetrwaniu u Kolberga nurtu popularyzatorskiego do r. 1862. 4 Jak pisze Aleksander Pawlak w przedmowie do T. 67/I, nim ukazały się serie regionalnych monografii etnograficznych z bogatymi zbiorami pieśni ludowych, O. Kolberg wydał już w latach 1842–1849 oraz w r. 1862 szereg publikacji zawierających w sumie 598 pieśni, w tym 396 z melodiami w opracowaniu na głos z towarzyszeniem fortepianu (dalszych 236 pieśni znajdowało się w rękopisach): Pieśni ludu polskiego, Poznań1842–1845; Pieśni ludu polskiego, „Przyjaciel Ludu” 1846, nr 1–23, 26–36, 38–52; 1847, nr 2–4, 6–35; Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek, gaik, okrężne, w: Album literackie, Warszawa 1848, s. 331–350 dod. nut. s. 1–14; Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847–1849 (1847, T. 2, s. 188–206 dod. nut. s. 1–4, s. 649–661 dod. nut. s. 1–6; T. 3, s. 582–595 dod. nut. s. 1–6, T. 4, s. 625–639 dod. nut. s. 1–4; 1848 T. 3, s. 615–632 dod. nut. s. 1–6; 1849 T. 1, s. 605–623; T. 4, s. 383–403); Pieśni ludu do śpiewu Warszawa [1862] (16 pieśni). Ponadto 15 pieśni zawiera artykuł O pieśniach litewskich, „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, a 22 pieśni – Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4. Antologie te w opracowaniu A. Pawlaka opublikowano jako Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, cz. I i II (DWOK T 67/I–II). 2 36 �rozlane po całej Słowiańszczyźnie, wszakże jeśli u nas pierwotne miały gniazdo, napiętnowane są oddzielną cechą odróżniającą je od muzyki innych pokoleń”1. Po tej syntetycznej uwadze o kształtowaniu się autonomicznego świata muzyki i wyłanianiu się sztuki dźwięku z kultury ogólnej Kolberg zwraca się ku walorom użytkowym i inspiratorskim pieśni i muzyki ludowej, wątkom stale obecnym w publicystyce XX w.: „Muzyk bowiem, który by chciał poznać i korzystać z upowszechnionych u nas melodii, znajdzie tu zbiór bogatych, surowych, rodzimych, ale czerstwych, silnych i pięknych piosnek, a geniusz znajdzie obfity materiał do podsycania i rozwijania własnych pomysłów”2. Po tomy opracowanych melodii ludowych (DWOK 67/I i 67/II), a właściwie antologii pieśni oryginalnych wybranych do zaopatrzenia w akompaniament, warto sięgać choćby i z tego względu, że widnieją tam często wartości metronomiczne, co daje wyobrażenie o tempie śpiewu ludowego. Psychologia narodów w muzyce ludowej, stale komentowana w pierwszej połowie XX w., znajduje u Kolberga prostą konstatację: „Dowiedzioną i znaną jest ta prawda, że pieśni ludu jakiegokolwiek bądź narzecza mieszczą w sobie doskonałe odbicie zwyczajów, języka, wrażeń, pojęć, obyczajów i uczuć, słowem całą charakterystykę tego plemienia, z łona którego wysnuły się. Że fizjognomia ludów jednych od drugich jest różną i coraz rozmaitszą, w miarę jak się dalej posuwamy, wypływa z natury rzeczy; jako i to, że jedne z drugimi ogniwem sąsiedztwa i rozlicznych stosunków będąc połączone, wzajemny na siebie wpływ wywierają i nieraz sobie w zgodzie, i dłonie i myśli podają” 3. Po trzydziestu latach, w artykule Pieśni ludu litewskiego (1879) 4, owa psychologia zorientuje się na badania porównawcze zbliżonych wątków polsko-litewsko-ruskich, które w kontynuacjach folklorystycznych i etnomuzykologicznych XX w. będą owocować monografiami poszczególnych pieśni (zwłaszcza ballad) 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T 67/I), s. 2. 2 Tamże. 3 O. Kolberg O pieśniach litewskich. Melodie do „Pieśni litewskich” zebrał i na fortepian ułożył…, „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, z. 1–2, s. 93–107, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T 67/I), s. 350. 4 O. Kolberg Pieśni ludu litewskiego, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły… (DWOK T. 63), s. 307–336; pierwodruk: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III: 1879, s. 167–187. 37 �w ujęciu bądź międzyetnicznym (np. Filareta Kołessy)1, bądź międzyregionalnym (Chmiel Jana Stęszewskiego)2. Porównując różne żywioły etniczne, Kolberg zawsze wyważa cechy wspólne i specyficzne, postępując analitycznie, w imię „czystej nauki”. Trwałym etnomuzykologicznym motywem przewodnim w pracach Kolberga jest przeświadczenie o zmienności pieśni ludowej, „[…] bo gdzież jest prawo, które by rzeczy ustnej, a tak ruchliwej stanowczość sakramentalną nadać i trwałość zapewnić bez skazy było w stanie?”3. „Ja sam byłem świadkiem nieraz, jak te same pieśni po upływie 10 lat w ustach tych samych brzmiały inaczej – nie każda, ale mniej więcej – gdy tymczasem zabobony, gusła niezmienione się zachowały, jak jądro stare, któremu czas nie podołał, i zapewne długo się jeszcze będąc zachowywać”4. Zarazem częste u Kolberga sformułowanie, że coś z dawnej kultury „poszło w poniewierkę”, świadczyłoby o preferencji bardziej stabilnej (rzekomo) przeszłości. Głos w dyskusji nad wystąpieniem Piotra Chmielowskiego, iż (m.in.) natura pieśni jest bardziej zmienna niż trwalsze warstwy kultury ustnej w podaniach, magii itp. – brzmi ciepło i znajomo; jest tam i skromność badacza, porzucanie pewnych siebie twierdzeń, lecz i traktowanie nauki (humanistycznej) jako gwaranta rozwoju wiedzy o świecie i jego kulturze, jako ścieżki postępów samopoznania, co by wskazywało, że Kolberg chętnie by widział muzykologię (porównawczą) jako science, tzn. tak, jak ją, pod wpływem nastania epoki fonograficznej, widzieli zachodnioeuropejscy i amerykańscy badacze etnicznych tradycji muzycznych. Kolberg unika też absolutyzacji naukowego tu i teraz; sama wiedza zmienia się: „Czy takąż będzie za lat 10 lub 20, przyszłość okaże”5. U schyłku życia Kolberga pojawił się fonograf, który po raz pierwszy został zastosowany do nagrań śpiewów Indian w USA w 1889 r. Pierwsza wzmianka na temat tego nowego wynalazku w piśmiennictwie polskim 1 F. Kołessa Ballada o córce-ptaku w słowiańskiej poezji ludowej, „Lud Słowiański” 1938, T. 4, z. 1. 2 J. Stęszewski Chmiel: szkic problematyki etnomuzycznej wątku, „Muzyka” R. X: 1965, nr 1, s. 3–33. 3 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, s. 305. 4 O. Kolberg Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego pt.: „Jak należy traktować utwory poezji ludowej w historii literatury polskiej”, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły… (DWOK T. 63), s. 417. Pierwodruk: „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce” 1886, T. 5, s. 162–164. 5 O. Kolberg Głos w dyskusji…, s. 418. 38 �(„Wisła”, T. IV, s. 749) ukazała się w roku śmierci autora Ludu (1890)1. Nie wiemy, czy wiadomość o przełomowym dla muzycznej etnografii wynalazku dotarła do Kolberga. Jak wykazują kwerendy Bohdana Łukaniuka (Lwów), pierwsze rejestracje fonograficzne na ziemiach odwiedzanych przez Kolberga (na Wołyniu) datują się na rok 1898. Możliwość analizy szczególnych sposobów śpiewu, a zwłaszcza gry instrumentalnej, szanse dokładnej transkrypcji, z uwzględnieniem zdobnictwa i wariacyjności, oraz nowe perspektywy archiwizowania spotkałyby się na pewno z wielkim zainteresowaniem Kolberga. Umysł Kolberga, patrona etnomuzykologii, zajmowały w drugim półwieczu XIX stulecia dwa główne problemy badawcze i metodologiczne: (1) ogólna perspektywa (antropologiczna, kontynentalna, sięgająca indoeuropejskich szlaków) połączona ze specjalistycznymi metodami badań; (2) połączenie empirii – zbierania pieśni celem stworzenia atlasu Pierwszej Rzeczypospolitej – z budowaniem systemu interpretacji kultury. W zasadzie jest to odwieczny problem nauk humanistycznych: jak pogodzić walor szczegółu z zasadą ogólną. Refleksja zdolna do dystansu wobec przedmiotu badań potrzebowała czasu, np. okresu między „Tygodnikiem Muzycznym” Karola Kurpińskiego (1820) a profesjonalnym periodykiem „Ruch Muzyczny” pod redakcją Józefa Sikorskiego, którego inauguracja (1857) przypadła na ten sam rok co przełomowy tom Pieśni ludu polskiego z monodycznymi zapisami nutowymi melodii zebranych przez Kolberga we wsiach naszego kraju. Namysł XIX-wieczny nad historią muzyki skupiał się nad wielkimi kompozytorami i ich dziełami. Bogactwo muzyki minionych epok dopiero odkrywano w pierwszych dekadach XIX w. W krajach zachodnioeuropejskich śpiewy popularne, wiejskie lub miejskie były traktowane w kompendiach historii muzyki co najwyżej jako pożywka dla ambitnej twórczości kompozytorskiej (zwłaszcza opery). Natomiast w krajach środkowo- i wschodnioeuropejskich śpiewy wiejskie, melodie popularne w miastach stanowiły nadal żywotną, jeśli nie główną część doświadczenia życiowego chłopów i mieszczan polskich. Symbolicznym momentem, zauważonym przez Kolberga, było zarządzenie francuskiego Ministerstwa Oświaty z 1852 r. o spisaniu 1 Recepcję wynalazku fonografu szczegółowo omawia Jacek P. Jackowski. Zob. tegoż Zachować dawne nagrania. Zarys historii dokumentacji fonograficznej i filmowej polskich tradycji muzycznych i tanecznych cz. 1 (przełom XIX i XX w. – do drugiej wojny światowej), Warszawa 2014, s. 31–44. 39 �i wydrukowaniu zasobów pamięciowych francuskiej pieśni ludowej1. Być może także to stanowiło impuls specjalizacji badawczej Oskara Kolberga, tym bardziej, że z kulturą niemiecką łączyła Polaków pewna ambiwalencja, czerpano z niej wiedzę teoretyczną, naukową, przejmowano wzory optymalizacji gospodarowania, lecz lękano się dominacji, zwłaszcza po wojnie francusko-pruskiej w 1870 r. Kolberg, choć, jak wynika z korespondencji, nie podzielał fobii pruskich np. Marcelego Szulca, to jednak miał dla nich zrozumienie. Na styku kultury germańskiej i słowiańskiej uznał się Kolberg za rzecznika tego drugiego żywiołu, podkreślając jednak (w polemice z Zygmuntem Glogerem) pożyteczność zapoznawania się z niemiecką literaturą etnograficzną2. Profesjonalne wykształcenie muzyczne pozwoliło Kolbergowi widzieć przy tym muzykę w całej złożoności środowiskowej – od wiejskich zwyczajów, obrzędów, zabaw, przez repertuar dworów i salonów aż do teatru operowego i sali koncertowej. Pod tym względem był kontynuatorem poglądów Karola Kurpińskiego, będąc także realizatorem programu Hugona Kołłątaja. Na szczególną uwagę zasługują, kształtujące problematykę etnomuzykologii, wstępy Kolberga do jego antologii i monografii, gdyż formułował je po żmudnej pracy empirycznej. Wstępy cechuje ostrożny optymizm poznawczy i niezwykła treściwość. We wprowadzeniach pojawiają się opinie, twierdzenia, wnioski (także estetyczne) szczególnie istotne i w określonej hierarchii. We wstępie do antologii z roku 18573 uwidacznia się specyficzny horyzont teoretyczno-historyczny Kolberga. „Systemat starogrecki”, chorał kościelny, korowodowe starosłowiańskie koło to podstawowe układy odniesienia w fascynacjach śpiewem ludowym. Autor idzie na przekór ówczesnym redukcjom uproszczonego sposobu pojmowania folkloru polskiego jako oceanu przyśpiewek (zwłaszcza krakowiaków; tak w zestawieniu z folklorem Rusinów był skłonny widzieć tradycję i praktykę polską Wacław z Oleska). Kolberg, jak Herder wyróżniający Słowiańszczyznę, na pierwszym miejscu stawia kulturę śpiewu samodzielnego. Wyeksponowanie w 1857 r „dum i pieśni” ma więc motywy także estetyczne, nie tylko ideowe (dumy i pieśni jako zamiennik eposu, który nie zachował się w pamięci ludowej na 1 O. Kolberg Pieśni ludu, w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), przypis s. 520. Dodaje jednak Kolberg: „Nie jest nikomu tajnym, a i własne nasze uczy nas przekonanie, że wielu Niemców istne pisało o Słowiańszczyźnie brednie […]”. O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, s. 294. 3 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), pierwodruk: 1857, s. V–XI. 2 40 �ziemiach polskich). Kolberg interesuje się już problematyką wykonawczą w folklorze, zwykle niedostrzeganą w dziewiętnastowiecznych antologiach. Zauważa zmiany tempa i dynamiki w toku wykonania poszczególnych pieśni, niekiedy brak „równowagi taktowej”1. Komentuje szczególne sposoby kończenia melodii, w tym okrzyk „na kształt innych Słowian”2. Zwraca uwagę na typowe zachowania wykonawcy, świadczące o odczuwaniu muzyki całym ciałem. Nowatorskie jest notowanie (kursywą) nazw i określeń lokalnych, gwarowych. Niezastąpione są uwagi o tańcach i instrumentach – spostrzeżenia, które daleko wykraczają poza pierwsze (1820) obserwacje Karola Kurpińskiego3. Wstęp do tomu z roku 1857 zawiera postulat, często pojawiający się wśród badaczy europejskich, aby nie traktować pieśni ludowej wyłącznie jako tekstów słownych o przesłaniu odczytywanym w zależności od potrzeb epoki. Pieśń to nie tylko poezja, literatura, lecz autonomiczna całość słowno-muzyczna: „[…] treść i melodia uzupełniają się, podnoszą wzajemnie, jedną wspólną stanowiąc całość; a często melodia, ta część mniej określona, mniej materialna, stanowi całą piękność pieśni”4. Tak w latach trzydziestych XX w. Łucjan Kamieński będzie traktował pieśń ludową – jako „organiczną całość logo-meliczną”5. Innym zagadnieniem, które absorbowało Kolberga, podobnie jak wielu innych zbieraczy w różnych krajach, były próby lokowania wiedzy muzycznej w konstelacji tworzących się wówczas nowych nauk, jak psychologia, etnologia, socjologia. Przynależność wiedzy muzycznej do historii i filozofii wydawała się mu oczywistością: „Śledzenie szczegółowe rozwoju melodyj, jej przyczyn i następstw, należy do historyi i filozofii muzycznej i może mieć miejsce dopiero po jak najdokładniejszem zebraniu melodyj nie już jednego ludu, ale wszystkich innych ludów”6. Widzimy tu zalążki popularnej na przełomie wieków XIX i XX muzykologii porównawczej. Wnioski z badań nad 1 Tamże, s. VIII. Tamże, s. VII. 3 Artykuł Karola Kurpińskiego pt. O pieśniach w ogólności („Tygodnik Muzyczny” 1820, nr 8, s. 29–30; nr 9, s. 33–34) jako pierwsze opracowanie typu etnomuzykologicznego analizuje Jan Stęszewski. Zob. Muzyka ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, T. 2, red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981, s. 245–267. 4 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego… (DWOK T. 1), s. V. 5 B. Muszkalska Łucjan Kamieński – etnomuzykolog, w: Ł. Kamieński O biologii pieśni, wstęp i dobór tekstów B. Muszkalska, Poznań 2011, s. 32. 6 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego… (DWOK T. 1), s. VI. 2 41 �pieśniami ludowymi rozszerzają „wiedzę i estetykę muzyczną”1. Erich Moritz von Hornbostel w początkach wieku XX będzie widział zadanie muzykologii porównawczej również w pełniejszym oświetleniu zagadnienia piękna w muzyce2. Pierwszy tom Kolberga z 1857 r. wystarczyłby, aby autorowi zapewnić trwałe miejsce w historii kultury polskiej. Gdyby tom taki nie powstał, raziłaby w połowie XIX wieku na ziemiach polskich pustka w tej dziedzinie, tym bardziej dotkliwa, że właśnie wówczas w Europie zaczynała się faza systematycznych monografii narodowych lub regionalnych, uwzględniających stronę muzyczną, tj. obejmujących transkrypcje nutowe melodii. Nacisk na empirię, faktografię i bieżący ład dokumentacji nie był wyłącznie pochodną formatu zdolności Kolberga, lecz wynikał właśnie z jego oceny stanu wiedzy, ze stwierdzenia poważnego niedostatku bazy źródłowej. Niedostateczność ta była spowodowana m.in. pozbawieniem ziem polskich wyższych uczelni w okresie prac ludoznawczych Kolberga, poza dobrowolnymi kilkoma Towarzystwami Przyjaciół Nauk i elitarnym Uniwersytetem Jagiellońskim. Kolberg dostosował się do stanu wiedzy, który zastał. Rozumiał, że ziemie polskie, pozbawione suwerennego przywództwa politycznego, mogą pozostać upośledzone pod względem utrwalonego dziedzictwa kulturowego. Gdyby urodził się w XX w., synteza intelektualna przychodziłaby mu łatwiej i szybciej niż w jego stuleciu, gdy wszystko sam musiał składać cierpliwie z elementów pozyskiwanych osobiście. W tej perspektywie nie istniałby pozatechnologiczny postęp w nauce, a tylko różnice w jakości rozeznania bieżących potrzeb ludzkości. Światły pragmatyzm Kolberga zadziałał także w kontekście społeczeństwa polskiego okresu zaborów. Chronienie niezależności kultury wyłącznie w obszarze tradycji szlacheckich (ziemiańskich) czy post-szlacheckich i kształtującej się warstwy inteligencji polskiej nie było jego powołaniem. Bagaż kultury intelektualnej podpowiadał mu ujęcia uniwersalizujące, uzupełnione „przekorą” protestantyzmu, usuwającego średniowieczne podległości społeczne. Przeważała kategoria ogólnego obowiązku społecznego, odziedziczona po ojcu, kartografie, którego działalność nota bene na swój sposób rozwijał i dopełniał, gdyż tak jak Juliusz Kolberg pokrywał kraj siatką symboli graficznych, tak jego syn tworzył atlas kulturowy, etnograficzno-muzyczny. 1 Tamże. Nota bene Hornbostela i Kolberga będzie łączyć też zdecydowana awersja do „mechanicznych pudeł” (katarynek, szaf grających itp.), gdyż niszczą ducha twórczego i oryginalne systemy dźwiękowe i tonalne. 2 42 �Choć Oskar usuwał się od wszelkich rewolucji i skłaniał ku legalizmowi/lojalizmowi wobec władz zaborczych (o których całkowicie i znacząco milczy), to przecież utrwalając obraz kultury większości ludzi żyjących na ziemiach polskich pomógł nie mniej ocaleniu pamięci o Rzeczypospolitej niż elity narodowe. To, że Kolberg dokonał dzieła, którego samo opanowanie naukowo-wydawnicze zabierze zapewne czasokres życia etnografa, uprzytamnia realność cudu, wspartego jednak względną żywotnością badanej kultury, liczebnością życzliwych współpracowników i korespondentów terenowych oraz gotowością tysięcy śpiewaków (częściej śpiewaczek), którzy przełamali opory przed panem i śpiewali m.in. pieśni obrzędowe poza oryginalnym kontekstem, a więc wbrew zwyczajom ówczesnej reguły chłopskiej; podobnie Sabała, zwierzający się ceprom, poniósł pewne środowiskowe koszty – nie był traktowany całkiem jako „swój” przez współczesnych sobie Górali. Ważnym czynnikiem mobilizującym warsztat Kolberga – przeduniwersyteckiego muzykologa/etnomuzykologa – było doświadczenie nie tylko wspomnianej wyżej zmienności pieśni ludowej, ale i ogólnej zmiany kulturowej, ustępowania – pod wpływem postępu technologicznego (któremu służył Wilhelm Kolberg), industrializacji, a przede wszystkim wskutek koniecznego uwłaszczenia chłopów – tradycyjnych kształtów życia chłopskiego. Odwieczna celebracja zwyczajów, obrzędów, zatapianie się w śpiewie, zapamiętanie w tańcu, były jakimś „oszukiwaniem” (jak lament panny młodej, płaczącej na weselu, aby po nim nie płakać) pańszczyznońki, naturalną kompensacją losu społeczno-gospodarczego chłopów. Zakłopotanie z powodu upośledzonego położenia chłopów sygnalizowane jest niekiedy w pismach Kolberga. Z kolei sprzeciw polskiego etnografa wobec niemieckiej siły modernizacji, wobec germanizacji, wynikał stąd, że – zdaniem Kolberga – protestantyzm, zwykle otwarty na unowocześnienia gospodarcze i podnoszący etos pracy, w przypadku gdyby nie posługiwał się językiem polskim, straciłby szanse oddziaływania na rzesze włościan polskich. Z drugiej jednak strony, spotykane czasem w terenie (także w XX w.) połączenie izolacji, biedy i – o dziwo – nadzwyczajnego bogactwa osobowości i ekspresji artystycznej musiało urzekać Kolberga i obligować go do wytężonej i nieustannej pracy etnograficzno-muzycznej. Nakład pracowitości Kolberga zdaje się wprost proporcjonalny do malejącego czasu poświęcanego przez uwłaszczonych chłopów na śpiew. Mitręga własnego gospodarstwa pogłębiała wśród rolników rzeczowość spojrzenia na świat, 43 �a zajęciom muzycznym wyznaczała czystą pragmatykę (wcześnie zadziałało to w Wielkopolsce; jeszcze w XX w. np. na Pałukach więcej i częściej śpiewano w folwarkach niż we własnych gospodarstwach chłopskich). Tak prozaiczny i konieczny objaw postępu w XIX w., jak uczęszczanie dzieci do szkół ludowych (powszechnych), rzutował na fakt, że najmłodsze pokolenie przestało, podczas wielogodzinnych przygrywań, śpiewów i zabaw na pastwiskach, imitować świat dorosłych. Zwiększonej mobilności i jej wpływu na stan zachowania kultury materialnej i duchowej na wsi doświadczył sam Kolberg, przemieszczając się po kraju już także po drogach żelaznych. Obok wyraźnych, choć względnie jeszcze powolnych przeobrażeń społecznych, samotność Kolberga (dopiero u schyłku życia został prawdziwie doceniony), otwartość na pocieszenie głębszą więzią społeczną (świadczy o tym np. troska o korespondencję) wraz z energią polskiego ewangelika, niezainteresowanego żadną władzą, a tylko „czystą nauką”, formowały osobowość Kolberga i pogląd na sztukę muzyczną. Pisarstwo muzyczne i etnografia nie były kompensacją ograniczonych sukcesów w kompozycji, lecz raczej odkryciem dla siebie nowej przestrzeni aktywności umysłowej. Czułość na wspomnienia młodości i zapamiętane prądy romantyczne (może i pierwsza wyprawa na wschód w 1836 r. po wielkomiejskich trudach w Berlinie) współgrały u Kolberga z pozytywistycznym basso continuo, jak lewa ręka dyrygenta oddająca ekspresję z prawą pilnującą pulsu rytmicznego. Odrzucał w muzyce zarówno nadmierną bujność uczuć, jak i efektowne pustosłowie. Na prywatny użytek żył czasem pogodną melancholią, czy też lekką autoironią1. Formułując apel w „Bibliotece Warszawskiej” w lutym 1865 r.2, Kolberg odwołał się do wiedzy społecznej o kulturze ludowej, zawierzył metodzie ankietyzacji, popularnej w stosowanych naukach społecznych (także w socjologii muzyki). Spośród 11 zakresów tematycznych kwestionariusza – „1. Wieś i chata […]. 2. Praca i zajęcia domowe i gospodarskie wieśniaków […]. 3. Żywność […]. 4. Ubiór mężczyzn, kobiet i dzieci, odświętny i codzienny […]. 5. Mowa, czyli narzecze prowincjonalne [...]. 6. Przysłowia, zdania, bajki, powiastki, klechdy, legendy, podania itp. […]. 7. Zabobony, gusła (zaklęcia), 1 „[…] przewiduję, że na początku sierpnia diabeł jakiś etnograficzny popędzi mnie do Lwowa”. Brulion listu O. Kolberga do szwagierki Karoliny z 15 IV 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 14. 2 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 102–105, pierwodruk: „Biblioteka Warszawska” 1865, T. I, s. 306–308. 44 �przesądy [...]. 8. Pieśni, o ile możności z nutą, a choćby i bez niej, oddane mową miejscową. Pieśni nabożne i dziadowskie. 9. Tańce. Opis tychże i nuta, jeśli można. 10. Obrzędy: a) Wesela […]. b) Chrzciny […]. c) Pogrzeby […]. d) Sobótki […]. e) Obchód różnych świąt uroczystych i niedziel w ciągu roku. Kolędy, szopki, zabawy mięsopustne, przebierania się itp. Wielkanoc. Gaik, kogutek, konik itp., z pieśniami [...]. f) Dożynki […] koncepta i zabawy [...]. 11. Zwyczaje i piosnki przy różnych zatrudnieniach […]”1 – cztery ostatnie są splecione bezpośrednio z repertuarem i kulturą muzyczną. Skierowanie się do czytelników, zwykle ziemian, będących w stanie opisywać otaczającą kulturę ludową, wymusiło rozszerzenie programu badawczego. Gdyby Kolberg prosił piszącą publiczność wyłącznie o pieśni z nutami, grono potencjalnych współpracowników jeszcze bardziej by się uszczupliło. Równocześnie z apelem (1865) ujrzał światło dzienne tom Sandomierskie z tytułowym integralnym rozszerzeniem: Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, które stało się słownym „logo” całego programu rodzącej się etnologii (antropologii kulturowej) z komponentem (dla Kolberga kluczowym) etnografii muzycznej – etnomuzykologii. Wspomniany pierwszy program muzykologii uniwersyteckiej Guido Adlera2 pochodzi ze schyłkowych lat życia Kolberga. Adler podzielił muzykologię na historyczną i systematyczną. Głównie do tego drugiego działu muzykologii zaliczylibyśmy prace etnograficzne Oskara Kolberga. Adler kładzie nacisk na struktury dźwiękowe, w mniejszym zaś stopniu na specyfikę kulturową i bieżące uwarunkowania funkcjonalne. Jest to typowe podejście w warunkach kreacji dyscypliny wiedzy. Pierwsza definicja etnomuzykologii Klymenta Kvitki3 również czyni przywilej dla klasyfikacji samych pieśni ludowych wraz z prawidłową ich analizą czysto muzyczną i formalną (tekstową). Kolberg przeżył fascynację możliwościami szerokiego interpretowania systemów tonalnych i wczesnej analizy porównawczej w Sandomierskiem, gdy zapewne nieoczekiwanie zapoznał się z archaicznymi śpiewami obrzędowymi (weselnymi i na okrężne, tj. zakończenie żniw) o zwrotach pentatoniki półtonowej (hemitonicznej). Kolberg, wykształcony na bieżących 1 Tamże, s. 103–105. Zob. przyp. 2 na s. 9. 3 P. Dahlig The use of the term ethnomusicology…, s. 53. 2 45 �wzorach akademickich repertuaru o tonalności dur-mollowej, o wyraziście zarysowanych formach muzycznych, w których muzyka musi mieć swoją miarę, tj. takt; biegły w pianistyce, ugruntowującej słyszenie w systemie temperowanym, znalazł się nagle w konfrontacji z żywym, dynamicznym systemem dźwiękowym wywodzącym się niewątpliwie z odległej przeszłości (badania porównawcze w XX w. datują ten rodzaj śpiewów na I tysiąclecie n.e.). Rozległe lektury z historii muzyki (m.in. prace J.J.M. Amiota 1, G.W. Finka2) zachęciły Kolberga do analizy tego uderzająco dawnego systemu, w którym coś „jęczało dziko-namiętnie”3. Sandomierskie stanowi, razem z Kujawami, etnomuzykologiczne credo Kolberga. Właśnie w okresie przejściowym, między muzyczną a muzyczno-ogólnokulturową dominantą zainteresowań, Kolberg czuje potrzebę zdefiniowania swego warsztatu pracy. W żadnym z dalszych tomów nie musiał już formułować podobnego exposé. Autor (w Sandomierskiem) najpierw uzasadnia przejście od antologii gatunku do monografii regionalnej, by wyróżnić szczegóły „prowincyjonalne”, które mają się składać na „ciekawszy jeszcze obraz całego kraju” 4. Postanowił zatem w pracach swych „wydawać […] prowincyjami […] wszystkie w tych prowincyjach zebrane pieśni, obrzędy i muzykę bez względu na rodzaj, treść i barwę”, co „utoruje łatwiejszą drogę poszukiwaniu, porównaniu, stosowaniu, badaniu, dając obok tego możność sprawiedliwszego na nią (a przez nią w przyszłości i na całość) poglądu i ocenku”. Zadaniem warsztatu kulturoznawczo-muzykologicznego jest wykrywanie cech charakterystycznych bez względu na „polityczne podziały i rozgraniczenia” (co u schyłku XIX stulecia poczytano Kolbergowi za zasługę pokonywania kordonów zaborczych), w łączności ze środowiskiem przyrodniczym, bowiem „[…] przegrodami rodów i narodów są częstokroć bory, nieużytki, wielkie puszcze, wody i góry, a rozdział ten utrudniając związki, jest powodem wyrabiania się miejscowych obyczajów”. Bazując na czynniku psychicznym, na nieidentyczności ludzi, oględnie traktuje kwestię 1 J.J.M. Amiot Mémoires concernant l’histoire, les sciences, les artes, les moeurs, les usages etc. des Chinois par les Missionnaires de Pekin, T. VI, Mémoire sur la musique des Chinois, tant anciens que modernes, Paris 1780. 2 G.W. Fink Erste Wanderung der ältesten Tonkunst, als Vorgeschichte der Musik oder als erste Periode derselben, Essen 1831. 3 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s.12. 4 Tamże, s. 5; kolejne przytoczone fragmenty również pochodzą z tej przedmowy, s. 5–8. 46 �wydobywania specyfiki kulturowej, konstatując raczej stopniowe odmiany, płynność różnic, rzadko przechodzącą w odrębność. Celem ściśle etnomuzykologicznym jest „systematyczne i porządne, o ile być może, przedstawienie wszelkich odmian, odcieni, ruchów, właściwości, zwichnień nawet, więc całego nastroju i piętna muzyki naszej ludowej, której pochód i rozwój historyczno-obyczajowy nie przestaje być głównem usiłowań i śledzeń moich zadaniem”. Kolberg od razu jednak czuje potrzebę dołączenia przykładów literatury ustnej, takich jak „przypowiastki, klechdy, baśni, gadki, zagadki, przysłowia, sentencyje, gusła, zabobony, gry i t.p. wychodzące już za obręb muzykalności”. Daje też wyraz typowej dla etnomuzykologów-zbieraczy zadumie: „Ileż to tysięcy pieśni, wieleżby opisów przybyło, gdyby czas z równą ścisłością dozwolił zbadać wszystkie rzeczonego powiatu zakątki!”. Przejście do wniosków analitycznych wyróżnia się wstrzemięźliwą samoświadomością Kolberga: „Na zasadzie posiadanych i przejrzanych już materyjałów poczyniłem uwagi, mogące się w przyszłości zmodyfikować, a może i innego nabrać kierunku w miarę nowo przybywających zapasów. Uwagi te dotyczą składu, budowy i piętna czyli charakteru melodyi, nie mniej jej miary i rytmu; rzucają obok tego myśli co do jej pochodzenia, starości i rozrostu. Najwięcej podobnych myśli nastręczają nam pieśni obrzędowe, mianowicie weselne”. Podstawowym zadaniem tej pre-etnomuzykologii jest zatem typologia i chronologizacja (względna, tj. określenie, co starsze, co nowsze) pieśni; tak definiować będzie zadanie etnomuzykologii („nauki o pieśni ludowej”) Łucjan Kamieński w latach 30. XX w. Dokonanie typologii w warunkach pełni żywotności praktyki i repertuaru, gdzie panowała, zdaniem Kolberga „pstrocizna i ruchliwość”, nie było jednak łatwe i, jak się okazało w następnych monografiach, zbyt czasochłonne. Wstępy do następnych serii (tomów) będą zawierały tylko ogólne uwagi o pieśniach, a ciężar prac przeniesie się z typologii muzycznej na funkcjonalną (cykle doroczny, rodzinny) i tekstową (pieśni powszechne). Wstępna procedura analizy muzycznej Kolberga przypomina w zalążkach założenia metody zastosowanej w slawistycznej pracy Anny Czekanowskiej Melodie wąskiego zakresu w krajach słowiańskich1, gdzie 1 A. Czekanowska Ludowe melodie wąskiego zakresu w krajach słowiańskich. Przegląd dokumentacji źródłowych, próba klasyfikacji metodą taksonomii wrocławskiej, Kraków 1972. 47 �z pomocą matematycznej taksonomii wrocławskiej i diagramu Jana Czekanowskiego zgrupowano melodie, już na początku zwarte stylistycznie (tak jak wybrał Kolberg do swej roboczej „klassyfikacji” melodie weselne), w konglomeraty blisko spokrewnione, obliczone na podstawie mierzalnej charakterystyki według wybranych i skategoryzowanych cech. Inspirujący jest sam tok myślenia Kolberga, wynikły z pewnego uniesienia czy zdumienia wobec witalności melodyki kształtowanej ustnie-pamięciowo: W całej bowiem owej muzyce, podobnie jak w słowach, daje się dostrzegać parę dawnych typów, które mimo wyginania się melodyi wedle coraz to nowszych tekstów i dodatków (obok dawnych), niby mchem starości porosłe rdzenie a raczej korzenie (radices), od niepamiętnych czasów zachowały się i rozgałęziły na rozległym ziemi obszarze. Typy takie dają niejako zasadę, tonalność, podobnie jak dźwięki organu mowy dają ją dla języka. Z wątku takiego w danej prowincyi w ten a nie inny sposób wysnuwa się, przeciąga i ucina nić melodyi, raz dłużej, to znów krócej, to szybko i żywo, to powoli i ospale, to gładko, to chropawo, to w jednę, to w drugą przeciwną tamtej stronę (k’sobie lub na odsib’, jak mówi chłop), a zawsze wierne swojej zasadzie. Z takiego źródła wybiwszy się, melodyja płynie kręto lub prosto na kształt rzeki […]1. Kolbergowi nasuwają się zatem w opisie typologicznym melodii metafory ze świata przyrody (drzewa, sieć wodna), rzemiosła (może kądziele, przy których utrwalał się kobiecy repertuar wokalny), a także z ruchu tanecznego; ważniejsza jest dla niego pojemność i kontur melodii niż szczegółowy kierunek i interwały. W Sandomierskiem daje przykład roboczej typologii pieśni weselnych: Opisane tu kilka obchodów weselnych z bliskich sobie położeniem okolic Sandomierza, potrafią właśnie przez swą bliskość objaśnić w jaki sposób kształtowały się pieśń i muzyka w waryjanty czyli wersyje, krocząc od sioła do sioła, lub je przeskakując, gdy znalazły gotowe już wyrażenia2 „Jądro”, „gromada”, „rozgałęzienie”, „bliski/odmienny kształt” melodii – to pojęcia Kolbergowskie (jakby z makro- czy mikrokosmosu) wypracowywane w toku transkrypcji, zestawiania i porównywania melodii lub ich formuł obrzędowych: 1 2 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 9. Tamże. 48 �„[…] w każdym opisie wesela widzimy kilka (acz nie zawsze dosyć ściśle od siebie odgraniczonych) grup, czyli gromad pokrewnych sobie melodyj. I tak: w weselu I stanowią pierwszą gromadę (jądro niejako wesela, bo dwa główne jego momenta mające na względzie: wianek i czepek), n-ra 1, 5, 30; drugą gromadę (w części rozgałęzienie tamtej) nr 7, 10, 12, 13, 14, 20, 21, 33, 39; trzecią gromadę nr 3, 4, 41, 43; czwartą nr 28, 29, 32, 34, 35, oprócz wielu pojedynczych pieśni jak np. nr 9, na dobranoc śpiewanej a wracającej w tym samym niemal kształcie przy każdym opisie wesela (nr 53, 89), nadto nr 26 i 63. [...]. W podobny sposób można by uklasyfikować i melodyje następnych trzech wesel”1 . Kolberg u progu serii monografii wydaje się promotorem myślenia o muzyce jako o procesie (wykonawczym), a nie tylko jako o produkcie (dziele); to zaś jest głównym postulatem antropologów kultury w XX w. z Alanem Merriamem na czele2. Kolberg wiedząc, że wystawia się na zarzut notowania drobnych wariantów, deklaruje asekuracyjnie w przypisie: Wszakże skłonił mnie do tego wzgląd tak na samą ważność tych różnic, jak na dokładność odznaczenia ich w nutach. Ważność ta polega według mnie na przekonaniu, że tylko większa liczba, choćby drobniejszych odmian i odcieni (które mimo to bynajmniej nie są i nie mogą być wyczerpane, gdy lud coraz to nowe tworzy) obok wymienienia miejsca ich powstania lub użytkowania, daje wyobrażenie o stopniowem (czy to dodatniem czy ujemnem) kształtowaniu czyli urabianiu się pieśni, pod względem formy rytmu i spojności z tekstem; a urabianie to ma niewątpliwie swą logikę psychologiczną, którą tylko szereg szczegółów tłumaczy, a na którą pragnę zwrócić uwagę3. Wrażliwość na warianty wynika z jednej strony z ogromu doświadczeń empirycznych i osłuchania się Kolberga ze śpiewem ludowym, z drugiej zaś – z woli ujęcia żywiołu muzycznego, tj. świata procesualno-zmiennego, w zapisie i w opisie. Kolberg omawia w komentarzach muzycznych formę obrzędowych pieśni sandomierskich, zwracając szczególną uwagę na relacje między nieparzystą a parzystą, symetryczną liczbą taktów, normatywną dla okresu muzycznego. Koncentruje się jednak głównie na tonalności śpiewów jako na podstawie-zasadzie tożsamości kultur. 1 Tamże, s. 100–101. A.P. Merriam The anthropology of music, Evanston 1964. 3 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s.70. 2 49 �Akademickie przygotowanie i repetytorium literatury historycznej studiowanej w związku z Encyklopedią powszechną Orgelbranda każą Kolbergowi spojrzeć najpierw na śpiew ludowy w świetle dziedzictwa chorału gregoriańskiego: „Wielka zatem ilość pieśni słowiańskich opiera się na tonalności kościelnej różnych epok, to jest: że zasadą ich nuty są prawa jakim ulegały śpiewy w czasie wszechwładztwa tych tonacyj tworzone”1. Teza ta potwierdzana jest w XX-wiecznych badaniach obecności chorału gregoriańskiego w pieśniach ludowych (o tematyce religijnej), pracach terenowych i analitycznych prowadzonych przez etnomuzykologów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego od lat 70. XX w., a także w studiach etnomuzykologów ukraińskich w odniesieniu do korzeni wąskozakresowej archaicznej „ładkanki”, której odpowiedników można dopatrywać się w śpiewach religijnych od przełomu pierwszego i drugiego tysiąclecia po Chrystusie. Tego typu interpretacje ilustrują tezę kulturoznawczą (aktualną do XXI w.) o przenikaniu się sacrum i profanum w kulturach słowiańskich, a nie o ich separacji (jak w kulturze zachodnioeuropejskiej). Kolberg idzie jednak dalej: […] obok tonalności starokościelnych, dostrzegłem i inne, od nich niezawodnie starsze, tu i owdzie spod warstw melodyjnych przeglądające, niby dolatujące nas echa zamierzchłych od dawna wieków, w dziwny nieraz sposób z nowszemi poplątane wyobrażeniami. Już samo np. wahanie się tonów h1 i b1 […] pokazuje, że tony te nie są pierwotne ale napływowe, równie jak ton przechodni e2 (bo akcent pada dopiero na następne d2) i ton podwyższony cis2, który częściej brzmi jak c2; stanowczo zaś brzmiące: dolne f1, g1, a1, c2 wraz z rozpoczynającemi te pieśni tonami d2 i f2, są wyraźnym znamieniem gammy głównej staro-chińskiej, staro-indyjskiej i staro-szkockiej czyli celtyckiej […]2. Kolberg był w pełni świadomy niedoskonałości narzędzi badawczych, ale starczyło mu odwagi, by wyjść poza teoretycznomuzyczny krąg myślenia europocentrycznego i dać wczesny przyczynek do muzykologii porównawczej, która rozwinęła się dopiero z nastaniem fonografu. Nie stosuje terminów „pentatonika”, ani „pien” na oznaczenie wypełniających pentatonikę tonów, ale wystarczająco opisuje ją pierwotnym pochodem czy systemem kwart a, d, g, c, f, które zbite „w bliskie tony”3 dają „gammę”/„tonacyję” 1 Tamże, s. 14. Tamże, s. 103–104. 3 Tamże, s. 105. 2 50 �dobrze znaną jako relikt w folklorze polskim: f, g, a, c, d, występującą albo w wersji hemitonicznej (Lubelszczyzna, Sandomierskie), albo anhemitonicznej (Kurpie); jako ewenement w Wielkopolsce nagra na fonografie i skomentuje w latach 30. XX w. melodię Chmiela o pentatonice typu celtyckiego (anhemitoniczną) Łucjan Kamieński. Erich M. v. Hornbostel (1877–1935), współtwórca muzykologii porównawczej, podobnie koncypował pochody (koła) interwałowe, by wyjaśniać pozaeuropejskie zjawiska skalowe (teoria kwint przedętych). W roku 1885 – tym samym, gdy Guido Adler utożsamia Musikologie z vergleichende Musikwissenschaft i definiuje ją jako porównywanie dźwiękowych wytworów, a zwłaszcza pieśni ludowych różnych ludów, krajów i terytoriów, oraz grupowanie i porządkowanie tych wytworów według wybranych cech – Aleksander John Ellis (1814–1890) podsumowuje doświadczenia z pomiarów skal instrumentalnych za pomocą tonometru (półton = 100 centów, 1200 centów w oktawie), podnosząc jednak wagę osłuchania przy analizie skali. Kolberg, dokładny rówieśnik wszechstronnego uczonego angielskiego, matematyka, filologa i muzykologa, daje temu wyraz, omawiając zmienną intonację h/b i c/cis i komentując ćwierćtony w melodiach pięciotonowych; jest też dociekliwy, prosi wykonawców ludowych o powtórzenia śpiewu, by upewnić się, że zmiany intonacji h/b nie są „wybrykiem”, lecz „właściwością”. Ellis w toku analizy porównawczej skal muzycznych różnych narodów konkluduje: „scales are not natural, but very diverse, very artificial, and very capricious”1. Fonografia XX w. zdążyła potwierdzić rozległe występowanie pentatoniki na świecie. Pentatonice przyznano zasięg prawie globalny. Współwystępowanie pentatoniki w wielu obszarach świata szeroko dyskutowano wśród muzykologów w XX w. i próby analityczno-porównawcze Kolberga mogą być uznane za sensacyjnie nowatorskie. W czasach Kolberga i później wątpliwości mogły i mogą budzić jednak proporcje między autochtonicznym a migracyjnym charakterem systemu pięciodźwiękowego. Podobnie w archeologii dyskutuje się, czy pewne odkrycia, wynalazki mogły zaistnieć tylko w jednym miejscu (kręgu) i stamtąd rozchodzić się do innych ośrodków cywilizacyjnych lub ich peryferii, czy też odkryć tych dokonywano (wynalazki opracowywano) równocześnie w wielu miejscach. W przypadku 1 A.J. Ellis On the Musical Scales of Various Nations, „Journal of the Society of Arts” 1885, nr 33, s. 485–527. 51 �tzw. multanek (fletni syrinx) z Przeczyc k. Zawiercia, instrumentu dętego wielopiszczałkowego odkopanego w latach 60. XX w. w warstwie kultury łużyckiej z końca epoki brązu, z okresu 1000–700 lat p.n.e., okazało się, że dziewięć kościanych cewek również daje dźwięki skali pentatonicznej, jak stwierdził Włodzimierz Kamiński1. W przypadku pentatoniki bardziej przekonuje druga koncepcja (wielość miejsc wyłonienia się tej skali, jak grzyby po deszczu), co nie wyklucza dyfuzji systemów tonalnych, a zwłaszcza ich ujęć teoretycznych. Porównanie nie musi oznaczać, że coś jest starsze, coś młodsze, oryginalne, wtórne, własne i zapożyczone. Kolberg po prostu testował możliwości interpretacji archaicznych zjawisk tonalnych pogranicza Zachodu i Wschodu w Sandomierskiem. Ta analiza była nowatorska (i czasochłonna) w kraju, gdzie większość ludzi nie umiała czytać i pisać, gdzie przewodnicy życia umysłowego, jak Józef Sikorski, musieli się liczyć z analfabetyzmem (również muzycznym) i tworzyć doręczniki głównie z „baczeniem na miejscowe potrzeby”. Gdy Kolberg komentował pięciotonowy (pentatoniczny) kościec melodii Bogurodzicy, wskazując na możliwy chińsko-hinduski rodowód systemu tonalnego, natrafił na opór redaktora „Ruchu Muzycznego”. Nie było może miło słyszeć uszom europejskim, gdy kontynent stał u szczytu ekspansji gospodarczej i politycznej (kolonialnej), że coś powstało poza Europą, że Europa jest tylko na szlaku pięciotonowego systemu kultywowanego w kolonizowanej Azji. Jak pisze M. Tomaszewski, polemikę z Józefem Sikorskim odnośnie do (chińskiego) pochodzenia pentatonicznego kośćca pieśni Bogurodzica2 przeniósł na pole etnografii muzycznej. Kwestia podstaw i pochodzenia dawnej tonalności Bogurodzicy nurtowała Kolberga do końca życia. W monografii Kaliskie, wydanej w 1890 r., autor wycofując się z prostolinijnych tez w Sandomierskiem, łączy jednak gamę c, d, f, g, a, c z pierwotną tonalnością kantyku oraz z macierzą 1 W. Kamiński Instrumenty muzyczne na ziemiach polskich, Kraków 1971, s. 29–32. Odnośny fragment brzmi (s. 31): „Wielokrotne próby praktyczne poprzedzone obliczeniami akustycznymi wskazują, że w omawianym instrumencie z Przeczyc szósta piszczałka stroiła o oktawę wyżej niż pierwsza. Wszystkie dalsze próby ustalenia pięciu stopni tej oktawy prowadziły każdorazowo do pentatoniki anhemitonicznej. Zastrzegając się z góry, że dokładność oznaczeń uwzględnia tu tolerancję w granicach ćwierćtonu, można przyjąć, że strój tego instrumentu obejmował dźwięki: c3, d3, e3, g3, a3, c4, g4. Być może dalsze odkrycia wniosą dodatkowe informacje do badań nad ówczesnymi skalami, jednak obecnie tylko taki strój wydaje się możliwy do przyjęcia”. 2 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga…, s. XI–XII. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 13–16. 52 �indoeuropejską1, co stanowiłoby muzyczną paralelę do osiągnięć w rekonstrukcji historii języków w badaniach filologii porównawczej, starszej „siostry” muzykologii. Twierdzenia o dawności pentatoniki na ziemiach polskich dotyczyły raczej śpiewów obrzędowych. Zdaniem Waleriana Batki melodie pentatoniczne w Lubelskiem nawet wśród młodzieży odbierane były jako naturalne w okresie międzywojennym2. Natomiast rekonstrukcje stroju piszczałek średniowiecznych z wieków XIII–XIV, z okresu największego znaczenia aerofonów w instrumentarium Słowian zachodnich, wskazują już na skale diatoniczne o pojemności seksty 3. Stroje instrumentów łatwiej podlegają modernizacji niż wzory śpiewu wspólnotowego. Zjawiska tonalne śpiewu obrzędowego w Sandomierskiem Kolberg rozpatrzył zatem według ówczesnego stanu wiedzy o wspólnocie (wędrówkach) systemu tonalnego w kręgu celtyckim (staro-szkockim), staro-chińskim i hinduskim. XIX-wiecznym przywilejem Kolberga było usłyszenie pentatoniki także w grze skrzypcowej, gdyż tradycyjna muzyka instrumentalna wyrastała wprost ze śpiewu i naśladowała melodie wokalne. Zdumiony swobodą tonacji w grze skrzypków, Kolberg widział w ich grze modulacje między dwoma szeregami półtonowej skali pentatonicznej (z jednym tonem wspólnym). Niewiele można dodać do tych analiz, gdyż w świetle ówczesnych pojęć analitycznych tak właśnie można było to interpretować. Dzisiaj widzielibyśmy w XIX-wiecznych melodiach obrzędowych Sandomierskiego, ogólniej terytorium o zasięgu wschodniosłowiańskich tradycji muzycznych, nawarstwienie (jak w archeologii) trzech pokładów: elementów skal wąskozakresowych, tj. skal chordalnych, diatonicznych, które mimo wszystko mogły mieć odległy (luźny) związek z tetrachordami 1 O. Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. IV, V, 247. „…młodzież wiejska [na Lubelszczyźnie – P.D.] w dużym stopniu jszcze przeżywa skalę pentatoniczną jako aktualne i normalne zjawisko w muzyce ludowych wesel i obrzędów dorocznych” – W. Batko, zdanie na marginesie recenzji („Teatr Ludowy” 1938, nr 11, s. 329–330) antologii Łucjana Kamieńskiego Śpiewnik pomorski. Na 1 głos lub więcej. Dla przyjaciół śpiewu ludowego i młodzieży szkolnej [70 pieśni]. Zob. P. Dahlig Tradycje muzyczne a ich przemiany. Między kulturą ludową, popularną i elitarną Polski międzywojennej, Warszawa 1998, s. 256. 3 M. Rychły Instrumenty wykopaliskowe jako podstawa dla ustalania diachronii systemu muzycznego, „Muzyka” R. XXXI: 1986, nr 2, s. 67–78. Rozważania autora i jego rekonstrukcje stroju, oparte także na ergonomii gry, dotyczą dwu kościanych piszczałek: z Kowalewa (o pięciu otworach bocznych) i Międzyrzecza (o czterech otworach bocznych). W ramach seksty możliwe są też, dzięki odmiennej artykulacji, chromatyczne zmiany poszczególnych tonów. 2 53 �starogreckimi; zwrotów lub pełnej skali pentatonicznej; następnie tonów psalmodii i skal modalnych. Dziś mówi się też o dawnym dwucentrycznym systemie tonalnym, tzn. dwa centra tonalne ścierają się między sobą, nadając tonalności charakter dynamiczny. Właśnie to zadziwienie autora Sandomierskiego: „[…] ile subtelności jest w modulacyjach melodyj ludowych […]”1, a nie odgórne założenia, skłoniło Kolberga do bliższej analizy. Nie osłabia to też często formułowanych ogólnych opinii Kolberga o przenikaniu się czy symbiozie elementów dawnych i nowszych w kulturze duchowej (np. literaturze ustnej). Z punktu widzenia etnomuzykologii Kolberg jako pierwszy stwierdził obecność pentatoniki w muzyce ludowej. Relikty tego systemu będą się cieszyć szczególną uwagą wśród etnomuzykologów XX w. Kolberg uznał później chińsko-hindusko-europejskie panoramy za przedwczesne („wybujałe”); analizę jednak rozumiał jako dowartościowanie tego, co zarejestrował w toku badań terenowych. Przeszkodą dla wypracowania twierdzeń pewnych były braki nutowych źródeł muzycznych oraz niedostateczne podstawy empiryczne dla interkontynentalnych porównań. Sumienność, którą wyróżnia się praca i warsztat naukowy Kolberga, oraz imperatyw badań terenowych dla wypełniania atlasu etnograficzno-muzycznego I Rzeczypospolitej pozostawiły na uboczu dywagacje o globalnych związkach kulturowych. Kolberg nie był przecież uczonym „gabinetowym”. Być może ze studiów berlińskich przejął bakcyla myśli uniwersalistycznej (świat jako jedna roślina), co w połączeniu z duchem romantyzmu i filozofią pozytywizmu dało fenomen jedyny w swoim rodzaju – Oskara Kolberga. Szerokie porównania nie były obce i muzykologom XX wieku. Łucjan Kamieński, profesor Uniwersytetu Poznańskiego, gdy w 1933 r. poznał z autopsji (nagrywał na fonografie Edisona) diafonię, tj. śpiew równoległych kwint wśród górali pienińskich, dopuszczał związki tej prostej wielogłosowości z dziedzictwem skandynawskim i bizantyjskim2. Sandomierskie jako prototyp, obok Kujaw, monografii regionalnej rozbudziło zainteresowanie Kolberga praktyką wykonawczą skrzypków, głównych (obok dudziarzy spotkanych w Wielkopolsce) reprezentantów ludowej muzyki instrumentalnej. Znalazło to wyraz w opisie zachowania muzyka w czasie gry, w komentowaniu sposobów urozmaicania, ozdabiania gry 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 12. Ł. Kamieński Diafonia ludowa w Pieninach, w: Ł. Kamieński O biologii pieśni, wstęp i dobór tekstów B. Muszkalska, Poznań 2011, s. 46–49. 2 54 �z jednoczesnym kierunkowaniem jej na wypełnienie dłuższego czasu gry1. Dziedzictwem jeszcze starożytnym myślenia o instrumencie jako o figurze ciała są komentarze Kolberga, iż instrument w rękach muzykanta, a właściwie wspólna dusza grajka i skrzypiec „[…] jęczy, płacze, wzdycha, drży (tremoluje), skacze i zżyma się, posłuszna wszechwładnym poruszeniom ramienia i ręki […]”2. Antropomorficzne traktowanie głosu instrumentu (niezależnie od „cielesnego” nazewnictwa części skrzypiec) jest bliskie opiniom muzyków ludowych do dnia dzisiejszego. Pojawiające się już Pieśniach ludu polskiego z 1857 r. zaciekawienie praktyką wykonawczą, zachowywaniem się muzyków, śpiewaków w czasie gry i śpiewu, traktowaniem ich w społecznościach, jest cennym wkładem do wiedzy etnologicznej i pożywką dla etnomuzykologii. Z kolei lektura Kujaw motywuje do przekrojowego studium tradycji muzycznej, tak w perspektywie repertuaru, osoby muzyka/śpiewaczki/śpiewaka, jak i społecznych funkcji i kontekstu kulturowego. Uwagi o ambiwalentnej ocenie osoby muzyka i sposób ich formułowania przez Kolberga można zestawić z analogicznymi rozważaniami Alana Merriama sto lat później3. Otwartość formy muzycznej tak śpiewu, jak i gry (zawieszanie na kwincie dolnej lub górnej), nastawienie praktyki muzycznej na ciąg dalszy (Kolberg to zawieszanie na dominancie rozumie dosłownie jako „odroczenie” do czasu, gdy następny śpiewak/tancerz podejmie nutę), tworzenie atmosfery grania, „ogrywanie” pomysłów formuł muzycznych stanowiły również, podobnie jak dawna tonalność śpiewu, odkrycie dla Kolberga (o ile nie zachował wspomnień śpiewu swej piastunki Zuzanny Wawrzek, pochodzącej z Sandomierskiego). Lektura komentarzy Kolberga jest stale inspirująca, np. kwestia urozmaiconej reprodukcji lub preferencji nowości: skrzypek–rutynista „urozmaica melodyję we właściwym jej duchu”; skrzypek–wirtuoz „lubi nowość”, a skoro droga daleka do kościoła i karczmy, może „bujać swobodnie po instrumencie”, dodając czasem dwugłos4. Zaobserwowanie zależności między wokalnym a instrumentalnym medium, między grą zbliżonego tematu muzycznego do tańca i do słuchania podczas pokonywania dystansu między kościołem, zajazdem (karczmą) 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 9–10. Tamże, s. 10. 3 A.P. Merriam Basongye Musicians and Institutionalized Social Deviance, “Yearbook of IFMC” 1979, nr 11, s. 1–26. 4 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 101–102. 2 55 �i chatami weselnymi było rezultatem doświadczeń terenowych, uczestnictwa w weselu w Sandomierskiem, a może i przemieszczania się wozem drabiniastym razem z muzyką. Do końca XX w. zachowało się nazywanie owych melodii przez muzyków ludowych tych właśnie sandomierskich okolic wędrowcami, podróżniakami (granymi przez skrzypka z basistą w drodze na wesele lub z wesela) lub światówkami, tzn. przyśpiewkami i ich wersjami instrumentalnymi w plenerze, „na świat”. W innych tomach, tam gdzie może, zestawia Kolberg wokalne i analogiczne instrumentalne melodie, aby oddać w tej „konwersacji” śpiewu i gry rdzenne właściwości folkloru polskiego. Po tej ścieżce będą chadzać w XX w. Łucjan Kamieński z Jadwigą i Marianem Sobieskimi oraz ich uczniami, zachęcając muzyków instrumentalistów w trakcie nagrań dokumentalnych najpierw do zaśpiewania, a potem do odegrania melodii; bywa to nawet dziś kontestowane przez konserwatywnych dudziarzy, bo przecież „gracze nie śpiewają” (a tylko ci, co tańczą). Teksty Kolberga odnoszone do wrażeń i doświadczeń słuchowych wymagają właściwej im, cierpliwej interpretacji, egzegezy. Dzielą nas, w historii muzykologii, zmiany generacyjne. Każde pokolenie uwydatnia swój wkład, filtrując, zmieniając proporcje wiedzy, redukując osiągnięcia minionych pokoleń (lub nie pamiętając o nich). Istotna zmiana polega głównie na specjalizacji, kosztem perspektywy ogólnej, kulturowej, symbolicznej. Kolberg próbował równoważyć szczegółową i uogólniającą perspektywę. Sformułował np. potrzebę wyróżnienia typów melodycznych („wybitek”), zachęcał także do samodzielnego tworzenia obrazu wesela z różnych części składowych z sąsiednich miejscowości1, co stało się normą w tworzeniu dziesiątek widowisk regionalnych wesel w XX w., na czele z Weselem na Kurpiach ks. Władysława Skierkowskiego (1933). Drugim regionem, w którym Kolberg sprawdził i wypełnił swój system ekspozycji i utrwalania kultury ludowej, były (jak już wspomniano) Kujawy, szczególnie dotknięte podziałem zaborów. Kolejność wyboru regionów można by tłumaczyć domową inicjacją muzyczną i (hipotetycznymi) pytaniami natury naukowej: Jak się miał indywidualny repertuar piastunki Zuzanny Wawrzek w Warszawie do jej stron macierzystych (Sandomierskie) oraz czy dar „czucia muzyki narodowej” Chopina da się objaśnić analizą „muzykalności” w regionie, gdzie urodziła i wychowała się matka kompozytora? 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 97. 56 �Oprócz uporządkowania panoramy opisu kulturowego, w kontekście obfitego zasobu kujawskiego repertuaru, podanego jeszcze w kaligraficznej (urzekającej) wersji, doszedł do głosu bardzo nośny wspomniany już wątek zainteresowania Kolberga praktyką wykonawczą. Wątek ten godzić będzie w XX-wieczną muzykologię historyczną i systematyczną, zapowiadając nachylenie „performatywne” w naukach społecznych. Kolberg notuje obserwacje, jak ludzie tańczą (pierwsze opisy cyklów tanecznych), jak grają po swojemu na skrzypcach, aerofonach prostych. W tym ostatnim przypadku uwidacznia się przekonanie Kolberga o głębokiej dawności pasterskiego śpiewu i muzykowania, o mocy dźwięku w komunikacji człowieka ze światem zwierząt („żywiną”). W istocie, elementarne, pierwsze formy muzyczne (zawołanie, wyliczanie) 1, a nawet scenariusze muzyczne, ilustrowanie wydarzeń grą na aerofonach 2 będą identyfikowane w XX w. w obszarze muzykowania pasterskiego. Zauważenie w tomach kujawskich swoistych lokalnych terminów okołomuzycznych, stosowanych przez i wobec muzyków wiejskich, czy ogólnie słownictwa chłopskiego w kontekście obrzędowości i praktyki społecznej, to pierwsze jaskółki XX-wiecznych studiów nad etnoteoriami w antropologii kulturowej i etnomuzykologii, dyktowane zwiększonym uznaniem dla wewnętrznych, lokalnych pól wartości (emic) 3, może nawet zapowiedź tych motywacji, które towarzyszą odrodzeniu muzyki wiejskiej (skrzypcowej) wśród grup młodzieżowych XXI w. Jak wszędzie, tak i tutaj Kolberg rozsypuje ziarna zainteresowań, które zakiełkują i rozwiną się w następnych stuleciach. 1 L. Bielawski Rytmika polskich pieśni ludowych, Kraków 1970, s. 40–42; I. Nazina On early forms of traditional instrumental music among the people of Belarus, w: Traditional Musical Cultures in Central-Eastern Europe. Ecclesiastical and Folk Transmission, red. P. Dahlig, przeł. J. Comber, Warsaw 2009, s. 13–26; P. Dahlig Muzyka Adwentu. Mazowiecko-podlaska tradycja gry na ligawce, Warszawa 2003, s. 143–162. 2 I. Maciews’kyj Muzyczni instrumenty huculiw, Winnyca 2012, s. 221–222 (zagubienie kozy przez pasterkę huculską, poszukiwanie, radość ze znalezienia, ilustrowane w melodii instrumentalnej na aerofonie – flujerce, org. флyєpкa). Cykliczno-programowe muzykowanie na sopiłce utrwalił Kolberg na Pokuciu w grze Tymka Czupruna, zob. Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 9 i 70, nr 723, i w tomie suplementowym: Pokucie. Suplement do tomu 29–31 (DWOK T. 81), s. 55–56, nr 64. 3 J. Stęszewski Rzeczy, świadomość i nazwy w badaniach etnomuzykologicznych (na przykładzie polskiego folkloru), w: J. Stęszewski Rzeczy, świadomość, nazwy. O muzyce i muzykologii, red. P. Podlipniak, M. Walter-Mazur, Poznań 2009, s. 253–278. P. Dahlig Ludowa praktyka muzyczna w komentarzach i opiniach wykonawców w Polsce, Warszawa 1993. 57 �W Kolbergowskich „obrzędach przejścia”, od układania dźwięków do struktury opisu kultury, uzewnętrzniają się zatem nowe pomysły na pojęciowe i werbalne ogarnięcie żywiołu praktyki muzycznej. Każda następna seria będzie charakteryzowała się bądź zróżnicowanymi proporcjami repertuaru (choćby znacząca reprezentacja pieśni dziadowskich w Krakowskiem), bądź niepowtarzalnymi szczegółami interpretacji, i oczywiście niepowtarzalną faktografią oraz swoistym repertuarem, lecz przekrój zagadnień i sposób widzenia kultury muzycznej zastanej na wsi przez autora Ludu… wypracowane zostały „na gorąco” w pierwszych tomach (seriach) monografii. Do rozważania pozostają, w kontekście każdego poszczególnego tomu (wydanego za życia autora), w jakim stopniu Kolbergowska charakterystyka muzycznych nurtów regionalnych, jako obiektywna wartość pracy etnomuzykologa, wynikła z dostępności piśmiennictwa, z autopsji etnografa oraz stanu teorii wiedzy (wraz z jej stereotypami) w XIX w. W swym obiektywizmie Kolberg dawał zawsze priorytet repertuarowi i charakteryzowaniu muzyki, kraju, ludu, zwyczajów i obrzędów; jego atlas etnograficzno-muzyczny był, jak wspomniano, sublimacją kartografii ojca. O priorytecie repertuaru muzycznego świadczy ciągła numeracja repertuaru (np. nr 1–571 w wydanym w 1889 r. Łęczyckiem, DWOK T. 22). Problemem dla Kolberga było modelowanie przebiegu wesela z szeregu lokalnych realizacji, wydobycie cech obrzędowych jako iskry wyobraźni muzycznej ludu; dla outsidera owe cechy obrzędowe stanowiły klucz do uściślenia dziedzictwa pod względem terytorialno-regionalnym. W redagowaniu i modelowaniu, których aksjomatem dla Kolberga była poprawność, chodziło o demonstrowanie dialogowego przebiegu wesela (role chóru kobiet, druhen, mężczyzn, śpiewu drużbów, starostów) oraz o uwydatnienie współdziałania śpiewów z partiami czysto instrumentalnymi (skrzypka). Kolberg był prekursorem etnografii wykonania muzycznego. Problemem dla autora Ludu było też rozgraniczanie funkcjonalne repertuaru wokalnego: pieśni weselnych i powszechnych. Dbał o zachowanie proporcji repertuaru; proporcje liczbowe repertuaru: dorocznego, weselnego, pieśni powszechnych i tańców miały się w 22. tomie Łęczyckie tak jak 1:3:7:7. Dążył do reprezentatywności repertuaru. W Łęczyckiem dał przypisy do Mazowsza, umieścił w tymże tomie sporo repertuaru kujawskiego, ze względu na stwierdzone pokrewieństwo. Zauważył i zapisał przeplatanie się w chodzonych trój- i dwumiaru. Prostotę   podziału metrum (tempo na  lub  ) uzupełnił dbałością o nazewnictwo tańców (Mazur szlachecki, żydowski, kujawski). Do rejestracji melodycznej 58 �tańców i ich nazw czerpał zapewne siły z czasów młodości, gdy młodzież w pierwszych dekadach XIX w., jak sam wspomina, zawzięcie tańczyła. W omawianym tomie łęczyckim (1889) zauważamy upodobanie do folkloru pasterskiego (melizmatyczne owczarki, wolarki, podobne obserwacje na Kujawach) i dziadowskiego. Gromadzi materiały o diable Borucie, przytacza trzy strony przekleństw. Każdy tom ma swój niepowtarzalny urok. Etnomuzykologia XX w. budowała kompetencje badaczy na zaaranżowanych sesjach nagraniowych. Kolberg, zwykle z pomocą dworu ziemiańskiego, również specjalnie przygotowywał swe sesje muzyczne (choć nie tak komfortowo jak Béla Bartók, który ustawiał kolejkę włościan do tuby fonografu) i był często świadkiem spontanicznych akcji muzycznych; miał do dyspozycji tylko swą czujność słuchową, refleks i wyposażenie w bardzo zwięzłą (wobec praktyki ludowej) bazę znaków i pojęć. Z pewnością miał też wianuszek ciekawskich, bo zbieranie pieśni było jeszcze do lat 50. XX w. wydarzeniem społecznym. Uwagi Kolberga do redakcji swych transkrypcji trzeba zatem rozumieć w kontekście intensywnego przekazu ludowego, żywej ekspresji bliskiej transowi, gdzie rzeczywiście wiele elementów mogło być nieprzewidywalnych nawet dla samego wykonawcy. Bywało, że rozmówca śpiewał, jak pisze Kolberg, byle do składu1. To określenie powszechnie występowało i sto lat później wśród śpiewaczek/śpiewaków ludowych w późnych dekadach XX w. Epoka fonograficzna uczuliła badaczy folkloru na ostateczność wizerunku muzycznego i skłaniała do maksymalnej dokładności zapisu nutowego, np. w transkrypcjach na podstawie fonogramów Ł. Kamieńskiego2; to podobna tendencja do dążenia do precyzji redaktorów odczytujących pierwszy Urtext, tj. autograf dzieła kompozytorskiego. Kolberg nie miał żadnej rękojmi wierności, polegał tylko na swym znakomitym słuchu, zdolności ustawicznej mobilizacji, doświadczeniu „stenografii” muzycznej. Przygotowania do druku wiązały się ze żmudną autoredakcją: „Rzeczą [bacznego znawcy] jest: pracą ducha wyrównać i wygładzić co było szorstkie, co zakłócone oczyścić, co sprzeczne pogodzić, co urwane związać”. Zarazem trzeba to czynić „ostrożnie i umiejętnie”3. Co prawda „balastu przyrostków oj, hej, da, dana” nie traktowalibyśmy dzisiaj jako balastu, lecz jako integralną 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 98. Ł. Kamieński Pieśni ludu pomorskiego, Toruń 1936. 3 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 99–100. 2 59 �cząstkę wykonania, gdyż jest to muzyczna realizacja funkcji języka naturalnego (m.in. nastawienie na kontakt i jego podtrzymanie), lecz są to znacznie późniejsze obserwacje językoznawców, folklorystów i etnomuzykologów, którzy by przy takiej obfitości repertuaru i tradycji muzycznej, jaką miał przed sobą Kolberg, zapewne „potracili głowy”. Ciekawe światło na trud redakcyjny Oskara Kolberga rzuca jego tekst z 1864 r. Jest to niepublikowana w XX w. recenzja zbioru pieśni ewangelickich w języku polskim1. Dbałość Kolberga o ład w repertuarze ewangelików polskich, podobna tej, którą w XX w. wykazywał Jan Tacina, zwróciła już uwagę Arlety Nawrockiej-Wysockiej2. Recenzja zbioru, choć dotyczy melodii pieśni religijnych, ukazuje redakcyjno-muzyczne preferencje Oskara Kolberga. Mianowicie dążył on do ujęcia w notacji muzycznej śpiewów ludowych (w tym religijnych) tak, by były one dobrze czytelne dla kompetentnych muzycznie odbiorców w XIX w. Czytelność obejmowała np. zapis w określonym takcie, w którym ewentualne wydłużenia powinny być wskazane fermatą, ale najlepiej ujęte konkretnymi wartościami rytmicznymi. Kolbergowi zależało nie tylko na tym, by melodia była podana w uporządkowanym metrum, przygotowana redakcyjnie, lecz by wersja zredagowana nie roniła cech istotnych. Ta racjonalizacja, zwłaszcza przebiegu rytmicznego, i zabieg metryzacji służyły też celom porównawczym w sytuacji, gdy autor Ludu… operował tysiącami wytworzonych przez siebie zapisów. Zapisy te musiały pełnić rolę podstawowego źródła, urtekstu, w odróżnieniu od zbiorów badaczy począwszy od lat trzydziestych XX w., gdy pierwotnym źródłem stał się fonogram. Część tej unikatowej recenzji warto zacytować, także ze względu na szczególną skłonność Kolberga do poszukiwania korzeni zjawisk muzycznych i na klauzulę recenzji, ukazującą dyskretną osobę autora w całej prawdzie: Objęte niniejszym zeszycikiem melodie dobierane są już to z kancjonałów niemieckich dawnych i nowych, już z polskich, już (i to najwięcej) z ust ludu, a w tym ostatnim razie są one niezbyt szczęśliwemi odmianami (wariantami) 1 O. Kolberg Zbiór II melodyj choralnych ułożony przez ks. Dra W. Altmanna, pastora odolanowskiego. Erfurt i Lipsk 1856. Nakładem G. W. Körnera, Wrocław u Schefflera (dawniej Cranz’a), Odolanów u wydawcy. Drukował T. Hofmann w Ostrowie, „Zwiastun Ewangeliczny” 1864, nr 8, s. 125–127. Tekst udostępniła mi Agata Skrukwa. 2 A. Nawrocka-Wysocka Nurt ewangelicki w dokumentacji Oskara Kolberga, „Polski Rocznik Muzykologiczny” T. XII: 2014, s. 81–95. 60 �niektórych znanych pieśni starodawnych, wspólnych tak protestantom jak i katolikom, jak np. pieśni: „Jezu Chryste Panie miły” (nr 14), „Kiedy król Herod królował” (nr 15), psalmy, mianowicie psalm 91: „Kto się w opiekę poda” (nr 17), pieśń: „Nuż wszyscy z serca wiernego” (nr 29, która jest wariantem Hejnału roratnego adwentowego w pieśniach ks. Mioduszewskiego1 nr 1 w Krakowie wydanych, zamieszczonego) itd. Pieśni te wydawca usiłował widocznie oddać nutami tak jak je lud śpiewa, więc niewolniczo prawie trzymał się jego dykcyi i nie oznaczył nigdzie taktu ani tempa w jakiem się poruszać mają, zastępując często fermatą  przydłuższe, lecz nieokreślone głosu zatrzymanie, większemi a stanowczemi naznaczyć się mającego nutami. Niepewność ta, a raczej niedokładność w określeniu, dozwala śpiewakowi skracać lub przedłużać tony takie wedle swego widzimisię. Przypuściwszy, że lud tamtejszy śpiewa czysto i dobrze, że robi nacisk (akcentuację) właściwy, że zachowuje iloczas języka jak należy (o której to ostatniej okoliczności wszakże wątpić się godzi, znając pieśni ludowe polskie, co też i niniejszy zbiorek stwierdza), to zawsze śpiewa on tylko instynktowo, a rzeczą jest człowieka muzykalnego, choćby elementarnie tylko w tej sztuce wykształconego, gdy notuje melodią ze słuchu oddać ją wiernie i muzykalnie zarazem, a nie roniąc nic z jej swobody w rozwijaniu się, a nawet i z iloczasu, nadać jej przecież porządek i pewną symetrię w układzie2. Czujemy bowiem bardzo dobrze, że melodie pozornie bezładne, niedające się niby ująć w regularne takty, tak samo jak w poezji wiersze niejednostajnej miary nie mogą się jednak obejść bez rytmu i pewnego nacisku (akcentu) właściwą uwydatnionego deklamacją; a te, mimo bardzo wybujałej nieraz śpiewaków tych swobody w polocie, nadają im pozór jak największej szykowności. I tak np. psalm „Błogosław duszo moja” (nr 3), napisany, równie jak wszystkie inne, bez oznaczenia taktu, można było rozdzielić na takty cztero-ćwierciowe lub na trzyćwierciowe, lub też mieszane; niektóre zaś z nut ćwierciowych (fermatami na wierzchu odznaczonych) przedłużyć o drugie tyle (to jest zrobić z nich półnuty) lub też ligaturami połączyć. W taki lub podobny sposób dałoby się wszystkie niemal w tym zbiorku zamieszczone melodie ułożyć, traktując rzecz tę umiejętnie, t.j. bez naruszenia ich właściwości. Baczyć by przede wszystkiem należało na długość nut, nad któremi fermata są położone, przedłużać niekiedy nawet i te nad którymi nie ma fermatów, uwzględniać i poprawiać czas trwania niektórych półnut, a same 1 M.M. Mioduszewski Śpiewnik kościelny, Kraków 1838, s. 9–10. Tu Kolberg dołączył przypis: „Że w ten sposób pisano i wydawano, i wydają jeszcze mnóstwo śpiewników, że niektóre śpiewy jak np. lamentacje, mogłyby a nawet winny czasami pozostać bez oznaczenia taktu – nie uwalnia bynajmniej wydawcy od zarzutu jaki wyżej wyłuszczamy”. 2 61 �melodie porównywać z odmianami czyli wariantami używanymi po innych częściach naszego kraju. Prawda, że praca to arcy-mozolna, lecz nie bez pożytku dla śpiewającej gminy. Do najdawniejszych z tych pieśni (z których wiele idzie w tonacjach tak zwanych kościelnych) należą niewątpliwie Lamentacje III i IV (nr. 22 i 23, „Rozważajmy wszyscy” i „Posłuchajcie lamentu”), których tonalność sięga może przedchrześcijańskich czasów, a przynajmniej współczesną być może słynnej pieśni św. Wojciecha Bogarodzicy. Pierwiastkowo musiały one brzmieć surowiej niż dzisiaj, prawdopodobnie brakowało im tonów charakterystycznych (tonami charakterystycznemi zowią się: wielka tercja i wielka septyma każdej gamy). Mimo usterek, jakie wyżej co do braku znaków taktowych wykazaliśmy, zalecając potrzebę ich uregulowania, którym to usterkom zresztą dobry śpiewaka instynkt łatwo zaradzić i takowe sprostować sobie może, przyznać musimy, że melodie te, w tym nawet kształcie w jakim są podane, znakomity posiadają jeszcze w sobie zasób siły, powagi i piękności, aby się same przez się gminie polecić mogły; są bowiem utworem starych błogich czasów, kiedy to wiara silnie jeszcze do serc przemawiając, budziła natchnienie ku chwale Bożej i tworzyła, jednym je namaszczając duchem, zarówno wielkie dzieła sztuki, jak i skromne pieśni pobożne. W dokumentacji badań terenowych Kolberg nie zapisywał danych o wykonawcach. Kwestia braku imion i nazwisk śpiewaków i muzyków u Kolberga może być wyjaśniona następująco: Pytanie „jak się nazywasz?” było podstawowym zachowaniem ówczesnego żandarma we wszystkich zaborach; wiązało się ponadto z urzędami, podatkami i poborem do wojska. Samo spisywanie pieśni, śpiewanie na żądanie mogło wydawać się podejrzane dla chłopów. Outsider nie powinien wchodzić w personalia rozmówcy. Ponadto trzeba pamiętać, że urzędowe nadawanie nazwisk mieszczanom i chłopom realizowane bywało na początku XIX w. dopiero przez administracje zaborcze. Ludzie czasem nie wiedzieli dokładnie, jak się nazywają i w którym roku się urodzili. Kolberg mógł nie chcieć darmo się trudzić. Pieśń ludowa była tym, czym dziś public domain, kwestia autorstwa była wtórna, funkcjonowało prawo wykonawcze, nie autorskie. Ówczesna obfitość tradycji ustno-pamięciowej przesłaniała wagę tego, kto konkretnie śpiewał lub grał. Kolberg traktował wykonawcę ludowego jako medium. Zdecydowana większość ówczesnych jego „informatorów”, śpiewaków i muzyków była wówczas niepiśmienna. Personalia obowiązywały tylko w paszporcie, w przyjściu, ślubie i zejściu z tego świata (księgi parafialne). Nawet rozpoznanie własnego wizerunku okazywało się kłopotliwe (lustro 62 �w chacie było rzadkością, odbicie oblicza dawało lustro wody). Dopiero późny zwyczaj zawieszania zdjęć ślubnych uprzytamniał fizjonomie. W lokalnym środowisku każdy miewał swoje imię lub przydomek. Osoba w środowisku dookolnym zyskiwała konkretność. W sferze publicznej zaś autorstwo dzieła, personalia wykonawcy zaczynały się wyłaniać historycznie wraz ze świadomym słuchaniem muzyki, począwszy od koncertów publicznych, a szczególnego znaczenia nabrały w epoce radia, gdy chodziło też o to, by mieli o czym mówić spikerzy. Wydaje się, że gdy słuchamy jakiejś muzyki, najpierw uświadamiamy sobie, że znamy ją, potem – że znamy kompozytora, potem zaś ewentualnie wykonawcę. Chociaż Kolberg był jak najdalej od wyniosłości wobec ludności chłopskiej, myślał raczej typami ludowymi niż jednostkami ludzkimi. Nie ukrywał naturalistycznych, surowych czy grubiańskich stron życia ludu; z kolei jednak brał w obronę chłopów, gdy spotykał się z ich pogardliwym traktowaniem. Kolberg spisywał ze słuchu melodie z życia, rysował kulturę, oddawał prawo, nie dopuszczał zaś uzurpacji jednostek, typowej dla dzisiejszego świata rzeczywistych lub imaginacyjnych artystów. Czynność zapisywania pieśni tu i teraz miała też szczególny sens; to była materialna konkretyzacja rzeczy ogólnej, duchowej, sama czynność zapisu to jakby chwytanie osobowości. Już sama pieśń jest osobą, tak jak performance wybitnej śpiewaczki/muzyka jest szczerą ekspozycją całej, pełnej osobowości. To Kolbergowi wystarczało. Okres wzmożonej refleksji antropologicznej, kulturoznawczej i kontekstowo-muzycznej miał miejsce w drugiej połowie XX wieku, i to zwłaszcza w kręgu anglosaskim. Kolberg sprawy z dziedziny socjologii muzyki uznawał za oczywistość; wielu wybitnych etnomuzykologów ukraińskich do dziś koncentruje się, podobnie jak Kolberg, głównie na typologii muzycznej i rekonstrukcji procesów historycznych, traktując społeczne funkcje folkloru jako powszechnie zrozumiałe. Kolberg, który położył podwaliny dla slawistyki muzycznej, był jednak także wyczulony na związek muzyki z życiem indywidualnym (geneza ekspresji w pieśniach powszechnych) i społecznym (śpiewy cyklów rodzinnego i dorocznego). Traktował muzykę jako synonim życia. Zapewne też z tego powodu przeszedł od monografii gatunku pieśni do regionalnych monografii tradycyjnej kultury muzycznej; ewolucję tę wyczuwamy w recenzji pieśni weselnych Glogera, gdzie Kolberg dzieli się doświadczeniem zarówno wielości zastosowań funkcjonalnych danej pieśni, jak i wypełniania danego epizodu obrzędu przez różne, wymienne epickie i liryczne utwory. Jest to zjawisko tzw. liryzacji obrzędu weselnego, 63 �komentowane przez współczesnych etnomuzykologów białoruskich1, gdy w miejsce lub obok wspólnotowych śpiewów rytualnych pojawiają się liryczne personalno-indywidualne wątki pieśniowe. O ile dla muzykologii historycznej XIX-wieczna summa Kolbergowska, zawarta zwłaszcza w Encyklopedii powszechnej Orgelbranda, jest ważnym odsyłaczem do stanu wiedzy o muzyce i świadomości historycznej XIX w., to dla etnomuzykologii (muzykologii systematycznej) wiedza źródłowa zawarta w dziełach Kolberga stanowi fundament i inspirację stale aktualną. Wszystkie studia nad tradycjami regionów czy okolic kraju muszą zaczynać się od Kolberga, także na zasadzie stwierdzenia, iż Kolberg o tym nie pisał lub go tam nie było. Ważny problem: rozbieżność między źródłami folkloru „z pierwszej ręki”, prosto „z ust ludu” a stylizacją, aranżacją folkloru w opracowaniach dla ruchu amatorskiego lub w twórczości artystycznej, ten rozdźwięk uwydatniony w XX w., był Kolbergowi już dobrze znany. Wydaje się, że w sposób nam współczesny opowiedziałby się za suwerennością i komplementarnością obu nurtów folklorystycznych i wysłuchałby dzisiejszego zaawansowanego folkowego performance’u z takim samym przejęciem jak czterogłosowych opracowań pieśni w wykonaniu włościańskiego chóru z Bieżanowa na swym jubileuszu 75-lecia urodzin i 50-lecia pracy naukowej w 1889 roku. Rezonans Kolberga w polskiej etnomuzykologii XX w. – wybrane aspekty „Życie po życiu” Kolberga, jego rezonans w XX-wiecznej etnomuzykologii, dotyczy takich zagadnień jak: 1 – syntetyczna charakterystyka muzyki ludowej na ziemiach polskich (w pierwszym projekcie –„charakterystyka muzyki słowiańskiej”); 2 – monografie poszczególnych ballad i pieśni „wędrujących”; 3 – choreologia; 4 – instrumenty i praktyka instrumentalna; 5 – specyficzne sposoby śpiewu i gry; 6 – przemiany kulturowe, w szczególności kultury muzycznej. 1. Zagadnienie sprawdzalnej charakterystyki jako pierwsze przyciągnęło uwagę badaczy. Helena Rogalska-Windakiewicz (1868–1956) oparła 1 T. Varfolomeyeva The song systems of Belarusian rituals of the family cycle, w: Traditional Musical Cultures in Central-Eastern Europe. Ecclesiastical and Folk Transmission, red. P. Dahlig, przeł. John Comber, Warsaw 2009, s. 49–66. 64 �się na źródłach Kolbergowskich, gdy podjęła studia nad rytmiką, wierszem, zwrotką, formą i tonalnością polskiej muzyki i pieśni ludowej, a także badania nad inspiracjami ludowymi Fryderyka Chopina 1. Podobnie jeszcze przed I wojną światową zaczął spożytkowywać zapisy muzyczne Kolberga Adolf Chybiński (1880–1952). Dokonał on w 1907 r. przeglądu metod klasyfikacji pieśni i muzyki ludowej wypracowanych w XIX w. oraz zweryfikował je w świetle zbiorów Kolbergowskich 2. Bronisława Wójcik-Keuprulian (1890–1938), autorka pierwszych syntetycznych artykułów o polskiej muzyce ludowej, ilustrowała swe analizy i wnioski przykładami ze zbiorów Kolberga 3. Wydaje się, że w zakresie rozpoznawania kultury regionalnej Oskar Kolberg oddziaływał nie tylko poprzez to, czego dokonał, lecz także przez niewyczerpujące opracowanie przez niego niektórych działów bądź regionów. I tak, począwszy od okresu międzywojennego, bliższemu opracowaniu zaczęły podlegać te zbiory regionalne, które nie były obficie reprezentowane u Kolberga, mianowicie Śląsk4, Kaszuby5, Podhale6 i Kurpie7 (dwa pierwsze regiony były ponadto kluczowe dla II RP). 1 H. Rogalska-Windakiewicz Rytmika ludowej muzyki polskiej, „Wisła” T. XI: 1897, s. 716–737. Tejże Chromatyka muzyki polskiej ludowej, „Wiadomości Artystyczne” R. V: 1900, nr 2/3–6/7. Tejże Studya nad wierszem i zwrotką poezyi polskiej ludowej, Kraków 1913. Tejże Wzory ludowej muzyki polskiej w mazurkach Fryd[eryka] Chopina, Kraków 1926. Tejże Ze studiów nad formą muzyczną pieśni ludowych: Okres kolisty, w: Księga pamiątkowa ku czci prof. Dr. A. Chybińskiego, Kraków 1930, s. 115–123. Tejże Pentatonika w muzyce polskiej ludowej, „Kwartalnik Muzyczny” 1933, z. 17–18, s. 1–26. Tejże Zagadnienie chronologii pieśni ludowych polskich, „Ziemia” R. XXIV: 1934, nr 12, s. 298–301. Tejże Ślady teorii gam greckich w muzyce i pieśni ludowej, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU” T. XLIV: 1939, nr 5, s. 194–195. Tejże Dysonans w muzyce polskiej, „Ruch Muzyczny” 1946, nr 22–23, s. 13–16. 2 A. Chybiński O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych, „Lud” 1907, T. XIII, s. 171–201. Wznowienie w: A. Chybiński O polskiej muzyce ludowej. Wybór prac etnograficznych pod red. L. Bielawskiego, Kraków 1961, s. 23–57. 3 B. Wójcik-Keuprulian Muzyka ludowa, w: Wiedza o Polsce, T. 5, cz. 3, Warszawa 1932, s. 437–446. Tejże Polska muzyka ludowa, „Lud Słowiański” 1932/34, T. III, s. B3–B33, dod. nutowy s. 3–5. 4 Pieśni ludowe z polskiego Śląska, T. 1, wydał J.S. Bystroń, Kraków 1927–1934; T. 2, wydał J. Ligęza, S. Stoiński, Kraków 1938. 5 Ł. Kamieński Pieśni ludu pomorskiego… 6 S. Mierczyński Muzyka Podhala, Lwów 1930; II wyd. Kraków 1949; III wyd. Kraków 1973. Tegoż Pieśni Podhala, Warszawa 1935. 7 Ks. W. Skierkowski Puszcza kurpiowska w pieśni, cz. 1–2, Płock 1928–1934. Reedycja: Puszcza kurpiowska w pieśni. Dzieła zebrane red. H. Gadomski, cz. 1–3 Ostrołęka 1997–2003. 65 �2. Łucjan Kamieński, profesor muzykologii na Uniwersytecie Poznańskim, rozpoczął m.in. prace nad poszczególnymi wątkami pieśniowymi. Z jego inicjatywy przestudiowano i analizowano w formie prac magisterskich, na podstawie materiałów Kolbergowskich i w pewnym stopniu kontynuując metodę porównawczą zastosowaną przez Kolberga w antologii z 1857 r., monografie pieśni balladowych: Konrada Pałubickiego Na Podolu biały kamień (1937) i Witolda Kandulskiego Pojechał pan z chartami na pole (1939); jako odpowiednik lwowskich studiów nad tańcami powstała w Poznaniu praca magisterska Bożeny Czyżykowskiej o melodiach wiwatów wielkopolskich (1938). Sam Kamieński dał pogląd na muzykologię porównawczą w mikroskali w monografii jednej z pieśni na Kaszubach1. Warto dodać, że w środowisku poznańskim spojrzano również metodycznie na dorobek Oskara Kolberga. Refleksji w tej dziedzinie, w nieopublikowanym referacie „O trzech seriach Ludu Oskara Kolberga”, podjęła się Maria Pleuss-Turczynowicz na I Wszechpolskim Zjeździe Muzykologów w Poznaniu w październiku roku 1938. 3. Główny obszar badań Adolfa Chybińskiego – muzyka staropolska – skierował uwagę profesora Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie na tańce ludowe2. Z inspiracji kierownika Zakładu Muzykologii (powstałego w 1912 r.) przygotowano studia o oberku – Wilhelmina Bagarówna (1932), polonezie – Jan Józef Dunicz (1932), krakowiaku – Tadeusz Głodziński (1933); wszystkie z dopiskiem w tytule „na postawie zbiorów Oskara Kolberga”. Ciągłość zainteresowań tańcem w dziełach Kolberga potwierdzają w drugiej połowie XX w. prace Marii Drabeckiej3 i Grażyny Dąbrowskiej4. Znaczenie Kolberga dla choreologii przedstawił ostatnio Tomasz Nowak5. W kontekście wpływu Kolberga na etnochoreologię trzeba przypomnieć zorganizowanie przy Muzeum Etnograficznym w Toruniu przez Roderyka Langego w roku 1956 młodzieżowo-studenckiego zespołu im. Oskara Kolberga, który zaczął odtwarzać w wersji oryginalnej, na podstawie kinetogramów, tradycyjne, wolne od stylizacji tańce wiejskie, m.in. tchnące 1 Ł. Kamieński Monografja pieśni zmówinowej z Kaszub południowych, „Polski Rocznik Muzykologiczny” 1935, T. 1, s. 107–131. 2 A. Chybiński O polskich tańcach ludowych, w: tegoż O polskiej muzyce…., s. 186–242. 3 M. Drabecka Polskie tańce ludowe w dziełach Oskara Kolberga, Warszawa 1963. 4 G. Dąbrowska Taniec w polskiej tradycji. Leksykon, Warszawa 2006. 5 T. Nowak Znaczenie zbiorów Oskara Kolberga dla współczesnych badań choreologicznych, „Polski Rocznik Muzykologiczny” T. XII: 2014, s. 145–157. 66 �elegancją kujawiaki. Była to pierwsza zapowiedź promocji folkloru w postaci możliwie wiernej, która swą muzyczną ostoję znalazła na Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym w r. 1967 (wiejskie tańce tradycyjne zyskały dopiero w 1985 r. doroczną enklawę ochronną w postaci Ogólnopolskiego Konkursu Tradycyjnego Tańca Ludowego w Rzeszowie). 4. Nie można wykluczyć, że nikłość materiałów o instrumentach muzycznych była jedną z przyczyn podjęcia studiów nad instrumentami Podhala i Huculszczyzny1, Wielkopolski2, Żywieckiego3, Kurpiów4. W poszczególnych tomach Kolberga informacje o instrumentach są sporadyczne, jednak uwzględniwszy całość jego dorobku otrzymamy blisko 1500 wzmianek, które pozwalają sporządzić słownik instrumentów, określić lokalizację i zasięgi geograficzne instrumentów oraz składów kapel, omówić role instrumentów muzycznych w pieśni i w ustnej literaturze ludowej, wyjaśniać role muzyka-instrumentalisty w społecznościach wiejskich, przedstawić zjawisko hałasu obrzędowego z pomocą narzędzi dźwiękowych; wszystko to stanowi XIX-wieczną podstawę dla studium samych instrumentów, kapel i funkcji społecznej muzyki5. Transkrypcje muzyki instrumentalnej są wyrazem kunsztu stenografii muzycznej Kolberga. Marian Sobieski obecność zdobnictwa traktował jako wartość wyróżniającą zapisy Kolberga na tle zbiorów europejskich. Brak zapisów gry kapel (poza, jak stwierdzają redaktorzy DWOK, pojedynczymi przykładami, mającymi się znaleźć w suplementach do tomów Kolberga) łatwo jest wytłumaczyć elementarnością akompaniamentu (burdon lub ostinato rytmiczne), oszczędnością w druku pięciolinii, a także trudnością słuchowego rozszyfrowania np. współgry dudów i skrzypiec, którą można odczytać dopiero na podstawie nagrania dwumikrofonowego. 1 A. Chybiński Instrumenty muzyczne ludu polskiego na Podhalu, Kraków 1924. Reedycja: tenże O polskiej muzyce…, s. 245–420. Cenne opisy instrumentów Huculszczyzny – cymbałów, trombity, sopiłki i in. wraz z transkrypcjami solowej i zespołowej muzyki instrumentalnej pozostawił Stanisław Mierczyński, zob. S. Mierczyński Muzyka Huculszczyzny, przygotował do druku z rękopisu, skomentował i wstępem opatrzył J. Stęszewski, Kraków 1965. 2 J. Pietruszyńska [-Sobieska] Dudy wielkopolskie, Poznań 1936. Przedruk: J. i M. Sobiescy Polska muzyka ludowa i jej problemy, red. L. Bielawski, Kraków 1973, s. 75–136. 3 S.M. Stoiński Dudy żywieckie, „Gronie” 1938, nr 1, s. 25–34, nr 2, s. 58–66, nr 3, s. 144–153. Wznowienie: S. Stoiński Pieśni żywieckie, red. W. Poźniak, Kraków 1964. 4 A. Chętnik Instrumenty muzyczne na Kurpiach i Mazurach, red. S. Olędzki, Olsztyn 1983. 5 P. Dahlig Instrumentarium muzyczne w dziełach etnograficznych Oskara Kolberga, „Muzyka” R.XXXIII: 1988, nr 3 (130), s. 71–98. 67 �5. Kwestia praktyki wykonawczej i specyficznych sposobów (manier) śpiewu i gry, choć nie znajduje się na pierwszym planie w monografiach regionalnych, bywa jednak podnoszona. Kolberg nigdy nie poddaje się rutynie, każdy tom, do ostatniego wydanego za życia, zawiera jakieś szczególne akcenty opisu, szczegóły muzyczne, kulturowe, które świadczą o chłonności i otwartości Autora Ludu, o twórczych dyspozycjach, utrzymanych także w ostatniej dekadzie życia, bez reszty poświęconej przygotowywaniu do edycji tomów regionalnych. Wprawdzie sporadycznie, ale zwraca Kolberg uwagę na związek osobowości i nastroju wykonawcy z realizacją muzyczną 1. Niekiedy uwzględnia też zewnętrzne zachowania wykonawcy w czasie śpiewu lub gry 2, wykrzyki 3, cechy głosowe śpiewaków 4, zróżnicowanie tempa, głośności, akcentów w odniesieniu do tempa rubato 5. Zwraca uwagę na chromatyzmy w melodiach 6, które świadczą o związkach niektórych polskich melodii ludowych z muzyką Słowian południowych, a nawet Bliskiego Wschodu. Omawiając praktykę instrumentalną, Kolberg zauważa różnice między wokalnym a instrumentalnym wykonaniem melodii, twórcze cechy gry skrzypków 7. Podaje również nazwy i komentarze wykonawcze pochodzące bezpośrednio od śpiewaków i muzyków ludowych, w tym także oceny estetyczne 8. Napotykamy wreszcie uwagi 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VI. O Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VII, IX; tegoż Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 200, 202; tegoż Kaliskie (DWOK T. 23), s. 137; tegoż Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 107; tegoż Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. 207; tegoż Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 70; tegoż Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 213. 3 O Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VII; tegoż Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 201; tegoż W. Ks. Poznańskie cz. III (DWOK T. 11), s. 73, 194, 202; tegoż W. Ks. Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), s. X. 4 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VIII; tegoż Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 100; tegoż Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 216; tegoż Litwa (DWOK T. 53), s. 61, 63. 5 O Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VII, X; tegoż Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 10–12; tegoż Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 10; tegoż Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 208; tegoż Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. IV–VI; tegoż W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), s. V, VI. 6 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 12, 102–107. 7 Tamże, s. 9, 10, 101, 102; O Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 9; tegoż Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 208, 209; tegoż W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), s. VI; tegoż Kaliskie (DWOK T. 23), s. 138. 8 O Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. IX; tegoż Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 9, 99; tegoż Kujawy cz. I(DWOK T. 3), s. 9; tegoż Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 199, 207, 2 68 �o ludowych klasyfikacjach repertuaru (pieśni długie, krótkie) 1, a nawet o wyobrażeniach formy muzycznej 2. Ważną cechą uwag i komentarzy wykonawczych Kolberga jest fakt, iż są one przeważnie zlokalizowane geograficznie, niekiedy też czasowo, co umożliwia także bliższe zbadanie zmienności manier śpiewu i gry przy porównywaniu z dokumentacją dwudziestowieczną. Oczywiście te krótkie komentarze o praktyce wykonawczej giną na tle kolosalnego zbioru samych pieśni i melodii instrumentalnych, niemniej jednak zebrane w całość nabierają wielkiej wagi – każdy komentarz Kolberga jest bowiem skrótem, obrazem wielkiego doświadczenia terenowego. 6. Przemiany kulturowe. Zbiory muzyczne w monografiach regionalnych Oskara Kolberga pozwalają dzisiaj na namysł nad przemianami kulturowymi – społeczno-środowiskowymi oraz muzyczno-repertuarowymi – w stosunku do źródeł z XX i już XXI w. Konstatacje przeobrażeń w warunkach ogólnego rozwoju technologiczno-cywilizacyjnego XX/XXI w. musiałyby koncentrować się na olbrzymich ubytkach w różnorodności i żywotności lokalnych tradycji muzycznych wskutek przezwyciężania izolacji, na homogenizacji i utracie cech archaicznych, jak je czasem nazywa Kolberg – „dzikich”, wreszcie na zasadniczych przesunięciach funkcjonalnych – od zadań dośrodkowych, wzmacniających wspólnotę, do odśrodkowych, reprezentacyjno-rekreacyjnych. Ubytki oryginalności kompensują liczne próby ożywiania i uprawiania, zwykle zespołowego i z pomocą instytucjonalną, a przede wszystkim nieograniczone upowszechnianie, które jednak nosi brzemię stereotypów. W XXI w. wzrasta znaczenie Kolberga również dla kulturoznawstwa. Analityczne, pozytywistyczne nastawienie epoki wobec kultury, typowe dla czasów Kolberga, przełożyło się na imponującą obfitość szczegółów z wielu dziedzin życia (ujętych w kolekcji nazw w tytule Ludu). Wyobraźnia dzisiejszego czytelnika ożywia i składa z elementów, mozaikowych cząstek spójne obrazy żywych niegdyś kultur, niesłychanie zróżnicowanych przestrzennie i środowiskowo-społecznie. Podobnie z zapisami muzycznymi – są to klucze do wejścia w potoczysty świat śpiewu i gry, pełen witalności lub 209–211; tegoż W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), s. 233; tegoż Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 140; tegoż Chełmskie cz. II (DWOK T. 34), s. 133; tegoż Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. 272. 1 O Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 24. 2 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 167. 69 �rzewności; specyficzny sposób ujęcia świata w sprawdzone formy poezji i śpiewu, dobrze rozpoznawalne skróty i znaki ekspresji ludzkiej. Osłuchanie się z fonograficznym, XX-wiecznym obrazem tych praktyk muzycznych, których badaniu poświęcił się Oskar Kolberg, ułatwia rozpoznanie sedna jego zapisów nutowych, które nie są ani „szkicami akustycznej rzeczywistości”, ani obiektywną melografią, lecz sumienną próbą zinterpretowania powszechnie lub lokalnie znanego repertuaru według reguł zawodowego wykształcenia muzycznego XIX w. Refleksja nad znaczeniem dorobku Kolberga ożywiła się w Polsce na początku lat 60. XX w. w kontekście decyzji ówczesnej Rady Państwa o opublikowaniu prac etnografa w ramach obchodów 1000-lecia Państwa Polskiego. Znaczenie zbiorów muzycznych Kolberga podsumował Marian Sobieski w dwóch artykułach1, w których przedstawił ewolucję od kompozytorskich do naukowych dążeń Autora Ludu oraz omówił wartość materiału muzycznego zawartego w monografiach. W dekadach międzywojennych, w czasie rozwoju techniki nagrań, postulowano stworzenie raczej obrazu dźwiękowego, fonograficznego muzyki regionów Polski; w przededniu reedycji Sobieski podniósł zaś rangę historyczną dzieła Kolberga. Po upływie 60 lat opinie M. Sobieskiego zachowują aktualność. Współtwórca (z Jadwigą Sobieską) powojennych zbiorów fonograficznych folkloru muzycznego w Polsce uznaje zapisy Oskara Kolberga za pełnowartościowe dokumenty polskiej kultury muzycznej. Jak Chybińskiemu zależało na wzmożeniu krytyczności wobec zapisów nutowych Kolberga (utrwalanych przecież ze słuchu w trakcie śpiewu lub gry!), by podnieść znaczenie akcji fonograficznej2, tak Marianowi Sobieskiemu, już po przeprowadzeniu Akcji Zbierania Folkloru Muzycznego (1950–1954), nadrzędna wydała się sprawa uprzystępnienia dorobku etnografa. Dopiero zresztą późniejsze analizy tek Kolbergowskich, związane z przygotowaniami kolejnych tomów Dzieł wszystkich Oskara Kolberga, mogły wykazać w porównaniu do wersji ostatecznych żmudne retusze zapisów terenowych dokonane przez Autora Ludu oraz 1 M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T 1), s. XLII–LVI. Przedruk: J. i M. Sobiescy Polska muzyka ludowa…, s. 498–511. M. Sobieski Wartość zbiorów Oskara Kolberga dla polskiej kultury muzycznej, „Muzyka” R. VI: 1961, nr 1, s. 105–113. Przedruk: J. i M. Sobiescy Polska muzyka ludowa…, s. 512–520. 2 A. Chybiński Dalszy ciąg pracy, czy praca od nowa? (w sprawie polskiej muzyki ludowej), „Muzyka Polska” 1937, nr 3, s. 99–107. 70 �istotnie kłopotliwe dla każdego próby ujęcia w takty śpiewów o cechach wschodniosłowiańskich1. Zapisy nutowe Kolberga, owe stenogramy muzyczne, należy – przy honorowaniu nienaruszalności źródła pisanego (drukowanego) – traktować, zwłaszcza w ruchu odnowy pieśni/muzyki ludowej, również jako „przepis” na śpiew, na grę w duchu tradycyjnie ludowym (powszechnym), nie tylko jako Urtext, tekst pierwotny przeznaczony jedynie do wiernej reprodukcji. Zapis nutowy Kolberga nie mógł być, jak wspomniano, biologicznym sejsmografem, „melodiomierzem” jak u Łucjana Kamieńskiego (por. tegoż Pieśni ludu…), gdzie każda transkrypcja, zrealizowana już na podstawie dokumentu fonograficznego, stara się uwiecznić wykonanie unikatowe, mogące być za każdym następnym razem nieco inne. Kolberg notuje wiernie, na ile to możliwe z realizacji tu i teraz, w słuchowym transkrybowaniu „w biegu”. Z uwagi na ustawiczną zmienność szczegółów w wykonaniu melodii poszczególnych zwrotek pieśni, zmienność typową dla performance’u w kulturze tradycyjnej, zapis końcowy do druku bywa, na co wskazał już A. Chybiński, standaryzowany (zwłaszcza pod względem metrorytmicznym). To samo, może w większym jeszcze stopniu, dotyczy gry instrumentalistów ludowych, u których (do dziś, zwłaszcza na Mazowszu) zmienność powtórzeń sprawia wrażenie odruchu naturalnego. Kolberg dokłada starań, by warianty nanosić na jeden system pięcioliniowy, wykazuje nadludzką cierpliwość, by redagować, a równocześnie zachowywać możliwie pierwotny kształt. Próba zmierzenia się Kolberga z nieskończoną różnorodnością, którą zawsze zapewnia żywe słowo, zwłaszcza śpiewane, wydaje się zdumiewającym sukcesem. Gdyby nie praca Kolberga, nie wiedzielibyśmy prawie nic o tym, jak pieśń ludowa na ziemiach polskich przedstawiała się w swych właściwościach muzycznych i konkrecie środowiskowo-regionalnym w XIX w. Nic nie zastąpi też uważnej lektury tomów Kolbergowskich, a każdy z nich dostarcza niespodzianek świadczących o spostrzegawczości, giętkości opisu i wrażliwości muzycznej autora. Z szeregu możliwości utrwalenia żywej muzyki tradycyjny zapis nutowy jest dziś raczej w odwrocie, przynajmniej w praktyce dydaktycznej. Przez zapis nutowy kształci się jednak sam transkrybent, który musi wnikać w formę, strukturę śpiewu 1 Zwraca na to uwagę między innymi Bogusław Linette w przedmowie do Rusi Czerwonej (DWOK T. 56), s. LX, LXI. 71 �oraz gry i wyróżniać elementy ważne wobec mniej ważnych. Zapis nutowy, o ile nie zabija inwencji, jest znakomitym wtajemniczeniem dla nowicjuszy i miłośników. Znając zapis można kompetentnie porównywać muzykę. Gdy uczestnicy odnowy śpiewu i muzyki tradycyjnej (wiejskiej) zaznaczają niekiedy, że nie znają i nie używają nut, nie należy się cieszyć z takiej retrospektywy, raczej sukcesem byłoby, gdyby p o m i m o znajomości nut przekazywali melodie tak, jakby były muzyką żywą, kształtowaną pamięciowo, wtedy dopiero można by powiedzieć, że „umieją coś śpiewająco”. Ponadto odnowa (revival) jest zawsze odmianą, nigdy klonem, pojawiają się chociażby n o w e generacje śpiewaków/ muzyków/ tancerzy. Samo zagwarantowanie dzięki rewolucji cyfrowej dostępności źródeł muzyki ludowej bez kształtowania środowiska, wychowywania słuchaczy i praktyków może okazać się maksymalnym upowszechnieniem skierowanym w pustkę. Należy jednak mieć nadzieję, że przemiany technologiczno-cywilizacyjne nie pójdą tak daleko, aby te emocje i wzruszenia, które towarzyszyły Kolbergowi i następnym pokoleniom etnomuzykologów, uległy całkowitemu zatarciu. Ku końcowi trzeba podkreślić, że istniała chronologiczna zbieżność tak publikacji, jak i szeregu poglądów w licznych krajach europejskich w drugiej połowie XIX w.1, a w tę perspektywę wpisuje się imponująco działalność Oskara Kolberga. Trzeba też nadal uwydatniać faktyczną wyjątkowość postaci Kolberga w dziedzinie europejskiej i światowej etnografii, etnologii, etnomuzykologii i muzycznie zorientowanej antropologii kulturowej. Wyjątkowość ta polega na ogromie przestrzeni badań i dokonań oraz metodologicznej nowoczesności łączenia muzyki z całokształtem kultury. Dzieło Kolberga to jeden z największych sukcesów nauki i kultury polskiej doby zaborów. Podsumowując, powtórzmy, że wszystkie wątki badawcze w pismach muzycznych i monografiach Oskara Kolberga są, częściowo zagospodarowanymi już przez autora Ludu, zalążkami pól i zainteresowań muzykologii i etnomuzykologii w XX stuleciu. Owe pola to: historia muzyki powszechnej i historia muzyki polskiej, współczesne życie muzyczne, kulturoznawstwo muzyczne (traktowanie muzyki jako dobra wspólnego dla wszystkich 1 P. Dahlig Dzieło Oskara Kolberga a badania folklorystyczne w Europie, w: Muzyka wobec tradycji. Idee–dzieło–recepcja. Księga pamiątkowa Profesor Ireny Poniatowskiej, red. S. Paczkowski, Warszawa 2004, s. 101–111. 72 �środowisk społecznych) i oczywiście etnomuzykologia, która w pierwszej definicji miała za zadanie klasyfikować pieśni ludowe (etno-muzykologia), a następnie ukazywać ich miejsce (funkcje) i znaczenie w życiu społecznym (etnografia muzyczna). „Zapominanie” przez kolejne pokolenia osiągnięć poprzedników (także z braku czasu na wyczerpujące ich poznawanie) i wykorzystywanie szansy studiów specjalistycznych w XX w. nie zmienia faktu, że na wielu szlakach drogę już przetarł Oskar Kolberg, choćby przez przyznanie pierwszeństwa analizie, tj. studium wewnętrznego porządku zawartego w dobrach (niematerialnych) kultury. To, co z Kolberga najbardziej „przebija się” przez stulecia, to całościowe spojrzenie na muzykę jako dobro powszechne, stałe uwzględnianie korzeni etnicznych muzyki profesjonalnej oraz ofiarowanie nam etnograficznego obrazu–wehikułu czasu, jakby żywego filmu z historii życia naszych przodków. Niezależnie od współczesnej i zmieniającej się interpretacji dorobku najbardziej zasłużonego w skali całego kontynentu etnografa XIX w. odnawia nas zawsze prosta lektura tomów Kolberga i nic nie osłabi stałego wrażenia podziwu dla jego pracy i osiągnięć, ani też sensu zadumy nad przeszłością. ��Danuta Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego w pracach Oskara Kolberga1 Kształtowanie się poglądów Kolberga na folklor muzyczny i zasady jego edycji, s. 75 – Metody badań terenowych oraz zapisywania i opracowywania redakcyjnego melodii wokalnych i instrumentalnych, s. 97 – Informacje o tańcach, instrumentach i wykonawcach, s. 123 – Oceny Kolbergowskiej dokumentacji muzyki ludowej, s. 132 Kształtowanie się poglądów Kolberga na folklor muzyczny i zasady jego edycji Rozpoczęte we wczesnych latach młodzieńczych kształcenie muzyczne przygotowało Oskara Kolberga do profesji muzyka – pianisty i kompozytora. Umiejętności i wiedzę z tego zakresu zdobywał najpierw w Warszawie u Tomasza Głogowskiego i nieznanego bliżej Vettera, później u Józefa Elsnera i Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego, następnie w Berlinie u Karla Friedricha Girschnera i Carla Friedricha Rungenhagena. Panujące wówczas, charakterystyczne dla okresu romantyzmu zafascynowanie kulturą ludową wzbudziło i w nim zainteresowanie tą dziedziną, a szczególnie muzyką. W Szkicu autobiografii, napisanym pod koniec życia, tak przedstawił przyczyny swojej działalności na tym polu, szeroko zakrojonej w późniejszych latach: Dopiero ogólny prąd literatury skierowany ku rzeczom ludowym około r. 1834 i później, zbiory Wacława z Oleska i Wójcickiego i osobista tego ostatniego zachęta do poszukiwania melodyj (których w jego dziele jest bardzo mało), jak i zachęta Dobrzyńskiego, a wreszcie słyszane oryginalne odgłosy piszczałek, skrzypeczek i katarynek za miastem (w Czerniakowie, Wilanowie itd.) skłoniły mnie do poszukiwań w tym kierunku. Pierwszy połów na większe rozmiary do1 Autorka zmarła w 2016 roku przed ostatecznym przygotowaniem tekstu do druku. W pozostawionym przez Nią opracowaniu wprowadzono niezbędne uzupełnienia i korekty. 75 �konany r. 1839 w Wilanowie, dał mi już spory zasób nader ciekawych motywów i pchnął do dalszych poszukiwań na tym polu1. Poszukiwania te zostały szybko zauważone w środowisku literacko-naukowym Warszawy. Już w 1841 roku Antoni J. Szabrański, ówczesny redaktor „Biblioteki Warszawskiej”, omawiając najnowsze zbiory pieśni ludowych, zapowiadał: U nas w Warszawie p. Oskar Kolberg, artysta muzyczny, zajmuje się zebraniem pieśni ludu, a bardziej samych melodyi, któremi pragnie oznaczyć i wykazać charakter muzyki słowiańskiej2. Użycie terminu „słowiańska” mogło być wybiegiem wobec ówczesnej cenzury, która wtedy często zakazywała użycia w druku przymiotnika „polska”, zwłaszcza w tytułach, jednak faktem jest, że od samego początku Kolberg interesował się również muzyką krajów sąsiednich, co znajdzie później odzwierciedlenie w gromadzonych przez niego materiałach. Od samego też początku jego zainteresowanie folklorem wiązało się z próbami analizowania i porównywania melodii ludowych, polskich i innych narodów słowiańskich, a co za tym idzie – służyło badaniom naukowym. Już pierwsze penetracje terenowe, kontakty z twórczością pieśniową ludu pozwoliły też Kolbergowi zauważyć więź tekstu i melodii w pieśniach. W 1841 r. Kolberg pisał: Pieśni ludu […] są wszystkie śpiewami, w których tak słowa, jak i nuta z jednego źródła razem wytryskują i tak ściśle są ze sobą spojone, że jedno bez drugiego ostać się nie może3. Tymczasem na półkach księgarskich stały już zbiory pieśni ludowych, które ukazały się drukiem w latach 1833–1842. Były one w zasadzie antologiami tekstów pieśni, w niewielkim tylko stopniu posiadającymi zapisy nutowe, lub nie mającymi ich w ogóle. Jako druki zwarte ukazały się Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego Wacława z Oleska z 160 melodiami 1 O. Kolberg Szkic autobiografii, rkp. w BN PAU i PAN w Krakowie, sygn. 2184, k. 68. A.J.S. [A.J. Szabrański] Zbiory pieśni ludu z r. 1840, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 1, s. 163. 3 O. Kolberg Melodie ludu słowiańskiego, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 3, s. 502; przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 583–584. 2 76 �opracowanymi przez Karola Lipińskiego i wydanymi oddzielnie pt. Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” […] Wacława z Oleska1, Pieśni ludu Białochrobatów […] Kazimierza Władysława Wójcickiego z 30 melodiami w opracowaniu Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego2, Pieśni ludu polskiego w Galicji Żegoty Paulego3, niezawierające zapisów nutowych, Pieśni ludu krakowskiego Józefa Konopki z 16 zapisami nutowymi4 oraz Piosnki ludu wielkopolskiego Józefa Jana Lipińskiego z 20 zapisami nutowymi przekazanymi przez bliżej nieznaną „szanowną Polkę, która mniej obeznanemu z muzyką […] raczyła takoweż na fortepian ułożyć”5. Wszystkie melodie załączone do tych zbiorów prezentowane były na głos z towarzyszeniem fortepianu. U zarania swoich prac zbierackich i edytorskich Kolberg uznał za konieczne uzupełnienie o muzykę wydanych już drukiem tekstów pieśni. We wstępie do pierwszej publikacji zapisanych przez siebie melodii pisał: Sądzę, że dogodzę potrzebie czasu i współziomków, gdy tyle ważną, a może ważniejszą jeszcze pieśni tych część, to jest muzykę, dołączę do istniejących już zbiorów6. Jego Pieśni ludu polskiego drukowane były w Poznaniu w latach 1842–1845 (125 pieśni w pięciu zeszytach). Resztę przygotowanych do druku w tym zbiorze nut i tekstów, 100 utworów, zamieścił leszczyński tygodnik „Przyjaciel Ludu” w latach 1846–1847. Pieśni ludu polskiego były 1 Wacław z Oleska [W. Zaleski] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, Lwów 1833; Karol Lipiński Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, Lwów 1833. 2 K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowiańskich, T. 1–2, Warszawa 1836; toż: wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Wojciechowski, Wrocław 1976. O autorstwie muzyki do zbioru zob. R. Wojciechowski Posłowie do tego wydania, s. XLII. 3 Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838; toż: wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Górski, Wrocław 1973. 4 J.K. [J. Konopka] Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; toż: wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław 1974. Być może melodie do tego zbioru zanotowała Antonina Męcińska. 5 J.J. Lipiński Piosnki ludu wielkopolskiego zebrał i wydał…, Poznań 1842. Anonimową autorkę zapisów nutowych wspomina J.J. Lipiński na s. X. 6 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego, Poznań [1842–1845], s. 1, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), s. 1. 77 �wydawnictwem w ścisłym znaczeniu tych słów nutowym, a wszystkie melodie wokalne, jak nakazywał ówczesny zwyczaj, miały opracowane przez Kolberga towarzyszenie fortepianu. Już po ukazaniu się pierwszego zeszytu autor doczekał się pochlebnej opinii ze strony poznańskiego recenzenta, Marcelego Antoniego Szulca: Każdy prawie numer jak najpilniej opracowany, towarzyszenie proste, ale zawsze melodii odpowiednie, a niekiedy nawet artystyczne, położenie głosu wygodne, przegrywki przyłączone nie są czczymi dodatkami, lecz zupełnie w duchu pieśni ułożone. I to chwalić wypada, że gdzie kilka melodii do tegoż samego tekstu zastosowanych pomiędzy ludem obiegł[o], wydawca wszystkie umieścił, nastręczając tym samym znawcom sposobność porównania względnej ich wartości. […] Dodane miary czasu (tempo) podług metronomu Mälzla będą zapewne niejednemu przydatne1. Szulc doskonale odczytał intencje Kolberga, który – przy zachowaniu szacunku dla ludowej twórczości – swój zbiór przeznaczał dla potrzeb domowego muzykowania. W dalszym ciągu wstępu do tego zbioru Kolberg pisał: Wiernie ją [melodię] schwycić i oddać w zupełności, ozdobić i ubrać w przegrywki, przystroić w harmonią było zadaniem pracy mojej przy zbieraniu melodii, jako i tekstu samychże pieśni2. Poza pieśniami zapisanymi w czasie własnych wycieczek w teren, w zbiorze tym opublikował 81 tekstów pochodzących z wymienionych już opracowań innych autorów oraz z wydanych przez Karola Reyznera Pieśni i piosneczek narodowych z fortepianem3, a także z pieśni zamieszczanych przez anonimowych zbieraczy w „Przyjacielu Ludu” z lat 1836–1837. Pewna liczbę melodii zaczerpnął Kolberg także z wydanych już zbiorów. Uzupełnienie o muzykę wybranych obcych zapisów przebiegało w dwojaki sposób. Jeżeli tekst pochodzący ze zbiorów poprzedników nie miał 1 M.A. Szulc „Pieśni ludu polskiego”. Zebrał i rozwinął Oskar Kolberg. Oddział pierwszy, „Tygodnik Literacki” 1842, nr 42; zob. przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 273. 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego…, zob. przedruk w tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 1. 3 Pieśni i piosneczki narodowe z fortepianem cz. I, Poznań 1828, nakładem K. Reyznera, księgarza. 78 �w źródle muzyki, Kolberg łączył z nim melodię z pokaźnych już wówczas własnych zasobów rękopiśmiennych wraz z napisaną przez siebie partią fortepianu1. Natomiast gdy wybrana z któregoś zbioru pieśń opublikowana była z zapisem nutowym, tzn. z melodią i akompaniamentem fortepianu, Kolberg przytaczał tekst i melodię wokalną i dołączał partię fortepianu własnego autorstwa2. W tych przypadkach melodie były w zasadzie wiernie przejmowane ze źródła, choć zauważyć można pewne zmiany. Polegały one na sporadycznie dokonywanych nieznacznych retuszach linii melodycznej, niekiedy transpozycji melodii, natomiast regułą było zwiększanie   wartości rytmicznych przez zmianę podanego w źródle metrum z  na    i z  na . Być może Kolberg czynił tak przez wzgląd na przyszłych wykonawców tych utworów, wokalistów i pianistów nie posiadających wysokich kwalifikacji muzycznych (wolniejsze tempo ułatwiało im odczytanie nut). Już na tym wczesnym etapie swojej działalności zbierackiej i edytorskiej dostrzegał Kolberg potrzebę powiązania pieśni z miejscem ich pochodzenia czy występowania. Własne zapisy zamieszczone w Pieśniach ludu polskiego oznaczał notami wskazującymi zwykle na szerszy zasięg popularności danego utworu, np. „od Przysuchy, Radomia”, „od Czerska”, „od Łowicza”, „spod Warszawy”, „od Czerniakowa”, rzadziej podawał nazwy konkretnej miejscowości, np. „Złaków Kościelny pod Łowiczem”, „Chochołów pod Żychlinem”, „Przysucha”. Nie zachowały się jednak rękopisy tych pieśni sporządzone bezpośrednio w czasie ich wykonywania (nazywane dalej rękopisami terenowymi), nie wiemy więc, jakie miały tam noty lokalizacyjne. Niewątpliwie były one plonem pierwszych badań Kolberga prowadzonych w czasie letnich wędrówek w roku 1839 i w kilku następnych latach w bliższych i dalszych okolicach Warszawy. Również pieśni zaczerpnięte ze zbiorów wydanych drukiem opatrywał Kolberg notami lokalizacyjnymi. Spośród wykorzystanych źródeł takich informacji nie było w trzech: Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich” […], 1 Por. np. w zbiorze z lat 1842–1845 (zob. przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… DWOK T. 67/I) teksty nr 4, 25, 26, 113 i 143 zaczerpnięto z wymienionych wcześniej publikacji poprzedników Kolberga. 2 Por. np. w Pieśniach ludu polskiego (przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… DWOK T. 67/I) nr 2 i melodię u Wójcickiego w Pieśniach ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 306; w Pieśniach ludu polskiego… nr 53 i 56 i w Pieśniach ludu krakowskiego Konopki, s. 93 (tekst), dod. nutowy nr III, i s. 98 (tekst), dod. nutowy nr I; w Pieśniach ludu polskiego… nr 116 i 133 i w Piosnkach ludu wielkopolskiego J.J. Lipińskiego mel. nr 14 i 11 z tekstami na s. 94–96 i 77–81. 79 �Pieśni ludu krakowskiego i Piosnki ludu wielkopolskiego. W dwóch ostatnich tytuły zbiorów wskazują teren, z którym związane są zamieszczone tam pieśni. Spośród pieśni drukowanych anonimowo w „Przyjacielu Ludu” ogólną notę: „z północnych okolic Wielkopolski” miała tylko jedna. Natomiast niektóre melodie i teksty przejęte z Pieśni ludu Białochrobatów… Wójcickiego już w źródle proweniencję geograficzną miały również ujętą ogólnie: „z Krakowskiego”, „z Mazowieckiego”, „Małopolska”, lub: „ubiór mazowiecki”, „mazowiecka na Kujawiaków”. Pochodzenie pieśni przejętych z tych publikacji Kolberg określał nazwą regionu, np.: „z Wielkopolski”, „z Krakowskiego”. Niektóre z tych pieśni opatrzone są jednak w publikacji Kolberga notami dokładniejszymi, co w wypadku utworów pochodzących ze zbiorów K.W. Wójcickiego i J. Konopki może wynikać z konsultacji z ich autorami. Obu znał osobiście i mógł uzyskać od nich potrzebne informacje. Jednak dla przypisania nazw konkretnych miejscowości, np.: „z Myślenic”, „Tarnów”, „ze Lwowa” do melodii pochodzących ze zbioru Muzyka do „Pieś­ni polskich i ruskich”… K. Lipińskiego nie znajdujemy dziś zadowalającego wyjaśnienia, a konieczna do tego dokumentacja nie zachowała się. Równolegle z ukazującymi się w „Przyjacielu Ludu” polskimi pieśniami Kolberg zamieścił w piśmie zbiorowym „Dzwon Literacki” w latach 1846–1847 dwa niewielkie zbiorki: O pieśniach litewskich oraz Pieśni czeskie i słowackie1. Poprzedzają je krótkie noty pióra Kolberga, nakreślające w kilku zdaniach pewne cechy charakterystyczne tych pieśni oraz wskazujące na ich źródła. Podobnie jak pieśni polskie, tak i litewskie oraz czeskie i słowackie opracowane były jeszcze wówczas na głos ze skomponowanym przez Kolberga akompaniamentem fortepianowym. W przygotowaniu do druku pierwszego zbiorku pomagali autorowi mieszkający w Warszawie literaci litewscy, Franciszek Zatorski i Kajetan Niezabitowski2, którzy nieznającemu języka litewskiego zbieraczowi folkloru tłumaczyli teksty na język polski. Wydaje się prawdopodobne, że właśnie oni zaśpiewali mu te pieśni 1 O. Kolberg O pieśniach litewskich, „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, s. 93–107 i dodatek nutowy, przedruk tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 350–372; O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i dodatek nutowy, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373–401. 2 Ich nazwiska Kolberg wymienił we wstępie do zbiorku pieśni litewskich, natomiast o swej nieznajomości języka litewskiego pisał w liście do J. Karłowicza w 1877 r., zob. Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (DWOK T. 65), s. 24. 80 �i wskazali ich proweniencję geograficzną. Drugi zbiorek powstał również w Warszawie, o czym poinformował Kolberg we wstępie do niego: Tak nazwani druciarze, pochodzący z tego [tj. słowackiego] narodu, po większej części Górale, a wędrujący zimą po krajach słowiańskich i niemieckich dla zarobku, z wiosną zaś wracający pod rodzinną strzechę, odśpiewali mi tu w Warszawie kilkanaście […] pieśni1. Zamieścił tam Kolberg 21 pieśni zapisanych w czasie spotkań ze Słowakami w Warszawie i jedną melodię bez tekstu zasłyszaną prawdopodobnie w 1841 roku w okolicach Podiebradów i odtworzoną z pamięci na potrzeby zbiorku. Następne wydawnictwa z serii opracowań muzyki ludowej na głos z towarzyszeniem fortepianu drukowane w warszawskich czasopismach, tj. Pieśni ludu obrzędowe2 i Pieśni ludu weselne3, miały inny charakter. W obu zbiorach obok pieśni znajdują się opisy zwyczajów i obrzędów, którym owe pieśni towarzyszą. W tym poszerzeniu zakresu rzeczowego publikacji zauważyć można ewolucję w postrzeganiu muzyki ludowej przez Kolberga – dostrzeżenie jej roli jako jednego z ważnych elementów w życiu społecznym ludu. Zdanie swoje na ten temat wyraził tak: Lud nasz ściśle się trzyma zwyczajów przekazanych mu od przodków w puściźnie. Obrzędy, jakie zachowuje przy różnych okolicznościach i w różnych porach roku, mają właściwe sobie pieśni z właściwą nutą4. Wydając drukiem opisy wesel we wstępie określił przedmiot swej pracy: Zatem, gdy muzyka jest tu z tekstem nierozdzielną (bo bez niej żadne wesele nie ma miejsca), przedsięwziąłem skreślić pieśni weselne z melodiami, jakie mi się 1 O. Kolberg, wstęp do Pieśni czeskich i słowackich, zob. w: tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373. 2 O. Kolberg Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek, gaik, okrężne, w: Album literackie, Warszawa 1848, s. 331–350 i dodatek nutowy, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 402–441. 3 O. Kolberg Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847–1849, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 442–674, tam wykaz kolejnych tomów „Biblioteki Warszawskiej”, w których publikowany był cały zbiór. 4 O. Kolberg Pieśni ludu obrzędowe…, zob. tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 402. 81 �w różnych okolicach kraju naszego słyszeć zdarzyło, oraz wykazać (o ile można) ich warianty, przerabiania, wyskoki, różnorodne napływy, nawet zwichnienia […], a rozwijając jedne po drugich obrzędy weselne z różnych mianowicie oddalonych od siebie stron, najlepiej przez porównanie ich między sobą, rozróżnić, […] odgadnąć wzajemny wpływ, jaki na siebie wywierały, i ocenić ich wartość poetyczną będziemy w możności1. Warto zwrócić uwagę na zadanie, jakie Kolberg sobie wówczas wyznaczył: rejestrowanie i gromadzenie nie tylko wariantów melodii i pieśni, ale także odmian w przebiegu obrzędu. Publikowanie przez Kolberga wielu wariantów poszczególnych wątków tekstowych i muzycznych bywało w późniejszym okresie przedmiotem krytyki ze strony recenzentów2. Niemal wszystkie melodie ze zbioru Pieśni ludu weselne zostały później ponownie opublikowane, już bez partii fortepianu, w odpowiednich monografiach: w Radomskiem, Mazowszu, Łęczyckiem i Kaliskiem. Powtarzając po wielu latach materiały z Pieśni ludu weselnych w monografiach regionalnych, a więc w innym typie publikacji, Kolberg opatrywał je zastrzeżeniami: Opis ten, podany już przez nas do czasop. „Biblioteka Warszawska” w r. 1847, powtarzamy tu w dokładniejszej przeróbce, tj. uzupełniając go późniejszymi nabytkami i prostując niektóre z ogłoszonych wówczas szczegółów […]3, […] obecnie podajemy wersję poprawniejszą4, […] Tu podajemy wersję poprawniejszą5. Stwierdzenia te mogą budzić pewien niepokój co do wiarygodności zapisów i ich pierwodruków. Z porównania fragmentów Pieśni ludu weselnych z odpowiadającymi im tekstami i melodiami w monografiach wynika, że uwagi te odnieść należy do całości przedrukowywanych materiałów, w tym także do opisu przebiegu obrzędu. Zgodnie z informacją o uzupełnianiu „późniejszymi nabytkami” wesela zamieszczone w Ludzie zostały wzbogacone wieloma zapisami pieśni z melodiami lub samymi tekstami, 1 O. Kolberg Pieśni ludu weselne, zob. tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 442–443. 2 Zob. np. J. Sikorski Ruch muzyczny. Pieśni wydawane przez O. Kolberga, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219, przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. 133. 3 O. Kolberg Radomskie (DWOK T. 20), pierwodruk: Kraków 1887, s. 165. 4 O. Kolberg Łęczyckie (DWOK T. 22), pierwodruk: Kraków 1889, s. 43. 5 O. Kolberg Kaliskie (DWOK T. 23), pierwodruk: Kraków 1890, s. 148. 82 �szczególnie w monografiach Kaliskie i Mazowsze1, a tylko nieliczne pieśni lub melodie zostały pominięte. Zdanie o „poprawniejszym” przekazaniu materiału folklorystycznego odnosi się zapewne do opuszczenia partii fortepianu, do przywrócenia w pewnym stopniu w tekstach pieśni i oracji cech gwarowych i nadawania zapisom nutowym mniejszych wartości rytmicznych, bowiem melodie publikowane w Pieśniach ludu weselnych i Pieśniach ludu obrzędowych były w dalszym ciągu przeznaczone do wykonywania z partią fortepianową. Większość melodii w późniejszych monografiach została wydana wiernie w stosunku do pierwodruku. Nieliczne przykłady wskazywać mogą na „prostowanie niektórych z ogłoszonych wówczas szczegółów”. Do nich należy przywrócenie właściwej struktury pieśni „Wiedziałaś ty, pani matko…” (melodii i tekstu) w Kaliskiem. Już w rękopisie terenowym zaburzony został tok notowanej melodii, być może nieprecyzyjne było samo wykonanie. Tak zakłócony zapis terenowy zamieszczony został w Pieśniach ludu weselnych, natomiast w monografii otrzymał poprawną formę: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 46. 1 Zob. O. Kolberg Kaliskie (DWOK T. 23), s. 143–154 i 175–191 – opis wesela II, III i VII oraz w Pieśniach ludu weselnych przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… (DWOK T. 67/I) s. 504–546; O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), pierwodruk: Kraków 1887, opis wesela IV, s. 127–139, oraz w Pieśniach ludu weselnych… (DWOK T. 67/I), s. 546–579. 83 �84 �Druk w Pieśniach ludu weselnych…, za przedrukiem w Pieśniach i melodiach ludowych w opracowaniu… (DWOK T. 67/I), s. 530, nr 363. 85 �Druk w Kaliskiem (DWOK T. 23), s. 150, nr 122. Innym przykładem „podania wersji poprawniejszej” jest skorygowanie zapisu melodii nr 319 z Pieśni ludu weselnych, przedrukowanej w Łęczyckiem jako nr 38, zob. ilustracje na następnych stronach. Nie zachował się wprawdzie rękopis sporządzony ze słuchu, jednak przypuszczać można, że w pierwodruku (Pieśni ludu weselne) została ona przedstawiona z nim zgodnie. Po niemal pięćdziesięciu latach, przygotowując monografię Łęczyckiego do druku, Kolberg poprawił brzmienie tej obrzędowej melodii, obniżając w trzecim takcie trzecią nutę z h1 na a1, wskutek czego powstała tercja wielka między II a IV stopniem, tworząc zwrot g1 a1 cis2 d2, charakterystyczny dla tego wątku1. 1 Por. także O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), pierwodruk: Warszawa 1867, s. 265–266, nr 26 i 27; tegoż Kaliskie (DWOK T. 23), s. 150, nr 123 oraz A. Pawlak Folklor muzyczny Kujaw, Kraków 1981, s. 90. 86 �Druk w Pieśniach ludu weselnych…, według przedruku w Pieśniach i melodiach ludowych w opracowaniu… (DWOK T. 67/I), s. 478, nr 319. 87 �Druk w Łęczyckiem (DWOK T. 22), s. 46, nr 38. W latach czterdziestych, a także prawdopodobnie jeszcze na początku lat pięćdziesiątych Kolberg do druku redagował wciąż melodie z opracowaniem fortepianowym. W jego spuściźnie znajduje się ok. 3500 zapisów melodii w różnym stopniu przygotowanych do takiego opracowania, rozproszonych w kilkunastu tekach. Niewielka ich część ma wpisany akompaniament1, dla większości w rękopisach zanotowane zostały tylko melodie i teksty pieśni (lub incipity) z notami lokalizacyjnymi, natomiast pięciolinie przeznaczone dla fortepianu są puste, niewypełniane nutami2. Być może zapisy te stanowić miały materiał do kontynuacji Pieśni ludu polskiego drukowanych w latach 1842–1847, jednak prace nad partią fortepianową zostały podjęte tylko dla nielicznych melodii pieśni i tańców. Zachował się także oddzielny zwarty zbiór melodii tanecznych pozbawiony tytułu, a liczący nieco ponad 3200 zapisów nutowych3. Dodawanie akompaniamentu fortepianowego do melodii ludowych spotkało się z dwiema nieprzychylnymi opiniami. Pierwszą było zdanie Karola Libelta o „przegrywkach” wyrażone jeszcze w 1842 r.: 1 Zob. w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), pieśni i melodie nr 599–834. 2 Są to następujące rękopisy: Arch. PTL, teka 5 Płock, Dobrzyń, Pułtusk, Kurpie, sygn. 1137, k. 80; teka 7 Kujawy, Gostynin, Łęczyca, sygn. 1156, k. 1, 2, 7, 8; teka 33 Miscellanea, sygn. 1308 I, k. 1–7, 9, 10–13, 16, 17, 20, 23–25, 29, 30; sygn. 1308 II, k. 12, 14, 17, 22–24, 26; teka 36, Miscellanea, sygn. 1317, k. 30, 31, 38; sygn. 1320, k. 9, 10, 45, 49, 52, 56, 57, 59, 63–67, 69–72, 80–82, 85, 90; teka 42, Miscellanea, sygn. 1349, k. 1, 1a, 4, 6, 7, 13–15, 23–25, 27, 40–42. 3 Arch. PTL, teka 33 Miscellanea, sygn. 1305, k. 1–81. Zob. też uwagi o tym rękopisie w: A. Skrukwa Spuścizna rękopiśmienna O. Kolberga…, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 88 �Niechby autor tylko zawsze miał na uwadze, że idzie tu o to tylko, aby śpiew ludu jak najwierniej był oddany, że zatem wszelkie zdobywanie się na sztukę, wszelkie dodatki na koszt wierności i prostoty w oddaniu melodii ludowej nie są na swoim miejscu. Przegrywki wydają nam się za niestosowne, końcówki melodii zakrawają czasem na coś obcego, np. w pieśni nr 13 bas za sztuczny i mało zbliżony do wiejskich tonów […]1. Uważał on za ważny fakt publikację licznych melodii ludowych, których tak mało było w dotychczasowych zbiorach, ale harmonizację uznał za niewłaściwy dodatek. Akompaniamentu dotyczy też bardzo krytyczna ocena Fryderyka Chopina, zamieszczona w liście do rodziny w roku 1847, którą być może Kolberg poznał: […] dobre chęci, za wąskie plecy. Często podobne rzeczy widząc, myślę, że lepiej nic, bo mozół ten tylko skrzywia i trudniejszą robi pracę geniuszowi, który kiedyś tam prawdę odwikła. A aż do czasu owego wszystkie te piękności zostaną z przyprawionymi nosami, różowane, z poobcinanymi nogami albo na szczudłach, i pośmiewiskiem będą tym, co lekko na nie spojrzą2. Te słowa oraz wypowiedź Libelta mogły mieć pewien wpływ na zaprzestanie przez Kolberga tworzenia tego typu opracowań. Zasadniczą jednak przyczyną zaniechania „przyozdobień” wydają się doświadczenia pozyskane w wyniku badań terenowych. Ukierunkowywały one zbieracza na potrzebę, wręcz konieczność dokumentowania twórczości ludowej, a nie na kompozytorskie przybliżanie muzyki ludowej przez dopowiedzenia w postaci akompaniamentu do autentyków ludowych. Pierwszą publikacją, w której Kolberg w pełni zrealizował swe nowe założenia w zakresie edycji muzyki ludowej, były Pieśni ludu polskiego wydane w 1857 r. We wstępie do tego tomu pisał: Muzyka jest głównym przedmiotem niniejszego zbioru. […] Oddaję nutę w nieskażonej prostocie (tj. o ile skażenie nie pochodzi z winy śpiewających) tak jak wybiegła 1 [K. Libelt] Pieśni ludu polskiego przez Oskara Kolberga, „Dziennik Domowy” 1842, nr 21, s. 174; przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. II (DWOK T. 67), s. 275–276. 2 Korespondencja Fryderyka Chopina, zebrał i opracował B.E. Sydow, T. 2, Warszawa 1955, s.193, zob. też M. Tomaszewski Chopin. Człowiek, dzieło, rezonans, Poznań 1998, s. 111. 89 �z ust ludu, bez żadnego przystroju harmonijnego, bo mam przekonanie, że najdzielniejszą jest w samorodnej, niczym nie zmąconej czystości jak ją natura natchnęła1. Opracowanie do druku tego zbioru pieśni i melodii tanecznych jest niewątpliwie punktem zwrotnym w postrzeganiu przez Kolberga ludowej kultury muzycznej, jej dokumentowania i sposobu utrwalania w druku. Wprawdzie po pięciu latach powrócił raz jeszcze do zaniechanego już sposobu prezentowania melodii ludowych, ale spowodowane to było potrzebą uzyskania choćby niewielkiego dochodu. Dlatego w roku 1862 wydał Pieś­ ni ludowe do śpiewu2 w czterech zeszytach opracowane na głos z towarzyszeniem fortepianu jako muzykalia do użytku praktycznego. Materiał pieśniowy, jaki tam zamieścił, pochodził właśnie z Pieśni ludu polskiego z 1857 r. Do wybranych z tego zbioru ośmiu wątków balladowych i ośmiu melodii tanecznych z przyśpiewkami Kolberg dodał akompaniament, którego w edycji z 1857 r. nie było. Partia fortepianu tym razem zasługuje na ocenę wyższą niż opracowanie dołączone do pieśni publikowanych w latach 1842–18453. Aleksander Pawlak, omawiając Kolbergowskie zbiory pieśni z akompaniamentem, napisał: „Najwyższy poziom wykazują Pieśni ludowe do śpiewu, ostatnia tego rodzaju publikacja” 4. Było to jednak, jak już wspomniano, opracowanie przygotowane wyłącznie dla amatorów domowego muzykowania, mających pewne umiejętności wykonawcze, a nie wydawnictwo źródłowe, przeznaczone dla badaczy muzyki ludowej. Powodem powrotu do takiej formy publikacji były niedostatki finansowe, bowiem w roku 1859 Kolberg zrezygnował z pracy w Dyrekcji Dróg i Mostów przy Komisji Skarbu5. Oddał więc do druku Pieśni ludowe do śpiewu, licząc na 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), pierwodruk: Warszawa 1857, s. V–VI. O. Kolberg Pieśni ludowe do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu zebrał i ułożył […], zeszyt 1–4, Warszawa [1862]; przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 675–700. 3 W zbiorze z roku 1862 Kolberg powtórzył trzy pieśni zamieszczone po raz pierwszy w wydaniu z lat 1842–1845, por. opracowanie pieśni drukowanych w latach 1842–1845 z opracowaniem tych samych pieśni w roku 1862 w przedruku w tomie Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… (DWOK T. 67/I i 67/II) nr 156 i 583, nr 141 i 585, nr 75 i 597. 4 A. Pawlak „Pieśni i melodie ludowe” w opracowaniu fortepianowym, w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. VIII. 5 Dotychczasowe biografie O. Kolberga i on sam w Szkicu autobiografii…, podają, że pracę w Komisji Skarbu zakończył w 1861 r., jednak analizy dostępnych dokumentów, m.in. zapisów w Notatniku zawierającym rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859– –1869 (rkp. Kolberga w BN PAU i PAN, sygn. 3210), wykazują, że stało się to już w roku 1859. 2 90 �uzyskanie dochodu ze sprzedaży, który choć w małym stopniu zasiliłby jego budżet. Czy było to działanie skuteczne, nie wiadomo. Zapewne z tego samego powodu przygotował zespół 72 melodii instrumentalnych opracowanych na fortepian, zatytułowany Zbiór mazurów i obertasów gminnych wydanych przez O[skara]a Kolberg. Ten ostatni nie został jednak za jego życia nigdzie opublikowany1. Pieśni ludu polskiego wydane w roku 1857 składają się z dwóch części, ze zbioru ballad i z rozdziału zawierającego melodie taneczne z tekstami przyśpiewek. W pierwszej części o porządkowaniu i układzie pieśni decydowały wyłącznie teksty ballad. Zestawionych jest 41 wątków tekstowych, większość z wieloma wariantami, co w sumie daje 444 utwory, a zaledwie kilka z nich zamieszczonych zostało bez melodii. Na materiał muzyczny tego rozdziału złożyły się głównie zapisy nutowe Kolberga: […] największą część zamieszczonych słów sam własnym staraniem wraz z nutami wydobyłem z ukrycia naszych zagród. Wszakże obok tego nie omieszkałem wcielić do mego zbioru i tego, co inni skrzętni badacze różnemi czasy nagromadzili, o ile mi się tylko właściwa melodia nawinęła2. Tę część tomu zasiliło nieco ponad sto tekstów zaczerpniętych z wymienianych tu już zbiorów poprzedników: W. Zaleskiego i K. Lipińskiego, K.W. Wójcickiego, J. Konopki, J.J. Lipińskiego, Ż. Paulego oraz z nieco późniejszych druków Józefa Lompy, Roberta Fiedlera i Ludwika Zejsznera3. Nadto materiału dostarczyły znajdujący się wówczas w zbiorach Kolberga obszerny manuskrypt Gustawa Gizewiusza4 oraz inne źródła rękopiśmienne: znacznie skromniejszy rękopis sporządzony prawdopo1 Rkp. ten (Arch. PTL, teka 42, sygn. 1348, k. 1–4) został wydany w tomie: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 197–268, nr 763–834. 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. XI. 3 J. Lompa Kilka pieśni ludu górnoszląskiego, „Przyjaciel Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 38; R. Fiedler Kilka pieśni ludu polskiego w Dolnym Szląsku, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 11, 13 i 16; L. Zejszner Pieśni ludu Podhalan czyli Górali tatrowych polskich zebrał i wiadomość o Podhalanach skreślił […], Warszawa 1845. 4 Rękopis G. Gizewiusza Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane od 1836 do 1840–go roku przez X. G. G. znajduje się w zbiorach BN PAU i PAN w Krakowie, sygn. 2559 II; wybrane teksty zamieścił Kolberg w Pieśniach ludu polskiego (DWOK T. 1) oraz w rękopisie Mazury pruskie, opublikowanym w T. 40 DWOK. Wydanie krytyczne całości rękopisu: G. Gizewiusz Pieśni ludu znad górnej Drwęcy…, z rękopisu opracowała, wstępem i komentarzami opatrzyła D. Pawlak, Poznań 2000. 91 �dobnie przez Teofila Lenartowicza1 oraz niewielkie objętościowo zapisy niezidentyfikowanego autora2. Do tekstów balladowych przejętych z wyżej wymienionych publikacji Kolberg przytoczył 25 zapisów nutowych z tych samych źródeł, a blisko 50 melodii dołączył z własnych zasobów. Zapisy nutowe zaczerpnięte ze zbiorów drukowanych i z rękopisu nieznanego autora przekazane zostały wiernie w stosunku do podstawy. Natomiast wykorzystanie materiału muzycznego z rękopisu Gizewiusza wymaga dokładniejszego omówienia. Gizewiusz w latach 1836–1840 zapisywał polskie pieśni wykonywane przez śpiewaków z Ostródy i pobliskiego Kraplewa. Jego rękopis trafił, za pośrednictwem K.W. Wójcickiego, do rąk Kolberga, o czym wspomina on we wstępie do Pieśni ludu polskiego. W rękopisie Gizewiusza pt. Pieśni ludu znad górnej Drwęcy… zanotowanych jest 441 tekstów o bardzo różnej tematyce, a dopełniają je zaledwie 32 zapisy nutowe. Znikoma ich liczba wskazuje, że Gizewiusz nie miał wprawy w rejestrowaniu melodii ze słuchu, a potwierdza to w wielu wypadkach ich notacja. Połowa z nich ma wprawdzie zapisy pełne, inne są jednak niekompletne, wymagają uzupełnień, przy czym zawsze zanotowana jest w całości linia melodyczna w postaci główek nut. Pozostałe elementy zapisu zarejestrowane są w takim stopniu, że pozwalają na właściwe odczytanie melodii i zrekonstruowanie obrazu nutowego. Do części balladowej Pieśni ludu polskiego Kolberg włączył ze zbioru Gizewiusza 35 tekstów oraz 9 zapisów nutowych 3. Dziesiąta melodia (w Pieśniach ludu polskiego nr 9k) pochodzi z artykułu zbieracza ostródzkiego pt. Pieśni, które lud wiejski w okolicach Osterode w Prusach Wschodnich śpiewa4. Z owych dziewięciu zapisów trzy są cytatami (nr 12y, 14k, 20e), sześć pozostałych wymagało ze strony Kolberga dopełnienia5. 1 Rękopis ten powstał prawdopodobnie w czasie wspólnej wycieczki Kolberga i Lenartowicza do dworku Norwidów w Wysocem w r. 1843 i znajduje się w Arch. PTL, w tece 43 Miscellanea, sygn.1352, k. 36–37. W r. 1968 na zlecenie redakcji Dzieł wszystkich Kolberga wykonano jego ekspertyzę grafologiczną, jednak ani nie potwierdziła ona autorstwa Lenartowicza, ani mu nie zaprzeczyła. 2 Ten rękopis nieznanego autora znajduje się w Arch. PTL, teka 4, sygn. 1134, k. 2. 3 Są to w Pieśniach ludu polskiego O. Kolberga (DWOK T. 1) melodie nr 1b, 2, 6f, 6g, 12y, 14k, 20e, 25d, 4 Artykuł zamieścił G. Gizewiusz w „Przyjacielu Ludu” R. 6: 1839, T. 1, nr 5. 5 Pozostałe zapisy nutowe G. Gizewiusza włączył Kolberg do monografii Mazury pruskie przygotowanej do druku około 1889 r., a wydanej dopiero w roku 1966 jako tom 40 Dzieł wszystkich. 92 �Druga część tomu Pieśni ludu polskiego, zatytułowana Tańce, a w podtytule Polskie tańce, mazury, kujawiaki (obertasy), walce, obejmuje 466 zapisów. Poza wymienionymi w tytule tańcami w tomie znajdują się także parzystotaktowe drabanty (nr 344, 439), melodie pasterskie (nr 128, 167, 239), kołyskowe (214, 402) i weselna (201). Materiał muzyczny tej części tomu, poza kilkoma zapisami, jest plonem pozyskanym wyłącznie przez Kolberga w czasie badań przeprowadzanych na Mazowszu od roku 1839. W odróżnieniu od uporządkowanej pierwszej części tomu tutaj trudno dopatrzeć się jakichkolwiek kryteriów w układzie zapisów – ani rodzaj tańca, ani struktura metrorytmiczna, formalna czy sposób wykonania (wokalny, instrumentalny) nie stanowiły wyznacznika grupowania zapisów, widoczne jest jedynie kilkakrotne zamieszczanie koło siebie zapisów z tego samego manuskryptu 1. Nie można jednak prześledzić takiego porządkowania wszystkich melodii w rozdziale poświęconym tańcom, ponieważ nie zachowała się całość ani zapisów terenowych, ani ich późniejszych wersji redakcyjnych opracowanych do druku. Rozdział zamyka kilka melodii (nr 461–465) opatrzonych notami Kolberga wskazującymi na autorstwo ówczesnych kompozytorów: Józefa Elsnera, Józefa Damsego, Jana lub Józefa Stefaniego i Adama Tarnowskiego. Spośród nich na szczególną uwagę zasługuje melodia nr 461, dla której istnieją dwa przekazy źródłowe. Jeden to własnoręczny zapis Kolberga sporządzony prawdopodobnie bezpośrednio w czasie wykonywania przez ludowego artystę, znajdujący się wśród innych melodii na karcie oznaczonej lokalizacją „Miedniewice”, drugi przekaz przywołany przez Kolberga – to melodia duetu z opery Król Łokietek, czyli Wiśliczanki J. Elsnera 2. W obu melodie są takie same. Powstaje więc pytanie o źródło: czy jest nim anonimowa twórczość ludowa, z której Elsner zapożyczył melodię do swej kompozycji, czy też jest to oryginalny 1 Np. z rękopisów terenowych z teki 7 Kujawy. Gostynin. Łęczyca pochodzą w T. 1 melodie tańców nr 58–64, 126–134), z rękopisu terenowego z teki 43 Miscellanea pochodzą nr 352–356, 366–370, w kopii zapisów terenowych znajdujących się w tece 33 Miscellanea zapisane są nr 65–81, 200–215, 298–312. W przypisach źródłowych w tomie O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70, s. 64–112) podane są wszystkie źródła rękopiśmienne zachowane dla melodii opublikowanych przez Kolberga w Pieśniach ludu polskiego (DWOK T. 1). 2 Zob. wstęp M. Prochaski w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. LIX, oraz tamże s. 120, przypis źródłowy do nr 461. 93 �utwór kompozytora spopularyzowany dzięki teatrowi i wchłonięty przez repertuar ludowy. Podobne wątpliwości wyrażał Kolberg w stosunku do melodii Jana Stefaniego, omawiając materiał muzyczny Krakowiaków i Górali: Stąd też niepodobna wyrzec co do przytoczonych motywów, czy Stefani brał je żywcem z ludu, czy tylko korzystał z nich po swojemu1. Niewątpliwie obydwa przykłady stanowią widoczne świadectwo wzajemnego przenikania się muzyki ludowej i muzyki profesjonalnej. Podobnie jak w poprzednich publikacjach, również w Pieśniach ludu polskiego z 1857 roku zapisy tekstów i melodii pochodzące ze źródeł drukowanych opatrywane są notami lokalizacyjnymi, choć w pierwodrukach nie zawsze mają ten element dokumentacji. Wtedy, gdy tekst innego zbieracza Kolberg łączył z zapisaną przez siebie melodią, podawał miejscowość, z której pochodził zapis nutowy. Jednak niekompletne dziś materiały rękopiśmienne nie pozwalają ustalić jednoznacznie we wszystkich wypadkach, jakimi kryteriami kierował się w każdej z takich sytuacji. Pieśni ludu polskiego drukowane były w postaci zeszytów od czerwca 1856 r. do czerwca 1857 r., a ukazanie się ich wywołało żywy oddźwięk wśród ówczesnych krytyków. Zbiór przyjęto z wielkim uznaniem. Przedstawione tam zapisy melodii postrzegano jako tworzywo dla kompozytorów muzyki „prawdziwie narodowej” (M. Karasowski, K.W. Wójcicki), „jako skarbnicę niewyczerpanego natchnienia” dla muzyków (J.I. Kraszewski) 2. Zawartość dwóch pierwszych zeszytów poddał ocenie także J. Sikorski. Podkreślając wielkość przedsięwzięcia, ustosunkował się negatywnie do umieszczenia w tomie tak wielkiej liczby wariantów tekstowych i odmian, jak pisze, „jednej i tej samej melodii”. Nadto sugerował, by „zawiłe harmonicznie miejsca […] cyframi i dodanym basem 1 O. Kolberg Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale”, „Ruch Muzyczny” R. 2: 1858, nr 46, s. 363; przedruk w: tegoż Pisma muzyczne (DWOK T. 62), s. 554. 2 M.K. [M. Karasowski] Kilka słów o dziele Oskara Kolberga pod tytułem „Pieśni ludu polskiego”, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1857, nr 55; W. [K.W. Wójcicki] Pieśni ludu polskiego zebrał i wydał Oskar Kolberg, „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 3, s. 470–471; J.I. Kraszewski Listy do redakcji „Gazety Warszawskiej”, „Gazeta Warszawska” 1857, s. 206–207; przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 124–128, 149–150, 134–138. 94 �objaśnić” 1. Propozycja Sikorskiego dołączenia do ludowej muzyki wokalnej akompaniamentu fortepianowego w postaci basu cyfrowanego była wyrazem zupełnej nieznajomości folkloru. Zaniechanie, czy tylko ograniczenie publikowania wariantów, byłoby całkowitym zaprzeczeniem idei Kolberga, który wówczas już dążył do zgromadzenia możliwie największej liczby „odmianek” melodii i tekstów pieśni. Miały one służyć jako materiał do przyszłych badań porównawczych, tak jak późniejsze zbiory bajek, przysłów, opisy etnograficzne itp. Część krytyków nie dostrzegła i nie zrozumiała rzeczy istotnej, wręcz podstawowej: zmiany stosunku zbieracza do kultury muzycznej ludu, przyjęcia nowych założeń, które czyniły z niego już nie popularyzatora muzyki, ale wyłącznie dokumentalistę i badacza, dla którego upowszechnianie folkloru muzycznego stało się sprawą dalszą. W planach Kolberga było opracowanie i wydanie w sposób podobny do ballad także innych pieśni w zbiorach grupujących utwory o jednorodnej tematyce lub wykonywanych w podobnych sytuacjach. Chciał zestawić w wariantach z różnych regionów Polski pieśni obrzędowe (w tym weselne), wojackie, żartobliwe i miłosne, jak informował J.I. Kraszewskiego, wysyłając mu świeżo wydrukowany tom Pieśni ludu polskiego z prośbą o ocenę. Tak wydany materiał pieśniowy miał ukazać „dosadnie ducha muzyki ludowej”2. Wśród rękopisów zachowały się karty, na których wpisane są np. pieśni kołyskowe, myśliwskie, wojackie czy dożynkowe. Na kartach takich, obecnie rozproszonych w różnych tekach, widoczna jest ta sama zasada konstruowania zawartości przyszłego tomu: obok własnych materiałów korzystanie z zapisów wcześniejszych zbieraczy czy to w postaci cytatów, czy też kontaminacji zapożyczonych tekstów pieśni z melodiami zarejestrowanymi przez siebie. Kolberg rozpoczął nawet poszukiwanie wydawcy następnego tomu. Zwrócił się do Aleksandra Grozy, założyciela nowopowstałego Stowarzyszenia Księgarsko-Wydawniczego w Żytomierzu, „z propozycją wydania drugiej części, która tej samej, co pierwsza jest objętości, z tyluż rycinami”3. 1 J. Sikorski Ruch muzyczny. Pieśni ludu wydawane przez O. Kolberga, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219, przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 128–134. 2 List Kolberga do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (DWOK T. 64), s. 73. 3 Brulion listu Kolberga do A. Grozy z 20 VI 1859 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 90. 95 �Do opublikowania takiej pozycji nie doszło, co więcej nie zachowały się w materiałach, poza wieloma zestawieniami wariantów pieśni, żadne ślady realizowania redakcji takiego tomu, a nawet informacje wskazujące na zakres merytoryczny planowanego zbioru. Około roku 1862 Kolberg zrezygnował z wydawania zbiorów zawierających wybrany gatunek pieśni lub utwory związane z określonym obrzędem z całej Polski na rzecz publikacji obejmujących repertuar jednego regionu. Oddany do druku w 1863 r. tom Sandomierskie miał prezentować różne gatunki pieśni z tego terenu, jego druk przeciągnął się jednak aż do roku 1865. Przedstawiony w tym właśnie roku na łamach „Biblioteki Warszawskiej” program1 Ludu był wynikiem kolejnej zmiany w planach badawczych i edytorskich Kolberga. Kolberg podjął wówczas zadanie zbierania materiałów i przygotowywania do druku etnograficzno-folklorystycznych monografii regionalnych. Znajdujący się od dwu lat w drukarni tom Sandomierskie przekształcił wtedy w bardzo niepełną jeszcze monografię etnograficzną, a opracowane następnie Kujawy, wydane w latach 1867–1869, były już całkowitą realizacją nowo przyjętego programu. Jednak muzyka zawsze stanowiła dominantę jego zainteresowań i jej dokumentacja była ważną częścią każdego z tomów, choć jej miejsce w nich było teraz podporządkowane ogólnemu planowi monografii. We wstępie do Sandomierskiego Kolberg pisał: Do wydania następnych seryj prac moich w przywiedziony tu sposób skłania mnie nadto wzgląd na systematyczne i porządne, o ile być może, przedstawienie wszelkich odmian, odcieni, ruchów, właściwości, zwichnień nawet, więc całego nastroju i piętna muzyki naszej ludowej, której pochód i rozwój historyczno-obyczajowy nie przestaje być głównym usiłowań i śledzeń moich zadaniem2. 1 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, „Biblioteka Warszawska” 1865, T. I, s. 306–308. Przedruk w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 102–106. 2 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), pierwodruk: Warszawa 1865, s. 7. Wstęp ten dotyczył jednak pierwotnej koncepcji książki, tj. zbioru pieśni regionalnych z opisami obrzędów, którym towarzyszą. 96 �Metody badań terenowych oraz zapisywania i opracowywania redakcyjnego melodii wokalnych i instrumentalnych Podróże podejmowane w celu badania kultury ludowej przynosiły obfity plon zapisów nutowych drukowanych później w monografiach regionalnych. Z tego powodu spotkał się Kolberg z krytyczną opinią Mścisława Kamińskiego, recenzenta pierwszej części monografii Kujaw: […] przeładowanie jednorodnymi szczegółami, że wspomnim tu tylko o melodiach ludowych, które tak nieproporcjonalnie poważną część dzieła tego stanowią. Zdaniem naszym niewielką stratę poniosłaby etnografia, gdyby autor przynajmniej do połowy zredukował cały dział poświęcony melodiom1. Zauważyć tu trzeba, że tom ten zawiera zaledwie 104 melodie. Uznanie i poparcie dla swego stanowiska zyskał Kolberg w wypowiedzi Zygmunta Glogera, który podkreślając umiejętności i profesjonalizm autora Ludu, napisał: Niesłusznym jest zarzut, że p. Kolberg za wiele podał w swym dziele odmian muzyki ludowej. Autor, sam będący muzykiem, a specjalnie poświęcający się badaniu ludowych melodii, powinien jak najwięcej podawać nam tego, co niełatwo przyjść może komu innemu i czym podobno nikt więcej tak gorliwie u nas się nie zajmuje2. Spisywane i następnie publikowane przez Kolberga melodie miały być pomocne w poznawaniu dziejów muzyki ludowej, stać się podstawą studiów nad jej właściwościami, wpłynąć „na rozwój i kierunek muzyki narodowej”, a „polskiemu kompozytorowi [wskazać] drogę, po jakiej postępować mu wypadnie, by na miano narodowego piewcy zasłużyć sobie zdołał”3. Gromadził zatem wszystkie pieśni i utwory instrumentalne powszechne na terenie kraju „czy to ludowe, czy szlacheckie, czy oryginalne, czy naśladowane”, także mające swe źródło w utworach scenicznych 1 M. Kamiński „Lud, jego zwyczaje sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i taniec”. Przedstawił Oskar Kolberg. Seria III. Kujawy. Część I, „Przegląd Tygodniowy” 1867, nr 52, s. 419. 2 Z. Gloger Kujawiacy, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 28, s. 16. 3 O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), pierwodruk: Kraków 1873, s. III. 97 �kompozytorów polskich i obcych, gdyż należą one do „ogólnego obrazu muzyki narodowej”1. Początkowe podróże badawcze Kolberga, podejmowane dla pozyskiwania melodii, miały charakter raczej spontaniczny. Jedno lub kilkudniowe wypady z Warszawy w bliższe i dalsze jej okolice (Wilanów, Czerniaków, Praga, Czersk) odbywały się w towarzystwie zaprzyjaźnionych przedstawicieli warszawskiego świata sztuki – literatów, muzyków, malarzy, m.in. Emila Jenikego, Teofila Lenartowicza, Karola Marconiego, Antoniego Kolberga (brata Oskara), Ignacego Komorowskiego, Walentego Zakrzewskiego, a także krakowianina Józefa Konopki. Jednak dosyć wcześnie musiał Kolberg zrezygnować ze spontanicznych wycieczek i wyjazdy swe, zwłaszcza dłuższe i w dalsze od Warszawy okolice, organizował inaczej. Opisał to w Szkicu autobiografii sporządzonym pod koniec życia: Więc podróże moje były obmyślane i uplanowane z góry do przyjaciół i znajomych obywateli kraju w różnych mieszkających okolicach (lub do innych, za tychże listem rekomendacyjnym). Przybywszy tam badałem najprzód i kaptowałem sobie ludzi dworskich, którzy ośmieleni w służbie dworskiej, byli skorsi do pogawędy i śpiewu, a zrozumiawszy, o co rzecz chodzi, namawiali i sprowadzali innych ze wsi, iż za napitek i wynagrodzenie udawali się w tym celu do dworu, lub pozwalali do swojej przychodzić chaty2. Przykładem takiego przebiegu eksploracji może być trwająca ponad dwa miesiące podróż w Lubelskie, Radomskie i Sandomierskie w lecie 1859 roku. W notatkach Kolberga o tej podróży znajdujemy m.in. wzmianki o datkach pieniężnych dla wykonawców: „4 lipca – za pieśni (i na struny)” zapłacił 30 kopiejek muzykowi z okolic Kozienic, „21 lipca – za śpiewy i służbę (4 kobietom)” dał w miejscowości Bąkowiec 60 kopiejek, między 1 a 25 sierpnia płacił wielokrotnie „za pieśni” i skrzypkowi po około 15 kopiejek w okolicach Chojna, Lublina i Gałęzowa3. Podobnie było podczas wyprawy na Kujawy w 1860 roku, kiedy to przez parę tygodni przebywał po kilka dni kolejno w Bogusławicach, Redczu, Kłonowie, Bodzanowie, Otmianowie, Płowcach i Służewie. Tu również wykonawcy wynagradzani 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 173–174. O. Kolberg Szkic autobiografii…, k. 68. 3 O. Kolberg Notatnik…, k. 23. 2 98 �byli za grę lub śpiew, co potwierdza między innymi notka z 9 sierpnia: „w Bogusł[awicach], pieśni – 1,50 rubla”1. Nawiązywanie kontaktu z informatorami bywało trudne, warunki notowania wykonywanych melodii często dalekie od komfortu czy chociażby spokoju i minimalnej wygody. Kolberg tak opisał w liście z 1857 roku do J.I. Kraszewskiego ówczesne swe badania: Co do sposobów zbierania i zdobywania tych pieśni, tyle tylko powiem, że niemało przy tym zaznałem trudności, a nawet i przykrości. Trudności te leżały w nieufności naszego ludu, w niechęci, jaką ma do powierzania swoich pieśni obcemu (tak nazywa każdego w paletocie lub surducie), w jego niecierpliwości okazywanej przy powtarzaniu kilkakrotnym jednejże zwrotki itp. Nieraz przyszło mi w brudnej izbie, przy obawie o własną skórę, wśród duszącego dymu, wyziewów i gwaru tłumnie zgromadzonego i cisnącego mnie ludu, bez światła prawie stenografować ulatujące dźwięki skrzypka i nieraz w lesie na pniu drzewa lub w polu na własnym kolanie, lub na karku towarzysza wędrówki wpisywać nuty – a przy tym usuwać podejrzenia nastręczające się często co do szkodliwych niby celów lub skutków mego zbierania itd.2. Podczas notowania melodii wyniknąć też mogły inne trudności: Głos wieśniaków naszych z natury dźwięczny jest i donośny; lecz u wielu z nich nadużycie trunku i ciężka praca fizyczna pozostawiły w miejscu jego tylko chryp­liwą artykulacją tonów do nie wiedzieć jakiej gamy należących […]. Oczyścić pieśń przy spisywaniu jej z takich fałszów i pleśni po bacznym w nią wsłuchaniu się, było rzeczą mego sądu i sumienia3. W Modlnicy, gdzie mieszkał 14 lat (1871–1884), prowadził badania – można by użyć dzisiejszego terminu – stacjonarne. Informatorami byli przedstawiciele dworskiej służby pochodzący z okolicznych wsi, robotnicy sezonowi zatrudnieni do prac w okresie letnim (Górale), tak że Kolberg często gromadził materiały, nie opuszczając domu. Opisuje to Antonina Konopczanka, wieloletni świadek działań autora Ludu: 1 2 s. 74. 3 Tamże. List Kolberga do J. I. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VIII. 99 �W każdym dworze mieści się zwykle dosyć służby z bliższych i dalszych wsi nagromadzonej, także w porze letniej przybywa dużo robotników – i pan Oskar nigdy czasu nie tracił, często nie wychodząc z pokoju, zbierał pieśni z różnych stron, które sobie układał i porządkował w teki, stające się później tomami dzieł jego. Niekiedy w towarzystwie goszczących go obywateli jeździł zwiedzać okolice albo obchodził chaty wiejskie. Po największej części pomagały mu kobiety – panie, panny, nauczycielki albo też księża proboszcze1. Mieszkańcy dworów pobyt Kolberga wspominali z sympatią. Po audycji radiowej o Kolbergu, w której brał udział J. Burszta, wówczas redaktor naczelny Dzieł wszystkich, napisała do niego wnuczka właścicieli jednego z podkrakowskich dworków goszczących Kolberga w XIX w.: Nie jedną noc taką pamiętała moja matka, jak to szczupły wysoki pan zrywał się w nocy i grał i przegrywał cicho zasłyszane piosenki. […] Ilekroć, będąc w Krakowie, przechodzę koło jego mogiły […] przypomina mi się opowiadanie matki: wysoki, szczupły, starszy pan w nocy grający na fortepianie, by dobrze utrwalić melodie ludu, który tak ukochał2. Jednocześnie Kolberg w dalszym ciągu odbywał coroczne, wcześniej zaplanowane wyjazdy w teren. Wspominał je Izydor Kopernicki, świadek pobytu etnografa na Pokuciu w 1877 r. Dodał, że kontakty nawiązane z mieszkańcami dworów owocowały czasem późniejszym korespondencyjnym dostarczaniem materiałów etnograficznych. Relacji Kopernickiego zawdzięczamy też inne ważne informacje o okolicznościach badań, m.in. o stosunku Kolberga do indagowanych osób: Potrzeba doprawdy widzieć i podziwiać ten jego spokój, cierpliwość i tę natężoną uwagę, pochłaniającą badanego, i tę dobrotliwość jego i słodycz, z jaką on zachęca i podtrzymuje chłopa, znudzonego i znużonego już powtarzaniem zapisywanej pieśni lub opowiadania; potrzeba widzieć tę jego uporczywą wytrwałość w badaniu, dopóki nie wyciągnie z chłopa lub z baby tego, co mu po1 K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek z Modlnicy o Oskarze Kolbergu, „Wieś Radomska” T. 11: 2018, s. 102. 2 List J. Jasińskiej-Zawadzkiej do J. Burszty, datowany 18 XII 1964 r., w aktach Instytutu im. O. Kolberga w Poznaniu. Autorka przytacza wspomnienia swojej matki mieszkającej wtedy w Liszkach pod Krakowem, miejscowość ta jako miejsce zapisu licznych pieśni i melodii pojawia się w tomach Krakowskiego (DWOK T. 5–8 i 73), Kolberg nie odnotował jednak daty prowadzenia badań w Liszkach. 100 �trzeba – ażeby się przekonać, że takie badania etnograficzne kosztują trudu wiele i że zesumowawszy wszystko, co Kolberg zdziałał, trud przez niego poniesiony okaże się bajecznie olbrzymim1. Uprzejmość Kolberga oraz drobne wynagrodzenie bądź szklanka trunku zachęcały niewątpliwie informatorów do śpiewu, grania lub opowiadania. Sam badacz budził też zapewne sympatię, a jego nazwisko zostało zapamiętane przez jednego z wykonawców, czego wyrazem jest zabawna przyśpiewka, którą Kolberg zanotował najprawdopodobniej w powiecie kutnowskim: A jak ci ja umrę, moja dusza wstanie, jak ona usłyszy pana Kolbra granie2. O uwadze, jaką Kolberg poświęcał ludowym wykonawcom, oraz o ich stosunku do badacza świadczy także notatka zamieszczona przez niego w Kujawach: Skrzypek grający mi jedną z podobnych melodyj, zawieszonych na dominancie, gdym mu wskazał w jaki sposób ma znowu przejść do toniki i na niej zakończyć, po kilku z rozmaitym powodzeniem odbytych próbach, wracał do dawnego trybu, w którym mu daleko gładziej szło, i w końcu zniecierpliwiony rzekł: Eh! Jużcić to ta panowie musita lepij wiedziéć jak mo być, bo się uczyta w szkole; a u nas, chłopstwa, to tylko się tak gro zwyczajnie, po prostu, jak Bóg przykazał!3 Podczas prowadzonych systematycznie przez kilkadziesiąt lat badań Kolberg zgromadził zapisy nutowe z terenów obejmujących znaczną część przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Wprawdzie w 1865 roku, już jako autor monografii regionalnej i badacz dokumentujący całokształt kultury ludowej, o wcześniejszych swoich pracach pisał: „Zbierałem wówczas [tj. w 1860 r.] głównie pieśni i melodie ludowe”4, jednak niezaprzeczalnym pozostaje fakt, 1 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. XI, pierwodruk: Kraków 1891. 2 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 568; tekst został zanotowany prawdopodobnie w 1847 roku w okolicach Chochołowa i Tretek w powiecie kutnowskim (te miejscowości wymienione są w rękopisie nad zapisanymi wyżej pieśniami). 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 9. 4 List do J. Blizińskiego z 13 IV 1865, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 117. 101 �że muzyka przez całe życie stanowiła zasadniczy przedmiot jego zainteresowań i każdy wyjazd przynosił kolejny, obfity zbiór melodii. Współpracując niekiedy w terenie z innymi badaczami, Kolberg zawsze zapisywał nuty (co było uzasadnione ze względu na jego wykształcenie i wyjątkowe umiejętności), pozostawiając swoim towarzyszom rejestrowanie tekstów pieśni, czy też innych jeszcze informacji. Tak pracował z Józefem Konopką podczas pierwszej wspólnej wyprawy do Czerska w 1841 r., a także później w czasie pobytu w Modlnicy i Mogilanach1. Nie jest wykluczone, że w podobny sposób prowadził badania także z Władysławem Wierzbowskim na Suwalszczyźnie w 1858 roku2. Natomiast na pewno później, w 1865 roku na ziemi czerskiej w okolicach Czaplina, gromadził materiały wspólnie z Kornelem Kozłowskim. Ten ostatni swoje zapisy tekstów opublikował w pracy Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodiami3. Na potrzeby tego zbioru Kolberg przygotował około 100 melodii4, ale mimo zapowiedzi w tytule i odsyłaczy do nut przy poszczególnych pieśniach nie zostały one wydrukowane, prawdopodobnie ze względu na zbyt wysokie koszty. Badania terenowe były bez wątpienia podstawowym sposobem gromadzenia zapisów muzyki ludowej wykonywanej przez mieszkańców wsi i miasteczek, ale Kolberg wykorzystywał też inne okazje, by pozyskać nowe materiały. Jego informatorami bywały także osoby okazjonalnie przybywające do danej miejscowości, jak na przykład Górale, którzy zatrudniani byli w Modlnicy podczas żniw. Wykorzystywał też takie okazje w Warszawie, gdzie pozyskiwał pieśni od służby, która przybywała do stolicy wraz z rodzinami ziemiańskimi, czasem nawet z odległych okolic Ukrainy. Pisał 1 Zachował się m.in. rkp. J. Konopki (Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k.139–140) z zapisami tekstów, część melodii do tych tekstów zanotowana została przez Kolberga (rkp. w Arch. PTL, teka 42, sygn. 1349, k. 147–148). 2 Zachował się rkp. terenowy (Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 91) z melodiami zanotowanymi przez Kolberga i (tamże k. 87–89) z tekstami zapisanymi prawdopodobnie przez Wierzbowskiego. 3 Praca ukazała się w Warszawie, najpierw w czterech zeszytach (1867–1868), a powtórnie jako całość w 1869 roku. 4 Zbiór miał liczyć 142 melodie, z czego, jak sam Kozłowski informuje, 2/3 otrzymał od Kolberga. Melodie te zostały zanotowane podczas ich wspólnych badań; zob. K. Kozłowski Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego, wraz z tańcami i melodiami zebrał […], Warszawa 1869, s. 23. Zapisy melodii przekazane Kozłowskiemu przez Kolberga zaginęły. 102 �o tym sposobie gromadzenia materiałów w liście zamieszczonym w „Ruchu Muzycznym” w r. 1859: Wyczytawszy w numerze 19 z rb. w liście Adama Pługa1 objawione przez niego życzenie, aby ktoś zajął się zbieraniem ludowych melodyj ukraińskich, jak niemniej w przypisku Redakcji z tego powodu dołączonym zapewnienie, że już się koło tego dzieła krzątają niektóre tam zamieszkałe osoby, miło mi oświadczyć, że w tece mojej posiadam z jakie tysiąc melodyj z Wołynia, Podola, Ukrainy, Białorusi i Pokucia (w Galicji) pochodzących, które w Warszawie i Królestwie zebrałem i spisałem od przybyłych tu wychowańców stron tamtejszych, jak łaskawych obywateli i obywatelek, żołnierzy, służących itp., więc nieposzlakowanej autentyczności. Stosunkowo do liczby tych pieśni żyjących między ludem zbiór mój zbyt jest szczupły, mianowicie, by dał dokładne wyobrażenie o różnicach prowincjonalnych i pomniejszych cechach powiatowych. Dla dopełnienia braków czuję, ile pożądanym byłoby zwiedzenie osobiście stron tamtych. Podróży wszakże w tym celu ani czas, ani środki jakimi dysponować mogłem i mogę, dotąd odbyć mi nie pozwoliły. O. Kolberg2. Jednak w ciągu następnych kilkunastu lat znakomicie powiększył swe zbiory melodii ludowych zapisami terenowymi z kilku regionów Ukrainy. Kolberg sporządzał swoje zapisy nutowe zwykle na dużych arkuszach papieru o wymiarach 32–35,5 cm x 20–27,5 cm. Jednak często, gdy trafiała się okazja zarejestrowania kilku lub choćby jednej melodii, wykorzystywał jakąkolwiek kartkę, nawet skrawek papieru. U góry typowych dużych kart, zazwyczaj w górnym rogu, umieszczał nazwę miejscowości wskazującą na miejsce sporządzania notatek bądź na ich inny związek z danym terenem. Początkowo Kolberg starał się zgromadzić informacje o miejscu pochodzenia pieśni, które, jak pisał „mogłoby uchodzić za jej właściwe gniazdo, ze względu, że ją tam nasamprzód słyszano”3. Zapewne w praktyce terenowej okazało się to niemożliwe i ostatecznie w 1857 roku we wstępie do Pieśni ludu polskiego zapowiedział: 1 Wyjątek z listu Adama Pługa do Redakcji „Ruchu Muzycznego”, „Ruch Muzyczny” R. 3: 1859, nr 19, s. 161–163. 2 O. Kolberg Do Redakcji „Ruchu Muzycznego”, „Ruch Muzyczny” R. 3: 1859, nr 22, s. 193. Przedruk w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 524 w przypisie. 3 Rkp. Kolberga będący wcześniejszą wersją wstępu do Pieśni ludu polskiego (Arch. PTL, teka 35, sygn. 1314, k. 3), sporządzony prawdopodobnie około roku 1849, zob. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 5. 103 �Stając się wiernym jej [pieśni] tłumaczem, wszędzie wskazałem miejsce, gdzie wysłuchaną została. Wymienioną wieś lub miasto (a raczej okolicę ich) po większej części uważać można za miejsce, gdzie ze szczególnym zamiłowaniem pieśń tę i ową śpiewają. Nie zawsze jednak w tym miejscu powstała […]”1. Niekiedy między kolejnymi zarejestrowanymi melodiami widnieje inna nazwa niż podana na górnym marginesie karty. Może to wskazywać, że zmienił się wykonawca i nowy pochodził z innej miejscowości niż poprzedni, przykładem jest karta z zapisami z Ciepielewa i Pułtuska2. Kolberg nie datował swoich manuskryptów. Niekiedy opatrywał datą roczną niektóre utwory publikowane w Mazowszu czy w Radomskiem, zwłaszcza wtedy, gdy czas zapisania i czas druku były odległe, a dzieliło je niekiedy nawet czterdzieści lat. Wydaje się, że zbieracz przygotowywał wcześniej arkusze, przynajmniej ich część, kreśląc na nich starannie pięciolinie jedna pod drugą na całą szerokość. Później, wykorzystując pełną długość pięciolinii, notował obok siebie melodie, szczególnie instrumentalne, oddzielając je kluczami (zob. ilustracja na s. 105). Na innych kartach wykreślał kilka pięciolinii na górnej części karty, również na całą szerokość, i tam zapisywał melodie, głównie wokalne, z incipitem tekstu. Całość przynależącego tekstu umieszczał poniżej lub na oddzielnej karcie, przy czym incipit tekstu zapisany pod nutami spełniał rolę odsyłacza do pełnego tekstu3. Niemało jest jednak kart nieprzygotowanych wcześniej do notowania, gdzie rejestrowanie materiału tekstowego odbywało się bezpośrednio po muzycznym i utwory zapisywane są kolejno jako całostki. Wtedy melodie zapisywane były często dwuszpaltowo4. Czasem używał papieru nutowego, zapewne droższego, na którym niekiedy notował ołówkiem. Wpisywał wtedy melodie bezpośrednio jedna po drugiej, po dwie lub trzy na jednej pięciolinii, np. na kartach z zapisami terenowymi z Łomży5 zmieścił na jednej stronie ponad 50 melodii. Zdarzało się, że teksty przyśpiewek notował wtedy na marginesach. 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VI. Zob. ryc. 1 po s. 120. 3 Zob. ryc. 2 po s. 120. 4 Zob. ryc. 3 po s. 120. 5 Zob. ryc. 4 po s. 120. 2 104 �Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 3. Pismo Kolberga jest drobne, ścisłe, na ogół czytelne, szczególnie gdy używał atramentu, a notatki powstawały w dogodnych warunkach przy biurku lub stole w gościnnych domach. Nie można tego powiedzieć o wielu zapisach ołówkowych, dokonywanych być może w warunkach trudniejszych. Pismo jest wówczas mniej dokładne, mniej precyzyjne, a dziś, po półtora wieku, miejscami zatarte i trudne do odczytania. We wszystkich rękopisach sporządzonych ze słuchu w czasie śpiewu lub gry widoczny jest pośpiech w notowaniu ulatujących dźwięków, w uchwyceniu melodii, rytmu czy ewentualnych cech wykonawczych. Dlatego zapisy nutowe często bywają niekompletne. Zawsze brak oznaczenia miary taktu, ale w oczywisty sposób można ją odczytać z podziału na takty i urytmizowania melodii. Z uwagi na konieczność szybkiego pisania, z przyczyn 105 �czysto praktycznych Kolberg notował melodie trójmiarowe prawie wyłącz nie w większych wartościach – w metrum . Z konieczności nadążenia za rozbrzmiewającą melodią nie notował oddzielnie z chorągiewkami wartości ósemkowych i mniejszych w utworach wokalnych, lecz łączył belkami. O pośpiechu świadczą też puste, niewypełnione nutami powtarzające się takty: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 143. Druk w Krakowskiem cz. II (DWOK T. 6), s. 501–502, nr 852. Niekiedy puste takty opatrzone są znakiem wskazującym na powtórzenie taktu poprzedniego, co potwierdzają zredagowane czystopisy i druki: 106 �Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 30. Druk w Mazowszu cz. II (DWOK T. 26) s. 204, nr 235. Notując, Kolberg stosował też znaki repetycji lub umieszczał nad taktami notę „bis”, obejmując łukiem fragmenty melodii, których dotyczyła. Nie zawsze zapisywał melodie, także instrumentalne, w realnej wysokości wykonania, lecz transponował je do tonacji, w których większość nut mieściła się na pięciolinii. Wybierał przy tym tonacje o możliwie niewielu znakach chromatycznych: dla jednolitości i dogodniejszego ich czytania pozwoliłem sobie niekiedy transpozycji z tonacji najeżonych w wykonaniu krzyżykami i bemolami do prościejszych1. 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 102. 107 �Często w zapisach terenowych pisał znaki chromatyczne w przebiegu melodii przed lub nad odpowiednią nutą, w druku natomiast umieszczał je zgodnie z ortografią muzyczną przy kluczu: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 44v. Druk w Pieśniach ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 402–403, nr 311. Umieszczenie znaków nad nutami może oznaczać też możliwość fakultatywnego ich zastosowania, o czym pisał np. w erracie do drugiej części Kujaw (DWOK T. 4) do melodii nr 408: „takt 12 i 16 krzyżyk na wierzchu znaczy, że biorą c lub cis wedle woli”, dotyczy to zresztą także taktu 20 tej melodii. Tak też należy odczytywać inne przykłady znajdujące się w czystopisach i drukach, m.in. w monografii Sandomierskie i w materiałach do Gór i Podgórza1. Zdarza się, że w rękopisach znaki te w ogóle są opuszczone, gdy na jednej pięciolinii umieszczonych jest parę melodii granych lub śpiewanych w tej samej tonacji. Oddzielone są one wtedy od siebie 1 Zob. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), nr 197, 201, 202; zob. też O. Kolberg Góry i Podgórze (DWOK T. 44) nr 5, 125, 135, 447. 108 �kluczem, jednak bez powtórzenia znaków znajdujących się przy pierwszym zapisie. O tym, że dla Kolberga oczywiste było utrzymanie tej samej tonacji w następnych melodiach zapisanych na tym samym systemie, świadczą czystopisy, w których melodie te zanotowane są we właściwej tonacji i z poprawnym wprowadzeniem znaków przykluczowych: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 65v. Rkp. Kolberga, czystopis, Arch. PTL, teka 8, sygn. 1163, k. 175 r. nr 2. W zapisach ze słuchu w notacji linii melodycznej widoczne są poprawki, skreślenia, wahania co do wysokości nut, dopisywanie nuty nad zasadniczą nutą, pod nią lub obok niej, zapisywanie o oktawę niżej brzmienia całego taktu. Taki nieprecyzyjny, pozornie niezdecydowany zapis nie oznacza wyłącznie niepewności, wahań czy korekt Kolberga. Jest przede wszystkim wynikiem wariantowego wykonania dalszych zwrotek pieśni lub skutkiem kilkakrotnego powtarzania przez wykonawcę danej melodii dla umożliwienia zarejestrowania całości utworu. Na ogół śpiewacy i instrumentaliści nie powtarzają idealnie tak samo linii melodycznej i rytmu melodii, co szczególnie charakteryzuje grę skrzypków. O kujawskich wykonawcach Kolberg pisał: Niektórzy improwizatorską obdarzeni zdolnością, rzadko kiedy powtarzają bez ozdób jedne i te same frazesa, ale owszem coraz to inne z nich wytwarzają, albo je nowymi obwieszają melizmatami1. 1 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 209, pierwodruk: Warszawa 1867 (recte 1869). 109 �Wspominał o tym problemie także wcześniej, charakteryzując zapisy z Sandomierskiego: „Urozmaicenia te choć w cząstce starałem się pochwycić i oddać, bo wszystkiego niepodobna”1. Niemożliwością również było dla Kolberga oddanie w grafice nutowej ćwierćtonów uwzględnianych niekiedy przez skrzypków: Skrzypek taki daje nawet gdzieniegdzie, obok półtonów, słyszeć zarzucone dziś ćwierćtony […]. Dla braku znaków pisarskich w dzisiejszej naszej muzyce służących na oznaczenie takich ćwierćtonów, należało je, gdzie się przypadkiem zdarzyły, obniżyć lub podwyższyć wedle okoliczności o drugie jeszcze ćwierćtonu, sprowadzając do najbliższego półtonu2. Tak więc nuty zapisane ciasno obok siebie lub jedna nad drugą mogą być próbą utrwalenia przez Kolberga takich odmianek wykonania. Gdy zapis stawał się nieczytelny, Kolberg często zaznaczał literowo wysokości nut nad pięciolinią, pisał też obok zanotowanej melodii właściwszą wersję danego taktu lub odcinka, czasem dodając uwagę „lepiej”. Natomiast gdy chodziło o wersję alternatywną, używał wyrazu „lub”, „vel” bądź znaczka „x”, wpisując je w odpowiednim miejscu melodii i nad dopisanym na marginesie taktem: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 97. Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 12(3). 1 2 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 10. Tamże, s. 105–107. 110 �Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 2, sygn. 1124, k. 22r. Z notacją metrorytmiczną melodii wiąże się istotny problem stosunku Kolberga do melodii o rytmie swobodnym i do melodii wykonywanych z zastosowaniem tempa rubato. Melodie ametryczne przyrównywał do śpiewów i chorałów kościelnych, pisząc we wstępie do Pieśni ludu polskiego, że są one tylko „pozornie pozbawione owej równowagi taktowej, do której ucho nasze nawykło”1. Swoje stanowisko w sprawie notacji melodii ametrycznych i konieczności ich ujęcia w takty podkreślił również w recenzji Zbioru II melodyj chóralnych Wilhelma Altmanna, pastora z Odolanowa: […] a rzeczą jest człowieka muzykalnego, choćby elementarnie tylko w tej sztuce wykształconego, gdy notuje melodię ze słuchu, oddać ją wiernie i muzykalnie zarazem, a nie roniąc nic z jej swobody w rozwijaniu się, a nawet i z iloczasu, nadać jej przecież porządek i pewną symetrię w układzie2. Czujemy bowiem bardzo dobrze, że melodie pozornie bezładne, niedające się niby ująć w regularne takty, tak samo jak w poezji wiersze niejednostajnej miary nie mogą się jednak obejść bez rytmu i pewnego nacisku (akcentu) właściwą uwydatnionego deklamacją, a te, mimo bardzo wybujałej nieraz śpiewaków tych swobody w polocie, nadają im pozór jak największej szykowności. I tak np. psalm „Błogosław duszo moja” (nr 3) napisany, równie jak wszystkie inne, bez oznaczenia taktu, można było rozdzielić na takty czteroćwierciowe lub na trzyćwierciowe, lub też mieszane, niektóre zaś z nut ćwierciowych (fermatami na wierzchu odznaczonych) przedłużyć o drugie tyle (to jest zrobić z nich półnuty) lub też ligaturami połączyć. W taki lub podobny sposób dałoby się wszystkie niemal w tym zbiorku zamieszczone melodie ułożyć, traktując rzecz tę umiejętnie, tj. bez naruszenia ich 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VIII. Że w ten sposób pisano i wydawano, i wydają jeszcze mnóstwo śpiewników, że niektóre śpiewy, jak np. lamentacje, mogłyby, a nawet winny czasami pozostać bez oznaczenia taktu – nie uwalnia bynajmniej wydawcy od zarzutu jaki wyżej wyłuszczamy. [Przypis Kolberga w przytaczanej recenzji.] 2 111 �właściwości. Baczyć by przede wszystkim należało na długość nut nad którymi fermata są położone, przedłużać niekiedy nawet i te, nad którymi nie ma fermatów, uwzględniać i poprawiać czas trwania niektórych półnut, a same melodie porównywać z odmianami czyli wariantami używanymi po innych częściach naszego kraju. Prawda, że praca to arcymozolna, lecz nie bez pożytku dla śpiewającej gminy.1 Zgodnie więc z takim przekonaniem już w czasie zapisywania melodii ametrycznych Kolberg usiłował ująć je w sztywne ramy taktów i naginał swobodną pulsację rytmiczną do ustabilizowanych stosunków czasowych. Przyporządkowanie rytmiki do regularnej budowy taktowej wymagało przepracowania struktury metrorytmicznej. Wydłużał więc lub skracał wartości nut, przesuwał kreski taktowe, wprowadzał rytm synkopowany, fermaty, pauzy. Tak zapisane melodie zatracały swój charakter, swoją płynność wykonania. Przedstawione przykłady, wybrane spośród wielu, ilustrują to zagadnienie. Dwie pierwsze melodie są zapisami z Sanockiego, każda w trzech wersjach, które ukazują zmagania Kolberga ze sformalizowaniem zapisu. Rkp. Kolberga, zapis terenowy, BN PAU i PAN, sygn. 3195, k. 54. 1 Recenzja Kolberga: Zbiór II melodyj chóralnych ułożony przez ks. Dra W. Altmanna, pastora odolanowskiego, Erfurt i Lipsk 1856 ukazała się w „Zwiastunie Ewangelicznym” 1864, nr 8, s. 125–127. 112 �Rkp. Kolberga, zapis terenowy, BN PAU i PAN, sygn. 3195, k. 51. Przytoczone niżej dwie melodie, zanotowane pierwotnie przez zbieracza na Hali Królowej koło Stawów Gąsienicowych w Tatrach, po zredagowaniu ujęte zostały w czystopisach w karby metrum parzystego: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 11, sygn, 1176/18, k. 6 i czystopis, Arch. PTL, teka 11, sygn. 1176/11, k. 7. 113 �Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 11, sygn. 1176/18, k. 6 i czystopis, Arch. PTL, teka 11, sygn. 1176/11, k. 7. Charakterystyczne dla polskiej muzyki ludowej tempo rubato było Kolbergowi znane. Opisał je w drugiej części Kujaw: Grając kujawiaka […] skrzypek wiejski rad przystraja go w kwieciste zwroty […] przydłużając obok tego lub opóźniając (tempo rubato) miejscami części taktów i całkowite takty, albo je zbijając, czyli chłoniąc w siebie, które to wykonanie prowadzi za sobą mniejsze lub większe w podobnych taktach wartości w czasie niż tempo  i , lubo te nie rażą, gdy symetrycznie w danych a równych powracają okresach1. Badacz nie sygnował swoich zapisów muzycznych jakąkolwiek notą wskazującą na tempo rubato, zapewne dlatego, że poza określeniami słownymi: rubato, tempo rubato, nie istniał wówczas w grafice nutowej znak dla tego zjawiska. Być może też dlatego, że ów środek wyrazowy wykonawstwa ludowego był powszechny wśród muzyków, zresztą nie tylko kujawskich. Dokładne uchwycenie tej maniery i wypracowanie oznakowania stało się możliwe dopiero w XX w. dzięki nagraniom muzyki ludowej i jej transkrypcjom2. 1 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 208–209. Zob. J. i M. Sobiescy Tempo rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej, w: J. i M. Sobiescy Polska muzyka ludowa i jej problemy, wybór prac pod red. L. Bielawskiego, Kraków 1973, s. 430–441. 2 114 �Kolberg starał się natomiast zanotować w swych rękopisach terenowych niektóre ornamenty. Spośród nich najczęściej zanotowana jest przednutka krótka i długa. Ta ostatnia w istocie jest też krótką i tylko z uwagi na pośpiech w pisaniu nie bywała przekreślona i w zredagowanych już przez Kolberga zapisach nutowych ma ona postać przednutki krótkiej. Notowane są też podwójne przednutki, mordenty, tryle i bardzo często melizmaty. Nadto Kolberg zarejestrował w litewskich zapisach nutowych manierę wykonawczą, jaką jest apokopa, znana także na terenie polskim, m.in. na Kurpiach. Polega ona na tym, że w końcowym takcie pieśni, a czasem także i zdania, jako przedostatnia zanotowana jest dłuższa nuta, a po niej krótka, wykonywana przez śpiewającego krótko, prawie bezdźwięcznie, na wydechu lub niewykonywana w ogóle1. Z dokumentacją melodii wokalnych wiąże się problem rejestrowania przez Kolberga tekstów pieśni i relacji między tekstami a zapisami nutowymi. W zapisach terenowych Kolberg nie podpisywał tekstu pod nutami z podziałem na sylaby, zaznaczał tylko podział na zwrotki i wiersze. Często zauważyć można, że tekst nie jest zgodny z melodią, szczególnie w dalszych zwrotkach. Ma to niewątpliwie związek z kilkakrotnym wykonywaniem pieśni, przy czym Kolberg najpierw rejestrował melodię, a później tekst. W trakcie wykonywania kolejnych zwrotek, zwłaszcza pieśni dłuższych, melodia ulegała pewnym zmianom i zapis jej wykonania dla pierwszej zwrotki mógł nie odpowiadać tekstowi dalszych. Problem ten pozostał nierozwiązany także w zredagowanych i przygotowanych do druku materiałach. Melodie wokalne stanowią zdecydowaną większość wśród zarejestrowanych w manuskryptach. Muzykę instrumentalną reprezentują przede wszystkim skrzypce, rzadziej piszczałka i dudy. Sam Kolberg sporadycznie informował, na jakim instrumencie wykonana była melodia. W wielu melodiach można rozpoznać wykonanie skrzypcowe, rzadziej na fujarce, w większości jednak trudno odgadnąć rodzaj instrumentu na podstawie samego tylko zapisu2. W monografii Kujaw podał Kolberg istotną informację o umiejscowieniu na końcu drukowanego zapisu nutowego partii skrzypiec, które w oryginalnym wykonaniu zwykle współbrzmią z melodiami wokalnymi: 1 Zob. O. Kolberg Litwa (DWOK T. 53), nr 24, 45, 74, 117 i in. Zob. też T. Strumiłło Muzyka podhalańska u Kolberga, „Muzyka” R. V:1954, nr 3–4, s. 9–11. Strumiłło analizował zapisy Kolberga zawarte w tece 11 Górale i doszedł do wniosku, że są wśród nich notacje gry na dudach i trombicie; w artykule jako wykonaną na trombicie przytoczył melodię z rękopisu, która później została wydana w tomie Góry i Podgórze cz. II (DWOK T. 45), nr 1931. 2 115 �Częstokroć to, co grają skrzypce jako urozmaicenie, napisałem w dalszym ciągu po skreśleniu śpiewu, jakkolwiek głos skrzypiec zwykł towarzyszyć śpiewowi […], niekiedy wszakże grają skrzypce po śpiewie rodzaj odpowiedzi, tj. jakoby drugą część tego, co słyszały w pierwszej wyśpiewanym1. Wydaje się, że uwaga o „odpowiedzi” skrzypcowej na melodię wokalną może dotyczyć 2-, 4- i 6-taktowych przygrywek instrumentalnych, które towarzyszą pieśniom i przeważnie korespondują z nimi motywicznie, a rzadziej zawierają odrębny materiał muzyczny. Rzeczą znamienną jest to, że często nie mają one swego źródła w zachowanych zapisach terenowych, obejmujących tylko melodie wokalne, bez owych przygrywek, które uzupełnione zostały w czystopisach i w drukowanych pieśniach, np.: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 56 i czystopis, Arch. PTL, teka 8, sygn. 1159, k. 84. 1 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 209. 116 �Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 7, sygn. 1157, k. 5a i druk: O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 298, nr 70. O pracy redakcyjnej Kolberga nad zapisami ze słuchu znajdujemy nieliczne wzmianki w korespondencji. O tym, że podejmował ją bezpośrednio, tego samego dnia, wspomina Teofil Lenartowicz w roku 1857 po otrzymaniu Pieśni ludu polskiego: 117 �[…] zdawało mi się, że jeszcze chodzimy razem po Wysocem i Mokrym Lesie, Ty za nutami, a ja za słowami, i że wieczorem, jak wówczas porządkujemy nasze zbiory w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida1. Sporządzając czystopisy melodii na podstawie rękopisów terenowych, Kolberg porządkował ich zapis. Wprowadzał miarę taktu, określając tym samym tempo danej melodii, zmieniał wartości nut na mniejsze dla szyb  szych melodii (metrum ), pozostawiając miarę  dla wolniejszych. Wartością dzielącą melodie pod względem tempa było dla ósemki mniej więcej  = 140 M.M.2. W czasie redagowania materiału muzycznego doświadczenie, pamięć i znajomość lokalnego folkloru podpowiadały mu, kiedy przyjąć   dla danego utworu miarę , a kiedy . Uzupełniał też wszelkie braki zapisu terenowego: wypełniał puste takty, ustalał zasadniczą linię melodyczną, gdy w taktach odnotowanych było obok siebie więcej nut lub gdy melodia wyrażona była literami, dokonywał drobnych korekt w linii melodycznej, rezygnował z alternatywnych nut lub je uwzględniał zgodnie z zapisem terenowym, rozgraniczał graficznie nuty sylabiczne od melizmatycznych, czasami transponował melodie do innych tonacji niż te, w których zanotowane były w rękopisie terenowym, poprawiał nieprecyzyjne urytmizowanie, np. rytmy punktowane, dla melodii wykonanych swobodnie pod względem metrorytmicznym wprowadzał budowę metryczną. Niekiedy wpisywał też bezpośrednio nad melodią notę lokalizacyjną odmienną od zanotowanej w trakcie badań dla całej karty, być może wskazującą na bliższe związki wykonawcy z daną miejscowością. Przygotowując czystopisy przeznaczone do druku, do roku 1879 (tj. w pierwszych dwunastu tomach Ludu) Kolberg opracowywał melodie w pełnym brzmieniu z wszelkimi ozdobami i odmiankami wykonania wynikającymi z uzdolnień muzycznych śpiewaków i instrumentalistów. Odmiany te odnotowywał małymi nutami obok nut dużych, stanowiących podstawowy przebieg melodii, o czym pisał w tomach Kujawy i Krakowskie3. 1 List T. Lenartowicza z 25 III 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 66. Lenartowicz wspomina wycieczkę do dworku Norwidów odbytą w roku 1843. 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VII i tegoż Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 205. 3 Zob. O Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 209, i tegoż Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. I–II. 118 �Po latach wrócił jeszcze raz do wyjaśnienia znaczenia tak rejestrowanych melodii: Przypominamy, iż małe nuty umieszczone nad i obok większych, główny tok melodyi głoszących, oznaczają odmianę, urozmaicenie tej melodyi i używane są zwykle przy powtórzeniu śpiewu1. Począwszy od piątej części Poznańskiego wydanej w 1880 r. znaczenie małych nut poszerzył. Nie przedstawiały one już wyłącznie odmian wynikłych z powtarzania melodii, ale stały się przede wszystkim częścią głównego przebiegu melodii, częścią jej struktury. Przyczyną tego było wprowadzenie przez Kolberga w druku skróconej notacji melodii. Polega ona na zamieszczeniu np. ośmiotaktowej melodii w czterech taktach przy zastosowaniu znaków repetycji w poprzedniku i wpisaniu do niego małymi nutami melodii następnika lub odwrotnie: wpisaniu do następnika małymi nutami melodii poprzednika. Kolejność przebiegu melodii wyznaczają w odpowiednich miejscach cyfry 1 i 2. W wyniku takiego zapisu wielotaktowe melodie mieściły się w połowie ilości taktów, zajmowały więc w drukowanych tomach znacznie mniej miejsca, co w konsekwencji łączyło się z mniejszymi kosztami druku. Można też przypuszczać, że powodem zastosowania skróconego zapisu była chęć zamieszczenia w publikacji większej liczby melodii, których ogromna część w dalszym ciągu pozostawała jeszcze niewydana. Sposób odczytywania takiego zapisu zamieścił Kolberg w r. 1880 w części piątej Wielkiego Ks. Poznańskiego 2, nie wyjaśniając jednak przyczyn, dla których go wprowadził. Stosując taki zapis, musiał z konieczności rezygnować z zamieszczania wszelkich odmian, np. alternatywnych wersji powtarzających się fragmentów melodii, mimo ich wariantowego ujęcia znajdującego się w zapisach nieskróconych, pełnych. Zachowały się dziesiątki czystopisów pierwotnie sporządzonych w pełnym brzmieniu, a następnie sprowadzonych do zapisu skróconego. Kolberg dokonywał tego bezpośrednio na zredagowanych już kiedyś pełnych melodiach lub przepisywał je, tworząc nową wersję redakcyjną: 1 O. Kolberg Mazowsze cz. II (DWOK T. 25), pierwodruk: Kraków 1886, s. II; cytat dotyczy melodii zebranych w tym regionie w latach czterdziestych i publikowanych przede wszystkim w Pieśniach ludu polskiego w 1857 r. 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), pierwodruk: Kraków 1880, s. XIV–XV. 119 �Rkp. Kolberga, czystopis, Arch. PTL, teka 8, sygn. 1163, k. 112. Rkp. Kolberga, czystopis, Arch. PTL, teka 8, sygn. 1163, k. 115. Następowało więc zubożenie, zeschematyzowanie zarejestrowanych wcześniej melodii. Nadto w późniejszych monografiach, kierując się oszczędnością miejsca i jednocześnie chęcią opublikowania jak największej ilości materiału muzycznego, Kolberg łączył w druku w ramach jednego zapisu dwie wariantowe melodie, które były odrębnymi utworami pochodzącymi z różnych wykonań, zarejestrowanymi jako dwie melodie niezależne, samoistne: Melodia 1: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 17 i czystopis przygotowany do Kieleckiego, Arch. PTL, teka 14, sygn. 1198, k. 41, nr 190. 120 �Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 18 i czystopis przygotowany do Kieleckiego, Arch. PTL, teka 14, sygn. 1198, k. 41, nr 189. Melodie połączone w druku: O. Kolberg Kieleckie cz. II, (DWOK T. 19) s. 113, nr 370. 121 �Inny przykład dwu odrębnych melodii zredagowanych w ten sposób do druku w Kieleckiem: Rkp. Kolberga, czystopis, Arch. PTL, teka 33, sygn. 1305, k. 41, nr 489 i czystopis, Arch. PTL, teka 33, sygn. 1305, k. 41, nr 490. Rkp. Kolberga, zapis zredagowany do druku, Arch. PTL, teka 14, sygn. 1198, k. 13, nr 37. Charakterystyczną cechą tomów publikowanych po roku 1879, poza skróconą notacją melodii, jest rezygnacja z zamieszczenia niektórych zapisów nutowych i odsyłanie tekstów notą: „obacz nuta nr…”, do podobnych, już drukowanych lub przeznaczonych do druku melodii. Wprawdzie ideą Kolberga było gromadzenie wszystkich wariantów melodii, jednak wysokie koszty druku nut powodowały, że zmuszony był od niej odstąpić, co zresztą przewidywał już na samym początku publikowania monografii regionalnych: Ważność ta [przytaczania wielu wariantów] polega według mnie na przekonaniu: że tylko większa liczba, choćby drobniejszych odmian i odcieni (które mimo to 122 �nie są i nie mogą być wyczerpane, gdy lud coraz to nowe tworzy) obok wymienienia miejsca ich powstania lub użytkowania, daje wyobrażenie o stopniowem […] kształtowaniu czyli urabianiu się pieśni pod względem formy, rytmu i spójności z tekstem […]. W przyszłości jednak, posiłkując się odsyłaczami, unikać będę powtarzania tych samych lub zbyt do siebie podobnych melodyi1. Często też pod jedną melodią zamieszczonych zostało kilka, a nawet kilkanaście tekstów przyśpiewek. Właściwością takich jedno- lub dwuzwrotkowych utworów jest ich swobodne łączenie się z różnymi melodiami o odpowiedniej strukturze metrycznej. Takie obserwacje poczynił zbieracz odnośnie do krakowiaka: Że rytm krakowiaka jest mniej więcej jednostajny, a i miara wiersza częstokroć jednakowa, przeto słowa krakowiaka pod jaką bądź melodią mniej więcej stosowną, bez skrupułu bywają podkładane, byle się do niej nadały i przytoczone tu słowa do melodyi po większej części za przypadkowe uważane być winny […]2. Spostrzeżenia te rozszerzyć można i na teksty przyśpiewek do tańców trójmiarowych, np. kujawiaka, obertasa. Informacje o tańcach, instrumentach i wykonawcach Tańce zajmują istotne miejsce w monografiach regionalnych Kolberga. Już w Pieśniach ludu polskiego (1857) zamieścił podstawowe informacje o ich rodzajach, podziale terytorialnym i przynależności do obrzędów, a w kolejnych tomach Ludu znalazły się liczne ich opisy. Niekiedy zostały one zaczerpnięte z literatury, np. w Sandomierskiem opisy Kolberga oparte są tekście J. K. Gregorowicza3, a w Krakowskiem i Mazowszu zamieścił wypisy między innymi z publikacji K. Brodzińskiego, Ł. Gołębiowskiego i K. Czerniawskiego4. Dotyczą one przede wszystkim tańców powszechnie 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 70 O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 620–621. 3 J.K. Gregorowicz Obrazki wiejskie, T. 4, Warszawa 1852, s. 238–245. 4 K. Brodziński Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele” 1829, s. 97–98; przedruk pt. O tańcach narodowych, w: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860, s. 97–119, tę ostatnią pracę opublikował Czerniawski najpierw pt. Charakterystyka tańców 2 123 �znanych, takich jak polonez, krakowiak, mazur, obertas. Zupełnie inny charakter mają opisy tańców regionalnych, które znajdziemy np. we wstępie do części V W. Ks. Poznańskiego. Wymienione tam wiatraki, kowale, kołodzieje, wiwaty, a także walc, sztajer czy lendler zostały zaobserwowane przez Kolberga podczas jego podróży w latach 70.1 i poza wzmiankami o ich przebiegu opisy zawierają szczegółowe informacje o odmianach i miejscu wykonywania (np. „w Lubostroniu, Oporowie, Smogurzewie, pow. szubiński”, „w Bukowskiem i Międzyrzeckiem”). Równie szczegółowo zostały scharakteryzowane tańce z Pokucia. W monografii tego regionu Ukrainy najwięcej miejsca spośród tańców autor poświęcił kołomyjce i jej lokalnej odmianie horodylance2, ale opisał też wertaka, czobana, serpena, kozaka, hajduka i wołocha. Podobnie jak w przypadku innych elementów kultury ludowej, na jakość opisów zamieszczonych w monografii Pokucia wpływ miał stosunkowo długi kontakt badacza z tym terenem, m.in. w czasie organizacji wystawy w Kołomyi w 1880 r., oraz dobry kontakt z miejscowymi regionalistami. Niewątpliwie wyjątkowe miejsce w badaniach Kolberga zajmują tańce z Kujaw. Przebywając na tym terenie w latach sześćdziesiątych XIX wieku, mógł widzieć jeszcze taniec składający się z trzech, coraz to szybszych części. Według jego opisu taniec kujawski składał się z: chodzonego czyli polskiego, odsibki czyli kujawiaka właściwego oraz ksebki czyli mazura (vel obertasa kujawskiego)3, sam jednak pisał, że bardzo często odrzucają „owego chodzonego, rozpoczynając taniec od razu od odsibki” 4. Funkcjonowanie takiego wieloczęściowego tańca do początków XX wieku, nie tylko na Kujawach, potwierdził także Marian Sobieski5. Taniec kujawski stał się w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1847, T. 2, s. 293–354. Zob. też Ł. Gołebiowski Gry i zabawy różnych stanów…, Warszawa 1831, s. 304–327 1 Kolberg pisał m.in.: „W Kościańskiem zauważyliśmy (w r. 1872 i 1875) głównie następujące tańce: walec powolny (w  lub  takcie) zwany czasami wałkiem i linder (Ländler, walc prędszy w  lub  t.)”, zob. tenże W. Ks. Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), s. IX. 2 W cz. III Pokucia (DWOK T. 31), pierwodruk: Kraków 1888, na s. 5 Kolberg podał nazwę tego tańca w wersji „hordyjanka czy horodyjanka”, ale tamże na s. 7, a przede wszystkim nad melodiami (zob. s. 46–48) zapisuje nazwę tego tańca jako „hordylanka”. 3 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 204. Zob. też T. Nowak Znaczenie zbiorów Oskara Kolberga dla współczesnych badań choreologicznych, „Polski Rocznik Muzykologiczny”, T. XII: 2014, s. 145–157. 4 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 204. 5 M. Sobieski Polskie tańce, w: J. i M. Sobiescy Polska muzyka ludowa…, s. 390. 124 �przedmiotem specjalnych opracowań Kolberga, z których najwcześniejszym był prawdopodobnie rękopis Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury zawierający ponad 700 tańców (większość z nich składa się z dwóch lub trzech odrębnych melodii), przy czym kolejność melodii w danym tańcu nie zawsze odpowiada wcześniejszemu opisowi autora. Jest to zapewne pierwsza wersja zbioru tańców, który miał się znaleźć w planowanym trzecim tomie Kujaw1. Ostatecznie jednak znaczna część tych melodii opublikowana została w monografiach regionów sąsiednich w osobnych rozdziałach (jak w Łęczyckiem) lub rozproszona wśród innych zapisów (w Poznańskiem). Informacje o tańcach zawarte w Ludzie wspomniany już Marian Sobieski podsumował następująco: Kolberg wymienia około 200 różnych nazw tańców. Nie podaje wprawdzie bliższych analiz muzycznych, ale określa tempo tańców i stosowane w nich akcenty rytmiczne. Szerzej natomiast opisuje je od strony choreotechnicznej, wskazując również na przynależność do poszczególnych obrzędów2. Opisy instrumentów, informacje o ich budowie i wymiarach pojawiają się u Kolberga – zarówno w rękopisach, jak i w monografiach – bardzo rzadko. Do wyjątków należą dane zamieszczone w Pokuciu o lokalnej sopiłce i skonstruowanej przez miejscowego muzyka żołomyjce: W Jasieniowie Polnym, chłopiec jeden nazwiskiem Tomasz Czuprun zrobił sobie instrument maleńki, 5 cali długi, z trości (trzciny stawowej) o 6 dziurkach i z pyszczkiem wsuwanym jak mundsztyk u klarnetu, jednakże dla ostrości tonu stłumionym cokolwiek kłociem (włósiem), który nazwał żołomyjka3. Etnomuzykolodzy zwracają uwagę, że w monografii Poznańskiego brak jakiejkolwiek wzmianki o koźle weselnym, który w czasach Kolberga był 1 Rkp. Kolberga Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury przechowywany jest obecnie w Arch. PTL, w tece 42 Miscellanea, sygn. 1350, opublikowany został w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3–4 cz. I (DWOK T. 72/I). Kolejne redakcje tego zbioru są w Arch. PTL w tece 51, sygn. 1358: k. 1–19 i k. 21–40; szczegółowy opis tych manuskryptów oraz przebieg badań Kolberga nad tańcem kujawskim zob. D. Pawlak Zbiór tańców kujawskich Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement… cz. I (DWOK T. 72/I), s. V–XXIII. 2 M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. LIV. 3 O. Kolberg Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 9. 125 �rozpowszechniony w Wielkopolsce na obecnym pograniczu lubusko-wielkopolskim1. Jednak w przeciwieństwie do Pokucia, gdzie autor Ludu przebywał dłuższy czas, część Wielkopolski zwana dziś regionem kozła nie była terenem jego bezpośrednich badań, prawdopodobnie nie miał też stamtąd materiałów uzyskanych pośrednio. Sporą część informacji dotyczących Wielkopolski Kolberg zaczerpnął z Szematów, czyli ankiet opracowanych i rozesłanych przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu2, nie wiadomo jednak, czy z okolic Zbąszynia i Wolsztyna (tj. z regionu kozła), gdzie dominowała ludność niemieckojęzyczna i gdzie właścicielami dworów, nauczycielami i duchownymi byli najczęściej Niemcy, w ogóle zostały nadesłane jakiekolwiek odpowiedzi. Ponadto instrumentarium ludowe jako przedmiot badań nie wchodziło w zakres zainteresowań Kolberga3, być może ze względu na dość skromny jego zasób. Pisał o tym jeszcze w Pieśniach ludu polskiego w 1857 roku, wymieniając jedynie skrzypce jako podstawowe „narzędzie muzyczne”, a oprócz nich – basy. Pozostałym instrumentom poświęcił w tej publikacji zaledwie dwa zdania: Dudy czyli kobza wychodzi już z użycia i tylko w niektórych stronach Wielkopolski, w Tatrach i na Rusi słyszeć się daje, dzieląc w tym los znanej jeszcze na Rusi liry i cymbałek żydowskich. W polu za bydłem pasterze czyli pastuchy dmą w fujarki wykręcane na wiosnę z kory wierzbowej, których miły dźwięk daleko rozlega się po rosie, podobnie jak na Rusi w sopiałki z kory bzu białego, a na Podlasiu w ligawki4. To krótkie wyliczenie poprzedził nieco obszerniejszymi uwagami o grze skrzypków: Narzędzia muzyczne służące do rozbudzenia ochoty wiejskiej po karczmach są przede wszystkim skrzypce, a obok nich basy, znaczące zwykle takt (rytm) 1 A. i D. Pawlak Instrumenty ludowe, w: Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, T. III, Poznań 1967, s. 272. Do tego opracowania odwołał się Z.J. Przerembski w artykule Kolbergowska dokumentacja ludowej muzyki instrumentalnej z perspektywy współczesnych badań, „Polski Rocznik Muzykologiczny” T. XII: 2014, s. 125. 2Zob. E. Antyborzec Dzieje „Szematów”, czyli ankiet Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 1: 2017, s. 97–105. 3Na ten temat szerzej zob.: P. Dahlig Instrumentarium muzyczne w dziełach etnograficznych Oskara Kolberga, „Muzyka” R. 33: 1988, nr 3, s. 71–98. 4 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. IX. 126 �akordem próżnej kwinty. Przekonani jesteśmy, że charakterystycznej ruchliwości skrzypiec nie zdoła wyrugować martwota wkradającej się już tu i owdzie katarynki, czyli pozytywy. Skrzypek wiejski, grajkiem albo wesołkiem zwany (zwołując innych do powszechnej zabawy) coraz to bardziej sam się przy grze zapala, przechyla głowę ku skrzypcom i nastawia im ucha, jakby wysłuchiwał z głębi (najczęściej bardzo niedokładnie zbudowanego) narzędzia wydobywających się tonów, które nieraz niby w krzyki, piski lub skargi przechodzą; gdy tak gra, mówią, że rżnie od ucha. Z przytoczonych tu melodyj tanecznych gra on jedną po kilkanaście razy w kółko, pstrząc ją gdzie niegdzie dodatkami, nim wpadnie na drugą, którą tak samo obrabia. A nie zmieniłby jej na żadne modne kontredanse, polki, walce i mazury, których nie rozumie, chyba by je na swoje (jak to mówią) kopyto przerobił1. Tezę Kolberga o powszechnym użyciu skrzypiec potwierdza Zbigniew J. Przerembski, pisząc: „W jego [Kolberga] czasach podstawowe znaczenie dla ludowej praktyki muzycznej miały skrzypce i dudy”2. Jednocześnie ustosunkowuje się do zamiennego użycia przez Kolberga terminów „kobza” i „dudy”: Zdarza mu się wszakże używać nieprawidłowych nazw, czego najbardziej znamiennym przykładem jest rozpowszechniające się w XIX wieku określenie „kobza” odnoszące się do dud. Kolberg posługuje się nim sam, nie zmienia go w przytaczanych tekstach innych autorów, chociaż zwykle zaznacza: „dudy czyli kobza” lub „kobza czyli dudy”, a nawet stwierdza wręcz, że instrument ten zwany jest „wcale niewłaściwie kobzą”3. Te oraz inne uwagi Z. Przerembskiego dotyczą nie tylko tekstów zamieszczonych w Ludzie, ale oparte są również na analizie haseł, które Kolberg opublikował w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda. Wśród licznych zamieszczonych tam opisów instrumentów znalazły się też tzw. instrumenty wiejskie, takie jak gęśle, fujara czy wspomniane już dudy i kobza4. 1 Tamże. Z.J. Przerembski Kolbergowska dokumentacja ludowej muzyki instrumentalnej…, s. 125. 3 Tamże, s. 116. Przerembski odsyła do hasła „dudy” w T. 17 Encyklopedii powszechnej z roku 1896, która była kolejnym przedrukiem pierwszego wydania z lat 1859–1868. Zob. hasło Dudy w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. 256–259, gdzie zostało opublikowane na podstawie pierwodruku w T. 7 Encyklopedii powszechnej z r. 1861. 4Kolberg w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda opublikował wiele haseł poświęconych instrumentom, w tym także dotyczących instrumentów ludowych; zostały one 2 127 �Nieliczne są też w Ludzie wzmianki dotyczące techniki gry na skrzypcach, basach i piszczałce wierzbowej, a stosunkowo obszerny fragment o lirze korbowej zamieszczony w Pokuciu zaczerpnięty został z publikacji K.W. Wójcickiego i koncentruje się raczej na postaci lirnika1. Lirze poświęcił też Kolberg hasło w Encyklopedii powszechnej, w którym potwierdził jej upowszechnienie „u dziadów kościelnych i ślepców na Rusi”2. Kilka lat wcześniej wspomniał też o tym instrumencie w odniesieniu do Podhala: „Powiadają, że i lirę, i cymbałki w tych stronach napotkać można, lecz ja ich nie widziałem”3. Wzmianki o zastosowaniu instrumentów pojawiają się natomiast stosunkowo często przy okazji opisów zwyczajów i obrzędów. Kolberg zamieszczał informacje o roli instrumentów w konkretnych sytuacjach obrzędowych (zarówno w rękopisach, jak i później w druku), na przykład podczas wesela: „Jadą do kościoła z trzaskiem i śpiewem, przy towarzyszeniu grajków”4 i „Skrzypek przygrywa, gdy już została oczepioną”5, czy pogrzebu: „Jak tylko umrze kto z rodziny, jeden z krewnych idzie i na wszystkie cztery rogi chałupy na trembicie trąbi smutną melodię”6. Mimo że Kolberga interesował głównie wiejski folklor muzyczny danego regionu, odnotował on zjawisko poszerzania repertuaru i instrumentarium solistów oraz kapel ludowych o elementy zaczerpnięte z folkloru miejskiego. We wstępie do Sandomierskiego pisał m.in.: „Ani wspominam tu o owych […] najętych z dalszej okolicy lub z miast Żydach i grajkach, w towarzystwie wrzaskliwego klarnetu i bębenka występujących, ani o nieznośnych pozytywach, organkach, katarynkach i tym podobnych auprzedrukowane w jego Pismach muzycznych cz. I (DWOK T. 61), zob. tam np.: Kobza (s. 239– –240), Gęśl (s. 242–243), Fujara (s. 254), Dudy (s. 256–259). 1 W cz. I Pokucia (DWOK T. 29), pierwodruk: Kraków 1882, na s. 24–26 Kolberg zamieścił fragmenty pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, Warszawa 1840, T. II, s. 156–157 i T. III, s. 221–225. 2 O. Kolberg Lira, w: Encyklopedia powszechna, T. 17, Warszawa 1864, przedruk w: tegoż Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. 232–234. 3 O. Kolberg Korespondencja [list z Wiednia z 11 września 1857 r.], „Ruch Muzyczny” R. 1: 1857, nr 26, s. 204; przedruk w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 359. O lirnikach wspomniał też Kolberg w cz. IV Mazowsza (DWOK T. 27), pierwodruk: Kraków 1888, s. 364. 4 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), pierwodruk: Kraków 1885, s. 222–223, nr 86 i 87. 5 Tamże, s. 226, nr 92. 6 O. Kolberg Ruś Karpacka (DWOK T. 54), s. 325. 128 �tomatycznych pudłach, na nieszczęście zbyt już gęsto w kraju naszym zagnieżdżonych”1. Były to jednak dla Kolberga problemy marginalne, a inne nieliczne dotyczące tego zjawiska wzmianki zamieszczone w monografiach przywoływał za innymi źródłami2. Wśród jego materiałów nie ma natomiast zapisów melodii w wykonaniu kapel i z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, że ze względu na trudność zanotowania jednoczesnego brzmienia wielu instrumentów zbieracz w ogóle takich wykonań nie rejestrował. Niezmiernie rzadko wymienia Kolberg w rękopisach, a jeszcze rzadziej w drukowanych tomach nazwiska wykonawców, czy to śpiewaków, czy instrumentalistów. Tego rodzaju notatki bywają umieszczane niekiedy na marginesach kart z zapisami melodii. Sugerują one, iż materiał muzyczny zanotowany obok pochodzi od wymienionych osób. W ten sposób przekazał nazwiska Mateusza Glunka – muzyka z Mazowsza, Walkowej – śpiewaczki z Kujaw oraz Jana Maślonki – skrzypka z Kujaw, którego nietypowe trzymanie instrumentu w czasie gry wzbudziło takie zainteresowanie Kolberga, że opisał je w rękopisie, a później krótką notatkę o nim zamieścił w druku: […] będąc szmają (mańkutem, [lewo]rękim), wyuczył się grać na skrzypcach na szmajndę tj. lewą ręką smykował (wodził smyczek po strunach), palcami zaś prawej ręki przebierał na strunach, które stosownie do tego działania, miał nawiązane na opak3. Inni wymienieni z nazwiska muzycy to: Kazimierz Kurek z Tomaszowic i Wojciech Kluska z Mogilan – obydwaj skrzypkowie, Hania Cyniawska – śpiewaczka z Krynicy, Walenty Polak – „grajek na dudach” z Grzechyni, Izak Engel z Zakopanego – wykonawca paru pieśni żydowskich, Iwantyczycha – śpiewaczka z Leszczowatego, bezimienni „Góral duda z Zawoi” i śpiewak z Czarnego Dunajca. Większa liczba informatorów wymieniona została w materiałach dotyczących Pokucia. Są to dwie śpiewaczki z sąsiadujących wsi w pow. Horodenka: Zofia Olejniczka z Żukowa i Ilczycha (żona Ilki 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 10. Zob. np. O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 81–82, tam za: W. Anczyc Obrazy krakowskie, „Tygodnik Ilustrowany” 1862, T. V, nr 131; O. Kolberg Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), pierwodruk: Kraków 1890, tam za: Z. Gloger Obrzędy rolnicze, „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 2, s. 274–287. 3 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 209; wyróżnienia w tekście od Kolberga. 2 129 �Hrycaniuka) z Harasymowa, z tegoż powiatu ze wsi Siekierczyn niewidomy lirnik i śpiewak Dmetro Marczuk oraz Anna Czartecka, śpiewaczka, autorka tekstu pieśni z Ispasa. Nieco więcej uwagi poświęcił Kolberg wspomnianemu już Tomaszowi Czuprunowi z Jasienowa Polnego grającemu na sopiłce, który był jednocześnie budowniczym instrumentu nazwanego przez samego konstruktora żołomyjką. Z jego repertuaru pochodzą też dwa utwory zamieszczone w części III Pokucia: „Owczarz” i „Polka”1. Nielicznymi wymienionymi w rękopisach z nazwiska wykonawcami muzyki byli także przedstawiciele ziemiaństwa i ówczesnej inteligencji, np. Aniela i Klotylda Biesiekierskie z Piołunowa i Płowców na Kujawach, Helena Kraińska z Leszczowatego, Kazimiera Kleczyńska z Zakopanego, Amelia Okólska z Kornicza. Ich repertuar muzyczny obejmował głównie pieśni nieludowe, popularne, zamieszczone przez autora Ludu w osobnych rozdziałach zatytułowanych zwykle „Dwory i miasta”. Muzykę ludową, która stanowiła główny przedmiot zainteresowań i poszukiwań Kolberga, uznawał on za powszechną własność lokalnej społeczności, zatem dokumentowania nazwisk jej odtwórców, a nawet twórców, nie uważał za rzecz nieodzowną. W odpowiedzi na recenzję Iwana Franki2, który zarzucał mu, że nie podaje informacji o wykonawcach, pisał w roku 1890: „Wprawdzie można jeszcze było […] podać dla potomności i nazwiska śpiewaków Hryciów lub śpiewaczek Hafek […] lecz – przyznajemy się do tego otwarcie – uczynić tego nie uważaliśmy już za rzecz konieczną, więc zaniedbaliśmy tych szczegółów, równie jak i nasi poprzednicy”3. Do wyjątków bowiem w historii zbieractwa folkloru, nie tylko muzycznego, należy wspomniany już Gizewiusz, zbieracz polskich pieśni na Mazurach, który niezwykle szczegółowo dokumentował swoje zapisy4, a także 1 O. Kolberg Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 70–71, nr 723, i s. 74, nr 735; utwory te opublikował Kolberg na podstawie własnych zapisów, które zachowały się w Arch. PTL, teka 35, sygn. 1313, k. 9. Zob. też O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. 55, nr 64. 2 Recenzja I. Franki opublikowana była w „Kwartalniku Historycznym” w r. 1889, s. 740–741, przedrukowano w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 286–288. 3 Krótka replika jako odpowiedź na recenzję III tomu Pokucia zamieszczona była w „Kwartalniku Historycznym” w r. 1890, s. 221–223, przedruk w: tegoż Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 288–291. 4 Zob. D. Pawlak Gustaw Gizewiusz i jego dzieło…, w: G. Gizewiusz Pieśni ludu znad górnej Drwęcy…, s. XV. Nie wiadomo jednak, czy podawałby w druku nazwiska wykonawców odnotowane w rękopisie. 130 �K.J. Turowski, który w Dodatku do zbiorów pieśni ludu polskiego i ruskiego1 podawał nazwisko i wiek niektórych swoich informatorów. Kolberg, podobnie jak większość ówczesnych badaczy, traktował wykonawców jako anonimowych odtwórców folkloru, przedstawicieli „ludu” jako zbiorowości, dlatego też nie uważał, aby konieczne było notowanie ich nazwisk. Dla pełniejszego obrazu metod dokumentowania przez Kolberga muzyki ludowej pozostaje jeszcze krótkie przedstawienie jego stosunku do manuskryptów innych zbieraczy folkloru muzycznego, którzy przekazywali autorowi Ludu swoje zapisy lub których zbiory i zbiorki melodii znalazły się w jego posiadaniu pośrednią, nie zawsze znaną obecnie drogą. Wspomniano tu już rękopis Gustawa Gizewiusza, a wymienić należy także manuskrypty Józefa Blizińskiego, ofiarodawcy 45 własnoręcznych zapisów melodii pochodzących z Kujaw2, wśród których na uwagę zasługuje jedyny w zbiorach Kolberga zapis kapeli (skrzypce i basy)3. Melodie notowała też Maria Hemplówna z Tarnowa, która przekazała Kolbergowi m. in. 26 zapisów nutowych z Orchówka (pow. Włodawa)4 i Zofia Moszyńska, która zapisała 12 pieśni ukraińskich we wsi Uście na Podolu i której rękopisy muzyczne z prośbą o nieujawnienie autorstwa przekazał Kolbergowi Henryk Szopowicz5. Za pośrednictwem ks. Władysława Siarkowskiego Kolberg otrzymał kilka zapisów melodii z Kieleckiego, nieoznaczonych nazwiskiem spisującego6. W tece zatytułowanej Pokucie przechowywany jest zeszyt z pieśniami ukraińskimi i czeskimi, otrzymany przez Kolberga od Wacława Dundera, w którym zanotowanych jest 14 melodii, głównie ukraińskich7. Wśród materiałów z Wołynia zachował się rękopis nieznanego autora pt. Ukraińskie śpiewy i tańce, zawierający ponad 70 melodii8. 1 K.J.Turowski Dodatek do zbiorów pieśni ludu polskiego i ruskiego, Lwów 1846. Zbiorek ten zwiera tylko teksty pieśni. 2 Zob. D. Pawlak, wstęp do: O. Kolberg Kujawy. Suplement… cz. I (DWOK T. 72/I), s. XV–XVII. 3 Ten zapis J. Blizińskiego został opublikowany w tomie Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/II), s. 147, nr 157. 4 Zob. B. Linette, wstęp do: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), s. LXXI. Zob. też wstęp E. Millerowej tamże, s. XVIII i XXXI. 5 Zob. D. Pawlak, wstęp do: O. Kolberg Podole (DWOK T. 47), s. XXV. 6 Zob. H. Pawlak, wstęp do: O. Kolberg Kieleckie. Suplement do tomów 18–19 (DWOK T. 76), s. XXIV. 7 Rkp. Dundera teka 21/22, sygn. 1258, k. 92–113. 8 Znaczna część pieśni z tego rękopisu została zredagowana przez Kolberga i w tej postaci wydana przez J. Tretiaka w tomie Wołyń (DWOK T. 36) a później w suplemencie do niego (DWOK T. 84). Zob. też O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian wschodnich (DWOK 131 �Manuskrypty innych zbieraczy, a także druki, włączał Kolberg, o czym już wspomniano, do swoich materiałów, uznając je za „żywioł uzupełniający [jego] własne liczniejsze zbiory”, który miał dopełnić „braki pewnych rubryk słabiej […] zaopatrzonych, np. w pieśni zalotne, weselne, rzemieślnicze itd.”1. Wysoko oceniał wiarygodność zarejestrowanych melodii i traktował je na równi z własnymi zapisami, np. przekazując Z. Moszyńskiej podziękowanie za otrzymane manuskrypty, pisał: Bardzo wdzięczny jestem za przesłanie mi 12 pieśni ukraińskich nader oryginalnych i tym cenniejszych dla mnie, że zanotowane zostały przez osobę kompetentną w takich rzeczach i wiarygodną2. Zdawał sobie jednak sprawę, że niektórzy autorzy zapisów muzycznych dokonywali pewnych modyfikacji, niwelując celowo oryginalne cechy folkloru bądź nie potrafiąc ich oddać. Wspomniał o tym w liście do Szopowicza: Napisane [pieśni] przy fortepianie, zaokrąglone, wymuskane, straciły, zdaje mi się, zupełnie charakter pierwotnej swej dzikości. […]. To mnie przekonało, że nie chciały, albo nie potrafiły uchwycić prawdziwego sensu muzycznego pieśni lub też dokładnie jej napisać nie umiały. Pod piórem straciła ona wprawdzie swą szorstkość i dzikość, ale z nimi zarazem i swą wyrazistość, życie, oryginalność, o które to ostatnie przymioty głównie mi chodzi3. Oceny Kolbergowskiej dokumentacji muzyki ludowej Podczas trwających blisko pół wieku peregrynacji Kolberg zapisał prawdopodobnie kilkanaście tysięcy melodii. To właśnie zapisy terenowe sporządzane bezpośrednio ze słuchu przedstawiają dla współczesnych badaczy największą wartość. Biorąc pod uwagę także przeznaczone do druku T. 58), gdzie zamieszczono całość tego zbioru (tom w opracowaniu), oraz A. Skrukwa, wstęp do: O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84), s. XXXI–XXXII i XLI–XLII. 1 Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena, w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 396. 2 Brulion listu O. Kolberga do H. Szopowicza z 18 VI 1870 r., w: Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 360. Zob. także D. Pawlak, wstęp do: O. Kolberg Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/II), s. XCVII oraz B. Linette, wstęp do: O. Kolberg Chełmskie. Suplement… (DWOK T. 82), s. LXXV. 3 Brulion listu O. Kolberga do H. Szopowicza z 18 VI 1870 r., w: Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 361. 132 �późniejsze redakcje zapisów terenowych i inne ich kopie, jego archiwum liczy obecnie około 25 tysięcy zapisów nutowych. Liczba ta obejmuje więc zarówno wykonane ze słuchu zapisy terenowe, jak i czystopisy, czasem kilkakrotne, sporządzane do różnie sprofilowanych publikacji, przy czym wiadomo, że żadna z tych „warstw” nie zachowała się w całości i w jednym miejscu. W wydanych za życia autora 33 tomach Ludu i Obrazów etnograficznych (DWOK T. 1–33) znalazło się około 9 000 zapisów nutowych1. Wymieniona tu liczba przekłada się jednak w rzeczywistości na znacznie więcej melodii, gdyż jak słusznie wskazuje Marian Sobieski, ze względu na wysokie koszty druku Kolberg wypracował system zapisu kilku linii melodycznych na jednej pięciolinii2. Zdarza się także, że pod jednym numerem łączył kilka odrębnych melodii, np. w tańcach. W tomach wydanych na podstawie zachowanych rękopisów (DWOK T. 39–84) zamieszczono około 12 000 melodii, przy czym – tak jak w wypadku melodii publikowanych przez Kolberga – zastrzec trzeba, że w rzeczywistości jest ich więcej. Niezależnie od zabiegów stosowanych przez Kolberga podczas przygotowania melodii do druku kolejne pokolenia badaczy muzyki ludowej wysoko oceniały wartość zapisów autora Ludu. Już w r. 1936 Karol Hławiczka pisał: Ponieważ materiały pozostawione przez Kolberga przedstawiają, jak to już zaznaczyłem, wartość niezwykłą (niektóre zapiski sięgają roku 1843) i zasługują na to, by je jak najszybciej wydano, chciałbym przedstawić zawartość choćby kilku teczek i podkreślić ich znaczenie. […] Nie ulega też wątpliwości, że i tekst muzyczny nie zawsze jest ścisły, ponieważ Kolberg nie podaje np. wielogłosowej muzyki ludowej, notując wyłącznie melodie […]. Mimo to materiały zebrane przez Kolberga przedstawiają wartość bezcenną, ponieważ niczym nie dadzą się zastąpić i sięgają czasów, kiedy kultura ludowa była mniej narażona na unifikujący wpływ komunikacji i radia3. 1 Liczby melodii znajdujących się w poszczególnych tomach Dzieł wszystkich wydanych do roku 1997 podaje L. Bielawski w zestawieniu dołączonym do artykułu biograficznego, zob. tegoż Kolberg Henryk Oskar, w: Encyklopedia muzyczna PWM, red. E. Dziębowska, T. KLŁ, Kraków 1997, s. 141–142. 2 Zob. M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor…, s. LIV. 3 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” 1936, nr 47, s. 3–4. 133 �Adolf Chybiński krótko po wojnie, w 1947 r., odpowiadając na pytanie Béli Bartóka „Czy polska etnografia muzyczna posługuje się nadal jeszcze wydawnictwami O. Kolberga?”, stwierdził: […] musimy się nimi posługiwać, jakkolwiek uznając w całej pełni znaczenie dzieła O. Kolberga, zdajemy sobie dobrze sprawę z braków jakie jego publikacje posiadają i z góry posiadać musiały. Tu zaś należy, nie bez pewnego nacisku, zaznaczyć, że istnieje szereg pokolbergowskich, nawet najnowszych wydawnictw (polskich melodii ludowych), które nie osiągają nawet tej względnej poprawności, jaką odznaczają się nawet najpobieżniej traktowane tomy Ludu O. Kolberga. Musimy korzystać z wydawnictw Kolberga już choćby z tego powodu, że nie posiadamy starszych wartościowych materiałów polskiej muzyki ludowej, równie stosunkowo obfitych, a są to w niektórych wypadkach zabytki bardzo dawne, jakkolwiek tylko w pewnych szczegółach zdradzające swe średniowieczne pochodzenie a zarazem odbycie już pewnej ewolucji od nieznanego prymitywu po wiek XIX. (Nie same tylko ich pentatoniczne i inne, także «kombinowane», skale mam tu na myśli)1. Marian Sobieski w roku 1961 we wstępie do pierwszego tomu Dzieł Kolberga, omawiając jego zapisy muzyczne, dokonał też ich analizy i wskazał oraz ocenił nowatorskie cechy rejestracji przyjęte przez autora Ludu: Środki, które zastosował, to: wykazanie drobnymi nutami wszelkich odmian, jakie wykonawcy ludowi stosowali przy śpiewaniu melodii, co świadczy, że Kolberg nie ograniczał się do zapisania jednej wersji melodycznej, lecz czujnie śledził wszelkie formy wariantów; podanie wskazówek co do tempa melo  dii (wolniejsze tempa ujmuje jako  , szybsze jako  ); precyzja jaką włożył w zapis melizmatyki ludowej, zarówno wokalnej, jak i instrumentalnej. Tryle, mordenty, mordenty wolniejsze wpisane jako triole, przednutki pojedyncze i podwójne, ponutki, wokalizy i rytmiczne rozdrobnienia – oto arsenał jego oznakowań, którymi wyprzedza nie tylko swoich poprzedników, lecz i następców. Nikt ze współczesnych Kolbergowi zbieraczy, ani Smolerj na Łużycach, ani Erck w Niemczech, Erben w Czechach czy Sušil na Morawach nie wnikają tak jak Kolberg w te szczegóły muzyki ludowej, zwłaszcza instrumentalnej. Setki Kolbergowskich tanecznych melodii skrzypcowych, szczególnie z terenu 1 A. Chybiński O potrzebach polskiej etnografii muzycznej, „Polska Sztuka Ludowa” 1947, nr 1, tu przytoczone za: tegoż O polskiej muzyce ludowej. Wybór prac etnograficznych, przygotował do druku L. Bielawski, Kraków 1961, s. 82, 134 �Mazowsza i Kujaw, zawierają najistotniejsze cechy ornamentyki instrumentalnej i w wielu wypadkach nie różnią się dokładnością od tego, co dziś zapisujemy transkrypcyjnie w oparciu o taśmę magnetofonową. Szacunek wzbudza nieustępliwa postawa Kolberga, który mimo zarzutów współczesnej krytyki, z całą konsekwencja notował wszystkie zasłyszane warianty melodyczne, wiążąc je starannie odsyłaczami, by wskazać drogi ewolucji pieśni i jej żywotności w różnych formach na terenie różnych regionów. Skrępowany kosztami drukarskimi wypracował Kolberg system pozwalający na zapisywanie kilku wersji melodycznych na jednej pięciolinii, co potwierdza, że świadomie dążył do uzyskania największej dokładności zapisu strony muzycznej. Należy więc stwierdzić, że dzięki tym wysiłkom Kolberga zapisy nutowe jego publikacji stanowią materiał mający rangę pełnowartościowego dokumentu historycznego, tym cenniejszego, że niepowtarzalnego.1 Bogusław Linette, który przygotowywał do druku wiele rękopisów Kolberga i jako doświadczony badacz terenowy analizował jego zapisy muzyczne z różnych regionów, w roku 1995 pisał: Oceniając wiarygodność zapisów muzycznych Kolberga należy pamiętać, że notowanie melodii ludowych jest ogromnie złożoną czynnością. Polega ona bowiem na przekładaniu kodu dźwiękowego na uproszczony, nieadekwatny kod graficzny, odnoszący się do temperowanego systemu tonalnego o stałych relacjach wysokości i czasu trwania dźwięków. Kolberg zaś dokonywał zapisów ze słuchu, musząc uporać się z problemami wahań intonacji i znaczną swobodą rytmiczną żywych wykonań. Analiza jego zapisów terenowych, szczególnie pieśni obrzędowych ze wschodnich peryferii Polski, pozwala poznać mozolną pracę i rozterki Kolberga w trakcie notowania melodii. Daje też podstawy do stwierdzenia, iż zapisy Kolberga są z muzykologicznego punktu widzenia wiarygodne. Przemawia za tym również fakt, że Kolberg miał świetny słuch i odpowiednie kompetencje muzyczne, co potwierdzają jego notacje oddające ludowy, regionalny idiom muzyczny2. W miarę postępu wieloletnich prac badawczych nad spuścizną Oskara Kolberga wysoka ocena jego dokumentacji folkloru muzycznego 1 M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor…, s. LXVIII–LXIX. B. Linette Znaczenie wydania Dzieł Kolberga dla kultury polskiej, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, redakcja: L. Bielawski, J. K. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszwa 1995, s. 13. 2 135 �ugruntowywała się1; Ludwik Bielawski, autor hasła encyklopedycznego o Kolbergu, stwierdza: K[olberg] należy do najwybitniejszych twórców narodowej kultury muz[ycznej], obok Chopina i Moniuszki. Sprawiły to jego dokonania jako naukowca, folklorysty i etnografa, który utrwalił w piśmie i ocalił od niepamięci zbiorową twórczość lud[ową], przekazany tradycją dorobek wielu pokoleń. K[olberg] uważany jest słusznie za ojca pol[skiej] etnografii. W ciągu 50 lat pełnej wyrzeczeń, niestrudzonej działalności budował gmach nauki o kulturze tradycyjnej, w którym uprzywilejowane miejsce wyznaczył pieśni i muzyce ludowej. Nieczęsto zdarza się w dziejach, aby ktoś tak całkowicie oddał się jednej idei, aby ją tak konsekwentnie i z takim samozaparciem realizował. W efekcie powstało potężne dzieło o nieprzemijającej wartości źródłowej: obraz kultury lud[owej] ogromnego obszaru środkowo-wschodniej Europy, bowiem K[olberg] utrwalił nie tylko pol[skie] tradycje, choć na nich przede wszystkim się skoncentrował. […] Spuścizna K[olberga] przekracza znacznie wartość hist[orycznego] dokumentu epoki; jest to dzieło wyprzedzające swój czas, stanowi bowiem wyraz tej intuicji, która legła u podstaw antropologii muz[ycznej] naszych czasów, wyczulonej na więzi artystycznej wypowiedzi muz[ycznej] z człowiekiem i jego kulturą. Niezwykłe i niepowtarzalne dokonania K[olberga] zapewniły mu trwałe miejsce w pol[skiej] i europ[ejskiej] nauce i kulturze2. 1 O aktualnym znaczeniu dorobku Kolberga zob. też W. Grozdew-Kołacińska Myśli i dzieło Oskara Kolberga jako inspiracja dla współczesnego muzykologa, „Lud” T. XCVIII: 2014, s. 63–79. 2 L. Bielawski Kolberg Henryk Oskar…, s. 150. 136 �Maciej Prochaska Kompozycje Oskara Kolberga Wykształcenie muzyczne i podstawy nauki kompozycji, s. 137 – Pieśni na głos z towarzyszeniem fortepianu, s. 143 – Pieśni chóralne, s. 148 – Król pasterzy i inne utwory sceniczne, s. 150 – Kompozycje fortepianowe, s. 165 – Pieśni ludowe w opracowaniu fortepianowym, s. 172 Wykształcenie muzyczne i podstawy nauki kompozycji Prace kompozytorskie Kolberga związane są głównie z okresem jego pobytu w Warszawie od czasów zdobywania podstaw edukacji ogólnej i muzycznej aż do opuszczenia przez niego zaboru rosyjskiego w 1871 roku. Zyskując rzetelne wykształcenie ogólne pod okiem znakomitych pedagogów Liceum Warszawskiego i w oświeceniowej atmosferze rodzinnego domu, jako uzdolniony młodzieniec Kolberg kształcił się u różnych nauczycieli muzyki. W roku 1824 rozpoczął pobieranie regularnych nauk muzycznych. Jego pierwszym nauczycielem był Tomasz Głogowski1, rok później nauki pobierał u Vettera2. W roku 1830 rozpoczął naukę kompozycji i gry fortepianowej u Józefa Elsnera. Po dramatycznym okresie powstania listopadowego, w latach 1832–1834, Kolberg kontynuował naukę u Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego. W roku 1834 wyjechał do Berlina, gdzie uczestniczył w kursie buchalterii w akademii handlowej oraz pobierał regularne lekcje kompozycji u Karla Friedricha Girschnera (1794–1860) i Karla Rungenhagena (1778–1851). Efektem tych wieloletnich nauk i zbieranych doświadczeń 1 Prawdopodobnie chodzi o Tomasza Głogowskiego, pianistę i muzyka działającego w Warszawie w I poł. XIX wieku. Nieznane są lata jego życia. Od 1840 roku był członkiem Towarzystwa Wspierania Artystów Muzycznych w Warszawie. Śladami jego działalności są publikowane przez niego w latach 1840–1860 utwory fortepianowe: mazury, walce, polki, pieś­ni, polonez i galop. Zob. W. Bogdany-Popielowa Rękopisy muzyczne 1 połowy XIX wieku ze zbiorów Biblioteki Narodowej, Warszawa 1997, s. 86, oraz W. Tomaszewski Bibliografia warszawskich druków muzycznych 1801–1850, Warszawa 1992, s. 371. 2 O tym muzyku brak informacji. 137 �w praktyce muzycznej było nieukrywane przez Oskara Kolberga pragnienie rozwijania kariery muzyka i kompozytora. Bezcenne uwagi o wykształceniu muzycznym Kolberga przekazał Izydor Kopernicki w swojej nocie biograficznej zawartej w Przemyskiem: Kształcenia w muzyce młodego artysty podjął się najprzód sam Elsner i uczył go przez cały rok. Potem przez trzy lata nauczycielem jego był Feliks Dobrzyński, sławny kapelmistrz opery warszawskiej. Fanatyczny zwolennik muzyki klasycznej i jako nauczyciel takiż naśladowca Hum[m]la, Dobrzyński we trzy lata tak wyćwiczył ulubionego ucznia, że 19-letni O. Kolberg, władając już doskonale fortepianem, z całą pewnością siebie, począł marzyć o kompozytorstwie. Dla zdobycia też niezbędnej do tego teoryi i najwyższej wiedzy muzycznej, w roku 1834 udał się do Berlina, gdzie przez całe dwa lata z zapałem młodzieńczym oddawał się nauce harmonii i kontrapunktu u najsławniejszych nauczycieli ówczesnych, Girschnera i Rungenhagena. Już w Berlinie, krok po kroku zdobywając tajemnice twórczości muzycznej, roił sobie młody kompozytor dla przyszłych utworów swoich drogi nowe i nowy świat tonów, ów świat melodyj swojskich, lubych sobie od kolebki, któremi w uszlachetnionej postaci czarował go genialny Szopen w samotnych swych improwizacjach, gdy dzieckiem jeszcze będąc, zasłuchiwał się niemi chłopczyna1. W czasie swojego pobytu w Warszawie, już po okresie nauki, Kolberg starał się, aby działalność związana z praktyką muzyczną stała się jego głównym zawodowym zajęciem. Realia życia zmusiły go jednak do podjęcia, za radą i wsparciem brata Wilhelma, etatowej pracy w zarządzie Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Mierne dochody z działalności muzycznej, głównie z udzielania lekcji gry na fortepianie, okazały się niewystarczające dla zapewnienia mu spokojnego bytu. Pierwsze próby kompozytorskie pochodzą jednak jeszcze sprzed okresu studiów w Berlinie. W czasie nauki podjętej u Józefa Elsnera Kolberg był już zaznajomiony z podstawami zasad muzyki, przypuszczać można, że to właśnie znakomity warszawski kompozytor i nauczyciel skierował uwagę młodego Oskara w stronę kompozycji. Z tego okresu pochodzą z pewnością niektóre notatki muzyczne w Zeszytach do studiów muzycznych2, 1 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. VII, pierwodruk: Kraków 1891. 2 Zeszyty do studiów muzycznych to robocza nazwa zszytych rękopisów muzycznych przechowywanych w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu w tece 51 138 �obejmujące szkice różnych fragmentów dokonane ręką samego Kolberga, odpisy kompozycji obcych oraz krótkie noty muzyczne pisane obcą ręką. Kolejny, bardzo ważny etap w edukacji kompozytorskiej wyznaczają studia berlińskie. Wspomniane powyżej źródła dają nam pewien pogląd na metody nauczania stosowane przez Rungenhagena i Girschnera. Być może na polecenie tych profesorów Kolberg dokonywał fortepianowych opracowań utworów obcych, w tym przede wszystkim transkrybował arie z oper Johanna Adolfa Hassego. Zeszyty do studiów muzycznych to rękopisy przechowywane obecnie w dwóch różnych miejscach. Jedna część tych manuskryptów, w postaci zeszytu, znajduje się w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w tece 51 Miscellanea1. Druga część, w formie luźnych, niezszywanych kart, zawierająca ponad 20 utworów oraz znaczną liczbę niekompletnych szkiców, znajduje się obecnie w zbiorach biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego2. Inny zwarty rękopis z tego okresu, równie istotny dla Miscellanea (sygn. 1358), utworzona dla celów źródłoznawczego opracowania zbioru Kolbergowskiego przez Redakcję Dzieł Wszystkich i Instytut im. Oskara Kolberga. Podobnej nazwy używa się na określenie zbioru luźnych kart rękopiśmiennych zachowanych w Bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, gdzie trafiły one już w XIX wieku jako trzy grupy manuskryptów. Nie ma żadnych wskazówek co do tego, że rękopisy z teki 51 i dokumenty z WTM stanowiły kiedyś jeden Zeszyt do studiów muzycznych. Pochodzą jednak prawdopodobnie z tego samego okresu nauki u Elsnera, Dobrzyńskiego i u profesorów berlińskich. 1 W Arch. PTL rękopisy te mają sygnaturę 1358, k. 204–214. Są to własnoręcznie sporządzone przez Kolberga transkrypcje kompozycji zaczerpniętych z oper XVIII-wiecznych: Johanna Adolfa Hassego: arie „Di quell’acciaro al lampo” z opery Solimano (1753) i „Guardami in volto, e vedi” z opery Artemisia (1754), „Digli ch’e un infedele” z opery Adriano in Siria (1752), „Come all’amiche” z opery Semiramide riconosciuta (1747) oraz niedokończona „Chia ritrova e aspira prudenza” z opery Atillio Regolo (1750). Znajdują się tam także transkrypcje dwóch marszów Josepha Nagla oraz opracowania uwertur i innych utworów instrumentalnych przeznaczone do wykonania na fortepianie na cztery ręce. 2 Drugi zespół zeszytów do studiów muzycznych, zachowany w zbiorach Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, został tam uporządkowany i oznaczony sygnaturami: 12091, 12092, 12093. Zbiór ten jest znacznie obszerniejszy i podobnie jak w przypadku fragmentów przechowywanych w tece 51 Miscellanea w Archiwum PTL, składa się ze szkiców własnych kompozycji Kolberga oraz opracowań fortepianowych kompozycji innych autorów, m.in.: Leopolda Hoffmanna Concerto p[er] il Clavicembalo solo (z notą: „im jahr 1745”), uwertura do opery Lodoiska Simone Mayra, uwertura do opery François-Adriena Boieldieu La fệte du village voisin (1816), uwertura do opery Nicolasa Dalayraca Les deux petits Savoyardes (1789) oraz Mazur „dedykowany przyjacielowi swemu O. de Kolberg przez Michała Bergson”. Ten ostatni utwór jest prawdopodobnie zapisany ręką kompozytora Michała Bergsona (1820– –1898), cenionego w tym okresie pianisty, ojca znanego filozofa Henriego Bergsona. W zbiorze 139 �pierwszego okresu twórczego, to czystopis Sonaty fortepianowej Es-dur, także zachowany w archiwum Kolbergowskim w tece 51 Miscellanea. Te trzy grupy rękopisów łączy czas ich powstania, czyli okres po roku 1830, kiedy to Kolberg zdobywał wykształcenie muzyczne, najpierw na lekcjach u Józefa Elsnera i Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego, a później w Berlinie. W datowaniu wczesnych kompozycji Kolberga pomocne są dokonywane i wpisywane własnoręcznie przez Kolberga transkrypcje dzieł z I poł. XIX wieku zawarte we wspomnianych powyżej rękopisach. Nota na marginesie Kolbergowskiego zeszytu z teki 51 pokazuje źródła, które być może wskazywane były adeptowi kompozycji jako godna naśladowania inspiracja dla własnych poczynań twórczych. Wymienione są tam nazwiska następujących kompozytorów: „Mozart, Rode, Boieldieu, Haydn, Beethoven, Bach, Chopin, Hertz, Paganini, Herold, Rossini, Paer, Righini, Spontini, Cherubini, Weber, Cimarosa”. Szkoła berlińska opierała się zatem w pewnym stopniu na wykorzystywaniu do nauki kompozycji dzieł dawnych i współczesnych (XIX-wiecznych) autorów, których utwory niejednokrotnie uznawano ówcześnie za niedoścignione wzorce doskonałości i klasycznej harmonii. W obu zachowanych częściach Zeszytów, prócz wspomnianych transkrypcji fortepianowych oraz kompozycji wpisywanych przez inne osoby, znajdują się w większości autorskie prace kompozytorskie Kolberga. Podzielić je można na kompozycje ukończone oraz szkice kompozytorskie obejmujące przeprowadzenia motywów, ciągi przebiegów harmonicznych, niejednokrotnie zarzucone w połowie i nierozwijane, znajdujemy tam również notatki samych tylko motywów melodycznych, w tym kilka melodii „ludowych” bez akompaniamentu wynotowanych z oper Kurpińskiego i Elsnera1 oraz kilka wypisanych ze zbioru Jana Józefa Lipińskiego Piosnki tym znajduje się również transkrypcja fortepianowa fugi z oratorium Der Tod Jesu Carla Heinricha Grauna, jednej z najbardziej popularnych osiemnastowiecznych kompozycji pasyjnych. Wiadomo, że utwór ten był bardzo dobrze znany wśród polskich muzyków; sam Elsner w wieku młodzieńczym brał udział w jego wykonaniu w 1785 roku jako sopranista. W zespole rękopisów o sygnaturze 12092 znajduje się m.in. odpis pieśni Wojak Fryderyka Chopina wykonany przez nieznanego kopistę, oznaczony notą: „Pieśń, muzyka Fryderyka Chopina (1831)”. Zob. także Katalog mikrofilmów nr 26: Rękopisy muzyczne XIX–XX wieku T. 1 (A-K), oprac. E. Wąsowska, Warszawa 2001, s. 298–302. 1 Wśród notatek tam zawartych znajdują się również motywy melodyczne z dwiema ciekawymi adnotacjami. Pierwsza to: „Kurpiński, 1816, Marcinowa w seraju”, chodzi tu o operę Marcinowa z Dunaju w Stambule w seraju, którą wystawiono w 1812 roku w Warszawie. Druga nota: „Elsner, z Łokietka”, przywołuje melodię mazurka z opery Król Łokietek czyli 140 �ludu wielkopolskiego1. Wiele z tych konstrukcji muzycznych to struktury z charakterystyczną dla tańców polskich rytmiką mazurkową, niektóre fragmenty zdradzają pokrewieństwo z fakturą typową dla form związanych z etiudą. W przeważającej części szkice te miały być utworami przeznaczonymi na fortepian, wyjątkiem są niektóre prace zawarte w części Zeszytów do studiów muzycznych przechowywanej w zbiorach Biblioteki WTM w Warszawie2. W żadnym zachowanym do dziś źródle rękopiśmiennym nie pojawiają się jakiekolwiek ślady kompozycji orkiestrowych Kolberga z tego okresu. Taki stan rzeczy wydaje się dość zastanawiający, ponieważ jedyna zachowana partytura orkiestrowa, tj. Król pasterzy, pomimo wielu wad, nieścisłości czy też instrumentacyjnych niedogodności i pewnego schematyzmu, pokazuje Kolberga jako dość sprawnego kompozytora orkiestrowego. Być może szkice orkiestrowe sporządzane podczas studiów w Berlinie nie weszły w skład Kolbergowskiego archiwum i jako ćwiczenia wykonywane pod okiem Girschnera i Rungenhagena oraz Elsnera i Dobrzyńskiego pozostały w ich prywatnych zbiorach muzycznych. Do dziś nie udało się odnaleźć żadnej partytury orkiestrowej Kolberga z młodzieńczego okresu nauki kompozycji. Zachowane źródła poświadczają, że metody przygotowania młodego adepta sztuki muzycznej były w I poł. XIX wieku dość ograniczone i sprowadzały się często do przepisywania i opracowywania dzieł dawnych mistrzów oraz rozpisywania zadanych przez nauczyciela tematów muzycznych3. Dodatkowym elementem nauczania, jak się wydaje dość istotnym z punktu widzenia rozwijania ogólnej erudycji, był osobisty kontakt ucznia Wiśliczanki, dzieła wystawionego w 1818 roku w Warszawie, przy czym Kolberg zamieścił tę melodię później w swoich Pieśniach ludu polskiego z 1857 jako świadectwo transmisji repertuarowej. 1 J.J. Lipiński Piosnki ludu wielkopolskiego zebrał i wydał…, Poznań 1842. 2 Zachowały się tam fragmenty kwartetów smyczkowych zapisane ręką Kolberga. Jeden jest odpisem trzech fragmentów kwartetu smyczkowego d-moll op. 8 Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego, drugi to ekspozycja allegra sonatowego C-dur niezidentyfikowanego autorstwa, być może jest to szkic kompozycji własnej Kolberga. 3 W Zeszytach do studiów muzycznych znajdują się dwie kompozycje nazwane fugami, są to w rzeczywistości inwencje w kontrapunkcie swobodnym. W kompozycjach tych widoczne są zapisane nieznaną ręką (Dobrzyńskiego?) tematy i kanoniczne wejścia poszczególnych głosów, rozwijane i przekształcane w prostym kontrapunkcie ręką Kolberga. W tych Kolbergowskich rozwinięciach zwraca uwagę wyraźny wpływ faktury klawiszowej na typ kształtowania figuracji w poszczególnych głosach. 141 �z dziełami orkiestrowymi i operowymi poprzez opracowywanie ich na fortepian. Przypuszczać należy, że Kolberg nabywał wiedzę o podstawowych zasadach muzyki, kształtowaniu melodyki, harmoniki i architektoniki muzycznej stopniowo, zarówno poprzez stałe rozwijanie umiejętności pianistycznych, a więc praktyczną naukę wielu kompozycji, w tym sonat fortepianowych, miniatur tanecznych, być może także koncertów fortepianowych, jak i przez sporządzanie fortepianowych transkrypcji uwertur, arii i chórów operowych i oratoryjnych. Ostateczna ocena przygotowania Kolberga do zawodu muzyka została wyrażona przez najbardziej zasłużonego ówcześnie polskiego nauczyciela, jakim był Józef Elsner. Wydany w roku 1836 dokument wyraźnie podkreśla trwałe efekty edukacji muzycznej Kolberga: Odwołując się do mego zaświadczenia z roku 1834, nim JW. Oskar Kolberg udał się do Berlina w celu wydoskonalenia się w muzyce, do której wtenczas już niepospolity talent i znaczne usposobienie widziałem. Zaświadczam teraz, jako tenże po złożonym przede mną egzaminie okazał stopień celujący jako fortepianista, generałbasista i kompozytor muzyki, wskutek czego ma prawo być policzonym i liczę go do rzędu znakomitszych artystów miasta Warszawy. Dnia 14 grudnia 1836 Józef Elsner b. Profesor Warsz[awskiego] Uniwers[ytetu], b. Rektor Konserwatorium Muzyki1 Rozwijane przez ponad sześć lat umiejętności pianistyczne i kompozytorskie, wraz z pozyskiwaną stopniowo wiedzą o formach muzycznych, o zasadach kształtowania melodyki i prawidłach relacji harmonicznych, bez wątpienia przysłużyły się w sposób niezwykle istotny do wykształcenia doskonałej podstawy dla podjętych później przez Kolberga prac związanych z utrwalaniem folkloru muzycznego. Wrażliwość, znakomicie rozwinięty słuch muzyczny, zdolności analityczne i ćwiczona przez wiele lat pamięć muzyczna umożliwiły badaczowi wykorzystanie umiejętności muzycznych w sposób, który okazał się znacznie trwalszy i znacznie bardziej użyteczny dla rodzimej kultury niż twórczość kompozytorska, czy kariera pianistyczna. 1 Rkp. Józefa Elsnera, zaświadczenie zachowane w tece z dokumentami osobistymi Kolberga w zbiorach BN PAU i PAN w Krakowie (sygn. 2183, k. 37). 142 �Podstawy rzemiosła kompozytorskiego stały się dla Kolberga mocnym fundamentem działań podjętych przez niego później w sferze gromadzenia, badania, porównywania i publikowania folkloru muzycznego ziem polskich. Pieśni na głos z towarzyszeniem fortepianu Lirykę wokalną Oskara Kolberga reprezentuje ponad 25 pieśni pisanych do tekstów polskich poetów. Utwory te z jednej strony ujęte zostały w stylistyce bliskiej wczesnoromantycznym pieśniom niemieckim, z drugiej natomiast stanowią kontynuację polskiej pieśni sentymentalnej, której najbardziej znanym elementem, do dziś obecnym w repertuarze koncertowym, są pieśni Fryderyka Chopina. Kontakt Kolberga z formą pieśni solowej nastąpił z pewnością dość wcześnie, ponieważ na początku wieku XIX była ona ważnym elementem codziennego życia kulturalnego mieszczan i szlachty. Wiązało się to z pewnością z upowszechnieniem się w epoce Kolberga fortepianu oraz z traktowaniem nauki muzyki i śpiewu jako jednego z obowiązkowych elementów wychowania. W środowisku Kolbergów codzienny kontakt ze sztuką był naturalnym sposobem na spędzenie wolnego czasu w gronie rodziny i znajomych. Pieśń solowa z akompaniamentem była zatem, obok tanecznych utworów fortepianowych, najczęściej praktykowaną postacią amatorskiej aktywności muzycznej. Lirykę wokalną uważano już wtenczas za jeden z najdoskonalszych sposobów na wyrażenie emocji poprzez powiązanie poezji i muzyki, które spajało dwie niezależne sztuki i miało dodatkowy walor związany z wykorzystaniem tekstów słownych, najczęściej w języku narodowym. O ile arię operową komponowano na kształcone głosy śpiewaków i stanowiła ona wymagający dla wykonawcy sprawdzian jego możliwości, o tyle pieśń z towarzyszeniem fortepianu była częstokroć dostępniejszą formą muzykowania w salonie. Pieśni Kolberga powstawały zapewne w latach jego pobytu w Warszawie, przy czym niektóre z nich ukazały się drukiem jeszcze za życia kompozytora 1. W jego dorobku można zauważyć trzy nurty inspiracji, które mogły mieć znaczenie dla stylu pieśni. Pierwszy ważny element to krąg wczesnoromantycznej pieśni niemieckiej. Trzeba tu zwrócić uwagę 1 Zestawienie pieśni wydanych w czasach Kolberga zob. D. Idaszak Twórczość kompozytorska Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. XXXIV. 143 �zwłaszcza na olbrzymi dorobek pieśniarski Carla Loewego oraz styl wokalny Feliksa Mendelssohna. O obu tych twórcach wyrażał się Kolberg z wielkim szacunkiem i podziwem i być może ich dokonania dane mu było śledzić już od czasu studiów w Berlinie. Pieśń solowa była w kręgu niemieckojęzycznych twórców gatunkiem szczególnie uprzywilejowanym i rozwijanym przez najwybitniejsze osobowości twórcze epoki. Ciekawe światło na ten typ inspiracji rzucają nieznane wcześniej – zidentyfikowane dopiero w XXI wieku – trzy krótkie pieśni do słów niemieckich poetów. Manuskrypty te zachowały się wśród materiałów Kolbergowskich przechowanych przez Warszawskie Towarzystwo Muzyczne, włączonych do wspomnianego już wcześniej zbioru szkiców muzycznych. Pieśni napisane zostały ręką Kolberga, noszą ślady poprawek charakterystycznych dla autografów kompozytorskich Kolberga i według piszącego te słowa mogą być jego własnymi kompozycjami. Dwa utwory zostały napisane do tekstów Johanna Heinricha Vossa (1751–1826), a jeden do słów Henricha Ludwiga Theodora Giesbrechta (1792–1873)1. Kompozycje te są krótkie i być może powstały w okresie studiów w Berlinie jako prace studyjne 2. Pieśni te charakteryzują się prostą budową, a stylistycznie są do pewnego stopnia zbieżne z wczesnoromantyczną liryką wokalną. Być może inspirowane były muzyką Carla Loewego. Pieśni te zostały prawdopodobnie przez samego Kolberga zapomniane lub uznane za nieskończone. Jest też prawdopodobne, że Kolberg nie uznawał napisanych przez siebie dzieł muzycznych z tekstami w języku innym niż polski za godne upowszechniania. Są to ważne manuskrypty, ponieważ przy założeniu, że stanowią obraz kompozytorskich poczynań z okresu nauki w Berlinie, wskazują wyraźnie na styl wczesnoromantycznej pieśni niemieckiej jako istotne źródło pewnych elementów warsztatu kompozytorskiego Kolberga. Pieśni na głos z towarzyszeniem fortepianu opublikowane w tomie Kompozycje wokalno-instrumentalne (tom 68 DWOK), mimo że wszystkie napisane zostały do tekstów polskich, mają szerokie tło stylistyczne. Związane 1 Wiersze obu poetów były ówcześnie dosyć chętnie wykorzystywane do opracowań kompozytorskich, ich teksty odnaleźć można u tak ważnych muzyków jak Carl Loewe czy Carl Maria von Weber. 2 Utwory te nie zostały opublikowane w tomie Kompozycje wokalno-instrumentalne Kolberga (DWOK. T. 68), ponieważ w okresie przygotowywania jego utworów do druku rękopisy tych trzech pieśni nie były uznane za autografy Kolberga, co automatycznie wykluczyło ich publikację wśród jego kompozycji. 144 �są zarówno z liryką niemiecką, jak i z sentymentalną polską pieśnią z czasów po kongresie wiedeńskim, a w sposobie kształtowania rysunku melodycznego widoczne są również dalekie echa operowej kantyleny inspirowanej stylem bel canto. W kilku kompozycjach można także zauważyć nawiązanie do melodyki przejętej z polskiej muzyki ludowej. Tę inspirację folklorem trzeba jednak uznać za element sztafażu, nie jest to w żadnej mierze próba naśladowania czy imitacja, lecz twórcze spożytkowanie takich elementów jako sposobu budowania klimatu emocjonalnego. Pieśni Kolbergowskie należą w historii polskiej muzyki do okresu wczesnoromantycznego1, ze szczególną skłonnością do sentymentalizmu i sielanki. Zasadnicze znaczenie dla typu emocjonalności obecnej w pieśniach Kolberga ma dobór tekstów. Kompozytor wykorzystał w swoich lirykach wokalnych wiersze Juliana Heppena, Józefa Bogdana Zaleskiego, Teofila Lenartowicza, Seweryny Duchińskiej-Pruszakowej, Stefana Witwickiego, Gustawa Zielińskiego, Edmunda Wasilewskiego i Konstantego Zakrzewskiego. Dobierał przede wszystkim teksty o charakterze sentymentalnym i sielankowym (Rojenia wiosenne, Śpiew poety, Pod twym okienkiem, Gdy na górach świta dzionek, Piszczałeczko jedyna, Kukułeczko moja siwa, Wiosna, Westchnienie za rodzinną chatką, On zginął), a także o tematyce miłosnej (Do dziewczyny, Kochanka do gwiazdy, Wyjazd, Zakochana, Przyczyna, Krakowiak), nieliczne natomiast są w nich znamiona baśniowości czy fantastyki (Talizman). Niektóre z wierszy służyły już wcześniej innym kompozytorom, w tym Chopinowi2. Opracowanie muzyczne Kolberga respektuje zwykle dość dokładnie prozodię tekstu. Pojawiają się czasem sugestie, jakoby Kolberg miał problem z dopasowaniem melodyki swoich pieśni do wybranych tekstów poetyckich. Zdanie to wypada uznać za krzywdzące, ponieważ sam Kolberg, obeznany dokładnie z literaturą współczesnych mu twórców liryki wokalnej, stosował czasem celowo pewne rozbieżności, przybliżając w ten sposób odbiorcom klimat śpiewów popularnych i ludowych3. 1 O periodyzacji polskiej pieśni w okresie romantyzmu zob. M. Tomaszewski Oblicze i losy pieśni polskiej 1795–1918, w: Muzyka polska w okresie zaborów, red. K. Bilica, Warszawa 1997, s. 13–14. 2 Uwagi o opracowaniach tekstów tych autorów przez innych kompozytorów zob. D. Idaszak Twórczość kompozytorska… (DWOK T. 68), s. XV. 3 O wykorzystywaniu specyfiki polskiej prozodii w kompozycjach polskich tego okresu zob. K. Bilica Melos polski u Chopina, w: Muzyka polska w okresie zaborów…, s. 67–93. 145 �Nie sposób dziś zarzucić znawcy polskiej pieśni ludowej nieumiejętność obchodzenia się z prozodią polskiego języka w trakcie aktu kreacji dzieła muzycznego. Kilkukrotnie nawet przepisywane szkice tych samych pieśni różnią się przede wszystkim poszukiwaniem szczegółów opracowania muzycznego, autokorekty te nie dotyczą przyporządkowania słów poezji do fraz melodycznych. Te dyskusyjne tezy o braku umiejętności łączenia wybranych przez siebie tekstów poetyckich z własną, koncypowaną muzyką nie są wystarczająco uzasadnione, podobnie jak tezy o wykorzystywaniu „autentycznej ludowości” 1. W kompozytorskim opracowaniu pieśni Kolbergowskich widoczne są trzy zasadnicze wątki stylistyczne. Pierwszy związany jest ze wspomnianym już kręgiem niemieckiej pieśni wczesnoromantycznej. Znane ówcześnie i będące w powszechnym odbiorze cykle pieśniowe Carla Loewego czy liryka wokalna Webera odcisnęły pewne piętno na utworach Kolberga, widoczne przede wszystkim w dążeniu do strukturalnego porządku i harmonijnej budowy, co było również konsekwencją wykorzystania środków związanych z muzyką późnego klasycyzmu. Kolejny element znany z kompozycji mistrzów niemieckiej liryki to istotna rola akompaniamentu fortepianowego, który u Kolberga jest w kilku pieśniach bardziej nawet urozmaicony niż w pieśniach chopinowskich. Ważna jest także rola rozwiniętej, choć niestroniącej od chłodnego akademizmu harmoniki, która kształtuje emocjonalność przebiegu na równi z melodyką i tekstem poetyckim2. Drugim znamieniem stylistycznym, dotyczącym w tym przypadku przede wszystkim partii wokalnych, jest stosowanie formuł melodycznych znanych z włoskich oper bel canto. Fragmenty takie spotkać można zwłaszcza w zakończeniach fraz. Włoski typ melodyki nierzadko łączy kompozytor z akompaniamentem „harfowym” opartym na rozłożonych akordach. Ten typ stylistyczny ujawnia się również w utworach o marszowych rytmach, gdzie poprzez spowolnienie tempa uzyskany został charakter cavatiny operowej, ozdobionej jeszcze typowym włoskim zdobnictwem w partii wokalnej3. 1 Por. D. Idaszak Twórczość kompozytorska… (DWOK T. 68), s. XIV. Zob. O. Kolberg Talizman i Rojenia wiosenne, w: tegoż Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 3–4 oraz tamże, s. 16–18. 3 Zob. O. Kolberg Śpiew poety, Do dziewczyny i On zginął, w: tegoż Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), odpowiednio s. 21–23, s. 27 oraz s. 75–76. 2 146 �Trzecim, najważniejszym światem inspiracji muzycznych Kolberga jest krąg muzyki polskiej okresu późnego klasycyzmu i współczesnych kompozytorowi muzyków. Pomimo niezwykłego, udowodnionego wielokrotnie uwielbienia, jakim Kolberg darzył twórczość Chopina, w pieśniach Kolbergowskich nie ma jasnych nawiązań do znanej przecież wówczas i wykonywanej powszechnie chopinowskiej liryki wokalnej. Bez wątpienia jednak podobnie jak Chopin, także Kolberg jako twórca pieśni wyrósł na muzyce Elsnera, Kurpińskiego, ale też na tradycji polskiej opery ludowej (Maciej Kamieński, Jan Stefani) oraz na całej tradycji polskiej muzyki ludowej i popularnej. Z tej inspiracji powstały pieśni o charakterze dumki, ujęte w metra parzyste i w wolnych tempach, o prostej budowie i częstych powtórzeniach motywów1. W tym typie mieści się także stosowanie polskiego stylu „ludowego”, uzyskiwanego przez maksymalne uproszczenie akompaniamentu i partii wokalnej. Widoczne jest to najwyraźniej w pieśni Kukułeczko moja siwa2. Przejawem tej tradycji jest również, spotykane niekiedy w pieśniach Kolbergowskich, nasycenie kompozycji rytmiką tańców polskich, w szczególności mazurka, poloneza i krakowiaka. O ile taneczność synkopowanej rytmiki krakowiaka jest zawsze uchwytna i zaznaczona dodatkowo tytułem pieśni, o tyle rytmy mazurkowe są czasem ukryte w pieśniach o wolniejszym tempie, gdzie taneczność nie jest głównym celem przekazu. Rytmy mazurowe dodają wówczas narodowy rys. Analogiczną funkcję pełnią również rytmy polonezowe, niejednokrotnie jeszcze głębiej ukryte w strukturze pieśni3. Pieśni Kolberga należą do chętniej wykonywanych jego kompozycji. Z pewnością utworów tych nie można postawić na równi z muzyką mistrzów niemieckich. Przy dokładniejszym zapoznaniu się z nimi widać jednak staranność opracowania kompozytorskiego, rozwinięte rzemiosło w kształtowaniu partii akompaniamentu fortepianowego oraz swobodę w doborze środków przy budowaniu partii wokalnych. Szerokie wykorzystanie wczesnoromantycznych środków muzycznych jest tu świadectwem wyrobionej erudycji Kolberga. Przy dokładniejszej analizie widać także wyraźnie kręgi jego inspiracji. Zauważyć też można, że brak w tych utworach 1 –50. Np. Dumka, zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 47– 2 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s 107–108. Zob. O. Kolberg Pod twym okienkiem (I), Młodo zaswatana, Krakowiak, Jaskółka (III) i Kochanka do gwiazdy w: tegoż Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), odpowiednio s. 7, 13–15, 46, 62–63 i 68–70. 3 147 �rysu indywidualnego, jest to jednak cecha całej twórczości Kolberga. W miniaturach pieśniowych, ze względu na ich niewielką formę, ta niejednolitość stylistyczna jest szczególnie wyrazista. Wykorzystywanie doświadczeń innych kompozytorów w budowaniu dzieła muzycznego jest jedną z częstych cech kompozycji romantycznych, jednak Kolbergowi najwyraźniej zabrakło czasu na dopracowanie indywidualnego sposobu korzystania z tych elementów. Stąd też niektóre pieśni trzeba określić jako utwory konwencjonalne i akademickie, gdzie często ciekawe, oryginalne myśli muzyczne zestawiane są z elementami płytszymi pod względem wyrazu. Ujawnia się tu „nieromantyczna” osobowość Kolberga, który w kompozycji pozostał wierny ograniczeniom późnego klasycyzmu muzycznego. Pieśni chóralne Osobnego omówienia wymagają dwie kompozycje chóralne Kolberga1. Pierwsza, zatytułowana Do smutnego przyjaciela, ze słowami Stefana Witwickiego, przeznaczona na czterogłosowy męski chór a cappella (TTBB), jest dziełem nieskomplikowanym strukturalnie. Ten typ kształtowania struktury muzycznej znany jest przede wszystkim z pieśni chóralnych kompozytorów niemieckich. W kompozycji dominuje najlepiej rozumiana prostota. Cały tekst tej zwrotkowej pieśni został potraktowany deklamacyjnie, z wyraźną dominacją melodyczną najwyższego głosu. W utworze nie ma żadnych nawiązań do muzyki ludowej, a jego struktura harmoniczna – z opóźnieniami, zmiękczającymi całość alteracjami i dyskretną chromatyką – zasługuje na wysoka ocenę. Podobne cechy posiada ośmiogłosowy Psalm 85 „Nakłoń ucha Twego, Panie”, choć charakteryzuje się on znacznie bardziej rozwiniętą fakturą i znakomicie przemyślanym akompaniamentem fortepianowym. Kolberg skorzystał tutaj z tłumaczenia autorstwa Franciszka Karpińskiego2. Pokutny tekst otrzymał opracowanie muzyczne w trzyczęściowej formie ABA’. 1 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 127–129 O proweniencji tekstu w tym utworze zob. A. Nawrocka-Wysocka Oskar Kolberg a tradycje polskich ewangelików – twórczość, krytyka, dokumentacja, w: Oskar Kolberg – Polak z wyboru, seminarium, zeszyt z materiałami z sesji popularno-naukowej wydany w roku Kolberga staraniem parafii ewangelicko-augsburskiej Świętej Trójcy w Warszawie, red. E. Kobierska-Maciuszko [Warszawa 2014], s. 17. 2 148 �Części skrajne to deklamacyjne partie ośmiogłosowe o nasyconej harmonice, w części pierwszej rozpisane z rozmachem w barokowej formie dialogowanej między głosami męskimi i żeńskimi. Afektowane pauzy między wersami potęgują klimat powagi i smutku1. Część środkowa miała być prawdopodobnie przeznaczona na głosy solowe2, wskazuje na to wyodrębnienie klasycznego czterogłosu, z rozpisaniem partii poszczególnych głosów na ustępy solowe i duety i połączeniem ich przed repryzą części pierwszej w pełen czterogłos3. Także zastosowany tu kantylenowy typ melodyki sugeruje obsadę solową tego fragmentu. Epizod środkowy przynosi zmianę klimatu, akcentowaną zarówno zmianą trybu z e-moll na E-dur, jak i poprzez ascendentalnie zakreśloną frazę oraz progresję harmoniczną z wyraźnym dążeniem do kulminacji i z dynamicznie podkreśloną partią akompaniamentu. Cały ten fragment ma wyraźnie włoski kształt, przywodzący na myśl ensemble z oper bel canto4. Poważny charakter kompozycji i jej patetyczne nacechowanie przypomina nieco żałobne utwory Cherubiniego, tym bardziej że w środkowej fazie dzieła widać wyraźną inspirację muzyką operową w sposobie budowania frazy melodycznej, a części skrajne zdominowane są przez deklamacyjną retorykę, sugestywnie oddającą pokutny nastrój tekstu. Jest to jedna z najciekawszych kompozycji Kolberga, z wyraziście nakreśloną formą i o poważnej wymowie emocjonalnej, z przemyślanym planem harmonicznym i atrakcyjną pod względem melodycznym częścią środkową. Forma utworu i jego rozmach obsadowy oraz nasycenie faktury w akompaniamencie mogą wskazywać na to, że Kolberg planował zorkiestrowanie tego dzieła. Jest to jedyna zachowana kompozycja religijna Oskara Kolberga, trudno dziś jednak stwierdzić, czy utwór ten powstał na jakąś szczególną okazję. Trudno też zaakceptować sugestię, że była to kompozycja towarzyska, o charakterze Tafelmusik5. Przeczy takiej tezie zarówno rozbudowana obsada wokalna i wyodrębnienie partii solowych wymagających głosów operowych o dużych umiejętnościach wykonawczych, jak i dość mroczny jak na utwory 1 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 110. Zasada dialogowania między głosami męskimi i żeńskimi jest tu zastosowana równie konsekwentnie jak w części pierwszej psalmu, zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 112–121. 3 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 118. 4 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 116–117. 5 Por. D. Idaszak Twórczość kompozytorska… (DWOK T. 68), s. XVI. 2 149 �Kolberga klimat opracowania muzycznego. Jest prawdopodobne, że psalm ten powstał z myślą o wykonaniu w kościele protestanckim, na co wskazuje użycie wersji tekstu w języku polskim. Aktywne związki Kolberga z ewangelicką parafią Świętej Trójcy w Warszawie wydają się najbardziej prawdopodobnym źródłem inspiracji dla powstania tego utworu1. Król pasterzy i inne utwory sceniczne Zainteresowanie Kolberga formami scenicznymi miało swój początek już w okresie nauki kompozycji i teorii muzyki. Wykonywane w tym czasie transkrypcje fortepianowe arii i uwertur operowych z pewnością kierowały jego uwagę w stronę dzieł przeznaczonych do wykonania w teatrze. Zainteresowaniu temu sprzyjał znaczący rozwój warszawskiego teatru operowego za czasów dyrekcji Karola Kurpińskiego. W tym okresie, aż do lat czterdziestych, publiczność warszawska miała możliwość zapoznania się z prawdziwie europejskim repertuarem operowym. Pomimo represji po powstaniu listopadowym opera warszawska działała nadal, choć tematyka przedstawień podlegała ścisłej cenzurze, a działalność tej instytucji znajdowała się pod całkowitą kontrolą władz rosyjskich. Z pewnością rodzina Kolbergów uczestnicząc w życiu kulturalnym miasta, korzystała także z bogatej oferty repertuarowej teatru. Młody Kolberg dorastał przy tym w środowisku, które aktywnie kreowało życie muzyczne Warszawy pierwszej połowy XIX wieku. Wśród dzieł prezentowanych wówczas w Warszawie przeważał repertuar włoski, francuski i niemiecki2. 1 Zob. A. Nawrocka-Wysocka Oskar Kolberg a tradycje polskich ewangelików…, s. 17–19. Wiele oper po premierze doczekało się jedynie kilku przedstawień, jednak niektóre tytuły zyskiwały popularność i utrzymywały się dłużej w repertuarze teatru warszawskiego. W sumie publiczność warszawska mogła poznać szeroki repertuar europejski, w tym opery Mozarta (Don Giovanni, Czarodziejski flet), Rossiniego (Tankred, Turek we Włoszech, Sroka złodziejka, Cyrulik sewilski, Włoszka w Algierze, Kopciuszek, Hrabia Ory, Otello), Elsnera (Król Łokietek czyli Wiśliczanki) oraz Kurpińskiego (Pałac Lucypera, Szarlatan, Jadwiga, Nowe Krakowiaki, Czaromysł, Leśniczy w Puszczy Kozienieckiej, Cecylia Piaseczyńska). W późniejszych latach, za dyrekcji Kurpińskiego, na scenie pojawiły się również dzieła Aubera (Niema z Portici, Fra Diavolo), Halévy’ego, Herolda, Paera, Boieldieu, Damsego (Chłop milionowy), Webera (Wolny strzelec), Meyerbeera (Robert Diabeł), Donizettiego (Napój miłosny) i Belliniego (Lunatyczka). Por. A. Lisowska Karol Kurpiński jako pisarz, działacz i organizator muzyczny w Warszawie, w: Szkice o kulturze muzycznej XIX wieku, T. II, red. Z. Chechlińska, Warszawa 1973, s. 199–213. 2 150 �Omawiane już zeszyty do studiów muzycznych wskazują na pewne wątki repertuarowe, nazwiska kompozytorów i tytuły dzieł operowych, które znane były Kolbergowi. Dodatkową wskazówką, dzięki której poznajemy upodobania Kolberga w sferze sztuki operowej, są jego artykuły i pisma muzyczne. Noty biograficzne przygotowane przez niego dla potrzeb Encyklopedii Orgelbranda pokazują szeroką wiedzę oraz zawierają czasem jasne deklaracje estetyczne autora1. Z tekstów tych wyłania się wiedza Kolberga o dziełach, które mogły być dla niego inspiracją w pracy nad własnymi kompozycjami – dotyczy to w szczególności utworów dramatycznych. Chociaż sam Kolberg podążał konsekwentnie drogą wyznaczoną przez kompozytorów pierwszych polskich oper (Jan Stefani, Maciej Kamieński), to z napisanych przez niego haseł dotyczących najwybitniejszych muzyków europejskich wynika, że twórczość operowa wielu autorów włoskich, francuskich czy niemieckich była mu bardzo dobrze znana. Z tekstów przygotowanych do Encyklopedii wnioskować można o wielkiej erudycji Kolberga oraz o perspektywicznym spojrzeniu przez niego na historię muzyki. Głównym jednakże źródłem jego poglądów odnośnie do muzyki scenicznej było przywiązanie do stworzonej przez Bogusławskiego, patriotycznej i „ludowej” wizji polskiego teatru narodowego. Kontynuację i twórcze rozwinięcie znanego z dzieł Bogusławskiego sposobu kreowania i kształtowania opery polskiej Kolberg upatrywał w działalności Stanisława Moniuszki: 1 Zwracają uwagę zamieszczone tam noty o kompozytorach operowych, dające wyobrażenie o poziomie erudycji muzycznej Kolberga. Autor nie stroni w nich od żywych, nierzadko ostrych, lecz inteligentnych ocen estetycznych na temat kompozytorskich dokonań najwybitniejszych współczesnych mu oraz dawniejszych kompozytorów. Zob. na przykład hasła z Encyklopedii Orgelbranda, przedrukowane w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62): Dobrzyński (s. 396–400), Elsner (s. 400–404), Kurpiński (s. 421–425), Moniuszko (s. 434–439), Stefani (s. 450–451) oraz Halévy (s. 181–183), Herold (s. 183–184), Gluck (s. 244–248), Graun (s. 248–249), Haendel (s. 250–251), Hasse (s. 254–255), Marschner (s. 173–275), Meyerbeer (s. 278–282), Mozart (s. 282–287), Spohr (s. 300–301), Weber (s. 306–309), Lully (s. 186–188), Gounod (s. 179–180), obszerny i krytyczny artykuł o Berliozie (s. 164–167), bardzo rozbudowany i jednocześnie obiektywny artykuł o Auberze (s. 156–163), entuzjastyczna w tonie nota o Rossinim (s. 128–131), podobna o Donizettim (s. 107–109), pochlebny tekst o Cherubinim (s. 104–106) i Bellinim (s. 97–99), krytyczny tekst o Verdim (s. 135–137) i napisana z nieskrywanym podziwem nota o Wagnerze (s. 304–305). Z tekstów o kompozytorach „nieoperowych” zwraca uwagę pełna ciepła i osobistej fascynacji, rozbudowana nota o Mendelssohnie (s. 275– –278), o rodzinie Bachów (s. 224–230), Beethovenie (s. 230–234), Haydnie (s. 257–261), krytyczny tekst o Schubercie (s. 296–297) i entuzjastyczny o Schumannie (s. 297–299). 151 �Dzieła te, jak w ogóle wszystkie pomysły tego kompozytora, cechuje prostota bynajmniej nie wyłączająca namiętności ni zapału, obok opracowania bogatego szczegółów, zawsze siłę i głębokość, a gdzie potrzeba, szumność i rubaszność im nadającego. Przymioty te składają się na całość udatną, skończoną, a przesiąknięte melodią i harmonią swojską, działają wybitnie na umysł i serce każdego myślącego i czującego człowieka1. Uzasadniał także potrzebę inspirowania się przez kompozytorów tradycją własnego kraju i powiązaniem twórczości z lokalną problematyką społeczną: Artysta krajowy, zapatrując się na otaczającą go społeczność i naturę, w duszy swej ze zbiorowych jej uczuć i obrazów snuje i tworzy ideały, którym wierny pozostać winien pod karą utraty samodzielności, a stąd i miłości w narodzie2. Szczególnie ważny dla zrozumienia idei, którą Kolberg jako twórca operowy starał się w swoich kompozycjach zrealizować, jest artykuł Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i górale” 3. Opublikowany został w „Ruchu Muzycznym” w 1858 roku, a czas publikacji tego artykułu wyraźnie zbieżny jest z rokiem teatralnej premiery opery Kolberga Król pasterzy. Z postawy Kolberga jako historyka muzyki i teoretyka wynika jasno, że za wartościowe dla rozwoju kultury muzycznej Polski pod zaborami uznał te postawy twórcze, które w sposób kreatywny i jednocześnie szeroki akceptowały korzystanie z polskiej tradycji muzycznej oraz z kultury muzycznej wsi. W pewnym stopniu swoje opery uważał prawdopodobnie za kontynuację idei Wojciecha Bogusławskiego, korzystając z doświadczeń kompozytorskich Jana Stefaniego, Józefa Elsnera, Karola Kurpińskiego i po części samego Stanisława Moniuszki, starał się włączyć w nurt „opery narodowej”. Już na początku lat pięćdziesiątych XIX wieku, kiedy to komponował Króla pasterzy, mógł poszczycić się wnikliwą znajomością polskiej muzyki ludowej, wynikającą z wieloletniej już wówczas praktyki zbierackiej. Zgromadzone przez niego w tym czasie pieśni (teksty i melodie) nie tylko stały się podstawą jego działalności 1 O. Kolberg Moniuszko Stanisław, w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 438, pierwodruk w Encyklopedii powszechnej Orgelbranda, T. 18, Warszawa 1864. 2 Tamże, s. 439. 3 „Ruch Muzyczny” 1858, nr 46, s. 361–363, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 546–554. 152 �wydawniczej jako etnografa muzycznego, ale także bezpośrednio wpłynęły na jego zainteresowania kompozytorskie. Można przypuszczać, że wyrażona przez niego chęć „oznaczenia charakteru muzyki słowiańskiej” 1 odnosiła się na początku jego działalności również do działań kompozytorskich. Być może sam Kolberg liczył na to, że jednym ze sposobów praktycznego wykorzystania publikowanych przez niego zbiorów melodii może być inspirowanie folklorem muzycznym działań kompozytorskich (w tym jego własnych). Mając zatem na początku lat pięćdziesiątych na swoim koncie pokaźny zasób dokumentacji folkloru ziem polskich, czuł się dobrze przygotowany do stworzenia pewnego rozwinięcia Krakowiaków i Górali Stefaniego i późniejszej kontynuacji „narodowej opery” Kurpińskiego. Na początku lat 50. XIX wieku Kolberg nie porzucił jeszcze myśli o komponowaniu. Twórczość kompozytorska i aktywność muzyczna były przez niego wtenczas spostrzegane jako równoległe drogi rozwoju. Dopiero z biegiem lat ta kompozytorska pasja Kolberga stopniowo ustawała na rzecz pochłaniającej go działalności zbierackiej, etnograficznej, pisarskiej i edytorskiej. Libretto Króla pasterzy zostało przygotowane przez Teofila Lenartowicza na podstawie sielanki Feliksa L. Jaskólskiego Pasterze na Bachorzy2. Opera została ujęta w siedem obrazów i poprzedzona introdukcją orkiestrową, zaś w ramach obrazów można wyróżnić arie, duety, niewiele recytatywów. Tekst zaczął powstawać już w 1848 roku, jednak ze względu na zagrożenie aresztowaniem Lenartowicz musiał w tym roku opuścić Warszawę. Być może już od tego momentu trwały także prace Kolberga nad planowaną operą. Ostatecznie za oficjalną datę powstania Króla pasterzy przyjmuje się rok 1853. Szkice zachowane w archiwum Kolbergowskim w tece 51 powstały być może jeszcze przed rokiem premiery „salonowej” tego utworu3. Faktem bezspornym jest, że jakaś wstępna wersja tego dzie1 A.J.S. [Antoni Józef Szabrański] Zbiory pieśni ludu z r. 1840, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 1, s. 163. 2 F.L.J. [F.L. Jaskólski] Pasterze na Bachorzy. Sielanki kujawskie, Warszawa 1827, reedycja w opracowaniu B. Burdzieja, Włocławek 2005. 3 W Archiwum PTL we Wrocławiu, w tece 51, sygn. 1358, zachowały się szkice do kilku fragmentów Króla pasterzy. Na k. 167 zachowało się arioso Wojtka ze sceny II, na k. 181 wstępna wersja recytatywu Sołtysa ze sceny II i arioso Wojtka, na tej samej karcie oraz na k. 182 widnieje chóralna partia z poloneza oraz niewykorzystane później epizody instrumentalne dla sceny V, na k. 199 i 200 znajdują się niewykorzystane ostatecznie dwie różniące się od siebie wersje wstępu orkiestrowego do opery, na k. 201 jeszcze kilka taktów 153 �ła (wraz z fragmentami opery Scena w karczmie czyli Powrót Janka, obie najpewniej z akompaniamentem fortepianowym samego kompozytora) została zaprezentowana w 1853 roku w warszawskim salonie Faustyna Żylińskiego1. Świadectwem tego wykonania jest nota zamieszczona przez Karola Kucza w Pamiętnikach miasta Warszawy z 1853 roku: Co zaś do prywatnych tego rodzaju wieczorów, jednym z znaczniejszych był wieczór w domu znanego muzyka p. Żylińskiego, gdzie zebrani Amatorowie i Amatorki wykonali pod przewodnictwem p. Kolberga dwie opery własnego jego utworu, to jest Król pasterzy i Powrót Janka. Z tych pierwsza na samych ludowych motywach oparta odznacza się nadzwyczajną melodią i znaczną liczbą wzniosłych ustępów i godną byłaby publicznego przedstawienia2. Nie są znane żadne szczegóły tego wykonania, nie wiadomo także, na podstawie jakich materiałów muzycznych przedstawienie to zostało przygotowane. Warto tu wspomnieć, że jako autora libretta podaje się konsekwentnie Teofila Lenartowicza, jednak słowa Kolberga wskazują na nieco bardziej skomplikowany proces powstawania nieukończonego ostatecznie przez librecistę tekstu 3. Pomimo genetycznej niejednolitości tekstu, tej introdukcji, przy czym najpierw zanotowane są one jako wersja fortepianowa, niżej natomiast widnieje próba rozpisania ich w formie partytury na kilka niezidentyfikowanych instrumentów. 1 Faustyn Żyliński (1796–1867), śpiewak, dyrygent, pedagog i kompozytor. Jako tenor występował w operach wystawianych w operze warszawskiej, prowadził w Warszawie salon muzyczny. Jest prawdopodobne, że w salonowej prezentacji opery Król pasterzy z roku 1853 śpiewał rolę Wojtka. Zob. O. Kolberg Żyliński Faustyn, w: Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. 209; zob. także B. Chmara-Żaczkiewicz Faustyn Żyliński, hasło w: Encyklopedia muzyczna PWM, T. W-Ż, pod. red. E. Dziębowskiej, Kraków 2012. 2 K. Kucz Pamiętniki miasta Warszawy z roku 1853, T. I, Warszawa 1854, s. 235. Kucz wymienia tytuł Powrót Janka, pełny tytuł brzmiał Scena w karczmie czyli Powrót Janka, zob. też informacje o tym utworze Kolberga w: A. Skrukwa Życie Oskara Kolberga w Warszawie, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 101–103. 3 Przedstawienie salonowe z 1853 roku nie było wynikiem jakiejś spontanicznej inicjatywy, a zaplanowane zostało przez Kolberga i jego warszawskich przyjaciół z pewnym wyprzedzeniem. W liście do Józefa Sikorskiego Kolberg wspomina bowiem o nieukończeniu pracy nad librettem przez Lenartowicza i kłopotach związanych z powstawaniem dalszej części tekstu: „Tymczasem, pragnąc jako tako mieć wykończonym ten obrazek dla przedstawienia go w salonie znajomego mi, zacnego obywatela, uprosiłem parę osób zajmujących się pracami literackimi o napisanie reszty, czego chętnie dopełnili”. Zob. niedatowany brulion listu do J. Sikorskiego Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (DWOK T. 66), s. 682. Kolberg podał tam mylnie, że Lenartowicz wyjechał z Warszawy w roku 1849 zamiast 1848. 154 �ze względu na prostotę tematu i niewielkie komplikacje dramaturgiczne, w ostatecznej wersji nie odczuwa się w nim udziału kilku autorów. Być może zachowany w tece 51 Miscellanea czystopis wersji fortepianowej Sceny w karczmie jest śladem wykonania tego utworu scenicznego w salonie F. Żylińskiego. Natomiast nie zachowała się żadna sporządzona własnoręcznie przez autora rękopiśmienna wersja fortepianowa Króla pasterzy, która mogła służyć jako podstawa interpretacji koncertowej w roku 18531. Wyciąg fortepianowy tego utworu został wydany drukiem2 w ośmiu zeszytach w latach 1859-1860 prawdopodobnie przy okazji przygotowywania inscenizacji tej opery w teatrze warszawskim. Można domniemywać, iż ta starannie opracowana, drukowana wersja na fortepian i głosy wokalne jest powieleniem pierwszej, wykonanej w 1853 roku kompozycji. Partytura orkiestrowa, sporządzona przez Kolberga własnoręcznie, zachowała się w zbiorach Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. Rękopis ten jawi się obecnie jako dokument wyjątkowy, jest to bowiem jedyne znane dziś samodzielnie zorkiestrowane dzieło Kolberga. Ostateczna wersja partytury została przez niego prawdopodobnie zakończona w roku 1858. Na ten rok wskazują dwie noty zamieszczone na karcie tytułowej. Pierwsza z nich to wyrażona po francusku opinia dyrektora opery warszawskiej, Giovanniego Lodovico Quatriniego3, w której przewiduje on sukces sceniczny w razie wykonania tego dzieła. Kolejna adnotacja została wpisana przez Stanisława Moniuszkę4, który od 1858 roku, jako odpowie1 W zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie znajduje się odpis wyciągu fortepianowego sporządzony przez kopistę o nazwisku Filipow. Kopia ta pochodzi z roku 1938. Jak już wspomniano, nie zachował się jednak rękopis Kolberga, dlatego nie wiadomo dokładnie, jaka wersja została przepisana w tym manuskrypcie. Zob. W. Bogdany-Popielowa Rękopisy muzyczne drugiej połowy XIX wieku ze zbiorów Biblioteki Narodowej, Warszawa 2002, s. 75, nr 157 i 157a. 2 Opis postaci wydawniczej tej publikacji zob. D. Idaszak, Twórczość kompozytorska… (DWOK T. 68), s. XX. 3 Giovanni Lodovico Quattrini (1822–1898), włoski dyrygent i pedagog, w 1843 przybył do Warszawy, gdzie w latach 1853–1874 piastował stanowisko pierwszego dyrygenta Warszawskich Teatrów Rządowych, od 1858 roku dzielił tę funkcję ze Stanisławem Moniuszką, z którym był zaprzyjaźniony i którego opery wystawiał bardzo starannie. Zob. B. Chmara-Żaczkiewicz Quatrini Jan Ludwik, hasło w: Encyklopedia muzyczna PWM, T. Pe-R, pod red. E. Dziębowskiej, Kraków 2004. 4 Kolberg znał Moniuszkę już od lat czterdziestych XIX wieku. W zachowanych do dziś listach Moniuszki skierowanych do Józefa Sikorskiego nadawca wielokrotnie prosi o przekazywanie 155 �dzialny za przygotowywanie oper polskich, dzielił obowiązki dyrygenckie z Quatrinim: Potwierdzam zdanie W[wielmożnego] Pana Dyrektora Quattrini. Stanisław Moniuszko Nieznana osoba wpisała także dodatkową notę: JWy Generał polecić raczył wobec Dyrektora i artystów opery spróbować niniejszą partyturę i podać projekt do rozdania ról w razie pozytywnej opinii1. Pierwsza prezentacja sceniczna Króla pasterzy na deskach opery warszawskiej miała miejsce 3 marca 1859 roku2. Partytura, pomimo bardzo przejrzystej, czystopiśmiennej formy, wskazuje na intensywną pracę, której świadectwem są znaczne ilości poprawek, a czasem nawet daleko idące korekty, włącznie z wykreślaniem pewnych fragmentów oraz dopisywaniem alternatywnych wersji. Niektóre korekty miały prawdopodobnie na celu zmniejszenie wolumenu, dotyczy to chociażby wykreślania partii puzonów lub ograniczania partii fletów w wysokich rejestrach. Część tych poprawek pochodzi od Kolberga i wpisana została jego ręką, wiele jednak naniesionych zostało przez nieznane osoby w nieznanym czasie. Operę Kolberga prezentowano później kilkakrotnie i trudno dziś zidentyfikować, kto i kiedy te niejednokrotnie znaczące korekty wprowadził. Alternatywne wersje wpisane przez Kolberga mogły powstać podczas przygotowywania pierwszego przedstawienia. Korekty te mogły być opracowywane przy współudziale Stanisława Moniuszki, a może nawet wprowadzane w odpowiedzi na jego bezpośrednie sugestie. Do dziś zachował się bilet przesłany Kolbergowi przez Moniuszkę o wymownej treści: pozdrowień dla Kolberga, zob. S. Moniuszko Listy zebrane, przygotował do druku W. Rudziński przy współpracy M. Stokowskiej, Kraków 1969. 1 Notatkę tę cytuje D. Idaszak w komentarzu rewizyjnym, zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 627. 2 O recepcji opery i kolejnych jej wykonaniach oraz o wykonawcach zob.: D. Idaszak Twórczość kompozytorska… (DWOK T. 68), s. XXII–XXV oraz 626–645. Józef Sikorski jako datę premiery scenicznej podaje w swojej recenzji w „Ruchu Muzycznym”: „2 b.m. [marca] 1859”, zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 660. 156 �Mój zacny Oskarze! Potrzebuję mego Flisa. Twój najżyczliwszy Stanisław Moniuszko1. Ta krótka nota wskazuje na to, że Kolberg starał się przygotować do zorkiestrowania Króla pasterzy poprzez przestudiowanie dzieła Moniuszki. Trudno dziś wskazać, czy jakieś fragmenty Flisa zaważyły bezpośrednio na partyturze Kolberga. Możliwe, że pierwsze takty introdukcji, wyraźnie obrazujące wschód słońca i poranek, mogły być inspirowane sielankowym klimatem wstępnego fragmentu uwertury do Flisa2. Spoglądając dzisiaj obiektywnie na pracę Kolberga-orkiestratora, zauważyć można w partyturze Króla pasterzy wyraźne przywiązanie do brzmienia znanego mu z dzieł kompozytorów okresu klasycyzmu, a zatem do wiodącej roli instrumentów smyczkowych. Odnotować można również nieśmiałe dysponowanie instrumentami dętymi drewnianymi oraz blaszanymi, co stało się bezpośrednim powodem ostrych w tonie uwag Maurycego Karasowskiego3. W swoim opracowaniu orkiestrowym Kolberg podążał drogą wyznaczoną przez kompozytorów epoki klasycyzmu, jednakże w kilku miejscach swojej partytury wykazał się niekonwencjonalną pomysłowością. Standardowym rozwiązaniem instrumentacyjnym stosowanym przez Kolberga było włączenie do opery wielkiego bębna, czyneli i trójkąta, czyli tzw. „perkusji tureckiej” 4, szczególnie subtelnie użytej 1 Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (DWOK T. 64), s. 88. Samą operę Kolberg w sposób dość skrótowy wspomniał w cytowanym już tutaj biograficznym haśle o Moniuszce napisanym dla Encyklopedii Orgelbranda: „[…] jest to obrazek ludowy warszawski, zręczną, choć zbyt może poważną odziany muzyką”. Zob. O. Kolberg Moniuszko Stanisław…, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 434–439. 3 Maurycy Karasowski (1823–1892), muzyk i publicysta muzyczny, był wiolonczelistą w operze warszawskiej, a od roku 1854 działał jako krytyk muzyczny. Po scenicznej premierze Króla pasterzy w 1859 roku opublikował w „Kronice Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” bardzo krytyczną recenzję, w której wykazywał znaczące jego zdaniem wady opery Kolberga, zwłaszcza w zakresie instrumentacji. Zob. M.K. [M. Karasowski] Koncerta – Król pasterzy – Małżeństwo przy latarniach, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81, s. 3–4, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK, T. 68), aneks, s. 663. Podobnie krytyczną recenzję napisał wówczas Aleksander Rożniecki, zob. tamże, s. 664. 4 Perkusja turecka, a w zasadzie janczarska, od czasów Uprowadzenia z seraju Mozarta używana była zwyczajowo dla odmalowania klimatu dźwiękowego światów pozaeuropejskich, zwłaszcza kojarzonych z kulturą turecką, arabską, perską itd. Od początku XIX wieku instrumenty te na stałe weszły do użytku orkiestrowego, zwłaszcza w operach, gdzie jednak 2 157 �w arii Maciusia Ciemięgi, gdzie intensyfikuje ona komiczny wydźwięk tego fragmentu1. Interesującym brzmieniem charakteryzują się również chóry „ludowe”, w których stosuje Kolberg klasyczne sposoby przywoływania klimatów sielankowych w postaci burdonów, a poprzez zdwojenia oktawowe w instrumentach dętych drewnianych uzyskuje charakterystycznie ostro zarysowane, jasne, a nawet piskliwe brzmienie, co wzmaga jeszcze rustykalny charakter krótkich motywów powtarzanych na wzór kujawiaków2. Pomysły takie należy uznać za udaną formę odmalowania klimatu dźwiękowego „wiejskiej” muzyki, który dla słuchacza i widza w operze, w sytuacji scenicznej, ma być czymś zupełnie innym niż typowe, symfoniczne brzmienie operowe. Zaskakujące jest też to, że w wielu fragmentach tutti Kolberg jako instrumentator radzi sobie lepiej niż w ustępach kameralnych. Dotyczy to szczególnie arii i duetów3, w których zwłaszcza instrumenty dęte drewniane nie wpływają korzystnie na wyrazistość brzmienia, zaciemniając czasem melodykę partii wokalnych4. Partytura Króla pasterzy została przez Kolberga napisana na skład charakterystyczny dla możliwości zespołu opery warszawskiej z połowy XIX wieku. Z pewnością warunkiem przedstawienia tego utworu na wielkiej scenie operowej było rozpisanie fortepianowej wersji na pełen skład orkiestrowy, co nie oznacza, że wersja fortepianowa Kolbergowskiej opery nie dawała możliwość zadysponowania materiału muzycznego w sposób efektowny. Dla obiektywnej oceny tej najczęściej służyły wzmocnieniu tutti orkiestrowego. Użycie ich w dynamice piano bywało rzadsze i świadczyło o oryginalnym spojrzeniu na ich walory brzmieniowe. 1 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 278–291. 2 Tamże, s. 228–230. 3 Do mniej udanych fragmentów zaliczyć należy duet Maciusia i Sołtysa poprzedzający poloneza w scenie piątej. Skupienie instrumentów o ciemnej barwie i niskim rejestrze z dwoma głosami męskimi sprawia, że partie wokalne są nieco przesłonięte. Za udane instrumentacyjnie fragmenty z głosami solowymi, obok znakomitej, przesyconej humorystycznymi epizodami arii Maciusia Ciemięgi, trzeba uznać duet Wojtka i Rózi ze sceny pierwszej, arię Rózi z ruchliwą partią klarnetu oraz cavatinę Wojtka z finału opery, gdzie widać prostotę i celność koncepcji brzmieniowej: lekki akompaniament smyczków wspomagają instrumenty dęte podkreślające przebieg harmoniczny. 4 Innym problemem wykonawczym może stać się, szczególnie kłopotliwe dla śpiewaków, eksponowanie przez Kolberga niskich rejestrów w partiach solistów przy jednoczesnym nagromadzeniu masywnego brzmienia orkiestrowego. Epizody takie można niejednokrotnie znaleźć w Kolbergowskiej partyturze. Mogą one powodować obniżenie komfortu wykonawczego solistów oraz chórzystów. 158 �partytury wskazane jest przypomnienie, iż jest ona jedyną znaną dziś pracą orkiestrową Kolberga. Jeżeli zatem uznamy Króla pasterzy za pierwszy zorkiestrowany przez niego utwór, z pewnością niedociągnięcia czy pewne nielogiczności tej partytury staną się całkowicie zrozumiałe1. W odniesieniu do samej treści muzycznej Króla pasterzy należy wskazać na zachowawczy styl tej kompozycji, w którym widać bezpośrednią fascynację muzyką z Krakowiaków i Górali Jana Stefaniego. Kolberg operuje prostymi motywami melodycznymi, często o rytmach mazurowych i polonezowych (chóry ze sceny pierwszej i z finału). W niektórych fragmentach, zwłaszcza przywołujących asocjacje miłosne, posługuje się melodyką przejętą z włoskich oper w stylu bel canto (Romans Rózi z cadenzą i cavatina Wojtka z finału)2. Ta cecha, dotkliwie skrytykowana przez współczesnych mu recenzentów, dzisiaj nie wydaje się już tak rażąca. Przejmowanie włoskich wzorców w konstrukcji przebiegu melodycznego dziś uznać można za całkowicie naturalne dla kompozytorów I połowy XIX wieku – może to być przecież z łatwością wskazane także w operach Moniuszki. Z pewnością „ludowe” chóry, jak wspomniano już wyżej, pomimo prostoty użytych przez kompozytora środków charakteryzują się często świeżością melodyczną, cechuje je także wyraźnie rozwijana motoryka, co dziś uznać można za sugestywną aluzją do wiejskiego muzykowania. Nie sposób także nie zauważyć świadomych najpewniej nawiązań melodycznych do Czarodziejskiego fletu Mozarta w niektórych fragmentach duetu Rózi i Wojtka. Zgodnie z uwagami dziewiętnastowiecznych krytyków trzeba przyznać, że najsłabiej prezentują się w operze Kolberga recytatywy, z jednym może wyjątkiem – rozpoczynającym finał opery solo sołtysa3. Fragment ten, mniej recyta1 Napisana zaraz po premierze i opublikowana przez J. Sikorskiego w numerze 10 „Ruchu Muzycznego” recenzja zawiera nieco bardziej pozytywne wnioski niż wspomniane wyżej krytyki Karasowskiego i Rożnieckiego. Sikorski szeroko omawia treść opery, dzieje jej powstania, w ocenie dzieła stara się wykazać jego niektóre walory, zwracając jednocześnie uwagę na słabą orkiestrację i brak rozwinięcia niektórych ciekawych dramaturgicznie fragmentów. Autor omawia również szerzej interpretację wykonawców pierwszego przedstawienia. Ogólna wymowa tej recenzji jest pozytywna i zachęcająca Kolberga dla dalszych prób kompozytorskich. Zob. J. Sikorski Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego napisany w 1-ym akcie przez T. L [T. Lenartowicza], muzyka O. Kolberga. Pierwsze przedstawienie d. 2 b.m., „Ruch Muzyczny” 1859, nr 10, s. 81–83, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), aneks, s. 660–662. 2 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 260 i 342. 3 Zob. tamże, s. 339. 159 �tywny a bardziej chorałowy, zinstrumentował Kolberg na instrumenty dęte drewniane (klarnety, fagoty) i blaszane (rogi i puzony), przez co przywołuje on skojarzenia z osiemnastowiecznym sposobem obrazowania „wyroczni” (w tym wypadku rolę tę pełni postać Sołtysa), znanym na przykład z oper Mozarta1. Król pasterzy wydaje się obecnie dziełem interesującym, choć niepozbawionym wad i niezręczności. Styl utworu wyraźnie nawiązuje do dzieł Jana Stefaniego i Karola Kurpińskiego, co pozwala tę kompozycję uznać za należącą jeszcze do późnego muzycznego klasycyzmu, zwłaszcza w zakresie kształtowania warstwy harmonicznej i instrumentacyjnej. Ciekawe dla dzisiejszego odbiorcy nawiązania do oper włoskiego bel canto wbrew ostrej krytyce współczesnych Kolbergowi recenzentów przydają dziełu pewnej lekkości i oczekiwanej w tej formie teatralności. Odniesienia do ludowej muzyki są wyraziste i pokazane odbiorcom z dużą dozą naturalności, co widać w sposobie kształtowania frazy, w podpatrzonym (podsłuchanym) u ludowych muzyków wariacyjnym „ogrywaniu” krótkich motywów w kujawiaku z introdukcji orkiestrowej2. Wyraźnymi zaletami kompozycji są żywa akcja, spora doza poczucia humoru oraz różnorodność użytych środków kompozytorskich przy jednoczesnym skupieniu się na oddaniu muzyką klimatu wsi kujawskiej. Wady dzieła obejmują zarówno niezręczności instrumentacyjne, jak i zbyt skrótowe – jak słusznie zauważył Józef Sikorski – potraktowanie poszczególnych fragmentów, nierozwijanie udanych pomysłów kompozytorskich i szczególnie charakterystyczną dla stylu tego utworu niezbyt wyrazistą pracę tematyczną. Kolejna opera Kolberga, Scena w karczmie czyli Powrót Janka, według wspomnianego już wcześniej świadectwa Karola Kucza została zaprezentowana wraz z Królem pasterzy w salonie Faustyna Żylińskiego. W rękopisach muzycznych Kolberga przechowywanych w tece 51 Miscellanea znajduje się obecnie zespół szkiców do tego dzieła oraz czystopis wersji fortepianowej wraz z zapisem partii wokalnych. Manuskrypt ten jest niestety niepełny, brakuje w nim zakończenia opery, które zachowało się 1 Sceny takie popularne były zwłaszcza w operach francuskich już od czasów Christopha Willibalda Glucka, weszły one do konwencjonalnych środków operowych jako pewien standardowy element finałów ex machina. Kolberg najprawdopodobniej mógł inspirować się tu operami Mozarta (np. w Don Giovannim partia Komandora w finale oraz w Czarodziejskim flecie finałowy recytatyw Sarastra). 2 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 176. 160 �w szkicowej formie na dalszych kartach w tejże tece. Nie wiadomo zatem, czy podczas salonowej prezentacji w roku 1853 wykonano Scenę w karczmie z jakiegoś kompletnego, a niezachowanego do dziś rękopisu, czy była to niedokończona wersja z teki 51. W utworze tym Kolberg wykorzystał jako libretto tekst Jana Kantego Gregorowicza, którego rękopis zachował się obok partytury fortepianowej kompozycji we wspomnianej tece. Historia rozgrywa się w karczmie na nieokreślonej bliżej sandomierskiej wsi, gdzie Basia czeka na powrót swojego ukochanego Janka, pocieszana przez ojca i grupę współmieszkańców. Janek przybywa w końcu i opowiada o swoich przeżyciach z podróży po Warszawie. Dzieło kończy się szczęśliwym połączeniem pary kochanków oraz pochwałą zdrowego i pracowitego życia mieszkańców wsi. Ta apoteoza wiejskiej prostoty i stabilności została tu przedstawiona w kontraście do pełnej pośpiechu i powierzchowności egzystencji mieszczan. Scena w karczmie to opera numeryczna z wyraźnie wyodrębnionymi scenami, w których ważną rolę pełni bohater zbiorowy – chór mieszkańców wsi, komentujący i bezpośrednio uczestniczący w akcji scenicznej. Kolberg wykorzystuje tu arie solowe, duety, arie łączone z chórami, a w finale zaplanował (zachowany w formie szkicowej) tercet Basi, Janka i Stanisława – ojca Basi. Opera poprzedzona została żywiołową introdukcją, opartą na materiale muzycznym arii Janka opowiadającej o hałaśliwym życiu warszawskiej ulicy. Koda tej uwertury jest ciekawym echem pomysłów w stylu Rossiniego, stanowi bowiem rodzaj instrumentalnej cabaletty, ze wzmożeniem ruchu i dwukrotnym przeprowadzeniem, które za drugim razem znajduje swój finał w brawurowym zakończeniu. Pod względem opracowania muzycznego kompozytor starał się o oddanie w tej operze klimatu emocjonalnego wynikającego z tekstu i sytuacji scenicznej. W sferze nawiązań do „ludowości” widać wyraźne operowanie rytmami tańców polskich: oberka, mazura, poloneza czy krakowiaka1. W porównaniu jednak z przesyceniem Króla pasterzy motywami wzorowanymi na ludowych melodiach, w Scenie w karczmie folklor muzyczny traktowany jest jako sztafaż i „dekoracja”. Po uwerturze rozbrzmiewają dźwięki skocznego obertasa, widać tu świadome kształtowanie frazy, w sposób oddający pewną 1 Wśród szkiców do Sceny w karczmie zachowanych w tece 51 Miscellanea (Arch. PTL) znajduje się jedna karta z notą „Janek”, na której Kolberg zapisał prawdopodobnie szkic finałowego chóru w rytmach krakowiaka. 161 �swobodę muzyki ludowej i jej fantazyjność. Uwidacznia się to poprzez wtrącenia elementów skali cygańskiej do całego durowego przebiegu melodycznego, powtarzanie krótkich motywów i uzyskiwaną przez to motoryczność kształtowania całej frazy1. Partia solowa Janka w lirycznej scenie jego powrotu do rodzinnej wsi także zawiera interesujące elementy skali cygańskiej, która stworzyła Kolbergowi możliwość niekonwencjonalnego opracowania harmonicznego, oscylującego pomiędzy dur i moll2. Inne partie solowe, szczególnie epizody kantylenowe, kształtuje Kolberg w sposób bliższy konwencjonalnej melodyce pieśniowej. W rzewnej arii Basi z chórem zastanawia bliski słynnej moniuszkowskiej arii z Halki sposób wyprowadzenia frazy solowej. Pewien zasób humorystycznych środków kompozytor wykorzystał do zilustrowania ruchu i zgiełku życia miejskiego, co widać w pierwszej części o motorycznym charakterze, wykorzystującej typowe dla środków włoskiej opery komicznej parlando. Ciekawym fragmentem jest także parodystyczny marsz, spożytkowany przez kompozytora na opisanie charakteru mieszkańców Warszawy3. Partie chóralne napisane zostały przez Kolberga jako homorytmiczne, zwarte struktury, eksponujące czytelnie tekst libretta i ciekawie wkomponowane w całość, często naprzemiennie z partiami solowymi, co ożywia dość statyczną już w samym libretcie akcję sceniczną. W zestawieniu z ewidentnie komediowym w charakterze Królem pasterzy druga opera Kolberga jawi się jako typowy przykład lirycznej sielanki, z pewnymi aspiracjami do krytyki społecznej. Pod względem muzycznym Scenę w karczmie można ocenić jako dzieło ciekawsze z uwagi na wyraźnie romantyczny już sposób kształtowania struktury harmonicznej. Statyczny charakter libretta Kolberg zrekompensował znacznym udziałem chóru w dialogach z postaciami, co słusznie nasuwa skojarzenia z najstarszą tradycją dramatu muzycznego4. W archiwum Kolbergowskim zachowały się również obszerne szkice fortepianowe do trzeciej opery Kolberga, Pielgrzymka do Częstochowy, z librettem opracowanym przez kompozytora na podstawie tekstu Seweryny 1 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 499–501. Zob. tamże, s. 545. 3 Zob. tamże, s. 579–581. 4 Hasła opracowane przez Kolberga do Encyklopedii Orgelbranda pokazują dziś ich autora jako niezwykle świadomego muzyka, z olbrzymim jak na XIX wiek bagażem wiedzy o historii muzyki. W hasłach tych, mimo często dość ogólnych sformułowań, widać wyraźnie, że Kolberg nabył szeroką wiedzę o historii opery i innych gatunków muzycznych. 2 162 �Pruszakowej1. Manuskrypty obejmują zanotowaną skrótowo uwerturę, kilka szkiców partii solowych, arii i chórów. Kompozycja stylistycznie jest zbliżona do Sceny w karczmie, choć ma bardziej charakter opery obyczajowej, w której rysy delikatnie humorystyczne przenikają się ze scenami obrazującymi specyficzny typ „religijności pielgrzymkowej”. W jednej ze scen zawarł Kolberg autentyczną, religijną pieśń ludową, której pierwowzór zanotował podczas badań w regionie kaliskim i opublikował później w swojej monografii tego regionu2. W oryginale pieśń posiada tekst pokutny „Wszystka moja nadzieja u Boga mojego”. W planowanej operze melodia tej ludowej pieśni3 otrzymała tekst inspirowany słowami antyfony maryjnej Salve Regina, muzyczne opracowanie natomiast bardzo przybliża się do „ofiarnych”, dostojnych chórów z oper Glucka czy Mozarta. Wiele zachowanych fragmentów muzycznych umożliwia dziś odtworzenie kilkunastu epizodów tej opery, zarówno chórów, jak i partii solowych. W kompozycji uwidaczniają się wpływy melodyki włoskiej, w strukturze harmonicznej dominują jednak konwencjonalne, choć sprawnie stosowane wzorce czerpane z klasycystycznych dzieł operowych. Niektóre partie solowe konsekwentnie powielają typ melodyki inspirowany polską muzyką ludową. Naszkicowana uwertura, podobnie jak introdukcja do Sceny w karczmie, ma charakter nawiązujący do włoskiej opery buffa. W finale opery, jak wskazuje sama konstrukcja libretta, Kolberg planował przedstawienie typów muzycznych obrazujących specyfikę polskich regionów. Zachowały się zatem muzyczne szkice do krakowiaka, poloneza kojarzonego z Wielkopolską czy mazowieckiego mazurka. W ostatecznej ocenie trzeba stwierdzić, że dzieło to mogło stać się interesującą kompozycją, dojrzalszą niż obie poprzednie opery. W archiwum Kolberga zachował się także szkic, niedokończona pieśń „Niechże ja lepiej nie żyję”, do planowanej opery Wiesław na podstawie sielanki Kazimierza Brodzińskiego4. Być może jednym z powodów, dla których Kolberg zniechęcił się do samego gatunku opery, było wyraźnie krytyczne nastawienie recenzentów Króla 1 Pielgrzymka do Częstochowy opublikowana została w Obrazkach dramatycznych S. Pruszakowej, Warszawa 1857, s. 51–111. 2 Pieśń tę zamieścił Kolberg wśród śpiewów religijnych związanych z okresem Wielkiego Postu, zob. O Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. 77, nr 31. 3 Por. Hymn z opery Pielgrzymka do Częstochowy w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 617 z pieśnią „Wszystka moja nadzieja…” w: O. Kolberg Kaliskie (DWOK T. 23), s. 77, nr 31 oraz jej wariantem w: O Kolberg Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79), s. 5, nr 3. 4 Zob. D. Idaszak Twórczość kompozytorska…, (DWOK T. 68), s. XXVIII i s. 131–132. 163 �pasterzy. Dziś widać, że miał on bezsprzecznie predyspozycje do tworzenia form scenicznych, wyczucie sceny, potrafił muzycznie odmalować emocje i w sposób niezwykle celny ilustrował muzycznie klimat polskiej wsi. Samą treść muzyczną cechuje jednak wyraźny akademizm i brak indywidualnych rysów. Nie można zarzucić Kolbergowi słabej inwencji, jednak w jego operach ewidentnie zawodzi umiejętność rozwijania i przekształcania udanych pomysłów muzycznych. Spore znaczenie miało tu uzyskane przez niego wykształcenie, opierające się z jednej strony na skonwencjonalizowanych operach dawnych mistrzów, z drugiej zaś na chłodnych czasem w wyrazie dziełach współczesnych mu kompozytorów francuskich czy niemieckich, słusznie dziś uznawanych za pomniejszych twórców. Być może zaważyła tu także fascynacja Kolberga muzyką fortepianową i mało fantazyjne podejście do roli orkiestry. Na pewno dobrze ocenić trzeba typ wyobraźni harmonicznej kompozytora, korzystającego zarówno z konwencji klasycyzmu, jak i z doświadczeń kompozytorów wczesnoromantycznych. Pomimo tych zalet nie sposób dziś nie zauważyć, że wyraźnie zadeklarowana w jego utworach scenicznych chęć kontynuacji polskiej opery „ludowej” została zaniechana, przede wszystkim dlatego że Kolberg całkowicie poświęcił się badaniom etnograficznym i pracy edytorskiej. We wspomnianych przy omówieniu Króla pasterzy recenzjach zwraca także uwagę dość natarczywe nakłanianie kompozytora do pisania „w ludowym stylu”. Z jednej strony wydaje się to zrozumiałe, przede wszystkim ze względu na typ jego zainteresowań i dokonań, z drugiej strony mogło to ograniczyć go w rozwoju jako kompozytora i sprowadzić do roli twórcy „rustykalnego”, czego być może pomimo szczerego zainteresowania kierowanego w stronę ludowej tradycji muzycznej chciał uniknąć. Na zaprzestanie działań kompozytorskich w sferze opery miała też wpływ niestabilna, a później wręcz tragiczna dla mieszkańców zaboru rosyjskiego sytuacja polityczna. Świadczą o tym także słowa samego Kolberga dotyczące pracy nad operą Wiesław, zawarte w szkicu autobiografii: Wiesław – opera Pruszakowej – zacząłem ją pisać i naszkicowałem już kilka ustępów, ale wypadki r. 1863 znów przeszkodziły dalszej na tym polu pracy i rzecz nie została odtąd wcale już podjętą. Są to zatem słabe okruchy czegoś, co być miało, ale do skutku wcale nie przyszło i nie przyjdzie1. 1 O. Kolberg Szkic autobiografii, rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68; w pochodzącym z 1889 r. Szkicu… Kolberg błędnie zanotował nazwisko autora libretta, zamiast „Pruszakowej” winno być „Brodzińskiego” . 164 �Kompozycje fortepianowe Muzyka fortepianowa od samego początku zajmowała w życiu Kolberga niezwykle ważne miejsce. Wspomniana już opinia Józefa Elsnera o Kolbergu jako znakomitym muzyku odnosi się z pewnością przede wszystkim do jego umiejętności pianistycznych. Ze świadectw innych osób także wyłania się postać bardzo zdolnego wykonawcy i być może również improwizatora1. Dzieła na fortepian, obejmujące głównie tańce, zachowały się zarówno w rękopisach, jak i w formie wydawanych powszechnie w XIX wieku druków muzycznych. Kolbergowskie kujawiaki, mazury, polonezy i walce drukowane były przez znanych dziewiętnastowiecznych wydawców muzycznych, m.in. Adama Dzwonkowskiego, Gustawa Sennewalda, Franciszka Spiessa, Ignacego Klukowskiego i Henryka Hirszela2. Wiele z tych wydawnictw powielało dzieła już opublikowane, co świadczy o pewnym powodzeniu tych kompozycji. Popularnością cieszyły się zwłaszcza jego kujawiaki. Taniec ten jako miniatura fortepianowa stał się dla Kolberga szczególnie inspirujący. Spore znaczenie dla tej fascynacji miała osobista styczność twórcy z folklorem kujawskim, jednak warto zaznaczyć, że kompozycje fortepianowe Kolberga nazwane kujawiakami są formami artystycznymi i z nielicznymi wyjątkami miniatury te nie są opracowaniem ludowych tematów. Kujawiaki fortepianowe publikowano za życia autora najchętniej i spotykały się one z pozytywnymi, choć niepozbawionymi uwag krytycznych, opiniami recenzentów muzycznych3. Kolejne formy taneczne licznie reprezentowane w spuściźnie autora Ludu to mazury, polonezy, walce i kontredanse. Zachowało się także kilka etiud, nokturnów, fantazje, cykl wariacji, marsze oraz napisana jeszcze w Berlinie i dedykowana Girschnerowi sonata fortepianowa. Utwory te zostały opublikowana w tomie Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), 1 Ważna jest tu relacja Pauliny Wilkońskiej z wieczoru u Seweryny Pruszakowej: „[…] potem nastąpiła muzyka, Słuchaliśmy gry dźwięcznej na fortepianie, niezrównanej lekkości, wycieniowania i czucia, tyle zasłużonego Oskara Kolberga. I ożywiały nas jego kujawiaki ochocze, z cechą wybitnie swojską”. P. Wilkońska Moje wspomnienia o życiu towarzyskim w Warszawie, opracowała Z. Lewinówna, red. J.W. Gomulicki, Warszawa 1959, s. 132; zob. także D. Idaszak Twórczość fortepianowa Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. V–XVII. 2 Zestawienie kompozycji fortepianowych i ich drukowanych wersji zob. D. Idaszak, Twórczość fortepianowa..., (DWOK T. 69), s. XX–XXX. 3 Zob. przedruki recenzji w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 713–725. 165 �tylko nieliczne szkice bądź fragmentarycznie zarysowane w rękopisach utwory nie zostały w tej publikacji wydane drukiem. W twórczości fortepianowej Kolberga kujawiak jest zwartą formą miniatury muzycznej, kształtowaną przez wielokrotnie powtarzane krótkie motywy, najczęściej rozwijane w niewielkim stopniu poprzez poddawanie ich nieskomplikowanym, ewolucyjnym zabiegom wariacyjnym. Dość często kompozytor wykorzystuje tu kilka taktów wstępu, nierzadko w postaci oktaw, kwint lub bardzo krótkich motywów, przydających utworowi charakterystycznego klimatu i wprowadzających od początku specyficzny typ motoryki. Niektóre z takich fragmentów mogą stanowić artystycznie przetworzoną aluzję do idei przygrywki, powszechnej w praktyce wykonawczej muzyków ludowych1. Niektóre z kujawiaków oparte zostały na oryginalnych ludowych motywach muzycznych, co odnotowane zostało przez kompozytora w postaci podtytułu. Charakterystyczną cechą kujawiaków Kolberga jest wspomniane już kształtowanie przebiegu muzycznego poprzez powtarzanie krótkich motywów modulujących czasem do bliskich tonacji. Większość tych krótkich tańców posiada dwie lub trzy grupy tematyczne, ściśle ze sobą łączone (bez wpływu na motorykę) i swobodnie przenoszone do różnych rejestrów. Są one czasem stopniowo figurowane i wzbogacane o nowe odcienie harmoniczne. W kujawiakach przeważa forma repryzowa, zbliżona do typu ABA’. Tematy są skontrastowane tylko w niewielkim stopniu, w większości tańców kompozytor pozostaje wierny jednemu typowi melodycznemu, najczęściej jest to rodzaj melodyki „falującej”, w której fraza koncentruje się na jakimś centralnym dźwięku. Kolejne odcinki fraz kształtowane są regularnie i równoważnie, stąd też najczęstszym wynikiem takiego sposobu budowania melodyki jest wrażenie braku napięcia. Trudno w przebiegu melodycznym wyznaczyć poważniejszy punkt kulminacyjny, ponieważ rozdrobnienie frazy prowadzi bezpośrednio do rozłożenia napięcia na krótkich odcinkach2. Ten typ kształtowania jest prawdopodobnie efektem uważnego przebadania muzyki ludowej i ma swoje źródło w sposobie ogrywania krótkich tematów przez muzyków ludowych. W wyniku takiego sposobu budowania kujawiaki Kolberga zyskują dość często na motoryce, choć tempo pozostaje w nich znacznie wolniejsze niż w obertasach i mazurach. 1 2 Zob. np. wstęp do kujawiaka, O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 55. Zob. O. Kolberg Kujawiak I w: tegoż Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 15. 166 �Zrównoważone, krótkie motywy, transponowane i nierzadko dyminuowane w repryzie, dodają miniaturom „okrągłości” i potoczystości. Bardzo istotnym elementem w uzyskaniu tej falującej struktury melodycznej jest rytm, najczęściej naprzemiennie wykorzystujący drobniejsze wartości i akcentujący niektóre dźwięki stanowiące „oparcie” frazy poprzez wydłużenie ich czasu trwania. W niektórych tańcach ostrzejsze rytmiczne motywy o mazurowym zarysie łagodzone są triolami1. Cechą typową dla kujawiaków jest także nieskomplikowana harmonika, skupiona na podkreślaniu struktury melodycznej i urozmaicana czasem w powrotach motywów. Struktury tematyczne eksponowane są najczęściej w partii prawej ręki, w lewej pojawia się często konwencjonalny akompaniament ćwierćnutowy, niekiedy urozmaicany brzmieniami burdonowymi w niskich rejestrach lub podkreślający niektóre charakterystyczne formuły rytmiczne. Mazury fortepianowe Kolberga obrazują wszystkie najważniejsze cechy tego tańca. Pierwszym elementem charakterystycznym dla tej formy jest tu nieodzowny, punktowany motyw rytmiczny, pojawiający się nie tylko na początku frazy, ale również w dalszych fragmentach przebiegu muzycznego. Forma Kolbergowskich mazurów nie odbiega od konwencji i z reguły zamyka się w układach repryzowych ABA’. Tematy mazurowe zarysowane są ostrzej niż w kujawiakach i dość często podkreślane są pionami akordowymi. W porównaniu z koronkową i niejednokrotnie intymną w charakterze tkanką melodyczną kujawiaków, mazury odznaczają się znacznym wzmocnieniem wolumenu, uzyskanym poprzez używanie pełnych akordów i skupienie się na mocnym wybrzmieniu motywów. Akcentowane nuty w zgodzie z konwencją tańca są wyostrzane i podkreślane nasyconą strukturą harmoniczną2. W przeciwieństwie do kujawiaków melodyka mazurów jest mocno rozwinięta, w przebiegu muzycznym często pojawiają się nagłe skoki, a niespokojną linię podkreślają figuracje, gamy i ozdobniki znane z faktury typowej dla stylu brillant. Również w przeciwieństwie do krótkich i „falujących”, powtarzanych regularnie fraz i nieskontrastowanych myśli muzycznych kujawiaków, mazurowe tematy są często kontrastowe i łączone krótkimi epizodami bądź oddzielane wyraziście przez zmianę tonacji i typu faktury. 1 Zob. tamże, s. 23 (zestawienie triol i rytmów punktowanych) oraz s. 56 (szeregowanie tematów). 2 Zob. wstępy mazurów na s. 244 i s. 279 w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69). 167 �Co prawda, analogicznie jak w kujawiakach, także i w mazurach struktury tematyczne obecne są niemal wyłącznie w partii prawej ręki, jednakże w akompaniamencie pojawiają się ukształtowania bardziej fantazyjne i dynamiczne przy zastosowaniu kontrastów tempa i charakteru1. Kompozytor w śmielszy sposób posługuje się tu harmoniką i nie poprzestaje na prostych modulacjach do bliskich tonacji, korzystając z odniesień medianowych, a w przebiegu muzycznym nie stroni od chromatyki i, w konsekwencji, od łańcucha alteracji2. Do typu tanecznego wypada także zaliczyć trzy utwory pozostawione w rękopisie bez tytułów, a opublikowane współcześnie3. Są to kompozycje eksponujące w warstwie rytmicznej formuły charakterystyczne dla kujawiaka bądź mazura, ich forma jednak jest swobodniejsza i bardziej fantazyjna. Stąd też, choć są to nadal utwory taneczne, wypada je uznać za dzieła stylizowane o przeznaczeniu koncertowym, tym bardziej że kompozytor stosuje tutaj znacznie bardziej urozmaicone zabiegi formalne i fakturalne, korzystając z możliwości, jakie daje pełna skala fortepianu. Przebieg harmoniczny tych utworów także ma mniej schematyczny charakter. Formy dwóch z tych kompozycji zbliżają się do formuły ABA, a jedna ma rzadką u Kolberga formę ronda. W kilku fragmentach tych dzieł widać także próby pracy tematycznej, zwłaszcza w bardziej rozbudowanych epizodach łącznikowych i kodach. Do tego samego rodzaju kompozycji o rytmach tanecznych, lecz swobodnie kształtowanej formie, należy Fantazja b-moll. Kompozycja rozpoczyna się kantylenowym wstępem w tonacji F-dur, dalej następuje właściwa fantazja o repryzowym zarysie formy. Utwór ten posiada też pewne elementy pracy tematycznej z wykorzystaniem wariacyjnych przekształceń głównego, mazurowego tematu. Omówione powyżej kompozycje można w zasadzie zaliczyć do popularnego w XIX wieku typu rapsodii opartych na tematach ludowych lub inspirowanych folklorem. Ciekawą, choć nieoryginalną formą w twórczości fortepianowej Kolberga są jego polonezy. Utwory te wydane zostały za życia autora i nie odbiegają stylistyką od standardowych polonezów wczesnoromantycznych. Kompozytor nie stosuje tu żadnych aluzji do muzyki ludowej, traktując tę 1 Zob. tamże, s. 273, t. 29–36. Zob. O. Kolberg Wielki mazur fantastyczny, t. 35–40, w: tegoż Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 477. 3 Są to utwory w tonacjach As-dur (ABA), C-dur (rondo) i B-dur (ABA), zob. O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 582–606. 2 168 �formę jako typowy przejaw tradycji szlacheckiej 1. Przy zachowaniu statecznego charakteru, nadawanego przez wymagane w tej formie rytmiczne formuły, polonezy Kolberga charakteryzuje przede wszystkim kantylenowość. W odróżnieniu od powtarzalności krótkich motywów kujawiaka czy wyostrzonego rysunku tematów mazurowych, polonezy cechuje szeroka, wokalna w charakterze fraza. Te kantylenowe tematy ujmowane są często w ramy akordowych wstępów i epizodycznych łączników przypominających o konwencji tańca. Kompozytor prezentuje tematy najczęściej w partii prawej ręki, choć w kilku tańcach przenoszone są one również do partii ręki lewej. Kolberg stosuje dość prosty, motoryczny akompaniament w postaci ósemkowych, rozłożonych akordów, a w triach dość konsekwentnie wprowadza bas Albertiego. W rozwinięciach motywów pojawiają się także rozbudowane figuracje, gamy, tremolanda i zmiany rejestrów, co wzbogaca fakturę omawianych kompozycji. Przebieg harmoniczny tych utworów wykazuje się prostotą, a nawet zachowawczością, co w zestawieniu z konwencjonalnymi środkami kompozytorskimi nadaje polonezom Kolberga klimat nieco osiemnastowieczny. Etiudy są w twórczości kompozytora formą marginalną, choć mogą mieć znaczenie dla zrozumienia i oceny umiejętności wykonawczych Kolberga jako pianisty. Kompozycje te mają dwuczęściową formę, gdzie powolny wstęp, nierzadko o nokturnowym charakterze, w którym wykorzystywane są często rozbudowane gamowe figuracje, prowadzi do części szybkiej, figurowanej, o motorycznym i wirtuozowskim zarysie. W etiudach As-dur i H-dur wstęp ten opatrzony jest określeniem Prelude, w etiudzie E-dur i drugiej etiudzie w As-dur jest to Introduction. Tylko jedna z etiud nie posiada wolnej części wstępnej, od pierwszych taktów eksponując właściwy materiał muzyczny. Wśród zachowanych w rękopisach Kolbergowskich kompozycji bez nadanych im tytułów można także zidentyfikować formy bliskie etiudowym. W zgodzie z tradycją tej formy kompozytor poświęca każdą etiudę określonym problemom technicznym czy fakturalnym, unika przy tym konwencjonalnych motywów gamowych czy pasażowych. Nie rozwija jednak swoich pomysłów w sposób oryginalny, pozostając w tej mierze w akademickiej konwencji wyznaczonej przez kompozycje Clementiego, 1 Kolberg zawarł swoje uwagi o polonezie w tekście opublikowanym w Encyklopedii Orgelbranda, zob. przedruk: O. Kolberg Polonez, w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 634–635. 169 �Hummla i Kalkbrennera. Utwory te świadczą jednak o wysokim stopniu umiejętności pianistycznych Kolberga i całkowicie potwierdzają świadectwa z epoki mówiące o jego znakomitej technice wykonawczej. Wśród innych miniatur fortepianowych wymienić trzeba walce, utrzymane w konwencji salonowych kompozycji użytkowych i podobnie jak kontredanse nie charakteryzujące się żadną szczególną cechą indywidualną. Variations brillantes to kilkuczęściowa, rozbudowana forma, poprzedzona introdukcją o nokturnowym zarysie. Temat wariacji według sugestii samego kompozytora został ujęty w stylu haydnowskiego menueta, a kolejne jego opracowania noszą cechy typowe dla figuracyjnych wariacji stylu brillant. Ciekawą kompozycją jest Grande marche1 h-moll opublikowany jeszcze za życia Kolberga, który spotkał się z pochwałą Maurycego Karasowskiego2. Zdanie to wypada potwierdzić, ponieważ kompozycja ta została napisana z rozmachem, w nawiązaniu do konwencji marsza operowego. Bezpośrednio utwór przypomina swoim charakterem analogiczne dzieło Kalkbrennera3, choć w kompozycji Kolberga zwraca uwagę równowaga fakturalna w stosowaniu technik stylu brillant oraz subtelniejsze spożytkowanie harmoniki, ze znacznym udziałem chromatyki. Jedynym utworem cyklicznym w formie sonatowej jest napisana prawdopodobnie na zakończenie studiów w Berlinie Grande sonate4 op. 3, dedykowana Karlowi Girschnerowi. Dzieło to zachowało się w precyzyjnie sporządzonym autografie Kolberga. Kompozycja ujęta jest w cztery części: Andante sostenuto – Allegro vivace, Minuetto, Adagio con espressione, Rondo militare. Francuskie określenie grande jest bardzo charakterystyczne dla kompozycji okresu brillant5. Utwór Kolberga jest w pewnym sensie wytworem akademickim i charakteryzuje się pewną schematycznością, choć w kilku fragmentach widać rozwiązania oryginalne i niepozbawione inwencji. Pierwsza część to allegro sonatowe o zaburzonej formule, gdzie 1 Zob. O. Kolberg Grande marche, w: tegoż Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 377–393. 2 Zob. przedruk recenzji w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 724–725. 3 F.W. Kalkbrenner Grande Marche interrompue par un orage et suivie d’une Polonaise pour le Pianoforte avec accompagnement de 2 violons, alto et violoncello, contre-basse ad libitum, op. 9, wyd. w Lipsku w r. 1828. 4 O. Kolberg Grande sonate, w: tegoż Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 502–545. 5 O terminologii opisującej styl wirtuozowskich kompozycji z I poł. XIX wieku i genezie sformułowania brillant zob. D. Jasińska Styl brillant a muzyka Chopina, Poznań 1995, s. 18–32. 170 �rozpoczynające Andante jest prezentacją właściwego tematu pierwszego o charakterze wolnego marsza, a wprowadzone po kilku taktach Allegro jest, mimo znacznego kontrastu, strukturą łącznikową prowadzącą do drugiego, afektowanego tematu; w dalszej części przebiegu, po epizodach łącznikowych, można wydzielić trzeci temat w partii lewej ręki. Przetworzenie rozpoczyna powrót tematu pierwszego w tonacji dominanty, dalej następuje praca tematyczna na materiale łączników i tematu drugiego. Repryza wyznaczona jest przez powrót drugiego tematu w tonacji zasadniczej, po czym konsekwentnie kompozytor przypomina trzeci temat i dopiero przed kodą powraca Andante, czyli właściwy temat pierwszy. Skrócona repryza jest bardzo charakterystyczna dla kompozytorów polskich tego okresu, spotykana jest nawet w dziełach Chopina. Omówione allegro sonatowe jest najsłabszym ogniwem sonaty. Dalsze części, wymagające mniejszej przestrzeni kompozytorskiej, stoją na wyraźnie wyższym poziomie. Minuetto jest rodzajem lekkiego w charakterze scherza, o prostej budowie, ale jednocześnie z przemyślaną strukturą harmoniczną i ciekawymi przesunięciami akcentów. Adagio o budowie zbliżonej do ronda sposobem opracowania muzycznego przywołuje klimat liryczny i pieśniowy. Rondo militare ma charakter zbliżony do etiudy i w epizodach między refrenami eksponuje głównie figuracje triolowe. W pierwszej części, pomimo żywej motoryki całości, widać wyraźne nadużywanie basu Albertiego, co w nieunikniony sposób prowadzi do monotonii przebiegu muzycznego, objawiającej się także w niemal nieprzerwanym ciągu szesnastek. Kompozycja ta dowodzi, iż Kolberg spełniał się jako kompozytor w formach miniaturowych, nie wymagających rozbudowanej pracy tematycznej. Jako twórcę muzyki fortepianowej należy przyporządkować go do reprezentantów stylu brillant, ponieważ zaobserwować można w jego dziełach konsekwentne stosowanie wielu środków, które ten styl definiują. Znacznie rzadziej jednak korzystał z tak ulubionej przez reprezentantów stylu brillant techniki wariacyjnej, natomiast najbardziej wyrazistym elementem tego stylu jest w jego kompozycjach rozbudowanie epizodów figuracyjnych, stosowanie formuł fakturalnych i koronkowych w charakterze przebiegów, przy wykorzystaniu możliwości skontrastowania rejestrów fortepianu. Kompozycje fortepianowe Kolberga świadczą o jego znakomitym przygotowaniu jako wykonawcy i rozwiniętej technice pianistycznej. Odbija się w nich również styl epoki, w której wzrastał jako muzyk. Kompozytorskie przygotowanie oraz wybitna erudycja muzyczna, znajomość dzieł i trendów 171 �w muzyce I połowy XIX wieku oraz rzetelne przygotowanie teoretyczne stanowiły solidny fundament jego działań związanych z dokumentowaniem żywej kultury muzycznej ludu. Pieśni ludowe w opracowaniu fortepianowym Pierwsze próby dokumentowania folkloru muzycznego podejmowane przez Kolberga były w pewnej mierze związane z chęcią zdobycia ciekawych, oryginalnych melodii ludowych, które mógłby wykorzystać jako inspirację dla własnej twórczości. Kompozytorska konwencja posługiwania się cytatem melodii jako źródłem inspiracji była w czasach młodości Kolberga bardzo powszechna, warto tu przypomnieć utwór, który samego badacza szczególnie fascynował, czyli Fantazję na tematy polskie op. 13 Fryderyka Chopina. Dzieło w twórczości geniusza fortepianu miało znaczenie raczej drugorzędne, natomiast dla Kolberga stało się prawdziwym objawieniem możliwości, jakie tkwić mogą w prostych tematach umiejętnie przetworzonych i rozwijanych. Jak już wykazano wcześniej, cytat melodii ludowej w autorskich kompozycjach Kolberga pojawia się dość rzadko. W utworach o tematyce rustykalnej zauważalny jest jednak bardziej subtelny sposób kształtowania dzieła poprzez zarysowywanie charakterystycznych elementów „podejrzanych” u ludowych muzyków. Taki sposób wykorzystania oryginalnych utworów muzyki tradycyjnej miał znaczenie dla wielu jego kompozycji. Najczęstszym sposobem inspirowania się oryginalnymi melodiami ludowymi było przejmowanie z nich pewnych formuł rytmicznych i melodycznych, które wplecione w artystyczną tkankę kompozycji nadawały jej klimat sugerujący słuchaczowi „sielskość” czy „swojskość” Taki sposób dodawania drobnych elementów przejętych przez Kolberga z oryginalnej, zapisywanej przez siebie muzyki ludowej wspomniany już został przy okazji omówienia Kolbergowskich oper i tańców fortepianowych. Te nawiązania to także wyraźnie zauważalne wykorzystanie rytmów przejętych z polskich tańców – przede wszystkim mazurowych, polonezowych i krakowiakowych. Przy dokładniejszej analizie w kompozycjach tych znaleźć można łatwo spostrzegalne aluzje, takie jak formuły kadencyjne, preferowanie określonych następstw interwałowych (np. tercja wielka–sekunda mała), unikanie struktur melodycznych z przedtaktem, powtarzalność krótkich fraz, preferowanie 172 �drobnych odmian w powrotach tematów i dyminucje w przebiegach melodycznych. Widać tu twórcze przetworzenie techniki „ogrywania” melodii przez muzyków ludowych, wspomniane już przy okazji omówienia kujawiaków. Taki sposób kształtowania struktury muzycznej dotyczy przede wszystkim kompozycji, które swoim tematem, tytułem lub treścią pozamuzyczną co prawda sugerują związek z kulturą ludową, ale celem ich stworzenia przez Kolberga jest kreacja własnej, autorskiej formy. Są to zatem dzieła do pewnego stopnia inspirowane folklorem, ale w sposobie operowania wspomnianymi środkami nie wykraczające poza późnoklasycystyczną konwencję muzyki artystycznej. Odrębnym problemem w spuściźnie muzycznej Kolberga są pozostawione przez niego fortepianowe opracowania oryginalnych melodii ludowych. Najczęściej są to pieśni z dokomponowaną przez niego partią instrumentalną. Kolberg spożytkował w nich konwencję publikowania folkloru muzycznego, którą stosowano w pierwszych dziesięcioleciach wieku XIX. Niewątpliwie było to przede wszystkim działanie edukacyjne i upowszechniające, skierowane do wyższych, wyedukowanych literacko i muzycznie sfer społecznych. Zarówno warstwa ziemiańska, jak i mieszczanie mieli być główną grupą odbiorców tak opracowanych materiałów. W czasie, w którym Kolberg rozpoczynał swoją działalność wydawniczą, czyli w I połowie lat 40. XIX wieku, dostępne już były zbiory pieśni ludowych opublikowane przez różnych autorów. Te wczesne zbiory pieśni sprzed 1850 r., które mogły Kolbergowi służyć jako wzorzec, to przede wszystkim publikacje Wacława z Oleska1, Kazimierza Wójcickiego2, Józefa Konopki 3 i Jana Józefa Lipińskiego 4. Melodie w wymienionych zbiorach zgodnie z ówczesną praktyką wydane zostały z uproszczonym akompaniamentem fortepianowym, przy czym samego materiału muzycznego jest w nich niewiele, a dominują zapisy tekstów pieśniowych. 1 Wacław z Oleska [W. Zaleski] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, Lwów 1833. Muzyka została wydana osobno: K. Lipiński Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, Lwów 1833. 2 K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowiańskich, T. 1–2, Warszawa 1836; autorem zawartych tam zapisów muzycznych był I.F. Dobrzyński. 3 J.K. [J. Konopka] Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; autor opracowania muzycznego nieznany. 4 J.J. Lipiński Piosnki ludu wielkopolskiego…, ze wstępu autora wiadomo, że melodie pieśni zapisała dla niego znajoma. 173 �Podobnie opracowany został zbiór Wojciecha Sowińskiego1, w którym akompaniament fortepianowy jest nieco bardziej rozbudowany, a część pieśni otrzymała opracowanie wielogłosowe. W zbiorze tym do każdego tekstu opublikowano odpowiadające mu opracowanie muzyczne2. Celem takiego sposobu wydawania muzyki ludowej było przekazanie jej motywów muzycznych w formie łatwo przekładalnej na praktykę wykonawczą, czyli przekonanie odbiorców do osobistego z nią kontaktu poprzez wykonanie pieśni lub tańców ludowych na fortepianie. Zatem chodziło tu przede wszystkim o edukację społeczną i wskazanie, iż także niepiśmienna przecież warstwa włościańska, czyli oświeceniowo rozumiany „szlachetny chłopek”, ma własną kulturę, twórczość literacką i muzyczną. Dla zrozumienia konwencji zbiorów pieśni z dokomponowaną partią fortepianu zasadnicze znaczenie ma zobrazowanie oczekiwań adresatów tych wydawnictw. Odbiorca z początku XIX wieku nie był przygotowany na oryginalny obraz ludowej pieśni (monofonię bez akompaniamentu) oraz literalną transkrypcję brzmienia kapeli ludowej (heterofonię). Sama konwencja miała także źródło w postrzeganiu twórcy ludowego jako depozytariusza dawnej, prasłowiańskiej nawet kultury. W świetle takiej postawy sam artysta wiejski nie był uznawany za świadomego twórcę, był bardziej reprezentantem swego środowiska niż indywidualnym twórcą. Ślady takiego poglądu tkwią jeszcze w niektórych wypowiedziach Kolberga. Jednocześnie od początku swych badań traktował on pieśń jako integralny utwór muzyczno-literacki. Od roku 1849 zaprzestał dodawanie w swych publikacjach partii fortepianu, instrumentu nie używanego przecież przez wykonawców ludowych, ponieważ uznał, że od popularyzacji ważniejsza jest dokumentacja ludowej muzyki. Zanim jednak Kolberg wystąpił ze swoją innowacyjną koncepcją utrwalania kultury muzycznej ludu, posłużył się konwencją już zastaną. Pierwsze opracowane przez niego pieśni wydawane były w latach 1842–1845 w Poznaniu u Jana Konstantego Żupańskiego, następnie w latach 1846–1847 w leszczyńskim tygodniku „Przyjaciel Ludu”3, a ostatnie zbiory pieśni ludo1 W. Sowiński Chants polonais nationaux et populaires, Paryż 1830. Część publikacji pieśni z tego okresu w ogóle nie zawiera zapisów muzycznych, np. Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838 i Ludwika Zejsznera Pieśni ludu Podhalan czyli Górali tatrowych polskich, Warszawa 1845. 3 O zapisach muzycznych publikowanych przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” i w innych czasopismach zob. A. Pawlak „Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym” 2 174 �wych z opracowanym akompaniamentem fortepianu opublikował Kolberg w r. 18481. Wspominana już wcześniej ważna zmiana w tym zakresie nastąpiła w czasie przygotowywania do druku Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 r. Była to pierwsza publikacja Kolberga nieujęta w formę typowego śpiewnika2, ale mająca znaczenie naukowe i dokumentacyjne, w której materiał pieśniowy został poddany typologizacji ze względu na wątki tematyczne tekstów, a także zestawionych zostało wiele różnych wariantów muzycznych i tekstowych tej samej pieśni. Ostatecznym efektem tej zmiany koncepcji wydawniczej było wykształcenie się idei monografii regionalnej. Od opublikowanego w 1865 roku Sandomierskiego koncepcja monografii stopniowo kształtowała się w dojrzałą formę wydawniczą, w którą włączane były opisy kultury duchowej i materialnej, teksty literatury ludowej i ikonografia, a melodie pieśni i muzyka instrumentalna ujęte były już wyłącznie w zapisy monofoniczne 3. Pieśni ludowe z akompaniamentem są w dorobku Kolberga formą hybrydyczną. Nie można zakwalifikować ich do kompozycji, ponieważ w swojej twórczości Kolberg posługiwał się własnymi motywami muzycznymi, a jeśli korzystał z określonego tematu o proweniencji ludowej, zaznaczał to w tytule kompozycji. Jak już wskazano, swoje utwory taneczne kształtował z charakterystycznych formuł, które znał z repertuaru muzyki ludowej, jednak nie były to cytaty muzyczne. Natomiast cechą podstawową publikowanych przez niego pieśni ludowych z akompaniamentem jest to, że ich warstwa zasadnicza, a zatem słowa oraz przebieg melodyczny partii wokalnej, są pochodzenia ludowego. Partia akompaniamentu jest najczęściej Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), s. V–XVIII. 1 Tamże, s. V. 2 Jedną z publikacji, która być może wskazała Kolbergowi możliwość zaprezentowania czytelnikowi pieśni bez akompaniamentu, był Śpiewnik kościelny wraz z późniejszymi Dodatkami Michała Marcina Mioduszewskiego wydany w Krakowie w latach 1838–1853. W publikacji tej pieśni religijne uporządkowano według układu roku kościelnego i ich funkcji w liturgii. Do niemal wszystkich tekstów przypisane zostały właściwe im melodie w formie zapisów monofonicznych, choć w praktyce wykonawczej w wielu świątyniach melodiom tym towarzyszyły organy. Większość wydrukowanych tam pieśni to tradycyjne śpiewy w języku polskim z różnych regionów Polski przedrozbiorowej. 3 O idei monografii regionalnej i jej praktycznej realizacji zob. E. Antyborzec Monografie regionalne Oskara Kolberga. Założenia i realizacja, Poznań 2015, oraz tejże Oskar Kolberg jako badacz terenowy i autor monografii regionalnych w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 175 �sprowadzona do najprostszej harmonizacji, z rzadką obecnością alteracji i całkowitym podporządkowaniem faktury i rytmiki oryginalnej melodii ludowej. W niektórych opracowaniach Kolberg dokomponował krótkie łączniki między zwrotkami lub przygrywki i kilkutaktowe postludia. W swoich opracowaniach kompozytor starał się podążać za charakterem pieśni, podkreślając czasem charakterystyczne zwroty rytmiczne i wydobywając w ten sposób rytmy taneczne mazurka czy poloneza. Najwyższy głos w partii prawej ręki zdwaja zazwyczaj melodię wokalną, choć w niektórych opracowaniach uzyskuje pewną samodzielność poprzez wprowadzenie figuracji i rozłożonych akordów w równych wartościach. Wszystkie opracowania cechuje jednak maksymalna prostota harmoniczna, która jest wynikiem podporządkowania struktury akompaniamentu przebiegowi melodii wokalnej. Cecha ta wyraźnie odróżnia pieśni ludowe od pieśni skomponowanych przez Kolberga. Opracowania melodii ludowych nie są także budowane z pomocą technik wariacyjnych. Jak wynika z powyższych spostrzeżeń, nie można opracowań melodii ludowych uznać za pełnoprawne kompozycje Kolbergowskie, tym bardziej że sam autor akompaniamentu starał się unikać zbytniej ingerencji w oryginalny przebieg melodii ludowej. Nadrzędnym celem Kolberga stało się pokazanie prawdziwego rysunku melodycznego monofonicznej polskiej pieśni ludowej. Być może zaniechanie dołączania do ludowych pieśni akompaniamentu fortepianowego było także efektem niekorzystnej oceny, którą pieśniom publikowanym u Żupańskiego i w „Przyjacielu Ludu” wystawił w liście do swojej rodziny sam Fryderyk Chopin1. Pozbawienie zapisów folkloru muzycznego akompaniamentu odebrane zostało przez część krytyków niezbyt przychylnie, czego świadectwem jest recenzja Pieśni ludu polskiego z 1857 roku autorstwa Józefa Sikorskiego2. Przyzwyczajenie odbiorców do publikowania pieśni z towarzyszeniem fortepianu było mocno ugruntowane w środowisku, do którego kierował Kolberg swoje wydawnictwa. Z czasem pozbawienie zapisów folkloru akompaniamentu zostało jednak zaakceptowane przez odbiorców, a z punktu widzenia historii polskiej etnomuzykologii decyzja Kolberga nie tylko dowodzi odwagi edytorskiej, ale także jest widomym znakiem ewolucji świadomości badacza. 1 M. Tomaszewski Chopin. Człowiek, dzieło, rezonans, Poznań 1998, s. 111. J. Sikorski Ruch muzyczny. Pieśni ludu wydawane przez O. Kolberga, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219, przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. 128–134. 2 176 �Za niewątpliwą zasługę Kolberga trzeba uznać zerwanie z dotychczasowym sposobem popularyzowania muzyki ludowej. Zrezygnował on z formy śpiewnikowej, mającej znaczenie przede wszystkim utylitarne i edukacyjne dla wyższych warstw zainteresowanych rozwijaniem swojej wiedzy o kulturze i poszerzeniem repertuaru pieśniowego. Wydawnictwa jego, począwszy od Pieśni ludu polskiego z 1857 r. i Sandomierskiego, nabrały, jak już wspomniano, cech edycji źródłowych, w których materiał zgromadzony w trakcie badań terenowych i kwerend miał posłużyć jako egzemplifikacja autentycznej kultury ludowej regionu. Zapisy muzyczne z akompaniamentem fortepianu pozostały jednak świadectwem najwcześ­ niejszego etapu działalności wydawniczej Kolberga na polu etnomuzykologii. ��Elżbieta Millerowa Literatura ludowa w zbiorach Oskara Kolberga Geneza zainteresowań Kolberga literaturą ludową. Ewolucja programów badawczych i wydawniczych, s. 181 – Stosunek badacza do tekstów ludowych i ich miejsca w kulturze wsi. Założenia teoretyczno-metodologiczne, s. 209 – Metody gromadzenia i źródła tekstów ludowych w pracach Kolberga, s. 215 – Zasób tekstów folkloru i ich dokumentacja źródłowa w rękopisach i w drukowanych monografiach, s. 223 – Postać językowa tekstów zbieranych i wydawanych przez Kolberga, s. 245 – Miejsce tekstów folkloru w Ludzie i Obrazach etnograficznych. Selekcja i systematyzacja. Przegląd gatunków: klasyfikacja, terminologia, specyfika genologiczna w ujęciu badacza, s. 258: – Pieśni, s. 268 – Bajki. Podania, s. 288 – Przysłowia, s. 318 – Zagadki, s. 337 – Widowiska, s. 348 – Oracje, s. 373 – Formuły magiczne, s. 383 Przyjęcie w tej pracy tradycyjnego terminu „literatura ludowa” podyktowane jest przeświadczeniem autorki, że przylega on ściślej do tekstów folkloru zebranych przez Kolberga ponad półtora wieku temu. Stanowią one bowiem przekazy literatury ustnej „zastane”, są tekstami „zamkniętymi”, dawniej zapisanymi, a ich uwikłanie sytuacyjne, wskazywane przez Kolberga niekonsekwentnie i okazjonalnie, pozwala na co najwyżej częściową rekonstrukcję ich synkretycznego charakteru jako tekstów kultury, tekstów komunikacji, tekstów dziejących się i obserwowanych jako proces. Nie przyjmuje się w tym opracowaniu wyłącznie perspektywy literaturoznawczej ani też antropologicznej czy etnolingwistycznej, a jedynie pomocniczo sięga – w miarę potrzeby – do elementów tych stanowisk badawczych dla ukazania sposobu widzenia tekstu ludowego przez Kolberga w jego czasie i warunkach, i to zarówno jako składnika dokumentacji całokształtu kultury, jak i odrębnego utworu artystycznego. Celem pracy jest przede wszystkim przedstawienie miejsca i funkcji literatury ludowej w kulturze i życiu ówczesnej wsi w ujęciu Kolberga, jego poglądu na dynamikę zmian, wędrówki i wariabilność folkloru słownego, ukazanie założeń i praktyki wyodrębniania gatunków, ich 179 �zróżnicowania, specyfiki i systematyki, a także metod zbierania, selekcji i wydawania. Z tego punktu widzenia ani stanowisko filologiczne, ani antropologiczne nie definiują prawidłowo i wyczerpująco założeń i metod Kolberga, lecz je w pewien prekursorski sposób łączą i splatają, gdyż teksty ludowe traktowane były przez zbieracza i wydawcę zarówno jako gatunki folkloru autonomiczne, niepowiązane ściśle z sytuacją wykonawczą – samoistne, fabularne i niefabularne przekazy artystyczne (bajki, pieśni powszechne, zagadki, przysłowia), jak i jako gatunki uwikłane sytuacyjnie, związane ze zwyczajami kalendarzowymi i obrzędami rodzinnymi (kolędy, pieśni dożynkowe, pieśni i oracje weselne, lamenty pogrzebowe). Ponadto badacz dokumentował obserwowaną przez siebie płynność w tym zakresie (np. fakt okazjonalnego włączania niektórych pieśni powszechnych do konkretnego wesela) lub w swoim holistycznym ujęciu sam narzucał ilustratywną funkcję części tekstów (np. przysłowia i podania wierzeniowe jako element charakterystyki ludu, jego sposobu myślenia i wyobrażeń o świecie i przyrodzie). Co więcej, autor Ludu już wówczas zauważał, że miejsce tekstów folkloru w kulturze i obyczaju nie było zjawiskiem ustabilizowanym i identycznym w poszczególnych regionach, miejscach i odstępach czasu, lecz zmiennym, podlegającym dynamicznym procesom w zależności od czynników środowiskowych, różnorakich wpływów i migracji, wreszcie indywidualnych predyspozycji i talentów śpiewaków i narratorów. Zadaniem tej pracy będzie zatem próba ukazania, jak w ówczesnych warunkach i na tle prądów epoki Kolberg torował drogę nowo powstającej folklorystyce, kształtującej się najpierw pod wpływem romantyzmu, potem dojrzewającej w duchu pozytywistycznym, jak abstrahując świadomie od nadmiernych, jałowych często dociekań filozoficzno-teoretycznych i przedwczesnych interpretacji materiału jeszcze niekompletnego, a dopiero rozpoznawanego, budował fundamenty nowej dyscypliny, gromadząc ogromny zasób tekstów folkloru o bezcennej wartości źródłowej dla przyszłych badaczy 1. 1 Posługując się terminem „folklor”, zaznaczyć należy, że sam Kolberg go nie używał; pojęcie to, wprowadzone w 1846 roku przez Williama Thomsa, przyjęło się w Polsce znacznie później. Pod koniec życia autor Ludu wyraził jednak swój brak akceptacji dla angielskiego neologizmu, pisząc 2 września 1888 roku, że nie da się on gładko adoptować (przyswoić) do organizmu naszego języka”. Była to opinia skierowana do Jana Karłowicza, redaktora „Wisły” (zob. Korespondencja Oskara Kolberga cz. III , DWOK T. 66, s. 530), który przysłał mu pierwsze zeszyty czasopisma, gdzie znalazł się m. in. jego krótki artykulik pt. Folklore, z wyjaśnieniem 180 �W pracy wykorzystano wyniki wieloletnich analiz i studiów nad warsztatem Kolberga jako zbieracza i wydawcy oraz nad jego dziełem drukowanym i spuścizną rękopiśmienną. Owoce tych prac stanowią w pewnym sensie rezultat doświadczeń i dorobek całego zespołu skupionego nad tymi zagadnieniami w ciągu ponad półwiecza – najpierw w Redakcji Dzieł wszystkich Kolberga, potem w Instytucie im. O. Kolberga. Geneza zainteresowań Kolberga literaturą ludową. Ewolucja programów badawczych i wydawniczych Teksty folkloru stanowią najliczniej reprezentowaną w dokumentacji Kolberga dziedzinę kultury ludowej. Zbioru o podobnych rozmiarach i zróżnicowaniu gatunkowym, z tak ogromnego obszaru jak dawna przedrozbiorowa Rzeczpospolita, stworzonego przez jednego uczonego, nie dorobiło się żadne poprzednie ani późniejsze pokolenie nie tylko w Polsce, ale i w Europie. Bogactwo literatury ludowej zgromadzonej w ciągu 50-letniej działalności – zarówno w monografiach wydanych za życia autora Ludu, jak i w materiałach zachowanych w jego spuściźnie rękopiśmiennej i publikowanych po raz pierwszy w ramach Dzieł wszystkich – wiąże się z jednej strony z uwarunkowaną historycznie genezą zainteresowań Kolberga twórczością ludową, z drugiej strony ze swoistą ewolucją, której podlegał jego program i warsztat badawczy i wydawniczy. Pracę dokumentacyjną nad folklorem słownym rozpoczął Kolberg około roku 1839 jako muzyk z wykształcenia i zamiłowania. Muzyka i poezja ludowa (pieśń) były też na początku jedynym przedmiotem zainteresowań młodego zbieracza i wydawcy. Jego kontakt z tekstami folkloru rozpoczął się zatem od zapisu słownego (tekstów) pieśni jako organicznego ich składnika obok melodii, a nie jako samodzielnego obiektu badań. Przygotowania filologicznego do pracy nad tekstem literackim nie miał, lecz jako niestrudzony rejestrator folkloru, w miarę postępu badań i nabywanych doświadczeń, stał się niekwestionowanym znawcą poezji i prozy ludowej, mechanizmu ich życia i funkcjonowania. U podstaw jego zainteresowań folklorem leżał terminu i informacją o jego upowszechnianiu się w Europie zachodniej. Zob. D. Simonides Pojęcie „folklor” w myśli europejskiej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego”. Filologia Polska 36. Folklorystyka 1, Opole 1995, s. 5–12, U. Sobczyk Dzieje pojęcia „folklor” w polskim dyskursie humanistycznym, „Ogrody Nauk i Sztuk” 2014, nr 4, s. 417–425. 181 �romantyczny zwrot ku ludowości. Związany z kulturalno-artystycznym środowiskiem stolicy, stał się Kolberg uczestnikiem jego życia i wyrazicielem nowych romantycznych postulatów ideowych i estetycznych, z którymi łączyła się ściśle popowstaniowa refleksja nad naszą sytuacją narodową. Zainteresowanie „rzeczami ludowymi”, gorące dyskusje teoretyczne i niezwykłe ożywienie ruchu zbierackiego podyktowane były przeświadczeniem o zabytkowej wartości folkloru, o zawartych w nim pamiątkach dawnej przeszłości, reliktach epoki przedchrześcijańskiej. Kultywowanie tradycji miało stanowić spoiwo wspólnoty rozdartej przez rozbiory i zagrożonej przez utratę niepodległości. W zbiorowej pamięci o naszych korzeniach i dziedzictwie kulturowym upatrywano podstawę bytu narodu wymazanego z mapy Europy i warunek jego przetrwania w czasach niewoli. Świadome tych zagrożeń ówczesne literackie i artystyczne pokolenie szukało więc w folklorze źródeł naszej kulturowej tożsamości, a także inspiracji twórczej dla własnej sztuki. Cele te określały wręcz obywatelski obowiązek w czasie niewoli. Program „powrotu do ludu” leżał też u podstaw kształtowania się polskiej folklorystyki w drugim trzydziestoleciu XIX wieku. Nie było to zjawisko zupełnie nowe. Zainteresowanie ludem postulowali już przedstawiciele Oświecenia, koncentrując się jednak bardziej na celu, jakim była wiedza o ludzie, naukowe, racjonalne poznanie jego bytu materialnego i duchowego, niż na twórczości ludu jako skarbnicy pamięci i źródle inspiracji dla sztuki narodowej. Działalność utworzonego w roku 1800 Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, z jego apelami, instrukcjami w tej kwestii, z dojrzałym programem badań etnograficznych, sformułowanym przez Hugona Kołłątaja w 1802 roku, miała po latach znaleźć swoją praktyczną kontynuację w pracach Kolberga. Pod koniec lat trzydziestych młody Oskar pozostawał jednak pod wpływem aktualnych idei romantyzmu, jego fascynacji poezją ludową. Był nie tylko uważnym obserwatorem i świadkiem nowego ruchu umysłowego, ale stał się jego czynnym uczestnikiem i entuzjastą. Należał do generacji, która kształtowana w duchu ideałów późnego Oświecenia, przeżyła romantyczny przełom lat 1822–1830 (umowną datą początku romantyzmu jest wydany w 1822 roku pierwszy tomik Poezji Mickiewicza) oraz tragedię upadku powstania listopadowego, która w znacznej mierze zmieniła postrzeganie ludu i jego dziejowej roli. Niemal bezpośrednio na oczach Oskara dokonywały się narodziny romantyzmu i rozwój jego idei, najpierw w ścieraniu się z klasycyzmem. Rodzina Kolbergów przyjaźniła się z mieszkającymi po sąsiedzku rodzinami Kazimierza Brodzińskiego i Mikołaja Chopina. Ojciec Oskara, 182 �Juliusz, członek Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, powołany na profesora geodezji Uniwersytetu Warszawskiego w roku 1817 z rekomendacji S. Staszica, pasjonował się poezją, sam ją tworzył, przekładał na niemiecki wiersze F. Karpińskiego i K. Brodzińskiego, historyka literatury i poety, prekursora romantyzmu w literaturze, autora przełomowej rozprawy O klasyczności i romantyczności. Kolberg, młodszy o cztery lata od Fryderyka Chopina, był uważnym słuchaczem jego gry, świadkiem rozwoju talentu i osobowości artystycznej kompozytora. Do końca życia zachował fascynację jego twórczością i sztuką pianistyczną. Dom rodzinny, jego atmosfera intelektualna i upodobania artystyczne ukształtowały więc wrażliwość młodego Oskara na aktualne prądy umysłowe i ożywiony ruch literacki, na nowe zjawiska kulturowe. Trauma klęski powstania, w którym uczestniczył jego starszy brat Wilhelm i z którym zbiegła się śmierć ojca, pozostawiła niezatarty ślad w świadomości Kolberga jako przedstawiciela całego dotkniętego tym dramatem pokolenia. Zmieniła też radykalnie – podobnie jak u wielu rówieśników i przyjaciół – życiowe plany 17-letniego Oskara. Zmuszony był przerwać edukację w Liceum Warszawskim, gdyż szkoła została zamknięta, podobnie jak wiele innych instytucji kultury, m.in. uniwersytet i działająca przy nim Szkoła Główna Muzyki, miejsce studiów Chopina, który wyemigrował do Paryża w 1830 roku. Wprawdzie Kolberg podjął pracę w kantorze bankowym S. Fraenkla, nie zarzucił jednak planów kariery kompozytorskiej i studiów muzycznych. Kształcił się najpierw u Józefa Elsnera, kontynuując naukę u Ignacego F. Dobrzyńskiego, potem w Berlinie. Po powrocie do Warszawy w roku 1836 i otrzymaniu świadectwa J. Elsnera, który zaliczył go do grona „znakomitszych artystów Warszawy”, zamierzał poświęcić się komponowaniu, utrzymując się z lekcji muzyki. Wkrótce pojawiły się też pierwsze kompozycje, nawiązujące do tradycji polskiej muzyki ludowej. Jednak wobec trudności utrzymania się z nauczania muzyki Kolberg w roku 1845 podjął na stałe pracę urzędniczą, która trwała kilkanaście lat1. Na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych XIX wieku znalazł się w gronie młodych romantyków, literatów i artystów, wyprawiających się na wieś w poszukiwaniu wątków, tematów, utworów i „typów” ludowych. W trakcie tych wędrówek zasłyszane melodie i teksty, napotykane pejzaże, 1 Środowisko, życie, rozwój zainteresowań i działalność Kolberga w Warszawie do roku 1871 szerzej przedstawiła A. Skrukwa w pracy Życie Oskara Kolberga w Warszawie (1814– –1871), w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I). Zob. też wyżej w tym woluminie opracowanie M. Prochaski Kompozycje Oskara Kolberga. 183 �postacie, chaty i rekwizyty życia wiejskiego utrwalali oni w swoich notatnikach i szkicownikach, spodziewając się znaleźć w nich tworzywo i źródło inspiracji twórczej oraz pamiątki dawnej kultury, tradycji i „charakteru” narodowego. Kolberg jako muzyk, obdarzony wybitnym słuchem i jak nikt przygotowany do rejestracji muzyki, zajął się spisywaniem melodii i pieśni. Jak wspomniano, w centrum jego ówczesnych zainteresowań znajdowała się wtedy jedynie muzyka i pieśń ludowa. I to za sprawą tej ostatniej przedmiotem rejestracji badacza, a później wydawcy stał się obok melodii także tekst pieśni, postrzeganej jako naturalna i nierozerwalna symbioza muzyki i słowa poetyckiego. Po latach tak wspominał początki swych zainteresowań folklorem: […] ogólny prąd literatury skierowany ku rzeczom ludowym około roku 1834 i później, zbiory Wacława z Oleska i Wójcickiego i osobista tego ostatniego zachęta do poszukiwania melodii (których w jego dziele jest bardzo mało), jak i zachęta Dobrzyńskiego, wreszcie słyszane oryginalne odgłosy piszczałek, skrzypeczek i katarynek poza miastem (w Czerniakowie, Wilanowie itd.) skłoniły mnie do poszukiwań w tym kierunku. Pierwszy taki połów na większe rozmiary dokonany w roku 1839 w Wilanowie dał mi już spory zasób nader ciekawych motywów i popchnął do dalszych poszukiwań na tym polu1. Prace nad folklorem muzycznym i podjęcie notowania melodii ludowych miało zatem dwa cele: eksplorację artystyczną, tj. poszukiwanie materiału, tematów i wątków dla własnej twórczości kompozytorskiej, oraz dokumentację muzyczną dla uzupełnienia zbiorów pieśni już wydanych przez poprzedników, w których jednak melodie były nieliczne bądź nie było ich wcale, gdyż autorzy tych antologii poezji ludowej do rejestrowania muzyki nie byli przygotowani. Zbiory wcześniejsze, na które powołuje się Kolberg jako na inspirację dla siebie, to Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego zebrane i wydane przez Wacława z Oleska (tj. Wacława Zaleskiego) w 1833 roku oraz Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu Kazimierza Władysława Wójcickiego z roku 1836. Listę poprzedników dopełniają: Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji z roku 1838 1 O. Kolberg Szkic autobiografii, rkp. sporządzony prawdopodobnie pod koniec życia,. BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 68. Pojedyncze pieśni i melodie z takimi lokalizacjami znajdują się wśród rękopisów Kolberga i zostały opublikowane później, w Pieśniach ludu polskiego z 1857 r. i w monografii Mazowsza. 184 �i tegoż Pieśni ludu ruskiego w Galicji z lat 1839 i 1840 (2 tomy) oraz Józefa Konopki Pieśni ludu krakowskiego z roku 1841 i Jana Józefa Lipińskiego Piosnki ludu wielkopolskiego opublikowane w 1842 roku. Wszystkie wymienione prace Kolberg nie tylko poznał dokładnie, lecz korzystał z nich w późniejszych latach dla celów porównawczych i dla dopełnienia własnych zbiorów, budując tym samym ciągłość bazy źródłowej dla polskiej folklorystyki. Do sposobu wykorzystania tych zbiorów wypadnie w trakcie dalszej analizy powrócić. Własną działalność wydawniczą rozpoczął Kolberg w latach 1842–1845, kiedy to ukazały się w Poznaniu u Jana K. Żupańskiego Pieśni ludu polskiego (125 pieśni i 11 nieliczbowanych wariantów), których edycja kontynuowana była w leszczyńskim „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847 (80 pieśni i 2 warianty). Kolejne publikacje pieśniowe to następujące artykuły: O pieś­niach litewskich (z 15 pieśniami) i Pieśni czeskie i słowackie (z 22 pieś­niami) – w „Dzwonie Literackim” w 1846 roku, Pieśni ludu obrzędowe zamieszczone w Album literackim w 1848 roku (21 pieśni), wreszcie Pieśni ludu weselne opublikowane w latach 1847–1849 w „Bibliotece Warszawskiej” (309 pieśni i 2 warianty)1. Wszystkie wymienione prace zawierają melodie w opracowaniu fortepianowym, co wskazuje na zamysł ich popularyzacji i przeznaczenie do muzykowania domowego. Przypisane do melodii teksty nie odnotowują systemowo i starannie cech gwarowych, występujących w nich jedynie sporadycznie, najczęściej jednak eliminowanych. Towarzyszą muzyce jako element całości pieśni. Niewątpliwie tak przygotowane zbiorki miały przede wszystkim uprzystępnić pieśń ludową, nie gubiąc przy tym waloru dokumentacyjnego, który pozwoli „oznaczyć i wykazać charakter muzyki słowiańskiej”2. Notując pieśni ludowe, w naturalny sposób objął więc Kolberg rejestracją także przynależne do melodii teksty, od początku traktując obie symbiotycznie związane warstwy, muzykę i słowo pieśni, jako integralną całość. I choć w deklaracjach zbieracza i w praktyce dokumentatora 1 Wszystkie utwory z tych zbiorków przedrukowane zostały w tomie Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym O. Kolberga cz. I (DWOK T. 67/I). Późniejsze Pieśni ludu do śpiewu (16 utworów) wydane u A. Dzwonkowskiego w Warszawie w 1862 roku stanowiły już tylko pogłos zarzuconej koncepcji opracowań melodii z harmonizacją. 2 Określeniem charakteryzującym w ten sposób plany badawcze i edytorskie Kolberga posłużył się A J. Szabrański w swojej recenzji podpisanej A .J. S. pt. Zbiory pieśni ludu z r. 1840, zamieszczonej w „Bibliotece Warszawskiej” 1841, T. 1, na s. 163. 185 �traktował jako swoją powinność zasadę równorzędności, niejednokrotnie wyrażał przekonanie o priorytecie melodii. W prospekcie i w przedmowie do zeszytu 1. swoich pieśni pisał w roku 1842: Kiedy obecnie tylu miłośników Słowiańszczyzny pracuje nad wydobyciem zapomnianych i poniewieranych skarbów umysłowych różnych pokoleń, kiedy wartość pieśni gminnych dziś już należycie ocenioną została, a przywiązanie do rzeczy narodowych niepomału wzrasta, sądzę, że dogodzę potrzebie czasu i współziomków, gdy tyle ważną, a może ważniejszą jeszcze pieśni tych część, to jest muzykę, dołączę do już istniejących zbiorów. I w rzeczy samej częstokroć pieśń, sama przez się licha, dla melodii jedynie przetrwała i upowszechniła się wszędzie. Melodia jest duszą pieśni gminnej, w niej poznasz myśl i serce jak w zwierciadle, ona znamionuje ducha każdego pokolenia1. Recenzujący edycję Kolberga Karol Libelt nazwał w kontekście tej wypowiedzi tekst pieśni „ciałem”2. Z czasem, w miarę postępu prac i doświadczeń, temu „ciału” pieśni, tj. tekstom, poświęcał Kolberg coraz więcej uwagi, traktując ludową poezję jako odrębny gatunek folkloru i przedmiot badań rządzący się specyficzną formą, poetyką, stylistyką, a także wymagający analiz historycznych, genetycznych, klasyfikacyjnych. Pogląd Kolberga na pieśń jako „rzecz narodową”, wyrażony w cytowanym fragmencie, warto zestawić z wypowiedziami jego poprzedników w dziedzinie XIX-wiecznego zbieractwa. Romantyczna metryka pierwszych pieśniowych edycji Kolberga jako zamierzonej kontynuacji dokonań wcześniejszych badaczy zyskuje w tym zestawieniu dodatkowe wsparcie. Wymienić tu trzeba przede wszystkim Wacława Zaleskiego (1799–1849), pisarza, poetę i krytyka, autora pierwszego w Polsce i największego do czasów Kolberga zbioru pieśni ludowych, liczącego 1496 pieśni polskich i ruskich (z 160 melodiami, które „do śpiewu i na fortepian ułożył” Karol Lipiński). W rozprawie wstępnej do tego zbioru z roku 1833, przedstawiając syntezę ówczesnych poglądów na znaczenie i wartość poezji ludowej, Zaleski pisał: 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął…, oddział pierwszy, w: tegoż Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 1. Omówienie tych pierwszych publikacji pieśniowych Kolberga zob. tamże, wstęp A. Pawlaka, s. V–XVIII, por. też wyżej w tym woluminie opracowanie D. Pawlakowej Dokumentacja folkloru muzycznego w pracach Oskara Kolberga. 2 [K. Libelt] Pieśni ludu polskiego przez Oskara Kolberga, „Dziennik Domowy” 1842, nr 21, s. 174, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), aneks 1, s. 275. 186 �Któż zaprzeczy, że pieśni ludu, będąc obrazami, w których każdy naród swój charakter najwierniej maluje i przedstawia, wynurzając swoje uczucia, opisując zwyczaje i wszelki obyczaj, są najdokładniejszym wyrazem życia narodowego1. I określał cel swojej edycji: […] zamiarem moim było tylko okazać, jak pieśni ludu, pominąwszy nawet ich wewnętrzną wartość, najbardziej są zgodne z duchem narodu, jak pod tym względem stać się powinny prawdziwą nauką i jak dlatego każdemu, komu chodzi o poznanie ducha narodowego, a mianowicie poecie, zbiory pieśni ludu są wielce pożyteczne, a nawet i niezbędnie potrzebne2. Wysoka ocena pieśni i ich narodowego charakteru trafiła na podatny grunt, wywarła też decydujący wpływ na Kolberga, który do opinii i zbioru Zaleskiego wielokrotnie się odwoływał i na nim się wzorował. Praca spotkała się zresztą z żywym i entuzjastycznym oddźwiękiem; recenzenci podnosili jej wartość i postulowali rozpowszechnienie „w każdym polskim domu”3. Zaś wagę historyczną zbioru dla przyszłych badań tak podsumował Piotr Chmielowski: Pierwszy to był u nas zbiór poważny zabytków twórczości ludowej; od niego dopiero zaczyna się gorączkowa na tym polu praca we wszystkich prowincjach i to mu nadaje pierwszorzędne znaczenie4. W roku 1834, dwa lata przed wydaniem kolejnego zbioru pieśni, jego autor, Kazimierz Władysław Wójcicki, warszawski literat, starożytnik i historyk, wypowiadał się podobnie w lwowskim noworoczniku „Ziewonia”: Uderzyła godzina rozwagi i zaczynamy poznawać, co jest narodowością w poezji. Materiałami po temu są pieśni ludu. […] w nich się przechowuje duch narodowy, czysty, bo nieskalany wpływem cudzego”5. 1 Wacław z Oleska [Wacław Zaleski] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego…, Lwów 1833, s. XVII. 2 Tamże, s. XXVIII. 3 K. S. [K. Słotwiński] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, zebrał i wydał Wacław z Oleska [rec.] „Czasopismo Naukowe od Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich wydawane” 1833, z. 3, s. 59. 4 P. Chmielowski Historia literatury polskiej, Warszawa 1900, T. 5, s. 69. 5 K.W. Wójcicki O pieśniach polskiego ludu, „Ziewonia”, Lwów 1834, s. 111 i 114. 187 �Zbiór pieśni wydał Wójcicki w Warszawie pod osobliwym tytułem Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, który skrywał rzeczywistą treść, zapewne ze względu na paskiewiczowską cenzurę. W przedmowie, charakteryzując pieśni, autor położył jednak nacisk na wspólnotę słowiańskiego repertuaru, nie na narodowy charakter ludowej poezji. Wskazywał na ujawniającego się w pieśniach „jednorodnego ducha, co ożywia całą Słowiańszczyznę”1, a utwory z różnych „krain” opisywał jako śpiewane „na jednę słowiańską, narodową nutę”2. Mówił o „ludzie narzecza polskiego”3 zamiast o ludzie polskim. Współcześni mu, a wraz z nimi Kolberg, który znał autora i redaktora „Biblioteki Warszawskiej” osobiście, rozumieli jednak ten szyfr jako swoisty wybieg wobec restrykcyjnej cenzury władz carskich w zaborze rosyjskim po powstaniu listopadowym. Wójcicki był przecież wcześniej, w roku 1830, wydawcą pracy Przysłowia narodowe, z wyjaśnieniem zrzódła początku oraz sposobu ich użycia, okazujące charakter, zwyczaje i obyczaje, przesądy, starożytności i wspomnienia ojczyste. Odwołując się do tej publikacji w zbiorze pieśni, używał już jednak tylko tytułu w skrócie – Przysłowia, nie Przysłowia narodowe. W rzeczywistości ludowość utożsamiano wtedy z narodowością. Jak pisze R. Wojciechowski, był to pogląd i program ideowy, począwszy od Brodzińskiego, który „z pieśni ludu jako z natury charakter i obyczaje narodu” wywodził, poprzez Mickiewicza, który w pieśni gminnej widział „arkę przymierza miedzy dawnymi a nowymi laty i strażniczkę narodowego pamiątek kościoła”. Można się zatem w dużej mierze zgodzić ze zdaniem Wojciechowskiego, który stwierdzał, że „popowstaniowy program badań słowiańskich należy traktować jako ocenzurowaną wersję pierwotnego brzmienia” 4, tj. narodowego charakteru poezji ludowej. Zdanie to nie przekreśla jednak – co wyraźnie trzeba tu zaznaczyć – celowości i potrzeby postulowanych przez romantyków badań porównawczych nad kulturą ludową różnych narodów słowiańskich, za którymi niejednokrotnie opowiadał się zresztą także Kolberg. W sumie, choć zbiór Wójcickiego jest wyrazem romantycznych założeń, zwłaszcza 1 Tenże Pieśni ludu Białochrobatów…, wyd. fototyp. pierwodruku z 1836 r., pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Wojciechowski, ,T. 1, Wrocław 1876, s. 10. 2 Tamże, s. 11. 3 Tamże, s. 9. 4 R. Wojciechowski Posłowie, w: K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, Wrocław 1976, s. IX–X. 188 �potrzeby wskazania śladów dawności w pieśniach wsi, ma swoje istotne znaczenie dla dziejów folklorystyki, przede wszystkim dzięki próbie ukazania związków poezji ludowej z literaturą staropolską, poezją XVII-wieczną, dawnymi drukami, w czym autor jako bibliotekarz, archiwista i starożytnik torował drogę przyszłym badaczom i za czym w poszukiwaniach źródłoznawczych i bibliotecznych podążać miał też Kolberg. Z prac Wójcickiego korzystał, począwszy od pierwszych swoich publikacji pieś­niowych. O roli poezji ludowej w podobnym duchu wypowiadał się też trzeci z poprzedników Kolberga, Żegota Pauli, historyk i etnograf, wydawca pieśni polskich i ruskich w Galicji. Oba zbiory, starannie przygotowane pod względem wyboru tekstów, języka i oprawy naukowej, przynoszą 383 warianty polskie i 600 ruskich. W przedmowie do antologii pieśni polskich Pauli pisał, że do jej wydania skłoniła go przede wszystkim „potrzeba ogłoszenia zbioru pieśni gminnych kraju naszego, zwłaszcza przy wzmagającym się postępie poezji narodowej […]”1. A w prospekcie do zbioru potrzeba ta znalazła takie uzasadnienie: Do rzędu pamiątek narodowych, które od dnia do dnia coraz bardziej nikną, a które troskliwie przechować winniśmy, należą szczególniej pieśni gminnne, w nich to bowiem naród składa podług słów poety naszego „swych myśli przędzę i swych uczuć kwiaty”2. Do publikacji przeznaczył Pauli „same tylko pieśni narodowe”, pochodzące głównie ze środowiska wiejskiego, a utwory związane z obrzędami dla lepszego zrozumienia opatrzył opisem tych ostatnich. Cały materiał wzbogacił też wartościowymi wyjaśnieniami historycznymi i etnograficznymi oraz odniesieniami do Słowiańszczyzny. Praca została wysoko oceniona także przez późniejszych folklorystów, historycznie wpisywała się natomiast w romantyczną koncepcję ludowości. Badacz ten odegrał ważną 1 Ż. Pauli Przedmowa do tegoż Pieśni ludu polskiego w Galicji, wyd. fototyp. pierwodruku z 1838 r., Wrocław 1973, s. [1] nlb. 2 Prospekt do „Zbioru pieśni gminnych ludu galicyjskiego” Ż. Paulego, rkp. BJ, sygn. 5454 II, k. 1. Zob. też R. Górski Posłowie, w: Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego…, s. XIV–XV. Zbiór Paulego był gotowy do wydania kilka lat przed rokiem 1838. Autor, podejrzany o współautorstwo pamfletu przeciwko rządowi austriackiemu, został jednak aresztowany i uwięziony, a uwolniony w 1836 roku, nie otrzymał pozwolenia na druk swoich Pieśni; cenzor zakwestionował określenie „gminnych” użyte w cytowanym prospekcie, co jednak wkrótce zostało zrewidowane (zob. R. Górski Posłowie… s. XII–XIV). 189 �rolę w kształtowaniu się poglądów i warsztatu przyszłego autora Ludu nie tylko dzięki swoim publikacjom, ale i późniejszym bezpośrednim kontaktom w Krakowie, gdzie mieszkał od 1845 r. Kolberg miał się okazać gorliwym kontynuatorem pionierskich przedsięwzięć swoich zasłużonych dla folklorystyki poprzedników, do których wielokrotnie się odwoływał i z których prac korzystał. Zaleskiemu, Konopce, Wójcickiemu i Paulemu, „niezmordowanym współpracownikom w odgrzebywaniu skarbów umysłowych ludu” dedykował też początkowy „oddział” swojej pierwszej edycji 125 pieśni wydanych w latach 1842–1845 u Żupańskiego w Poznaniu. Opublikowane w latach czterdziestych przez Kolberga pieśni ludowe zebrane w wymienionych wyżej zbiorkach przynoszą w sumie 572 pieśni, w tym 396 z melodiami (186 tekstów bez melodii to około 31% całego zasobu). Pochodzą z różnych stron Polski i w przeważającej liczbie opatrzone są notami lokalizacyjnymi o różnym stopniu szczegółowości – od konkretnych miejscowości: „z Krakowa”, „Ostrołęka”, „ze Lwowa”, często z bliższym geograficznym dookreśleniem dla miejscowości mniejszych, np. „Modlnica pod Krakowem”, „Tretki i Chochołów pod Żychlinem”, „Wilanów pod Warszawą”, „Kuligów nad Bugiem (pod Serockiem)”, poprzez ogólniejsze wskazania okolicy większych miejscowości, typu: „od Przysuchy i Opoczna”, „od Łowicza i Kutna”, „spod Radomia”, „z okolic Warszawy”, czy wręcz regionu: „z Wielkopolski”, „z Sandomierskiego”, „z Mazowsza”, „z Galicji”, aż po określenie zasięgów: „z Krakowskiego, Kaliskiego i Wielkopolski”, „z Galicji i Sandomierskiego”, „z Lubelskiego i Galicji”, a nawet po notę o powszechności występowania, np. „znana w całej Polsce”. Już wtedy zatem pierwszorzędnym elementem dokumentacji jest dla Kolberga określanie proweniencji geograficznej publikowanych pieśni, co dowodzi świadomości badacza w kwestii regionalizacji zjawisk folkloru, przekonania o jego zmienności i specyfice w różnych stronach kraju. Nie jest tu zresztą Kolberg zupełnym nowatorem; w zbiorach Zaleskiego i Wójcickiego lokalizacje geograficzne, choć rzadziej doprecyzowane szczegółowo, a częściej dość ogólne, pojawiają się również. Brak ich natomiast w zbiorze Paulego, gdzie ogólniejsze wskazówki dotyczą jedynie krakowiaków. Ciekawym przyczynkiem w tej kwestii jest fakt, że brak ten Kolberg próbował po latach uzupełnić na drodze osobistych konsultacji. Świadczy o tym zachowana notatka rękopiśmienna, w której niektóre pieśni opublikowane przez tego autora opatrzone są notatkami lokalizacyjnymi sporządzonymi przez 190 �Kolberga, a pochodzącymi z informacji czy zapisków Paulego1. W publikacjach Kolberga z tego wczesnego okresu działalności widoczne jest również, że zauważał już wówczas zjawisko wariantywności pieśni jako cechę wyróżniającą folklor, wręcz go konstytuującą. Świadczą o tym próby zestawiania wariantów, przy czym kryterium odniesienia stanowią dla Kolberga teksty pieśni, nie melodie, co wskazuje na uświadomienie sobie przez badacza już wtedy rangi warstwy słownej w odczytaniu charakteru pieśni, jej funkcji i przeznaczenia, „ucieleśnienia” uczuć i przeżyć. Temat pieśni miał też później stać się jednym z nadrzędnych i najbardziej operatywnych wyznaczników klasyfikacji materiału pieśniowego, choć jej strona muzyczna nie traciła przy tym w ocenie Kolberga swojego szczególnego, „duchowego” znaczenia. Warianty zestawiał Kolberg według tekstów, przywołując też w miarę możliwości przynależne do nich melodie i lokalizacje, czasami zestawiał różne teksty śpiewane na tę samą melodię2. Zdarzało się jednak niekiedy, że wątki tekstowe łączone były na zasadzie niezrozumiałej, gdyż odrębności są znaczne. Podobnie wskazywał warianty pieśni śpiewanych w ramach określonych zwyczajów dorocznych, kogutka, gaika i okrężnego, w różnych okolicach Polski. Zaś plan dokumentacji pieśni weselnych w całym ich zróżnicowaniu określał tak we wstępie do poświęconego im artykułu: […] gdy muzyka jest tu z tekstem nierozdzielną (bo bez niej żadne wesele nie ma miejsca), przedsięwziąłem skreślić pieśni weselne z melodiami, jakie mi się w różnych okolicach kraju naszego słyszeć zdarzyło, oraz wykazać (ile można) ich warianty, przerabiania, wyskoki, różnorodne napływy, nawet zwichnienia. Przekształcenia takowe spowodowały tysiące okoliczności i stosunków, których drobiazgowe śledzenie mozolną, niewykonalną, wreszcie niepotrzebną byłoby pracą. Oddaję je przeto, jakimi są, ludowi, od którego je wziąłem, a rozwijając jedne po drugich obrzędy weselne z różnych, mianowicie oddalonych do siebie stron najlepiej przez porównanie ich między sobą rozróżnić, co w nich pierwotnego, a co było napływowego z innych pieśni lub okolic, odgadnąć wzajemny wpływ, jaki na siebie wywierały, i ocenić ich wartość poetyczną będziemy w możności3. 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 12a, sygn. 1190, k. 1. Zob. O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), m.in. nr 9 i 9a, 35 i 35a, 54 i 54a, 99 i 99a, 112 i 112a–d, 122, 122a i 123, 255–259, 264–273. 3 O. Kolberg Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 188, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe…cz. I (DWOK T. 67/I), s. 442–443. 2 191 �Materiał potraktowany zatem porównawczo ułożył tam Kolberg geograficznie, zamieszczając jedenaście opisów wesel (osiem z Radomskiego, Łęczyckiego, Kaliskiego i Mazowsza oraz trzy z Galicji), w których znalazło się ponad 300 tekstów pieśni, przy czym tylko trzecia ich część posiadała melodie. Dając pogląd na regionalne zróżnicowanie folkloru weselnego, skoncentrował się tam jednak bardziej na ukazaniu odmienności i podobieństw w samych obchodach obrzędu w poszczególnych okolicach niż na zestawianiu wariantów pieśni, które w efekcie często zostały rozdzielone. Nowym, istotnym elementem opracowania pieśni związanych ze zwyczajami i weselami w dwu poświęconych im zbiorkach z lat 1847–1849 jest osadzenie ich w kontekście kulturowym zwyczajów i obrzędu weselnego, w którym występują. Stanowi to bardzo ważny krok na drodze ewolucji stosunku Kolberga do tekstów literatury ludowej. Dostrzegając organiczny związek pieśni z opisywanymi uroczystościami, funkcję pieśni w okreś­ lonym momencie obrzędu, w rytualnej sytuacji wykonawczej celebrowanej przez konkretnego śpiewaka lub grupę uczestników, publikował takie pieśni wraz z opisem odpowiedniego momentu w ramach przebiegu obrzędów czy obchodów, dając tym samym pogląd na „ścisłą łączność” żywego folkloru z życiem społecznym określonej wspólnoty lokalnej. Poszedł tu Kolberg tropem Paulego; pieśni obrzędowe takiego kontekstu w sposób naturalny się domagały. W repertuarze Pieśni ludu polskiego z tego okresu charakterystyczne jest też uwzględnienie przez Kolberga pieśni szlacheckich i mieszczańskich, z wyraźnym określeniem środowiska, z którego pochodziły, oraz różnorodność utworów bez preferencji dla jednego typu, tematu czy gatunku. Część tekstów zaczerpnął tam ze zbiorów wcześniejszych, odnajdując dla nich melodie w trakcie własnych badań terenowych. Nie zawsze można jednak ustalić jednoznacznie na podstawie podanej przez Kolberga noty bibliograficznej, czy wskazuje ona źródło, a więc pochodzenie zapisu, czy też kieruje porównawczo do wariantu z innego zbioru. Zróżnicowanie, ale i wspólnotę wątków pieśniowych, ich ruchliwość i zmienność oraz wzajemne wpływy i specyficzne stałe atrybuty widział Kolberg zresztą szerzej, nie tylko w ujęciu regionalnym, tj. w utworach z różnych stron kraju, ale i u rozmaitych narodów i „plemion”. We wstępie do artykułu o pieśniach ludu litewskiego pisał w roku 1846: 192 �Dowiedzioną i znaną jest ta prawda, że pieśni ludu jakiegokolwiek bądź narzecza mieszczą w sobie doskonałe odbicie zwyczajów, języka, wrażeń, pojęć, obyczajów i uczuć, słowem, całą charakterystykę tego plemienia, z łona którego wysnuły się. Że fizjognomia ludów jednych od drugich jest różną i coraz rozmaitszą, w miarę jak się dalej posuwamy, wypływa z natury rzeczy, jako i to, że jedne z drugimi ogniwem sąsiedztwa i rozlicznych stosunków będąc połączone, wzajemny na siebie wpływ wywierają i nieraz sobie w zgodzie i dłonie, i myśli podają1. Z kolei ciekawym przejawem pojmowania folkloru jako własności określonego środowiska zawodowego był artykuł również z 1846 roku, w którym opublikował Kolberg kilkanaście spisanych przez siebie w Warszawie pieś­ni druciarzy, górali słowackich „wędrujących zimą po krajach słowiańskich i niemieckich dla zarobku, z wiosną zaś wracających pod rodzinną strzechę”2. Była to jednocześnie pierwsza praca badacza, w której dokumentował folklor innego słowiańskiego narodu i mierzył się z jego językowym zapisem. Zasób pieśni opracowanych na fortepian, który prezentują publikacje Kolberga z pierwszej połowy XIX wieku, wzbogacają zapisy rękopiśmienne, których nie wydał, a które opublikowano z zachowanych rękopisów w części II tomu Opracowania melodii ludowych… (DWOK T. 67/II). Wśród 236 pieśni i melodii z tego zespołu 148 posiada tekst, pozostałe to zapisy melodii tanecznych bez tekstu. W większości są to pieśni i przyśpiewki polskie (141 zapisów), pozostałe to 4 utwory ukraińskie i 3 chorwackie. W sumie publikacje te, przynoszące wraz z wariantami prawie 700 polskich pieśni, stanowią wyraz ówczesnych tendencji badawczych i edytorskich, są twórczą kontynuacją prac poprzedników z innowacyjnym poszerzeniem dokumentacji folkloru pieśniowego o zapisywane ze słuchu melodie. Można też już mówić o wykrystalizowanej wcześnie, bo na pierwszym etapie badań Kolberga, pryncypialnej zasadzie dokumentowania proweniencji geograficznej prezentowanego materiału, o rozumieniu znaczenia jego specyfiki narodowej, regionalnej i lokalnej, wariantywności, dynamice pokrewieństw i zróżnicowań, a także o związku folkloru 1 O. Kolberg O pieśniach litewskich, „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, z. 1, s. 93, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK 67/I), s. 350. 2 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–273, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe ... (DWOK T. 67/I), s. 374. 193 �pieśniowego z życiem określonego środowiska społecznego. W okresie pierwszego dziesięciolecia badań, w latach 1839–1849 wypracował więc Kolberg i zaczął stosować w praktyce kryterium synkretyczności, czyli sytuowanie ludowego tekstu w ścisłym związku z muzyką i tańcem, a także w pewnym stopniu już wtedy z sytuacją kulturowo-społeczną. Były to wówczas pionierskie założenia badawcze; rozwinęła je współczesna folklorystyka, przyjmując synkretyczność za istotę folkloru i postulując badanie go jako części kultury 1. Równolegle z publikacją w 1849 roku Pieśni ludu weselnych zaczął kształtować się w planach Kolberga zamysł cyklu wydawniczego. Był to nowatorski program edycji zbiorów pieśni określonego gatunku, z licznymi wariantami poszczególnych wątków. W okresie tym, po wydarzeniach rabacji galicyjskiej 1846 roku i później Wiosny Ludów, zmieniło się radykalnie nastawienie do ludu, a entuzjazm i zachwyt nad jego twórczością ustąpił miejsca trzeźwym postulatom obiektywnych badań nad rzeczywistym bytem i kulturą wiejskiej społeczności. Niektórzy badacze folkloru rewidowali też lub zmieniali swoje poglądy i oceny wartości folkloru, czego radykalnym wyrazem była sformułowana w roku 1854 opinia Ryszarda Berwińskiego. Zakwestionował on zdolności twórcze ludu, sugerując jedynie naśladowczy, reproduktywny w stosunku do literatury wysokiej charakter folkloru. Zdeprecjonował tym samym romantyczny aprioryzm co do samorodności, autentyzmu i rodzimości folkloru oraz jego wartości dla literatury narodowej2. Po kilkunastu latach Kolberg stanowczo przeciwstawił się tezom Berwińskiego, broniąc możliwości twórczych ludu, choć nie negując wzajemnych wpływów i przenikania się literatury ludowej i literatury warstw wykształconych3. Do polemiki tej trzeba będzie jeszcze powrócić. 1 O współczesnym rozumieniu folkloru jako przedmiotu badań zob. m.in. C. Hernas Miejsce badań nad folklorem literackim, „Pamiętnik Literacki” 1975, T. 66, nr 2, s. 3–15, przedruk w zbiorze: Teoria kultury. Folklor a kultura, oprac. M. Waliński, Katowice 1978, s. 66–82; J. Bartmiński Folklor– język – poetyka, Wrocław 1990; P. Kowalski Współczesny folklor i folklorystyka: o przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych, Wrocław 1990; R. Sulima Folklorystyka wobec kultury współczesnej, „Literatura Ludowa” 1992, nr 6, s. 39–61, Folklorystyka. Dylematy i perspektywy, red. D. Simonides, Opole 1995 (praca zbiorowa), J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska Tekstologia, Warszawa 2009. 2 Zob. R.W. Berwiński Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, T. 1–2, Poznań 1854. Toż, ze zmienioną kartą tytułową: [R.W. Berwiński] Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych, T. 1–2, Poznań 1862. 3 O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. XIV–XVI. 194 �W atmosferze tej nabierało znaczenia bardziej naukowe, systemowe podejście do folkloru, plan jego metodycznego zbierania i dokumentowania jako bazy źródłowej dla badań porównawczych. Koncepcji systematyzującej obszerny materiał domagało się również ciągle pomnażane archiwum Kolberga. Pozyskiwane przez kolejne lata badań terenowych coraz bogatsze zbiory, a wraz z nimi rosnące doświadczenie i wiedza o sposobie życia i mechanizmie funkcjonowania tradycyjnej literatury ustnej zaowocowały po ośmiu latach od wydania ostatnich pieśni weselnych w 1849 roku nową publikacją o odmiennym profilu. W roku 1857 ukazały się Pieśni ludu polskiego, obszerna antologia ballad i tańców ludowych, stanowiąca pierwszą z monografii określonych gatunków i grup pieśni, które zamierzał Kolberg wydzielać według różnych kryteriów: treściowego, środowiskowego bądź okolicznościowego, planując wydanie m.in. pieśni miłosnych, weselnych, wojackich, żniwiarskich, żartobliwych1. Plany te zostały jednak zarzucone i jak się miało okazać, Pieśni ludu polskiego były pierwszą i jednocześnie ostatnią publikacją z zamierzonego cyklu tomów o takiej koncepcji edytorskiej. W centrum zainteresowania Kolberga pozostały w tym zbiorze nadal melodie, co autor podkreślił wyraźnie we wstępie: „Muzyka jest głównym przedmiotem niniejszego zbioru. Do każdej pieśni dołączam właściwą jej nutę […]”. Radykalnej zmianie uległ jednak sposób potraktowania zapisu muzycznego; melodie wydane tu zostały bez akompaniamentu fortepianowego, co odtąd będzie stałą praktyką Kolberga: Oddaję nutę w nieskażonej prostocie (tj. o ile skażenie nie pochodzi z winy śpiewających), tak jak wybiegła z ust ludu, bez żadnego przystroju harmonijnego, bo mam przekonanie, że najdzielniejszą jest w samorodnej, niczym niezmąconej czystości, jak ją natura natchnęła2. W pierwszej części zbioru zamieścił Kolberg 444 pieśni balladowe, grupując razem warianty tekstowe 41 wątków z całej prawie Polski. Tylko 21 pieśni w tym zespole nie posiadało zapisu nutowego. W części drugiej znalazły się „Polskie tańce, mazury, kujawiaki (obertasy), walce”, w sumie 466 melodii 1 Zob. m.in. wypowiedzi Kolberga na ten temat w liście do J. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 73 oraz we wstępie do Sandomierskiego (DWOK T. 2), s. 5–6. 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. V–VI. 195 �tanecznych z okolic Warszawy, przeważnie z tekstami przyśpiewek1. Choć w części pierwszej Kolberg łączył także warianty melodyczne ballad, jednak to teksty pieśni stały się wyznacznikiem układu i tym samym uzyskały w zbiorze sprofilowanym gatunkowo szczególnie istotne znaczenie, gdyż podstawą typologii ballad stała się właśnie analiza tekstów. Ich temat i struktura fabularna pozwoliły określić zasadnicze cechy gatunku, wyodrębnić wątki i powiązać ich warianty w grupy. Taka nowatorska metoda prezentacji folkloru pieśniowego stanowiła dalszy, decydujący krok na drodze ewolucji programu badawczego Kolberga, a także i jego stosunku do tekstu ludowego. O ile w zespole ballad o publikacji decydowało kryterium gatunkowe, o tyle w grupie melodii tanecznych wyznaczała je funkcja i sytuacja wykonawcza. Jest więc Kolberg świadomy różnorodności kryteriów systematyzujących materiał; wyraźnie rozgranicza je dla „Dum i pieśni” oraz dla „Tańców”. Nie stosuje terminu „ballada”; posługuje się określeniem „duma”, używanym w XIX wieku, także przez poprzedników, w odniesieniu do ludowych pieśni fabularnych, historycznych. We wstępie do Pieśni ludu polskiego nie definiuje gatunku i nie podejmuje rozważań na temat charakteru tekstów balladowych. Pisze jedynie: Co do wyrazów pieśni nadmieniam tylko, że znaczenie głębokie dum ludowych, ich estetyczna, lingwistyczna, a często moralna i historyczna wartość, jako należycie dziś oceniona, nie potrzebuje dalszego wywodu2. Zapewne ustępował tu Kolberg miejsca wypowiedziom teoretycznym swoich poprzedników-literatów. Jednak w niedrukowanej wcześniejszej wersji przedmowy do tego tomu tak określa dumy: Wśród tylolicznych i tak rozmaitych pieśni ludu dumy, mające za podstawę wydarzenia domowe, do których klucz zagubiły wieki, można uważać za jeden z najpiękniejszych zabytków przeszłości naszego ludu. Liczba ich jest wielka, treść osnuta już to na prawdziwym zdarzeniu, już na zmyśleniu, które jednak obok wygórowanej fantazji przybiera niezatartą cechę prawdy3. 1 Analizę materiału źródłowego tego zbioru, koncepcji edytorskiej i metod pracy Kolberga nad książką oraz jej znaczenia dla polskiej folklorystyki przedstawiła A. Skrukwa we wstępie „Pieśni ludu polskiego” Oskara Kolberga, w: tegoż Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. XIX–XLIII. 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. IX–X. 3 Rkp. Kolberga prawdopodobnie z około 1849 r. (Arch. PTL, teka 35 Miscellanea, sygn. 1314, k. 1), zob. też Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 3 oraz XXIV. 196 �Opis ten zbieżny jest z przedstawianymi przez folklorystów ówczesnych, m.in. Wacława z Oleska i Żegotę Paulego, którzy określali dumy jako pieśni „tyczące się zdarzeń pojedynczych osób” lub „tyczące się zdarzeń domowych” (przy czym Pauli wyjątkowo używa terminu „ballady”). W sumie gatunek rozumiany jest wówczas – jak pisze w nawiązaniu m. in. do tych określeń zbieraczy Elżbieta Jaworska – poprzez „temat rodzinny i właściwość morfologiczną, jaką jest fabularność (zdarzeniowość)”1. Do problematyki tej w ujęciu Kolberga powrócić wypadnie w dalszym ciągu tego opracowania przy analizie pojęć gatunkowych przyjmowanych dla poszczególnych grup tekstów. Większość materiału w części I Pieśni ludu polskiego z 1857 r. pochodzi z badań terenowych Kolberga prowadzonych w latach 1840–1855, po części wespół z towarzyszami pierwszych wypraw. Skoncentrowany jednak przede wszystkim na poszukiwaniu i dokumentowaniu spisywanych samodzielnie melodii brakujących we wcześniejszych publikacjach, część tekstów zaczerpnął także ze zbiorów poprzedników – Zaleskiego, Wójcickiego, Paulego, Konopki, Lipińskiego – oraz z rękopisu G. Gizewiusza Pieśni ludu znad górnej Drwęcy, w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane od 1836 do 1840 roku, który użyczył mu Wójcicki2. Korzystał również sporadycznie z prac innych zbieraczy, J. Lompy, R. Fiedlera, L. Zejsznera. Sposób dokumentowania proweniencji tekstów pochodzących z tych zbiorów nie jest jednak w opracowaniu Kolberga na tyle czytelny i precyzyjny, by jednoznacznie ustalić, czy podane przez niego w druku wskazówki bibliograficzne oznaczają źródło, czy kierują jedynie do wariantu w innych pracach. Analiza wskazuje jednak, że w większości są to odsyłacze do tekstów źródłowych w zbiorach już opublikowanych, do których to tekstów dołączał pozyskane i zanotowane przez siebie melodie. Zaznaczyć trzeba, że nie zawsze są to wierne przedruki tekstów wcześniejszych, często przywołując źródło, dokonywał Kolberg uzupełnień, zmian lub skrótów, a wyjątkowo 1 E. Jaworska Posłowie, w: Polska ballada ludowa. Antologia. Wybrała i opracowała…, Kraków 1991, s. 143, Wacław z Oleska [W. Zaleski] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego…, s. 483, Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji…, s. 81. O historii nazwy i definicjach ballady zob. również E. Jaworska we wstępie do Katalogu polskiej ballady ludowej, Wrocław 1990, s. 8–17. O balladzie jako gatunku i jego funkcjach modelowych zob. J. Jagiełło Polska ballada ludowa, Wrocław 1975. 2 Kolberg wspomina o tym we wstępie do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1) na s. XI, zob. też tamże, s. V, gdzie mowa o poprzednikach zainteresowanych głównie tekstami pieśni. Rękopis Gizewiusza opublikowany został w opracowaniu, ze wstępem i komentarzami D. Pawlakowej w Poznaniu w roku 2000. 197 �posunął się nawet do kompilacji z kilku zapisów formowanych następnie w jeden pełny wariant1. Pomijał cechy gwarowe przywoływanych przekazów drukowanych, nie uwzględniał ich też w zapisach własnych z tego okresu. Starannie oznaczał natomiast lokalizację geograficzną pieśni, przy czym nie zawsze jest ona tożsama z oznaczoną w cytowanym źródle, co prawdopodobnie wskazuje na określanie proweniencji pozyskanej melodii. Ten element dokumentacji pozostaje trwałym fundamentem warsztatu Kolberga i jego spojrzenia na utwory folklorystyczne. W części drugiej tomu zebrał Kolberg nie tylko przyśpiewki towarzyszące tytułowym tańcom, „piosneczki krótkie najczęściej w czasie tańca nucone”, ale także śpiewki towarzyszące różnym okolicznościom życiowym, wykonywane okazjonalnie, ulotne lub powszechnie znane, utrwalone w pamięci. Pisał: Słowa zaś i treść śpiewek krótkich, ucinkowych, mimo rozlanego w nich humoru i czucia nie zawsze godzą się z przyzwoitością i dobrym smakiem. Wiele podobnie rubasznych piosnek odrzucić musiałem, lecz i między pozostałymi znaleźć można niejedną małoznaczącą, nawet lichą, umieszczoną tu jedynie dla wskazania, w jaki sposób lud wyrazy układa, szykuje i w wiersz splata, jak łączy sylaby z tonami […] Śpiewki takie nie zawsze lud w tańcu lub w karczmie przy kieliszku nuci, owszem słyszeć one się często dają przy robocie w domu i na polu, podczas żniw, sianożęci, w ogrodzie, na paszy za bydłem, także przy dojeniu krów, w czasie jazdy, przy kołysce. Nieprzebrana ich mnogość jest owocem chwilowego natchnienia podnieconego trunkiem i miejscowymi okolicznościami, do czego lada codzienna przygoda dać może pochop, inne wszakże są znane i śpiewane powszechnie na równi z dłuższymi pieśniami i dumami […]2. Widać tu zainteresowanie strukturą słowno-muzyczną pieśni, a także wymogi autocenzury, konieczność liczenia się obowiązującym ówcześnie konwenansem obyczajowym. Analizując zawartość Pieśni ludu polskiego z 1857 roku, można stwierdzić, że utrwalone jest już w świadomości badacza i świadomie realizowane przekonanie o strukturalnym związku melodii i tekstu pieśni, które nawzajem się dopełniają, współtworzą. Ma też Kolberg świadomość 1 Zob. też A. Skrukwa „Pieśni ludu polskiego” Oskara Kolberga…. (DWOK T. 70), s. XXX– –XXXIV. 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. X. 198 �specyfiki gatunków i różnych kryteriów ich wyodrębniania. Pieśni fabularne, balladowe, widzi jako „śpiewane historie” o niezwykłych, tragicznych zdarzeniach rodzinnych i miłosnych, trwalsze w tradycji, często starsze, z wędrownymi i ustabilizowanymi wątkami, choć w różnych realizacjach. Przyśpiewki lokuje w kontekście sytuacyjnym, eksponując ich funkcję i związek z tańcem bądź innymi okolicznościami życiowymi, a więc mniejszą stabilność, często ulotność i dorywczość. Książka jest już dziełem badacza–folklorysty, świadomego zjawiska wariantowości i zmienności pieśni, ich regionalnego zróżnicowania, a jednocześnie trwałości niektórych wątków, celowości prac porównawczych, ale i ciągłości tradycji, co pozwoliło sięgać autorowi po teksty do wcześniejszych zbiorów, by uzupełnić je o zapisy melodii. W tomie zaznacza się waga, jaką Kolberg przywiązywał do tekstu dla określenia tematu i charakteru pieśni, postrzeganie przez niego indywidualnej realizacji narracyjnej, znajomość środków poetyckiego wyrazu w pieśniach, takich jak powtórzenia, refreny, paralelizm, polegający na zestawianiu życia i uczuć ludzkich ze światem przyrody. O ile jednak wariant tekstowy rozumiany jest przez Kolberga jako przekaz realizujący oś tematyczną wątku, choć różniący się odmiankami treści od innych przekazów, o tyle nieostre i drugorzędne jest widzenie wariantu wykonawczego różniącego się np. językiem, stylistyką i nacechowaniem gwarowym tekstów, rozbudowaniem motywów, przy tożsamej treści głównej. Przejawem tego podejścia jest zastosowane w tomie skracanie testów o fragmenty uznane przez Kolberga za powtarzające się, zbyt podobne lub nieodległe treściowo w innych wariantach, co sygnalizuje w druku notką: „dalej jak w nr […], od wiersza […]”. Porównanie tekstów wskazuje, że opuszczenia te niejednokrotnie nie dotyczą partii tekstów zbieżnych filologicznie i tożsamych treściowo i stylistycznie w tych wariantach, do których kierują. Pominięte partie często różnią się znacząco, są zindywidualizowanymi poetycko i motywicznie opowieściami tej samej fabuły 1. Można wręcz mówić o modelowaniu wariantów metodą zestawiania tekstów, które różnią się źródłowo. Zastrzec 1 Zob. np. Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 15, nr 3c, gdzie po zwr. 5. ballady od Poznania „Stała nam się nowina” Kolberg odsyła do wariantu od Warszawy, tj. nr 3a tamże, notą: „dalej jak w no 3a, od wiersza 7 do 22”. Pieśń zaczerpnięta została ze zbiorku J. Lipińskiego, co wskazuje nota Kolberga w druku, a opuszczony tekst z tego źródła jest krótszy od warszawskiego, znacznie bogatszego w motywy. Por. też O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 12, gdzie opuszczony przez Kolberga tekst tej ballady został przytoczony. 199 �wprawdzie należy, że zabieg ten zastosował Kolberg nie tylko i może nie przede wszystkim ze względów merytorycznych, ale dla oszczędności miejsca i chęci pomieszczenia jak największej ilości pieśni i melodii. Książkę wydawał własnym nakładem, a koszty druku nut były wówczas bardzo wysokie. Można więc stwierdzić, że choć traktował fabułę pieśni jako wyznacznik przynależności do wątku i podstawę określonego wariantu, samych tekstów nie traktował jako osobnych bytów literackoartystycznych w ścisłym rozumieniu znaczenia indywidualności przekazu. Ogromne znaczenie dla ewolucji metod badawczych Kolberga, a także dla jego dalszych prac ma wyrażony we wstępie, a zatem sformułowany już w 1857 roku pogląd na kwestię pochodzenia pieśni i mechanizm ich życia: Stając się wiernym jej [tj. pieśni] tłumaczem, wszędzie wskazałem miejsce, gdzie wysłuchaną została. Wymienioną wieś lub miasto (a raczej okolicę ich) po większej części uważać można za miejsce, gdzie ze szczególnym zamiłowaniem pieśń tę i ową śpiewają. Nie zawsze jednak w tym miejscu powstała; rozmaite koleje, przypadki i burze mogły ją tam zagnać, a więc powikłać nasze domniemania co do jej początku. A lubo znalazłyby się cechy naprowadzające na pierwotne gniazdo pieśni, któż jednak chciałby wyrokować tu z bezwarunkową ścisłością, gdzie ono było? W jednej i tej samej wsi zdarzało mi się niekiedy słyszeć po parę odmian jednejże pieśni, w sąsiedniej wsi już inaczej śpiewano, gdy tymczasem o kilkanaście mil dalej pierwsza melodia znów wypływała. Bywały przypadki, że taż sama osoba po kilku latach zmieniała nieco tok melodii, co już (choć nie ze wszystkim) zacierało pierwotny jej wyraz, a cóż dopiero gdyby ją przyszło usłyszeć po latach kilkunastu lub kilkudziesięciu?. Pieśń jest po większej części tradycyjną, więc czas, stosunki ludzi zobopólne, zmiana trybu życia, moda, która z dworca szlacheckiego zaczyna już do chaty wieśniaczej zaglądać, wreszcie osobistość śpiewaka (jego muzyczne usposobienie) i mnóstwo innych okoliczności wciąż na nią wpływają w nieskończonych odcieniach. Ruch tu, jak wszędzie, gdzie życie, nieustanny […]1. Wprawdzie nawiązuje tu Kolberg do melodii, ale dynamika i ruchliwość jako przypisane całości pieśni dotyczą także i tekstu. Pieśni ludu polskiego miały pozostać wyjątkowym tomem w całym jego dorobku edytorskim. Włączone po latach do serii Ludu jako jej tom pierwszy, przyniosły prawie 900 melodii i były nowatorskim dokonaniem 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VI. 200 �badacza jako najwcześniejsza w polskiej folklorystyce i etnomuzykologii publikacja o charakterze analityczno–typologicznym, mająca na celu usystematyzowanie materiału muzyczno-tekstowego pieśni. Do czasów współczesnych pozostają największym polskim zbiorem ballad ludowych, stanowiąc jedno z najważniejszych źródeł do badań nad tym gatunkiem literatury tradycyjnej1. Porzucając plan kontynuacji monografii pieśniowych, legitymowanych wariantami z różnych regionów Polski, posunął się Kolberg dalej na drodze ewolucji swojego programu badawczo-edytorskiego. Podjął ambitne zamierzenie cyklicznej publikacji serii monografii etnograficzno-folklorystycznych poszczególnych regionów, w których uwzględnione zostaną wszystkie przejawy kultury ludowej – materialnej, społecznej i duchowej. W tych ramach obok preferowanych dotąd wyłącznie pieśni i tańców przedmiotem dokumentacji badacza stać się miały również inne gatunki folkloru, takie jak bajka, podanie, anegdota, przysłowie, zagadka, opowieść wierzeniowa. Drogę do konstruowania tak szerokiego planu wytyczało Kolbergowi zarówno doświadczenie nabywane w trakcie postępujących intensywnych badań własnych, jak i programowa dyskusja podejmowana w opiniotwórczych środowiskach literackich pierwszej połowy XIX wieku. W debacie tej, której głosy fragmentarycznie przytaczano wyżej, obok poezji ludowej znalazło się również miejsce dla innych rodzajów twórczości ludowej, a także całościowo widzianego folkloru osadzonego w badaniach w szerszym kontekście kulturowym, obejmującym sferę materialną i społeczną życia ludu. W ścisłym związku wszystkich dziedzin życia i twórczości ludu upatrywać zaczęto stopniowo główny postulat badawczy kształtującej się folklorystyki. Materiał do dyskusji i ewolucji poglądów przyniosły nie tylko zbiory pieśni „gminnych”, ale także wydawane w drugim trzydziestoleciu XIX wieku, a zawierające ludową prozę prace K.W. Wójcickiego, K. Balińskiego, L. Siemieńskiego, R. Zmorskiego, A. Glińskiego2. 1 Zbiór ballad Kolberga stał się podstawowym materiałem, na którym J. Jagiełło zbudowała model fabularny gatunku ukazany w pracy Polska ballada ludowa (Wrocław 1975) oraz bogatym źródłem do opracowanych przez E. Jaworską Katalogu polskiej ballady ludowej (Wrocław 1990 ) i antologii pt. Polska ballada ludowa (Kraków 1991). 2 K.W. Wójcicki Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, T. 1–2, Warszawa 1837; K. Baliński Powieści ludu spisane z podań przez…, wyboru i wydania K. W. Wójcickiego, Warszawa 1842; L. Siemieński Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845; [R. Zmorski] R. Zamarski Podania i baśni ludu w Mazowszu, z dodatkiem kilku 201 �Geneza tych pierwszych zbierackich i edytorskich prac w zakresie bajki – podobnie jak równolegle powstających zbiorów pieśni – wiąże się ściśle z romantycznym zwrotem do ludu, z programem stworzenia narodowego archiwum do dziejów naszej kultury budowanego w oparciu o przeświadczenie o zabytkowej wartości folkloru, o zachowanych w nim reliktach epoki przedchrześcijańskiej i możliwości odkrycia w nim pamiątek dawnego piśmiennictwa polskiego. Ten romantyczny aprioryzm i presja historycznego paradygmatu w odniesieniu do literatury ludowej zaciążył na charakterze pierwszych prozatorskich zbiorów. Prezentowane w nich teksty poddawane były literackiej obróbce i stylizacji, przypisywano im, często karkołomnie, dawną metrykę, wiążąc z czasami przedchrześcijańskimi, zmieniano koloryt i realia. Choć praktyki te realizowano w różnym stopniu, generalnie przy takich tezach programowych teksty prezentowane przez pierwszych wydawców nie stanowiły dokumentów indywidualnego przekazu, niepowtarzalnych wariantów konkretnych realizacji wykonawczych, ale miały być świadectwem dawnej historii, pamiątkami przeszłości narodu. Stopniowo jednak w dyskusji teoretyczno-metodologicznej tamtego czasu pojawiają się głosy krytyczne w stosunku do takiego stanowiska. Już w 1842 roku Józef Ignacy Kraszewski, który wcześniej zarzucił Klechdom Wójcickiego takie właśnie zacieśnienie perspektywy badawczej1, pisał: Podania gminu stały się ważnym i prawie jedynym żywiołem dzisiejszej literatury; podania dziś mają dostarczyć tego, czego dawniej dostarczały mitologia starożytnych, ich dzieje itp. Ale jesteśmy w epoce, w której dopiero zbierać się one poczynają, jeszcześmy podobno charakteru ich dobrze nie poznali, ogółu nie schwycili, a już je obrabiamy chciwie. Mnóstwo głodnych rzucili się na tę pastwę i użyli jej, po większej części przenaturzając […]2. Natomiast, żeby poznać zasób podań i bajek, konieczne jest – zdaniem Kraszewskiego – rozdzielenie kompetencji i celów poety jako twórcy i zbieracza–rejestratora, którego zadaniem powinna być rzetelna dokumentacja szląskich i wielkopolskich, Wrocław 1852; A.J. Gliński Bajarz polski. Zbiór baśni, powieści i gawęd ludowych, T. 1–4, Wilno 1853. 1 J. I. Kraszewski Podania gminne („Klechdy” Wójcickiego), „Tygodnik Petersburski” 1838, nr 44. 2 J. I. Kraszewski Podania gminu, w: tegoż Studia literackie, Wilno 1842, s. 93. 202 �tekstów i zgromadzenie materiałów, a dopiero na dalszym etapie ich kompleksowe badania. Pisarz postulował: Zbierający podania i ogłaszający je po raz pierwszy ograniczyć by się powinni jedynie ścisłym, wiernym, dokładnym ich spisaniem, porównaniem naprzód z pobratymczymi skazkami innych ludów słowiańskich, potem z różnymi podobnymi i pokrewnymi im charakterem powieściami innych krajów. Gdy zbierający obrabia natychmiast i dodaje swoje, ściśle wziąwszy, nie przedstawia nam podania, które powinno być w rodzimej szacie oddane, jak było wzięte z ust ludu […] Po zbierającym nic nie wymagamy ponad ścisłość i dokładność; można by go nawet od badań filozoficznych i naukowych uwolnić, bo te raz mając źródłowe podania, dopełnić się dadzą łatwo1. Obok tej priorytetowej tezy o konieczności stworzenia bazy materiałowej dla przyszłych prac analitycznych jako zadaniu pierwszoplanowym dla badaczy folkloru Kraszewski sformułował drugą fundamentalną o zasadności badań kompleksowych nad kulturą ludową, której folklor jest integralnym, ale i komplementarnym przejawem. W tej samej pracy z 1842 roku pisał: […] nie dość się nauczyć treści podania, by je upoetyzować, by z niego, jak mówią, coś zrobić, trzeba znać miejsce, gdzie się urodziło, lud, co je powtarzał, obyczaje, przesądy, zabobony itd. Póki w zbiorze podań nie będą się dołączać i z nimi jednoczyć wiadomości te, póty okształtowanie artystyczne podań będzie niepodobne […] Każdy pracuje nad drobnostkami, nikt całości objąć się nie odważył […] Całość zaś dopiero wykaże charakter właściwy narodowości naszej2. Wprawdzie nie abstrahuje tu autor od opracowania literackiego podań, jednoznacznie wskazuje jednak na wagę kontekstu kulturowego, w jakim funkcjonują. Te nowatorskie propozycje znajdą po latach realizatora właśnie w osobie Kolberga, jednak jako głos znaczący w dyskusji nad folklorem były z pewnością znane już w tamtym czasie przyszłemu autorowi Ludu i niewątpliwie wpłynęły na kształtowanie się jego planów badawczych i edytorskich. Tym bardziej że stopniowo presja romantycznego historyzmu ustępowała pod naciskiem obiektywniejszych ocen literatury ludowej. 1 2 Tamże, s. 99–100. Tamże, s. 104 i 106. 203 �Wbrew wcześniejszym arbitralnym zapatrywaniom, zamiast szukać w niej pomnikowych zabytków przeszłości narodowej, coraz częściej spostrzegano niejednolitość i zmienność, nawarstwianie się różnych wpływów, przeobrażenia i adaptacje do odmiennych warunków. Stopniowo folklor słowny przestaje być wyłączną domeną literatów, a kolejne lata przynoszą wytyczanie nowych kierunków badań usamodzielniającej się jako odrębna dyscyplina naukowa folklorystyki. Radykalnym wyrazem nowej postawy stała się przełomowa praca Berwińskiego pt. Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki wydana w dwu tomach w Poznaniu w 1854 roku. Była to pierwsza naukowa i udokumentowana książka o folklorze, jako pierwsza prezentowała też metodę komparatystyczną. Sformułował w niej autor nowatorską tezę, że nie w twórczości ludu należy szukać reliktów dawnej historii i źródeł odrodzenia literatury, ale poprzez badanie materiałów historyczno-literackich docierać do źródeł wiedzy o ludzie. Berwiński jako pierwszy wskazał wagę i przydatność dokumentów i świadectw pośrednich, materiałów XVI- i XVII-wiecznych, dla badań nad folklorem i analizą jego żywotnych form. Ocenił też krytycznie dorobek romantycznego okresu folklorystyki, dostrzegając w nim brak kryteriów oceny literatury ludowej oraz precyzji w określaniu jej istoty i charakteru, sprzeczności w sądach. Dał wreszcie ramowy plan przyszłych prac nad literaturą ludową. Postulaty te były nowe i cenne, w ich sformułowaniu leży też wartość pracy Berwińskiego. Natomiast fałszywe okazały się uogólnienia zawarte w Studiach – krańcowym, skrajnym wnioskiem autora stało się bowiem przeświadczenie o niesamodzielnym, jedynie reproduktywnym charakterze literatury ludowej, która według autora tylko wchłaniała w siebie tradycje kościoła i warstw oświeconych, nie będąc zdolną do samodzielnego tworzenia. To paradoksalne stwierdzenie przy jednoczesnym naukowym warsztacie Berwińskiego było z jednej strony efektem przeniesienia wyników badań nad wierzeniami, czarami i zabobonami ludu na literaturę ludową, z drugiej stanowiło rezultat załamania się poety po rabacji galicyjskiej 1846 roku, prowadząc do tak absurdalnej i pesymistycznej oceny 1. Stanowisko to spotkało się później ze stanowczą krytyką Kolberga, do czego wypadnie jeszcze powrócić. 1 Por. T. Brzozowska-Komorowska Ryszard Berwiński (1819–1879), w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Warszawa 1982, s. 11–24. 204 �Sygnalizowany wyżej postulat Kraszewskiego dotyczący kompleksowych badań kultury ludu sformułowany został w roku 1842, kiedy to Kolberg wydał swój pierwszy zbiorek pieśni. Równoległa refleksja nad potrzebą porzucenia romantycznego aprioryzmu w stosunku do twórczości ludu oraz koniecznością obiektywnego jej analizowania w oparciu o źródłową dokumentację, także na tle porównawczym, kontynuowana była również przez następne lata, jeszcze przed publikacją stanowiska Berwińskiego1. W roku 1859 kolejny apel o całościowe badania kultury wsi publikuje „Biblioteka Warszawska”, ważny opiniotwórczy periodyk popowstaniowej stolicy. Obok pieśni, podań i przysłów – postuluje redakcja – należy uwzględnić rysunki narzędzi i sprzętów rolniczych, a także „charakterystykę każdej wydatniejszej okolicy, dołączyć rys zwyczajów, uroczystości, kostiumów, w najwierniejszym oddaniu nie tylko właściwych ubiorów, ale fizjonomii i postaci kmiotków naszych” 2. Rok później na łamach tego samego czasopisma opublikowany zostaje apel wzywający do badania mowy ludu, dla dopełnienia dzieła Lindego, oczyszczenia języka z obcych naleciałości, odnowy słowotwórstwa poprzez nawiązanie do rodzimego zasobu leksykalnego 3. Kolberg, żywo zainteresowany tą problematyką, związany blisko z redakcją „Biblioteki Warszawskiej” i uczestniczący w życiu literacko-umysłowym Warszawy, był z pewnością szczególnie chłonnym odbiorcą tej kampanii i postulatów nawiązujących do oświeceniowego programu Kołłątaja. Upadek powstania styczniowego w 1864 roku i narodziny pozytywizmu w polskich warunkach kraju pod zaborami przyniósł też radykalne przewartościowanie dotychczasowych postaw, odejście od romantycznej idealizacji ludu i jego poezji na rzecz konkretnej pracy organicznej i pracy u podstaw dla szerzenia oświaty wśród ludu, poprawy jego bytu materialnego i podniesienia świadomości narodowej w walce z rusyfikacją i germanizacją. A cele te domagały się gruntownej i realnej wiedzy naukowej o życiu mieszkańców wsi i ich kulturze. 1 Zob. m. in. E. Dembowski Uwagi nad źródłami do badań dziejowych, „Przegląd Naukowy” 1842, T. 3, nr 24, s. 950–951, [tenże] E.–D.– Piśmiennictwo polskie w zarysie, Poznań 1845, s. 13, 32–33, J. Majorkiewicz Historia, literatura i krytyka, Warszawa 1847, s. 39–73; W. A Maciejowski Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, T. 1, Warszawa 1851, s. 108 i nast. 2 Wiadomości literackie, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3, s. 522. 3 S.. Mikucki Odezwa do miłujących mowę ojczystą, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 2, s. 530–533. 205 �Przede wszystkim jednak zmianę przedmiotu badań i potrzebę całościowego widzenia kultury ludowej dyktowało Kolbergowi własne doświadczenie nabywane w trakcie wieloletnich już badań terenowych i bezpośredniego obcowania z życiem ludu i jego folklorem, praktyczna obserwacja ścisłego związku wszystkich przejawów kultury wsi w jej zróżnicowaniu regionalnym. Reorientacja koncepcji Kolberga w tym duchu – zbieżna z programem postulowanym w ówczesnym środowisku literackim –sprawiła więc, że jego wcześniejsze wyłączne zainteresowanie muzyką i pieśnią przyporządkowane zostało kompleksowej wizji kultury w ujęciu regionalnym, a w niej ważne miejsce wyznaczył badacz także innym gatunkom literatury ludowej. Za cezurę nowego etapu uznać można rok 1865, w którym Kolberg ogłosił w „Bibliotece Warszawskiej” list otwarty, apel do społeczeństwa o pomoc i czynny współudział w zbieraniu materiału do planowanego według nowej koncepcji dzieła i jednocześnie zarysował jego panoramiczny profil1. W liście tym osobne działy, które miałyby być obiektem badań i rejestracji – obok odnoszących się do kultury materialnej i społecznej – poświęcone są literaturze ludowej. Pod nr 6. czytamy: „Przysłowia, zdania, bajki, powiastki, klechdy, legendy, podania itp., o ile możności (lubo niekoniecznie) w mowie potocznej, miejscowej oddane”, dział 8. obejmuje: „Pieśni, o ile możności z nutą, a choćby i bez niej, oddane mową miejscową. Pieśni nabożne i dziadowskie”, zaś w ramach „Zwyczajów i „Obrzędów” wymienia Kolberg towarzyszące tym uroczystościom „piosnki”, „śpiewy i mowy”. W tym samym roku 1865 wydany zostaje jako tom pierwszy dzieła pt. Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni i tańce „zarys etnograficzny” pt. Sandomierskie (później przemianowany na tom drugi, po włączeniu do Ludu jako tomu pierwszego Pieśni ludu polskiego z 1857 roku). Nie jest to jeszcze pełna monografia etnograficzno-folklorystyczna, jak późniejsze w ramach Ludu, ale jako zarys monograficzny stanowi pierwsze ogniwo monumentalnego planu, uwidocznionego w tytule serii wydawniczej. W tomie widoczna jest zmiana koncepcji: obok pieśni powszechnie śpiewanych, zebranych 1 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej. List otwarty, „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 1, s. 306–308, przedruk w: Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 102–105. 206 �w osobnym dziale (w liczbie 55) oraz wyodrębnionej grupy kilkunastu pieśni szlacheckich, dworskich i mieszczańskich, są tam opisy pięciu wesel, dwu obchodów zwyczajów sobótkowych i czterech dożynkowych, opublikowane wraz z pieśniami wplecionymi w relację, a związanymi z odpowiednimi uroczystościami. Tom zawiera też krótkie „wiadomości topograficzno-etnograficzne”, tańce podzielone według metrum dwu- i trójdzielnego oraz stosunkowo obszerny materiał językowy, na który składają się: „Słowniczek”, „Właściwości mowy” oraz „Próbki mowy”. W ramach tych ostatnich znalazły się m.in. trzy teksty bajkowe („legenda”, „klechda”, „gadka”), potraktowane jednak „służebnie”, jako przykłady ilustrujące żywy język z okolic Sandomierza. Ponadto kilka tekstów ludowych (podania, pieśni, przysłowia) zamieścił Kolberg w przypisach. W sumie materiał pieśniowy i taneczny dominuje (325 pozycji), ale jest już w miarę rozpoznanej funkcji osadzony w szerzej wskazanym kontekście. Odtąd kolejne tomy Ludu, potem Obrazów etnograficznych wydawane przez Kolberga do roku 1890, tj. do końca życia, przynosić będą – zgodnie z wypracowanym modelem monografii etnograficzno-folklorystycznej – także dokumentację z zakresu literatury ludowej danego regionu, potraktowanej jako integralny składnik konstytuujący kulturę określonej wspólnoty, choć w różnym stopniu dla niej reprezentatywny, co warunkować będą możliwości badawcze, a także ilość oraz charakter uzyskanych materiałów. Ewolucję tę sam badacz tak przedstawił w 1868 roku, tj. trzy lata po wydaniu Sandomierskiego: Z początku, idąc za ogólnym wówczas popędem w literaturze do rzeczy swojskich, ludowych, zwracałem uwagę na jego [ludu] poezję, więc na pieśni i muzykę, i znaczną zebrawszy ilość piosnek ludowych, takowe już to w osobnych poszytach, już po różnych rozproszone czasopismach ogłaszałem. Przekonawszy się później, że wielka pieśni tych mnogość wiąże się z pewnymi obrzędami, bez opisania których treść ich stałaby się zagadkową, a często niezrozumiałą, że nadto wielka ich liczba przez systematyczny dopiero układ, tj. zestawienie i porównanie z sobą licznych wariantów i wersyj, dostateczne znajdzie objaśnienie i ocenienie, rozszerzyłem zakres prac moich, wciągając w nie także opis szczegółowy obrzędów i zwyczajów ludu. Rozpatrywanie się znowu w tych ostatnich po ich uporządkowaniu powiodło mnie do szukania i śledzenia podań, baśni, gadek, przysłów i zabobonów ludowych, w pośredniej i bezpośredniej z tamtymi będących styczności, niemniej do skreślenia takowych w ludowej mowie i spo207 �sobie wyrażania się, a to dla użytku filologów. Wszystkie te objawy życia wewnętrznego, duchowego, łącząc się w zgodną całość z zewnętrznym, fizycznym ludu ustrojem, wymagały przedstawienia także jego postaci, szaty, mieszkania i zajęć gospodarczych1. Na zmianę koncepcji wpłynęło także przeświadczenie, że prezentowany w Pieśniach ludu polskiego obraz folkloru balladowego zakrojony był „na zbyt rozległą skalę” i planowana kontynuacja takiej metody dla innych gatunków pieśni okazała się zadaniem nierealnym. W przedmowie do Sandomierskiego wyjaśniał, że układ pieśni wiążący w jednę całość mnóstwo wariantów, zebranych z najodleglejszych […] okolic kraju, lubo uzasadniony chęcią przedstawienia (wedle treści słów) ogólnego całej Polski muzykalnej zarysu, jaki dać zamierzałem, […] nie dozwolił w masie nagromadzonych różnorodnych materiałów dopatrzeć i wyróżnić szczegółów prowincjonalnych, które jedne po drugich systematycznie opisane, nie roniąc nic w monografiach swych z właściwości i odcieni miejscowych, wzięte razem składałyby się na niemniej rzetelny – i pochlebiam sobie – tym ciekawszy jeszcze obraz całego kraju2. W kolejnych monografiach Kolberg nie zarzucił całkowicie zestawiania wariantów, ograniczył jednak ich ilość do wybranych i znaczących, posługując się dla celów porównawczych systemem odsyłaczy do utworów zawartych w innych monografiach czy tomach. Konsekwentna realizacja nowego i monumentalnego programu przyniosła w efekcie największe kompendium tekstów folklorystycznych będące dziełem jednego badacza. W nowym ujęciu folklor słowny reprezentowany przez różne gatunki literatury ludowej – nie tylko poezję, ale i prozę: bajki, podania, legendy, anegdoty, opowieści wierzeniowe, a także mikroformy takie jak zagadka czy przysłowie – w dużej mierze potraktowany zostaje synkretycznie, więc osadzony w towarzyszącym mu lub organicznie przynależnym kontekście kulturowym danego regionu (muzyka i taniec, zwyczaje, obrzędy, wierzenia), a po części prezentowany jest autonomicznie w całej różnorodności form, gatunków, ich funkcji i specyfiki oraz kolorytu lokalnego. 1 List do Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 28 II 1868 r., Korespondencja…cz. I (DWOK T. 64), s. 246. 2 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 5. 208 �Stosunek badacza do tekstów ludowych i ich miejsca w kulturze wsi. Założenia teoretyczno-metodologiczne Uznanie literatury ludowej za niezbędny, integralny element „kompletnego obrazu ludu” odzwierciedlało holistyczne spojrzenie Kolberga na kulturę ludową i folklor. Podejście to było rezultatem przekonania, wypracowanego empirycznie w trakcie własnych badań i wieloletniej obiektywnej obserwacji faktów kulturowych, o ścisłym związku kultury duchowej i materialnej. Przedmiot etnografii stanowić miały obie dziedziny dopełniające i przenikające się nawzajem. Pisał: […] gdy jednak przedmiot, którym [etnografia] się zajmuje, tj. człowiek, obok cech zwierzęcych, do ziemi go przykuwających, ukazuje razem całe bogactwo swej natury duchowej, jakoby świat drugi nadzmysłowo nad światem zmysłów rozpięty, przeto aby nauce o nim potrzebną nadać pełność, w opis objawów bytu jego zewnętrznego wciągnąć także należy cały tak widocznie od innych istot odróżniający go żywot moralny, skłaniający go do społeczności z współbliźnim równie potrzebą duchową, jak materialną, który to żywot sam dopiero piętno człowieczeństwa w najszlachetniejszym wyrazu tego znaczeniu zdolen wycisnąć mu na czole1. Teksty folkloru miały ukazywać ów „żywot moralny” i jak wyrazi to Kolberg wielokrotnie gdzie indziej, „ducha ludu (narodu)”, jednakże z uwzględnieniem odbicia w nich bytu materialnego. Jednocześnie wyraźnie podkreślił w tej wypowiedzi społeczny aspekt kultury. Twórczość ludowa pojmowana więc będzie jako własność zbiorowa; przekaz utworów dokonuje się wprawdzie przez konkretnego bajarza czy śpiewaka, który nadaje im swój indywidualny rys, przekształca je po swojemu, stając się autorem kolejnego wariantu, ale zasadniczo pozostają przynależne do wspólnoty. Kolberg był świadomy nieustannych przeobrażeń tekstów folkloru, ich wędrówek, niezliczonych odmian, wpływów, „zwichnień”. Za główną cechę folkloru słownego, podobnie jak muzycznego, uważał wariantywność, którą postrzegał przede wszystkim w kategoriach zróżnicowania regionalnego, ale 1 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia, rozprawy, artykuły (DWOK T. 63), s. 7 (pierwodruk: „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1876, R. 4, nr 8, s. 710–726). Zob. też W. Domański Poglądy Kolberga na przedmiot, zakres i cel etnografii, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dadak–Kozicka, K. Lesień–Płachecka, Warszawa 1995, s. 77. 209 �także indywidualności wykonawcy, jego predyspozycji do reprodukowania i improwizacji, warunków transmisji itd. Przyjmując za cel swoich badań obraz kultury poprzez monografie regionalne, starał się dokumentować tę różnorodność i dynamikę zmian folkloru, lokalne właściwości, gromadząc jak największy zasób materiału i starając się o systematyczne zestawienie „wszelkich różnic, odmian i drobnych odcieni i o metodyczne ich porównanie”. I wyjaśniał dalej: Działanie takie przyczyni się do łatwiejszego wyśledzenia, co w wyobrażeniach, pieśniach i zwyczajach jest specyficzną własnością miejscowości, powiatu, prowincji, plemienia (dajmy na to: słowiańskiego), a co i w jakiej dozie naleciałością obcego plemienia, narodu, prowincji itd., w jaki sposób układała się treść pierwiastkowa i prosta w warianty i jak dalece wyobrażenia jednych ludów oddziaływały na wyobrażenia drugich. Stąd też etnograf i w ogóle wszelkiego rodzaju badacz żadnym, by najmniejszym gardzić nie powinien szczegółkiem (byle tylko autentyczność jego nie ulegała zaprzeczeniu) […]1. Tak więc swoje zasadnicze zadanie upatrywał w zebraniu jak najbogatszego materiału do przyszłych wielostronnych badań i interpretacji naukowych. Jednocześnie tym tłumaczyć można szczególną powściągliwość Kolberga w formułowaniu uogólnień i dalej idących wniosków, które na etapie budowania bazy źródłowej uważał jako praktyk za przedwczesne. W ukształtowaniu tak dojrzałego stanowiska obok empirycznego poznawania folkloru wspomagała badacza także oparta o rozległe studia orientacja w dorobku polskiego i europejskiego ludoznawstwa i nauk humanistycznych. Choć akcentował mocno potrzebę osadzania utworów ludowych w kontekście kulturowym i w praktyce realizował ten postulat w ramach zwyczajów, obrzędów, gier i zabaw oraz tańców, gdzie pieśni czy oracje i przyśpiewki stanowiły składnik uroczystości czy rozrywek utrwalony tradycją i organicznie do nich przyporządkowany, w innych sytuacjach wykonawczych pomijał jednak na ogół informację o kontekście sytuacyjnym, rozmaitych okolicznościach transmisji bajek, zagadek, przysłów oraz pieśni 1 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych w Polsce i na Rusi ze szczegółowym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera), czytana na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przez…, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 265 (pierwodruk: „Na Dziś” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266–285). 210 �niezwiązanych z obrzędami, śpiewanych przy różnych okazjach czy zdarzeniach życia codziennego wsi. Określając pieśni takie jako „powszechne”, funkcję ich postrzegał jako ruchliwą, zmienną, kształtowaną bardziej lub mniej doraźnie. Podobnie folklor prozatorski i małe formy (zagadki, przysłowia), ilustrujące świat wyobrażeń i wiedzy ludu, przypisywał do określonego regionu zgodnie z ich proweniencją, nie informując przy tym na ogół o sytuacji, okolicznościach, w jakich narrator czy informator realizował swój przekaz. Takie teksty lokował w osobnych poświęconych im rozdziałach, klasyfikując je wewnętrznie według różnych kryteriów, przeważnie jednak treści, do czego wypadnie jeszcze powrócić. Taka praktyka prezentowała utwory ludowe jako samodzielne, integralne, odrębne kategorie folkloru, co było odbiciem romantyczno-filologicznego rozumienia tekstu jako obiektu sztuki, okazu poezji czy prozy „gminnej” lub reprezentanta gatunku. Niektórym gatunkom przypisał jednak w praktyce funkcję ilustratywną, dopełniając nimi informacje topograficzne i opis etnograficzny kraju, ludu czy tzw. świata nadzmysłowego. Wymienić tu należy m.in. legendy, podania historyczne, ogólnonarodowe i lokalne związane z opisywanymi miejscowościami, postaciami historycznymi, topografią terenu, zabytkami, patronami kościołów itd., anegdoty i przysłowia ilustrujące charakterystykę ludu danego regionu oraz opowieści wierzeniowe o strachach, duchach, czarach, które to teksty opowiadane często jako przygody konkretnych osób i włączone w opis uprawdopodobnić miały przedstawiane wierzenia, wyobrażenia i przesądy ludowe w danym regionie. Dotyczyło to zarówno tekstów w postaci fabularnej, jak i streszczeń czy sygnałów, komunikatów o wątkach przypisanych do miejsc i osób czy sytuacji społecznych oraz legitymizujących wierzenia. W sumie, traktując folklor słowny jako składnik całościowego obrazu kultury, Kolberg okazał się prekursorem nowoczesnego antropologicznego podejścia do twórczości ludowej, które postrzega tekst słowny nie tylko jako „wytwór sztuki”, ale jako „działanie komunikacyjne”, „tekst kultury”, „tekst-zachowanie”, „tekst-proces”1. W praktyce jednak, choć dostrzegał uwikłanie tekstów 1 Problem niewystarczalności filologicznego traktowania tekstu folkloru wobec jego antropologiczno-kulturowego ujęcia jest jednym z wiodących zagadnień we współczesnej debacie nad folklorem. Postulat C. Hernasa: „Wypowiedź może znaczyć co innego w zależności od sytuacji; jeżeli nie zapiszemy sytuacji, tylko sam tekst – nic nie zapisaliśmy”, określający „synkretyczność tekstu jako utworu wielotworzywowego i przede wszystkim sytuacyjnego”, w dzisiejszej folklorystyce uznawany jest za bezdyskusyjny, choć – zdaniem wielu badaczy – nie znosi postrzegania go i badania w kategoriach „tekstocentrycznych” (według kryteriów estetycznych 211 �folkloru w sytuację wykonawczą, metodycznie i szczegółowo kontekstu nie dokumentował. Dla tego materiału jednoznaczna rekonstrukcja funkcji, jaką poszczególne teksty folkloru pełniły w lokalnym środowisku społeczno-kulturowym, staje się wątpliwa bądź wręcz niemożliwa, gdyż sam temat pieśni czy fabuła wątku bajkowego i jego lokalizacja geograficzna na tę funkcję nie wskazują, skoro brak informacji o okolicznościach transmisji konkretnego przekazu i o jego wykonawcy1. Można tu jedynie odwoływać się do wiedzy i pamięci Kolberga jako badacza-praktyka, rejestratora przekazu, który był świadomy sytuacji wykonawczej i jej potencjalnej powtarzalności dla pewnych tekstów, np. pieśni dziadowskich czy żołnierskich, choć trudno zakładać, że odtwarzał tę sytuację z pamięci jako identyczną dla wszystkich wariantów danego wątku, gdyż poszczególne wersje pieśni czy bajki mogły funkcjonować w różnych, zmiennych sytuacjach i być produktem różnych wykonań. Jak się okaże w dalszych rozważaniach, przy utworach traktowanych przez Kolberga autonomicznie decydowała hierarchia oraz kryterium tematyczne, podmiot lub przedmiot wykonywanej pieśni czy struktura treściowo-fabularna bajki. Wychodząc z założenia, że twórczość słowną należy badać i ukazywać wiernie w całym jej bogactwie treściowym i formalnym, autor Ludu szybko przeciwstawił się też tak typowej dla romantyków praktyce upiększania ludowej poezji i prozy, wybierania tekstów pod kątem ich artystyczno-estetycznych walorów. Teofilowi Lenartowiczowi, który w nawiązaniu do wydanych świeżo Pieśni ludu polskiego radził przyjacielowi, aby drukował tylko takie teksty, „w których znajduje się coś piękniejszego”, odpowiadał już w 1857 roku: Wierzę ja, że zapatrując się okiem poety, mogłeś wiele tu rzeczy niesmacznych dla siebie dojrzeć, ależ ja nie zbieram pieśni li tylko dla poezji w nich zawartej. Są i będą one skarbnicą ciekawą dla gramatyków, lingwistów, historyków, dla ludzi kreślić mających nie tylko duchowość narodu, nie tylko całe jego moralne i niemoralne usposobienie, jego obyczajowość, ale i zewnętrzną skorupę, wszysti kodu werbalnego). Zob. m.in. J. Bartmiński Folklorystyka, etnonauka, etnolingwistyka – sytuacja w Polsce, „Literatura Ludowa” 2005, nr 6, s. 5–13. Wyżej posłużono się określeniami cytowanymi z tej pracy. Por. też dyskusję zainicjowaną przez C. Hernasa po wydaniu książki J. Bartmińskiego O języku folkloru (Wrocław 1973), „Literatura Ludowa” 1976, nr 4/5, s. 3–21, oprac. M. Łazuk pt. Co to jest język folkloru? (tam na s. 4 cytowana wyżej opinia Hernasa). 1 Por. też P. Grochowski, V. Wróblewska Materiały Kolbergowskie a metodologia badań folklorystycznych, „Lud” T. XCVIII: 2014, s. 49–51. 212 �kie przypadłości słowa i dźwięku, przez jakie przechodził […] Takimi, jakimi są, zbieracz je ma przedstawić, nie wolno mu w nich nic dodać ani ująć, jeżeli chce być wiernym swemu zadaniu i zyskać zaufanie1. Kolberg miał świadomość złożoności zjawisk folkloru, jego funkcjonowania i mechanizmu przemian, nieustannych wędrówek i trudności w ustaleniu proweniencji tekstów. Akcentował to wielokrotnie w przedmowach do swoich tomów, w korespondencji i w publicystyce. M.in. pisał jeszcze przed rokiem 1857 w zaniechanej wersji wstępu do Pieśni ludu polskiego: Od lat kilku przebiegałem kraj w różnych kierunkach dla zbierania pieśni. Wszędzie prawie była ich wielka obfitość i śmiało rzec mogę, że co wieś, to pieśń, i to niejedna, ale nieprzebrane źródło. Po wyśpiewaniu melodii nie zaniedbałem bowiem ze śpiewaka wybadać pochodzenie pieśni, jej początek, dawność i rozgałęzienie w okolicy. Częstokroć po dworach znajdowały się w służbie śpiewaczki z oddalonych stron będące, które tym samym wiele z okolic rodzinnych i lat dawnych umiały śpiewów, lubo i w nowym siedlisku miejscowych pouczyły się pieśni, którą to okoliczność wyraźnie przy wykonaniu wymieniały. Stąd też miejsce wyrażone obok pieśni po większej części mogłoby uchodzić za jej właściwe gniazdo ze względu, że ją tam nasamprzód słyszano, chociaż rzecz nie zawsze się tak ma, bo zaprzeczyć nie podobna, że i okoliczne sioła posiadają tęż samą, podobną, bardziej oryginalną lub piękniejsze jej warianty, a to według miejscowego usposobienia i uświęcenia. Bywa i to, że pieśń niejedna, z dalekiego zakątka kraju przywędrowawszy do stolicy lub przeniesiona w zupełnie przeciwną stronę, dopiero tam, na kończynach kraju oparła się i upowszechniła. Ponieważ działanie to od wieków w różnych kierunkach i na rozmaity sposób się odbywało, przeto w tych dziwnych i chaotycznych uplotach wykryć ślady rozlicznych melodyjnych wędrówek byłoby to samo, co chcieć szczęśliwie wyjść z labiryntu lub rozwiązać gordyjski węzeł. Wszelako na podstawie osiągniętych już rezultatów troskliwy badacz będzie w stanie wnioskować o pochodzeniu i dawności wielu pieśni, potrafi zbadać koloryt miejscowy, różny wpośród różnych prowincji, tysiączne odcienia i warianty do pierwotnego sprowadzić źródła i jakim gdzie korytem pieśń mogła płynąć, wykazać2. Wcześnie wyrażał przekonanie, że teksty folkloru nie egzystują w pierwotnej postaci, ale noszą ślady różnych epok i wpływów, wędrówek 1 List T. Lenartowicza z 25 III oraz odpowiedź Kolberga z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 67 i 70–71. 2 Rkp.O. Kolberga, Arch. PTL, teka 35, sygn. 1314, k. III. 213 �i miejsc. Daleki był jednak od arbitralnego wiązania genezy twórczości ludowej z czasami przedhistorycznymi, doszukiwania się w niej jedynie śladów przeszłości i uznawania za źródło do poznania historii narodu. Dostrzegał utwory i elementy starsze, zabytkowe, ale i odbicie czasów nowszych, nieodległą w czasie metrykę niektórych tekstów. Literatura ludowa, którą dokumentował jako ciągle się „dziejącą” w kolejnych przetworzeniach, należała według badacza do jego czasu, choć wchłonęła i wchłania różne wcześniejsze i ościenne wpływy. Dynamikę tych przemian uznawał za nieuchronną i tym bardziej za pilne uważał systematyczne zbieranie i porządkowanie materiałów spisanych wiernie „z ust ludu”. Bogactwo zbieranych źródeł i obserwacji skłoniło go w 1871 roku do znamiennej polemicznej wypowiedzi w obronie zdolności twórczych ludu, które zakwestionował R. Berwiński we wspomnianej już głośnej pracy z 1854 roku pt. Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki: Że sąd tak bezwzględnie postawiony (a wywołany widocznie grozą wypadków galicyjskich 1846 r.) ostać się długo jako pewnik nie mógł, tego dowodzić tu obszernie nie potrzebuję. Zaprzeczając bowiem umysłowi naszego ludu twórczości i na bierne, naśladowcze jedynie skazując go ducha stanowisko, ubliżałby on naturze ludzkiej w ogóle, która jakkolwiek uległą być może prądom wypadków, czy to gwałtownie, czy mniej nagle z zewnątrz na nią napływających, nie zrywa przecież od razu wszystkich ogniw wiążących ją z przeszłością, nie wyrzeka się jej bezwarunkowo, chociaż nie zawsze czuje wagę i pojmuje znaczenie przechowanych w swym łonie tradycyj. Jak tedy z jednej strony skutkiem nowszych coraz wypadków i wyobrażeń mógł on w pewnych kraju miejscach niejedno zapomnieć, uronić, to z drugiej zapamiętał także i zachował niemałą zabytków podobnych ilość (acz je często zwichnął), tam zwłaszcza gdzie wpływy wyżej wskazane działały słabiej. Jeżeli i u innych narodów, nad którymi niemniejsze jak nad naszym huczały dziejów nawałnice, są mnogie tego rodzaju zabytki, to nie widzę przyczyny, dlaczego by znaleźć ich nie było można i wśród naszego ludu umysłowo i pamięciowo wcale nieupośledzonego?1 Opinia ta dobitnie pokazuje perspektywę badawczą Kolberga wobec folkloru. 1 O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. XV. 214 �Metody gromadzenia i źródła tekstów ludowych w pracach Kolberga Teksty ludowe gromadził Kolberg równolegle z innymi materiałami etnograficznymi i folklorystycznymi i publikował je w kolejnych monografiach regionalnych wydawanych w latach 1865–1890. Zasób poszczególnych gatunków poezji i prozy ludowej układał się różnie w ramach różnych serii, co warunkowały możliwości badań i kontaktów w danym regionie, ilość i charakter pozyskanego materiału oraz ograniczenia finansowe związane z wysokimi kosztami druku, a zatem konieczność eliminacji części źródeł w trakcie przygotowań do publikacji. Literaturę ludową dokumentował Kolberg w trojaki sposób: z autopsji w trakcie własnych badań terenowych, dzięki współpracy z innymi zbieraczami i badaczami, w wyniku studiów i kwerend bibliotecznych i archiwalnych. Pozyskany materiał układa się więc odpowiednio w trzy warstwy źródłowe: zapisy ze słuchu sporządzane samodzielnie w trakcie bezpośredniego kontaktu ze śpiewakiem czy narratorem; teksty zanotowane przez inne osoby, uzyskane od korespondentów i współpracowników, przeznaczone dla Kolberga i specjalnie przygotowane dla jego potrzeb bądź też podarowane mu, lecz pierwotnie nie dla niego spisywane; utwory zaczerpnięte z różnego rodzaju źródeł literackich i archiwalnych. Już we wspomnianym wyżej liście do redakcji „Biblioteki Warszawskiej”, zwracając się o pomoc do „współobywateli” w gromadzeniu materiału, badacz wskazał drugą z wymienionych dróg jako niezbędne dopełnienie własnych zbiorów wobec niemożliwości zrealizowania swego ogromnego zamierzenia bez wsparcia życzliwych etnografów-amatorów i osób związanych z danym regionem. Zaś systematyczne i rozległe studia nad literaturą pozwoliły zorientować się szybko w ilości materiału już publikowanego, który może poszerzyć i wzbogacić obraz własny, dokumentując przy tym ciągłość tradycji, wędrówkę wątków, podobieństwa i różnice, wiek i pochodzenie, rozpowszechnienie i wielość wariantów pieśni i bajek, wreszcie ich specyfikę regionalną, „miejscową”. Materiał zbierany tymi trzema kanałami nie jest więc jednolity źródłowo, cechuje go różnorodność formalna, językowa i treściowa w zależności od kompetencji źródła, preferencji i celu autora, czasu, miejsca i okoliczności rejestracji tekstu, osoby informatora i zapisującego itd. Najbogatszą ilościowo i najcenniejszą źródłowo część dorobku Kolberga w zakresie folkloru słownego stanowią jego własne zbiory terenowe z lat 1839–1885 pozyskane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Szybko odszedł 215 �od młodzieńczych, romantycznych wypraw, głównie w okolice Warszawy, na rzecz podróży i badań zaplanowanych i przemyślanych, pozwalających skutecznie wykorzystać czas i skromne środki finansowe. Za cel obierał miejscowości, które mogły stanowić stacje badawcze, tj. najczęściej życzliwe dwory i dworki ziemiańskie, plebanie, domy inteligencji itd. ofiarowujące gościnę. U zaprzyjaźnionych znajomych lub poleconych gospodarzy mógł zatrzymać się dłużej, za ich pośrednictwem pozyskać informatorów, znaleźć często pomoc merytoryczną w zakresie dziejów i kultury regionu czy okolicy, a także w organizacji pracy. Taką metodę badań wymuszały niejako warunki życia w kraju rozdartym przez zabory, restrykcje polityczne nasilone zwłaszcza po upadku powstania styczniowego, nieufność chłopów wobec obcych przybyszy i ich niechęć do odpowiadania na indagacje i oczekiwania badacza. Był wprawdzie uzależniony od życzliwości gospodarzy; ci jednak ofiarowując mu gościnę i pomoc, rozumieli na ogół wagę pracy Kolberga „na niwie narodowej”, a pobyt u nich nierzadko odejmował mu kosztów wypraw. Sam tak o tym pisze w autobiograficznym szkicu: […] podróże moje były obmyślane i uplanowane z góry, do przyjaciół i znajomych obywateli kraju w różnych mieszkających okolicach (lub do innych, za tychże listem rekomendacyjnym). Przybywszy tam, badałem najprzód i kaptowałem sobie ludzi dworskich, którzy ośmieleni w służbie dworskiej byli skorsi do pogawędy i śpiewu, a zrozumiawszy, o co rzecz chodzi, namawiali i sprowadzali innych ze wsi, iż za napitek i wynagrodzenie udawali się w tym celu do dworu lub pozwalali do swojej przychodzić chaty. Ponieważ wszędzie nader gościnnie byłem przyjmowany i konie do dalszej wycieczki miałem prawie zawsze na pogotowiu, przeto koszta takich podróży (ponoszone z oszczędzonych na zajęciach lub pracach moich pieniędzy) nie były zbyt wielkie, a czasami ograniczały się jedynie na datkach [dla] włościan za pozyskane materiały1. Dzięki takiej organizacji badań Kolberg odwiedził wiele miejscowości na ziemiach wszystkich trzech zaborów i pozyskał setki tekstów ludowych zapisanych z autopsji, ze słuchu, w bezpośrednim kontakcie z narratorem czy śpiewakiem. Wśród gościnnych stacji, w których pobyt okazał się owocny, wymienić można dla przykładu: Wysoce na Mazowszu („słomiany dworzec Norwidów”), Bodzanowo na Kujawach (u Biesiekierskich), Czeszewo na Pałukach (u Libelta) i Morownicę (u Niegolewskich) – w Wielkopolsce, 1 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68. 216 �Tarnów w Chełmskiem (u Hemplów), Zakrzewko (u Czarlińskich) i Telkwice (u Donimirskich) – na Pomorzu, Bóbrkę (u Blizińskich) i Leszczowate (u Kraińskich) – w Sanockiem, Sanoczany (u Jaruzelskich) i Iskań (u Załęskich) – w Przemyskiem, Żabie (u ks. Witwickiego) i Czortowiec (u Przybysławskich) – na Pokuciu, Barysz (u Szawłowskich) i Zadwórze (u Bochdanów) – w Lwowskiem, a przede wszystkim Modlnicę i Mogilany pod Krakowem, gdzie u zaprzyjaźnionej rodziny Konopków przebywał wielokrotnie, od roku 1842, by zamieszkać w gościnnym dworze w Modlnicy na kilkanaście lat (1871–1884), ciesząc się tam szczególnym zrozumieniem i pomocą właścicieli w swoich badaniach i pracy. Inaczej było natomiast np. na Mazurach, gdzie nie znalazł punktów oparcia, bo brakło dworów polskiego ziemiaństwa, a próby nawiązania kontaktów z miejscową ludnością za pośrednictwem duchownych protestanckich dały znikome rezultaty. Nie zdołał też Kolberg przeprowadzić planowanych badań na Śląsku (w zaborze pruskim), konkretny ich projekt w 1885 roku nie doszedł do skutku. Najbogatsze materiały pozyskał oczywiście tam, gdzie miał korzystne warunki dla swoich badań terenowych, tj. przede wszystkim na Mazowszu i w Krakowskiem, z którymi był związany długoletnim miejscem zamieszkania, a także w regionach, w których znalazł szczególne oparcie i gdzie wracał parokrotnie, czyli na Kujawach, w Wielkopolsce, w Sanockiem czy na Pokuciu. Bezpośredni kontakt z informatorem podlegał jednak w tych okolicznościach pewnym ograniczeniom. Nie zawsze, dokonując notacji ze słuchu, utrwalał Kolberg wykonania spontaniczne, nieograniczane nieufnością i skrępowaniem chłopskiego informatora wobec obcego badacza. Często bywały to sytuacje sztuczne, zaaranżowane, organizowane we dworze, w obecności pani lub pana, co stanowiło barierę dla swobodnej wypowiedzi czy śpiewu, onieśmielało wiejskiego wykonawcę, narzucało retuszowanie lub eliminację niektórych treści czy utworów. Stąd często w tej roli występowała bardziej obyta służba dworska. Z kolei jako gość i rezydent Kolberg niejednokrotnie musiał liczyć się też z ograniczeniami ze swojej strony w trakcie indagacji czy w opisie sytuacji, o którą mu chodziło. Rzutowało to również na repertuar i charakter pozyskiwanego materiału. Z jednej strony specyficzna autocenzura śpiewaka czy narratora wobec słuchaczy dyktowała unikanie treści ich zdaniem niepożądanych, tj. np. pieśni stanowych czy obscenicznych, rubasznych konceptów czy epizodów dwuznacznych obyczajowo. Z drugiej strony sam Kolberg zapewne nieraz pozbawiony był 217 �swobody w bezpośrednim kontakcie z informatorem, w zadawaniu pytań i w obmyślanym wywiadzie, zmuszony liczyć się z pośrednikami i animatorami sytuacji dla niego zorganizowanej. Wreszcie niejednokrotnie śpiewali dla Kolberga pieśni i opowiadali bajki gospodarze znający miejscowy folklor i gwarę, często żony i córki właścicieli, rezydentki i nauczycielki we dworach, muzykujące i śpiewające. Wskazują na to zachowane rękopisy oraz znajdujące się w nich notatki i liczne wzmianki rozsiane w korespondencji. Wówczas również repertuar i charakter przekazywanych tekstów folkloru zdeterminowany był, choć w różnym stopniu, przez subiektywną ocenę wykonawcy wybierającego opowieści i bajki „odpowiednio” reprezentatywne. W skomplikowanej sytuacji politycznej kraju i przy ograniczonych możliwościach własnych, czasowych i finansowych, nie ograniczał się Kolberg do dokumentacji folkloru słownego w granicach regionu, z którego pochodziły i gdzie funkcjonowały. Gromadził teksty poetyckie i prozatorskie także poza granicami ich macierzystych regionów, korzystając z najrozmaitszych sprzyjających po temu okazji. Znaczną ilość materiału pozyskał w Warszawie od zjeżdżających do stolicy, zwłaszcza zimą, rodzin ziemiańskich i ich służby. Często osoby takie pochodziły z najodleglejszych zakątków dawnej Rzeczypospolitej, np. z Kresów Wschodnich, czego potwierdzeniem są rękopisy i własne świadectwa Kolberga w rodzaju takiego z roku 1859: […] w tece mojej posiadam z jakie tysiąc melodyj z Wołynia, Podola, Ukrainy, Białorusi i Pokucia (w Galicji) pochodzących, które w Warszawie i Królestwie zebrałem i spisałem od przybyłych tu wychowańców stron tamtejszych, jak łaskawych obywateli i obywatelek, żołnierzy, służących itp. […]1. Także w okresie długoletniego zamieszkiwania w Modlnicy pod Krakowem spisywał utwory ludowe od gości i przyjezdnych przybywających do dworu z różnych stron kraju; podobnie korzystał z okazji rodzinno-towarzyskich w czasie swoich dłuższych pobytów w zaprzyjaźnionych stacjach badawczych. Pozyskiwał też materiał w podróżach od przypadkowo napotykanych na trasie informatorów, od pracowników kolejowych, robotników sezonowych wędrujących w poszukiwaniu zarobku itd. Pochodzili oni z różnych stron Polski, Kolberg zaznaczał więc wówczas na ogół 1 O. Kolberg Do redakcji „Ruchu Muzycznego”, „Ruch Muzyczny” R. 3: 1859, nr 22, s. 193. 218 �proweniencję geograficzną zapisywanych w ten sposób tekstów, rzadziej poprzestając jedynie na odnotowaniu miejsca zapisu, gdy pochodzenie nie zostało ustalone lub było wątpliwe, zdarzało się również, że odnotowywał i jedno, i drugie. Rękopisy dostarczają w tym zakresie bezcennego materiału, dokumentując takie sytuacje. Oto dwa wybrane przykłady ilustrujące tę metodę. Trzynaście bajek zapisanych śląską gwarą na Mazowszu od sezonowych robotników rolnych ze Śląska opatrzył w rękopisie notatką, w której wymienia najpierw ich nazwiska i pisze dalej: „Ludzie ci ze Szląska byli w służbie u p. Młockiej przez lat 6–7, od r. 1860–[186]8 [!] we Woli Rasztowskiej (pod Radzyminem) i tu opowiadał te bajki Koźlik w r. 1868”1. Przy siedmiu pieśniach zanotowanych na jednej karcie manuskryptu zamieścił notatkę: „śpiewał pastuch w Złotopolicach, z Galicji będąc” i podał lokalizację tych pieśni: „z Galicji (z Rzeszowskiego), od Leżajska”2. Pobyt w obu miejscowościach na Mazowszu, zarówno w Woli Rasztowskiej w 1868 roku, jak i w Złotopolicach pod Płońskiem w 1864 roku potwierdza własnoręczne itinerarium Kolberga3. Zachowane rękopisy i korespondencja dokumentują też fakt, że chcąc pozyskać jak najwięcej materiału, skłaniał do takiej metody zapisu także swoich współpracowników. Sugerował np., że niektóre pieśni czy bajki pozyskać można w miastach od przybywających tam mieszkańców wsi czy od zatrudnionej tam służby ze wsi pochodzącej. Zastrzegał przy tym: „[…] tylko musi być powiedziane, z której wsi lub miasta […] pochodzą”4. Drugą warstwę źródłową tekstów folklorystycznych – obok zanotowanych przez Kolberga w trakcie własnych badań i kontaktów – stanowią zapisy uzyskane od współpracowników i korespondentów. Do takiego sposobu wzbogacania swojej dokumentacji odwoływał się autor Ludu we wspomnianym liście otwartym z 1865 roku, już wówczas świadomy, że sam nie jest w stanie podołać wielkiemu badawczemu zamierzeniu, mimo że mu się bez reszty poświęcił. Przez cały okres swojej 50-letniej działalności korzystał więc również z materiałów udzielonych mu przez inne osoby, wcielając 1 Rkp. Arch. PTL, teka 10, sygn.1170, k. 26; teksty bajek na k. 12–26, zob. też O. Kolberg Śląsk (DWOK T. 43,) s. 76 i nast., opowieści nr 9–11, 13, 15–23. 2 Rkp. Arch. PTL, teka 15, sygn. 1204, k. 11, zob. też O. Kolberg Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), pieśni nr 9, 35, 67, 75, 88,107, 143. 3 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705 i 706. 4 Zob. m.in. bruliony listów Kolberga z lat 1880–1882 do B. Moraczewskiej i do B. Jurczeńki Korespondencja..., cz. II (DWOK T. 65), s. 320, 556, 672 (tu cytowany fragment).. 219 �je do swojego archiwum i następnie po dokonaniu selekcji w miarę potrzeby do drukowanych monografii na zasadzie równorzędnej z własnymi zasobami. Autorzy tych zapisów pochodzili z bardzo różnych środowisk, mieli różne wykształcenie i kompetencje oraz cele, dla których notowali folklor słowny. Niektórzy znani Kolbergowi przygotowywali swoje zbiorki czy notatki specjalnie dla niego, niekiedy przekazując je nie bezpośrednio, a za pośrednictwem znajomych, inni kontynuowali współpracę z nim po zakończeniu podróży i pobytu u nich lub między kolejnymi odwiedzinami, jeszcze inni pozostali nierozpoznani, a ich rękopisy dotarły do zbiorów badacza nieznaną drogą. Wśród grona współpracowników i ofiarodawców znaleźli się więc przedstawiciele ziemiaństwa i inteligencji, lekarze, nauczyciele, ludoznawcy amatorzy, księża, literaci, a także naukowcy i badacze. Osobną znaczącą grupę, jak się wydaje, w większości anonimową, stanowiły panie z dworów i dworków, które na ogół miały muzyczne przygotowanie, by notować melodie pieśni, oraz szczególną gotowość i cierpliwość, by wspierać Kolberga własnymi zapiskami i ułatwiać mu kontakt z miejscową ludnością. Wśród autorów rękopisów obcych znalazły się też osoby mające trudności z pisaniem, nieporadne językowo, niewprawne w posługiwaniu się piórem. Były to postacie na ogół bliżej nieznane, co najwyżej w rękopisie podane było tylko ich nazwisko. Zarówno zasób gatunkowy, jak i poziom językowy oraz wartość źródłowa zanotowanych przez innych zbieraczy tekstów przedstawiały się bardzo różnie i w różnym też stopniu wzbogaciły monografie regionalne Kolberga, gdyż nie zawsze spełniały jego oczekiwania. Wśród szczególnie wartościowych materiałów wymienić można dla przykładu bogate zbiory folkloru pieśniowego, wierzeniowego, podaniowego i bajkowego Antoniny Konopczanki z Modlnicy, bliskiej i długoletniej współpracownicy, materiały folklorystyczne (obok etnograficznych) Marii Hemplówny z Tarnowa pod Chełmem, która w znacznym stopniu przyczyniła się do zbudowania monografii tego regionu, pieśni i bajki zanotowane przez ks. Władysława Siarkowskiego z Kielc czy ponad 200 zapisów tekstów pieśni mazurskich sporządzonych przez Wojciecha Kętrzyńskiego1. Część przekazanych Kolbergowi materiałów stanowiła większe, jednorodne gatunkowo zbiorki pieśni czy opowieści, inne zawierały różne 1 Wkład wymienionych zbieraczy w dzieło Kolberga i pochodzący od nich materiał źródłowy omówione zostały we wstępach do tomów suplementowych do Krakowskiego, Chełmskiego i Kieleckiego i (DWOK T. 73/I, T. 82 raz aneks do tegoż i T. 76), a także do Mazur pruskich (DWOK T. 40). 220 �przemieszane teksty i informacje, jeszcze inne to pojedyncze zapisy pieśni, oracji czy bajki. Niektórzy z autorów na swoje życzenie zachowali anonimowość, ze względu na sytuację polityczną, np. udział w powstaniach i grożące im stąd represje. Inni podpisali swoje rękopisy, informowali o nich w listach, o niektórych podał wiadomość sam Kolberg w korespondencji lub w postaci własnej notatki na manuskryptach. Ten niezwykle zróżnicowany autorsko, chronologicznie, merytorycznie i formalnie zasób źródeł tekstów folkloru pochodzących od innych osób znacznie wzbogacił kolejne monografie regionalne Kolberga, a w ramach edycji Dzieł wszystkich także nowe tomy wydawane z rękopisów po raz pierwszy. Trzeci rodzaj źródeł Kolberga stanowią teksty prozatorskie i poetyckie zaczerpnięte przez niego z literatury. Obejmuje ona najrozmaitszego typu publikacje i materiały archiwalne. Korzystał z nich Kolberg wielostronnie przez cały okres swej działalności, od pierwszych zbiorów pieśni po ostatnie tomy Obrazów etnograficznych. Wybierał interesujący go materiał folklorystyczny przy okazji szerokich studiów nad dorobkiem polskiej i europejskiej etnografii i ludoznawstwa oraz nad dyscyplinami sąsiednimi, historią literatury, muzyki, kultury, filologią, lingwistyką. Sięgał do zbiorów pieśni, bajek i przysłów poprzedników: Wacława z Oleska, K.W. Wójcickiego, Ż. Paulego, M. Mioduszewskiego, J. Konopki, J. Lipińskiego, L. Zejsznera, K. Balińskiego, L. Siemieńskiego, R. Zmorskiego, J. Glińskiego, A. Marcinkowskiego i innych. Szukał też materiału folklorystycznego w literaturze pięknej, zwłaszcza staropolskiej, w utworach poetów renesansu, w starych kronikach, annałach, drukach straganowych, by wykazać ciągłość tradycji polskiej, żywotność w niej niektórych form folkloru. Odwoływał się m.in. do utworów M. Reja, J. Kochanowskiego, S. Klonowica, Ł. Górnickiego, P. Skargi, K. Miaskowskiego, K. Twardaskiego, H. Morsztyna, W. Kochowskiego, F. Bohomolca, niektóre z nich cytował, czasami wtórnie, za innymi bezpośrednimi źródłami, z których czerpał. Sięgał także szeroko do czasopism różnego profilu, od poważnych naukowych periodyków w rodzaju „Czasopisma Naukowego Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich”, „Biblioteki Warszawskiej” czy późniejszego „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” i „Wisły”, poprzez tygodniki kulturalne, takie jak „Tygodnik Ilustrowany”, „Kłosy”, „Wędrowiec”, znane dzienniki warszawskie, galicyjskie, wielkopolskie, po kalendarze regionalne i prasę prowincjonalną. Niekiedy sporządzał Kolberg wyciągi ze źródeł, wcielając 221 �do swoich tomów wybrane teksty pieśni czy bajek, podań i legend lub zespoły tekstów ludowych, np. pieśni ze zbiorów Wacława z Oleska, Konopki i Lipińskiego, prac Wójcickiego i Gołębiowskiego czy bajki i podania z leszczyńskiego „Przyjaciela Ludu”. Nie pomijał nawet czasopism takich jak „Pszczółka Krakowska”, „Przyjaciel Dzieci”, „Dzwonek”. Choć zdarzało się, że bywał w doborze źródeł niedostatecznie krytyczny, wydobył jednak w czasie tych kwerend i studiów szereg cennych tekstów i przyczynków folklorystycznych. Niejednokrotnie ocalił je od zapomnienia, gdyż pochodziły z druków dziś zaginionych bądź nieznanych. W sumie dzięki penetracji źródeł literackich, sięgających okresu staropolskiego, poszerzył zasób materiału folklorystycznego i odniósł go w dużej mierze do dawnej tradycji, dokumentując jej trwałość i twórczą dynamikę. Wychodził z założenia, że nie należy lekceważyć żadnego ze źródeł, nawet mniej znaczących, gdyż często tytuły błahe mogą przynieść znaleziska i świadectwa istotne dla badacza poszukującego w nich materiału folklorystycznego. W odpowiedzi Henrykowi Biegeleisenowi, który zarzucił mu w swojej recenzji Ludu brak krytycyzmu w doborze źródeł literackich, pisał w niedrukowanej za życia replice z roku 1886: Skąd pewność, że materiał dziś za lichy uważany nie nabierze z czasem wagi przy bliższym rozpoznaniu go przez uczonych? Czyja powaga ma ocenić wartość źródeł, skoro najznakomitsi nawet uczeni zagraniczni nie są co do ich kompetencji w zgodzie? […] niemal w każdej, choćby najlichszej broszurze może się znaleźć dla etnografa lub uprawiacza innej gałęzi wiedzy ziarno zdrowe i wielce pożyteczne, byle je tylko chciał i umiał tam odszukać1. Intuicja naukowa Kolberga co do nietrafności przedwczesnej i arbitralnej oceny wartości źródeł do badań nad folklorem i przydatności takich penetracji dla nauki także w zakamarkach literackich, ulotnych drukach, rzadkich periodykach czy drugorzędnych publikacjach miała się po latach doczekać uznania ze strony nestora polskiej folklorystyki, Juliana Krzyżanowskiego, który z własnego doświadczenia znał wagę drobnych nawet, a niekiedy cennych znalezisk w takich źródłach2. W ten sposób Kolberg 1 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję H. Biegeleisena, w: tenże Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 394–395 (cała replika s. 391–411). Recenzja H. Biegeleisena ukazała się w „Bibliotece Warszawskiej” 1886, T. 4, na s. 432–441. 2 Zob. J. Krzyżanowski Kolberg i jego dorobek w dziedzinie literatury ludowej, w: tegoż Szkice folklorystyczne T. 1, Kraków 1980, s. 278. 222 �znowu potwierdzał swoje główne założenie teoretyczno-metodologiczne o pierwszoplanowej konieczności zbudowania pełnej bazy źródłowej, co poprzedzać powinno wszelkie interpretacje i oceny krytyczne źródeł. Ponadto twórczo realizował poszukiwanie tekstów i treści folklorystycznych nie tylko w żywej tradycji ustnej, ale i w starszych, nowszych i aktualnych świadectwach literackich, okazując się prekursorem współczesnego stanowiska o niewystarczającej w badaniach nad twórczością słowną ludu kategorii ustności jako folklor wyodrębniającą1. Zasób tekstów folkloru i ich dokumentacja źródłowa w rękopisach i w drukowanych monografiach Prowadząc z niespotykaną pracowitością i determinacją własne wieloletnie badania na historycznych ziemiach dawnej Rzeczypospolitej i korzystając z literatury i pomocy współpracowników, zgromadził Kolberg przez półwiecze swej działalności monumentalny, nie mający sobie równego w skali światowej zbiór tekstów ludowych. Już w roku 1961, u początku edycji Dzieł wszystkich J. Krzyżanowski dokonał ich wstępnego obliczenia według gatunków w 35 tomach badacza wydanych w XIX wieku i w 3 monografiach opublikowanych w pierwszej dekadzie XX stulecia. Mimo widocznych dziś i nie zawsze zrozumiałych błędów w tych szacunkach wynik okazał się nie tylko imponujący ilościowo, ale także reprezentatywny dla wzajemnych proporcji między gatunkami. Wyrażają go liczby (podawane w przybliżeniu): około 13 000 pieśni, 1250 podań, 670 bajek, 2700 przysłów, 340 zagadek, 15 widowisk i 50 innych dokumentów folkloru2. Dobiegająca obecnie końca edycja Dzieł wszystkich, która z ogromnego archiwum Kolberga wydobyła niedrukowane materiały zamieszczane w nowych monografiach regionalnych oraz w tomach suplementowych do monografii wcześniejszych, pozwala ten zasób znacznie powiększyć do następujących, także przybliżonych liczb: około 27 000 pieśni, blisko 2400 podań i bajek, około 8400 przysłów, prawie 600 zagadek, ponad 20 widowisk, 1 Por. J. Bartmiński Folklorystyka, etnonauka, etnolingwistyka…., s. 8. J. Krzyżanowski Dorobek Oskara Kolberga w dziedzinie literatury ludowej, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. XXVIII. W swojej kwerendzie badacz ten m. in. pominął kilka publikacji Kolberga ogłoszonych za jego życia w czasopismach, a zawierających teksty folkloru. 2 223 �około 100 innych tekstów folkloru (oracje, formuły magiczne itd.). Uderzająca jest tu przewaga pieśni; ich zasób dokumentuje fakt, że pieśń i muzyka ludowa pozostały przez cały czas działalności Kolberga w centrum jego zainteresowania. Respektował jednak wszystkie pozostałe gatunki folkloru słownego, tj. podania, legendy, bajki magiczne, facecje, opowieści wierzeniowe, przysłowia, zagadki, teksty dramatyczne (widowisk), oracje, nawet drobne formy folkloru dziecięcego (mętowanie, rymowanki) i najtrudniejsze do uzyskania formuły magiczne. Zbierał je i wcielał do swoich zbiorów zgodnie z potrzebami, traktując część z nich – jak wspomniano – jako samodzielne utwory ludowe, część sytuując w ramach zwyczajów, obrzędów, wierzeń, gier i zabaw, a nawet obrazu etnograficznego ludu jako ich organiczne elementy lub jako ilustrację opisywanych treści. Ilość tekstów i ich gatunkowe proporcje w poszczególnych monografiach kształtują się rozmaicie w zależności od możliwości badawczych w danym terenie i charakteru pozyskanych zbiorów. Kwestia gatunków w dziele Kolberga podjęta zostanie dalej. Określony takimi liczbami zasób materiału folklorystycznego pochodzącego z różnych stron dawnej Rzeczypospolitej, od różnych informatorów i z różnorodnych źródeł literackich, rejestrowanego także przez współpracowników i innych zbieraczy, przy rozmaitości regionalnej, źródłowej, chronologicznej, merytorycznej i formalnej zgromadzonych tekstów, wymagał oczywiście od Kolberga wypracowania względnie stałego modelu dokumentacji źródłowej dla swojego seryjnego wydawnictwa i dla tak mocno akcentowanego celu, jakim była systematyzacja materiału do badań porównawczych. W tym zakresie bezcenny jest materiał, który przynoszą wieloletnie analizy spuścizny rękopiśmiennej, nie tylko odnoszonej do tomów przez Kolberga wydanych, ale i publikowanej po raz pierwszy w edycji Dzieł wszystkich. Choć zachowane manuskrypty nie są dziś kompletne i odbiegają znacznie od stanu, w jakim pozostawił je Kolberg 1, stanowią źródło niezastąpione, zwłaszcza dla rekonstrukcji metod dokumentacji folkloru. Niezastąpione tym bardziej, że sam Kolberg nie podawał na ogół wskazówek warsztatowych dotyczących konkretnych zapisów. Dzięki tym analizom można obecnie zweryfikować ustalenia wcześniejsze – oparte jednak tylko na materiale drukowanym w edycji XIX-wiecznej – i określić 1 Zob. A. Skrukwa Spuścizna rękopiśmienna O. Kolberga. Jej dzieje, edycje i obecny stan, w: O. Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 224 �principia, którymi praktycznie posługiwał się Kolberg jako zbieracz (dane z rękopisów) oraz jako wydawca (dane z tomów). Podstawowy i stały element modelu dokumentacji tekstów, przyjęty przez badacza zarówno w rękopisach, jak i w druku, stanowi lokalizacja geograficzna1. Jest to naturalna konsekwencja jego całościowej wizji obrazu kultury ludowej w ujęciu regionalnym. Pierwszoplanowe miejsce kryterium geograficznego przy rejestracji tekstów, tak jak i wszystkich innych materiałów, określało zarazem ich przydział do konkretnej monografii regionalnej. Z reguły oznaczał więc Kolberg systematycznie miejscowości, z których pieśni i bajki pochodziły, w których funkcjonowały bądź zostały zanotowane. Noty te miały różnorodny charakter: od nazwy konkretnej miejscowości, z której dany tekst folkloru pochodził, proweniencji odniesionej do większego miasta czy miasteczka, do określenia zasięgu, a nawet powszechności występowania. Jak wskazuje analiza rękopisów – zasada lokalizacji tekstu bywała jednak przemieszana z zasadą lokalizacji zapisu, często nie pozwalając odróżnić jednego od drugiego. Nie zawsze bowiem Kolberg w swoich notach wyraźnie to precyzuje, jak w przypadku wspomnianych wcześniej bajek ze Śląska czy pieśni z Rzeszowskiego zapisanych na Mazowszu. Notując teksty nie tylko w granicach interesującego go regionu, z którego pochodziły, ale i poza jego granicami, często nie podawał w swoich notach obu wskazówek dotyczących miejscowości, a poprzestawał na jednej z nich, w zależności od danych, które zdołał uzyskać. Na ogół w zapisach, sporządzanych przez Kolberga ze słuchu w trakcie bezpośredniego kontaktu z nadawcą przekazu, nazywanych w uproszczeniu, choć niezbyt precyzyjnie, zapisami terenowymi2, stosował Kolberg lokalizację generalną dla całej karty (lub strony) rękopisu mieszczącej grupę tekstów. Dotyczyło to najczęściej pieśni notowanych w blokach po kilka, kilkanaście, a nawet więcej utworów na jednej karcie, a także materiałów tematycznie przemieszanych, wśród których znalazły się teksty słowne (wkomponowane w opis obrzędu, gier, wierzeń itd.). Bajki jako utwory dłuższe opatrywane były zazwyczaj notą indywidualną dla każdego tekstu. W sporządzanych później przez Kolberga czystopisach, opracowywanych redakcyjnie do druku, przeważnie notę lokalizacyjną otrzymywał każdy 1 Zob. też E. Miller Kolbergowskie metody zbierania i wydawania tekstów ludowych w świetle rękopisów, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury…, s. 15–36. 2 Taki roboczy termin przyjęto w całej edycji Dzieł wszystkich dla zapisów prymarnych Kolberga dokonanych w trakcie bezpośredniej transmisji. 225 �tekst lub zwarta źródłowo grupa, np. przysłów czy zagadek, przy czym lokalizacje te często bywały określane inaczej niż w zapisach prymarnych, doprecyzowywane, uogólniane czy wręcz korygowane. Z kolei w wersji drukowanej obserwować można także różnice – niekiedy nawet znaczne – i to zarówno w stosunku do zapisu prymarnego, jak i czystopisu. Jak wiadomo, materiały rękopiśmienne nie dotrwały do naszych czasów nienaruszone i kompletne; wiele manuskryptów zaginęło, zostało zniszczonych przez samego Kolberga, potem przez wydawców z lat 1891–1914 i w czasie wojny, nie dysponujemy więc pełną bazą źródłową do porównań. W wyniku uszkodzenia manuskryptów, oderwania pojedynczych fragmentów od macierzystych zlokalizowanych całości, przesunięć kart w zespołach archiwalnych, będących skutkiem burzliwych losów spuścizny Kolberga, często bezpowrotnie zatarta została proweniencja geograficzna zapisów kiedyś wyraźnie przez niego określona. Dotyczy to szczególnie braku lokalizacji geograficznej przy pojedynczych tekstach folkloru w zachowanych rękopisach prymarnych. Obserwowane dziś różnice w tym zakresie dotyczą braku lub obecności noty lokalizującej w poszczególnych wersjach źródłowych lub też zmian danych geograficznych na bardziej szczegółowe lub ogólniejsze; zdarzają się też rozbieżności międzyregionalne. Np. w rękopisie terenowym teksty pieśni zapisane bez melodii opatrzone są notą: „Wysoce”, „Mokrylas”, zamieszczone zaś w druku z melodiami mają m.in. lokalizacje: „od Rożana (Mokrylas, Brzeźno) czy „od Ostrowa (Wąsew, Wysoce)”. Być może tak były udokumentowane melodie niezachowane w rękopisie terenowym1. Albo: teksty kilku bajek oznaczone zostały w druku w Radomskiem i Sandomierskiem notami: „od Denkowa”, „od Ostrowa, Szewna”, „od Szydłowca”, „od Ożarowa, Ćmielowa”, „od Ożarowa (Wojciechowice)”, zaś w rękopisie prymarnym lokalizacja podana jest jedynie nad dwiema ostatnimi opowieściami: dwukrotnie: „Ożarów”2. Przykłady różnic dalej idących można by mnożyć. Ich części nie da się dzisiaj wytłumaczyć wobec braku źródłowych przesłanek i warsztatowych wskazówek Kolberga. Niektóre złożyć można na karb obiektywnych warunków jego badań, tj. utrudnień 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k, 36 i 37, por. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 148, nr 11a i tenże Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 312, nr 330. 2 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 16, sygn. 1213, k. 4–4a. Por. w druku odpowiednio: O. Kolberg Radomskie cz. II (DWOK T. 21), nr 4, 6, 12, tenże Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 273 i, 274. 226 �w swobodnej eksploracji terenowej wobec restrykcji politycznych, nieufności wiejskich śpiewaków i bajarzy, na którą się niejednokrotnie sam uskarżał, uzależnienia od przygotowania i dobrej woli korespondentów i współpracowników, wreszcie ograniczeń materialnych przesądzających często o intensywności i zakresie kontaktu z informatorami, możliwościach powtórnej penetracji itd. Niekiedy wahania i niekonsekwencje w umiejscawianiu tekstów folkloru wynikać mogły z wspomnianego przemieszania oznaczeń lokalizacyjnych, tj. miejsca pochodzenia z miejscem notacji, co w trakcie opracowania redakcyjnego do druku Kolberg prostował lub uściślał. Z pewnością uznać można jednak, że część tych zmian i rozbieżności tłumaczy późniejsza weryfikacja Kolberga, do której przykładał dużą wagę i którą poświadczają liczne dokumenty, zwłaszcza własne notatki i korespondencja. W listach kieruje Kolberg do współpracowników i przyjaciół częste pytania i prośby o podanie, sprawdzenie czy skorygowanie na miejscu lokalizacji geograficznej tekstów o niepewnej proweniencji, zebranych wcześniej przez siebie lub inne osoby w tej okolicy lub pozyskanych z literatury. Ma wówczas zdecydowanie na myśli pochodzenie geograficzne pieśni czy bajki, ów fundamentalny element swojej dokumentacji, tak wyraźnie określony już w 1857 roku w cytowanej wyżej niedrukowanej wersji wstępu do Pieśni ludu polskiego. Tak np. pisze w sprawie materiałów od zbieraczki, która prosiła o nieujawnienie jej nazwiska w druku: Życzenie pani M[oszyńskiej], aby nazwisko jej w tajemnicy zachowanym było, święcie uszanować potrafię i pragnąłbym jednak, aby mi dozwolono wykazać miejsce, z którego pieśni pochodzą, bo to jest dla etnografa ważną wskazówką […] 1. Zaś w swojej rozprawie o pieśniach ludu litewskiego ocenia : […] dotkliwą wadą [omawianego zbioru pieśni Nesselmanna] jest brak wskazówki miejsca urodzenia pieśni, jej metryki, a przynajmniej miejsca, gdzie była słyszaną i spisaną, chociaż o miejscu takowym dowiedzieć się wcale autorowi nie było trudno. Rozszerzać się tu o ważności tego przedmiotu nie mamy potrzeby. 1 Brulion listu do H. Szopowicza z 18 VI 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 361, zob. też list tegoż z 10 V 1870 r., tamże, s. 356. Mowa o Józefie Moszyńskiej (1820–1897), córce Piotra, działacza patriotycznego, zesłańca na Syberię, żonie J. Szembeka, właścicielce ogromnych dóbr na Wołyniu i Podolu, zbieraczce folkloru i późniejszej autorce cennych prac z tego zakresu publikowanych w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” od 1878 r. 227 �Każdy bowiem badacz zna dostatecznie wagę takiego rodowodu przy pracach porównawczych, już dla samych własności i różnic lingwistycznych1. Indagacje badacza o sprawdzający wywiad czy uściślającą informację korespondenta z autopsji dotyczą też sytuacji, gdy znane mu miejsce zapisu sam oznaczył, co dowodzi istotnej dla niego hierarchii obu danych źródłowych. Podobnie postępował Kolberg z zapisami tekstów innych zbieraczy oraz z przejętymi z literatury. Zabiegał o podanie, sprawdzenie, uzupełnienie danych lokalizacyjnych, często pomijanych lub podawanych ogólnikowo, okazjonalnie, z relacji, a nawet z domysłu. W listach i notatkach formułował liczne pytania o to, skąd pochodzą zapisy folkloru dokonane przez inne osoby bądź też czy są znane w miejscu ich zamieszkania utwory przejęte przez niego skąd inąd, głównie z literatury. I tak np. zachował się rękopis, w którym Kolberg notował, zapewne w trakcie bezpośredniego kontaktu z autorem, wspominane już informacje o bliższej proweniencji 34 tekstów i 7 zespołów pieśni wypisanych ze zbioru Żegoty Paulego, a pozbawionych tam lokalizacji2. Odnalazły się też notatki przekazane Kolbergowi przez Józefa Blizińskiego, przyjaciela i pomocnika w badaniach na Kujawach, o pochodzeniu kilkunastu pieśni kujawskich i mazowieckich, wcześniej przez siebie spisanych i dostarczonych, co Kolberg wykorzystał w obu monografiach3. Na drodze takich ustaleń weryfikował nawet miejscowości zaszyfrowane przez autorów w druku, prawdopodobnie ze względu na cenzurę warszawską, i przedrukowując w Krakowie ich tekst po latach w swoim tomie, uzupełniał miejscowość na podstawie otrzymanych informacji. Tak stało się np. w przypadku opisu dożynek zaczerpniętego z artykułu L. Kunickiego w „Dzienniku Warszawskim” z roku 1854, a opublikowanego przez Kolberga w Chełmskiem pół wieku później. Kunicki wymienia w swoim artykule jako miejsce opisywanego zwyczaju „wieś nad Bugiem”, „Nadbuże”, Kolberg, przedrukowując partie z Kunickiego w swoim tomie, podaje konkretne miejscowości: „Majdan Stuleński, Stulno, Zbercza 1 O. Kolberg Pieśni ludu litewskiego, w: tenże Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 310 (pierwodruk rozprawy: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III:1879, s.167– 187. Mowa o zbiorze G.H.F. Nesselmanna Littauische Volkslieder gesammelt kritisch bearbeitet und metrisch übersetz, Berlin 1853. 2 Zob. wyżej, s. 190–191. 3 Rkp. J. Blizińskiego, Arch. PTL, teka 6, sygn. 1141, k. 24. Pieśni te zob. O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), nr 343, 204, 205 oraz Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41) nr 532, 520, 551, 519. 228 �[błędnie; powinno być Zbereże], pod Włodawą”. Kunicki, pisarz i rysownik, był właścicielem Stulna i Majdanu Stuleńskiego, o czym Kolberg dowiedział się zapewne w kręgach literatów warszawskich, w których kiedyś obaj bywali. Identycznie, drukując opis wesela III w Chełmskiem na podstawie artykułu M. Jasieńskiej, z „Księgi Świata”, podpisanego kryptonimem M. J., w którym brak bliższej lokalizacji (jedynie informacja: „o dwie mile od Buga”), w swoim tomie precyzuje ją: „od Włodawy (Brus)”, a także podaje tam pełne nazwisko autorki. Musiał więc także ustalić, pewnie jeszcze przed opuszczeniem Warszawy, że dobra Bruss należały do rodziny Jasieńskich1. Te i szereg podobnych sytuacji, w których Kolberg uzupełnia lub doprecyzowuje lokalizację, wskazują ponadto, jak utrudniona była praca dokumentalisty w kraju podzielonym na zabory i borykającym się z represjami policji i cenzury. Dziś wobec tej ostatniej trudno ocenić, ile ważnych wskazówek źródłowych nie ujrzało z tych powodów światła dziennego i przepadło bezpowrotnie. Częstą praktyką Kolberga była też weryfikacja własna w czasie badań terenowych. Tak stało się np. w przypadku pieśni religijnych pochodzących ze zbioru Mioduszewskiego, a publikowanych także w Chełmskiem. Mioduszewski drukuje je w zwartym bloku „Pieśni cerkiewnych w diecezji chełmskiej”, Kolberg podaje w swoim tomie przy pieśniach sygnowanych nazwiskiem Mioduszewskiego konkretne miejscowości (np. „od Chełma”, „od Kodnia, Włodawy”, „od Horodła, Uhnin”) oraz informacje typu: „przez Mazurów śpiewana”, „śpiewana przez Mazurów i Rusinów”, „u Mazurów śpiewana (znana i Rusinom)”, a ponadto przy jednej z pieśni podaje rok 1869, tj. datę swojego jej potwierdzenia w terenie wiele lat po wydaniu zbioru Mioduszewskiego2. Podobnie uzupełniał lub poprawiał noty proweniencyjne w sytuacjach, gdy w terenie odnalazł i zapisał konkretną melodię do tekstów publikowanych w innych zbiorach lub zanotowanych przez siebie czy innego zbieracza wcześniej, jak to miało zapewne miejsce w przypadku melodii wspomnianych pieśni mazowieckich z Wysocego. 1 Zob. L. Kunicki Maryśka. Obrazek znad Buga, „Dziennik Warszawski” 1854, nr 24, M.J[asieńska] Obrzędy weselne na Rusi, „Księga Świata” 1863, cz. II, s. 113–120 oraz O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 167–169 i 219–237. 2 Zob. O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), nr 1, 13–16, 25–26[b]. Mowa o zbiorze J. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny, Kraków 1838, uzupełnionego Dodatkami z lat 1842–1854. Pieśń opatrzona w tomie Kolberga z 1890 roku datą 1869 ma nr 25; Mioduszewski opublikował ją 27 lat wcześniej w Dodatku z 1842 roku, na s. 633. 229 �Lokalizacja zapisu muzycznego dokumentowanego z autopsji przypisywana była wówczas do całej pieśni, potwierdzając jednocześnie żywotność tekstu czy wątku. Dla pieśni religijnych – odmiany względnie stabilnej – ze zbioru Mioduszewskiego jest to szczególnie charakterystyczne. Do innych okoliczności wyjaśniających wahania i rozbieżności w zakresie danych lokalizujących ten sam tekst w poszczególnych wersjach źródłowych (rękopis terenowy, czystopis, druk) może też należeć chęć wyjścia poza wąskie lokalizacje konkretnych wsi i wskazania zasięgu występowania, usytuowania utworu na większym obszarze. Umożliwiać to mogła również świetna orientacja Kolberga w ogromnym materiale folklorystycznym, wiedza o mechanizmach funkcjonowania i transmisji przekazów folkloru, umiejętność indagacji informatora, wreszcie znakomita pamięć pozwalająca odtwarzać okoliczności, w jakich niektóre teksty zostały zasłyszane i zanotowane. Wówczas następować mogła zmiana noty proweniencyjnej np. w opracowywanym z rękopisu prymarnego czystopisie, wersji redakcyjnej do druku czy nawet w korekcie tomu. Wiadomo, że po powrocie z wyprawy terenowej Kolberg na gorąco porządkował uzyskane zbiory; refleksja nie była więc odległa w czasie. Drobiazgowa rekonstrukcja tego elementu dokumentacji dla tekstów folkloru nie jest jednak dzisiaj możliwa. Z tego względu, mimo widocznej w świetle rękopisów płynności not lokalizacyjnych, właśnie analizy źródłowe skłaniają do szczególnej ostrożności w ich krytycznej ocenie, a wnioski w dużej mierze pozostają hipotetyczne. Zastrzeżenie to nie zmienia jednak faktu, że dokumentowanie geografii tekstów folklorystycznych, postrzeganych i gromadzonych z uwzględnieniem ich wariantowości i systematyzowanych w poszczególnych monografiach, pozostaje trwałą i bezsporną zasługą Kolberga, a wiarygodność i celowość tej podstawowej dla jego dzieła zasady nie tylko wytrzymuje próbę czasu, ale i uwiarygadnia się we współczesnej praktyce badawczej. Odmiennie natomiast przedstawiają się i w rękopisach, i w druku inne elementy dokumentacji źródłowej tekstów, takie jak dane o informatorze, czasie czy okolicznościach zapisu tekstów ludowych. Kolberg nie podawał na ogół nazwisk śpiewaków, narratorów, bajarzy i gawędziarzy, którzy przekazywali mu pieśni, opowieści czy drobne formy folkloru. W jego materiałach pojawiają się one sporadycznie. Nie przywiązywał takiej wagi do indywidualnego wykonawcy, jak do miejsca pochodzenia i występowania spisywanych utworów. Teksty ludowe funkcjonujące w ustnej tradycji 230 �uważał za własność zbiorową wspólnoty etniczno-kulturowej, specyficzną dla danego regionu. Przekonanie o możliwościach twórczych ludu, wyrażone tak kategorycznie w cytowanej wyżej polemice z Berwińskim, w praktyce przekładało się na gromadzenie i zestawianie jak największej liczby wariantów i form folkloru; zdolności i talenty konkretnych śpiewaków czy narratorów – jako drugorzędne – przyporządkowane były dokumentowaniu różnorodności i dynamiki tekstów1. Autentyczna twórczość regionalna przejawiała się w tym rozumieniu przede wszystkim w wielości i rozmaitości wariantów i form folkloru, wyrażających ludowy pogląd na świat (baśnie, podania, wierzenia, anegdoty), społeczne życie i obyczaje (zwyczaje i obrzędy), sferę życia emocjonalnego (pieśni i tańce), mądrość utrwaloną w doświadczeniu pokoleń (przysłowia). Wszystkie te przejawy kultury duchowej i społecznej, ściśle zespolone z kulturą materialną, decydowały dopiero o poczuciu regionalnej wspólnoty i świadomości jej odrębności. W takim ujęciu indywidualny wykonawca pozostawał reprezentantem określonej zbiorowości, wyrazicielem jej żywotnych wyobrażeń i możliwości twórczych. Choć Kolberg nie dokumentował informacji o wykonawcach metodycznie i nie opatrywał poszczególnych tekstów danymi o nich, w publikowanych tomach i niewydanych przez niego rękopisach odnaleźć można pojedyncze notatki na ten temat. Z zachowanych manuskryptów udało się wyłowić niektóre nowe i cenne wskazówki źródłowe o informatorach autora Ludu, które rzucają dodatkowe światło na metody zbierania i zapisywania tekstów. Dane te są na ogół dość skąpe i ogólnikowe, ale tym bardziej zasługują na uwagę. Oto kilka przykładów (najpierw z publikowanych tomów). Przy dwu bajkach z Poznańskiego zamieszczone są w druku informacje o narratorach: „Opowiadał Walenty Babiór, 1872”, „Opowiadał r. 1867 w Morownicy rymarz Józef Chota, pracujący po dworach w okolicy Leszna, Wschowy, Przemętu, Szmigla i Kościana”2. Jedenaście pieśni dziadowskich z Pokucia opatrzył autor w tomie nazwiskiem wykonawcy, podając o nim szerszą informację: „Śpiewał Dmetro Marczuk, lirnik z Siekierczyna nad Dniestrem (rodem ze Ścianki, wyuczony w Koropcu)”, przy innych trzech, także dziadowskich, wskazał: „Śpiewał wróż z Jasienowa”3. 1 Por. też W. Domański Poglądy Kolberga na przedmiot, zakres i cel etnografii…, s. 85–87. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), s. 118, nr 24 i s. 162, nr 33. 3 O. Kolberg Pokucie cz. II (DWOK T. 30) s. 268, nr 494, zob. też noty o wykonawcy pod pieśniami nr 359, 406, 495, 496, 498, 501, 503–505, 507 (lirnik z Siekierczyna) oraz pod pieśniami nr 2 231 �Osobliwy przykład takiej informacji znajdujemy przy pieśni dziadowskiej zamieszczonej w Krakowskiem: „Pieśń tę [nr 443] śpiewał w lecie 1862 r. lirnik ze Strzelbisk w Brzeżańskiem, w Jawczu pod Rohatynem zamieszkały. Umieściliśmy ją tu dla porównania z poprzedzającą”1. Chęć zestawienia wariantów z odległych stron sprawiła, że zakwestionowane zostało w tym przypadku nadrzędne kryterium geograficznego rodowodu pieśni z Rusi Czerwonej. Inna pieśń dziadowska w tomie krakowskim otrzymała notkę: „Pieśń tę [nr 444] i nr 442 śpiewał dziad (r. 1854) spod kościoła Ks. Karmelitów na Piasku”. Czasami odnaleźć można wzmianki na ten temat w korespondencji, w której np. Kolberg ciepło wspomina Halkę i Marysię, swoje informatorki ze służby dworskiej w Bóbrce, w Sanockiem, gdzie gościł u przyjaciół, Pelagii i Józefa Blizińskich, czy szewca z Soliny, „opowiadacza” bajek, spisywanych przez Pelagię Blizińską, zaś Michał Sokołowski w swoim liście z Głuszyna na Kujawach wyraża nadzieję, że podczas następnego pobytu w jego domu „zbierzemy od niewyczerpanej naszej Plichciny lub Graszkowskiego znowu coś nowego”2. Wyjątkowo wspomina Kolberg swoich informatorów we wstępach do monografii, jak np. do Pokucia, gdzie wymienia bajarzy z tego regionu: włościan, włościanki, diaków i inne osoby (z różnych Pokucia pochodzące miejscowości), które nam spisane tu kazki w rodzinnej swej udzielali mowie, a jakimi byli: pan S., nauczyciel w Kołomyi, p. Bazyli Jurczeńko z Ispasa, Iwan Nikityszyn, diak w Horodnicy, Zofia Olejnyczka z Ispasa, Jewdocha Haraczycha, Łeś (Oleś) Ozarko i Michajło Basarab w Czortowcu, Tymko Czuprun i Fedor Serhiniuk w Jasienowie Polnym, i wielu innych3. Zaś w przedmowie do części V W. Ks. Poznańskiego dziękuje p. T. Klonowskiemu, nauczycielowi muzyki w pozn[ańskim] seminar[ium] za dostarczenie kilkudziesięciu pieśni miejskich i ludowych, jak również p. Stanisławowi Jurasz za kilkadziesiąt melodyj tanecznych, spisanych przezeń ze 492, 497 i 502 (wróż w Jasienowie Polnym). Charakterystyczne, że dane te dotyczą pieśni dziadowskich, gatunku, którego wykonanie stanowiło zazwyczaj indywidualny występ, swoiste autorskie przedstawienie, mające zatrzymać uwagę słuchaczy, a więc nietrudne da zapamiętania. 1 Informacje cytowane tu i niżej zob. O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), przypisy na s. 234 i 235. 2 Zob. listy do J. Blizińskiego z 28 IX 1883 r. i z 15 X 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66 ), s. 72 i 198 oraz list M. Sokołowskiego z 16 XI 1865 r., tamże, cz. I (DWOK T. 64), s. 139. 3 O. Kolberg Pokucie cz. IV (DWOK T. 32), s. XI. 232 �skrzypiec, gdy pełnił obowiązki nauczycielskie na prowincji, niemniej wszystkim obywatelom ziemskim, którzy chętną i życzliwą przy poszukiwaniach nieśli nam zawsze pomoc1. Osoby z Pokucia to zatem nie tylko informatorzy chłopskiego pochodzenia, podobnie jak poznańscy nauczyciele, którym zapisywanie pieśni i melodii tanecznych umożliwiło przygotowanie muzyczne. Bliższych danych o okolicznościach rejestrowania przez nich folkloru nie znamy, choć pewnych szczegółów dostarcza tu korespondencja w odniesieniu np. do B. Jurczeńki z Ispasa, studiującego w Czerniowcach, któremu Kolberg udzielał wskazówek dotyczących sposobu zbierania materiału, sugerując np., że także w Czerniowcach czy w Kołomyi, tj. większych miejscowościach, może spotkać przybyłych ze wsi potencjalnych informatorów 2. Podobnie ogólnikowe informacje, niekiedy niewykraczające poza sygnał wyrażony nazwiskiem, ale i niekiedy bardzo istotne, odnaleźć można w rękopisach. Często nie wykorzystał ich Kolberg w druku, gdyż dotyczyły materiałów, których sam nie zdążył wydać. Niektóre, umieszczane na marginesach lub w narożnikach kart, nie dają pewności, że chodzi o informatora, a nie o oderwaną od zapisów notatkę, np.: „Hania Cyniawska”, „Staszeczek Jan Walkosz” 3. Inne, w rodzaju: „Giżyńska opowiadała”, pozwalają jedynie na podstawie charakteru tekstów domyślać się środowiska wykonawcy 4, jeszcze inne, np. „fornal”, „pastuch”, „szewc z Dukli opowiedział”5, informują o zajęciu opowiadacza czy śpiewaka, ale nie zawierają nazwisk. Część tych not wyraźnie wskazuje na osoby niepochodzące z ludu, które same odtwarzały znane sobie i zapamiętane utwory lub spisywały je z ust wiejskich informatorów, np. „śpiewała p. 1 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), s. XV. Zob. bruliony listów do B. Jurczeńki z lat 1881 i 1882, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 556, 652, 672, 682. 3 Zob. O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), nr 158–160, tamże cz. II (DWOK T. 45), nr 210. 4 Taką notą opatrzył Kolberg cztery spisane swoją ręką „gawędy” z miejscowości Kosino, zob. O. Kolberg Mazowsze cz. VII (DWOK T. 42), s. 490–491, 491–493, 556–558, 562–563. Postać narratorki pozostaje nieznana. 5 Zob. np. O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. 202–203, nr 3 (tam bajka bez noty o narratorze) oraz tenże Przemyskie. Suplement do tomu 35 (DWOK T. 83/II), s. 469 (tam nota cytowana za rękopisem: „szewc z Dukli opowiedział”). 2 233 �Kleczyńska w Zakopanem, 1882”, „pani Jenike”, „p. Marianowa Biesiekierska z Piołunowa”, „w Leszczowatem, pani Jaruzelska”, „panna Wunsch w Sanoczanach” 1. Niekiedy lakoniczność notatki nie pozwala odróżnić ludowego wykonawcy od zbieracza o inteligenckim czy ziemiańskim rodowodzie, który spisywał teksty lub odtwarzał je sam z pamięci dla Kolberga. Wówczas zaciera się granica między nadawcą folkloru z wiejskiego środowiska a pośrednikiem–zbieraczem z tym folklorem oswojonym, zaś o tym nadawcy „mówi” jedynie charakter tekstu, stopień językowej nieporadności wypowiedzi, nasycenie elementami gwarowymi, tok narracji itd. Bardziej lub mniej dokładnych informacji o wykonawcach dostarczali też czasami korespondenci i współpracownicy Kolberga w listach lub uwagach na rękopisach mu przekazywanych. Np. kilka mazowieckich bajek zanotowanych w Modlnicy przez Antoninę Konopczankę opatrzyła autorka zapisu uwagą: „mówił Józef Leśniowski” i wpisała ich lokalizację: „z Augustowskiego – Zambrów”, „Warszawa”, „z Łomży”, przy czym wskazała Modlnicę jako miejsce zapisu2. Władysław Siarkowski w swoim manuskrypcie kieleckich tekstów prozatorskich dostarczonych Kolbergowi zamieścił uwagę, którą Kolberg opublikował wraz z bajkami: Opowieści niniejsze głównie spisane z opowiadań Tomasza Dudały, Tomasza Kubali, Wojciecha Hynka, Piotra Kaczmarczyka ze wsi Rembowa i Samostrzałowa w parafii Kije3. 1 Zapewne chodzi o żony lub krewne Jana Kleczyńskiego, muzyka i kompozytora, oraz Ludwika Jenikego, pisarza i publicysty, a także o Anielę, żonę Mariana Biesiekierskiego gospodarującego w Piołunowie na Kujawach, i Helenę Jaruzelską, żonę Józefa z Sanoczan w Przemyskiem, która pochodziła z Leszczowatego. Panna Wunsch z Sanoczan, może rezydentka lub nauczycielka albo gość we dworze Jaruzelskich, pozostaje bliżej nieznana; z jej repertuaru pochodzi ponad czterdzieści pieśni typowych dla środowiska dworów i dworków. Zob. odpowiednio pieśni w: O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), nr 520; Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), nr 531 i 532; Kujawy. Suplement… (DWOK T. 72/II), m.in. nr 112, 114–116, 122, 123, 128, 131, 133, 134, 137–140, 142–146; Sanockie-Krośnieńskie cz. II (DWOK T. 50), nr 329; Przemyskie. Suplement… (DWOK T. 83/II), nr 668–711. 2 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. VII (DWOK T. 42), bajki na s. 453–455, 468–469, 485–488. W rękopisie Konopczanki wśród opowiadań Leśniowskiego fragmenty zapisów z Modlnicy (oracje weselne i część bajki krakowskiej) oraz ukośnie wpisana na tekście ręką autorki nota: „Modlnica”. 3 Zob. O. Kolberg Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 218. 234 �Józef Riedmüller, krakowski lekarz, wysyłając Kolbergowi w roku 1857 kilka pieśni z okolic Szczawnicy, tak określił swojego pieśniarza i okoliczności zapisu: Śpiewał je Rusnak, który przysiadł się na czółno do nas w czasie podróży po Dunajcu, od Czerwonego Klasztoru do Szczawnicy. […] Rusnak ten był ze Szlachtowy, wsi ruskiej w obw[odzie] sandeckim […]1. Zofia Urbanowska, autorka powieści dla młodzieży, wysyłając Kolbergowi w 1885 roku 74 teksty pieśni góralskich, wyjaśniała: Jest trochę z Zakopanego, nie ze wsi jednak, tylko miejscowości za lasem położonej, a zwanej Hamrami, i z Poronina. Tych i tamtych dostarczyły mi służące Góralki, ale trochę już w służbie ucywilizowane, więc sposób ich wymawiania zbliżony trochę do naszego stracił nieco swej pierwotnej barwy2. Ludwik Czarkowski, lekarz, bibliograf i bibliotekarz, mieszkający w Siemiatyczach, swój rękopis czterech opowieści wydanych dopiero w ramach edycji Dzieł wszystkich tytułuje: „Cztery gadki spisane dosłownie z opowiadania 14-letniego chłopca we wsi Pobikry, w dawnej ziemi dobrzyń­ skiej”3. Wreszcie Izydor Kopernicki, charakteryzując materiał Kolberga w wydanym przez siebie pośmiertnie Przemyskiem, pisze, że tom mieści w sobie wyłącznie wiadomości autentyczne i świeże, przez samego Kolberga zebrane w tej okolicy […] r. 1883 i 1885, a w nader szczupłej tylko części (bajek) dostarczone mu przez osoby miejscowe4. 1 List J. Riedmüllera z 18 IX 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 78. Pieśni przez niego przysłane zob. O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), nr 364, tamże cz. II (DWOK T. 45), nr 1030, 1031, 1033, 1034, 1203, 1308, 1775, 1776. 2 List Z. Urbanowskiej z 13 XI 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 295. Pieśni (z Poronina i Zakopanego–Kuźnic) z rękopisu Urbanowskiej zob. O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), m.in. nr 222–239, 746–748, 751, 788, 789, 802–807, 811, 812. 3 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. VII (DWOK T. 42), s. 415–416, 446–449, 505–507, 561–562, 586–587, 579–581 (w rzeczywistości 6 opowieści). Z Kolbergiem współpracowała Melania Czarkowska, żona Ludwika, literatka, przysyłająca mu materiały z Podlasia (opisy obrzędów, wierzeń). O opowiadaniach spisanych przez męża brak bliższych informacji. Zob. listy z lat 1884 i 1885, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), nr 1171, 1182, 1186. 4 Dr I. K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. XVII. 235 �„Osoby miejscowe” to zapewne postacie związane z tamtejszymi dworami, które spisały przemyskie opowieści (zarówno w języku polskim, jak i ukraińskim) z ust ludowych bajarzy lub z zapamiętanego przez siebie lokalnego repertuaru. Przywoływane przykłady, zarówno z tomów drukowanych przez Kolberga, jak i z rękopisów, świadczą o tym, jak różni informatorzy i zbieracze współpracowali z Kolbergiem i jak różny materiał mogli mu dostarczać. Różnili się nie tylko pochodzeniem i wykształceniem, ale i wiekiem, i talentem twórczym i odtwórczym. Nie wszyscy byli bezpośrednimi nosicielami folkloru, nie wszyscy też byli związani z wsią i jej kulturą. Kolberg był tego świadomy; wykorzystywanie wszelkich sprzyjających sytuacji i chętnych do śpiewu czy opowiadania osób stanowiło immanentny element jego metody zbierackiej w realiach XIX-wiecznej rzeczywistości polityczno-społecznej Polski. Zaznaczał to wielokrotnie; np. w przedmowie do części IV W. Ks. Poznańskiego, omawiając swój zbiór pieśni z tego obszaru, pisał: […] niemałą pieśni liczbę (częstokroć pisanych w zeszycikach) dostarczyli nam już to ludzie miejskiego pochodzenia, już oficjaliści wiejscy, służący, panny pokojowe, słowem ludzie na chlebie dworskim wychowani […]1. Najpełniejsze i najciekawsze dane o narratorach, jakie udało się w zbiorach Kolberga odnaleźć, dotyczą wierzeń i opowieści wierzeniowych, podań i bajek z okolic Krakowa, spisanych w 1869 roku przez Antoninę Konopczankę w Modlnicy. Zbieraczka zachowała w swoim prymarnym rękopisie, do dziś przechowanym w archiwum, formę wywiadów i utrwaliła autentyczne rozmowy z konkretnymi, dobrze sobie znanymi osobami oraz okoliczności dnia codziennego, w jakich się toczyły. Dzięki temu z utalen­towaną bajarką, Jadwigą Skoczkową z Modlnicy, jej córką Elżbietą Kostaśką, ogrodnikiem z Modlnicy, Antonim Kurkiem, owczarzem z Tomaszowic, Jackiem Rogalą, można nie tylko powiązać relacje o „świecie nadzmysłowym”, czarach, lecznictwie i ziołach, opowiadane „historyje” i bajki z Modlnicy i okolicznych wsi, ale także uchwycić rysy indywidualne, charakterystyczne dla wyrazistych rozmówców Konopczanki i ich repertuaru2. A niekiedy nawet własną, dojrzałą świadomość 1 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), s. VII–VIII. Rękopis ten opublikowano w całości pt. Raptularz Antoniny Konopczanki w tomie Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 (DWOK T. 73/III), s. 5–105. Zob. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga, w: tegoż Krakowskie. Suplement … (DWOK T.73/I), 2 236 �znaczenia ich świadectw i opowieści, jak np. w wypowiedzi wspomnianej Jadwigi Skoczkowej, która zwróciła się do Konopczanki słowami: „Dobrze, że Wielmożna Pani zapisze, choć pamiętność zostanie w pisaniu […]”1. Jednak większość śpiewaków i narratorów przekazujących Kolbergowi swoje pieśni czy opowieści pozostała anonimowa. Niejednokrotnie działo się tak – jak w przypadku wykonawców niepochodzących z ludu – na ich własne życzenie lub na prośbę goszczących Kolberga gospodarzy. Skłaniała do tego również nieufność chłopów wobec obcych przybyszów „z miasta”, na którą Kolberg wielokrotnie się uskarżał i którą trudno było przełamać podczas często zbyt krótkiego spotkania. Warunki w kraju nękanym przez restrykcyjną i policyjną politykę władz zaborczych przyczyniały się do tego w sposób decydujący. Udzielanie nazwisk i informacji o sobie nieznajomym lub świeżo poznanym osobom mogło oznaczać w rozumieniu indagowanego chłopa zagrożenie; śpiewanie czy opowiadanie dla obcych bywało karane2. Ponadto nie wszyscy chłopi w tym czasie używali nazwisk; pytania o nie mogły być szczególnie podejrzane. Tak więc skąpą stosunkowo dokumentację Kolberga w zakresie danych o informatorach należy – jak się dziś wydaje – złożyć nie tylko na karb mniejszej wagi, jaką badacz do tego elementu przywiązywał, ale także, a może przede wszystkim, warunków politycznych i społecznych w kraju wymazanym z mapy Europy, który walczył o przetrwanie i zachowanie tożsamości. Ciepło, szacunek i cierpliwość, z jakimi Kolberg traktował swoich informatorów w czasie wywiadów, opisywane przez świadków jego badań i przyjaciół, zdają się dodatkowo potwierdzać tę refleksję. Nie było również systematyczną zasadą Kolberga datowanie sporządzanych zapisów słownych folkloru. W rękopisach dane takie należą do rzadkości. Choć teoretycznie badacz przywiązywał wagę do utrwalania s. LXIX–LXXX oraz E. Millerowa Niezwykły dokument zachowany w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga, „Wieś Radomska” T. 9, Radom 2011, s. 233–245. 1 Zob. Raptularz Antonimy Konopczanki…(DWOK T. 73/III), s. 30. 2 Wspominał o tym m.in. poznański literat, Antoni Woykowski, który spotkał się z podobnymi trudnościami w czasie swojej wycieczki w okolice Krakowa. Towarzyszący mu chłopi, niechętni zaśpiewaniu na jego życzenie, tłumaczyli: „Nam nie wolno śpiewać, Wielmożny Panie! […] Pan komisarz zakazał […], bo wielu z nas śpiewało piosenki takie, co tu nie wolno śpiewać! Od tego czasu każdy chłopak ze wsi dostaje 20 batów, gdy śpiewa. Niedawno znów dostało z naszej wsi aż trzech” (przypis redaktora A. Woykowskiego do zapowiedzi wydawniczej Pieśni ludu polskiego Kolberga w dziale Doniesienia literackie, w „Tygodniku Literackim” 1842, nr 14, s. 112). 237 �informacji o czasie uzyskania przekazów folklorystycznych, a dynamikę tekstów ludowych, ich zmienność i wielotworzywowość postrzegał nie tylko w przestrzeni, w aspekcie geograficznym, regionalnym, ale i w czasie, w praktyce ten element dokumentacji na ogół jest nieobecny. Do rzadkości należą sytuacje takie jak przywołana wyżej, gdy bajki śląskie zapisane poza rdzennym ich regionem, na Mazowszu, opatrzone są w manuskrypcie datą. Częściej daty, wyłącznie roczne, pojawiają się w drukowanych tomach, co jest wynikiem późniejszej refleksji Kolberga przy opracowaniu materiałów do druku, przy czym niejednokrotnie czas zapisu i późniejszej publikacji dzieliło wiele lat. Daty te dotyczą wtedy przeważnie kultury społecznej lub materialnej. Na ogół podawany jest wówczas w druku rok, w którym opis obrzędu, zwłaszcza wesela, czy występowanie regionalnego stroju lub jego elementów było obserwowane. Niekiedy wymienia Kolberg lata swoich podróży i badań terenowych we wstępach do monografii lub w odpowiednich przypisach, jak np. w przedmowie do części I Chełmskiego, gdzie z wdzięcznością wspomina pobyt w Tarnowie pod Sawinem w Chełmskiem, u goszczącej go rodziny Hemplów, u której znalazł znakomite warunki dla swojej pracy i szczególną pomoc w zbieraniu materiału dzięki osobie Marii Hemplówny1. W samej monografii nie wiąże jednak z wymienianymi datami konkretnych zapisów. Teksty przejęte z literatury sygnuje na ogół notami bibliograficznymi, a więc data publikacji jest wówczas znana; nie czyni tego jednak metodycznie, w efekcie dane takie bywają często niepełne (np. tylko nazwisko autora lub tytuł artykułu) lub na tyle ogólnikowe, nieprecyzyjne, że wymagają żmudnej niekiedy weryfikacji. Czasami opatruje takimi wskazówkami niedatowany rękopis obcy pozyskany od współpracownika czy ofiarodawcy, ale również nie czyni tego systematycznie. Sporadyczność danych datujących zapisy własne Kolberga sprawia, że często trudno jest ustalić czas, w którym poszczególne teksty pieśni czy 1 Kolberg pisze tam: „Poszukiwania nasze […] najobfitszy owoc przyniosły nam w okolicy Chełma, gdzie osobliwie w gościnnym domu pp. Hemplów, w Tarnowie pod Sawinem, dzięki umiejętnej pomocy i zamiłowaniu do rzeczy ludowych córki domu, p. Marii Hempel, zdołaliśmy (w latach 1867, 1869, 1870) nagromadzić zasób wiadomości i notatek etnograficznych rzadko kiedy w takiej przez nas w innych okolicach nabytych obfitości” (Chełmskie cz. I, DWOK T. 33, s. X). O współpracy z M. Hemplówną i jej materiałach zob. E. Millerowa „Chełmskie” Oskara Kolberga, w: tegoż Chełmskie. Suplement do tomów 33–34 (DWOK T. 82), s. XIV– –XXII i LIII–LX oraz tejże autorki wstęp do aneksu do suplementu chełmskiego . 238 �bajek zostały przez niego zanotowane. Pewnych informacji dostarcza w tym zakresie analiza zachowanych źródeł, zwłaszcza korespondencja i nieliczne notatki Kolberga o jego wyprawach terenowych, zapiski autobiograficzne i rachunkowe, dotyczące wydatków. Przeważnie jednak wnioski z tych analiz płynące nie pozwalają na ustalenie konkretnych dat zapisu poszczególnych tekstów, co najwyżej na hipotetyczne powiązanie ich z określonym etapem badań, z trasą podróży czy miejscem pobytu wskazanym w zachowanych świadectwach lub jedynie na usytuowanie w ramach prawdopodobnych cezur czasowych Rękopisy dostarczają natomiast cennych i odkrywczych informacji źródłowych, dotyczących autorskiego pochodzenia tekstów folkloru dokumentowanego przez innych zbieraczy, korespondentów i współpracowników Kolberga. Jak wspomniano przy opisie poszczególnych warstw źródłowych w zbiorach Kolberga, jego pomocnicy stanowią bogatą galerię rozmaitych postaci. Są wśród nich profesjonaliści i entuzjaści, amatorzy i dyletanci, sawantki i panie z dworów i dworków, ziemianie i inteligenci, nauczyciele i studenci, księża, literaci i lekarze. Znaleźć można w ich gronie zarówno badaczy świadomych celu i założeń Kolberga, czasami zbierających pierwotnie materiał do własnych prac przekazany później Kolbergowi, np. Gustawa Gizewiusza, Władysława Kętrzyńskiego, Władysława Siarkowskiego czy Teobalda Klepaczewskiego1, jak i autorów z trudem posługują1 Z rękopisu pieśni mazurskich G. Gizewiusza pt. Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zebrane od 1836 do 1840 roku, przekazanego Kolbergowi przez K. Wójcickiego po śmierci badacza (w roku 1848), korzystał on częściowo już w Pieśniach ludu polskiego z 1857 roku oraz przede wszystkim przy opracowaniu monografii Mazury pruskie (zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazury pruskie, DWOK T. 40, s. VII i nast., oraz edycja tegoż rękopisu w oprac. D. Pawlak z roku 2000). W. Kętrzyński na prośbę autora Ludu ofiarował mu swój zbiór ponad 200 tekstów pieśni mazurskich (zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie”…., s. XIV–XVI oraz Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, listy 1543 i 1545 z 1890 r.) Kolberg czerpał także z rękopisu rozprawy pt. Pogląd historyczny na czary w Polsce T. Klepaczewskiego, którego prosił o materiały na ten temat; fragmenty tej pracy cytował wielokrotnie przy opisie wierzeń wielkopolskich (w cz. VII W. Ks. Poznańskiego, DWOK T. 15, zob. listy Kolberga do tego autora z lat 1880 i 1881, Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, nr 699, 720, 852; rękopis Klepaczewskiego zachował się w zbiorach Kolberga). Z kolei W. Siarkowski, jeden z najgorliwszych współpracowników Kolberga, przesłał mu „do użytku” swój rękopis zawierający kieleckie pieśni, notatki o Sobótkach, czarach i lekach oraz zbiór bajek, gadek i legend z tego regionu, za co Kolberg podziękował w przedmowie do cz. II Kieleckiego, wyjątkowo starannie oznaczając tam pochodzenie tego materiału (zob. Kieleckie cz. II, DWOK. T. 19, s. III). 239 �cych się piórem i ledwie panujących nad zapisywanym tekstem (Andrzej Wojtas, Michał Szczurek)1. Niektórzy z współpracujących z badaczem zbieraczy związani byli z wsią i bezpośrednio kontaktowali się z ludem, jak np. mieszkańcy zaprzyjaźnionych ziemiańskich dworów (Józef Bliziński na Kujawach, potem w Sanockiem, Maria Hemplówna w Chełmskiem, Antonina Konopczanka w Krakowskiem, Józefa Koźmianówna w Lubelskiem). Inni stykali się z chłopskimi informatorami sporadycznie w trakcie przelotnych spotkań, czasami wywiadów organizowanych na zamówienie Kolberga (Władysław Ciesielski, Bazyli Jurczeńko)2. Materiały folklorystyczne, zarówno zebrane przez nich dla potrzeb i według instrukcji Kolberga, jak i przekazane z samodzielnych badań i własnych zasobów, a także do dziś niezidentyfikowane, zapisane przez nieznanych autorów i nieznaną drogą złożone w archiwum badacza, prezentują oczywiście różny stopień kompetencji językowych, rozmaity repertuar, odmienny poziom notacji, a nawet zrozumienia tekstu. Po poddaniu ich selekcji badacz traktował te nabytki równorzędnie z własnymi, wcielając je do swoich tomów zgodnie z potrzebami i układem monografii. Wkład ten w ramach poszczególnych „serii” jest bardzo zróżnicowany, w różnym stopniu bowiem Kolberg dysponował materiałem obcym i w różnym decydował się uzupełniać nim własny, zdobyty z autopsji. Zapisy tekstów folkloru pochodzące od współpracowników i ofiarodawców znacznie pomnożyły jednak zasób poezji i prozy ludowej w kolejnych monografiach regionalnych wydanych przez Kolberga, a także publikowanych współcześnie z manuskryptów po raz pierwszy. Dotyczy to szczególnie tekstów ludowych właśnie, liczniejszych w obcych zapisach od melodii, w których notowaniu nikt nie mógł Kolbergowi dorównać. 1 Rękopis pieśni zanotowanych nieporadnie (w języku polskim i ruskim) przez bliżej nieznanego A. Wojtasa, służącego z Podhorców pod Tomaszowem, opublikowany został w całości jako dokument folkloru środowiskowego w suplemencie chełmskim (zob. DWOK T. 82, nr 76– 97). Teksty „śpiewek” i opowieści („pogadek”) zapisane przez niezidentyfikowanego M. Szczurka w Mogilanach pod Krakowem znalazły się w suplemencie krakowskim (zob. DWOK T. 73/I, , nr 736–781 – pieśni, DWOK T. 73/II, s. 472–475, 484, 487–488, 488–489 –„pogadki”). 2 Materiał pozyskany od W. Ciesielskiego, literata i powstańca z 1863 roku, wykorzystał Kolberg w monografii Lubelskie (DWOK T. 16 i 17), od B. Jurczeńki, studenta z Ispasa, w Pokuciu ( DWOK T. 31 i 32). Kontakty z obydwoma zbieraczami oraz z wyżej wymienionymi osobami dokumentuje korespondencja, a ich współpraca z Kolbergiem i pozyskany od nich materiał omówione są we wstępach wydawców do monografii publikowanych z rękopisów po raz pierwszy w edycji DWOK oraz w odpowiednich tomach suplementowych. 240 �Tymczasem autorstwo innych osób jest często przemilczane na kartach drukowanych tomów, niekiedy z powodów wyżej wskazanych, tj. ze względu na życzenie zachowania anonimowości autorów, co Kolberg rozumiał dobrze w rzeczywistości popowstaniowej kraju, sam borykając się z barierami i przeszkodami stawianymi przez zaborcze władze. Czasami proweniencja autorska nie została wskazana z powodów warsztatowych; w tamtym czasie precyzyjne odniesienia źródłowe do prac drukowanych i do rękopisów innych autorów nie były powszechnie respektowane. Tak więc wkład innych zbieraczy w dzieło Kolberga nie zawsze jest czytelny. Rękopisy przynoszą w tym zakresie cenny materiał źródłowy, pozwalając ustalić cały szereg danych proweniencyjnych, których brak przy tekstach obcych autorów drukowanych przez Kolberga i wtapianych często w opis etnograficzny czy własną jego relację. Dzięki temu możliwa staje się identyfikacja autorska takich zapisów folkloru, o których pochodzeniu w druku brak informacji, a po skorelowaniu wersji publikowanej przez Kolberga ze źródłową w rękopisie obcym – ustalenie stopnia i sposobu wykorzystania go przez Kolberga oraz jego stosunku do nie zawsze podzielanych i zgodnych z własnymi opinii zbieraczy1. W archiwum Kolberga zachowały się większe lub mniejsze zespoły tekstów lub ich fragmenty, pojedyncze kartki z zapisami pieśni, opowieści czy przysłów, ale i całe zbiory i zbiorki tekstów zapisanych przez innych zbieraczy. Nie wszystkie oczywiście wykorzystał Kolberg w swoich tomach i w różnym stopniu z nich czerpał. Po poddaniu ich ocenie i selekcji niekiedy odrzucał materiał obcy lub dokonywał potrzebnego mu wyboru. Czasami otrzymywał takie rękopisy już po wydaniu odpowiedniej monografii regionalnej i wtedy te, które zachowały się w jego archiwum aż do czasów obecnych, można było opublikować w suplementach do tych monografii. Zapisy i zbiorki innych osób rzadko są skrupulatnie opisane i podpisane przez samych autorów, jak to ma miejsce w przypadku zapisów Hemplówny, Siarkowskiego czy Konopczanki, blisko współpracujących z Kolbergiem autorów, których materiały znacznie wzbogaciły jego monografie Chełmskiego, Kieleckiego i Krakowskiego. Niektóre zbiorki opatrywał 1 Wszystkie dane na ten temat odnalezione w rękopisach zachowanych w archiwum Kolberga zostały przytoczone w części komentarzowej tomów suplementowych do monografii wydanych przez Kolberga w XIX wieku, zawierającej przypisy źródłowe do materiału publikowanego w tych monografiach. W tomach wydawanych po raz pierwszy w edycji DWOK odnotowano je w przypisach do poszczególnych tekstów. 241 �odpowiednią notatką proweniencyjną sam Kolberg, inne noty dopisał Kopernicki, porządkujący po śmierci Kolberga jego materiały jako wykonawca testamentu autora Ludu, a wcześniej przyjaciel i świadek jego prac i kontaktów. Czasami teksty ludowe zapisane przez inne osoby powiązane były bezpośrednio z listami korespondentów, stanowiąc omawianą w nich przesyłkę. W innych przypadkach – oderwane od listów dziś nieznanych, doręczane osobiście lub okazjonalnie przez pośredników – nie posiadają bliższych wskazówek źródłowych. Niektóre rękopisy są sygnowane jedynie ogólnikowymi notami typu: „od p. Kubaczka”, „od Blizińskiego”, które wskazują nazwisko zbieracza nie zawsze bliżej znanego. Inne dane o autorach cytowanych rękopisów, w rodzaju: „Oto co jedna z literatek nam znajomych pisze (z okolic Puchaczowa, Parczewa)”, „Inny autor powiada”, „Piszą nam z Cycowa (pod Puchaczowem, r. 1870)”1, są wręcz zaszyfrowane i pozostają enigmatyczne. Jeszcze inne zapisy z manuskryptów obcych cytuje Kolberg anonimowo w rozdziałach poświęconych pieśniom i prozie ludowej. Bardzo rzadko starannie opatruje odpowiednimi notami teksty pochodzące od innych zbieraczy. Regułą jest bardziej lub mniej ogólnikowa wzmianka o współpracy i pozyskanym materiale i niewiązanie w publikacji poszczególnych tekstów z nazwiskiem ich autora. Dlatego dane z rękopisów umożliwiają identyfikację autorską szeregu zapisów folkloru i sposobu ich wykorzystania przez Kolberga, a w tomach wydawanych po raz pierwszy – zdyskontowanie tych informacji w przypisach. I tak np. można ustalić na podstawie wspomnianego rękopisu raptularza A. Konopczanki, w którym notowała swoje rozmowy z mieszkańcami Modlnicy i sąsiednich wsi, oraz sporządzanych przez zbieraczkę czystopisów ich opowiadań i relacji, że większość tekstów bajkowych publikowanych w częś­ci IV Krakowskiego, tj. ponad połowa ze 111 opowieści, pochodzi z jej zbiorów, podobnie jak znaczna część opisu wierzeń i wtopionych w nie opowieści wierzeniowych. Można też oznaczyć pochodzenie autorskie (Konopczanka i jej informator) konkretnych tekstów folkloru z tego źródła oraz prześledzić sposób pracy zbieraczki redagującej swe zapisy prymarne, a następnie ingerencję Kolberga opracowującego te czystopisy do druku i selekcjonującego je. Wkład Konopczanki dopełnia kilkadziesiąt opowiadań 1 Zob. O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 22, 17 i 129. Monografia tego regionu należącego wówczas do zaboru rosyjskiego, wydawana w Krakowie, znalazła się na liście dzieł w Królestwie Polskim zabronionych. Stąd prawdopodobnie szczególna i uprzedzająca ostrożność Kolberga przy podawaniu nazwisk współpracowników. 242 �niedrukowanych przez Kolberga, w tym dwadzieścia podań wydanych dopiero obecnie w suplemencie do Krakowskiego1. Podobnych ustaleń dokonać można po porównaniu tomów Chełmskiego z zachowanymi rękopisami Hemplówny czy Kieleckiego z manuskryptami Siarkowskiego, mniej spektakularnych także w przypadkach innych zbieraczy, np. Blizińskiego, Ciesielskiego, Koźmianówny czy bliżej nieznanych autorów, kiedy przynajmniej można ustalić proweniencję źródłową (ten sam autor i rękopis) dla tekstów rozproszonych w monografii Kolberga bez żadnych odesłań do źródła. Sytuację wykonawczą, okoliczności przekazu tekstów folkloru Kolberg dokumentował tylko dla części zapisów, tj. dla pieśni związanych ze zwyczajami i obrzędami, oraz dla oracji, które lokował w ramach uroczystości opisywanych w cyklu dorocznym (od Bożego Narodzenia począwszy) i w cyklu życia ludzkiego (chrzest, wesele, pogrzeb), wreszcie dla pieśni towarzyszących grom i zabawom i wplatanym w ich opis. Wprawdzie kontekst, w jakim konkretnie występowały, określany bywał dość ogólnikowo i schematycznie, nierzadko bez istotnych szczegółów, ale miejsce w obrzędzie lub czas czy okoliczności wykonania utworu Kolberg sygnalizował (np. „przy weselu, do przepiórki”, „w niedzielę rano”, „na Zielone Świątki, przed obchodem pól”, „oddając wieniec państwu”). Po części rekompensowały tę skąpość gromadzone przez Kolberga liczne warianty pieśni i obrzędów z informacjami dopełniającymi się nawzajem. Natomiast pieśni autonomiczne i okolicznościowe pozbawione były informacji o konkretnych sytuacjach wykonawczych, podlegały innym kryteriom systematyzującym – literackim lub muzycznym, środowiskowym i społecznym – takim jak temat (miłosne), gatunek (dumy), metrum (tańce), osoba, środowisko, zawód wykonawcy (dziadowskie, żołnierskie, pasterskie, myśliwskie, rzemieślnicze). Uwagi takie o okolicznościach wywiadu i opowiadań poszczególnych narratorów, jak zanotowane w raptularzu Konopczanki, np. „Rozmowa z babami przy międleniu lnu” czy „Rozmowa z babami przy wyrywaniu konopii”, należą do wyjątków, bardziej wskazujących na formę współpracy zbieraczki z ludowym informatorem i aranżację sytuacji niż na autentyzm przekazów 2. Metrykę zapisu tekstów folklorystycznych, bezwarunkowo konieczną w rozumieniu współczesnych badaczy, widział więc Kolberg mniej 1 2 Zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement…(DWOK T. 73/II), s. 405–437, 450–454, 460–462. Zob. Raptularz Antoniny Konopczanki…(DWOK T. 73/III), s. 53–59 oraz s. 64–66 i 71–74. 243 �rygorystycznie, w czym był reprezentantem swojego czasu, gdy folklorystyka dopiero się konstytuowała, między innymi w oparciu o jego własne dokonania. Choć teoretycznie mocno podkreślał wagę dokumentowania proweniencji źródłowej (lokalizacja geograficzna, informator, datowanie, inny zbieracz, sytuacja wykonawcza), w praktyce różnie traktował poszczególne elementy tej dokumentacji. Najskrupulatniej stosowane lokalizowanie tekstów (miejsce pochodzenia, występowania lub zapisania) umożliwiało realizację wielkiego planu obrazu folkloru w ujęciu regionalnym i jego wariantowości na obszarze dawnej Polski. Natomiast brak informacji o wykonawcy i okolicznościach przekazu, uwarunkowany wprawdzie obiektywnymi ograniczeniami ówczesnej sytuacji społeczno-politycznej, metodą badań uzależnioną od możliwości własnych i osób współpracujących sprawił, że zatracił się szereg istotnych dla dokumentacji elementów transmisji opowiadanych bajek czy śpiewanych pieśni. W dzisiejszym rozumieniu dopiero relacja nadawca – odbiorca współtworzą aktualizującą się w czasie konkretnego, jednostkowego wykonania wersję tekstu, najlepiej w trakcie spontanicznego kontaktu, a nie zaaranżowanego występu. W przypadku bezpośrednich badań Kolberga często brakło warunków naturalnych dla obserwacji i wysłuchania wykonawców, a spotkania z narratorami i śpiewakami były organizowane. Ponadto przekaz ustny rządzi się specyficznymi prawami; ma w nim udział gest, mimika, intonacja, swoista teatralizacja komunikacji, jednoczesność wykonania i odbioru, dialogowość, a więc w sytuacji spotkania „twarzą w twarz” interakcje ze słuchaczem, którego osoba może wpływać na repertuar (pani z dworu, nieznany przybysz z miasta, osoba wykształcona), przebieg narracji (dodatkowe wyjaśnienia czy epizody w razie niedowierzania czy znudzenia słuchającego, powtórzenia bądź skrócenia itd.). Mimo że wiele cech dokumentujących oralność przekazu1 i jego dialogiczność, charakter i sytuację wykonania jest dziś nie do odtworzenia, to jednak – w oparciu o dostępne dane w świetle zachowanych rękopisów – można się pokusić o rekonstrukcję niektórych metod dokumentacji źródłowej i typów przekazu. Bardziej lub mniej prawdopodobne hipotezy wydają się w tym zakresie układać w pewną spójną 1 O specyfice komunikacji ustnej i ekspresji słownej w wymiarze antropologicznym i teoretycznoliterackim pisał Walter Jackson Ong w podstawowej dla tej problematyki pracy Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii (Lublin 1992, przekład J. Japoli). Język ludowy z perspektywy etnolingwistycznej badał zwłaszcza Jerzy Bartmiński, który zastosował w swoich pracach Lordowską koncepcję formuły przywoływaną także przez Onga. 244 �całość, określającą ten etap badań nad folklorem, który przecierał szlaki przyszłej nauce, budując bezcenną bazę źródłową, zawierał więc elementy nowatorskie obok traktowanych jeszcze zalążkowo, niekonsekwentnie lub wręcz pomijanych. Postać językowa tekstów ludowych zbieranych i wydawanych przez Kolberga Teksty folkloru spisywane przez Kolberga w trakcie własnych badań terenowych oraz pochodzące od innych zbieraczy i przejęte z literatury gromadzone były przez półwiecze pracy autora Ludu. Ich różnorodność dotyczy więc nie tylko proweniencji źródłowej w szerokim rozumieniu, tj. lokalizacji geograficznej, czasu rejestracji, osoby informatora i zbieracza, sytuacji wykonawczej, typu wykorzystywanych źródeł drukowanych, ale także – jako skutek niejako powyższych okoliczności – również charakteru formalnego i kształtu językowego. Dla ukazania obrazu języka tekstów słownych warto przypomnieć pewne stosowane przez Kolberga w praktyce zasady generalne notacji ze słuchu. Zapisy sporządzane przez Kolberga w bezpośrednim kontakcie ze śpiewakiem czy bajarzem w trakcie badań terenowych bywały pospieszne, choć w różnym stopniu, zależnie od warunków przekazu i notacji. Jest w nich widoczne staranie, by nadążyć za wykonawcą, szczególnie konieczne przy notowaniu pieśni, gdzie trzeba było dokumentować i melodię, i tekst, uchwycić wariantowe wersje i odmianki muzyczne w kolejnych zwrotkach. Często melodie grupowane były wtedy w bloki, a pod nimi Kolberg umieszczał rozpoznawczy incipit tekstu, zaś pełne teksty, także zblokowane, zapisywał dalej. Notę lokalizacyjną umieszczał wtedy na ogół jedną, generalną, obowiązującą dla całej karty. Takie prymarne zapisy tekstów pieśni cechuje skrótowość, zwłaszcza wtedy, gdy badacz utrwalał i melodię, i tekst w czasie jednego wykonania czy raczej spotkania, bo powtarzanie niektórych partii było – jak się wydaje w świetle rękopisów – niezbędne. Fragmenty czy wyrazy są w nich niedokończone, miejscami nieczytelne, widoczne są wahania zapisu, poprawki i nadpisane uzupełnienia czy alternatywne wersje. Człony powtarzające się pozostają często niewypełnione; zastępuje je oznaczenie „ditto” lub domyślna kreska. Paralelne fragmenty czy refreny pozostają nierozpisane, a jedynie zasygnalizowane. Początkowe słowa 245 �pieśni w tych prymarnych zapisach, jeśli zostały podpisane pod nutami, zazwyczaj nie są dzielone na sylaby. Teksty zapisywane osobno bywają często niesegmentowane na zwrotki i wiersze. Nie zawsze pieśni notowane są w jednorodnych grupach, zdarzają się zapisy przemieszane, w których na gorąco notował Kolberg np. zasłyszane opisy obrzędów czy zwyczajów, lokując wśród nich pieśni niekoniecznie w porządku chronologicznym w stosunku do przebiegu uroczystości, ale według zaburzonej często kolejności relacji i wykonań pieśni, podążając wtedy za informatorem. Niektóre zapisy, wyraźnie okazjonalnie pozyskane, dokonane zostały na osobnych kartkach i karteczkach, czasami na marginesach kart wypełnionych innymi treściami lub między różnymi notatkami. Zdarza się, że ręką Kolberga zanotowane są melodie, ewentualnie początek tekstu pod nutami, słowa dalsze spisywała współpracująca z nim osoba, np. blisko zaprzyjaźniony z badaczem Józef Konopka z Mogilan, Aniela Biesiekierska z Piołunowa na Kujawach czy współpracownica Kolberga z Tarnowa pod Chełmem, Maria Hemplówna1. W niektórych pieśniach kolejność zwrotek jest zachwiana, w czym zapewne odbijał się tok wykonania, potem porządek był poprawiany odpowiednią ich numeracją. W czystopisach redagowanych do druku tekst podlegał retuszowi redakcyjnemu, opuszczenia wypełniał Kolberg tekstem lub znakiem repetycji po skorelowaniu go z melodią, nadawał układ wersyfikacyjny odpowiadający strukturze zapisu muzycznego, często numerował zwrotki, uzupełniał wyjaśnienia słów gwarowych lub archaizmów, niekiedy informacje o pieśni oraz odsyłacze filiacyjne do zbiorów innych autorów lub tomów swojego Ludu. Bajki, legendy i podania zapisywał ze słuchu na ogół na większych arkuszach, przy czym teksty te sprawiają często wrażenie notowanych mniej pospiesznie, choć także „na żywo”, jakby narrator był przygotowany na 1 Taka bezpośrednia współpraca przy rejestracji pieśni udokumentowana jest m.in. w zachowanych rękopisach krakowskich, kujawskich i chełmskich. Wskazać można: ponad sześćdziesiąt łączonych zapisów J. Konopki (teksty) i O. Kolberga (melodie), wykonanych w Mogilanach m.in. w 1861 roku, zapisy pieśni, których wykonawczynią, zapewne z pamięci i z własnego repertuaru, była wspomniana już A. Biesiekierska, żona Mariana, właściciela Piołunowa, która w czasie pobytu Kolberga na Kujawach w 1865 roku zanotowała pełne teksty do melodii utrwalonych przez Kolberga ze słuchu, oraz podobne zapisy z Chełmskiego ręką Kolberga i M. Hemp­ lówny, która także samodzielnie notowała dla Kolberga i teksty, i melodie. Zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement... (DWOK T. 73/I), np. nr 519 i 706 (por. też tamże, wstęp, s. XLVI– –XLVII), Kujawy. Suplement… (DWOK T. 72/II), np. nr 112, 128, 142 (por. też tamże, wstęp, s. XVII i LIX–LX), Chełmskie. Suplement… (DWOK T. 82), np. nr 74 (por. też tamże, wstęp, s. XV–XIX). 246 �pewne spowolnienie w czasie, by słuchacz nadążył z notowaniem. Dłuższe opowiadania, jako mniej doraźnie i spontanicznie przekazywane, wymagały zresztą z natury odpowiedniego czasu na prezentację, wręcz „występ” narratora i udokumentowanie go przez badacza. O widniejących w zapisach bajek poprawkach, skreśleniach, uzupełnieniach rozmaitego rodzaju – treściowych, gramatycznych, stylistycznych – nie zawsze wiadomo, czy i które były wprowadzane doraźnie w trakcie opowiadania, czy i które później, choć niekiedy unaocznia to sam rękopis (np. inny kolor atramentu, ołówek zamiast pióra lub odwrotnie). Niestety prawie nie dysponujemy podwójnymi wersjami rękopiśmiennymi bajek i innych dłuższych opowiadań, tj. rękopisami prymarnymi oraz sporządzanymi z nich czystopisami przeznaczanymi do publikacji, a ponieważ poprawki, o których mowa, w różnym zakresie respektowane są w druku, uznać można, że Kolberg bądź sporządzał kolejną redakcję, która nie wróciła z drukarni, bądź – co bardziej prawdopodobne – część poprawek i zmian wprowadzał na etapie korekty. Brak bowiem wskazówek, że sporządzał ponowne wersje opowiadań do druku; zachowane rękopisy wskazują, że przystosowywał do publikacji pierwotne i jedyne zapisy. Wyjątkowo zachowane w manuskryptach obie wersje bajek i podań to materiał wspomnianej już Konopczanki, która z prymarnego raptularza sama wypreparowała czystopisy, korygowane następnie przez Kolberga przed drukiem1. Krótsze teksty, np. streszczenia wątków podaniowych czy wręcz niefabularne sygnały o nich, zamieszczał najczęściej już w rękopisach partii opisowych, dotyczących kraju, ludu, wierzeń. Drobne formy folkloru, takie jak przysłowia, zagadki, formuły magiczne (zamówień, zażegnywań, zaklęć), rymowanki, także lokował często już w manuskryptach w ramach odpowiednio treściowo się z nimi łączących relacji o zwyczajach (tzw. przysłowia gospodarskie i związane z dniami świętych patronów), o wierzeniach (sposoby na czary, choroby, klęski żywiołowe), przy charakterystyce ludu (dla zilustrowania omawianych jego cech, sposobów bycia i komunikacji), opisie gier i zabaw itd. Pojedyncze małe formy czasami notował w wolnych miejscach zapisanych kart rękopisu, na marginesach czy obok innych zapisków etnograficznych, niezwiązanych treściowo, lub jako teksty osobne na mniejszych kartkach. Większe 1 Na temat tych materiałów zob. E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. LXIX–LXXX. Konopczanka udostępniła Kolbergowi jedynie swoje czystopisy, nie zaś pierwotny raptularz, który do zbiorów PTL, gdzie jest przechowywany, trafił dopiero w 1959 r. 247 �zespoły przysłów czy zagadek zachowały się w rękopisach korespondentów lub odpisach i wyciągach badacza z literatury. Teksty folkloru w materiałach Kolberga ze względu na zróżnicowanie ich postaci językowej można ująć w kilku grupach: zapisane gwarą (lub ją odtwarzające) albo ze znacznymi wtrętami gwarowymi; zapisane w ogólnopolskim języku potocznym, czasami z elementami gwary lokalnej lub środowiskowej; zapisane polszczyzną literacką (przynajmniej intencjonalnie); zapisane nieporadnie przez autora o słabej świadomości językowej. Kolberg nie miał przygotowania filologicznego, a w czasie kiedy zaczął rejestrować cechy gwarowe, czyli w połowie XIX wieku, badania językoznawcze nad dialektami dopiero się rozpoczynały. Przełom datuje się dopiero od 1873 roku, kiedy to Lucjan Malinowski ogłosił swoją rozprawę o dialektach śląskich1. Autor Ludu miał jednak znakomity słuch i determinację, by wiernie oddać język wysłuchiwanych tym uważniej pieśni i opowieści. Jego zapisy utrwaliły wiele zjawisk językowych w polskich gwarach ze starszego stadium ich rozwoju, i to nie, jak kiedyś sądzono, wyłącznie w zakresie słownictwa, ale także fonetyki, morfologii, fleksji i składni2. Dotyczy to również dialektów ruskich na wschodnich ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, dokumentowanych w monografiach takich jak Pokucie, Chełmskie, Przemyskie, Wołyń, Sanockie-Krośnieńskie, Ruś Karpacka, Ruś Czerwona, Podole. Na ogół większą wartość dla dokumentacji cech gwarowych przedstawiają dla językoznawstwa teksty prozatorskie niż wierszowane. Ich nieskrępowana forma sprawia, że język występuje tam w postaci najbardziej naturalnej, swobodnej, a tym samym zachowuje również cechy gwarowe. Ponadto najczęściej reprezentują one gwarę miejscowości, w której je 1 L. Malinowski Beitrage zur slavischen Dialektologie. Über die Oppelnische Mundart in Oberschlesien, Leipzig 1873. 2 Ocenę wartości prac Kolberga dla językoznawstwa jako przydatnych jedynie dla słownika sformułował K. Nitsch, zob. tegoż Dialekty języka polskiego, reedycja, Wrocław–Kraków 1957, s. 12. Późniejsze wnikliwe prace nad spuścizną Kolberga i edycją Dzieł wszystkich doprowadziły jednak badaczy do innych wniosków i do wysokiej oceny wartości materiałów Kolberga dla dialektologii historycznej. Zob. m.in. M. Gruchmanowa Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg (1814–1890), „W Służbie Nauki” (PAU) 1998, nr 1, s. 27–34; T. Zdancewicz [Wstęp do:] O. Kolberg Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), s. XLV–LXVIII; T. Skulina [Wstęp do:] O. Kolberg Sanockie-Krośnieńskie (DWOK T. 49), s. XLVI–LX (gwary ruskie regionu); M. Rak „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga w ujęciu dialektologicznym, w: „Ja daję właśnie materiał”…. O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę Jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 225–237. 248 �zanotowano, gdyż w przypadku dłuższych opowiadań łatwiej zapamiętać treść niż formę, wędrowne są więc najczęściej wątki, nie konkretny przekaz z jego postacią formalną, językową, trudniejszy do utrwalenia w pamięci. Chyba że wędruje sam narrator, jak w wypadku wspominanych bajek śląskich spisanych na Mazowszu. Przykłady zapisów prozatorskich, cennych pod względem dialektologicznym, znaleźć można m.in. wśród bajek kujawskich, śląskich, mazowieckich, wielkopolskich, a także chełmskich, przemyskich czy sanockich. Zostały w nich poświadczone nie tylko zjawiska fonetyczne właściwe gwarom, ale także łatwiej wychwytywalne w prozie cechy fleksyjne i składniowe, ponadto teksty te przyniosły wartościowy materiał w zakresie morfologii i słownictwa. Zapisy bajek pozyskiwanych przez Kolberga bezpośrednio z ust ludowych narratorów utrwaliły też niekiedy autentyczne cechy oralnego przekazu. Szeregowe ciągi prostych zdań łączonych wieloma spójnikami, częste powtórzenia, zwłaszcza podmiotu działającego, zjawisko refundacji, tj. nadmiaru informacji dla podtrzymania uwagi słuchacza i zyskania czasu na namysł i przypomnienie bez przerywania wypowiedzi, charakterystyczne dopowiedzenia z użyciem zaimków wskazujących, które mogą sugerować towarzyszące opowiadaniu gesty bajarza, wreszcie interpunkcja retoryczno-intonacyjna, lepiej oddająca charakter oralny przekazu – takie cechy odnaleźć można w szeregu bajkowych tekstów prymarnych, nie tylko niedrukowanych przez Kolberga, ale i publikowanych, a w druku nie zawsze i nie wszędzie ogładzanych redakcyjnie. Trudno dziś orzec, w jakim stopniu zjawisko to wynikało ze świadomego zachowania werbalnej specyfiki terenowego wykonania i jego głosowej realizacji, na którą ucho Kolberga – muzyka było szczególnie wyczulone, a w jakim było skutkiem praktycznej rezygnacji z przystosowania niektórych tekstów do norm literatury pisanej1. W zapisach pieśni język ludowy prezentuje się inaczej. Jest on krępowany miarą wiersza, rytmem i rymem, co często powoduje zniekształcenia wyrazów pod względem fonetycznym, słowotwórczym i fleksyjnym. Składnię ogranicza rytmika i miara. Użycie form i końcówek dłuższych lub krótszych zależy od potrzeb metrycznych wiersza, a rytmika decyduje o miejscu 1 Na zjawisko to zwróciła uwagę w oparciu o analizę kilku bajek kujawskich Izabela Kot­ larska w pracy Próba odtworzenia cech oralności w drukowanych przez Kolberga tekstach bajkowych, zamieszczonej w Ja daję właśnie materiał….., s. 137–144. Te same cechy wykazują też inne zapisy terenowe bajek, np. śląskich czy sanockich (zob. DWOK T. 43 i 51). 249 �akcentu. Pieśni są łatwiejsze do zapamiętania, a ich postać formalna utrwalona przez miarę, rytm i rym w czasie wędrówek – stabilniejsza. Łatwiej też przenieść cechy gwary udokumentowane w tekście pieśni konkretnie zlokalizowanej w inne okolice. Z kolei w pieśniach zachowuje się znacznie więcej form archaicznych niż w bajkach, a także cechuje je bogactwo form słowotwórczych, zwłaszcza zdrobnień i spieszczeń. Wszystkie te cechy materiału pieśniowego jako źródła do badań dialektologicznych poświadczają zapisy Kolberga. I choć często, zwłaszcza wobec braku lub niepewności co do lokalizacji geograficznej pieśni, wnioski w tym zakresie muszą być ostrożne, współcześnie zapisy Kolbergowskie oceniane są jako wartościowe. Warto dodać, że Kolberg, kierując się swoim świetnym słuchem i – paradoksalnie – nie będąc profesjonalistą, więc notując tym skrupulatniej to, co usłyszał, udokumentował niektóre niuanse czy trudno opisywalne zjawiska językowe, takie jak zmiany artykulacji spółgłosek, wariantywność fonetyczną, wymowę pośrednią samogłosek itd. Odnotować tu trzeba, że dla obu ostatnich zjawisk, tj. wymowy wariantowej lub pośredniej samogłosek, stosował w rękopisach zapis piętrowy, potrafił je więc oddać w sposób, w jaki posługuje się nim dialektologia współczesna. Niestety notacja Kolberga w rękopisach musiała być często korygowana w druku, ze względu na istniejące wówczas i dostępne czcionki nietypowe. I tak zapisy piętrowe zastępowano w druku znakami diakrytycznymi (á, é, ä, ö, ü) lub pomijano nadpisane głoski, nie oddając tym samym niuansów zaznaczonych przez Kolberga. W tomach drukowanych za jego życia ten walor dokumentacyjny po części umknął; można go było natomiast zarejestrować w nowych tomach edycji dzieł Kolberga, gdzie wszystkie cechy gwarowe zapisywane przez Kolberga na różne sposoby, z różnych etapów notacji i w różnych okolicach, a więc i dialektach, zostały skrupulatnie oddane. Jest to niemniej ważne dla badaczy historii i rozwoju dialektów, jak obszerny materiał leksykalny, który jako włączony do Słownika gwar polskich J. Karłowicza został najwcześniej doceniony1. W zapisach Kolberga zwraca również uwagę fakt, że część tekstów, a w niektórych zespołach źródłowych większość, dokumentuje cechy gwarowe niekonsekwentnie; pojawiają się i znikają lub występują 1 Dla dokumentacji dialektologicznej mają również znaczenie przytaczane w rękopisach i tomach Kolberga, zwłaszcza w rozdziałach „Lud” i „ Język”, tzw. próbki żywej mowy, w których cytuje on używane zwroty frazeologiczne, fragmenty dialogów, powiedzenia, epitety, przezwiska, przekleństwa itd. oraz obszerne niekiedy słowniki i zestawienia toponomastyczne i onomastyczne. 250 �sporadycznie. Na tej podstawie zarzucano badaczowi, że jego zapisy, jako nieskrupulatne w poświadczaniu dialektu określonego lokalizacyjnie tekstu, nie są w pełni wiarygodne, że ich „strona językowa, ściśle biorąc fonetyczna […] pozostawia dużo do życzenia”1. Analiza rękopisów i wypowiedzi Kolberga pozwala jednak zarzut ten co najmniej obwarować istotnymi zastrzeżeniami. Tego typu „niekonsekwentne” zapisy były często odbiciem rzeczywistej strony językowej przekazu, z niemetodycznym w nich zachowaniem i prezentowaniem cech gwarowych. O ówczesnej specyfice transmisji i notacji tekstów folkloru była mowa wcześniej, tu wystarczy przypomnieć, że to informatorzy Kolberga często posługiwali się językiem „oszlifowanym” w służbie dworskiej lub w pracy w mieście, a ich wypowiedzi miewały już bardziej lub mniej zatarte cechy autentycznego dialektu, niekiedy nawet „prostego wysłowienia ludowego”. Takie przekazy zdradzają rozchwiany już system gwarowy u samego informatora, czego Kolberg świadomie nie ujednolicał. Tak np. cytowana już Z. Urbanowska, wysyłając Kolbergowi pieśni z Poronina i Zakopanego–Kuźnic, śpiewane przez „służące, góralki, ale trochę już w służbie ucywilizowane”, wyjaśniała: „[…] chociaż w zapisach usiłowałam trzymać się ich ortografii, spostrzegałam, że to jest niemal daremne, bo tam gdzie raz było tylko samo s lub samo c, drugi raz słyszałam sz i cz”. W odpowiedzi Kolberg przyznał, że „[…] dlatego ortografia nie może być tu stałą i jednostajną”2. Przykładów podobnych jest więcej, nie można jednak w ocenie konsekwencji i metodyczności zapisów Kolberga abstrahować od istotnej okoliczności, jaką bywał częsty zapewne pośpiech w notacji. Kłopoty, jakie zapewne niejednokrotnie sprawiał zapis niewprawionemu w rejestracji gwary Kolbergowi, mogły powodować w efekcie niedokładność lub pomijanie niektórych cech w notowanych tekstach. Nie znaczy to jednak, że nie stajemy często przed sytuacjami zagadkowymi ze względu na skalę tego zjawiska. Przykładem mogą być zapisy tekstów pieśni z rękopisu G. Gizewiusza i W. Kętrzyńskiego, które Kolberg wykorzystał w monografii Mazury pruskie. Na ponad 500 tekstów z tych źródeł jedynie około połowa nie wykazuje większych przekształceń i zmian w stosunku do pierwowzorów, z kontaminacją tekstów włącznie. Innym przykładem mogą być bajki kujawskie, zanotowane w zachowanych 1 Zob. J. Krzyżanowski Dorobek Oskara Kolberga w dziedzinie literatury ludowej, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. XXX. 2 Listy Z. Urbanowskiej i O. Kolberga z 13 XI i 9 XII 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 295 i 304. 251 �rękopisach z ograniczonym poświadczaniem gwary w stosunku do wersji drukowanej, w której cech tych jest znacznie więcej i znacznie dokładniej ukazanych1. Być może łatwiej było zapisywać tekst językiem ogólnopolskim, a późniejsza refleksja, na podstawie osłuchania się z gwarą tamtego regionu bądź w wyniku konsultacji z osobami ją znającymi, pozwoliła odtworzyć gwarę na potrzeby publikacji. Kolejny rękopis z poprawkami do druku nie zachował się, a wskazówek samego Kolberga brak. W rękopisach obcych zawarty jest również materiał ważny dla historii języka i ówczesnego stanu dialektów. Niekiedy autorzy posługują się gwarą czy też wprowadzają jej elementy bezwiednie, czasami z kolei próbują ją zatrzeć i eliminować dialektyzmy i wyrażenia potoczne, podejmując nawet dające się odczytać z rękopisów próby pseudostylizacji na gwarę. Czasami stosują świadomie zabieg stylizacji, by „upiększyć” w swoim rozumieniu ludowe opowiadania stylem „wysokim”, dodając treści umoralniające i dydaktyczne. Przykładów takich poczynań dostarczają niektóre bajki opracowane do druku z wspominanego parokrotnie raptularza modlnickiego przez A. Konopczankę. Na surowej postaci językowej dokumentu prymarnego autorka w swoich czystopiśmiennych zeszytach dokonała szeregu zabiegów redakcyjno-stylistycznych, by „oszlifować” w taki sposób teksty opowiadane przez podkrakowskich narratorów2. Dla dokumentacji językowej cenny materiał przynoszą również teksty zapisane polszczyzną potoczną i literacką. Pozwalają uchwyć szereg autentycznych i dawnych cech tych odmian języka. A gdy weźmie się pod uwagę teksty folkloru, zwłaszcza pieśni starsze i bardzo stare, niekiedy zabytkowe, wydobyte przez Kolberga z literatury staropolskiej, renesansowej i barokowej, z dawnych, rzadkich bądź efemerycznych druków, kronik i dokumentów, które 1 O tych mazurskich tekstach zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie”… (DWOK T. 40), s. XXVIII–XXXVII. Problem bajek kujawskich ilustruje specjalne opracowanie, w którym dla porównania teksty pięciu bajek, drukowanych przez Kolberga w cz. I Kujaw (DWOK T. 3), opublikowano w zachowanej wersji źródłowej, zob. aneks zamieszczony w suplemencie kujawskim (DWOK T. 72/II), s. 275–282 oraz tamże, wstęp A. Skrukwy, s. LI–LV. 2 Przykłady stylizacji Konopczanki w bajkach krakowskich, zebranych od ludowych narratorów w Modlnicy, prześledzić można, porównując rękopiśmienne zapisy prymarne bajek w raptularzu (zob. Krakowskie. Suplement…, DWOK T. 73/III, s. 5–105) z wersją opublikowaną przez Kolberga w cz. IV Krakowskiego (DWOK T. 8). Zapisy pierwotne, źródłowe, z raptularza, opatrzone są w suplemencie odsyłaczami kierującymi do tekstów publikowanych przez Kolberga. Por. też przypisy źródłowe do tomu 8. (DWOK T. 73/III, s. 379–403) oraz wstęp do suplementu krakowskiego (DWOK T. 73/I, s. LXIX i nast.). 252 �przytacza w swoich tomach dla celów dokumentacyjno-porównawczych, obraz i przekrój „języków” utrwalonych przez badacza na takim materiale przedstawia niezwykłe spektrum. Czasami jednak w wyborze cytowanych źródeł Kolberga zdarzają się błędy, które trudno wyjaśnić. Np. do zbioru baśni wielkopolskich w W. Ks. Poznańskiem włączył przedruki pseudoludowych, miernych utworów Emmy Puffke, autorki Baśni wielkopolskich dla młodzieży (Leszno 1863), oraz pisarza pomorskiego, Ignacego Danielewskiego, przywołując wprawdzie w skróceniu oba źródła, ale nie komentując ich wiarygodności1. Podobnie postąpił z wierszowanymi tekstami Konstantego Majeranowskiego, które okazały się falsyfikatami, a zasiliły Kolbergowski opis krakowskich zwyczajów, a po części i podań także w monografii kieleckiej2. Innym zagadnieniem istotnym dla pracy Kolberga nad folklorem była konieczność liczenia się z cenzurą obyczajową i polityczną. Te obiektywnie uwarunkowane ograniczenia sprawiały, że wszystkie teksty do druku pójść w tamtym czasie nie mogły, jeśli książki miały być zatwierdzone przez cenzurę i dopuszczone do sprzedaży w zaborze rosyjskim. Ze względu na obowiązujący ówcześnie konwenans obyczajowy konieczna była eliminacja treści obscenicznch, zbyt rubasznych czy wulgarnych, wyrazów nieprzyzwoitych czy akcentów dwuznacznych moralnie. Natomiast cenzura działająca z ramienia władz zaborczych, szczególnie restrykcyjna w Królestwie Polskim, nie dopuszczała do druku nie tylko utworów niepodległościowych, nawiązujących do polskiej historii i narodowej pamięci, ale wymagała usunięcia pojedynczych, podejrzanych z jej punktu widzenia aluzji, akcentów czy nawet słownictwa, tj. np. występujących nawet w kontekście neutralnym wyrazów „Moskal”, „Moskwa”, co prowadziło niekiedy do absurdalnych sytuacji. Np. choć wszystkie cztery tomy Krakowskiego dopuszczono do druku w Krakowie, cenzura warszawska zakwestionowała fragmenty dotyczące wierzeń krakowskich, takie jak: „Od moskiewskiej okolicy zimne wiatry wieją, toteż jak się obrócimy ze ziemią do Moskala, to i u nas zima tęga będzie” czy: „A tam koło Moskwy to lud co lasem chodzi, [t]o ma kudły na piersiach, wszędy obrośniony jak niedźwiedź” lub: „[…] baba […] w końcu 1 Zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), nr 25 („Zaczarowane pączki”), nr 26 („Królowa sów”), nr 29 („Czerwony pies”), nr 49 („Potępiona księżniczka”) – za zbiorem E. Puffke oraz nr 21 („Historya o rycerzu złotoskrzydłym, o porwanej dziewicy z drogim klejnotem i o złotym zamku”) – za edycją I. Danielewskiego (Poznań 1875). 2 Zob. E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga…(DWOK T. 73/I), s. XXXVIII. 253 �sama drapła zapewne do Moskala (tj. za kordon, czyli granicę) albo też do Żyda, bo jużci tam, a nie gdzie indziej […] złodzieje znoszą zawdy dla swojego przezpieceństwa syćkie skradzione rzecy”1. Kolberg zdawał sobie sprawę ze sposobu działania carskiej cenzury; w roku 1881 pisał do Juliana Horoszkiewicza, pisarza i niegdyś więźnia politycznego, zbieracza i wydawcy pieśni patriotycznych, który zwracał się do niego z prośbą o radę i pomoc w kompletowaniu materiału: Co do innych pieśni patriotycznych zgodziłbym się chętnie na udzielenie Panu tych, których (jako zbyt drażliwych dla cenzury warszawskiej) sam użyć nie mogę, o ile takowe nie znajdują się w Pańskich Wspomnieniach z r. 1830–1831, które posiadam2. Miał własne doświadczenia związane z przeszkodami, jakie cenzura warszawska stawiała wobec dopuszczenia do zbytu w Królestwie tomów wydawanych w Krakowie. Bratu Wilhelmowi, który w Warszawie pośredniczył w rozwiązaniu tych kłopotów, tłumaczył: Mam zwyczaj przed oddaniem manuskryptu do druku przeglądać go jeszcze i odkładać na bok wszystko, co tchnie patriotyzmem (gdyż wielka część drukuje się z kartek, które czasami ktoś inny napisał, a ja tylko przejrzałem i poprawiłem). Otóż większa część wskazanych przez Ciebie (i cenzurę) miejsc była prześlepioną przeze mnie, a korektor […] nie dbał wcale o usunięcie tych kawałków, 1 Zob. O. Kolberg. Krakowskie cz. I (DWOK T. 7), s. 34 (przyp.), s. 37 (przyp.**) oraz s. 102. Cenzura nie dozwoliła także przewożenia do Warszawy i rozpowszechniania w Królestwie cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6) ze względu na pieśni w dziale „Dwory. Miasta” oraz przyśpiewki w „Tańcach”, w których pojawiały się rzeczywiste lub domniemane akcenty patriotyczne i nawiązania do historii Polski, np. wzmianki o bitwie pod Racławicami, o królu Stefanie Batorym „gromiącym moskiewskie bojary”, o wojsku polskim, o potrzebie wolności, a także, jak w tomie 7., słowo „Moskal” (np. w nr. 749: „Z jednej strony woda, z drugiej Skała, Kije, z trzeciej strony Moskal do miasteczka bije” czy w nr 764: „Wandę naśladujcie, Polaków całujcie, bo Moskal i Niemiec zawsze cudzoziemiec”). Listę miejsc zakazanych w Królestwie w tomach 7. i 6. przesłał Oskarowi Wilhelm w liście z 18 XI 1875 r. (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 548). Egzemplarzy poprawionych zgodnie z tymi wymogami nie udało się odnaleźć, prawdopodobnie do rozpowszechniania w Królestwie tomów 7. i 6. nie doszło. Zob. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie”Oskara Kolberga…(DWOK T. 73/I), s. X–XI. 2 Brulion listu do J. Horoszkiewicza z 20 V 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 499. Chodzi o zbiór J. Horoszkiewicza Wspomnienia roku 1830–31, wiersze, pieśni z muzyką, marsze wojska polskiego odnoszące się do tej epoki zebrał i wydał… , z. I Słowa, z. II Nuty, Lipsk 1880. Zob. też list J. Horoszkiewicza z 24 IV 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 479–480. 254 �więc zostały wydrukowane. Choć przyznać się muszę, że parę miejsc mniej drażliwych zostawiłem sam, nie sądząc, aby je cenzura brała na serio1. Gromadził jednak, choć „przed publikacją odkładał na bok”, pieśni patriotyczne, a ich znakomita niewydana część, przechowana w osobnej tece, wydawana jest obecnie w monografiach nowych i w suplementach do dawnych. Znaleźć tam można pieśni związane z powstaniem kościuszkowskim, z walkami okresu napoleońskiego, z powstaniem listopadowym i styczniowym, np. kilka zapisów Pieśni legionów J. Wybickiego czy Szlachty w roku 1831 G. Ehrenberga. Podobnie nie przeznaczał Kolberg do druku niektórych podań historycznych i opowieści zawierających treści „niepożądane”, jak np. nacechowanych aluzjami do „Moskali” i „Moskwy” (w znaczeniu Rosji) opowieści podkrakowskich narratorów A. Konopczanki. Czasami w druku, rzadziej już w rękopisie, pomijał słowa, które mogły budzić sprzeciw czy kontrowersje, i wykropkowywał takie miejsca w tekście, pozostawiając domyślności czytelnika właściwy sens, niekiedy uciekał się do swoistego kamuflażu i zastępował drażliwie wyrazy czy treści neutralnymi, co powodowało zatarcie właściwego sensu, stanowiło rodzaj maski na ogół czytelnej dla ówczesnego odbiorcy, ale przy zewnętrznym oglądzie zmieniającej właściwe znaczenie czy logikę tekstu. W rękopisach odnaleźć można szereg przykładów takich zabiegów. Np. w dwu wariantach ballady o panu Cybulskim (Krawczyńskim) sprzedającym żonę Moskalom (tak pierwotnie w rękopisie) wprowadził własnoręcznie w manuskrypcie poprawkę, zamieniając w tekście kilkakrotnie „Moskali” na „Tatarów” (wariant chełmski) i na „Kozaków” (wariant mazowiecki), przystosowując obie pieśni w ten sposób do ewentualnej publikacji, ostatecznie jednak sam ich nie wydał, znalazły się dopiero w odpowiednich suplementach2. Część tekstów folklo1 Brulion listu do Wilhelma z grudnia 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 553. Zob. dalsza korespondencja w tej sprawie z Wilhelmem z pierwszej połowy 1876 r., tamże, listy nr 403, 407, 418, 422 oraz z księgarzem i wydawcą, Maurycym Wolffem, z okresu od 10 XI 1879 r. do !8 III 1880 r., tamże, cz. II (DWOK T. 65), nr 667, 669, 671, 703. Pieśni patriotyczne zachowały się głównie, choć nie wyłącznie, w tece 36 Miscellanea (w zbiorach Arch. PTL, sygn. 1317– –1325), w której gromadził Kolberg pieśni popularne z dworów i miast. Są publikowane w tomach wydawanych w ramach Dzieł wszystkich w odpowiednich rozdziałach monografii, np. spory ich zasób zamieszczono w suplemencie krakowskim (DWOK T. 73/II), s. 63–118, nr 864–918. 2 Zob. O. Kolberg Chełmskie. Suplement… (DWOK T. 82), nr 74 oraz Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), nr 1212 – w tej pieśni dodatkowo Kolberg zanotował poprawkę z: „Moskale bestyje” na: „Kozaki tymczasem”. 255 �ru, które się jednak zabiegom podobnym nie poddawały, zmuszony był od razu „odkładać na bok”. Zasadniczym deklarowanym celem, jaki sobie Kolberg w dokumentacji folkloru wyznaczył, była – jak wiadomo – wierność ludowemu przekazowi. Potwierdzają to liczne wypowiedzi badacza w przedmowach do wydawanych tomów, w korespondencji, publicystyce, polemikach itd. W sumie owa postulowana zasada zachowania „prostoty wysłowienia ludowego”, zgodności postaci tekstu z kształtem, jaki „wyszedł z ust ludu”, podania w „nieskażonej postaci” śpiewanej pieśni czy opowiadanej bajki, z uwzględnieniem wszystkich „zwichnięć” i zniekształceń przekazu, podlegała w praktyce pewnym ograniczeniom, po części obiektywnym, po części warsztatowym. O ile w rękopisach terenowych teksty folkloru są w większym stopniu wierne i utrwalają pierwotną wersję wykonawczą, o tyle w przypadkach redagowanych do druku ludowych pieśni czy prozy obserwujemy ingerencję redakcyjną Kolberga. Poza wskazanymi wyżej działaniami narzuconymi przez czynniki zewnętrzne, miała ona także inne cele. Zmierzała do „uczytelnienia” tekstu (wyjaśnianie niektórych gwarowych czy starszych wyrazów, dopowiedzenia w partiach eliptycznych), nadania mu spójności i logicznego porządku (kolejność zwrotek pieśni czy epizodów opowiadania), uładzenia postaci formalnej (oznaczanie akapitów w powieściach, układu wersyfikacyjnego dla pieśni), prostowania rażących „zwichnień” czy uzupełniania brakujących, choć oczywistych członów. Wprawdzie wariantów kalekich, nieudolnych, słabych nie przeznaczał Kolberg do druku, ale te, które wybrał, poddawał redakcyjnemu opracowaniu, nie zawsze w duchu postulowanej ścisłej wierności. W przedmowie do części IV Krakowskiego, tomu zawierającego ponad sto wariantów bajkowych, napisał: Powieści tu przytoczone pochodzą z dość bliskich Krakowa okolic i spisanymi zostały głównie we wsiach Modlnicy, Modlniczce i Tomaszowicach. Przy spisywaniu staraliśmy się zachować język i sposób wyrażenia się ludowy, nie prostując ich mimo widocznego braku porządku u opowiadacza i tylko tam, gdzie opowiadający wyniósł ze szkoły pewną w dykcji przesadę i rozwlekłość, a nastrzępił mowę swą i skaził obcymi jej dodatkami, na dworskim lub rządowym zaczerpniętymi chlebie, pozwoliliśmy sobie oczyścić je z tych narośli, nie nadwerężając autentyczności myśli i wyrażeń, i oddać w toku ludowej baśni odpowiednim1. 1 Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. XII–XIII. 256 �Ów „odpowiedni tok ludowej baśni” musiał w oczywisty sposób odbiegać często od autentycznego przekazu w jego naturalnej nieporadności, powtórzeniach itd. oraz „dodatkach”, jak to określa Kolberg. Praktyka ta, w bardzo zresztą różnym stopniu stosowana przy poszczególnych typach materiału folklorystycznego, oznaczała jednak ingerencję redakcyjną wydawcy, w czym Kolberg szedł w pewnej mierze utartą drogą ówczesnych folklorystów. Mimo wszelkich deklaracji inaczej rozumiał wierność przekazu; na pierwszym miejscu stała wartość tekstu treściowa i estetyczna, nie zaś jednostkowe wykonanie w określonej sytuacji przez konkretnego narratora, ze ścisłym odnotowaniem indywidualnych cech jego wypowiedzi, wszystkimi jej niedostatkami i brakami. Interesowała go pieśń czy opowieść jako utwór ludowy, a nie poszczególne jego wykonania. Dokumentował tekst folkloru w różnych wprawdzie wariantach, ale już nie wariant w różnych wersjach śpiewaka czy narratora, w czym zresztą niebagatelną, jeśli nie decydującą rolę odgrywał brak miejsca w drukowanych tomach wobec ogromu zgromadzonego materiału i brak czasu, by własnymi siłami podołać takiemu zamierzeniu. Warianty publikował często w skróceniu, co widoczne już było w Pieśniach ludu polskiego, odsyłając do tekstu pełnego, by nie powtarzać segmentów pieśni, które jednak po sięgnięciu do rękopisów okazywały się często nietożsame językowo. Można więc mówić o poszukiwaniu stereotypu konkretnego ludowego tekstu, o pewnej założonej typizacji czy standaryzacji tekstów, które miały być czytelne, zrozumiałe, a także reprezentatywne dla kultury ludowej regionu. Zaznaczyć przy tym należy, że szansę wiernego ukazania rozmaitych formalnych i językowych postaci tekstów folklorystycznych dają materiały zawarte w ineditach i suplementach. Zachowane w spuściźnie Kolberga, zanotowane zarówno przez niego, jak i przez inne współpracujące z nim osoby, wydawane po raz pierwszy bez retuszu i ingerencji redakcyjnej badacza, dokumentują całą tę ówczesną złożoność rejestracji folkloru słownego i różnorodność ich kształtu językowego. Chodzi tu przede wszystkim o zapisy prymarne, których nie przygotował Kolberg do druku w postaci już retuszowanych czystopisów. Są to często całe zespoły cennych tekstów, zwłaszcza pieśni i bajek, które nie weszły do ówczesnych monografii z powodu braku miejsca, musiały być eliminowane ze względu na swoje treści lub przekazane zostały autorowi później, już po ukazaniu się drukiem odpowiednich tomów. 257 �Zagadnienie to wiąże się ściśle z rozważanym dalej problemem selekcji oraz systematyzacji i klasyfikacji tekstów folkloru, a także z rozumieniem jego gatunków w ujęciu Kolberga. Miejsce tekstów folkloru w Ludzie i Obrazach etnograficznych. Selekcja i systematyzacja. Przegląd gatunków: klasyfikacja, terminologia, specyfika genologicznego ujęcia Kolberga Znaczną część tekstów ludowych zamieszczał Kolberg w Ludzie i Obrazach etnograficznych w rozdziałach specjalnie poświęconych poszczególnym gatunkom folkloru słownego, tj. przede wszystkim pieśniom, opowieściom ludowym, przysłowiom i zagadkom. Jednak nie wszystkie teksty pieśniowe i prozatorskie oraz mikroformy publikował Kolberg w osobnych rozdziałach, gdzie były systematyzowane i klasyfikowane. Jak wspomniano, część lokował w innych rozdziałach monografii, wtapiając je w tekst opisowy, informacyjny, zatem znaczna ich ilość nie jest objęta klasyfikacją gatunkową, pozostaje poza nią, choć czasami poszczególne teksty publikowane w ten sposób określane bywają w rękopisach zwięzłą notą gatunkową. Zapisy takie są rozsiane w różnych rozdziałach poszczególnych monografii, a także w przypisach zamieszczanych na końcu tomów. Dotyczy to przede wszystkim podań i opowieści wierzeniowych, których nie publikował Kolberg w osobnych rozdziałach, lecz przy ich pomocy charakteryzował „kraj”, czyli opis topograficzny regionu, i „świat nadzmysłowy”, tj. obraz lokalnych wierzeń, przesądów, praktyk czarodziejskich, leczniczych itp. Pozostałe gatunki tekstów również zamieszczane są według potrzeb autora w różnych miejscach tomów, skąd trudno je często wyłowić. I tak teksty ludowe znaleźć można nie tylko pośród informacji topograficznych (podania historyczne i lokalne, legendy), demograficznych (przysłowia, anegdoty), poświęconych zwyczajom i obrzędom (pieśni, oracje i przysłowia), grom i zabawom (pieśni, rymowanki), wierzeniom (podania wierzeniowe, opowieści ajtiologiczne, formuły magiczne), ale i w przypisach, często znacznie rozbudowanych na końcu tomów (pieśni, wszystkie gatunki prozy, drobne formy). Wiele z nich umyka przy wertowaniu tomów, pełnią funkcję ilustracji dla opisywanych przejawów kultury lub dopełniają zręby treściowe tomów w przypisach, lecz giną w masie szczegółów jako „reprezentanci” gatunków ujętych w osobnych 258 �działach. I tak np. w tomie poświęconym krakowskim wierzeniom zamieścił Kolberg przy opisie leczniczych i czarodziejskich właściwości roślin opowieści ilustrujące magiczną moc czyściczki – „rozryw-ziela” – i kwiatu paproci, a w rozdziale o czarach i czarownicach zabawny wariant wątku „Wyprawa na sabat”1. Niezwykle ciekawe i rzadkie w polskim folklorze bajki ajtiologiczne ilustrują tam opisywane wyobrażenia o stworzeniu świata, żywiołów, piekła itd., a wierzenia na temat księżyca obrazuje anegdota o św. Jerzym na księżycu i bajka magiczna o dwu siostrach i miesiącu2. Podobnie opis tzw. świata nadzmysłowego w monografii wielkopolskiej, tj. w części VII W. Ks. Poznańskiego, obrazuje około sześćdziesięciu rozmaitych opowieści wierzeniowych, a w przypisach do wszystkich prawie monografii zawarty jest obszerny materiał pieśniowy, podaniowy i wierzeniowy. Rodzi to komplikacje przy wyszukiwaniu materiału; niejednokrotnie trudno odnaleźć w tomach Kolberga w tym samym miejscu danej monografii, podlegającej przecież stałemu schematowi treści, konkretne teksty, np. podania o Twardowskim z bogatego polskiego repertuaru. Podania lokalne i historyczne są wprawdzie stałym elementem opisu kraju we wszystkich monografiach regionalnych, ale można je również odnaleźć w innych rozdziałach czy w przypisach. Przysłowia przypisywane są do różnych działów, np. opisu ludu, jego życia i pracy, nawyków i przesądów, zwyczajów czy wierzeń. Ciekawe warianty pieśni, np. dziadowskich, pielgrzymkowych, pogrzebowych, weselnych, religijnych czy historycznych, także starszych, wydobytych z rzadkich dokumentów i czasopism, z literatury staropolskiej i nowszej, a także popularnej przytaczane są w przypisach, czasami luźno powiązanych z tekstem głównym. Dla przykładu w przypisach zebranych na końcu tomów znalazły się m.in.: w monografii kujawskiej dwie „powiastki o zbójcach, złodziejach” – „później nadesłane” Kolbergowi, w części I W. Ks. Poznańskiego rozbudowany wariant pieśni dziadowskiej o św. Łazarzu i bogaczu, udokumentowany w „Przyjacielu Ludu” w 1836 roku, w Kieleckiem zabawna „Parodia na dziadów” z rękopisu W. Siarkowskiego, która z repertuaru księżowskiego przeszła prawdopodobnie do ludowego, w Kaliskiem pieśni pielgrzymkowe z melodiami oraz kilka dawnych pieśni maryjnych, m.in. XV-wieczny zapis 1 Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 119–123, nr 2 „Czyściczka” (tam tekst pt. „O żołnierzu i królewiczu”), s. 123–125, nr 4 „Paproć” (dwie wersje bez tytułu) oraz s. 96–98, nr 211 (bez tytułu) –odpowiednio: T 951A + 3105, T 3100, T 3045. 2 Zob. np. Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 5–6, nr 4 („Bunt szatanów”, T 2451) czy s. 6–7 („Jabłko Adama”, T 2461) oraz s. 29–30, nr 44 i s. 30 –31, nr 49 (T 1150A i T 480B). 259 �Bogurodzicy1. Bardzo często przywoływane są też dla celów porównawczych warianty pieśni lub ich fragmenty z innych regionów. W przypisach tych odnaleźć można wszystkie gatunki prozy, zwłaszcza znaczną ilość legend i podań lokalnych, ajtiologicznych, historycznych i wierzeniowych, przypisanych do miejscowości i topografii terenu, do genezy ich nazw, do postaci i wydarzeń, a także do zjawisk z tzw. świata nadzmysłowego z miejscami tymi związanych. Są tam także teksty parodystyczne, anegdoty i fraszki, opowieści wierzeniowe o demonach, wiedźmach i czarach, „gadki” o skarbach, zbójcach, złodziejach i oszustach, ale i legendy herbowe, oracje i modlitwy, a także opowiadania traktowane jako „próbki mowy”. Zamieszczał tam Kolberg również rozmaite przysłowia, na ogół łączone tematycznie, np. z życiem codziennym i pracą, z wierzeniami, przesądami, sztuką lekarską czy zwyczajami przypisanymi do świąt i świętych patronów w cyklu kalendarzowym. Najczęściej materiał ten pochodzi ze źródeł drukowanych, z różnych periodyków czy prac zwartych, innych zbiorów folklorystycznych czy literatury pięknej, niekiedy także ze starodruków. Spotykamy tam również ważne informacje o zasięgu czy rozpowszechnieniu niektórych wątków, odniesienia do pokrewnych tekstów w innych regionach, komunikaty o braku w nich niektórych form folkloru. Zdarzają się też cenne informacje o niektórych wątkach czy wręcz tekstach z innych regionów niż ten, któremu poświęcona jest określona tytułem monografia. W sumie jest to materiał o różnej wartości źródłowej; obok stylizowanej na ludową, wierszowanej „dumy” pióra Majeranowskiego, wypisanej z „Pszczółki Krakowskiej” z 1820 roku, można tam spotkać starą pieśń żołnierską wpisaną w książce z XVI wieku oraz dwa nowsze jej warianty poświadczone około 1830 roku czy „pieśń pożegnalną narzeczonej dotąd przez lud śpiewaną”, przejętą za pośrednictwem Glogera z broszury z połowy XVII wieku, a obok opowiadań tworzonych dla ludu, np. przez pisarzy takich jak J.K. Gregorowicz czy J. Chociszewski, zapisy terenowe bajek, niekiedy realizacji wątków 1 Opowieści „O dwóch chłopach i o złodziejach” oraz „Zbójecka żona”, opatrzone nr 44 i 45 opublikował Kolberg w cz. I Kujaw (DWOK T. 3), na s. 323–328. Pieśń o Łazarzu i bogaczu pochodzącą z artykułu Żebraki w Polsce zamieszczonego w „Przyjacielu Ludu” 1836, R 2, nr 51, przedrukował w W. Ks. Poznańskiem cz. I (DWOK T. 9), s. 269–271. „Parodia na dziadów” z rękopisu W. Siarkowskiego pt. „Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa” znalazła się w cz. II Kieleckiego (DWOK T. 19), na s. 256–262, a pieśni pielgrzymkowe i maryjne włączone zostały do Kaliskiego (DWOK T. 23), s. 233–246, nr 232–259 oraz s. 247–254, nr 260–269. 260 �rzadkich czy wręcz unikatowych1. Warto dodać, że czerpanie z innych źródeł przeważnie nie odbywało się bezkrytycznie. Świadczą o tym komentarze w rodzaju dotyczącego pieśni przywołanej wyżej, cytowanej za Glogerem jako „dotąd przez lud śpiewanej”: „Że śpiewano pieśni te po dworach i dworkach nie ulega zaprzeczeniu, wątpić atoli należy, aby w tej formie przynajmniej powstały i pierwiastkowo nucone były po chatach wieśniaczych” 2. W swojej odpowiedzi polemicznej na zarzut wyrażony w recenzji H. Biegeleisena, że gromadzi materiał „bez ładu i składu”, Kolberg wyjaśniał: […] w przypisach zaś i notkach dawaliśmy wyciągi i komentarze to dłuższe, to krótsze z dzieł różnych, polskich i zagranicznych, z broszur, gazet, listów itd., nader rzadko wdając się w bliższą ich ocenę, bo nie było to naszej pracy zadaniem, a chodziło tylko o wyciągi pozostające jednak w ścisłym związku z przedmiotem w tekście, pod tą a tą stronicą lub rubryką traktowanym, a to wszystko w celu ułatwienia badaczowi poszukiwań przy pracy porównawczej. Związku tego, jaki istnieje między przedmiotem jako szczegół etnograficzny w tekście podanym, a odnoszącymi się doń jako akcesoria przypisami, recenzent wcale nie uwzględnił czy też go nie dopatrzył się3. Z takiej perspektywy zbieracza materiał tak różnorodny wydaje się uzupełnieniem celowym. „Szczegół etnograficzny” – według określenia Kolberga – potwierdzony w wierszu czy opowiadaniu popularnego pisarza czy w utworach przetwarzających wątki folklorystyczne, okazywał 1 J.K. Rzesińskiego [K. Majeranowskiego] Dumę z powieści ludu wiejskiego, Olbrom i Nida z „Pszczółki Krakowskiej” 1820, T. III, s. 161 przedrukował Kolberg w Kieleckiem cz. I (DWOK T. 18), s. 209–211. Pieśń z XVI wieku „Piękne jest koło rycerskie” oraz dwa późniejsze warianty „Pieśni o żołnierzu tułaczu” („Idzie żołnierz borem lasem”) przytoczył Kolberg za artykułem Starożytna pieśń polska z „Pamiętnika Sandomierskiego” 1830, T. 2, s. 109–114 w Sandomierskiem (DWOK T. 2), s. 255–257. Pieśń pożegnalną, weselną z broszury [Jana z Wychylówki] pt. Kiermasz wieśniacki Abo rozgwara Kmosia z Bartoszem na Za-Wiślu (z poł. XVII wieku) zacytował za Z. Glogerem (zob. Pruski [Z. Gloger] Obchody weselne, Kraków 1869, s. 236–238) w cz. V Mazowsza (DWOK T. 28), s. 352–353. Tamże znalazł się fragment innej pieśni weselnej także za Glogerem jw., pochodzący również z dawnego druku z XVII wieku pt. Dama dla uciechy młodzieńcom i pannom, w której się zamykają pieśni, tańce i padwany rozmaite. Natomiast w Sandomierskiem (DWOK T. 2), w przypisach (s. 273–276) opublikował Kolberg trzy opowieści („Legenda”, „Klechda”, „Gadka”) zebrane pt. „Próbki języka”. 2 O. Kolberg Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. 353. 3 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję H. Biegeleisena… (DWOK T. 63), s. 393. 261 �się interesujący ze względu na kontynuację tradycji, żywotność form i ich twórczą dynamikę. Tyle, że dokumentował wtedy raczej zjawisko współcześnie nazywane folkloryzmem niż sam żywy folklor, mieszając obie kategorie. Fakt, że część tekstów ludowych nie występuje w dziele Kolberga w sposób izolowany, lecz wtopiona w opis autorski służy charakterystyce różnych zjawisk kultury, oraz że znaczna część takich zapisów zebrana jest w uzupełniających przypisach bez segregacji źródłowej, chronologicznej, a zwłaszcza gatunkowej, znacznie utrudnia wyodrębnienie konkretnych przekazów i ich grup gatunkowych w zebranym przez Kolberga materiale. Z drugiej jednak strony jest w pewnym sensie naturalną konsekwencją synkretycznego pojmowania przejawów kultury na określonym wczesnym etapie badań nad folklorem. Niejako przy okazji źródłowe „silva rerum” w komentarzach Kolberga przynosi szereg cennych przyczynków do dziejów folkloru słownego, pisanych świadectw ciągłości tradycji ustnej w ujęciu ogólnopolskim i regionalnym, materiału porównawczego dotyczącego wędrówki i zmienności wątków czy przeciwnie – stabilności niektórych. Ponadto, jak się okazuje współcześnie, dzięki takim penetracjom literackim, choć nie ustrzegł się Kolberg błędów i mielizn w doborze źródeł, utrwalił wiele nieznanych tekstów folkloru, nawet unikatowych przekazów ze źródeł dziś niedostępnych, zagubionych lub zapomnianych. Otwiera to odrębne pole dla badań nad dziejami szeregu utworów przechowanych w tradycji ustnej. Ogromny materiał folklorystyczny, gromadzony często wiele lat wcześniej niż autor Ludu mógł go wydać, narastający latami w jego archiwum, przed drukiem zamierzonych monografii poddawał Kolberg selekcji. Ponad pół wieku temu J. Krzyżanowski tak pisał o tekstach folkloru i ich doborze u Kolberga: Nie raził go, i słusznie, „brak porządku u opowiadacza”, stąd w zapisach jego tekstowych, czy to będą pieśni czy bajki, jest ogromnie dużo materiału prymitywnego, zniekształconego przez pamięć lub uwagę śpiewaka czy bajarza, ale wskutek tego właśnie autentyczność tych zapisów nie budzi żadnych zastrzeżeń. Mało jest tu natomiast tekstów nacechowanych wyraźną nieudolnością czy brakiem inteligencji, najwidoczniej zbieracz selekcjonował je starannie i do druku podawał to, co odpowiadało jego wymaganiom. Nosząc się kiedyś z zamiarem wydania wyboru bajek ludowych, odnotowywałem warianty wzorowe, godne upowszechnienia, słowem – warianty czytelne, wolne od rażących potknięć, 262 �przekręceń i innych zniekształceń. I wśród wybranych stale występowały bajki zapisane przez Kolberga1. Jest to opinia wybitnego znawcy, z którą do dziś liczą się badacze; nie straciła też na swojej wiarygodności, choć konieczne jest zastrzeżenie. Dodać bowiem należy, że jej autor oceniał w ten sposób dostępny wówczas dorobek Kolberga w dziedzinie literatury ludowej, drukowany w XIX wieku. Rękopisy dokumentują jednak znaczne zróżnicowanie pod tym względem, przechowały się w nich także warianty słabsze, niedokończone, niejasne czy skrócone, a nawet okaleczone. Świadczą o tym materiały wydawane obecnie. Aby dostarczyć jak najbogatszego materiału do badań nad pieśniami i bajkami, nad mechanizmem ich życia i zmian w ustnym obiegu i tradycji pisanej, Kolberg gromadził najrozmaitsze teksty o wątkach powszechnie znanych i rzadkich, specyficznych dla regionu i całej Polski, różnych funkcją, treścią i formą, począwszy od starych pieśni obrzędowych i ballad po ulotne przyśpiewki, od zeszycików różnych osób z zapisami pieśni patriotycznych i popularnych, od utrwalonych w tradycji podań historycznych i dawnych bajek magicznych, po świeżo tworzone opowieści wierzeniowe i anegdoty nawiązujące do bieżących zdarzeń. Zasób zebranych tekstów – określony wcześniej – wymagał panowania nad ogromnym materiałem i wyjątkowej erudycji przy wyborze, w czym pomocne oczywiście było doświadczenie badacza nabyte w długoletnim obcowaniu z folklorem. Zarówno wypowiedzi Kolberga, jak i rezultaty selekcji obserwowane dzięki porównaniu materiału drukowanego z zachowanymi rękopisami pozwalają stwierdzić, że do publikacji wybierał Kolberg przede wszystkim warianty pełne, czytelne, zrozumiałe, kierując się jednak głównie ich reprezentatywnością dla repertuaru regionu, a więc znaczeniem dla dokumentacji folklorystycznej, a nie wartością artystyczną, poetyckimi czy epickimi walorami. Ze względu na znaczenie twórczości słownej dla obrazu kultury lokalnej nie eliminował zatem często wariantów mniej udanych; obok tekstów o walorach estetycznych zdarzały się także słabsze, toporniejsze, mniej ciekawe, ale dla badacza znaczące. O pieśniach wielkopolskich pisał: 1 J. Krzyżanowski Kolberg i jego dorobek w dziedzinie literatury ludowej, w: tegoż Szkice folklorystyczne T. 1, Kraków 1980, s. 271. 263 �Wartość tych ludu utworów historyczna, lingwistyczna, obyczajowa, wreszcie poetyczna, jak to z samej natury rzeczy wynika, nie może być jednakową, stąd obok nader cennych napotykamy nierzadko czcze i liche; wszystkie atoli są wiernym odbiciem uczuć, wrażeń i zapatrywań wielkopolskiego ludu1. Na pierwszym miejscu nie stał więc artyzm, „poetyczność” folkloru, ale odbicie w nim ludowej wizji świata w jej regionalnej odmianie i kulturowej specyfice. To stanowisko było w dużej mierze nowatorskie; współcześnie świadomość badawcza folklorystów jest bardzo zbliżona – podobną opinię wyraził J. Krzyżanowski sto lat po Kolbergu: […] w przeciwieństwie do innych literackich, w zasadzie jednotekstowych, twory folklorystyczne są wielotekstowe, a wskutek tego wszystkie teksty pieśni ludowej, bajki, podania, zagadki, przysłowia i in. mają jednakową wartość dokumentarną. Dla badacza–folklorysty tekst artystycznie lichy ma takie samo znaczenie, jak tekst doskonały, a bywa – choć brzmi to paradoksalnie – że może mieć znaczenie nawet większe2. Jak wspomniano wcześniej, musiał się też Kolberg liczyć z ograniczeniami obiektywnymi. Obok wymogów, wręcz restrykcji cenzury władz zaborczych, należała do nich także konieczność respektowania ówczesnych norm obyczajowych. Na publikację nieprzyzwoitych tekstów i treści konwenans obowiązujący w życiu publicznym nie pozwalał, a trzeba się było z nim liczyć ze względu na dalszy postęp badań i druku kolejnych tomów, który był uzależniony od dochodu ze sprzedaży książek już wydanych. Zatem eliminował Kolberg takie utwory, w których obscenicznych wyrazów czy konceptów nie można było zastąpić neutralnymi treściowo lub ich pominąć, pozostawiając lukę zaznaczoną wykropkowaniem. Był tu jednak znacznie liberalniejszy niż jego romantyczni poprzednicy, a zachowane rękopisy wskazują, że w trakcie badań terenowych notował cały repertuar wykonawcy, a więc także pieśni i przyśpiewki obsceniczne, dykteryjki i anegdoty odbiegające treścią od powszechnie obyczajowo akceptowanych. O przyśpiewkach tanecznych, w których takie „swawolne” elementy pojawiały się najczęściej, pisał w cytowanej wyżej wypowiedzi z 1857 roku, że wprawdzie wiele z nich musiał pominąć w druku ze względu na ich nieprzyzwoitą 1 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), s. VIII. J. Krzyżanowski Tekstologia folklorystyczna, w: tegoż Szkice folklorystyczne…T. 1, s. 67. 264 �treść i obowiązujące kryterium obyczajowe, lecz część takich tekstów, mimo ich mniejszej wartości artystycznej, opublikował dla pokazania różnorodności pieśniowego repertuaru ludowego1. Kolejnym względem, z którym Kolberg musiał się liczyć przy selekcji materiału, była limitowana przez koszty druku objętość wydawanych tomów. Wysokość tych kosztów, zwłaszcza druku nut, wobec stałych niedoborów finansowych badacza narzucała odłożenie „na bok” szeregu tekstów, z których część przetrwała do dziś archiwum i dopiero obecnie jest publikowana. Nie ma wydanej przez autora Ludu monografii regionalnej, dla której nie zachowały się teksty folkloru przez niego niewydane. Dotyczy to zwłaszcza pieśni, ale po części także innych gatunków2. Kłopoty te nękały Kolberga przez cały czas działalności wydawniczej i z pewnością zaważyły w dużej mierze na zasobności poszczególnych monografii, choć decydowały o niej oczywiście i inne, merytoryczne względy, takie jak stan i ilość pozyskanego materiału. Dla doboru tekstów fundamentalne znaczenie miał dostrzeżony przez Kolberga fakt wzajemnego przenikania się twórczości ludowej i literackiej, płynności granicy między nimi. W czasie długoletniego obcowania z folklorem badacz zaobserwował to zjawisko jako dwustronny proces, który sprawia, że granica między nimi bywa nieostra, że teksty folkloru, krzyżując się z popularnymi, tworzą rozmaite nowe formy i nowe odmiany. Pieśni i opowieści z literatury pisanej wędrują do środowiska chłopskiego, tradycyjny repertuar wsi przedostaje się do literatury popularnej i wysokiej. Proces ten, widoczny już w pracach poprzedników, np. Wacława z Oleska czy Żegoty Paulego, którzy włączali pieśni pochodzenia literackiego wykonywane we dworach, Kolberg starał się udokumentować w swoich zbiorach, co szczególnie wyraźnie zaobserwował w Krakowskiem i w Poznańskiem. Gromadził więc – jak już wcześniej wspomniano – teksty popularne, pieśni śpiewane w dworach, dworkach i w miastach, tworząc dla nich osobne rozdziały wyróżniane tytułem: Pieśni szlacheckie, mieszczańskie lub Miasta i dwory, gdyż dopiero taki repertuar mógł w jego rozumieniu ukazać obraz kultury narodowej. Już w Sandomierskiem, charakteryzując pieśni szlacheckie, dworskie, mieszczańskie jako przejęte z literatury 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. X. Materiały te publikowane są obecnie w serii suplementowej DWOK, zawierającej uzupełnienia do monografii wydanych przez Kolberga. 2 265 �i teatru, z „oper, operetek, melodramatów, krotochwil, aryj cudzoziemskich lub swojskich itp.” czy „wzięte lub wykwitłe z ludu, bardzo szczęśliwie […] do rzeczy zastosowane lub naśladowane”, czy wreszcie „pozostałością starej szlachetczyzny będące”, stwierdzał, że „upowszechniły się po kraju za pomocą podróży, jarmarków i odpustów”, że „po całym rozlegają się kraju, tj. po bawialniach, gotowalniach, kredensach, garderobach, oficynach dworskich i folwarcznych, po miastach, miasteczkach, oberżach (zajazdach), ogródkach spacerowych itp.” I określał swoje stanowisko: Obfitość ich jest tak wielką (więc i znaczenie), że umieszczając je cząstkowo pod oddzielną rubryką, nie sądzę, abym tym sposobem uwłaczał śpiewom czysto ludowym; owszem, oryginalność tych ostatnich w tym jaśniejszym zabłyśnie świetle. Zresztą, gdy do ogólnego obrazu muzyki narodowej należą wszystkie pieśni czy to ludowe, czy szlacheckie, czy oryginalne, czy naśladowane, sądzę więc, że należycie wywiążę się z przyjętego zadania, dając wszelkie nabytki, jakie i na tej ostatniej pozyskałem niwie1. Dodawał też, że przy takich pieśniach podawać będzie nazwisko autora lub dzieło, „z którego pieśń została wyjętą, o ile tylko szczegóły te będą mi wiadome”. Podobnie kilkanaście lat później pisał o pieśniach zamieszczonych w monografii Poznańskiego, a pochodzących z miast i dworów szlacheckich: Wspomnieć nam tu wypada, że jak wśród pieśni ludowej mocno się w Wielkopolsce czuć daje przymieszany do niej żywioł szlachecko-dworski i miejski […] jako owoc wpływu obu tych stanów na lud wiejski, tak znów na odwrót, niektóre z pieśni szlacheckich i miejskich zdają się jakoby wprost z łona ludu wykwitłe […]. W ogóle zastosować tu można zdanie wyrzeczone przez nas w serii II (Sandomierskie) na s. 173 o oddziaływaniu wzajemnym na siebie, jak i poetycznym usposobieniu dworów i chat. Że w Wielkopolsce wpływy te działały silniej i wcześniej niż w Sandomierskiem, stąd też i wyrazistszą okazuje się tu obu tych żywiołów asymilacja2. 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 173–174. Kolberg przyznawał tam również, że niełatwo jest „odznaczyć dokładnie granice pieśni szczerowłościańskiej od szczeroszlacheckiej wówczas, gdy jedna i druga nosi na sobie też same cechy wspólnej im narodowości” (s. 173, przyp.). 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), s. III. Kolberg podaje tam również przykłady takich pieśni nieludowych, ale – jego zdaniem – „jakoby wprost z łona ludu wykwitłych” 266 �W rezultacie w tomach Kolberga, zwłaszcza w części II Krakowskiego oraz części V W. Ks. Poznańskiego, odnaleźć można szereg pieśni pochodzenia literackiego do słów J. Kochanowskiego, F. Karpińskiego, F.D. Kniaźnina, K. Brodzińskiego, A. Chodźki, W. Syrokomli, A. Mickiewicza, B. Zaleskiego, W. Pola, J. Tetmajera i innych, mniej znanych poetów, arie operetkowe i wodewilowe, m.in. z Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego, piosenki łacińskie z repertuaru starej liryki studenckiej, waganckiej czy żakowskiej, aryjki i śpiewy ze sceny teatralnej spopularyzowane we dworach i w salonach. Nie zawsze jednak podany jest autor tekstu, czasami autorstwo określone jest błędnie, sporo jest też tekstów tego typu bezimiennych. Pieśni te dokumentują proces odrywania się od kręgu ich twórców i przenikania do repertuaru popularnego, ukazują pogranicze obu światów. Przynoszą też ciekawy materiał dla historyka literatury, gdyż bywają świadectwem popularności poetów w określonym czasie. Natomiast wyraźnie nieludowych tekstów prozatorskich, opowiadanych językiem literackim, a nawet stylizowanych, Kolberg nie wyodrębniał ze względu na ich charakter w osobnych działach, tak jak czynił to z pieśniami, lecz łączył je z innymi opowieściami. Systematyka i kwalifikacja gatunkowa folkloru słownego w ramach monografii regionalnych stanowiła dla Kolberga istotny problem metodologiczny. By zgromadzić jak najobszerniejszy materiał źródłowy dla przyszłych badaczy i prac komparatystycznych, musiał zadbać o uporządkowanie i klasyfikację tekstów. Wielokrotnie podkreślał w swoich wypowiedziach wagę „usystematyzowania” materiału dla dalszych prac analitycznych i interpretacyjnych. Kryterium nadrzędne, niejako wyjściowe, dla wszystkich tekstów folkloru, tak jak i dla materiału etnograficznego, stanowił –jak wiadomo – określający profil całego przedsięwzięcia wydawniczego podział i przydział regionalny, o którym decydowała konkretna lokalizacja geograficzna opatrywanych odpowiednimi notami tekstów. W ramach każdej monografii wyznaczył osobne rozdziały poświęcone pieśniom, tekstom prozatorskim, przysłowiom, co wyraził już w tytule swojej serii wydawniczej: Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, muzyka i tańce. I począwszy od 1865 roku, kiedy wydał niepełną jeszcze monografię sandomierską, aż do ostatnich tomów Kaliskiego, Mazowsza, Chełmskiego, konsekwentnie tworzył w każdej serii (tj. nr 44, 45, 49, 54, 55 itd.). 267 �regionalnej osobne działy przeznaczone dla literatury ludowej, niezależnie od wzmiankowanych wyżej praktyk umieszczania ich z różnych względów, przede wszystkim synkretycznego widzenia przejawów kultury, w różnych miejscach swoich tomów. Ilość i charakter zgromadzonego materiału warunkowały oczywiście zasób i profil zebranych tekstów, czasami bogactwo pieśni czy opowieści skłaniało do wypełnienia nimi całych lub prawie całych tomów przynależnych do danej monografii1. Uwzględniał przy tym zróżnicowanie etniczne, włączając do monografii regionów południowo– wschodnich pieśni i opowieści ukraińskie (w Pokuciu, Chełmskiem i Przemyskiem). W obrębie zaś poszczególnych rodzajów i gatunków stosował specjalną dla nich klasyfikację, w której kryteria funkcji, treści i formy różnie się przeplatały, dopełniały lub krzyżowały. Należy przyjrzeć się tym gatunkom kolejno, zaczynając od pieśni, najliczniej i najróżnorodniej reprezentowanych w dorobku folklorystycznym Kolberga. Pieśni Systematyka pieśni, jako utworów towarzyszących wszystkim niemal codziennym i uroczystym, radosnym i tragicznym, doraźnym i trwającym w zbiorowej pamięci, zwykłym i niezwykłym sytuacjom i przejawom życia wsi, stanowiła szczególne wyzwanie dla badacza. Z problemami klasyfikacji poezji ludowej borykali się już poprzednicy Kolberga, wydawcy pierwszych zbiorów, którzy też różnie sobie z nimi radzili. Do dziś jest to problem nierozwiązany zadowalająco i jednolicie. Choć przez lata pojawiały się i pojawiają bardziej lub mniej udane koncepcje w tym zakresie, żaden model systematyki nie został dotąd powszechnie wdrożony2. 1 Poza monografią gatunkową Pieśni ludu polskiego (ballady i tańce) tomy zawierające tylko pieśni z danego regionu to cz. IV i V W. Ks. Poznańskiego oraz cz. II Mazowsza (DWOK T. 12, 13 i 25), a z przewagą bajek i opowieści – Krakowskie cz. IV, W. Ks. Poznańskie cz. VI, Pokucie cz. IV (DWOK T. 8, 14 i 32). 2 O problemach systematyzowania pieśni pisali m.in. J. Krzyżanowski Pieśń ludowa świecka, w: tegoż Szkice folklorystyczne, T. 2, Warszawa 1980, s. 7–28; J. Bartmiński Klasyfikacje gatunkowe a systematyka tekstów folkloru, w: Literatura popularna–folklor–język, red. W. Nawrocki, M. Waliński, T. 2, Katowice 1981, s. 7–25; J. Adamowski, J. Bartmiński Z problemów systematyki polskiej pieśni ludowej, w: Z problemów badania kultury ludowej, red. T. Kłak, Katowice 1988, s. 49–75; J. Adamowski Wiedza potoczna informatorów jako podstawa 268 �Wacław z Oleska, autor Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego, zbioru wzorcowego dla całego pokolenia przyszłych badaczy i wydawców, wyrażał swoje rozterki na ten temat w przedmowie: Mnóstwo zebranego materiału wymagało ścisłego uporządkowania, lecz jakichże trzymać się zasad w piśmiennym podziale polskich pieśni, które nigdy napisane nie były?1 Zapoznał się wprawdzie z zasadami klasyfikacji pieśni słowiańskich, ale te rozwiązania uznał za nieodpowiednie dla swojego materiału. Ostatecznie jednak wybrał wersję Vuka Karadżicia i podzielił pieśni na żeńskie i męskie. Do grupy pierwszej zaliczył m.in. pieśni śpiewane w czasie obrzędów i zabaw, pieśni miłosne, rolnicze, pasterskie, myśliwskie, flisackie, górnicze, wojackie, do drugiej – pieśni historyczne i dotyczące pojedynczych osób. Grupował też pieśni według obszaru zamieszkania informatorów, nie przyjmując kryterium etnicznego ze względu na wymieszanie ludności polskiej i ruskiej w obrębie Galicji. Inną zasadę przyjął Żegota Pauli w Pieśniach ludu polskiego w Galicji, ustalając podział hierarchiczny. Wydzielił pięć grup: 1. Pieśni obrzędowe (tu także związane ze zwyczajami dorocznymi i z grami i zabawami); 2. dumy historyczne i religijne (legendy), ballady oraz „ułomki i inne miłosnej treści”; 3. pieśni różnych stanów i przy różnych zatrudnieniach; 4. „burleszki i pieśni szydebne”; 5. pieśni do tańca. Podział ten, choć był bardziej przejrzysty, mieszał kilka zasad. Uwzględniał jednak sytuację wykonawczą i potrzebę zestawiania wariantów. W ocenie Jerzego Bartmińskiego: Oba przedstawione kryteria […] stały się bardzo istotne w późniejszych próbach systematyzacji folkloru. Całość zatem dorobku Ż. Paulego w zakresie klasyfikacji systematyki tekstów folkloru, w: Genologia literatury ludowej. Studia folklorystyczne, red. A. Mianecki i V. Wróblewska, Toruń 2002, s. 37–46; P. Grochowski Kolberg – „Nowy Kolberg” – cyberkolberg. Z problemów systematyki polskich pieśni ludowych, w: „Ja daję właśnie materiał…”. O dziele Oskara Kolberga…, s. 57–74. Zob. też A. Skrukwa Systematyka pieśni w „Dziełach wszystkich” Oskara Kolberga w świetle źródeł rękopiśmiennych, w: Tekst ustny. Struktura i pragmatyka, problemy systematyki, ustność w literaturze, red. M. Abramowicz, J. Bartmiński, Wrocław 1989, s. 155–165; taż Niektóre problemy systematyki pieśni w „Dziełach wszystkich” Oskara Kolberga, w: Fascynacje folklorystyczne. Księga poświęcona pamięci Heleny Kapełuś, red. M. Kapełuś, Warszawa 2002, s. 123–128; E. Miller, A. Skrukwa Oskar Kolberg 1814–1890, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918, pod red. J. Krzyżanowskiego i H. Kapełuś, Warszawa 1982, s. 25–103. 1 Wacław z Oleska [W. Zaleski] Pieśni polskie i ruskie…, s. XII. 269 �polskich pieśni ludowych należy ocenić dosyć wysoko. W tych poczynaniach można bowiem odnaleźć pierwociny naszej współczesnej genologii folklorystycznej1. Nawiązując z pewnością do koncepcji znanego sobie dobrze zbioru poprzednika, Kolberg rozwinął i udoskonalił w swoim dziele model systematyki pieśni, ustalając jej najpełniejszy kształt, praktycznie weryfikowany na ogromnym materiale i korygowany w zależności od zasobu źródłowego. I na długo wyznaczył przyszłym badaczom wzorzec porządkowania folkloru pieśniowego. Uznając za pierwszoplanowe kryterium regionalne – inaczej niż poprzednicy – respektował, jak wspomniano, zróżnicowanie etniczne i społeczne. Publikował w ramach odpowiednich rozdziałów monografii także pieśni ruskie, nie rozdzielając ich od polskich ze względu na język. Grupował natomiast w osobnych działach pieśni tzw. powszechne oraz pieśni szlacheckie i mieszczańskie. Podstawową zasadę podziału, na najwyższym poziomie systematyzowania (porządkowania) materiału, kolejną po pierwszorzędnej dla całego dzieła geograficznej, wyznaczało dla Kolberga kryterium synkretyczności pieśni, w oparciu o które wydzielał dwie odmienne grupy. Do pierwszej zaliczał utwory, które pozostawały w integralnym związku z sytuacją wykonawczą, muzyką i tańcem, do drugiej pieśni autonomiczne, powszechne, „zwyczajne”. Pieśni związane organicznie ze zwyczajami, obrzędami oraz grami i zabawami zamieszczane były w towarzyszącym im kontekście opisywanych zwyczajów dorocznych w cyklu kalendarzowym, od Bożego Narodzenia począwszy, oraz obrzędów rodzinnych w cyklu życia ludzkiego (chrzcin, wesel, pogrzebów), a także zabaw i gier, których dynamikę inspirowały. Ich miejsce w przebiegu ceremonii czy uroczystości wyznaczała sytuacja, moment, okoliczności wykonania określone w jednostkowej relacji o konkretnym obrzędzie czy zabawie. Układ w ramach rozdziałów dotyczących zwyczajów i zwłaszcza obrzędów oparty był znowu o lokalizację geograficzną poszczególnych typowych dla danej miejscowości czy okolicy uroczystości, kolejno według niej prezentowanych. W związku z tym np. warianty pieśni plonowych czy oczepinowych nie zostają zebrane w danej monografii razem, ale dokumentowane są w ramach poszczególnych relacji o dożynkach czy weselach, których opisy w liczbie kilku lub kilkunastu, a czasami i więcej, jak w Poznańskiem, pochodziły z różnych 1 Zob. J. Adamowski, J. Bartmiński Z problemów systematyki…, s. 54–55. 270 �miejscowości regionu. Odszukanie ich i zestawienie wymaga więc wertowania wszystkich publikowanych dokumentacji danego zwyczaju czy obrzędu. Częściowo rekompensuje to wiązanie wariantów odsyłaczami, nie jest to jednak praktyka stosowana konsekwentnie. Kontekst, w którym dane pieśni zostały wykonane, określają kwalifikatory o różnym stopniu szczegółowości: od dość ogólnego określenia części obrzędu (rozpleciny, oczepiny), poprzez wskazanie jego momentu („gdy mają wsiadać do kościoła”, „kiedy zasiadają do stołu”), do bardziej szczegółowych informacji, kto śpiewa, „do kogo” i kiedy („po obiedzie śpiewają swachy do młodego”, „gospodynie do młodej przy wyprowadzaniu do kościoła”). Bardzo często są to dokładne i rozbudowane wskazówki, co szczególnie widoczne jest w dokumentacji wesel, zdarza się jednak, że kontekst zasygnalizowany jest skąpo lub że grupa następujących po sobie pieśni nie zostaje opatrzona odpowiednim komentarzem. Kierując się kryterium synkretyczności, zamieszczał też Kolberg teksty przyśpiewek w rozdziale „Tańce”, przypisując je tam, zgodnie z sytuacją wykonawczą, do melodii tanecznych, z którymi były strukturalnie, ale niekoniecznie stabilnie, związane. Zasadę podziału wyznaczało wówczas najpierw metrum dwu- lub trójdzielne, potem charakter tańca, wreszcie do pewnego stopnia treść tekstu, często jednak trudna do zdefiniowania poprzez swoją doraźność, ulotność, spontaniczność. Przyśpiewki te były na ogół improwizowane w trakcie tańca i zabawy na potrzebę chwili, niekiedy układały się sytuacyjnie w aglutynaty luźniej lub ściślej zespolone np. pojedynczym, przypadkowym motywem, a ich segmenty mogły być dowolnie łączone lub rozdzielane. Słowa grały więc w tym układzie rolę drugorzędną. Główną wyznaczał rodzaj tańca, któremu towarzyszyły, czyli kontekst pozawerbalny, muzyczny i choreograficzny. Specyfikę tego gatunku tekstów folkloru badacz wyjaśniał, tak pisząc m.in. o przyśpiewkach krakowskich: Wówczas gdy rytmy krakowiaka w jednostajnych powtarzają się odstępach, a miara wiersza jest jednakową, śpiewak wszelkie nawijające mu się słowa, czyli wyrazy swej śpiewki, o ile tylko do owego rytmu przystają, bez skrupułu pod bieżącą podkłada melodię. Stąd to bywa, że słowa wielkiej krakowiaków (jak i obertasów) liczby, na jednę i tęż samą śpiewane być mogą nutę i odwrotnie, jeden i ten sam dwuwiersz w rozmaite przyoblec się może tony. Przytoczone więc w zbiorze niniejszym słowa, pod melodię podłożone, z małym 271 �tylko wyjątkiem (tyczącym się osobliwie pierwszych krakowiaków) uważać należy za przypadkowo przez śpiewaka do nuconej przezeń przystosowane melodii1. Podobnie uzasadniał odmienność przyśpiewek od pieśni w odniesieniu do tekstów kołomyjek, tańców charakterystycznych dla południowo-wschodnich kresów Rzeczypospolitej: Nikomu bowiem z dawniejszych nawet zbieraczy rzeczy ludowych nie przyszło na myśl nazwać pieśniami kołomyjek, śpiewek krótkich, przyśpiewek, piosneczek okolicznościowych, wśród tańca najczęściej improwizowanych, równie jak krakowiaki urywkowych, nuconych już to w dwu- i czterowierszowych zwrotkach, już zbitych w kilko- lub kilkunastozwrotkowe aglomeraty […], a mogące równie dobrze w razie potrzeby lub przepomnienia być rozbitymi, czyli (wedle słów sz. recenzenta) „posiekanymi” w drobniejsze pojedyncze znów zwrotki, bo każda tworzy zwykle odrębną, w sobie zamkniętą całość, a która to własność śpiewkę taką odróżnia stanowczo od pieśni, gdzie ze względu na treść tej ostatniej wyrzucać zwrotek bez szkody dla utworu nie można […]2. W praktyce, przygotowując takie „śpiewki” do druku, sam zestawiał je w różne „aglomeraty”, jak je nazywał, łącząc dość swobodnie poszczególne teksty pod jedną melodią i oddzielając je kreskami. Rękopisy dokumentują podobne redakcyjne zabiegi badacza w trakcie opracowywania materiału, tj. zmiany miejsca i wędrówki pojedynczych przyśpiewek między melodiami. Kryterium wyodrębniania takich tekstów w tomach Kolberga miało więc charakter funkcjonalno-gatunkowy. W „Tańcach” nie wydzielał też Kolberg ludowych i nieludowych, zakładając, że skoro „zarówno szlachta, jak i mieszczanie i chłopi […] śpiewać krakowiaki lubią”, wystarczy dla rozróżnienia jednych od drugich styl widoczny „czy to w układzie tekstu, czy w pochodzie melodii”3. Pieśni autonomiczne, śpiewane powszechnie, dzielił Kolberg najpierw na ludowe i nieludowe, biorąc przy tym pod uwagę także charakter melodii. Pierwsze zamieszczał odpowiednio w działach: „Pieśni i dumy” lub tylko „Pieśni”, drugie w rozdziałach „Dwory. Miasta” lub „Szlacheckie. 1 O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 379. O. Kolberg Krótka replika jako odpowiedź na recenzję III tomu „Pokucia”, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 412. 3 O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 380. 2 272 �Mieszczańskie”. Jak już powiedziano, podział ten nie zawsze mógł być jednoznaczny, przede wszystkim ze względu na nieostre, płynne granice między tymi sferami twórczości i często odmienne procesy adaptacyjne w różnych regionach i w różnym czasie. Kolberg był świadomy, że to co ludowe w jednym miejscu, może takie jeszcze być lub już nie być w innym i odwrotnie1. Samo kryterium nie było też dokładnie określone; nie zostało jasno sprecyzowane, czy o ludowości lub nieludowości decydowała geneza utworu, a więc środowisko, w którym powstał, czy środowisko wykonawcy. W ramach pieśni szlacheckich i miejskich w zależności od zasobu posiadanego materiału wyróżniał Kolberg podrzędne grupy tematyczne, np. „Szkoła”, „Świat”, „Cnota”, „Dom. Gość”, „Miłość”, „Naród. Stan” itd. Pieśni powszechne, ludowe, zebrane w przeznaczonych dla nich rozdziałach podlegały dalszemu rozczłonkowaniu, przeważnie według tematu (miłość, wojna, karczma, „stany, rody”), choć także środowiska zawodowego (myśliwskie, rzemieślnicze), wykonawcy (dziadowskie, pasterskie) lub odbiorcy (kołysanki). W obrębie działów najpojemniejszych, głównie pieśni miłosnych, wprowadzał jeszcze kilka podrzędnych grup tematycznych (np. „zaloty”, „stałość, życzliwość”, „żale, skargi”, „strata wianka”, „smutek, rozstanie”, „małżeństwo”), modyfikując te podgrupy zależnie od posiadanych pieśni, a czasami dalej je rozczłonkowując (np. w małżeństwie: „kłótnia, zgoda”, „żal i skarga”, „stary mąż”, „macocha”). Dla pieśni zawodowych, pasterskich, wojskowych i religijnych nie wprowadzał już dalszego podziału. Kryterium treściowo–strukturalne, w sumie gatunkowe, przyjął Kolberg jedynie dla „dum”, tj. ballad, o czym dalej. Wybór tych kryteriów w obrębie ludowych pieśni autonomicznych pozostawał więc w gestii badacza folkloru, w przeciwieństwie do tekstów nieautonomicznych, lokowanych w ramach zwyczajów i obrzędów zgodnie z decyzją i wiedzą wykonawcy czy informatora. Był więc obciążony znacznie większym subiektywizmem i niestabilnością decyzji, zwłaszcza wobec wariantywności form i treści ciągle przeobrażających się pieśni. 1 Zob. O. Kolberg Odpowiedź na recenzję H. Biegeleisena…(DWOK T. 63), s. 403. Odpierając zarzut recenzenta w kwestii pomieszania utworów ludowych z nieludowymi, pisał tam m.in.: „Pieśń w serii XVII, nr 9 (złodziejska), jeśli jest ludową na Mazowszu, w Wielkopolsce, a po części i w Krakowskiem, to nie jest już nią w Lubelskiem […]; tu okazuje się sporadycznie jedynie po niektórych miastach lub w ich pobliżu, a dowodzi tego i zamaszysto, a miastowo prowadzona nuta, jak i obertas do jej wariantu […]”. 273 �W obrębie tak ułożonego materiału na ostatnim, najniższym etapie podziału zestawiał Kolberg warianty, układając je od najpełniejszych do mniej rozwiniętych oraz od najbliższych sobie do dalszych. Podział taki, scharakteryzowany przez badaczy jako hierarchiczny i kilkustopniowy, uwarunkowany stopniem uwikłania w sytuację wykonawczą1, nie mógł być dostatecznie przejrzysty i konsekwentny, gdyż nakładały się na siebie i krzyżowały, choć nie zawsze wykluczały, różne kryteria, takie jak temat i funkcja pieśni, środowisko wykonawcy, adresat przekazu. Na ogół Kolberg nie podawał dla tych pieśni wskazówek o okolicznościach wykonania. Niektóre informacje tego typu, niekiedy bardzo cenne, odnaleziono w trakcie prac edytorskich w rękopisach, czasami zamieszczał je Kolberg w tomach drukowanych; takie sytuacje należą jednak do rzadkości. Systemowe niejako oderwanie pieśni powszechnych od konkretnej sytuacji wykonawczej powodowało niejasność, czy mamy do czynienia z kwalifikacją ze względu na wykonawcę, na temat czy na genezę utworu. Jeśli Kolberg nie podał informacji, kto był wykonawcą, nie było pewności, czy np. pieśń określona jako dziadowska to pieśń wykonana przez dziada czy pieśń o dziadach, czy wreszcie pieśń wywodząca się genetycznie ze środowiska dziadów 2. Podobne wątpliwości (kto śpiewał czy o czym śpiewał np. ktoś spoza środowiska?) nasuwały pieśni rzemieślnicze, żołnierskie (w dziale „Wojna. Wojsko”) czy myśliwskie. Ponadto ważną rolę w klasyfikacji pełniły też cechy muzyczne, charakter melodii (np. ludowej lub dworskiej) i czasami to one decydowały o przydzieleniu danej pieśni do określonego działu lub przesunięciu „w pobliże” utworu o pokrewnym wątku melodycznym. Stąd praktyczne rozwiązanie wszystkich problemów systematyki pieśni okazało się niemożliwe. Kolberg był świadomy tych trudności. Sam zwracał np. uwagę, że pieśni o sierocie, które opublikował w części II Pokucia w dziale „Sierota. Czużyna (Obczyzna)”, w innych monografiach zamieszczane przez niego w dziale „Małżeństwo. Rodzina”, to po części pieśni dziadowskie 3, wykonywane przez dziadów. 1 Zob. J. Adamowski, J. Bartmiński Z problemów systematyki polskiej pieśni ludowej…, s. 55–56. 2 Na te specyficzne problemy pieśni dziadowskich zwrócił uwagę badacz tego gatunku, P. Grochowski, m.in. w pracy Kolberg – Nowy Kolberg – cyberkolberg…, s. 61–62. Zob. też tegoż monografia pt. Dziady. Rzecz o wędrownych żebrakach i ich pieśniach, Toruń 2009. 3 Zob. brulion listu Kolberga do C. Neymana z 9 VI 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 163. 274 �Zdawał sobie sprawę, że nie da się stosować tego podziału zbyt rygorystycznie, nie tylko z powodu zachodzących na siebie kryteriów przydziału, ale także dlatego, że niektóre pieśni miewają zmienną funkcję w różnych regionach i w różnych sytuacjach, że procesy przenikania gatunków, wędrówek wątków, narastania nowych, a zanikania dawnych wariantów czynią ustabilizowanie pieśni w sztywnym gorsecie rygorów systematyki niewykonalnym. Np. wśród tradycyjnych, często starych pieśni obrzędowych, takich jak pożegnanie z rodzicami, rodzeństwem i domem czy pieśń o chmielu robiącym z panien niewiasty, wykonywano utwory z repertuaru pozaobrzędowego, dowolnie wplatane w tok wesela, śpiewane pod wpływem nastroju uroczystości czy fantazji śpiewaka, improwizowane w czasie zabawy czy tańca, a więc w różnych okolicach i w różnych weselach różne. Analiza materiału pozwala na wskazanie szeregu niekonsekwencji, które jednak w dużej mierze okazywały się nieuniknione. Np. niekiedy ballady, nazywane przez Kolberga dumami, dla których tworzył na ogół osobne rozdziały w ramach pieśni powszechnych, odnajdujemy w weselu, wśród pieśni dziadowskich, a nawet przy obchodzie Sobótki czy uroczystości Wielkiego Czwartku 1, częściej wśród pieśni miłosnych, mieszczących się w rozdziale pod tytułem ogólnym „Pieśni i dumy” 2, przyśpiewki taneczne spotykamy także wśród pieśni powszechnych, np. w rozdziale „Zabawa. Pijatyka. Karczma”, a sporadycznie i w opisie ludu, pieśni religijne czy historyczne wśród dziadowskich i odwrotnie. Sytuacje takie ukazują skutki przemieszania wyznaczników funkcji, tematu i wykonawcy oraz równoległość różnych cech jednej pieśni. Brak jednak informacji Kolberga przesądzających o wyborze kryterium decydującego ostatecznie o przydziale poszczególnych utworów. Zdarza się także, że warianty 1 Zob. np. ballady o burmistrzance i dzieciobójczyni (wątki nr 33 i 113 według Katalogu polskiej ballady ludowej E. Jaworskiej) w DWOK odpowiednio: T. 11, nr 42, T. 26, nr 92 i 311, T. 27, nr 50 (weselne), T. 26, nr 35 (sobótkowa, „przy rozniecaniu ogni”) – wątek nr 33 oraz T. 4, nr 220 („duma kościelna” wśród miłosnych), T. 6, nr 447, T. 12, nr 611 i 612, T. 17, nr 17, T. 26, nr 562, T. 21, nr 179 (dziadowskie, nabożne, legendy), T. 19, nr 658 (w Wielki Czwartek) – wątek nr 113. Pieśni o dzieciobójczyni porwanej do piekła (nr wątku 113) Kolberg jednak nie uważał za dumę; nie uwzględnił jej też w Pieśniach ludu polskiego. W weselach i wśród osobno publikowanych pieśni weselnych odnaleźć można także inne ballady, zob. np. T. 16, nr 324 („Podolanka”, nr wątku 9) czy T. 6, nr 208 („Uwodziciel”, nr wątku 18). 2 Np. ballady humorystyczne:: „U młynarza Marcina jest tam piękna dziewczyna” (wątek nr 117) i „Chciało się pani piwa pić” (wątek nr 120), których nie zaliczał do „dum”, publikował przeważnie w dziale pieśni miłosnych pt. „Igraszka. Swawola”. 275 �tej samej pieśni, przeważnie w jednej monografii regionalnej koło siebie zestawiane, gdzie indziej zostają rozdzielone i zamieszczone w różnych miejscach, gdyż np. jeden z wariantów powędrował do wesela, w czasie którego został wykonany, przy czym śpiewak wykazał się dodatkową inwencją i przy pomocy modyfikacji tekstu przystosował np. popularną balladę do sytuacji weselnej1. Wspomniana „nieuniknioność” takich sytuacji, w których kilka cech utworu jako kryteriów podziału występuje równocześnie, polegałaby więc np. na oddaniu pierwszeństwa kategorii funkcji owej ballady (w tym jednostkowym weselu), a nie charakterowi treściowo-strukturalnemu pieśni. Trudności klasyfikacyjne widoczne są również w oddzielaniu pieśni nieludowych od ludowych; w niektórych monografiach, np. w Krakowskiem, wśród pieśni powszechnych znalazły się utwory popularne z repertuaru miejskiego czy dworskiego, a także pochodzenia literackiego, zaś wśród przyśpiewek w „Tańcach” teksty zgoła „nieucinkowe”, fragmenty pieśni miłosnych czy wojskowych. Jest jednak prawdopodobne, że funkcja notowanych pieśni czy ich pierwotna przynależność środowiskowa często w chwili ich pozyskania były już zatarte, oderwane od pierwotnego przypisania. Kłopoty sprawiały też pieśni o treści mieszanej i pieśni składankowe (aglutynacyjne), których segmenty treściowe oddzielał Kolberg na ogół kreską. Potwierdzając, że główną zasadą porządkowania jest „treść pieśni, a nie forma, bo mi chodzi głównie o ułatwienie badaczom studiów nad mitologią i w ogóle przeszłością ludu”, przyznawał jednocześnie: […] są trudności, na rozwiązanie których większą powinienem był zwrócić baczność, jak np. pieśni o treści mieszanej, które zatem do różnych kwalifikowałyby się działów, a podciągnąć je trzeba pod jeden tylko dział, nie zawsze trafnie przez autora wybrany2. Ryzykowny okazywał się również niekiedy wewnętrzny układ tematyczny pieśni, wydzielanych w podrzędnych grupach, zwłaszcza w rozdziale 1 Zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), s. 234–235, nr 81. Śpiewak dodał w tej pieśni ostatni dwuwiersz: „Oj, rozpłyń się, zdrojna wodo, na stronę,/ pojmę sobie burmistrzankę za żonę” (w weselu I, „od Rawicza, Pakosław, Golejewko, pow. krobski, 1875 r.”). 2 Brulion listu do C. Neymana z 9 VI 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 163. Na trudność kwalifikacji pieśni z tekstami mieszanymi zwracał też Kolberg uwagę w recenzji zbioru pieśni litewskich G.H.F. Nesselmanna, zob. w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 310. 276 �„Miłość”, gdy o przydziale niektórych utworów np. do „Zalotów” czy „Igraszki, swawoli” rozstrzygać trzeba było na podstawie skąpej czy niejednoznacznej treści, bez znajomości sytuacji wykonawczej, osoby i intencji śpiewaka. Ogarniając cały system porządkowania pieśni, spotkać można w tomach Ludu i Obrazów sporo wątpliwości i niekonsekwencji w zakresie klasyfikacji materiału pieśniowego, i to nie tylko przy porównaniu jej w różnych monografiach, ale i w obrębie jednej. Z dzisiejszego punktu widzenia mieszanie kategorii treściowych, strukturalnych i funkcjonalnych w Kolbergowskiej systematyce pieśni sprawia, że jeszcze wyraźniej rysuje się jako problem metodologiczny brak informacji o sytuacji wykonawczej pieśni autonomicznych, gdyż to właśnie ona mogłaby rozstrzygnąć ostatecznie o przynależności takich pieśni do określonej grupy. Kłopoty te, zarówno dotyczące samego badacza, jak i późniejszych użytkowników prac Kolberga, stają się zrozumiałe przy całościowym spojrzeniu na jego dzieło, w którym pieśni postrzegane były wprawdzie centralnie, ale stanowiły jednak element składowy dokumentowanej kultury, rozumianej jako integralna całość dopełniających się nawzajem i od siebie zależnych przejawów sfery duchowej, społecznej i materialnej życia wsi. Zasadniczym celem Kolberga było osadzenie twórczości pieśniowej ludu i ukazanie jej funkcjonowania w szerokim kontekście kulturowym. A krzyżujące się kryteria systematyki oraz dynamika i zmienność samej materii, synkretyczny charakter życia pieśni lub odrywanie się jej od typowych okoliczności wykonania nieustannie obraz komplikowały, czego doświadczali także późniejsi badacze poezji ludowej. Współcześni folkloryści podważyli zasadność i celowość hierarchicznej klasyfikacji pieśni, w której pewne kryteria są podrzędne w stosunku do innych, wykazując ułomność takiego podejścia wobec mechanizmów funkcjonowania folkloru ustnego. Obecnie dominuje przekonanie o potrzebie uwzględnienia w systematyce gatunkowej pieśni kilku cech równocześnie jako wyróżnika gatunku i systematyzowania: […] z dwu typów porządkowania i grupowania tekstów, hierarchicznego i współrzędnego, pierwszy nie może zostać wykorzystany jako język wyszukiwawczy i podstawa dla katalogu tekstów. Złożoności zjawisk empirycznych może podołać tylko znacznie bardziej elastyczna metoda współrzędnego traktowania kryteriów porządkujących materiał […] – 277 �– pisał J. Bartmiński w 1981 roku. Wśród tych cech wyróżniających obok tematu autor wymieniał m.in. takie jak „intencja nadawcza, uwikłanie tekstu w sytuację i działanie wykonawcy, typ podmiotu mówiącego, adresat itd.”1 Pieśni niewydane przez Kolberga, a zachowane w jego archiwum i publikowane obecnie po raz pierwszy w ramach nowych monografii bądź suplementów do serii XIX-wiecznych, od początku edycji Dzieł wszystkich miały podlegać zasadom systematyki wypracowanej przez Kolberga i kontynuować jego metody porządkowania. Celem było oczywiście zachowanie ciągłości wydawnictwa, a więc dotyczyło to również podziału całej treści na rozdziały, stosowanej terminologii, tytulatury itd. Problem zasadniczy stanowił jednak fakt, że setki niedrukowanych pieśni w archiwum Kolberga nie zostały poddane systematyce, nad którą autor pracował dopiero jako wydawca, w trakcie opracowania materiału do druku. Nadawany przez badacza układ rękopisów w tekach, nad którym on sam panował, został przez lata zaburzony, manuskrypty uległy znacznemu przemieszaniu, po części zagubieniu i dewastacji, oddzieleniu od macierzystych całości. Rozerwane zostały związki genetyczne rękopisów (np. melodii i tekstu czy zespołu zapisów z określoną dla nich jednorazowo lokalizacją geograficzną), a układ pierwotny i przynależność źródłowa części materiału uległy zatarciu. Setki luźnych kart w 76 tekach archiwum mieszczą dziś materiał w dużej mierze pozbawiony not kwalifikujących teksty folkloru gatunkowo czy funkcjonalnie, a nawet regionalnie. Sporadycznie pojawiają się wprawdzie w manuskryptach – częściej w czystopisach niż w zapisach prymarnych i częściej przy pieśniach obrzędowych i nieludowych – noty o różnym stopniu szczegółowości, np.: „pieśń wołyńska”, „weselna”, „na zaręczyny”, „przy wsadzaniu korowaja do pieca”, „od mieszczan włodawskich”, „na Zielone Świątki, przed obchodem pól”, „kolęda przy szopce”, „przy kołowrotku, żale p[anny] Firlejówny”, „naród”, „ojczyzna”, „na murarzy i innych rzemieślników” itd. Rzadziej odnajdujemy takie wskazówki przy pieśniach ludowych powszechnych, wówczas na ogół dotyczą sytuacji wykonawczej, tematu, wykonawcy lub odbiorcy, np. „po żniwach”, „flisacka, na Bugu”, „na drobną szlachtę” „czumak”, „przy pasieniu”, owczarska”, „śpiewana przy tańcu podczas werbunku”, „piosnka nianiek” „śpiew więźnia” itd. Noty takie, choć nie rozwiązują problemu generalnie, pozwalają przynajmniej w podstawowym 1 J. Bartmiński Klasyfikacje gatunkowe a systematyka tekstów folkloru…, s. 24. 278 �zakresie zakwalifikować niektóre pieśni; najczęściej jednak takich danych brak. Osadzenie w kontekście sytuacyjnym posiadają natomiast przeważnie pieśni przynależne do opisywanych przez Kolberga zwyczajów, obrzędów i zabaw, czyli te, których miejsce i funkcję określił sam wykonawca. Jest to widoczne szczególnie w czystopisach przeznaczonych do druku, w których Kolberg porządkował materiał zgodnie z przebiegiem obrzędu. W rękopisach prymarnych tok uroczystości bywał zakłócony, badacz rejestrował bowiem niejednokrotnie nieuporządkowane sekwencje śpiewów i relacji informatorów. Dla większości materiału brak jednak w rękopisach systematycznie podawanych wskazówek o sytuacji wykonawczej, które mogłyby sugerować odpowiednią kwalifikację. Do tych dylematów wydawców Dzieł wszystkich dołączyły się wspomniane wyżej kłopoty, jakie z klarownością systematyki pieśni miał sam Kolberg. W wyniku niezbędnych analiz źródeł rękopiśmiennych i materiału drukowanego przez niego samego, korespondencji, nielicznych uwag we wstępach do monografii itp. udało się jednak po części zrekonstruować szereg brakujących wyznaczników klasyfikacyjnych, połączyć rozproszone wersje w manuskryptach dla odtworzenia ich proweniencji, określić praktyczne rozwiązania Kolberga w zakresie systematyki i jej kryteriów, a dla pozostałych pieśni przyjąć sugestie hipotetyczne, zaś materiał nierozpoznany pod tym względem opatrzyć odpowiednim komentarzem1. Przy wszystkich zastrzeżeniach dotyczących praktyk Kolberga w zakresie systematyki pieśni uznać należy, że nowatorstwo koncepcji oparte na postrzeganiu folkloru w ścisłym związku z całokształtem kultury wyznaczyło na długo wzorzec dla przyszłych badaczy i nadal stanowi paradygmat wyjściowy dla dalszych prac na tym polu, co podnoszą publikacje nie tylko dawniejsze, ale również najnowszych badaczy2. 1 Problematykę tę przedstawiano w szeregu wymienianych już opracowań, a także we wstępach edytorskich do nowych monografii regionalnych i tomów suplementowych (DWOK T. 39–57 i 70–84). 2 Ponad pół wieku temu J. Krzyżanowski pisał, że przy wszystkich obwarowaniach wynikłych z etapu badań i możliwości Kolberga „[…] to wielotomowe wydawnictwo jest do dzisiaj i pozostanie na zawsze podstawowym i niezastąpionym źródłem wiedzy o naszej pieśni ludowej. Chodzi po prostu o to, że ogromny odsetek zapisów Kolberga stanowią unikaty, pieśni, które wygasły, tak że poza obrębem Ludu są one nieznane” ( Pieśń ludowa świecka, w: Słownik folkloru polskiego, Warszawa 1965, s. 307). Zaś w roku 2015 P. Grochowski, omawiając „pęknięcie” metodologiczne w zakresie systematyki pieśni u Kolberga (pieśni ujęte „w kontekście wykonawczym i kulturowym” oraz klasyfikowane hierarchicznie), ocenił jednocześnie wysoko 279 �W konkluzji podkreślić trzeba, że podstawą systematyki pieśni stał się dla Kolberga tekst wierszowany, wyjątkowo tylko w tańcach melodia, choć muzyka zawsze pozostawała w centrum zainteresowań autora Ludu. To jednak przede wszystkim słowo śpiewane pozwalało wyznaczyć kategorie funkcji, tematu i struktury pieśni. W ścisłym związku z systematyką tekstów folkloru pozostaje terminologia gatunkowa, która jednak w dosłownym tego określenia znaczeniu przeważnie nie operuje pojęciami genologicznymi. Jednym z nielicznych gatunków sensu stricto, który w zakresie folkloru pieśniowego Kolberg najwcześniej wyodrębnił genologicznie i analizował, była – jak wiadomo – ballada ludowa, którą określał terminem „duma”. Poświęcił jej najwięcej miejsca i badawczej uwagi w omawianym wcześniej tomie Pieśni ludu polskiego z 1857 roku, swojej jedynej monografii gatunkowej, przemianowanej później na pierwszy tom Ludu. W następnych tomach Ludu i Obrazów etnograficznych publikował ballady w specjalnych rozdziałach, w ramach pieśni powszechnych, gdzie były wybrane na podstawie kryterium geograficznego. Sytuował je jednak w stosunku do pieśni bądź równorzędnie, bądź podrzędnie („Pieśni i dumy”, „Pieśni” oraz „Dumy”, „Pieśni”, a w nich np. „Miłość”, „Dumy”). Jak powiedziano wcześniej, Kolberg nie używał terminu „ballada”, który dla tego gatunku ludowej poezji polskiej upowszechnił się w Polsce dopiero pod koniec XIX wieku1. Choć nie definiował w zasadzie samego gatunku (poza kilkoma zdaniami w niedrukowanej wersji rękopiśmiennej, przytoczonymi wyżej), zbierane przez niego dumy–ballady pozwalają stwierdzić, że trafnie odczytywał specyfikę genologiczną tego rodzaju pieśni jako traktujących o tragicznych (na osi wina–kara) lub niezwykłych wydarzeniach, posiadających postać fabularną, z wplecionymi w nią dialogami bohaterów. W monografiach regionów etnicznie polskich nie stosował specyfikacji „dumy historyczne” ani też „pieśni historyczne”, jak to czynili jego poprzednicy, wiążący dumy z wydarzeniami czy postaciami historycznymi. Pieśni nawiązujące do dawnych dziejów odnaleźć można wprawdzie w Ludzie w innych działach, np. wśród pieśni dziadowskich (o zdobyciu Kamieńca Podolskiego przez Turków, obronie Wiednia przez wojska polskie pod wodzą króla Jana III Sobieskiego w Krakowskiem), „podjętą przez Kolberga nowatorską koncepcję porządkowania materiałów folklorystycznych” (P. Grochowski Kolberg – Nowy Kolberg – cyberkolberg…, s. 64). 1 Zagadnienie to omawia A. Skrukwa w pracy Duma–ballada. Z problemów terminologii gatunkowej w „Dziełach wszystkich” Oskara Kolberga, „Wieś Radomska”, R 9: 2011, s. 221–231. 280 �są one jednak u Kolberga stosunkowo rzadkie, co jest odbiciem takiego stanu w folklorze polskim w ogóle. Pieśń ludowa nie rejestrowała rzeczywistości historycznej bezpośrednio, ale znalazły w niej swoje odbicie ważne wydarzenia dziejowe, zwłaszcza wojny, katastrofy, wielkie zwycięstwa, np. inwazja szwedzka, odsiecz wiedeńska, powstanie styczniowe. Jak pisał Bystroń: „Historia Polski była w znacznej mierze historią szlachecką, która też swój oddźwięk w literaturze szlacheckiej znalazła”1. Pieśni o wojnach moskiewskich, szwedzkich, tureckich czy o niewoli tatarskiej, sięgające XVII wieku, w XIX-wiecznych zbiorach nieliczne, wydawane były najczęściej jako pieśni dziadowskie, co wskazuje na środowisko nosicieli tych tradycji, wędrownych śpiewaków, których repertuar przejęła pieśń ludowa. Poczucie historyczności tych dawnych pieśni okazało się w folklorze nietrwałe, przechowywała je natomiast pieśń popularna, często wywodząca się z utworów naszych poetów i kompozytorów. Inaczej postąpił jednak badacz w Pokuciu, jedynej monografii ziem ukraińskich, jaką sam zdążył wydać. Tam wydzielił „Dumy historyczne” i „Dumy obyczajowe przygodne”. Spotkał się z zarzutem, że niewłaściwie używa tego terminu w odniesieniu do pieśni ukraińskich, gdyż ma on w folklorze ukraińskim zupełnie inne znaczenie niż ballada polska2. Są to utwory o nieregularnej budowie wersyfikacyjnej, recytowane przy towarzyszeniu kobzy, bandury lub liry, o tematyce związanej z historią Ukrainy. Zatem w myśl tej definicji większość pieśni, które znalazły się w Pokuciu, nie spełniała wymogów gatunkowych. Kolberg jednak argumentował, że dla jednolitego porządku w całym wydawnictwie próbował przystosować klasyfikację dotychczas praktykowaną do materiału ukraińskiego3. W rękopisach Kolbergowskich wydawanych współcześnie w zasadzie nowych wątków balladowych nie odnaleziono, zachowały się jednak zapisy takich wariantów, które uprzednio w konkretnych monografiach regionalnych Kolberga nie były wydrukowane wśród pieśni z objętego nimi obszaru; pomnażają więc zasób repertuaru lokalnego o nowe odmiany4. Ballady zebrane przez Kolberga odpowiadają w większości wyznacznikom 1 J. S. Bystroń Historia w pieśni ludu polskiego, Warszawa 1925, s. 12. Zob. C. Neymann Recenzja cz. I i II „Pokucia”, przedruk w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), aneks VII, s. 281–282. 3 Zob. A. Skrukwa Duma–ballada…, s. 226–227. 4 Por. tamże, s. 229. Nowe warianty zostały opublikowane w tomach suplementowych. 2 281 �gatunku sformułowanym współcześnie1. Choć nie wszystkie wątki uznane dziś za balladowe Kolberg uważał za ballady, a niektóre teksty tego rodzaju sytuował wśród pieśni weselnych lub powszechnych2, jego zbiór utworów tego gatunku pozostaje największym polskim zbiorem ballad, w większości trafnie rozpoznanych i reprezentowanych licznymi wariantami z całej Polski, co jako zbiór jednego autora jest zjawiskiem niespotykanym. Inne terminy określające różne rodzaje pieśni, choć spełniają funkcje nazw genologicznych, mają najczęściej charakter ponadgatunkowy. Są opisowe, omowne, odwołują się znowu do tematu (miłosne), środowiska społecznego (dziadowskie), zawodowego (rzemieślnicze, myśliwskie), okoliczności (kołyskowe) i oczywiście funkcji (weselne, żniwne). O ile kategoria tematu obciążona jest ryzykiem zbytniego subiektywizmu badacza lub uproszczenia (ruchome segmenty w pieśniach składankowych kojarzone np. motywicznie, lecz różnowątkowe), o tyle kategorie środowiska wykonawczego są niejasno określone. Jeśli Kolberg nie podał informacji o pochodzeniu lub zawodzie wykonawcy, nie wiadomo, jaki zakres ma np. pojęcie „pieśń dziadowska”; może bowiem chodzić o wykonawcę dziada lub – jak to definiuje wielu badaczy – o życie i działalność dziadów, „kondycję tego zawodu”3 czy wreszcie o satyrę na dziadów jako obiekt kpin (zob. np. w części II Krakowskiego rozdział „Pieśni dziadowskie i parodie na dziadów”). Problem ten w odniesieniu do pieśni dziadowskiej analizował P. Grochowski w przywołanej już monografii Dziady, a ponieważ analiza ta może stanowić przekonujący przykład kłopotów ze znaczeniem 1 Świadczą o tym cytowane wyżej prace J. Jagiełło Polska ballada ludowa (Wrocław 1975) oraz E. Jaworskiej Katalog polskiej ballady ludowej (Wrocław 1990). Na 41 wątków balladowych, dokumentowanych przez Kolberga w tomie Pieśni ludu polskiego (1857), 33 wątki uznawane są według badaczek za balladowe. 2 Np. nieuwzględnione w Pieśniach ludu ballady humorystyczne (teksty lub tylko ich incipity) o uwiedzeniu dziewczyny podstępem (nr wątku 117) oraz o zdradzonym mężu (wątek nr 120) odnaleźć można w monografiach wśród pieśni powszechnych, przeważnie w rozdziale „Igraszka, Swawola” lub „Małżeństwo” (zob. np. DWOK T. 4, nr 197–199, T. 12, nr 372–374, T. 16, nr 460, 461, T. 21, nr 79–83, T. 25, nr 208–209b oraz T. 12, nr 458–460, T. 18, nr 293, 294, T. 25, nr 241, T. 21, nr 112, 113), a balladę o złodziejach okradających karczmę (watek nr 121), także humorystyczną, choć jest w Pieśniach ludu z nr 38, w tomach regionalnych znajdujemy w rozdziale „Zabawa. Pijatyka. Karczma”, z notą „złodziejska” (zob. DWOK T. 4, nr 239, T. 12, nr 480, T. 27, nr 365). Wydaje się, że w tym ostatnim przypadku o przydziale zdecydowały okoliczności wykonania, podobnie jak w szeregu sytuacji, gdy popularne ballady wykonywane były w czasie wesela. 3 Zob. P. Grochowski Dziady…, s. 192–194. 282 �i zakresem pojęć określających opisowo różne rodzaje pieśni bez oznaczenia ich kontekstu wykonawczego, warto jej się pokrótce przyjrzeć. Autor poświęcił najpierw miejsce charakterystyce tego ciekawego i zróżnicowanego środowiska w ujęciu historycznym, opisowi sposobów funkcjonowania wędrownych dziadów i ich ról w społeczności oraz specyfiki „rzemiosła”, wreszcie fascynacji romantyków postacią dziada–lirnika, „strażnika pamięci” i „poety–wieszcza”. Przedstawiając następnie w szerokim ujęciu repertuar dziadowski od strony tematyki, obrazu świata, poetyki i funkcji wykonywanych pieśni, stwierdził, że uznanie określenia „pieśń dziadowska” za termin gatunkowy nie jest ścisłe i że nie wystarczy zawężenie definicyjne do „wierszowanej, śpiewanej nowiny dziadowskiej o tematyce historycznej, sensacyjno-kryminalnej, katastroficznej etc., z odpowiednią wykładnią moralną” 1. W zasobie pieśni wykonywanych przez dziadów mieszczą się bowiem pieśni klasyfikowane jako historyczne, sieroce, nabożne, ballady, co widoczne jest także – jak wspominano – u Kolberga, a repertuar tych śpiewaków, obliczony na przyciągniecie uwagi, wzbudzenie strachu i litości słuchaczy, bywał w praktyce dowolnie jeszcze rozszerzany. Na podstawie tych ustaleń opartych o wybrany materiał dokumentacyjny autor wykazuje, że stopień zróżnicowania repertuaru dziadowskiego, mimo pewnych cech wspólnych (wizja świata, funkcje, środki stylistyczno-kompozycyjne i „aktorskie”) wykonywanych pieśni, nie pozwala na uznanie utworów tego środowiska za „odrębny gatunek folkloru”2. Ze względu na „kulturowe uwikłanie” oraz „wyjątkowy kontekst nadawczo-odbiorczy” tekstów śpiewanych przez dziadów określenie „pieśni dziadowskie” Grochowski proponuje traktować pomocniczo, pozagatunkowo, dla określenia swoistego sposobu funkcjonowania tych utworów. Według autora należałby przyjąć dla tego repertuaru raczej kryterium gatunkowe (ballada) lub tematyczne (pieśni o świętych, o dziadach), z zaznaczeniem, że pieśń „była wykonana przez dziadów, czyli była pieśnią dziadowską”3. Przytoczone opinie, charakterystyczne dla antropologicznego stanowiska wobec tekstów folkloru, pozwalają na sformułowanie w stosunku do zbioru pieśni dziadowskich Kolberga wniosku, że rozumiał on szeroko ten repertuar i choć nie zawsze zaznaczał informacje o wykonawcy–dziadzie, na ogół 1 Tamże, s. 200. Tamże, s. 293. 3 Tamże, s. 296 2 283 �trafnie odczytał przynależność i typowość pewnych pieśni do i dla tego środowiska. Dowodem może być fakt, że na 58 zamieszczonych w aneksie pracy Grochowskiego tekstów typowych pieśni, „najczęściej wykonywanych przez dziadów”, 35 legitymizowanych jest wariantami cytowanymi za Kolbergiem. Charakterystyczne przy tym, że Kolbergowska reprezentacja występuje prawie w każdym z 10 rodzajów takich pieśni, które wyodrębnił autor, np. w dziale „Legendy hagiograficzne” na 12 tekstów 10 pochodzi z Kolberga, a wśród 7 „Legend maryjnych” 5 to teksty z Ludu1. Można uznać, że w sumie doświadczenie badacza w obcowaniu z folklorem i pamięć typowych sytuacji wykonawczych podyktowały Kolbergowi trafne przypisanie środowisku dziadowskiemu większości pieśni, także z punktu widzenia dzisiejszej folklorystyki. Mimo zastrzeżeń, że umieszczał takie pieśni w różnie tytułowanych działach (np. „Pieśni dziadowskie. Nabożne i legendy”; „Pieśni historyczne i religijne przez dziadów żebraczych śpiewane”; „Pieśni nabożne i legendy”; „Pieśni dziadowskie”), że nie podawał systematycznie informacji o wykonawcy, co rodziło wątpliwości, czy wszystkie „nabożne” należały do repertuaru dziadów, wreszcie, że dołączał do tej grupy pieśni satyryczne, obśmiewające, a więc raczej tworzone przez inne środowisko2 – udokumentował ten specyficzny i niezwykle ciekawy folklor pieśniowy w takiej skali, że stanowi on także współcześnie podstawowe źródło dla folklorystów. Dał także jego obraz z kilku stron, prezentując pieśni ukazujące patriotyzm wędrownych dziadów i ich przywiązanie do tradycji religijnej, związanej z historią narodu, skargi i żale związane z żebraczym losem i prześladowaniami przez władze zaborcze (zakaz działalności, swobodnego poruszania się po kraju, rozpowszechniania i drukowania 1 Dalej autor publikuje następujące teksty: „Legendy apokryficzne” (na 8 pozycji – 4 z Kolberga), „Pieśni o śmierci” (na 10 – 8 z Kolberga), „Pieśni o końcu świata’ (na 4 – 2 z Kolberga), „Pieśni o upadku obyczajów” (2 pozycje – brak Kolberga), „Pieśni nowiniarskie” (na 5 – 2 z Kolberga), „Ballady o dzieciobójczyni” (na 3 – 3 z Kolberga), „Pieśni o sierotach (3 pozycje – brak Kolberga), „Inne” (na 4 – 1 z Kolberga). 2 Zob. np. wierszowany tekst pt. „Parodia na dziadów”, przysłany Kolbergowi przez W. Siarkowskiego wraz z jego objaśnieniem, że upowszechniło go środowisko kościelne, w: O. Kolberg Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 256–262. W różnych tomach Ludu zamieszczał też Kolberg ciekawe uwagi o sposobach funkcjonowania dziadów, stosunku słuchaczy do nich, o zainteresowaniu ich pieśniami, ale i o kpinach, żartach i anegdotach na ich temat itd.; zob. np. O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), przypisy na s. 227–228, s. 233, W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), s. 312. Znacznie też częściej niż przy innych pieśniach spotykamy w druku lakoniczne informacje Kolberga o dziadach – wykonawcach. 284 �pieśni nowiniarskich w zaborze rosyjskim), a także parodie ilustrujące próżniactwo i oszukańcze praktyki „zawodowe” tego kręgu wykonawców. W mniejszym lub większym stopniu podobne niejasności terminologiczne da się zauważyć w odniesieniu do innych opisowych kategorii pieśniowego folkloru środowiskowo-zawodowego w dziele Kolberga. Brak dokumentacji dopełniającej zapisy źródłowe, czyli informacji o informatorze i od informatora, nie pozwala np. jednoznacznie rozstrzygnąć, czy mamy do czynienia z utworami chłopów czy rzemieślników, przedstawicieli wsi czy miast, miasteczek, przedmieść. Tematyka pieśni związana z postacią flisaka, młynarza, kowala, szewca czy krawca nie daje odpowiedzi na to pytanie, gdyż nie była obca także środowisku chłopskiemu, które chętnie do niej nawiązywało. Dotyczy to również pieśni satyrycznych, kpin z poszczególnych zawodów będących często odbiciem antagonizmów międzycechowych, utartych stereotypów, wzajemnych uprzedzeń nie tylko między rzemieślnikami w mieście, ale także między mieszkańcami wsi i miasta ośmieszającymi się nawzajem. Nie da się orzec proweniencji środowiskowej śpiewek typu: „Kowale – bretnale, a szewcy to dratwa, kuśnierze – szalbierze, a stelmachy – szlachta” czy: „Szewczyku kulawy, trzewiczek dziurawy, szewczyku nie lataj, trzewiczek załataj”, albo: „A komuż tak jak młynarzom, na słoneczko nie wyłażą, jeno leżą sobie w kłodzie, rozkazują robić wodzie”1. Pieśni w dziale „Rzemiosło” jest jednak w zapisach Kolberga stosunkowo niewiele, większość monografii nie posiada ich wcale, być może dlatego, że badacz postrzegał je jako własność przede wszystkim środowiska miejskiego. Pieśni związane z pracami rolnymi („Praca. Rola”), wypasem bydła („Pasterstwo”), myślistwem („Myślistwo”), wojną, losem żołnierza i poborem do wojska („Wojna. Wojsko”), zabawą i hulanką w karczmie („Zabawa. Karczma”) również wyraźniej wskazują na kryterium tematu i okoliczności niż na prawdopodobnego wykonawcę. Jeśli Kolberg go nie określił, możemy się go tylko domyślać, nie da się jednak wykluczyć sytuacji, że okazjonalnie pieśni takie wykonywane były również w środowisku szlacheckim czy miejskim, najchętniej np. w konwencji żartobliwej lub kpiarskiej, jak cytowane wyżej teksty. Ogromny materiał pieśniowy zgromadzony przez Kolberga zróżnicowany jest na wielu poziomach. Kategorie klasyfikacyjne przyjęte przez badacza 1 O. Kolberg Chełmskie. Suplement… (DWOK T. 82), nr 50; Radomskie. Suplement do tomów 20–21 (DWOK T. 77/I), nr 636; Mazury pruskie (DWOK T. 40), nr 621. 285 �dla pieśni w całym wydawnictwie, z modyfikacjami podyktowanymi ilością i rodzajem pozyskanych tekstów, sprawiają, że w ramach każdej monografii regionalnej znalazł się zespół pieśni ułożonych w zasadzie zgodnie z przyjętymi regułami systematyki. Monografie te obejmują cały obszar dawnej Rzeczypospolitej i dokumentują pieśni nie tylko w języku polskim, ale dla ziem Kresów Wschodnich, gdzie ludność była wymieszana, również w białoruskim, ukraińskim, a także litewskim. Folklor wierszowany pochodzi z różnych źródeł i ma różną postać językową, od zapisu gwarowego po przekaz literacki. Składają się na niego pieśni o najrozmaitszej treści, funkcjach i formie, wywodzące się z różnych środowisk wykonawczych, z różną metryką, proweniencją, zasięgiem występowania i rozpowszechnienia, miejscem w tradycji. Obok popularnych niekiedy w całej Europie lub u naszych sąsiadów ballad legitymowanych w tomach Kolberga wieloma wariantami z różnych okolic Polski, powszechnie śpiewanych liryków miłosnych czy setek krakowiaków od XVIII wieku zadomowionych szeroko w polskim repertuarze odnaleźć można w zbiorach badacza także szereg pieśni rzadkich, starych, a nawet zabytkowych czy unikatowych, które przetrwały na kartach Ludu i w rękopisach, dopiero w Dziełach wszystkich wydawanych jako dokument trwałości i żywotności tradycji lub odwrotnie – świadectwo, czasami jedyne, zapomnianej i utraconej ciągłości. I tak np. pieśń o szewczyku wywodząca się z XVI wieku, o incipicie „Jechał (Jedzie) chłop do młyna, zdechła mu kobyła” – według ustaleń J. Krzyżanowskiego –„nasz najstarszy taniec mieszczański”, zanotował Kolberg w pięciu wariantach (krakowskim, wielkopolskim, dwu mazowieckich i radomskim). Pieśń ta ocalała w rękopisie z 1676 roku, ale dla XIX wieku zachowała się dla niej jedynie dokumentacja Kolberga, co świadczy o żywotności wątku jeszcze w połowie tego stulecia. Dodatkowo potwierdza tę żywotność spowinowacona ze starym „tańcem mieszczańskim” inna drwiąca pieśń satyryczna na szewców, „Chodzą szewcy po ulicy” (dialog szewca i psa wspólnie obdzierających padlinę ze skóry), w jednym wariancie również zapisana przez Kolberga pod Mławą na Mazowszu i stanowiąca pewnie jakąś kontynuację dawnego „tańca mieszczańskiego1. 1 Warianty tej pieśni zob. O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), nr 422, W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), nr 606, Mazowsze cz. II (DWOK T. 25), nr 347, tamże, cz. III (DWOK T. 26), nr 453 oraz Radomskie cz. II (DWOK T. 21), nr 176; pieśń spokrewniona z powyższymi zob. Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), nr 429 (tam nietypowa i nieskładna inwokacja, właściwy tekst od zwrotki 2.). Zob. J. Krzyżanowski Nasz najdawniejszy „taniec 286 �Popularną pieśń myśliwską pochodzenia szlacheckiego „Siedzi sobie zając pod miedzą”, sięgającą połowy XVII wieku, zapisał Kolberg w licznych wariantach z różnych regionów Polski, w znacznej części pozyskując ją z własnych badań terenowych. Poświadczył w ten sposób, że znana w I połowie XIX wieku, przeszła w tym czasie do repertuaru ludowego i stopniowo się w nim upowszechniała, tak dalece, że włączana bywała niekiedy nawet w obrzęd weselny1. Inna stara pieśń żołnierska „Idzie żołnierz borem, lasem”, tzw. Pieśń o żołnierzu tułaczu, występująca w tomach Kolberga w kilkudziesięciu wariantach, już w pierwszej monografii regionalnej, tj. w Sandomierskiem, doczekała się cennego komentarza historycznego, w którym autor przywołał za „Pamiętnikiem Sandomierskim” z 1830 roku jej prawariant rękopiśmienny, odnaleziony w książce z 1584 roku oraz dwa warianty wcześniejsze od własnych, z 1830 roku. Upowszechnił w ten sposób materiał z mało znanego czasopisma, który do dzisiaj wykorzystują folkloryści zajmujący się dziejami pieśni2. Przykłady ciekawych tekstów wierszowanych, zebranych przez Kolberga w trakcie własnych badań i zapisanych z żywej tradycji ustnej, które przynoszą bezcenny materiał do dziejów naszej pieśni ludowej i popularnej, można by mnożyć. To samo dotyczy utworów wydobytych przez Kolberga z archiwaliów, przytaczanych ze starych druków, ulotnych broszur, kramarskich ulotek, efemerycznych periodyków, za badaczami „starożytności” i pracami innych folklorystów. Często wobec przetrzebienia, zniszczenia i zagubienia wielu z tych źródeł świadectwo Kolberga okazuje się jedynym i ratującym ten materiał od zapomnienia. Bez pieśniowego materiału źródłowego zebranego przez Kolberga nie może się więc obyć także współczesny folklorysta badający tę dziedzinę literatury ludowej. mieszczański”. Pieśń o szewczyku, w: tenże Paralele. Studia porównawcze z pogranicza literatury i folkloru, Warszawa 1977, s. 291–305. 1 Zob. m.in. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), nr 27 i 111 oraz suplement sandomierski (DWOK T. 71), nr 5, Krakowskie cz. II (DWOK T. 6,) nr 406 i 407 oraz suplement krakowski (DWOK T. 73/I), nr 666 i 667, Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), nr 175, 176 i 453. Por. też J. Krzyżanowski „Siedzi sobie zając pod miedzą”, w: Słownik folkloru polskiego…, s. 375–376. 2 Zob. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 256– 257. Zob. też S. Wasylewski Pieśń o żołnierzu tułaczu, „Lud” T. XVI: 1910, s. 247–258. Pieśń ta posłużyła J. Bartmińskiemu jako materiał do analizy porównawczej jej 50 wariantów (32 z Kolberga oraz 3 z „Pamiętnika Sandomierskiego”) i wzajemnych relacji „ruchomych” segmentów tematycznych. Analiza ta miała służyć wykazaniu otwartej struktury tekstu folklorystycznego w jego rozwojowej dynamice i stanowić argument przeciwko usztywniającej metodzie klasyfikacji hierarchicznej pieśni. Zob. J. Bartmiński Klasyfikacje gatunkowe a systematyka tekstów folkloru…., s. 17–25. 287 �Bajki. Podania Zgodnie z kompleksowym programem badań nad kulturą ludową ogłoszonym przez Kolberga w „Bibliotece Warszawskiej” w 1865 roku proza ludowa stała się stałym składnikiem poszczególnych monografii regionalnych. W pierwszej z nich, wydanej w tym samym roku, tj. w Sandomierskiem, znalazły się jedynie trzy bajki, zamieszczone w rozdziale poświęconym językowi i potraktowane tam jako przykłady „żywej mowy”. W przypisach na końcu tej książki opublikował Kolberg natomiast kilka legend i podań zaczerpniętych z literatury i podanych dla dopełnienia opisu topograficznego kraju, co stało się stałą praktyką w dalszych tomach. W kolejnych monografiach bajki zamieszczał już Kolberg w osobnych rozdziałach, traktując je tym samym jako odrębny i specyficzny rodzaj literatury ludowej i odchodząc od ich wyłącznie ilustratywnej funkcji. Tę przypisał natomiast – jak wspomniano wcześniej – podaniom i opowieściom wierzeniowym, lokując te pierwsze wśród informacji rozdziału „Kraj”, drugie przytaczając jako przykłady w opisie wierzeń. Ilość tekstów prozatorskich w poszczególnych monografiach kształtowała się różnie i na ogół była proporcjonalna do całokształtu materiałów pozyskanych z danego regionu, stopnia jego przebadania, warunków samodzielnych eksploracji terenowych i współpracy z miejscową ludnością. Najbogatsze zbiory bajek pozyskał Kolberg w Krakowskiem, w Wielkopolsce, na Kujawach oraz na Pokuciu i w Sanockiem, wcześniej na Mazowszu, przy czym materiału z dwu ostatnich regionów nie zdołał wydać1. Nieco mniejszy zasób tekstów bajkowych znalazł się w pozostałych publikowanych przez Kolberga monografiach regionalnych, a także w wydawanych z rękopisów po raz pierwszy w ramach Dzieł wszystkich. Pewną ilość opowieści ludowych zawierają też suplementy; w tym zespole najbogatszy jest zbiór krakowski, reprezentujący region, z którym badacz był związany przez niemal 20 lat swej działalności, prowadzonej tam w najbardziej sprzyjających warunkach. W następnej po Sandomierskiem monografii Kujaw, zawierającej ponad 40 opowiadań, podjął Kolberg próbę ich klasyfikacji, co stanowiło novum w praktyce dotychczasowego wydawania prozy ludowej, oraz poprzedził 1 Opublikował je Kolberg w osobnych rozdziałach w cz. I Kujaw, w cz. IV Krakowskiego, w cz. VI W. Ks. Poznańskiego, w cz. IV Pokucia, (DWOK T. 3, 8, 14, 32), bajki z Mazowsza i z Sanockiego wydano w cz. VII Mazowsza i w cz. III Sanockiego-Krośnieńskiego (DWOK T. 42 i 51). 288 �ten zbiór komentarzem dotyczącym bajkowego materiału1. Na tle poprzedników zarówno próba systematyki, jak i opis repertuaru wyróżniają się nowatorskim i znacznie szerszym spojrzeniem na tę dziedzinę literatury ludowej. Kolberg we wstępnym omówieniu zastrzega: Pozbierawszy cząstkę owych bajek (jak je tam [tj. na Kujawach] i wszędzie niemal w naszym kraju nazywają), podaję je w prostocie wysłowienia ludowego, nic nie ujmując ani dodając. O ile przeto tracić one z jednej strony muszą tak na zręcznym obrobieniu i okraszeniu ustępów, jak i na gładkim całości powiązaniu, o tyle z drugiej, sądzę, zyszczą na autentyczności i wiarogodności swej dykcji, dając zarazem poznać właściwość gwary kujawskiej, niemniej sposób zapatrywania i wyrażenia się tego ludu. Z niewielkiego tych bajek zamieszczonego pocztu przekonamy się, że lud tutejszy nie zachował nam tylu pamiątek odległej przeszłości, ile ich napotykamy np. w Bajarzu Glińskiego lub Klechdach Wójcickiego, a uronienie lub spaczenie wielu przypisać w części należy bliższemu i dawniejszemu z ludami Zachodu zetknięciu. Natomiast znajdziemy tam cechy nowe, Kujawom i ościennym jedynie właściwe powiatom, pogląd oryginalny i żyłkę satyryczną w gawędach, raz do niezwykłego dzielności i rubaszności naprężoną stopnia, to znów lakonicznie nić przedmiotu przecinającą. Z porównania ich z baśniami i powieściami drukiem już ogłoszonymi, których w wielkiej części są już to wersjami, już wariantami, widzimy, że podobnie jak i pieśni ulegają one przeróbkom i przekształceniu. Jedne z nich są jakoby zbite w treściwą, zagadkową prawie ściśliwość, drugie zbytnie się rozciągają i rozgadują o szczegółach małej wagi. Tu pełno przyczepek i dodatków, organicznie nie dość ściśle z sobą lub całością powiązanych, tam znów brak dopełnienia, urywkowość lub przepomnienie. Są to nieuniknione przypadłości tradycyjnego ich żywota; wszakże tuż obok nich znachodzą się i takie, które pod względem treści i dykcji nic prawie do życzenia nie pozostawiają2. Wypowiedź ta świadczy, że wieloletnie obcowanie z ludowym przekazem dokumentowanym ze słuchu, oczywiście zwłaszcza z pieśnią, oraz tocząca się dyskusja o sposobie zbierania i wydawania literatury ludowej, np. przytaczane wyżej opinie m.in. Kraszewskiego, pozwoliły we wczesnym stosunkowo okresie badań Kolberga nad bajką, nowym dla niego obiektem zainteresowania i rejestracji, trafnie uchwycić najważniejsze cechy ludowych opowieści i mechanizmu ich funkcjonowania w kulturze wsi. 1 2 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 107–111. Tamże, s. 107–108. 289 �Kolberg opowiada się za terminem „bajka” jako używanym przez środowisko nosicieli folkloru. Dostrzega różnorodność „barwy i natury” opowiadań, ich zmienność w czasie i miejscu, ciągłe „przeróbki i przekształcenia”, podatność na wpływy zewnętrzne, wędrowność wątków reprezentowanych przez rozmaite „wersje” lub „warianty”, nasycenie nowymi elementami, lokalnymi i świeżymi. Nie szuka w nich arbitralnie i nie odnajduje – jak jego poprzednicy – głównie reliktów dawnej przeszłości, lecz obiektywnie rejestruje uderzające go cechy repertuaru, tj. z jednej strony oryginalny charakter i koloryt miejscowy, kujawski, widoczny w sposobie postrzegania świata i formie „wyrażania” go, z drugiej treści, wątki i motywy powszechnie występujące na gruncie polskim, a także w bajkach słowiańskich i europejskich. Zwraca uwagę na obecny w tej prozie żywioł satyryczny i uwzględnia opowiadania nacechowane ludowym komizmem, dowcipem i rubasznością, tj. anegdotę, gatunek tak jak realistyczne opowieści z życia przez romantycznych zbieraczy często pomijany ze względu na autocenzurę obyczajową. Wreszcie podkreśla różnorodność treściową i formalną zbieranych wariantów, od przekazów wzorowych, rozwiniętych i spójnych, po chaotyczne, kalekie czy eliptyczne. I trafnie objaśnia te różnice jako nieunikniony rezultat „tradycyjnego ich żywota”, który określają nieustannie przekształcające się opowieści w ustach różnych narratorów. Jednocześnie Kolberg deklaruje wierną dokumentację języka opowieści, konieczność oddania pierwotnej ich postaci dla zachowania autentyzmu opowiadań. Jest to więc spojrzenie na prozę ludową znacznie wnikliwsze, bezstronniejsze i bardziej realistyczne niż prezentowane przez wydawców bajek, którzy poprzedzili Kolberga. Wcześniejsze wymieniane już zbiory prozy ludowej K.W. Wójcickiego (1837), K. Balińskiego (1842), L. Siemieńskiego (1845), R. Zmorskiego (1852), A.J. Glińskiego (1853) i S. Barącza (1866) wyrosły z romantycznego przekonania o historycznej, zabytkowej wartości folkloru bajkowego, z potrzeby szukania w nim archaicznych śladów dawnej tradycji. W obliczu zagrożenia Polski przez zabory zbieracze i wydawcy tych zbiorków zmierzali do utrwalania świadomości narodowej, pamięci i wiedzy o przeszłości. Teksty, nie zawsze ludowe i nie zawsze spisywane ze słuchu, lecz czerpane ze starych dokumentów, kronik i wspomnień, zapożyczane z różnych źródeł i relacji, poddawane były przez tych autorów obróbce literackiej, często parafrazom, stylizacji, fabularyzacji, wygładzaniu stylu i słownictwa, dzięki czemu stawały się w mniejszym lub większym stopniu opowiadaniami autorskimi, powstającymi jedynie „pod wpływem 290 �zasłyszanych”. Ich przekaz miał być podany czytelnie, przekonująco dla wszystkich, językiem ogólnie dostępnym, tak by pozostawały w pamięci jako interesujące „pamiątki przeszłości” pełniące rolę wychowawczą i formacyjną. Choć zbieracze ci na ogół byli zorientowani w twórczości ludu, w sumie folklorem bardziej się posługiwali niż go w rozumieniu współczesnym dokumentowali. Nierzadko dochodziło przy tym do mistyfikacji, jak np. u Wójcickiego, który wydrukował historię o Walgierzu z Tyńca niemającą nic wspólnego z opowieściami ludu, czy u Glińskiego, w którego Bajarzu polskim znalazły się, jak ustalił J. Krzyżanowski1, przeróbki poetyckich bajek Żukowskiego i Puszkina. Starodawność rozumiana jako udowodniony atrybut bajki ludowej, historyczny aprioryzm w jej postrzeganiu krępowały dociekania badawcze i głębsze analizy prezentowanych opowieści. Zbiory te spełniły jednak ważną rolę, wprowadzając prozę ludową do obiegu czytelniczego i wytyczając dalszą drogę prac nad nią kolejnym folklorystom. Szczególnie niezwykła popularność Klechd, starodawnych podań i powieści ludu, jak i samego autora tego zbioru, Wójcickiego, okazały się znaczące w dalszym przebiegu badań. Przyniosły też cenne wskazówki dotyczące materiału starszego, zwłaszcza staropolskiego, wykorzystane w późniejszych pracach. Charakterystyczny tytuł tego zbiorku, w którym występuje określenie „klechdy” jako bardziej poetyczne – w rozumieniu autora – i nobilitujące „bajkę” (w odróżnieniu od pospolitego „bajania”) oraz programowy przymiotnik „starodawne”, trafnie oddaje zamierzenia pokolenia romantycznych miłośników bajki. Precyzyjniejszej systematyki tekstów bajkowych poprzednicy Kolberga nie podejmowali, nie wykraczając poza deklaratywne i ogólnikowe propozycje ich podziału i charakterystyki, co najwyżej z próbą ich zastosowania w układzie i kolejności opowiadań. Wójcicki, autor reprezentatywnego i inspirującego następców zbioru, podzielił 33 teksty poddane obróbce literackiej na trzy części. „Do pierwszej należą starożytne podania słowiańskich [tj. przedchrześcijańskich] jeszcze wieków, jak powieści o powietrzu, wichrze, wilkołaku”, albo różne podania lokalne; do drugiej zaliczał „osoby wprawdzie historyczne, ale o których kroniki nasze milczą lub małe dają objaśnienia”, wśród których znaleźli się „najstarożytniejsi bohatyrowie”: Waligóra i Wyrwidąb, „sławny rozbójnik” Madej i „czarodziej” Twardowski”; 1 Zob. J. Krzyżanowski „Bajarz polski” Glińskiego i jego źródła literackie, w: tegoż Paralele… , s. 760–772. 291 �do trzeciej – „powieści o czarach i czarownicach, o zaklętych królewiczach i królewnach, o cudownych zamkach itp.” Podział ten opatrzył autor konstatacją: We wszystkich rej wiodą bujne marzenia wyobraźni i cudowność. Cudowność ta, zawsze upragniona, nie tylko się w samych odbija klechdach, wyobraźnia ludu tak jest jej pełną, że można rzec, iż do żywota jego należy1. Uderza niekonsekwencja, wręcz absurdalność tego podziału; właściwie wszystkie opowieści mogłyby przynależeć do ostatniej grupy. Potrzeba dowartościowania bajki prowadziła do sprzeczności: z jednej strony podkreślał autor „cudowność” w ludowej prozie, z drugiej wierzył w zawartą w niej „prawdę historyczną”; lokalne podania odnosił do czasów przedchrześcijańskich, a postacie bajeczne określał jako „osoby historyczne”. W zbiorku Balińskiego, liczącym 28 opowieści, podobnym do Klechd, zredagowanym przez Wójcickiego i pozostającym pod wyraźnym jego wpływem, nie wprowadzono podziału materiału, a określeń: „podanie”, „opowiadanie”, „powiastka”, „gadka”, „powieść” używał autor wymiennie. Teksty ogładzone również literacko, choć mniej niż u Wójcickiego upoetyzowane, przynoszą nowe w stosunku do poprzednika wątki, reprezentatywne dla polskiego folkloru, niekiedy stanowiące ich przekaz najstarszy, jedyny z pierwszej połowy XIX wieku2. Siemieński, który w swojej pracy zawarł ponad półtorej setki opowieści, stanowiących obok pewnej liczby przekazów ustnych głównie przedruki z innych źródeł, streszczenia lub skróty utworów publikowanych, teoretycznie i w zasadzie trafnie odróżnił podania od bajek, pisząc : […] do zbioru niniejszego nie przyjąłem tak zwanych klechd, czyli bajek; ten rodzaj bowiem utworów gminu należy do innego działu. Podanie właściwie trzyma się albo pewnego miejsca albo też nosi na sobie cechę pewnej rzeczywistości historycznej lub pochodzenia z czasów pogańskich, gdy przeciwnie, klechda, swobodna jak wietrzyk, jest czystą igraszką fantazji lubującej się w pewnych obrazach i przedmiotach, a mianowicie postaciach bohaterskich. Lud do niej 1 K.W. Wójcicki Klechdy..., Warszawa 1837, s. 13–14. Zob. też R. Wojciechowski Kazimierz Władysław Wójcicki i jego „Klechdy”, w: K.W. Wójcicki Klechdy…, Warszawa 1972, s. 34. 2 M.in. są to opowieści Bieda i Blada panna (dwa warianty T 331A), Trupia głowa (T 366), Diabli tanek (T 480C), Pieniądze (T 763), Twarz królewska (T 929), Kochanie (T 3115), zob. K. Baliński Powieści ludu…, odpowiednio: s. 11 i 105, 88, 107, 51, 55, 83. 292 �nie przywiązuje tej religijnej wiary, jaką ma często w podanie; tym ona jest dla niego, czym dla nas romanse rycerskie lub powieści Hoffmanna1. W zamyśle autor ograniczył się więc świadomie do podań miejscowych, historycznych i wierzeniowych, w praktyce jednak w jego zbiorze znalazły się opowieści, które dzisiaj określilibyśmy jako bajki ajtiologiczne, anegdoty, a nawet opowieści fantastyczne, opisywane w cytowanej wyżej wypowiedzi jako klechdy właśnie. Mimo to próba rozróżnienia gatunków prozy ludowej świadczy o krytycyzmie autora. Zbiorek podań i bajek R. Zmorskiego cechuje świadoma stylizacja literacka opowieści, do której autor otwarcie przyznał się jako do bardziej atrakcyjnej dla czytelnika. W przedmowie pisał: Obrabianiem, okrzesywaniem i dopełnianiem gminnej powieści podług własnych pojęć spisującego odbiera się zbiorowi wierzytelność, ze spisania znowu samej suchej treści lub niewolniczego stenografowania słów pierwszego lepszego wiejskiego opowiadacza powstaje książka zbyt jałowa dla czytelnictwa, która zatem na upowszechnienie przedmiotu korzystnie wpłynąć nie może. Zdaje się, że obu tych szkopułów uniknąć można, zachowując w pisaniu tryb opowiadaczy gminnych – i tym też trybem poszedłem2. Uznając tę ingerencję za uprawnioną, zadbał jednak o zachowanie ludowego charakteru swoich opowieści w znacznie większym stopniu niż Wójcicki. Zmorski dostrzegał przemiany tekstów bajkowych mimo romantycznej tezy o ich historyzmie, a wobec tej ewolucji trudność rozpoznania w nich reliktów dawności, których jednak nie negował. Dzielił opowieści na podania, bajki i gadki. Za najdawniejsze zabytki kultury ludu obok pieśni uważał Zmorski podania, które stanowiły według niego odbicie przeszłości, dawnych dziejów i wierzeń „w świetle, jakim je lud swego czasu widział i pojmował”. Baśnie, w jego klasyfikacji odpowiadające baśniom magicznym, uznawał za twory fantazji i wyobraźni, „wysnute z wierzeń, wyobrażeń i podań ludu”, a jako „podrzędniejszy rodzaj gminnego słowa” traktował gadki, „opowiadania przykrótsze, dla braku powieściowego wątku baś­ nią lub dla zbyt błahego przedmiotu podaniem zwać się nie zasługujące”3, 1 Tu i niżej L. Siemieński Kilka słów o ważności podań ludowych w: tegoż Podania i legendy…, , s. XVII –XVIII. 2 R. Zamarski [R. Zmorski] Kilka słów wstępnych, w: tegoż Podania i baśni ludu…, s. XII. 3 Tamże, s. VI–VIII. 293 �odnoszące się do spraw i zdarzeń bieżących lub niedawnych. Podobnie jak Siemieński ujmował więc różnicę między podaniem a baśnią, widział ją jednak jako wynik dynamicznego procesu zacierania dawnej postaci i sensu podania pod wpływem baśniowej fikcji. W sumie według opinii późniejszych badaczy zbiorek Zmorskiego wywodzi się sposobem ujęcia i opracowania ze szkoły Wójcickiego, lecz przewyższa Klechdy zarówno w formie i treści, jak i w komentarzu1. Cieszący się przez kilkadziesiąt lat niesłabnącą popularnością i tłumaczony na języki obce Bajarz polski Glińskiego przyniósł 47 opowieści – jak wspomina autor w przedmowie – spisywanych z pamięci, a zasłyszanych w dzieciństwie w Szczorsach i Niehniewiczach2, wsiach zamieszkiwanych głównie przez Białorusinów. Zatem i tu autorem publikowanej wersji tekstów, narratorem opowieści jest ostatecznie wydawca zbiorku. Gliński odżegnuje się od aspiracji badacza, odsyłając jednocześnie do prac swoich poprzedników, które najwyraźniej dobrze zna, i próbuje też przedstawić własną propozycję podziału prozy ludowej na trzy rodzaje: baśnie „[…] na cudownościach, czarach i fantastycznych urojeniach osnute”; powieści, których „cechą jest prawdopodobieństwo i dowcip” oraz gawędy, tj. „krótkie opowiadania o duchach, strachach i upiorach”3. Antologia Glińskiego zawiera opowieści przeważnie pochodzenia białoruskiego, obok niewielkiej tylko liczby bajek polskich, anegdot o „kmiotku Roztropku”, a także wspomnianych trawestacji i przekładów prozą, parafraz lub streszczeń wierszowanych bajek W. Żukowskiego i A. Puszkina. Książce, długo uchodzącej za reprezentatywny zbiór polskich bajek, mimo ich niepolskiej i w dużej mierze literackiej proweniencji, przypisuje się obecnie historyczne znaczenie, głównie dzięki ukazaniu wpływów rosyjsko-białorusko-polskich oraz popularyzacji niektórych wątków bajkowych, a także rosyjskiej klasyki literackiej na gruncie polskim4. Najpóźniejszym z wymienionych zbiorów bajek, wydanym rok przed pierwszą częścią Kujaw Kolberga, była praca galicyjskiego dominikanina, historyka, Sadoka Barącza, pt. Bajki, fraszki, podania, przysłowia i pieś­ ni na Rusi (Tarnopol 1866). Zawiera materiał ułożony alfabetycznie (bez 1 Por. m.in. R. Wojciechowski Warszawskie, w: Dzieje folklorystyki polskiej…, s. 136. A. Gliński Do Czytelnika w: tegoż Bajarz polski…, T. I, s. XV–XVI. 3 Tamże, s. XI–XII. 4 Zob. J. Krzyżanowski Gliński Antoni Józef, w: Słownik folkloru polskiego… s. 122, O. Zadurska Gliński Antoni Józef, w: Słownik polskiej bajki ludowej…, T. 2, Toruń 2018, s. 39–40. 2 294 �klasyfikacji gatunkowej) według tytułowych haseł, opracowany literacko podobnie jak poprzednie zbiory, lecz bardzo bogaty. Składają się na niego anegdoty szlacheckie, lokalne i często skądinąd nieznane, pewna ilość podań i znaczna ilość kawałów i facecji o księżach unickich, w sumie ponad 150 najczęściej krótkich tekstów oraz około 80 przysłów i 25 pieśni. Opowiadania rozmaitego charakteru, głównie polskie i ukraińskie oraz nieliczne ormiańskie i żydowskie, reprezentują folklor klasztorny Podola zachodniego, a więc przynoszą cenny materiał historyczny do poznania kresowego repertuaru środowiskowego. Obok wymienionych zbiorów, które Kolberg znał i cytował w swoich tomach, śledził także publikacje w czasopismach i kalendarzach przynoszące pojedyncze teksty podań i bajek, m.in. w latach 30. i 40. w leszczyńskim „Przyjacielu Ludu”, gdzie drukowane były np. opowieści pióra Berwińskiego i Lompy. Obserwował także z bliska toczącą się równolegle dyskusję na temat znaczenia podań i bajek, sposobu ich zbierania, wydawania i interpretowania, jak np. przywoływane wcześniej wypowiedzi Kraszewskiego czy apele i opinie na łamach „Biblioteki Warszawskiej”1, której wezwań do prac zbierackich i badawczych stał się realizatorem. Poznał więc grunt przygotowany przez poprzedników poprzez kolejne edycje i toczącą się debatę wokół tego rodzaju twórczości ludowej. Jeśli dodać do tego prawie 30-letnie własne doświadczenia terenowe i obcowanie z żywym folklorem, uzasadniona wydaje się wnikliwsza i bardziej realistyczna postawa zbieracza i wydawcy wobec nowego przedmiotu badań, jakim stała się proza ludowa w jej różnych odmianach. Kolberg był kontynuatorem poczynań Wójcickiego i romantycznych zbieraczy bajek, ale jednocześnie stworzył własną „szkołę” zbierania i wydawania ludowej prozy. Dystans, jaki cechował jego postawę, uwidoczniony w cytowanej wyżej przedmowie do 1 Artykuły zajmujące się bajkami i podaniami oraz ich podziałem gatunkowym opublikowali tam m.in. W.A. Maciejowski (Klechdy polskie i obrobienie ich, „Biblioteka Warszawska” 1850, T. 1, s. 1–14) oraz J. Grajnert (Studia nad podaniami ludu naszego, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 2 s. 465–514, T. 3, s. 70–105). Maciejowski pisał także obszerniej o ludowej prozie w trzytomowej pracy pt. Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, T. 1, Warszawa 1851, s. 186–276. Wcześniej w „Athenaeum” R. III: 1843, T. 1, s. 19–30, T. 3, s. 47–59, T. 4, s. 65–83 i T. 5, s. 61–74 ukazał się artykuł E. Izopolskiego Badania podań ludu. Wartościowy zbiór bajek zawiera też dzieło A. Marcinkowskiego Lud ukraiński, jego pieśni, bajki, podania, klechdy, zabobony, obrzędy, zwyczaje, przysłowia, zagadki, zamawiania, sekreta lekarskie, ubiory, tańce, gry itd. (T. 1–2, Wilno 1857); są to przekazy autentyczne, pozyskane w terenie, spisane przez badacza w języku polskim. 295 �kujawskich opowieści, przejawił się przede wszystkim w porzuceniu historycznego aprioryzmu co do zabytkowości bajek, we wnikliwej analizie mechanizmu ich życia obserwowanego z autopsji, w przekonaniu o konieczności dokumentowania ludowego tekstu w jego autentycznej postaci, zamiast opracowywania literackiego i stylizowania pierwotnych przekazów. Jak dalece badacz był tu konsekwentny, zwłaszcza w stosunku do deklaracji postulatu ostatniego, miały pokazać bajki publikowane w kolejnych monografiach. Obok cytowanego wyżej komentarza do publikowanych bajek przedstawił Kolberg w części I Kujaw swoją próbę ich klasyfikacji. Pisał: Gdy powieści te rozmaitej, jak powiedziałem, są natury, rozgatunkowanie ich przeto i należyte uklasyfikowanie, zwłaszcza w surowym stanie, w jakim się nam przedstawiają, ułatwi badaczom rozbiór i wnioski1. Podzielił zatem i scharakteryzował kujawską prozę „wedle treści i ducha, jaki gawędy niniejsze ożywia”, na kategorie następujące: 1. Klechdy, to jest takie, w których przemaga cudowność i rozkiełzana w różnym stopniu wyobraźnia, do dziwactw czasami i potworności dochodząca. I one same na różne także dałyby się jeszcze rozłożyć gatunki. W jednych bowiem martwe i na wpół żywotne ciała odgrywają rolę istot żyjących w pełni; sprzęty, narzędzie, budowle, kamienie, rośliny itd. mają swą wolę i gwarę; zwierzęta i ptaki mówią i działają jak ludzie, a nawet nadludzko, a ludzie bywają półbożkami. W innych przeciwnie, ludzie stają się igraszką woli rzeczy martwych. […] Z takich to pierwiastków i żywiołów […] składają się owe klechdy, czyli klecenia niestworzonych rzeczy (jak lud miejscami się wyraża), owe baśni, bajki, bajdy (jak skazki na Rusi). Niektóre z tych klechd w pierwotnej może zachowały się czystości, inne zwichnięte lub pokaleczone, inne wreszcie upstrzone i częstokroć oszpecone przeróbkami i dodatkami dokonanymi wedle późniejszych i nowszych wyobrażeń. […] 2. Legendy, podania religijne, rozgadki moralne i obyczajowe itp., których obfitość nie mniejszą niemal jest od tamtych, a które (oprócz kronikarskich i klasztornych) rozłożyć by się dały na powieści zmieszane z pogaństwem, powieści czysto chrześcijańskie i powieści moralne. 1 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 108. 296 �3. Powiastki i gawędy o wojakach, kupcach, włóczęgach, zbójcach, złodziejach itd. Powieści te, opuszczając krainę duchów, wkraczają już stanowczo w dziedzinę rzeczywistości, częstokroć epoką dosyć nam bliskiej. […] Zdarza się atoli niekiedy, że i do takich powieści wchodzi jakaś cudowność, że i tu ukazuje się i działa duch jakiś wyskakujący nagle niby deus ex machina. 4. Gadki, dykteryjki są to znów wymysły, to skromne, to rozpasane, gdzie opowieść nagina się lub przechodzi wprost w satyrę, ironię, humoreskę, karykaturę lub kaprys. Przeważa w nich zatem strona komiczna. Bierze ona na cel rozmaite przygody z życia potocznego […]1. Opowieści ostatniej grupy podzielił Kolberg na sześć mniejszych (gadki przygodne, o duchownych, o Żydach, o diabłach, o ptakach i zwierzętach, cudowne). Podział ten wyraźnie nawiązuje do refleksji poprzedników, dla których podobnie istotne było kryterium tematu i stosunku do rzeczywistości, czytelna opozycja: cudowność a realność, przy czym w praktyce Kolberga widoczniejsze okazywało się zjawisko przenikania i splatania się obu światów, zacierania ostrych granic między nimi. Zwraca uwagę użycie terminu „klechda” wprowadzonego przez Wójcickiego w tytule omawianego zbioru bajek i skomentowanego przez niego jako określenie „powieści, które pod nazwą bajek z ust do ust przechodzą”2. Zaczerpnął go Wójcicki z XVI-wiecznej, nieznanej dziś tragedii, o której dowiedział się z dzieła Czackiego3. Termin ten, który w XIX wieku nacechowany był dawnością, a którego etymologia współcześnie uznawana jest za niejednoznaczną, nie przyjął się mimo popularności zbiorku Wójcickiego, a Kolberg w żadnej kolejnej monografii w druku do niego już nie powrócił, choć w rękopisach, zwłaszcza z wcześniejszego etapu badań, określeniem tym jako notą gatunkową sygnował niektóre, zresztą genologicznie różne opowieści. 1 Tamże, s. 109–110. K .W. Wójcicki Klechdy, starożytne podania…, T. 1, Warszawa 1837, s. 11. 3 Zob. T. Czacki O litewskich i polskich prawach, , T. I, Warszawa 1800, s. 12 – informacja za: J. Krzyżanowski Klechda, w: Słownik folkloru polskiego… s. 169. Tam również mowa o innym możliwym znaczeniu wyrazu „klechda”, tj. bajka, ale również zaklęcie i formuła czarnoksięska. W źródle Czacki określa klechdy jako podania, tradycje. Choć do terminu „klechda” nawiązali później w tytułach swych zbiorów S. Ulanowska, J. Lompa, J. Kasprowicz, B. Leś­ mian, do mowy potocznej jednak nie przeniknął. Por. też V. Wróblewska Klechda, w: Słownik polskiej bajki ludowej… T. 2, Toruń 2018, s. 148–150 oraz tamże, s. 29–31 hasło Gadka tej samej autorki. 2 297 �Z kolei terminu „gadka”, potocznego określenia opowieści ludowych, spopularyzowanego w XIX wieku w tytułach zbiorów i rozdziałów z prozą, a przypisanego tu przez Kolberga do opowieści komicznych, dotyczących „życia potocznego”, będzie on używał także w późniejszych monografiach. Jako pojęcie niejednoznaczne genologicznie, odnoszące się do różnych gatunków, zostanie także doprecyzowane wyróżnikami typu: „gadki o złych duchach, diabłach, strachach”, „gadki o zbójcach, oszustach, głupcach, babach itp.”. Nie zaprzeczając istnieniu w bajkach pierwotnych, „pogańskich pojęć i obrazów”, Kolberg w kujawskim komentarzu podkreśla proces kształtowania się w ciągu dziejów nowszych „powieści chrześcijańskich”, które bywają w różnym stopniu „osnute na tle” lub „pomieszane” z pierwszymi. Jednocześnie podkreśla żywotność w folklorze gatunków realistycznie ukazujących codzienne życie i stosunki, zwyczaje i problemy mieszkańców wsi w różnego rodzaju „powiastkach” i „gadkach”. Po raz pierwszy przy tym wyeksponowany zostaje tak wyraźnie nowy gatunek, anegdota (kawał), przez romantyków na ogół pomijany ze względu na swoją dosadność, rubaszny czy nieprzyzwoity koncept, a także jako „mniej użyteczny” ze względu na programowe poszukiwanie w folklorze starodawności. Kolberg akcentuje jako cechę charakterystyczną komizm i humor ludowej facecjonistyki, z ich odcieniami i odmianami – „satyrą, ironią, humoreską, karykaturą i kaprysem”. Stosuje tu jednak – jak powiedziano wcześniej – świadomą selekcję ze względu na obowiązujący konwenans obyczajowy, eliminując teksty zbyt drastyczne językowo i treściowo. W swojej charakterystyce gatunków nie używa jako wyróżnika określenia „anegdota”1, lecz proponuje terminy: „gadka”, „dykteryjka”. Dzieli je według tematów i głównych bohaterów opowiadań, wskutek czego ten wewnętrzny podział jest nieostry i zaciemniający; treści poszczególnych działów „gadek” nachodzą na siebie i nie wyczerpują bogactwa żywotnych w folklorze wątków lub też niejasno je opisują. Charakterystyczne, że wśród opowiadań komicznych wyróżnia Kolberg z jednej strony nawiązujące do spraw uniwersalnych, ogólnoludzkich oraz z drugiej nasycone realiami i kolorytem lokalnym, wyrosłe z codziennego doświadczenia określonej wspólnoty, co też nie zawsze daje się wyraźnie rozgraniczyć. 1 Przywołuje jednak ten termin w tekście rozdziału „Lud”, pisząc: „Na dowód dowcipu chłopskiego przytoczymy tu parę anegdot w obiegu w Kujawach będących, a z prawdziwych wziętych zdarzeń” (O. Kolberg Kujawy cz. I, DWOK T. 3, s. 48). 298 �Klasyfikacja ta, choć nieostra i dość ogólnikowa, mieszająca kryteria genologiczne z tematycznymi, ujmuje jednak folklor prozatorski w pewne ramy zbliżone do systematyki przyjętej współcześnie1. Mimo braków i nieścisłości definicyjnych, niekonsekwencji oraz niejednoznacznego do końca klucza podziału, jest klarowniejsza niż dotychczasowe i pozwala odróżnić zasadnicze gatunki: bajki magiczne (klechdy), legendy, anegdoty (gadki), w oparciu o kryteria w gruncie rzeczy czytelne, choć nie zawsze precyzyjnie opisane. Z czasem Kolberg wyróżniać będzie, choć niekonsekwentnie, także bajki (zwierzęce, w znaczeniu „fabula”) reprezentowane jednak nielicznymi wariantami. Inaczej potraktuje też od początku podania lokalne, narodowe, historyczne i wierzeniowe, o których w kujawskiej klasyfikacji nie ma mowy. Te opowieści, często zlokalizowane, traktowane jako autentyczne przygody osób znanych z imienia i nazwiska, odniesione do konkretnych zdarzeń, postaci czy czasów, uprawdopodabniające fikcję poprzez odniesienie do niby to realnych faktów czy świadków, miejsc czy okoliczności, znajdą swoje miejsce – jak wspomniano wcześniej – w rozdziałach monografii poświęconych opisowi kraju, ludu, wierzeń, a także jako materiał uzupełniający te rozdziały w przypisach. Wydaje się, że przyczyna takiego przydziału podań i opowieści wierzeniowych leży przede wszystkim w przypisaniu im funkcji legitymującej, „uwierzytelniającej” obraz etnograficzny regionu i jego świata nadzmysłowego oraz w dogodności formalnej układu, który pozwolił powiązać folklor podaniowy odniesiony do konkretnych miejsc i wierzeń z ich opisem, a tym samym opis ten wzbogacić. Być może także rozwiązanie takie bywało bezpieczniejsze wobec licznych akcentów patriotycznych, bardziej lub mniej ukrytych w podaniach tępionych jako nośniki historii i tradycji przez carską cenzurę. Podania wtapiane w wywód autora, zwłaszcza niefabularyzowane, a jedynie streszczane lub sygnalizowane jako wątki, łatwiej było ochronić przed okiem cenzora w zobiektywizowanym tekście informacyjnym. Szereg podań, np. krakowskich, ze względu na swoje wyraźne treści i aluzje patriotyczne w rozwiniętych fabularnie opowiadaniach do druku jednak nie weszło, 1 „Zbudowanie wreszcie systematyki międzynarodowej, dalekiej zresztą od doskonałości, dowiodło, że autor Ludu był na dobrej drodze, gdy tworzył ramy ogólne, rozmieszczenie w nich bowiem klas pomniejszych pozwala dzisiaj na stosunkowo przejrzystą klasyfikację całego ogromnego materiału” – oceniał J. Krzyżanowski w następnym stuleciu (zob. Dorobek Oskara Kolberga w dziedzinie literatury ludowej…, s. XXXVII). 299 �pozostając w rękopisach aż do wydania ich w suplemencie do monografii krakowskiej. Schemat klasyfikacji zaproponowany w Kujawach zastosowany został także z pewnymi modyfikacjami w obszerniejszych monografiach z lat następnych, tj. w Krakowskiem, Poznańskiem oraz w Pokuciu1. Modyfikacje te dotyczyły terminologii gatunkowej, a także po części wyodrębniania niektórych współrzędnych grup tekstów. I tak kujawskie „Klechdy” zastąpiły „Gadki cudowne” (w Krakowskiem cz. IV), „Baśni cudowne” (w Poznańskiem cz. VI), „Kazki cudowne” (w Pokuciu cz. IV), rozczłonkowane na 5 podgrup kujawskie „Gadki” skomasował Kolberg w Krakowskiem do dwu: „Gadki o złych duchach, diabłach, strachach” oraz „Gadki o zbójcach, złodziejach, frantach, głupcach, babach itp.”. Podobnie w Poznańskiem wyróżnił „Gadki o czarcie i diabłach” oraz „Powieści o zbójcach, oszustach, głupcach, babach”, dodając jednakże jako osobny dział „Dykteryjki i fraszki”. Także w Pokuciu znalazły się „Kazki o złych duchach, siłaczach i strachach” oraz „Kazki przygodne i dykteryjki”. Osobny rozdzialik przeznaczył Kolberg na „Bajki” (zwierzęce) w Poznańskiem (9 tekstów) i w Pokuciu (3 teksty), podobnie postąpił Kopernicki w Chełmskiem (4 bajki), podczas gdy wcześniej, w Kujawach, kilka krótkich tekstów związanych z głosami ptaków zebrał razem i zatytułował „Gadki o ptakach”, a w Krakowskiem zamieścił 4 opowiadania z adnotacją „Bajka” na końcu rozdziału poświęconego gadkom. W pozostałych monografiach, w których teksty prozatorskie publikowane są w bloku bez klasyfikacji, pojedyncze bajki zwierzęce zajmują w nim przypadkowe miejsce. Rozdział „Powieści moralne, legendy” ma tak jak w Kujawach stały tytuł także w trzech późniejszych monografiach. Jak widać – pewne grupy tekstów określa Kolberg terminami niegenologicznymi, lecz tematycznymi, co utrudnia rozpoznanie się w materiale. W pozostałych, szczuplejszych seriach, tj. Lubelskiem, Kieleckiem, Radomskiem, gdzie nie przeprowadzał klasyfikacji zebranych opowieści, a gromadził je w rozdziale pod ogólnym tytułem „Powieści”, układ tekstów odzwierciedla tylko w pewnym stopniu przyjęty porządek gatunkowy, ale jest niekonsekwentny i w dużej mierze przypadkowy. Tam autor poprzestawał jedynie na ewentualnych, sporadycznych notach gatunkowych, na ogół 1 W pięciotomowym Mazowszu Kolberg nie opublikował bajek zebranych w osobnym dziale; znalazły się tam jedynie podania oraz opowieści wierzeniowe, rozproszone w innych rozdziałach. Zbiór mazowieckich bajek wydany został dopiero w cz. VII Mazowsza (DWOK T. 42). 300 �umieszczanych już w rękopisach i tylko nad pojedynczymi opowiadaniami. Noty te nie są stosowane jednolicie, kryteria oceny są zmienne, opatrywane są nimi niektóre tylko teksty, a terminy używane są wymiennie, często inne dla wariantów tego samego wątku. Z kolei terminy wyrazistsze i najczęściej używane przez Kolberga w rękopisach, takie jak „klechda”, „podanie” czy „legenda”, odnosi badacz do różnych w dzisiejszym rozumieniu tekstów, mimo że definiuje je prawidłowo1. Niekonsekwencje i trudności w rozpoznawaniu i oznaczaniu gatunków zaznaczają się także w przydziale do poszczególnych tytułowych podgrup, na które dzielony jest rozdział poświęcony opowieściom. Wędrują między poszczególnymi grupami wszystkie typy bajkowe, od baśni magicznych po anegdoty. Tak więc zdarza się, że bajki, które ze względu na dominację sfery cudowności znaleźć się powinny wśród baśni magicznych, czyli „gadek cudownych”, w jednej monografii zamieszczone są prawidłowo, w innych rozproszone w różnych zespołach, nawet wśród wierzeń, podobnie opowiadania anegdotyczne odnaleźć można nie tylko wśród dykteryjek, ale i wśród „gadek o zbójcach, złodziejach itp.”, a nawet w grupie legend i opowieści moralnych. Bywa, że dotyczy to tego samego typu bajkowego, inaczej w poszczególnych monografiach przydzielonego2. Kłopoty te wydają się zrozumiałe w tamtym okresie, gdyż systematyczne badanie struktury fabularnej i morfologii bajki ludowej, kontaminacji wątków, wędrówek motywów, ich przetwarzania i zmiany funkcji przypadły na czas późniejszy, a rozpocząć się miały pracami Karłowicza pod koniec XIX wieku, co Kolberg z uznaniem obserwował i odnotował3. 1 O doświadczanych przez dzisiejszych badaczy trudnościach związanych z systematyką bajek stosowaną przez Kolberga por. też m.in. P. Grochowski, V. Wróblewska Materiały Kolbergowskie a metodologia badań…, s. 51–53. Zob. też P. Grochowski Systematyka bajek ludowych, w: Słownik polskiej bajki ludowej…, , T. 3, Toruń 2018, s. 217–221. 2 Np. baśń o królewnie strzydze (T 307) w tomie 14. DWOK zamieszczona jest pod nr 16 i 17 (w dwu sąsiadujących wariantach pt. Królewna-strach) w dziale „baśni cudownych”, a w tomie 8. wariant tej opowieści opublikował Kolberg pod nr 55 wśród „gadek o złych duchach, diabłach, strachach itp.”. Anegdota o sprytnym oszuście sprzedającym magiczne przedmioty (T 1539) w tomie 14. pod nr 104 (Chłop i trzej studenci) znajduje się w dziale „dykteryjek i fraszek”, w tomie 8. pod nr 79 (O panu, Żydzie i zuchwałym Wojtku) w zespole „gadek o zbójcach, złodziejach, frantach [… ].”, a w tomie 32. pod nr 46 (Kara łakomstwa) między „legendami i kazkami moralnymi”. Kryterium tematyczne dla określenia niektórych poddziałów wyraźnie zamazywało więc czytelność przydziału. 3 M.in. charakteryzując swój zbiór bajek z Pokucia, zaznaczał: „A zdarzają się wśród nich i wielce pokaleczone, czasami niby torsy, do których brakujące części przy zbiegu szczęśliwych 301 �Na wcześniejszym etapie, gdy naukowy warsztat bajkoznawczy był u początków swego rozwoju, dokonania Kolberga były niewątpliwie nowatorskie, a kolejne tomy przynosiły dowody na doskonalenie się jego metody i analizy tekstów. Zasób i charakter źródłowy bajek publikowanych przez Kolberga w poszczególnych monografiach regionalnych jest zróżnicowany i – podobnie jak pozostałe zapisy folkloru – w decydującej mierze uwarunkowany możliwościami własnych badań bezpośrednich w danym regionie oraz współpracy z innymi zbieraczami, częstotliwością kontaktów i dostępnością narratorów. Na zróżnicowanie to wskazać może pobieżny choćby przegląd bajkowego zasobu w kolejnych monografiach. Na Kujawach, gdzie mimo politycznie trudnego czasu lat sześćdziesiątych Kolberg znalazł dogodne warunki do badań w zaprzyjaźnionych dworach i dworkach oraz życzliwych pomocników, zebrał ponad 45 tekstów opublikowanych w osobnym dziale w części I monografii (z dwoma tekstami uzupełnionymi w przypisach), ponadto zamieścił tam kilka podań i anegdot w innych rozdziałach tomu, a w części II w przypisach przytoczył legendy, anegdoty i opowieści wierzeniowe, głównie zaczerpnięte z literatury. Siedem opowieści (dwie niepełne) znalazło się w dopełniającym monografię suplemencie kujawskim. Zachowały się zapisy terenowe Kolberga 20 z tych opowiadań (w tym 3 fragmentaryczne), a ponieważ brak jakichkolwiek źródłowych wskazówek bibliograficznych, można przyjąć, że cały zbiór powstał w wyniku prac terenowych, choć możliwe, że nie tylko jako rezultat rejestracji samego Kolberga. Porównanie drukowanych tekstów z ich zachowanymi w manuskryptach wersjami prymarnymi pozwoliło ustalić, że choć Kolberg w zasadzie respektował język ludowy przekazów źródłowych, jako wydawca dokonywał w nich jednak poprawek i uzupełnień. Poza retuszem redakcyjnym służącym uczytelnieniu i lepszemu rozumieniu tekstu (dopowiedzenia, rozwinięcia, zmiana szyku itp.) korygował Kolberg również po części postać językową zapisów źródłowych; w druku znalazło się w nich więcej cech gwarowych, także okoliczności odnajdzie może kiedyś nauka czerpiąca materiał swój w coraz dalszych świata przestworzach”. I nawiązując do tej opinii, pisał dalej: „Do studiów porównawczych w tym zmierzających kierunku dążą – nie bez nadziei nader pomyślnych dla nauki wyników – gruntowne, bo na zestawieniu najnowszych a źródłowych dzieł autorów zagranicznych oparte prace J. Karłowicza, w czasopiśmie warszawskim «Wisła» ogłaszane” (O. Kolberg Pokucie cz. IV, DWOK T. 32, s. VIII). 302 �tam, gdzie pierwotnie w rękopisach były formy poprawnościowe. Być może wynikło to z pośpiechu notacji i braku wprawy w zapisie osobliwości dialektu, co później doskonała pamięć i osłuchanie z gwarą pozwoliło uzupełnić1. Praktyka ta jednak, choć odosobniona, każe z dzisiejszego punktu widzenia zrewidować deklarowane zachowanie nie tyle „prostoty wysłowienia ludowego”, ile dosłowności źródłowego przekazu, którą w tamtym czasie rozumiano mniej restrykcyjnie, by lepiej trafić do czytelnika. Skrupulatna analiza porównawcza całokształtu praktyk Kolberga w tym zakresie przemawia jednak generalnie za wysoką wiarygodnością i autentyzmem jego drukowanych zapisów ze słuchu. Krakowski zbiór bajek, podobnie jak pozostały materiał folklorystyczny z tego regionu bardzo bogaty, obejmuje 111 (wraz z podanymi w przypisach) opowieści wypełniających przeważającą część tomu czwartego monografii i dopełniony jest w suplemencie krakowskim sześćdziesięcioma nowymi tekstami prozatorskimi, wcześniej niewydanymi2. Dodane do tego materiału liczne podania lokalne, historyczne, narodowe i legendy (przeważnie z literatury) oraz opowieści wierzeniowe, a także anegdoty, bajki ajtiologiczne (głownie z zapisów terenowych), a niekiedy nawet bajki magiczne rozsiane w innych częściach monografii, zwłaszcza – zgodnie z praktyką Kolberga – w opisie kraju, ludu i wierzeń, składają się na zbiór imponujący. Jego fundamentalny zrąb stanowią zapisy Antoniny Konopczanki. Praca zbieraczki dla Kolberga, jej liczne zapisy bajek i opisy wierzeń ludu wsi podkrakowskich, dobrze znanych mieszkance Modlnicy i gorliwej współpracownicy autora Krakowskiego, są dobrze udokumentowane w zachowanych materiałach rękopiśmiennych i stanowią bezcenny materiał źródłowy, dotyczący bajek i wierzeń krakowskich. Konopczanka prowadziła swoje badania metodą wywiadów z informatorami i narratorami, których dobrze znała. Zachowała się znaczna, choć niekompletna, część jej manuskryptu, wspomnianego wyżej, tzw. raptularz modlnicki, w którym notowała kolejne rozmowy z konkretnymi osobami. Ten prymarny, brulionowy rękopis stał się następnie 1 Zob. A. Skrukwa „Kujawy” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement… (DWOK T. 72/II), s. LI– LV – tam analiza bajkowego materiału źródłowego i ingerencji redakcyjnej Kolberga w druku. 2 Materiały bajkowe z Krakowskiego omówione są w przedmowie do suplementu krakowskiego, zob. E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. LX–LXIII oraz s. LXIX–LXXXVI. 303 �podstawą sporządzanych przez Konopczankę czystopisów, w których teksty redagowała, wypreparowując je z surowej, pierwotnej postaci, a niekiedy wręcz stylizując. Dopiero w tej formie otrzymał je Kolberg i poddawał następnie redakcyjnemu retuszowi, już nieznacznemu i oszczędnemu. Stąd teksty zebrane przez Konopczankę mają postać w znacznym stopniu literacką, co badacz zaakceptował. Analiza zachowanych rękopisów pozwala przyjąć, że około połowa spośród 111 bajek opublikowanych przez Kolberga pochodzi z zapisów Konopczanki, a ponieważ zapisów tekstów dokonanych ręką Kolberga odnaleziono obecnie jedynie cztery, trudno orzec, jaka jest proweniencja pozostałych, gdyż brak konkretnych danych źródłowych. Prawdopodobne jest, że wkład Konopczanki był większy; wskazuje na to sposób zdekompletowania jej rękopisów. W sumie tekstów bajkowych w wersji literackiej jest w tomie 64, pozostałe sporządzone są w uproszczonej wersji gwarowej lub z elementami gwarowymi, zwłaszcza w partiach dialogowych. Podobnie spod pióra modlnickiej zbieraczki pochodzi większość opowieści wierzeniowych zamieszczonych w części III Krakowskiego, a także 22 opowiadania opublikowane w suplemencie krakowskim, gdzie znalazło się także kilkanaście opowiadań z rękopisów Kolberga (po części przejętych z literatury) oraz ponad 20 kolejnych zapisanych jeszcze inną ręką (17 to odpisy Władysława Kosińskiego z zagubionych rękopisów Kolberga lub Konopczanki, 4 zanotował nieudolnie bliżej nieznany Michał Szczurek). W siedmiotomowym Poznańskiem bajki wypełniają całą część VI. Wśród 111 tekstów około 1/3 stanowią przedruki z literatury, głównie z leszczyńskiego „Przyjaciela Ludu”, pozostałe pochodzą z badań terenowych, a zapisane zostały bądź przez Kolberga, bądź przez jego wielkopolskich współpracowników. Niestety nie zachowały się rękopisy tych opowieści, w archiwum Kolberga przetrwała ich śladowa ilość, nie da się więc ustalić autorskiej proweniencji zapisywanych opowieści. Noty lokalizacyjne, którymi opatrzył Kolberg w druku poszczególne bajki, przynajmniej w części pozwalają hipotetycznie powiązać je z miejscowościami, które odwiedził w Wielkopolsce i gdzie prowadził szczególnie owocne badania. We wstępie do tomu pisał: Poczet ich [tj. powieści ludu wielkopolskiego] niezbyt liczny skłonił nas do przedsięwzięcia podróży i poszukiwań w celu nagromadzenia obfitszego dla badań materiału. […] Spisywaliśmy je w różnych miejscowościach Wielkopolski 304 �i zyskiwali materiał tym obfitszy, im bardziej do zbierania onego sprzyjały okoliczności, jak to miało miejsce np. w Morownicy pod Szmiglem, w Czeszewie pod Gołańczą, w Pakosławiu pod Rawiczem i w Dębiczu pod Środą1. Zapisy z terenu mają w zasadzie jednolitą postać językową; zachowany jest tok ludowej opowieści, rejestracja cech gwarowych, choć uproszczona, na ogół bywa konsekwentna. Natomiast opowieści przedrukowane są ogładzonymi literacko bajkami ludowymi lub utworami literackimi osnutymi na motywach ludowych, ich kształt językowy z pierwodruku był przez Kolberga w zasadzie respektowany. Ponadto w poprzednich częściach monografii zamieścił Kolberg podania lokalne i historyczne, przywiązane do miejscowości, zabytków topografii regionu, a w części VII ponad 60 opowiadań o strachach, diabłach i czarownicach ilustrujących opisywane wierzenia, a zaczerpniętych głównie z rękopiśmiennej rozprawy Teobalda Klepaczewskiego o czarach i zabobonach2. Bogaty i cenny materiał bajkowy zawiera też monografia Pokucia, w której opublikował Kolberg 77 opowieści wypełniających wraz z zagadkami całą część IV. Są to teksty zapisane przez Kolberga i mieszkańców regionu bezpośrednio w terenie, wyłącznie po rusińsku, z zachowaniem właściwości gwarowych. Najczęstsze lokalizacje publikowanych bajek to: Horodenka, Kołomyja, Ispas i okolice oraz Czortowiec. Najwięcej zapisów dostarczonych Kolbergowi pochodzi od Iwana Nikityszyna, diaka z Horodnicy, oraz od Bazylego Jurczeńki, nauczyciela z Ispasa, potem studenta w Czerniowcach; wymienia ich Kolberg obok nazwisk pokuckich narratorów we wstępie do części IV Pokucia3, co – jak wiadomo – nie było praktyką stosowaną przez badacza systematycznie. 1 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), s. VIII. Notami: „Morownica” oraz „od Szmigla” sygnował Kolberg w druku 21 opowieści, „od Kościana” – 9 tekstów, lokalizację „Czeszewo” zanotował przy 6 bajkach, „od Rawicza”– przy 3, „od Leszna” – przy 4, notami „Dębicz” i „od Środy (Dębicz)” opatrzył 3 teksty, a „od Czempina (Brodnica)” – 5 opowiadań. 2 Rękopis T. Klepaczewskiego z 1861 roku pt. „Pogląd historyczny na czary w Polsce” wspomniany jest w przedmowie Kolberga do cz. VII W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 15) i cytowany tam obszernie, zob. m.in. s. IX, 76, 78, 81. 82, 94–97, 102, 104, 107, 111, 117, 118, 120 itd. 3 DWOK T. 32, s. XI. Zbór ten dopełnia „Pięć kazek huculskich” z Żabia (tamże, s. 270–294) oraz kilkanaście innych bajek huculskich opublikowanych w cz. II Rusi Karpackiej (DWOK T. 55), a niewydanych przez Kolberga. O pokuckich materiałach źródłowych zob. A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. XXX– –XXXIX, zob. też tamże, s. 264. 305 �Pozostałe wydane za życia Kolberga monografie zawierają mniejsze zbiory tekstów bajkowych. We wstępie do części II Lubelskiego, gdzie opublikował ich 20, pisał: Tuszymy sobie wszelako, że zamiłowany w tego rodzaju utworach nowy pracownik, znalazłszy wdzięczne do poszukiwań na ziemi lubelskiej pole, wyzyskać je zechce w pełni i zbiór nasz nierównie ciekawszym, a tym samym i cenniejszym wzbogaci materiałem. Nie podobna bowiem przypuścić, aby ziemia tak bujna i tak we wszystkie etnograficzne właściwości obfita mniej licznie niż wszystkie inne dzielnice Polski w powieści i bajki ludowe była uposażoną”1. Podobny zasób odnajdujemy Radomskiem (23 teksty, po części z zapisów Kolberga) oraz w Kieleckiem (25 opowieści spisanych przez Władysława Siarkowskiego, współpracownika Kolberga z Kielecczyzny). Tomy wydane pośmiertnie przez Izydora Kopernickiego, tj. część II Chełmskiego i Przemyskie oraz Wołyń w edycji Józefa Tretiaka, przynoszą odpowiednio: 30 tekstów zebranych i spisanych przez Marię Hemplównę, wartościowych ze względu na autentyzm potocznego języka Chełmszczyzny, 14 opowiadań dostarczonych przez korespondentów w opracowaniu Kopernickiego i po części jeszcze Kolberga oraz 25 bajek zapisanych około roku 1835 przez Jana Prusinowskiego, a ofiarowanych Kolbergowi w 1862 roku w Żytomierzu2. Spośród materiałów wydawanych po raz pierwszy w ramach Dzieł wszystkich obfitością folkloru bajkowego wyróżnia się wspomniana już część VII Mazowsza, zawierająca ponad 70 tekstów. Zbiór ten pochodzi głównie z badań terenowych – przeważnie z zapisów Kolberga (ponad 40 opowiadań zanotowanych w około 20 różnych miejscowościach regionu), a także współpracowników i korespondentów (kilkanaście bajek). Pozostałe, nieliczne, są wypisami z literatury. Wieloletni i wielostronny kontakt 1 O. Kolberg Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. V. Bajki przemyskie i wołyńskie wydawcy (I. Kopernicki i J. Tretiak) opublikowali bez klasyfikacji (zob. DWOK T. 35 i 36), chełmskie natomiast ( DWOK T. 34) Kopernicki podzielił na: podania, legendy, baśnie, czyli klechdy, gadki, bajki, fraszki i anegdoty. Materiał folklorystyczny z wymienionych tomów pośmiertnych Kolberga omówiony został przez E. Millerową we wstępie do suplementu chełmskiego (DWOK T. 82) oraz do suplementu przemyskiego (DWOK T. 83), a także przez A. Skrukwę we wstępie do suplementu wołyńskiego (DWOK T. 84). Materiał nowy, wydany w tych suplementowych tomach nie wnosi większego wkładu do zasobu regionalnej prozy ludowej. 2 306 �z regionem w okresie zamieszkiwania w Warszawie, z zaprzyjaźnionymi lub polecanymi mieszkańcami dworów i dworków Mazowsza, a także w samej Warszawie zaowocowały szczególnie cenną dokumentacją folkloru bajkowego. Przedstawia on także dużą wartość dla językoznawców, gdyż poświadcza stosunkowo odległe stadium rozwoju gwar mazowieckich; część materiału pochodzi bowiem z pierwszej połowy XIX wieku, gdy badania nad dialektami jeszcze się nie rozpoczęły. Jest to więc źródło do poznania starszego ich stanu na Mazowszu, a także do ustalenia granic zasięgu niektórych cech gwarowych, zwłaszcza wtedy przydatne, gdy zapisy są zlokalizowane1. Zasobnością i wartością źródłową wyróżnia się także zbiór bajek zebranych przez Kolberga w Sanockiem-Krośnieńskiem, a opublikowanych w części III monografii tego regionu. Ponad sto tekstów wariantów polskich i ukraińskich, głównie z Bóbrki, Czaszyna i Wzdowa, pochodzi w przeważającej części z badań terenowych Kolberga, prowadzonych w tym regionie parokrotnie i systematycznie, przy współpracy życzliwych i kompetentnych pomocników. Poza bogactwem prezentowanych wątków teksty te przynoszą również bezcenny materiał do badań nad gwarami okolic Sanoka i Krosna, współistnieniem i wzajemnymi wpływami folkloru polskiego i ruskiego na terenie wschodniego pogranicza kulturowego dawnej Polski2. Skromniej, a czasami znikomo przedstawiają się bajki w monografiach tych regionów, z którymi kontakt był bardziej powierzchowny i gdzie nie udało się szerzej rozwinąć badań. Widoczne to jest w tomach, takich jak Pomorze, Śląsk, Mazury pruskie, Góry i Podgórze, Kaliskie-Sieradzkie, Tarnowskie-Rzeszowskie, Białoruś-Polesie, Litwa. Zapisy terenowe samego Kolberga są w nich stosunkowo nieliczne, na ogół przeważają teksty wypisane ze źródeł literackich. I wśród nich jednak znajdują się przekazy cenne, zwracające uwagę swoją wartością źródłową dla folklorystyki i dialektologii. Wymienić tu można kilkanaście bajek śląskich zapisanych przez Kolberga w 1868 roku w Woli Rasztowskiej pod Radzyminem na Mazowszu, gdzie przez parę lat pracowała grupa sezonowych robotników rolnych, z których jeden, nazwiskiem Koźlik, był ich narratorem. Te 1 O wartości folklorystycznych tekstów mazowieckich dla językoznawstwa zob. T. Zdancewicz „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), s. XLV– –LXVIII. 2 Zob. T. Skulina „Sanockie-Krośnieńskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Sanockie-Krośnieńskie, cz. I (DWOK T. 49), s. XLVI–LX. 307 �opowieści, wspomniane wcześniej przy okazji opisu metod badawczych Kolberga, wiernie dokumentują ludowy tok narracji oraz gwarę śląską okolic Opola1. Wartościowe zapisy Kolberga to również sześć bajek białoruskich „w części nadesłanych z Polesia, w części zaś podyktowanych przez osobę stamtąd przybyłą w Krakowie”, a także kilkanaście opowiadań z Kaliskiego oraz zespół tekstów z badań terenowych na Rusi Czerwonej, głównie z Zadwórza pod Lwowem2. Specyficzny materiał przynosi też Pomorze, gdzie wprawdzie opowieści zebranych przez Kolberga jest tylko 7 (w tym 4 z literatury), ale w zamieszczonej w tym tomie w tłumaczeniu Kolberga rozprawie A. Hilferdinga, rosyjskiego badacza, pt. Ostatki Sławian na jużnom bieriegu Baltijskogo Moria (z 1862 roku) znalazło się około 40 opowieści kaszubskich3. Zróżnicowanie źródłowe gromadzonych przez Kolberga opowieści pod względem sytuacji badawczej (autopsja lub przejęcie z drugiej ręki), autorstwa notujących (zapisy terenowe Kolberga, przekazy innych zbieraczy, teksty zaczerpnięte z rozmaitych źródeł drukowanych), osobowości i statusu narratorów, chronologii (od podań z dawnych kronik i przekazów XVI-wiecznych po zapisy współczesne Kolbergowi) 4 zadecydowały oczywiście o niejednolitym kształcie językowym tekstów bajkowych, a także o charakterze repertuaru pod względem gatunkowym i o jego reprezentatywności dla polskiego folkloru bajkowego. O wymienionych 1 Zob. wyżej, s. 219. Zob. Baśni z Polesia, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 200– 207, przedruk w: O. Kolberg Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), s. 451–461, nr 4–9 (cytowana informacja o pochodzeniu tych bajek na s. 451). Bajki kaliskie opublikowane zostały w tomie Kaliskie–Sieradzkie (DWOK T. 46), w dziale opowieści, zapisy z Zadwórza i inne terenowe z tego regionu w tomie Ruś Czerwona (DWOK T. 57/II), także w rozdziale poświęconym prozie. 3 Rozprawa była rezultatem wyprawy A. Hilferdinga wraz z F. Cejnową na Kaszuby w roku 1856 i przyniosła ciekawy zarys kultury kaszubskiej wzbogacony bogatym materiałem obu badaczy. Opowieści znajdują się w rozdziale „Wzory i próby narzecza Słowińców i Kaszubów Pomeranii” tomu Pomorze (DWOK T. 39). 4 Dla zapisów bajkowych spisywanych z autopsji lub z pamiętanej tradycji cezura ta obejmuje półwiecze. Najwcześniejsze znane nam z daty zapisy bajek ze zbiorów Kolberga, opublikowane przez J. Tretiaka w Wołyniu (zob. DWOK T. 36, 25 opowieści na s. 412–450), pochodziły z 1835 roku; zanotował je w języku polskim (lub przetłumaczył) Jan Prusinowski, a w roku 1862 podarował Kolbergowi. Rękopis zaginął, a informacja o nim podana jest w Kopernickiego charakterystyce tek Kolbergowskich (Arch. MEK, I 191, rkp. s. m. II 155, k. 17). Zaś najpóźniejsze zapisy można wiązać z ostatnią podróżą badawczą Kolberga w Sanockie w 1885 roku (zob.T. Skulina „Sanockie-Krośnieńskie” Oskara Kolberga…, DWOK T. 49, s. XXII–XXIII). 2 308 �uwarunkowaniach oraz związanej z nimi stronie filologicznej tekstów folklorystycznych zbieranych i wydawanych przez Kolberga, a więc także prozatorskich, była już mowa wcześniej w tym opracowaniu. Tu podnieść należy węzłowy dla metody Kolberga pogląd o celowości tak szeroko zakrojonych prac zbierackich w aspekcie zbiorów bajkowych. W cytowanej wyżej Odpowiedzi na recenzję H. Biegeleisena, który zarzucał mu bezładność i brak krytycyzmu w doborze materiałów i niejednolitość ich opracowania, wytykając, że „raz modernizuje i zaciera gwarę ludową zupełnie, to znów oddaje ją wiernie, jak wyszła z ust ludu”, że „zdarza się na jednej kartce obok powiastki czysto ludowej druga w stylizacji książkowej”1, Kolberg tłumaczył, że opowieści, podobnie jak pieśni, mają różną formę literacką w zależności od źródła, z którego pochodzą. Jeśli są odpisami z publikacji – „języka [ich] w niczym zmieniać nam się nie godziło”, jeśli są zapisami terenowymi, mogą mieć rozmaitą postać w zależności od narratorów, z których „jedni wygłaszali je w mowie gminnej, gdy inni posługiwali się już to mową ze szkolnych ław, już z garderoby wyniesioną”; są więc wiernie w języku ludowym oddane, o ile przez włościan i włościanki były śpiewane, boć te, które dyktowała czeladź dworska (w różnym stopniu ogłady), należało znów spisać w mowie właściwej, a nie naciąganej do ludowej. I stwierdzał: W ogóle unikaliśmy wszelkiej modernizacji, o ile nie wtrącali jej sami włościanie. Tylko tam, gdzie wiadomość lub opowieść jakaś podaną nam została w sposób nie gładki, zawiły, i to w mieszaninie językowej bez interesu dla lingwisty, dozwalaliśmy sobie stylizacji wedle mowy ogólnej, gdyż tu już chodziło o treść rzeczy, a nie o materiał językowy2. Respektując zatem w zasadzie brzmienie różnorakich przekazów bajkowych, dopuszczał Kolberg ingerencję redakcyjną, zmierzającą do nadania tekstom większej przejrzystości, jasności i logiczności, aby czytelniejszy był przebieg akcji i zrozumiałe motywacje i działania bohaterów. Dopowiedzenia, uzupełnienia, poprawki, zmiany szyku itp., składające się na 1 2 Recenzja H. Biegeleisena…, s. 439. O. Kolberg Odpowiedź na recenzję H. Biegeleisena… (DWOK T. 63), s. 405–406. 309 �tę ingerencję – jak powiedziano – nie naruszały jednak struktury fabuły, konstrukcji wątku, indywidualnego charakteru wariantu, nie zmieniały kolorytu, realiów, stylu ani toku ludowej narracji, ocalając w opowiadaniach spisywanych ze słuchu większość właściwych im cech oryginalnych i prymitywnych. Od zabiegów takich jak kontaminacje wątków bajkowych czy stylizowanie wariantów, jak to czynili romantyczni poprzednicy, rekonstruując warianty, Kolberg był zdecydowanie daleki. W większości tekstów notowanych przez niego od ludowych narratorów zachowany jest ich autentyczny język potoczny, z oryginalną składnią opowiadaczy, frazeologią, fleksją, lokalnym słownictwem, a nawet specyficznym ludowym słowotwórstwem. A szczególny pietyzm w tej kwestii – jak zauważają współcześni językoznawcy – cechuje jego rękopiśmienne zapisy tekstów ukraińskich, w których, nie znając dobrze języka, tym bardziej uważnie, wręcz „mechanicznie”, notował opowiadane sobie teksty, co umożliwiał mu doskonały słuch i pamięć 1. Tak więc analizowane rękopisy potwierdzają w pełni wysoki autentyzm tekstów prozatorskich i wierność źródłowym przekazom, choć dla ich właściwej prezentacji, inaczej niż współcześnie, uciekał się Kolberg do retuszu redakcyjnego lub na ten retusz ze strony innych zbieraczy był skazany. Z kolei opowieści zaczerpnięte z prac drukowanych, na ogół z drobnymi poprawkami redakcyjnymi, czasami skracane lub streszczane, „przystosowane” do włączenia do tomów Ludu, podobnie jak przekazy osób nie pochodzących z ludu zachowywały w druku w zasadzie język oryginału. Zróżnicowanie gatunkowe bajkowych zbiorów Kolberga sygnalizowała cytowana klasyfikacja opowieści kujawskich. Wymieniane tam gatunki mają swoją mniej lub bardziej liczną reprezentację w każdej niemal monografii. Najliczniejszą stanowią bajki magiczne, fantastyczne, w terminologii Kolberga klechdy, gadki cudowne, baśnie cudowne, kazki cudowne2, gatunek uprzywilejowany w XIX wieku. W większości monografii przeważają w stosunku do pozostałych gatunków, a niekiedy, jak np. w Kujawach, Krakowskiem, Poznańskiem, Kieleckiem czy Przemyskiem, stanowią około połowę całego repertuaru lub nawet jak w Krakowskiem 1 Zob. T. Skulina „Sanockie-Krośnieńskie” Oskara Kolberga…(DWOK T. 49), s. XLIX–L. Czasami spotkać można terminy lokalne, gwarowe, np. W. Siarkowski, który przekazał Kolbergowi m.in. zbiór bajek kieleckich, opatrzył je uwagą: „W Posłowicach pod Kielcami baśni prawione przy kądzielach nazywają jurami, w Masłowie nazywają je skiełkami (O. Kolberg Kieleckie cz. II, DWOK T. 19, s. 218, przypis). 2 310 �połowę tę przekraczają (54 bajki magiczne i 12 nowelistycznych na 111 tekstów w rozdziale poświęconym prozie). Bajki magiczne tworzą też w obrębie tekstów prozatorskich najbardziej zwarty zespół, choć poza nim trafiają również do niemal wszystkich innych, gatunkowo wydzielonych rozdziałów. Cechuje je przewaga pierwiastków fantastycznych, cudownych, czarodziejskich, działają w nich siły magiczne, nadprzyrodzeni przeciwnicy lub pomocnicy, bohaterowie wykonują nadludzkie zadania i wyróżniają się nadludzką wiedzą i potęgą, w akcji uczestniczą przedmioty magiczne, a tematy te wyznaczają grupy poszczególnych wątków 1. Charakterystyczna dla gatunku jest też typizacja, tj. brak imion i cech indywidualnych bohaterów; postacie uosabiają ideę dobra lub zła. Bajki magiczne są na ogół wariantami rozbudowanymi fabularnie, a rozwinięta fabuła dokumentuje typową także dla gatunku formuliczność, tj. obecność stereotypowych, stabilnych połączeń leksykalnych, czyli formuł inicjalnych („Był jeden król”), medialnych (powtarzalne dialogi, np. bohatera z magicznymi pomocnikami) i finalnych („Żyli długo i szczęśliwie”), spajających poszczególne ogniwa fabularne 2. Jest to więc materiał nie tylko do badań nad geografią, rozwojem i wędrówką wątków, ale i nad ich schematem konstrukcyjnym, tradycyjnymi zasadami narracji, takimi jak troistość, powtarzalność, gradacja czy kontrast, a także nad strukturą fabuły i funkcją charakterystycznych środków językowych. W sumie tomy Kolberga przynoszą realizacje wariantowe około 150 wątków bajek magicznych, zarówno popularnych w polskim, słowiańskim i europejskim folklorze, jak i rzadkich, a nawet unikatowych. Swoją reprezentację w dziele Kolberga mają również anegdoty i kawały (facecje, humoreski, gadki, dykteryjki), bajki komiczne (w PBL głównie wątki T 1000–T 2440), które w dziale prozy w poszczególnych monografiach zajmują liczebnie drugą pozycję po bajkach magicznych, a niekiedy nawet ilościowo im dorównują. Choć przefiltrowane przez sito obyczajowej autocenzury autorskiej, są jednak po raz pierwszy na taką skalę 1 Zob. J. Krzyżanowski Polska bajka ludowa w układzie systematycznym (PBL), T. 1, Wrocław 1962, s. 81–239, wątki T 300–T 749, tenże Bajka magiczna w: Słownik folkloru polskiego…, s. 34–35, M. Wójcicka Bajka magiczna w: Słownik polskiej bajki ludowej…, T. 1, Toruń 2018, s. 266–273. 2 Por. J. Ługowska Ludowa bajka magiczna jako tworzywo literatury, Wrocław 1981, s. 86, M. Wójcicka Formuliczność, w: Słownik polskiej bajki ludowej…, T. 2, Toruń 2018, s. 11–23. 311 �uwzględniane przez Kolberga w zbiorze bajek jako opowiadania dokumentujące ludowy humor i dowcip. W rękopisach zachowała się pewna ilość tekstów niepoddanych retuszom wydawcy, a ich pierwotna, surowa postać, nie stroniąca od konceptów i akcentów nieprzyzwoitych, wskazuje, że badacz gromadził takie opowieści bez cenzorskiego nastawienia1. Przegląd około 100 odnotowanych przez Kolberga wątków przedstawia repertuar typowy dla gatunku; celem jest ukazanie komicznych stron życia, krytyka i ośmieszenie, środkiem bazowanie na słabostkach, wadach, szczegółach, igraszkach słownych, absurdzie i nonsensach, tematem są żarty, dowcipy, drwiny i kpiny z obcości (inności) sąsiadów, nacji, stanów i zawodów (księża, lekarze), klas (szlachta, chłopi) itp., praktycznie z każdego zjawiska i z każdej sytuacji. Występuje w nich dobroduszny humor, ale i zjadliwa ironia, groteskowe deformacje, satyryczne karykatury, farsa, parodia, zabawny koncept. W tekstach tych odnaleźć można zarówno komizm sytuacyjny, czasami w postaci tzw. adynata, tj. motywów i sytuacji nonsensownych, sprzecznych ze zdrowym rozsądkiem (np. wnoszenie przetakiem światła do domu bez okien), jak i słowny (np. operowanie dowcipem opartym na nieporozumieniach językowych, niespodziewanych skojarzeniach itp.), a także komizm charakteru (postaci). Ogólną zasadą kreowania komizmu jest ukazanie przypadków odbiegających od normy, świata widzianego na opak. Częste w anegdocie elementy, a nawet tematy obsceniczne, przykrywane są przy pomocy aluzji i specyficznej topiki, także pochodzącej często od samych opowiadających ze względu na osobę słuchacza. Większość bajek komicznych, nazywanych przez Kolberga gadkami, dykteryjkami, fraszkami znalazła się w rozdziale z prozą ludową, niektóre jednak zamieścił w innych rozdziałach, np. jako ilustracje charakterystyki społecznej i psychologicznej ludu. W obrębie tego gatunku obok wątków pospolitych odnajdujemy także rzadkie i wyjątkowe. Kilkadziesiąt wątków obejmują zebrane przez Kolberga warianty legend (T 750–T 849) i bajek nowelistycznych (T 850–T 999). Legendy, opowiadania o charakterze religijnym, przedstawiające cudowne wydarzenia z życia Chrystusa, Matki Bożej, świętych znanych z nauki kościoła lub z ich udziałem w świecie ludzkim, zamieszczał Kolberg przeważnie w grupie „Powieści 1 Wydawano je wiernie z rękopisów w Dziełach wszystkich, jeśli nie opublikował ich Kolberg, komentowano w przypisach źródłowych (w suplementach), gdy drukował je ze zmianami w stosunku do przekazu źródłowego. 312 �moralne i legendy”. Ich wątki (według PBL) grupują się wokół tematów: „Nagrody i kary”, „Prawda wychodzi na jaw”, „Bajki o diable”. Uniwersalność fabuł, bez skonkretyzowanego przypisania do miejsca i czasu, a przede wszystkim ich czytelna dydaktyczna funkcja – wskazanie odniesionego do Boga wzoru zachowań moralnych – pozwalały stosunkowo bezkolizyjnie wyznaczyć tę przynależność, choć niekiedy trafiały np. do „gadek o złych duchach, diabłach” itp. Bajki nowelistyczne (T 850–T 999), realistyczne opowieści o niezwykłych, często sensacyjnych zdarzeniach i przygodach, ale przedstawionych jako prawdopodobne, realne, mają także wydźwięk moralistyczny; wskazują skutki złych czynów i są przestrogą, jak nie należy postępować. Te bajki zamieszczał Kolberg najczęściej w grupie „gadek o zbójcach, złodziejach, oszustach” itp., czasami łączył je z anegdotami ze względu na efekty komiczne lub z powieściami moralnymi dla wyrazistszych akcentów takiej natury. Bajka zwierzęca, gatunek stosunkowo mało popularny w Polsce (w PBL wątki T 1–T 299), pochodząca po części z tradycji ludowej, po części mająca rodowód literacki, wyodrębniona została przez Kolberga w osobnym rozdziale tylko w Poznańskiem, Pokuciu i Chełmskiem, ale spośród kilku przydzielonych tam tekstów nie wszystkie ją reprezentują (np. w ramach nr 83–91 w Poznańskiem pierwsze trzy do niej nie należą). W Krakowskiem 4 teksty (nr 98–101) trafnie określone w podtytule jako bajki zamykają rozdział „O zbójcach, złodziejach, frantach, głupcach, babach itp.”. W Kujawach kilka wariantów wątków „Głosy ptaków” ma tytuł „Gadki o ptakach”. W monografiach, w których opowieści Kolberg nie klasyfikował, pojedyncze teksty są rozproszone w rozdziale „Opowieści”. Ponadto w poszczególnych tomach można je sporadycznie odnaleźć również w innych partiach, zwłaszcza wierzeniowych. Wraz z bajkami drukowanymi po raz pierwszy w suplementach przynoszą około 60 wariantów. Inaczej potraktował Kolberg – jak wspomniano – opowieści wierzeniowe i podania (T 3000–T 8256). Podania lokalne, historyczne i narodowe, wiążące się z konkretnymi miejscami, osobami, zdarzeniami, nawiązujące do historii, są zlokalizowane w czasie i przestrzeni, ale mówią o wydarzeniach tylko po części historycznych, po części zaś fantastycznych, fikcyjnych, najczęściej o prapoczątkach narodu czy społeczności lokalnych, o czasach minionych, dawnych bohaterach i protoplastach, królach, wybitnych wodzach. Często mają charakter ajtiologiczny, tłumaczą znaczenie lokalnej nazwy miejscowości, jej pochodzenie oraz historię. Niektóre, 313 �utrwalone przez kronikarzy i historyków oraz tradycję, otrzymują charakter narodowych 1. Wcielał je Kolberg przeważnie według kontekstu tematycznego do opisu kraju lub wierzeń jako ich ilustrację lub zamieszczał w przypisach na końcu tomów jako uzupełnienie tego opisu. Rzadziej pochodzą one z zapisów Kolberga, najczęściej zaczerpnięte są z literatury rozmaitego rodzaju, począwszy od dawnych kronik i starodruków po krajoznawczą i regionalną prasę. Często nie mają rozwiniętej postaci fabularnej, są streszczeniami lub omówieniami Kolberga (niekiedy za źródłem), prezentują szkielet fabuły lub jedynie komunikat czy sygnał o istnieniu wątku, co także związane jest z zabiegiem wmontowywania ich w opis. Dla Kolberga ponadto bardziej liczyła się w tym przypadku treść, owo „ziarnko prawdy historycznej”, które z podaniem jest tradycyjnie związane, niż pełny przekaz folklorystyczny. Zdarzało się jednak w przypadku wariantów rozwiniętych fabularnie, że trafiały do rozdziału poświęconego opowieściom. W takiej różnorodnej postaci formalnej podania stanowią w tomach Ludu i Obrazów etnograficznych zespół najliczniejszy, ale trudno je wychwycić spośród najróżniejszych informacji topograficznych i etnograficznych. Podobnie potraktował Kolberg te legendy spokrewnione z podaniem, które jako opowiadania religijne również nawiązują do konkretnych zdarzeń z przeszłości z udziałem postaci świętych, tłumacząc powstawanie miejscowości, kościołów, miejsc kultu itd. Włączał je także do rozdziałów przedstawiających obraz „kraju”, wierzeń lub do przypisów na końcu tomów. Nie zostały również wyodrębnione gatunkowo opowieści wierzeniowe. Spisane często jako relacje prawdziwych zdarzeń, bez schematu fabularnego, wtapiał Kolberg podobnie w katalog wierzeń jako ilustrację opisywanego świata nadzmysłowego. Dla uwiarygodnienia ich treści zawierały wówczas często odwołania do nazwisk świadków, konkretnego miejsca i czasu, w rodzaju: „Żyła niezbyt dawno temu (około r. 1850) we wsi Osowie pod Szamotułami kobieta nazwiskiem Czajkowa albo Czajina (żona Czajki)”2, dzięki czemu spokrewnione są wyraźnie z podaniami. Niektóre z tych opowieści, pozbawione jednak wspomnianej indywidualizacji, a potraktowane jako przejaw, synteza wiedzy społeczności lokalnej, odnaleźć można w również w rozdziałach z opowieściami „o czartach, złych duchach, strachach, 1 Należą tu podania o najdawniejszych stolicach Polski, Gnieźnie (cykl wielkopolski: Popiel–Piast) z kroniki Galla oraz Krakowie (cykl małopolski: Krakus–Wanda) z kroniki Kadłubka. 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 111, nr 44. 314 �diabłach”. Większość jednak ulokowana została przez Kolberga wśród informacji o świecie ludowych wierzeń1. Wśród różnych bajek w zbiorach Kolberga wymienić jeszcze należy nieliczne, lecz niezwykle oryginalne bajki ajtiologiczne oraz bajki-śpiewanki. Te ostatnie opublikowane zostały w Pieśniach ludu polskiego ze względu na organicznie z nimi związane pieśni, niewystępujące samodzielnie poza danym tekstem2. Jest to dziewięć zestawionych obok siebie wariantów tekstowych i melodycznych (11 melodii), reprezentujących trzy typy bajkowe, a pochodzących z różnych stron Polski. Bajki ajtiologiczne, wyjaśniające powstanie kosmosu, człowieka, jego kultury, świata przyrody itd., wśród których znajdują się też wątki legendowe, zamieszczał Kolberg prawie wyłącznie w rozdziale „Świat nadzmysłowy”, gdzie miały pełnić rolę wykładni ludowych poglądów i wyobrażeń. Znaleźć je można np. w części II Kieleckiego, w części III Pokucia, najwięcej pochodzi jednak z Krakowskiego; są to warianty kilkanastu wątków (na 79 wątków odnotowanych w systematyce PBL w ramach T 2441–T 2700). Kilka z nich to zapisy stanowiące jedyną reprezentację wątku w polskim foklorze3. Ogromny bajkowy zbiór Kolberga stał się bazą źródłową dla późniejszych badań folklorystów nad tym gatunkiem. Określony został pewien wzorzec prezentowania gatunku, przynoszący wskazówki dla późniejszych zbieraczy i wydawców. Bogaty i zróżnicowany repertuar zasilił znacząco dorobek folklorystyczny w zakresie bajki, z jednej strony poświadczając rozpowszechnienie niektórych wątków w folklorze polskim i europejskim, z drugiej dokumentując nowe, ciekawe, a nawet nieznane warianty, więc poszerzając zasób żyjących w tradycji polskich opowieści. Wspominano wyżej, że występują w nim warianty wątków popularnych w całej Polsce, a nawet Europie, lecz także bajki rzadkie, w folklorze polskim wyjątkowo spotykane lub wręcz unikatowe, reprezentowane jedynie wariantem 1 M. Wójcicka pisała: „Badacze folkloru podkreślają, że teksty te żyją nie jako autonomiczne systemy artystyczne (jak np. bajka fantastyczna), ale są częścią składową systemów innych, m.in. religijnych, obrzędowych” – Podanie (wierzeniowe) w: Słownik polskiej bajki ludowej… T. 3, Toruń 2018, s. 64 (z powołaniem się na: K.D. Kadłubiec Gawędziarz cieszyński – Józef Czechowicz, Ostrava 1973, s. 29). Z tej perspektywy praktyka Kolberga była w zasadzie trafna. 2 Zob. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 289–298, nr 39a, b, 40a, b, c, 41a, b, c, d ; odpowiednio warianty wątków T 902, T 780, T 440. 3 Zob. O. Kolberg Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 198, nr 6, Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 7–8, nr 7, s. 57, nr 113, s. 128, nr 22, s. 130, nr 35 – tam jedyne dla wątku teksty Kolberga odpowiednio dla T 2455A, T 2461, T 2468, T 2645. 315 �Kolberga. Często są to teksty najwcześniej legitymujące dany wątek. Niektóre opowiadania wyróżniają się oryginalnością, motywami potraktowanymi nieszablonowo, ciekawymi przeróbkami znanych fabuł, zamianami epizodów, elementami humorystycznymi1. Do najpopularniejszych bajek magicznych w zapisach Kolberga należą dla przykładu warianty rozpowszechnionego w Europie wątku Szklana góra (T 530), zanotowane w liczbie kilkunastu tekstów polskich i ruskich, czy Bracia zdradzieccy (T 301), Salvatica, opowieść o królewnie gnębionej przez srogiego ojca (T 706), Siedem kruków (T 451), Diabeł parobkiem (T 651), poświadczone nieco mniej licznymi, lecz oryginalnymi odmianami. Spośród anegdot do najczęściej odnotowywanych przez Kolberga wątków należą m.in. Kobieta w skrzyni (T 1536A), Diabeł oszukany przy podziale plonów (T 1030), Głupiec i zbóje (T 1653), Chłop i diabeł (T 1060), wśród nowel – Wyleczenie leniwej żony (T 902), Narzeczona zbójnika (T 955), wśród legend – Dziwne sądy Boże (T 759) i Maliny (T 780), wśród podań – Mistrz Twardowski (T 8251), Rycerze śpiący (T 8256), Zatopione dzwony (T 7070), a najliczniej występujące opowieści wierzeniowe dotyczą wątków Czarownice (T 3040), Wyprawa na sabat (T. 3045), Dziwożona (T 5085). Z kolei niektóre zapisane przez Kolberga warianty są jedynymi poświadczającymi żywotność co najmniej kilkudziesięciu wątków na gruncie polskim, mają więc charakter unikatowy. Tu wymienić można (według PBL) m.in. następujące wybrane typy bajek: T 11, T 237 (bajki zwierzęce); T 360A, T 404, T 411, T 574, T 706A (bajki magiczne); T 766, T 769, T 826, T 832 (legendy); T 855, T 960D (nowele); T 1328, T 1366, T 1412, T 1473, T 1563, T 1794, T 1872, T 2100 (anegdoty); T 2455A, T 2461, T 2468, T 2645 (bajki ajtiologiczne). Do nienotowanych w polskim folklorze należą też niektóre zapisy bajek wydanych po raz pierwszy w ramach edycji Dzieł wszystkich; tu wymienić można zapisane na Mazowszu Nieudane leśne wesele czy Rozum i Szczęście, a także zanotowaną w Modlnicy przez Konopczankę opowieść pt. Krótka historyja o królu, niezarejestrowaną ani razu z przekazu ustnego, choć wątek Midasa występował w przysłowiach i wariantach literackich, oraz podobnie nieodnotowaną w folklorze anegdotę Porada według chęci, zaczerpniętą przez Kolberga z druku sprzed roku 1828, której 1 Zob. np. O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 325, nr 45 (T 956B), W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), s. 179, nr 40 (T 506), Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 96, nr 211 (T 3045). Zob. też przykłady podane przez. J. Krzyżanowskiego w Słowniku folkloru polskiego…, m. in. na s. 270, 430, 437. 316 �wątek występuje poza tym źródłem tylko w jednym wariancie literackim1. Materiał suplementowy przyniósł też warianty nowych wątków, znanych wprawdzie w polskim folklorze, ale niepoświadczonych w drukowanych przez Kolberga monografiach, np. bajki ajtiologicznej o grzybach (T 2636) oraz legend o diable (T 825 i T 829)2. Począwszy od bajek kujawskich, wprowadzał Kolberg w druku, a w miarę czasu także w rękopisach poprzedzające bajki streszczenia lub zestawienia węzłowych motywów. Dają one pewien pogląd na jego sposób analizowania struktury fabuły. Nie opatrywał nimi metodycznie wszystkich tekstów, lecz praktyka ta jest zauważalna we wszystkich niemal monografiach. Niektóre z nich są lakoniczne, lapidarnie szeregujące motywy główne, szkicujące główny kontur wątku, inne obszerniejsze, rozbudowane, stanowią bardziej lub mniej udane próby wniknięcia w morfologię bajki, przebieg akcji, strukturę fabuły. Są wśród nich takie, które trafnie wydobywają zasadnicze motywy i dają pogląd na budowę wątku i specyfikę wariantu, dając opis zbliżony do nowoczesnej charakterystyki bajkowego typu3. Inne przynoszą wskazówki bardziej przypadkowe, ograniczając się np. do wyszczególnienia rekwizytów czy postaci działających. Opracowanie takie można uznać za próbę katalogowania motywów usprawniającego panowanie nad treścią bajek i wychwytywania pokrewieństw dla ustalenia tożsamości wątków i identyfikacji wariantów. Próby te podejmowane przez Kolberga już w Kujawach, czyli w 1867 roku, a doskonalone wyraźnie w latach późniejszych, np. przy gromadzeniu bajek spisywanych w Sanockiem, można uznać za prekursorskie; współczesne narzędzia systematyki bajek odwołują się do katalogów i analizy motywów. Trwałym i nowatorskim osiągnięciem Kolberga jest – jak wspomniano –zbieranie i publikowanie różnych, czasami mniej doskonałych wariantów. Wprawdzie licząc się z limitowaną objętością swoich tomów i kosztami druku, zmuszony był często do ograniczania ich liczby, zasadę te jednak w miarę możliwości konsekwentnie realizował, a w odniesieniu 1 O. Kolberg Mazowsze cz. VII (DWOK T. 42), s. 415–416 i 562–563 oraz suplement krakowski, DWOK T. 73/III), s. 101 i DWOK T. 73/II, s. 483–484 (zob. T 1522). 2 Są to opowieści pt. Grzyby, Diabeł w arce Noego i O jednym Ojcu św., od diabła kuszonym, DWOK T. 73/II, s. 448, 448–449, 410–411. 3 Zob. np. streszczenia bajki Królewna-owca (T 404) i anegdoty Głupiec i figura (T 1643) w PBL oraz u Kolberga opowieści O owczarzu i O bogatej wierzbie, w cz. IV Krakowskiego (DWOK T. 8), s. 61, nr 24 i s. 201, nr 81. 317 �do bajek eliminacja tekstów jest stosunkowo niewielka. Celowość takiej metody uzasadniał cierpliwie kolejny raz już pod koniec swej działalności badawczej: Zestawione ze sobą liczne warianty rzucają tedy niemałe światło na urabianie się, czyli kształtowanie rzeczonych motywów, oddziaływanie ich na siebie wzajemnie, stopniowy ich rozkład i przetwór, wreszcie rozrost bujny w jednej, a zanikanie w innej okolicy. Tyczy się to zarówno pieśni, jak i baśni, guseł, wierzeń itd. Porównywając podobieństwa i różnice te w najdrobniejszych szczegółach i odcieniach, ma tu etnolog możność śledzenia krok za krokiem pochodu topograficznego wszelkich utworów myśli i imaginacji ludowej, zrazu w obrębie danej miejscowości, okolicy i kraju, a następnie i na rozleglejszej geograficznej przestrzeni. […] Z tego wychodząc założenia, widzimy się spowodowani do ogłaszania wszelkich ważniejszych, jakie nam się nasuwają wariantów, czy to pod względem treści czy też języka lub muzyki, o ile takowe, nowe nam przywodząc wyrażenia i rysy, istotnymi są wariantami, nie zaś tożsamością […]1. Do oznaczania wariantów analiza morfologiczna okazywała się więc niezbędna i w dużej mierze pozwalała, zwłaszcza w ramach jednej monografii, trafnie zestawiać obok siebie warianty, czasami nazywane „odmianami”2. Przysłowia Formułując swój kompleksowy program badawczy, obejmujący różne gatunki literatury ludowej, Kolberg uwzględniał także przysłowia. W cytowanym wyżej fragmencie listu otwartego, odezwy do społeczeństwa opublikowanej na łamach „Biblioteki Warszawskiej”, już w 1865 roku określał przysłowia jako odrębny przedmiot badań3 i jako taki wymienił je też w tytule dzieła Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, 1 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. XI–XII. Zob. np. O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), nr 8 i 9 (T 311), Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), nr 1–3 (T 530), nr 68 i 69 (T 651), nr 71 i 72 (T 794), nr 75 i 76 (T 956B i T. 955), W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), nr 16 i 17 (T 307), nr 45 i 46 (T 756B), Radomskie cz. II (DWOK T. 21), nr 13 i 14 (T 1030), Pokucie cz. IV (DWOK T. 32), nr 58 i 59 (T 1525D). 3 Zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 104. Przedstawiając tam problematykę swoich badań, w punkcie 6. Kolberg wymienił: „Przysłowia, zdania, bajki, powiastki, klechdy, legendy, podania itp. o ile możności (lubo niekoniecznie) w mowie potocznej, miejscowej, oddane”. 2 318 �przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Mógł przy tym nawiązywać do bogatej, wielowiekowej tradycji paremiograficznej, która przysłowie jako swoisty twór językowy i zarazem gatunek literacki z pogranicza literatury i języka potocznego wyniosła do niebywałej popularności, utrwalanej przez wieki, zarówno w przekazach ustnych, jak i literackich. Paremia, znane, tworzone i powtarzane w starożytności, zapisywane w średniowieczu, także w Polsce wraz z pojawieniem się pierwszych druków, upowszechniały się następnie dzięki dziełom Biernata z Lublina, M. Reja, J. Kochanowskiego czy Ł. Górnickiego. W XVII wieku doczekały się pierwszych opracowań naukowych w postaci zbiorów Salomona Rysińskiego Proverbiorum Polonicorum a Solomone Rysino collectorum Centuriae decem et octo (Lubcz 1618, wyd. od 1619 r. pt. Przypowieści polskie) i Grzegorza Knapskiego (Cnapiusa) Adagia polonica, stanowiącego tom trzeci jego monumentalnego Thesaurusa, słownika polskiego (Kraków 1632). Były chętnie wykorzystywanym tworzywem dla pisarzy baroku, takich jak W. Kochowski, W. Potocki czy A.M. Fredro, autor moralistycznego zbioru Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne (Kraków 1658). W XVIII i XIX wieku coraz liczniej występowały w utworach pisarzy i poetów, wprowadzano je do podręczników szkolnych i opracowań słownikowych, m.in. S. Lindego, gdzie znalazło się ponad 10 tysięcy przysłów i zwrotów przysłowiowych, rozsianych pod różnymi hasłami. Stały się przedmiotem zainteresowania, studiów i publikacji pokolenia romantyków, W. Pola, J. I. Kraszewskiego, K.W. Wójcickiego 1, a prawdziwą ich skarbnicą okazały się poezje Mickiewicza, Słowackiego, Norwida, komedie A. Fredry. Przysłowiami zajmowali się A. Grabowski, T. Lipiński, J. Chociszewski, A. Bartoszewicz, A.W. Darowski2, autorzy regio1 Zob. m.in. W. Pol Filozofia i przysłowia ludu w Polsce, „Kwartalnik Naukowy w Połączeniu Prac Miłośników Umiejętności”, Kraków 1835, T. II, s. 19–42; J.I. Kraszewski Litwa, starożytne dzieje…,Warszawa 1847 (około 400 przysłów); K.W. Wójcicki Przysłowia narodowe, z wyjaśnieniem zrzódła początku oraz sposobu ich użycia… T. I–III, Warszawa 1830, tenże Przysłowia polskie, czyli nauka starych a rozumnych naszych ludzi, Warszawa 1862. 2 Byli to autorzy m.in. następujących prac: A Grabowski Krótkie przypowieści dawnych Polaków…, Kraków 1819; T. Lipiński Przysłowia i wyrażenia od miast i wsi, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. IV, s. 236–274, tenże Przysłowia i wyrażenia od gór i rzek, tamże 1853, T. II, s. 52–61, tenże Przysłowia i przypowieści od nazw panujących, tamże, 1856, T. I, s. 57–66; Tworzymir [J. Chociszewski] Przysłowia ludu wielkopolskiego zawierające spostrzeżenia na różne dni, miesiące i pory roku, z ust ludu zebrał…, „Biblioteka Warszawska” 1861, T. III, s. 619–642, tenże Wyjaśnienie początku niektórych przysłów używanych w Wielkopolsce 319 �nalni, jak J. Gluziński (Lubelszczyzna), I. Łyskowski (Prusy Zachodnie), J. Lompa (Śląsk), F. Cejnowa (Kaszuby), J. Łepkowski (Krakowskie), L. Jucewicz (Litwa)1. Prowerbia rozpowszechniały też liczne wydawnictwa popularne, druki straganowe, kalendarze, podręczniki, czasopisma ludowe, publikując pojedyncze teksty lub ich większe czy mniejsze zbiorki. Podstawę dla nowoczesnej paremiologii stworzyła jednak dopiero Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich (Warszawa 1889–1894) Samuela Adalberga (1868–1939), syntetyczne opracowanie dorobku polskiego, monumentalne dzieło przynoszące 30 000 przysłów i około 40 000 wariantów, a obejmujące źródła dawne i nowe, książkowe i rękopiśmienne, literaturę i czasopiśmiennictwo do roku 1800. Praca ta utorowała drogę nauce o przysłowiach, której twórcą był Jan Stanisław Bystroń (1892–1964). Kolberg wpisuje się w tę tradycję jako zbieracz i wydawca przysłów traktowanych wprawdzie jako odrębny gatunek literatury ludowej, ale stanowiących jeden z szeregu przejawów kultury duchowej, dokumentowanych w jego encyklopedycznym dziele. Dorobek autora Ludu w tym zakresie wykracza poza dokonania poprzedników i współczesnych mu paremiografów i sytuuje go już poza kręgiem romantycznych zbieraczy przysłów w rodzaju Wójcickiego, autora Przysłów narodowych (1836), a przed przełomowym dla paremiologii dziełem S. Adalberga, którego edycja rozpoczęła się w 1889 roku (praca nad nim podjęta została sześć lat wcześniej), a zakończyła w 1894 roku, i które dedykowane było „Pamięci Oskara Kolberga”. W roku 1871 Kolberg pisał: Jak przeszłość i samodzielność obyczajowa każdego narodu wyrażoną jest w jego dziejach, zwyczajach, przesądach i języku, jak jego wyobraźnia, uczucie podług podań ludu…, tamże, 1864, T. I, s. 263–293; A. Bartoszewicz Alfabet ze zdań i przysłów ułożony, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy na rok zwyczajny 1855” J. Ungra, s. 102–105, tenże Zdania, myśli i przysłowia, „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok zwyczajny 1861” J. Jaworskiego, s. 160–162, A.W. Darowski Przysłowia polskie odnoszące się do nazwisk szlacheckich i miejscowości, Poznań 1874. 1 J. Gluziński Włościanie polscy uważani pod względem charakteru, zwyczajów, obyczajów i przesądów, z dołączeniem przysłów powszechnie używanych, w: K. W. Wójcicki Archiwum domowe do dziejów i literatury krajowej, Warszawa 1856, s. 392–576; I. Łyskowski Pieśni gminne i przysłowia ludu polskiego w Prusach Zachodnich, Brodnica 1854; J. Lompa Przysłowia i nazwy potoczne ludu polskiego w Szląsku, Bochnia 1858; F. Cejnowa Skôrb kaszébsko-slovjnskè móvé, Świecie 1866–1868; J. Łepkowski Przegląd krakowskich tradycyj, legend, nabożeństw, zwyczajów, przysłów i właściwości, Kraków 1866; L. Jucewicz Przysłowia ludu litewskiego, Wilno 1840. 320 �i usposobienie odbija się w baśniach, muzyce, tańcach, tak znowu z jego przysłów, zdań, sentencji i zagadek wyziera praktyczne na świat i ludzi zapatrywanie się, jego dowcip i mądrość zbiorowa1. Jest w tej wypowiedzi zarówno trafna kontynuacja romantycznego widzenia przysłów jako odbicia światopoglądu i mądrości ludowej, jak i ujęcie fundamentalnych cech paremiów: ich społecznej funkcji oraz praktycznego realizmu i dowcipu. W całej swojej działalności zbierackiej i wydawniczej Kolberg nie poświęcił jednak przysłowiom zainteresowania w skali podobnej do okazanego pieśniom, a nawet prozie ludowej. W kolejnych monografiach opublikował około 2700 przysłów, w tym prawie 1000 ukraińskich z Chełmszczyzny i Pokucia. W tomach regionalnych wydawanych z rękopisów po raz pierwszy w edycji Dzieł wszystkich znalazło się około 350 przysłów polskich, ukraińskich i białoruskich oraz 600 południowosłowiańskich. Natomiast suplementy do monografii XIX-wiecznych przyniosły kilkadziesiąt paremiów, głównie polskich. Ilość ta, sięgająca w sumie liczby prawie 3800 przysłów i wyrażeń przysłowiowych, nie jest szczególnie reprezentatywna wobec ich niebywałej popularności, powtarzalności i stabilności gatunkowej i funkcjonalnej, nie tylko w folklorze, ale i szerzej – w kulturze narodowej. Nie określa ona jednak pełnego zasobu zgromadzonego przez Kolberga materiału. Znaczną jego część, stanowiącą niemal 55% całego zbioru przysłów, badacz przeznaczył dla innego celu niż publikacje własne, przekazując zarówno zapisy sporządzone przez siebie, jak i pozyskane od innych zbieraczy na rzecz odrębnego opracowania monograficznego innego wydawcy, o czym będzie mowa dalej. Decyzja ta oznaczała zatem świadomą rezygnację autora Ludu z systematycznej paremiografii. Wydawane przysłowia zamieszczał Kolberg bądź w osobnych poświęconych im rozdziałach i zwartych zespołach, bądź rozproszone wśród innych materiałów etnograficznych i folklorystycznych, zgodnie ze swoim holistycznym widzeniem kultury wsi. Te drugie, rozsiane na kartach tomów, wcielane pojedynczo lub w większej liczbie w opis kraju, ludu, zwyczajów i wierzeń – jako dotyczące miejscowości, regionów, narodów, ich mieszkańców, trybu życia, pracy, zajęć i świętowania oraz przekonań, wiedzy 1 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny południowej, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 117. 321 �i wyobrażeń o świecie – stanowić miały ilustrację opisywanych zagadnień1. Ponieważ skupiała się w nich ludowa mądrość, doświadczenia gromadzone przez wieki i przekazywane z pokolenia na pokolenie, często w ustach wiejskich informatorów i pisarzy dokumentujących kulturę wsi najtrafniej i najlapidarniej wyrażały ludowy obraz świata, wzajemnych relacji, pojmowania sprawiedliwości, winy i kary itd. Osadzone w kontekście opisywanych faktów kulturowych pełniły więc funkcję im przyporządkowaną i choć nie traciły swojej wyraźnej, formalnej specyfiki, często ginęły wśród informacji etnograficznych. Jako reprezentujące osobny gatunek gromadził je Kolberg natomiast w specjalnie im poświęconych rozdziałach, których jednak doczekały się tylko nieliczne monografie. Z zasobu polskiego najbogatszy jest zwarty zbiór Kolberga opublikowany w części IV Krakowskiego, w rozdziale pt. „Przysłowia. Zdania”, liczącym prawie 1080 przysłów. Jest on przyporządkowany w spisie rzeczy działowi poświęconemu mniejszym formom literackim, obejmującym także zagadki; schemat taki, odpowiadający statusowi tych drobniejszych gatunków literatury ludowej łączonych pod wspólnym tytułem, jest u Kolberga powtarzalny. Przysłowia są tam podzielone wewnętrznie na pięć grup. Pierwsza, najliczniejsza, zawierająca 768 tekstów, a nieobjęta osobnym podtytułem, obejmuje przysłowia różne i pochodzące z różnych źródeł, wskazanych zbiorczo odesłaniem do wcześniejszych prac polskich paremiografów, S. Rysińskiego, G. Knapskiego, K.W. Wójcickiego, T. Lipińskiego, A. Grabowskiego. Grupa druga zawiera 28 przysłów zaczerpniętych z XVII-wiecznego druku A. Żydowskiego pt. Gorzka wolność młodzieńska…, trzecia obejmuje 219 tekstów pochodzących z pracy J. Radwańskiego pt. Przysłowia, przypowieści i sposoby mówienia od imion, zamieszczonej w krakowskim „Kalendarzu Powszechnym na rok 1858” J. Wildta, na grupę czwartą składa się 58 „Przysłów i wróżb gospodarczych” ułożonych według miesięcy, a całość zamyka 6 przysłów „dotyczących miejscowości”. Już w samym podziale i tytulaturze Kolberga zaznacza się tu nieostrość terminów i praktyczna trudność rozgraniczenia, zwłaszcza przysłów od zwrotów przysłowiowych, a także od związków frazeologicznych. Określenia: „przysłowia”, „zdania”, „przypowieści”, „sposoby mówienia”, „wróżby” są 1 Taką ilustracyjną funkcję przysłów w opisie etnograficznym Kolberg wyznaczył już w swoim programowym liście otwartym z 1865 roku, gdzie w punkcie 2 czytamy: „Praca i zajęcia domowe i gospodarskie wieśniaków. Jaki pod tym względem tryb życia? Przysłowia. […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 104). 322 �odbiciem złożoności zjawiska dobrze znanego paremiologii, jakim jest rozmaitość rodzajów przysłów i wyrażeń przysłowiowych, trudność precyzyjnego wyróżnienia i definiowania tych tworów językowych, powinowactwo lub tożsamość ze zwrotami frazeologicznymi, różnorodna tematyka i forma, pochodzenie i funkcja w folklorze, wariantowość, a jednocześnie trwałość w tradycji na przestrzeni wieków. Także współcześnie istnieją różnice w przyznawaniu statusu przysłowia różnym jego postaciom; odmiennie określają niektóre paremie językoznawcy i folkloryści, choć i jedni, i drudzy – niezależnie od przyjmowanego wyróżnika definicyjnego (np. „tekst minimalny”, „tekst kliszowany”, „wyrażenie formuliczne” czy „najmniejszy utwór literacki”, „mikroforma folkloru”) uznają prowerbia za odrębny gatunek i osobną kategorię genologiczną1. I tak np. według niektórych frazeologów i frazematyków zwroty przysłowiowe w rodzaju „Uparty jak osioł” czy „Cisza jak makiem siał” nie należą do przysłów, są to frazeologizmy („powiedzenie”, „zwrot”, „wyrażenie” w języku popularnym), czyli związki frazeologiczne w stałej i niezmiennej formie, na ogół nieprzetłumaczalne, o charakterze idiomatycznym. W językoznawstwie przyjęte są zresztą różne koncepcje klasyfikacji przysłów ze względu na charakter gramatyczny (gramatyczna) lub rodzaj zespolenia (funkcjonalna). Nie wdając się tu w analizę i rozstrzygnięcia o charakterze teoretycznym, powróćmy jednak do materiału Kolbergowskiego. W monografiach innych regionów mniejsze niż w Krakowskiem zbiory przysłów polskich, wyodrębnionych w osobnych działach w liczbie około 100 przysłów, opublikował Kolberg jeszcze w części I Kujaw oraz w części II Lubelskiego. W zbiorze kujawskim zatytułowanym jak w Krakowskiem „Przysłowia. Zdania. Zagadki” wyróżnił 98 przysłów o tematyce ogólnej, a w dwu podrzędnych grupach kilkanaście „tyczących się dat 1 O złożoności przysłów jako „tworów językowo-literackich o swoistej treści i formie” oraz o potrzebie uwzględnienia w paremiologii „czynników stosowanych w badaniach językowo-literackich” pisał już przed laty w szeregu studiów J. Krzyżanowski (zob. m.in. Z zagadnień przysłowioznawstwa, w: Studia folklorystyczne, T. III, Kraków 1980, s. 39–313; cyt. wyżej określenie na s. 303). Dyskusje nad charakterem przysłów i różnice w definiowaniu i określaniu ich statusu pozostają nadal aktualne, o czym świadczą opinie folklorystów i filologów. Zob. m.in. K. Wrocławski O niektórych postaciach folkloru i ich dokumentowaniu, w: Tekst. Problemy teoretyczne, red. J.J. Bartmiński, B. Boniecka, Lublin 1998, s. 192 (całość: 187–195), S. Wasiuta Przysłowie jako jednostka języka (w perspektywie tekstologii integralnej), „LingVaria” XI: 2016 nr 2(22), s. 112–115 (całość: 107–119). Por. też E. Popławski Oskar Kolberg jako paremiograf. (W 200. rocznicę urodzin), w: „Ja daję właśnie materiał…”, s. 125–135. 323 �i pór gospodarczych” oraz „o wsiach ([tzw.] miejscowych)”. Opatrzył całość przypisem, że wielka liczba tych przysłów ma zasięg ogólnopolski, ale przytoczone zostały „te tylko, które w Kujawach w codziennym niemal są użyciu”1. Lokalizację geograficzną poszczególnych tekstów precyzował jedynie wyjątkowo, natomiast często podawał wyjaśnienie znaczenia i okoliczności ich użycia oraz warianty i odsyłacze porównawcze. Dzięki zachowanym rękopisom ustalono, że większość tekstów pochodzi od korespondentów Kolberga, głównie od Michała Sokołowskiego z Głuszyna, gdzie Kolberg bawił w czasie podróży na Kujawach w 1865 roku2. Na zasób lubelski, zawarty w rozdziale „Przysłowia i przepowiednie ludowe”, składają się głównie 84 przysłowia „gospodarcze, czasowe (podług kalendarza)”, opatrzone wyjaśnieniami znaczenia, okoliczności użycia i związku z lokalnymi zwyczajami i zajęciami, zaczerpnięte przez Kolberga z pracy Józefa Gluzińskiego Włoś­ cianie polscy… (z 1856 roku); kilkanaście pozostałych przysłów „ogólnych” pozyskał badacz od współpracującego z nim Władysława Ciesielskiego. Ponadto ponad 400 przysłów polskich pomieścił badacz w różnych działach wydanych przez siebie monografii regionalnych, ujmując je tam w mniejsze zespoły lub pojedynczo lokując w tekście opisowym. I tak np. w części I Krakowskiego, w rozdziale „Kraj” znalazło się 35 tekstów związanych z „dziejami i zwyczajami Krakowa”, w części I Mazowsza kilka przysłów dotyczących Warszawy. W części VII W. Ks. Poznańskiego, w ramach opisu świata nadzmysłowego opublikował Kolberg kilkadziesiąt przysłów i zwrotów przysłowiowych w rozdzialikach pt. „Bożyszcza w przysłowiach” i „Przysłowia do wyobrażeń i wierzeń miejscowych przywiązane” oraz w „Przypisach”. Na uwagę zasługują tu ludowe objaśnienia przysłów odnoszących się do miejscowości i ich mieszkańców oraz przysłów o treści ogólnej, związanych genetycznie z przytaczanymi w druku opowieściami ludowymi, z których się wywodzą lub do których nawiązują. Spotykamy też przysłowia rozproszone w różnych działach i wtopione w opis, najczęściej zwyczajów dorocznych, np. w części I Mazowsza, ale i ludu, np. w Kaliskiem i w części IV Mazowsza, czy wierzeń i przesądów, np. w Lubelskiem. Są to najczęściej przysłowia zaczerpnięte przez Kolberga z publikacji XIX-wiecznych autorów. 1 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 197. M. Sokołowski przesłał spisane przez siebie przysłowia w liście z 16 XI tego samego roku, zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 139–140. 2 324 �Zwarte i bogatsze zbiory przysłów ukraińskich opublikował Kolberg w części III Pokucia i części II Chełmskiego. Spośród 661 paremii z Pokucia, zebranych w rozdziale „Przysłowia (Prykazky) z okolic Kołomyi” znaczną część zapisał sam Kolberg, co dokumentują zachowane rękopisy; proweniencja pozostałych jest nieustalona. Około 300 przysłów z Chełmszczyzny, pomieszczonych przez wydawcę tomu, I. Kopernickiego, w rozdziale „Przysłowia i zdania przysłowiowe”, pochodzi prawdopodobnie w znacznej mierze z zapisów zasłużonej współpracownicy Kolberga, Marii Hemplówny. Brak jednak wskazówek źródłowych co do pochodzenia całości zbioru. Są też monografie XIX-wieczne, takie jak Kieleckie, Łęczyckie czy Przemyskie, które nie zawierają przysłów wcale. Spośród wydanych po raz pierwszy w ramach Dzieł wszystkich monografii regionalnych lub ich dalszych części, gdzie zgodnie z zasadą samodzielnie zapisane przysłowia publikowane są w osobnych rozdziałach, niektóre także nie zawierają materiału paremiograficznego, inne przynoszą pojedyncze teksty bądź najczęściej liczą od 20 do 40 przysłów1. Większy jest w tym zespole zbiór litewski, liczący około 70 tekstów zapisanych przez Mikołaja Akielewicza, oraz podolski, który zawiera 82 przysłowia wypisane z pracy Sadoka Barącza Bajki, fraszki, podania, przysłowia i pieśni na Rusi… Zasobu paremiów Kolberga zebranych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej znacząco nie zmieniają natomiast nieliczne przysłowia zamieszczone w poszczególnych tomach suplementowych, dopełniających regionalne monografie wydane w XIX wieku. W ineditach znalazło się też 600 przysłów z południowej Słowiańszczyzny, które Kolberg pozyskał ze źródeł dotyczących tamtego obszaru, dokumentując tymi zapisami swoje szersze zainteresowanie folklorem słowiańskim. 500 przysłów słoweńskich przepisał w 1880 roku w Piadykach pod Kołomyją z odnalezionego wśród pamiątek po Emilu Korytce czasopisma z 1832 roku2. Być może kopię tę sporządził ze względu na pamięć o tym pol1 Mowa o tomach: Mazowsze cz. VII, Kaliskie-Sieradzkie, Tarnowskie-Rzeszowskie, Sanockie-Krośnieńskie cz. III, Białoruś-Polesie, Ruś Karpacka cz. II, Ruś Czerwona cz. II, tj. odpowiednio DWOK T. 42, 46, 48, 51, 52, 55, 57/II/2. 2 Przysłowia te pochodzą z podpisanego kryptonimem S. artykułu pt. 500 slovénskih pregovorov, Beilage zum „Illyriches Blatt” 1832, nr 11. Opublikowano je z odnalezionego w Bibliotece Jagiellońskiej rękopisu Kolberga (sygn. 6108 II, k 1–3) w cz. III Materiałów do etnografii Słowian zachodnich i południowych pt. Słowiańszczyzna południowa (DWOK T. 59/III), na s. 255–269. O materiale tym zob. E. Millerowa, tamże, s. XXXVII–XLI. 325 �skim zesłańcu do Lublany i zbieraczu pieśni słoweńskich, którym się zainteresował w czasie swojego pobytu w Lublanie w 1857 r. Ponadto w artykule Obrazy Słowiańszczyzny południowej zamieścił Kolberg 103 przysłowia (67 w przekładzie polskim, 36 w oryginale i w przekładzie) 1. Jak wspomniano, o stosunkowo niepokaźnej liczebności zbioru paremiograficznego Kolberga zdecydowała przede wszystkim jego rezygnacja z planu metodycznego gromadzenia przysłów. W latach 70. zbieraniem i opracowaniem paremiów zajął się Józef Konopka, który w porozumieniu z Kolbergiem i z Akademią Umiejętności przygotowywał swój zbiór do wydania. Zamysłu tego nie zdążył zrealizować; prace systematyzujące jego ogromny i trudny do ogarnięcia materiał pozostały w stadium początkowym. Po śmierci Józefa Konopki w 1880 roku materiały te znalazły się w rękach jego syna i spadkobiercy, Tadeusza, do ich edycji także jednak nie doszło. W roku 1881 Kolberg pisał: Wiadomo, że niemniej ważny jak i baśni do badań etnograficznych materiał dostarczają i ludowe przysłowia. Wielką ich część podał niegdyś „Przyjaciel Ludu” i inne czasopisma. My sami bardzo szczupłą zdołaliśmy zebrać liczbę. Wszystkie one zamieszczone będą w przygotowanym do druku obszernym zbiorze przysłów, pozostałym po śp. Józefie Konopce w rękach najstarszego syna jego i spadkobiercy2. Zgodnie z tym planem Kolberg, nie chcąc konkurować z przyjacielem, przekazywał Konopce swoje materiały paremiograficzne, zarówno spisane przez siebie, głównie z innych źródeł, jak i otrzymane i nadal napływające od współpracowników. Niekiedy wręcz pośredniczył między swoimi korespondentami a Konopką w pozyskiwaniu materiału. Tak było np. z częścią zbioru przysłów spisanych przez A. Jakubowskiego w okolicach Lwowa3. 1 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny południowej…(DWOK T. 63), s. 117–120 oraz s. 228–230. Źródłem 67 przysłów (s. 117–120) był artykuł J. Volčicia Torbica národnih prigovorov. Nabral po Istrii…, „Koledarček Slovenski za navadno leto 1855”, Ljubljana [1854], s. 63– –64. Proweniencji pozostałych 36 przysłów badacz nie podał. 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), s. IX. Z „Przyjaciela Ludu” wydawanego w Lesznie w latach 1834–1849 Kolberg poczynił obszerne wyciągi z materiałem przysłowiowym, zachowane w jego archiwum, m.in. w tece 37. Miscellanea, opatrzonej jego oryginalnym tytułem: „Wierzenia. Czary. Przysłowia. Zdania” (Arch. PTL, sygn. 1329), gdzie zgromadził około 400 zapisów przysłów z tego źródła. 3 Andrzej Jakubowski jest postacią bliżej nieznaną. Z korespondencji wynika, że po ukończeniu szkół utrzymywał się z korepetycji, prawdopodobnie był też pomocnikiem swojego 326 �Z zachowanej korespondencji wynika, że Jakubowski, który przysyłał swoje zapisy w latach 1878–1881 na ręce Kolberga i pierwotnie z przeznaczeniem dla niego, dowiedział się od autora Ludu, że wejdą one w skład zbioru Konopki, któremu patronuje Akademia. Mimo to lwowski zbieracz nadal kierował przesyłki swoich materiałów głównie do Kolberga, który je przekazywał Józefowi Konopce, później jego synowi Tadeuszowi1. Dla autora Ludu przeznaczone były również przekazane mu nieznaną drogą przysłowia z rękopisu Przysłowia polskie, liczącego prawie 1200 tekstów spisanych przez bliżej nieokreślonego w źródłach Leśniewskiego, którego nazwisko jako autora i Kolberga jako adresata odnotowane zostało w rękopisie2. Jest prawdopodobne, że za sprawą Kolberga dostały się do kolekcji Konopki teksty zanotowane przez W. Siarkowskiego, który blisko współpracował z Kolbergiem, dostarczał mu materiały z Kieleckiego i publikował swoje prace w redagowanym przez autora Ludu dziale etnograficznym „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Przypuszczalnie było podobnie z kilkunastoma przysłowiami z rękopisów W. Ciesielskiego, także współpracownika Kolberga, może i po części z prawie 300 zapisami osób niezidentyfikowanych. W zbiorze Konopki przysłowia zanotowane i przekazane przez Kolberga mieszczą się głównie w rękopisie pt. „Przysłowia krewnego, urzędnika policji, J. Gliniańskiego, u którego okresowo mieszkał na dworcu Karola-Ludwika we Lwowie (zob. Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 109, 296, 572, 637). 1 W liście z 16 VII 1879 r. Kolberg pisał, że redakcję „dzieła większych rozmiarów” zawierającego przysłowia Akademia „powierzyła obecnie p. Józefowi Konopce, o czym wiedząc i ja także zbiory mu swoje doręczyłem, równie jak i Pańskie listy z nadesłanymi przysłowiami, z których użytkuje on przysłowia według wskazań Akademii, nie zamilczając, gdzie potrzeba, o Pańskim współudziale w tej pracy” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 242–243. Zob. też tamże, listy nr 546, 552, 559, 562, 564, 565, 601, 643, 678, 812, 824, 862, 865 i 889). 2 Być może chodzi o Pawła Eustachego Leśniewskiego (1794–1855), przyrodnika, pedagoga, pisarza i tłumacza, w latach 1842–1850 redaktora „Kmiotka”, tygodnika dla ludu, od 1843 r. urzędnika w Wydziale Lasów i Dóbr Rządowych w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu. Był rolnikiem z zamiłowania i autorem wielu popularnych prac z dziedziny nauk przyrodniczych i gospodarki rolnej. W rękopisie (Arch. PTL, teka 44, sygn. 1416/ 2, k. 272–297), opatrzonym na pierwszej karcie notą: „W[ielmożny?] Leśniewski w Piaszczycach, p. Radomsk”, widnieją też: skreślona notatka: „Dla W[ielmożnego?] Strąbskiego w Warszawie”, dopisek: „Oskarowi Kolberg” oraz pieczęć i pozwolenie cenzora na druk, datowane w Warszawie 26 grudnia/ 7 stycznia 1852 r., a na końcu rkp. informacja: „Pisałem w Piaszczycach. L”. Strąbski to zapewne Stanisław Jan (1813–1857), drukarz, od 1843 r. właściciel znanej w Warszawie drukarni, m.in. wydawca kalendarzy. Rękopis Leśniewskiego zatwierdzony do druku przez cenzurę nie został jednak opublikowany, lecz przekazany Kolbergowi w nieznanych okolicznościach. 327 �polskie, zebrał Oskar Kolberg, 1872”1. Są to przeważnie jego wypisy i wyciągi z prac drukowanych: K.W. Wójcickiego, W. Pola, A. Bartoszewicza, S. Jachowicza, T. Lipińskiego i in., a także z kalendarzy i czasopism, m.in. „Kalendarza Astronomiczno-Gospodarskiego” J. Jaworskiego, warszawskiego „Kuriera Codziennego”, „Tygodnika Ilustrowanego” itp. A poza innymi zapisami autora Ludu znalazła się tam także część brulionowej wersji przysłów opublikowanych w części IV Krakowskiego. Teka z rękopisami przysłów, przechowywana w archiwum rodzinnym Familii Nowina Konopków w Modlnicy, odnalazła się w połowie XX wieku w jednym z antykwariatów warszawskich i zakupiona do Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, wcielona została do archiwum Kolberga jako teka 44. Miscellanea. Zawarty w niej zbiór przysłów polskich (Konopka spisywał także ciągi przysłów obcojęzycznych) wydano w opracowaniu Stanisława Świrki w ramach Dzieł wszystkich w 1967 roku w tomie 60. Przysłowia, który wznowiono 10 lat później, poszerzając go o odniesienia do Nowej Księgi przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich2. W sumie wśród około 15 000 tekstów polskich składających się na tom Przysłów ze zbioru Konopki – według obliczeń Świrki – zapisów Kolberga jest 2600, Konopki 8287, Leśniewskiego 1173, ponad 239 pochodzi od Siarkowskiego, 192 od Jakubowskiego i 159 od Siemieńskiego; reszta to mniejsze zbiorki Ciesielskiego, bliżej nieznanego M. Prawdzica (autora zbiorku drukowanego w „Tygodniku Powszechnym” 1879 nr 28) i 275 autorów nierozpoznanych3. Przeważa więc zdecydowanie materiał Konopki i jak się wydaje obecnie, to także i pod jego nazwiskiem powinna ukazać się książka, choć znalazł się w niej także cały zasób Kolberga z tej teki. Spośród 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 44, sygn. 1416, podteka 1b, k. 34–58. W tej podtece zachował się główny zrąb przysłów zanotowanych przez Kolberga (23 karty), inne jego zapisy rozproszone są w podtekach 1a i 2 teki 44 oraz w niewielkiej ilości w innych tekach archiwum. 2 To podstawowe polskie kompendium przysłowioznawcze pt. Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, w oparciu o dzieło Samuela Adalberga opracował zespół redakcyjny pod kierunkiem J. Krzyżanowskiego, a wydano je w T. 1–4, Warszawa 1969–1978. O materiale tomu 60. DWOK i o jego stosunku do edycji S. Adalberga oraz Nowej Księgi… zob. tamże, wstęp S. Świrki, s. XII–XXIX oraz w edycji II S. Świrki „Wstęp do wydania pierwszego” (z 1967 r.), s. 8–29 oraz „Wstęp do wydania drugiego”(z 1977 r.), s. 30–31. 3 Ilość tekstów pochodzących od poszczególnych zbieraczy podaje Świrko we wstępie do tomu Przysłów (DWOK T. 60), s. XIII. Zob. też tegoż w II edycji Wstęp do wydania drugiego, s. 15 oraz s. 30, gdzie sprostowanie błędu I edycji w zakresie tekstów przypisanych mylnie Kopernickiemu zamiast Jakubowskiemu. 328 �zebranych w niej zapisów Kolberga tylko niewielka ilość została już przez niego wcześniej opublikowana w tomach regionalnych. Przysłowiom publikowanym w większych zwartych zespołach, w osobnych rozdziałach, nadawał Kolberg układ incipitowo-alfabetyczny. Jak zauważył przed laty J. Krzyżanowski, badacz nie stworzył specjalnego systemu dla swoich materiałów paremiograficznych: „W zakresie przysłów wreszcie, których spisał stosunkowo niewiele, Kolberg nie silił się na stworzenie systemu […]”1. Zbierał i wydawał rozmaite teksty. Przeważają wśród nich przysłowia właściwe, o treści ogólnej, przeważnie w formie jedno- lub kilkuzdaniowej sentencji o charakterze dwojakiego rodzaju. Jedne mają charakter metaforyczny, obrazowo-alegoryczny, a zawarte w nich obrazy słowne niosą przesłanie inne niż dosłowne (np. „Lepszy wróbel w garcu, niż przepiórka w jarcu”; „Na złodzieju czapka gore”; „Nie dał sobie w kaszę dmuchać”; „Słyszy jak trawa rośnie”; „Zaspał gruszki w popiele”2). Drugie pozbawione są tego pierwiastka i stanowią przekaz bezpośredni w postaci gnomicznej, tj. maksym, złotych myśli, aforyzmów, często pochodzenia literackiego, niekiedy o długowiecznej metryce, utrwalonych także w tradycji ludowej („Bieda rozumu uczy”; „Kto się lubi, to się czubi” „Nie pożyczaj, zły obyczaj”3). W obu grupach podobny jest wydźwięk dydaktyczny; zawierają ostrzeżenie, przestrogę, wskazówkę, pouczenie, radę, zakaz, promują wartości, umacniają stereotypy, przekazując jako teksty powtarzalne, „kliszowane” zgromadzone przez wieki doświadczenie, obraz świata, potoczną mądrość i lapidarną naukę. Niektóre zbudowane są na zasadzie paralelizmu („Jakie drzewo, taki klin, jaki ojciec, taki syn”), metonimii („Tadeusza śpiewać”) lub kontrastu semantycznego („Małe złodzieje wieszają, wielkim zasie się kłaniają”; „Z wielkiej chmury mały deszcz”) czy składniowego („Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie”) 4. Czasami mają wydźwięk kpiarski, komiczny poprzez niewspółmierne zestawienie członów w postaci obrazów czy cech, inne mają charakter prostej reprymendy, nagany, moralnego napomnienia czy wzoru. Zdarzają się przysłowia w formie 1 J. Krzyżanowski Oskar Kolberg i jego dorobek w dziedzinie literatury ludowej…, s. 277. Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 260, 262, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 201, 202. 3 Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 250, 258, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 200. 4 Zob. odpowiednio O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 198, Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 282, 261, 272, 277. 2 329 �apokopicznej, skróconej, niekiedy występują też teksty rymowane. Bardzo częste są też w zbiorach Kolberga zwroty przysłowiowe, tj. wyrażenia nie będące zdaniami i przeważnie mające charakter porównania lub przenośni („Głupi jak stołowe nogi”; „Ubogi jak mysz kościelna”, ale i „Dwa grzyby w barszcz”1) traktowane przez niektórych językoznawców nie jako przysłowia, lecz frazeologizmy. Spotykamy też przysłowia łańcuszkowe z kilkoma członami równorzędnymi i konceptem lub oceną na końcu („Gust kobiet, łaska pańska, marcowa pogoda – zawsze niestałe”; „Polski most, niemiecki post, francuskie małżeństwo – czyste błazeństwo”). Rzadziej natomiast trafiają się przysłowia dialogowe w formie rozmowy („Babko, dzwonią. – Nie słyszę. Babko, grają. – Cha, cha!”) czy tzw. priamele, zestawiające dla komicznego efektu kilka cech lub przedmiotów zaskakujących swoim podobieństwem („Kto chowa chłopczyka, konika, mopsika, nie będzie miał pożytku nikaj”; „Głupiemu służyć, w nocy jeździć, w karczmie gospodarować – wszystko za jedno”)2. Wyróżniającą się ilościowo grupę stanowią w tomach Kolberga przysłowia kalendarzowe, które nawiązują do średniowieczno-kościelnego systemu oznaczania dat imionami ich patronów, nie zaś liczbami dni i miesięcy, a które przez niektórych paremiologów nie są zaliczane do przysłów3. Jak wspomniano, przysłowiami kalendarzowymi bogato są ilustrowane zwyczaje przedstawiane przez Kolberga w cyklu rocznym, przypisane do pór roku, miesięcy i dni, związanych z nimi czynności gospodarskich i prac rolnych, zależnych od pogody, cyklu upraw i zbiorów, zjawisk przyrody („Święty Marcin na białym koniu przyjedzie”; „Suchy marzec, chłodny kwiecień, mokry maj – będzie żyto jako gaj”; „Święty Jan przyniesie oleju dzban”4). Niejednokrotnie stanowią przy opisie zwyczajów jedyną wskazówkę czy 1 197. Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 254, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 201, 2 Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), odpowiednio: s. 285, 264, 249, 257, 254. „[…] o przynależności artystycznie zbudowanych prognoz kalendarzowych do świata przysłów i to przynależności u nas od średniowiecza, a zarazem o ich żywotności po dzień dzisiejszy” pisał J. Krzyżanowski m.in. w pracy Paremiologia a nauki humanistyczne, w: Szkice folklorystyczne… T. 3, Warszawa 1980, s. 80–81. Zbiór przysłów takiego rodzaju opublikował D. Wierzbicki w artykule pt. Meteorologia ludowa, czyli zdania i przysłowia ludu naszego służące do przepowiadania stanu pogody, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. VI: 1882, s. 159–200. 4 Zob. O. Kolberg Kaliskie (DWOK T. 23), s. 106, Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 169, Kujawy cz. I (DWOK. T. 3), s. 202. 3 330 �wykładnik odnoszący się do podawanej daty. Jest to więc kontynuacja dawnej ludowej tradycji wsi. Przysłowia takie, nazywane przez Kolberga „gospodarczymi”, „gospodarskimi”, „czasowymi” bywają wydzielone i połączone w tytułach z przepowiedniami i wróżbami (np. w Lubelskiem) ze względu na swój bliski, trudny do rozgraniczenia lub wręcz tożsamy charakter. Niekiedy przysłowia związane z lokalnymi wierzeniami i przesądami zamieszczane były w dziale pt. „Świat nadzmysłowy” (w Poznańskiem i Lubelskiem), a przywiązane do miejscowości i ich mieszkańców czy grup etnicznych lub regionów – przy opisie kraju i ludu (w Krakowskiem, Kaliskiem i Mazowszu). Te ostatnie bywają nierzadko prześmiewne, szydercze i mają przez kpinę i deprecjację „innych”, „obcych” utwierdzać wspólnotową przynależność czy wyższość lub odwrotnie, eksponują pozytywne cechy osób czy miejsc w sposób bezpośredni (np. „Kto posiada Kobylany – może jadać marcypany, a kto Rząskę – siana wiązkę”; „Łazi po świecie jak Szwedzi po Polsce”; „Stroi się jak elegant z Mosiny”; „Głuchy by od Szamotuł”; „Mówi jak Mazur”, tj. nieczysto; „Strzela jak Kurp”, tj. doskonale1). Już z tego pobieżnego przeglądu wyłania się wniosek, że Kolberg nie preferował wprawdzie określonych rodzajów przysłów ani też nie traktował ich systemowo, lecz świadomie eksponował ich funkcję w życiu społecznym, ilustrując prowerbiami życie zbiorowe wsi i jej tradycje, co jest kolejnym wyrazem synkretycznego widzenia i dokumentowania kultury. Dla większości typowych przysłów ogólnych, wyrażających ludową mądrość i doświadczenie, dotyczących stosunków międzyludzkich Kolberg nie podaje określeń wyróżniających. Natomiast opatruje nimi czasami tematycznie sprofilowane teksty, tj. dotyczące patronów dni w cyklu kalendarzowym, imion, nazwisk lub miejscowości, narodów czy grup etnicznych. Innym wyróżnikiem grupowanych tekstów bywa proweniencja autorska: źródło, z którego zaczerpnął teksty (zbiór poprzednika, kalendarz lub czasopismo, utwór literacki, przekaz korespondenta). Zbierając prowerbia, tak jak w wypadku wszystkich gatunków literatury ludowej, sięgał Kolberg do wszystkich rodzajów źródeł. Tak więc znajdujemy w jego zbiorze przysłowia ludowe, wychwycone z autopsji i żywej mowy wsi i mające postać gwarową, aż do frazeologizmów dialektologicznych włącznie, obok prowerbiów o pochodzeniu literackim, nierzadko 1 Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 289, W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 166, 168, 169, Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 40 i 60. 331 �wielowiekowym i o zasięgu międzynarodowym, ale i wywodzących się z polskiej tradycji literackiej lub w niej utrwalonych, np. z epigramatów i fraszek J. Kochanowskiego i M. Reja, dzieł S. Rysińskiego, G. Knapiusa, A.M. Fredry, utworów I. Krasickiego, F. Zabłockiego i A. Fredry, słownika S. Lindego itd. Publikując przysłowia, badacz nie podawał metodycznie lokalizacji geograficznej przy każdym tekście zapisanym z przekazu ustnego. Nie oznaczał też każdorazowo źródła, czyniąc to najwyżej dla całych mniejszych czy większych zespołów. Niektóre opatrywał wyjaśnieniami znaczenia całego tekstu czy kontekstu sytuacyjnego lub słownikowymi definicjami pojedynczych słów, zdarzało się niekiedy, że notował tekst lub wyjaśnienie za źródłem błędnie1. Podobnie jak w przypadku innych tekstów ludowych, publikował zarówno zapisy literackie, jak i gwarowe i gwarowo uproszczone. Za drukowanym źródłami przywoływał też na ogół komentarze cytowanych autorów, odpowiedniki obcojęzyczne, autorskie objaśnienia. Niektóre przysłowia opatrzył odsyłaczami do tekstów pokrewnych znaczeniowo lub do wersji wariantowych. Zapisy Kolberga przynoszą również cenny materiał do badań nad genezą przysłów i sposobem ich funkcjonowania w tradycji, co wiąże się ściśle z holistycznym ujęciem zjawisk kultury wsi przez autora Ludu. Wyraża się to nie tylko w dostrzeganiu ich immanentnych związków z kontekstem kulturowym: życiem codziennym, pracą, wierzeniami i zwyczajami – o czym już była mowa – ale także z pozostałymi gatunkami literatury ludowej 2. Materiały Kolberga dokumentują ścisły związek niektórych prowerbiów z podaniami, anegdotami i bajkami, a także z pieśniami ludowymi. Mowa o związku genetycznym, gdy przysłowie pochodzi z bajki, jest jej źródłową osią, motywem przewodnim, tytułem, lub o związku strukturalnym, gdy 1 Np. przysłowie „Faramuszki, dróżki, gruszki” zanotował i opublikował w błędnej wersji: „Saramuszki” zamiast: „Faramuszki” (O. Kolberg Krakowskie cz. IV, DWOK T. 8, s. 266, nr 567); błąd ten powtórzył też Adalberg. 2 Odkrywcze w tym zakresie znaczenie materiałów Kolberga dla paremiologii najgruntowniej wykazał na szeregu przykładów J. Krzyżanowski w swoich studiach poświęconych przysłowiom, a zawartych we wspomnianym wyżej trzytomowym opracowaniu Mądrej głowie dość dwie słowie…(wyd. I 1958, wyd. II 1975). Przynosi ono cenne objaśnienia rodowodu i znaczenia ponad 500 przysłów polskich oraz ich związków z innymi tekstami literatury ludowej, wraz z autorską dokumentacją źródłową i weryfikacją ustaleń dawnych badaczy. Zob. także M. Wójcicka Przysłowie w bajce ludowej, w: Słownik polskiej bajki ludowej…, T. 3, Toruń 2018, s. 92–96. 332 �stanowi element tekstu w postaci jego fragmentu, cytatu, pointy, morału, finalnej formuły. Przysłowie może być także bardziej lub mniej dokładnym streszczeniem lub tylko pogłosem tekstu fabularnego, a ten z kolei aluzją do przysłowia, jego ilustracją. Przykładem może być przysłowie „Gdzie nie może diabeł, tam babę pośle”, które jest streszczeniem, ilustracją humoreski wielkopolskiej i lubelskiej opublikowanej przez Kolberga pod tym samym tytułem oraz krakowskiej, która przysłowie to cytuje 1 lub opowieść nowelistyczna, nawiązująca do motywu przysłowia „Panu Bogu świeczka, diabłu ogarek” (lub: „Panu Bogu lichtarz, a diabłu świeczka”), zapisana pod Krakowem2 czy mający bajkową metrykę zwrot przysłowiowy „Pleść banialuki”3. W materiałach Kolberga są też próby bezpośredniego wyjaśnienia czy skomentowania – „podług podań ludu” – pochodzenia i sensu niektórych przysłów poprzez konkretne, przytaczane bajki i anegdoty, w tym nawet bajkę zwierzęcą i legendę, z których się wywodzą4. Innym przykładem może być zanotowane przez Adalberga przysłowie „Zjadłbym rzepki zza nalepki, ale krzyżyk na nich jest” potraktowane przez Kolberga jako tytuł unikatowej w folklorze polskim opowieści, zapisanej w Tarnawie pod Turobinem, w której jest też cytowane to przysłowie, a jego sens tak tłumaczony: u pewnego gospodarza czeladź ciągle była głodna, bo diabeł wyjadał potrawy, gdyż nikt się nie żegnał przed posiłkiem; gdy wędrowny dziadek 1 Mowa o dwu wariantach anegdoty Gdzie diabeł nie może, tam babę pośle (T 1353): w W. Ks. Poznańskiem cz. VII (DWOK T. 15), s. 175 i w Lubelskiem cz. II (DWOK T. 17), s. 202–203, nr 14 oraz w Krakowskiem cz. IV (DWOK T. 8), s. 144–145, nr 58 (tam pt. O kusicielu i kusicielce). Por. J. Krzyżanowski Mądrej głowie…, Warszawa 1875, T. I, s. 48–51. 2 Tj. wariant bajki o paleniu diabłu świeczki (T 940A) w Krakowskiem cz. IV (DWOK T. 8), s. 150–153, nr 61 pt. „O dziadzie-królu”. Por. Krzyżanowski Mądrej głowie… T. I, s. 99 – 102. 3 Cytując ten zwrot przysłowiowy za swoim źródłem (artykułem J. Radwańskiego), Kolberg odwołuje się za nim do XVII-wiecznego romansu o Banialuce (T 400D), zob. Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 281, przyp. 4, zob. też O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 411–412, gdzie komentarz do tego przypisu Kolberga. Por. J. Krzyżanowski Mądrej głowie… T. I, s. 68–71. 4 Są to m.in. używane w Wielkopolsce przysłowia: „Mędrsze jaje niż kura”; „Jak prządł, tak miał” (por. T 902); „Pośpieszył się jak jeż z młodziami” (por. T 275B); „Zazdrosny jak św. Piotra matka” lub: „Dla zawiści w piekle być” albo: „w niebie nie być” (por. T 804); „Kiedy Pan Bóg dopuści, to i z kija puści” (por. T 1915); „Na spółkę sam diabeł narzeka” (por. T 1030). Opowieści tłumaczące te przysłowia przytacza Kolberg w W. Ks. Poznańskiem cz. VII (DWOK T. 15), na s. 170–175 (za artykułem Tworzymira [J. Chociszewskiego] Wyjaśnienie niektórych przysłów używanych w Wielkopolsce podług podań ludu skreślił…, „Biblioteka Warszawska” 1864, T. 1, s. 263–293; podane przykłady tamże na s. 288–293). 333 �wyjaśnił przyczynę, diabeł nie mógł już zjeść nawet rzepy zwożonej z pola, bo ją przeżegnano1. Materiały Kolberga poświadczają też związki prowerbiów z pieśniami, przy czym możliwe jest zarówno pochodzenie przysłowia z pieśni, której jest ono fragmentem czy aluzją do niej, jak i odwrotnie – utworzenie pieśni z przysłowia, na którego motywie jest osnuta lub do którego nawiązuje. Przykładem takich przysłów (nie zawsze wyodrębnionych w rozdziale) mogą być m.in.: „Lepsza w domu groch kapusta niż na wojnie kura tłusta”2; „Fora, Adamie, fora, z tak rozkosznego dwora”3; „I cyprysy mają swoje kaprysy”4; „Za pieniądze ksiądz się modli, za pieniądze lud się podli”5; „Nie grab, dudku, siana”6. Warto tu zwrócić uwagę na charakterystyczny dla literatury ludowej proces odrywania się fragmentów pieśni, zwrotów, aforyzmów, zdań od macierzystych tekstów i funkcjonowania ich w przekazie ustnym w postaci anonimowych cytatów, podczas gdy źródło odchodzi w niepamięć. Wyłania się więc w dorobku paremiologicznym Kolberga osobna grupa przysłów związanych organicznie z innymi tekstami ludowymi, tj. pieśnią i bajką, czasami także z oracją7, a nie zawsze wyodrębnionych w materiałach badacza. 1 O. Kolberg Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 203–204, nr 15. Por. K. Krzyżanowski Mądrej głowie… , T. III, Warszawa 1975, s. 58–59. 2 Jest to końcowy fragment pieśni ludowej „Jedzie żołnierz borem, lasem”; zob. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 257, gdzie przytoczona została za „Pamiętnikiem Sandomierskim” T. II, 1830, s. 109–114, zob. też Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 260 (z notą Kolberga: „Pieśń. lud.”). Por. J. Krzyżanowski Mądrej głowie…, T. III, s. 230–232. 3 Jest to cytat z kolędy „Z raju, pięknego miasta”, wywodzącej się ze zbioru J. Żabczyca pt. Symfonie anielskie z 1630 roku; zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 276 i M. Mioduszewski Pastorałki i kolędy Kraków 1843, s. 220. Por. J. S. Bystroń Kilkanaście przysłowi, „Lud” T. XXIV: 1925, s. 97–98, J. Krzyżanowski Mądrej głowie…, T. II, Warszawa 1975, s. 292. 4 Tekst jest cytatem z popularnej pieśni „ Z wysokich parnasów”; zob. m.in. O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 301–302, nr 533. Por. J. Krzyżanowski Mądrej głowie.., T. II, s. 292–293. 5 Jest to fragment pieśni „Teraźniejsze świata żądze”; zob. m.in. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), s. 4–5, nr 4 (wariant z Kujaw). Por. J. Krzyżanowski Mądrej głowie…, T. II, s. 259–260. 6 Przysłowie to stanowi fragment komicznej pieśni wiążącej się z humoreską popularną w XVII w;, zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), s. 303, nr 599, Mazowsze cz. II (DWOK T. 25), s. 159, nr 351. Por. J. S. Bystroń Kilkanaście przysłowi…, s. 100–101, J. Krzyżanowski Mądrej głowie… T. I. s. 226–229. 7 Np. przysłowie „Nie uczyłem się tego w szkole, ale przy cepach w stodole” udokumentowane jest przez Kolberga licznymi wariantami w wierszowanych oracjach weselnych, zob. 334 �Z kolei publikowane przez Kolberga informacje etnograficzne, opisy zwyczajów, wierzeń, przesądów, praktyk magicznych itp. pozwalają na zrozumienie sensu niektórych przysłów i rozpoznanie ich pochodzenia i funkcji, często zatartych, oderwanych od pierwotnego tekstu czy kontekstu, niekiedy wręcz nieczytelnych, przy czym wyjaśnienia takie nie muszą dotyczyć przysłów przez samego Kolberga przywoływanych. Krzyżanowski pisze m.in. „[…] w świetle Kolbergowskich materiałów demonologicznych garść przysłów o czarownicach i Łysej Górze otrzymuje uzasadnienie i wyjaśnienie, same zaś przysłowia mogą być równie dobrze odbiciem wierzeń ludowych, jak i najrozmaitszych gadek na wierzeniach tych opartych. I podając przykłady takich przysłów, jak m.in.: „Wygląda jak czarownica z Łysej Góry”, „Woził nas jak diabeł swoją ciotkę po Łysej Górze”, „Tak ciemna noc, że czarownice na Łysą Górę nie trafią”, „Jedzie jak ciota na świni”, w których „chodzi o sabaty, schadzki, bankiety, sejmiki, zabawy czarownic przedstawiane w naszych bajkach ludowych”, badacz ten przytacza odpowiednie opisy i opowieści wierzeniowe z tomów Kolberga1. Często sam Kolberg tłumaczy bezpośrednio w swoich materiałach przysłowia wywodzące się ze zwyczajów lub do nich przywiązane. Np. przysłowie „Niedaremno krzyż na miodzie, przezeń wiara jest w narodzie” (lub: „Nie darmo na miód krzyż wieszają”) objaśnione zostaje dawnym zwyczajem na Kurpiach, kiedy to malowano czerwone krzyże na okiennicach domów, gdzie sprzedawano miód, co było „godłem i oznaką” wiary2. Przysłowie „Na święty Szczepan każdy sobie pan” Kolberg opatruje komentarzem: „Dzień ten jest zupełnie wolny dla wiejskiej czeladzi i w tym dniu odbywają się z nimi m.in. W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 229, cz. II (DWOK T. 10), s. 257, 271, 299, 304, cz. III (DWOK T. 11), s. 56, 76, 82, 89, cz. V (DWOK T. 13), s. 202, Kaliskie (DWOK T. 23), s. 193, Łęczyckie (DWOK T. 22), s. 45, 60, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 254, 284, Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 168, Mazowsze cz. I (DWOK T. 24,) s. 278, cz. IV (DWOK T. 27), s. 175. Por. J. S. Bystroń Przysłowia utworzone z fragmentów pieśni ludowych, „Prace i Materiały Antropologiczno–Archeologiczne i Etnograficzne” T. II: 1921, cz. II, s. 49–50. 1 J. Krzyżanowski Mądrej głowie… T. I, s. 158–162; cytowane fragmenty s. 161 i 158. Polskie warianty bajek o czarownicach zob. T 3045. Materiały z Kolberga zob. m.in. W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 92, 91, 94, 107, Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 92, nr 205, s. 95–96, nr 210, s. 96–98, nr 211. 2 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 69. 335 �układy na dalszą służbę”, a w innym tomie podaje informację: „Rok dla parobków kończy się przed Adwentem i wtedy, tj. na Gody, odchodzą oni lub przyjmują się do służby, żonaci zaś przyjmują się i odchodzą po Nowym Roku lub na św. Wojciecha”1. Liczne w folklorze prowerbia o św. Marcinie i gęsiach (11 listopada) w rodzaju: „Na Marcina gęś do komina” czy „Na św. Marcina gąska kozik przeklina” uzyskują wyjaśnienie dzięki kilku opisom Kolberga zwyczaju pieczenia tego dnia gęsi, które są wówczas najtłustsze i najsmaczniejsze (dawniej przynoszone jako danina) oraz wróżenia z koloru obgryzionej kości piersiowej, jaka będzie nadchodząca zima2. Zaznaczyć przy tym należy, że nie wszystkie objaśnienia Kolberga są dokładne i prawidłowe, wiele z nich przytaczanych jest za źródłami różnego rodzaju, niektóre z tych komentarzy opierają się też na wiedzy potocznej. Niezależnie od tego zastrzeżenia tomy Kolberga, ze względu na ilość i sposób ujęcia zawartych w nich materiałów, pozostają źródłem niezastąpionym także dla badań nad repertuarem, genezą i historią przysłów3. 1 O. Kolberg Lubelskie cz. I (DWOK T. 16), s. 102, cz. II (DWOK T. 17), s. 177, nr 83, W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10,) s. 180 oraz Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 55. Por. J. Krzyżanowski Mądrej głowie… T. III, s. 105–106. 2 O. Kolberg Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 139, nr 2 i 3, Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 110, nr 21, Kaliskie (DWOK T. 23), s. 106, Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 194. Por. J. Krzyżanowski Mądrej głowie… T. II, s. 125–127. 3 W bibliografii swojej Księgi przysłów Adalberg przywołał tomy Kolberga zawierające przysłowia, natomiast rękopisów Kolberga i Konopki nie wymienił w wykazie źródeł. O istnieniu „olbrzymiego i cennego zbioru” Józefa Konopki, pozostającego w rękach jego syna, Tadeusza, w Mogilanach, zawiadamiał go za pośrednictwem J. Karłowicza I. Kopernicki w liście z 27 III 1888 r., pisząc jednocześnie z wyrzutem, że środowisko Akademii, szczególnie Kolberg i Pauli, nie otrzymali arkusza próbnego i wiadomości o pracach wstępnych dzieła (I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza, Adama Honoriusza Kirkora i Benedykta Dybowskiego, ,„Przegląd Antropologiczny” T. XXVI: 1960, s. 69). Według analiz S. Świrki (Wstęp do tomu Przysłów, DWOK T. 60, s. XXVII–XXVIII) Adalberg z rękopisów Konopki i Kolberga jednak korzystał, choć pobieżnie, natomiast znalazł się w posiadaniu manuskryptów Siarkowskiego i Jakubowskiego, które odnotował w bibliografii, a które do jego Księgi „z teczek Kolberga i Konopki, trafiły w sposób zagadkowy” (s. XXVII). Świrko stwierdza także wyraźną analogię w przyjętym przez Konopkę i Adalberga modelu słownikowo-hasłowego systematyzowania materiału, którego wzorem było dla Konopki pomnikowe dzieło K. F.W. Wandera Deutsches Sprichwörter Lexicon (Lipsk T. 1–5, 1867–1880); powołuje się na nie także około 10 lat później Adalberg (Wstęp do Księgi, s. XIII). Analogie te – według Świrki – mają „posmak nieomal zagadki”, której rozwiązanie uniemożliwia zniszczenie archiwum Adalberga w czasie II wojny (s. XXVIII). Być może w dotarciu Adalberga do materiałów ze zbioru Kolberga i Konopki pośredniczył Kopernicki, który jako wykonawca testamentu Kolberga porządkował po jego śmierci spuściznę przyjaciela i przekazał 336 �Pełne rozpoznanie dorobku Kolberga w zakresie paremiografii – postulują współcześni badacze – poprzedzić jednak powinny dalsze prace specjalistyczne. Zwraca się uwagę na brak praktycznego określenia w świetle dzisiejszej paremiologii i frazeologii statusu gatunkowego poszczególnych przysłów określanych przez Kolberga różnymi terminami. Obecnie różne konstrukcje językowe, przykłady „żywej mowy”, „zdania” itp. w jego materiałach mogłyby uchodzić za przysłowia i odwrotnie – za przysłowia nie uznano by różnych wyrażeń potocznych czy związków frazeologicznych. Podnosi się fakt, że nie wyodrębniono przysłów rozsianych w poszczególnych tomach i wtopionych w opis etnograficzny lub w utwory ludowe i nie wykazano systematycznie ich genetycznych związków z poezją i prozą ludową. Syntezę komplikuje nie tylko przemieszanie przysłów właściwych i innych tworów językowych, niejednoznaczność terminologiczna, zróżnicowanie źródłowe materiału i jego wielojęzyczność, ale przede wszystkim brak narzędzi wyszukiwawczych dla materiału rozsianego w kilkudziesięciu tomach wydawnictwa. Dorobek Kolberga w dziedzinie paremiografii czeka więc na całościowe, naukowe opracowanie, które wymagać jednak będzie specjalistycznych analiz i weryfikacji 1. Zagadki Kolejnym małym formom folkloru słownego – zagadkom, które także „należą do najprostszych zjawisk literackich stojących na pograniczu literatury i języka”2, Kolberg – podobnie jak przysłowiom – nie poświęcił w badaniach tak dużej uwagi, jak pieśniom i bajkom. Wprawdzie nie wymienił zagadek w swoim programowym liście otwartym z 1865 roku, manuskrypty Siarkowskiego i Jakubowskiego Adalbergowi. Mogłyby na to wskazywać własnoręczne notatki Kopernickiego dotyczące rękopisów Kolberga z przysłowiami: „dla Adalberga” (rkp. w zbiorach Arch. PTL, teka 35, sygn. 1312, k. 13) oraz: „[…] mogą się przydać Adalbergowi” (rkp. Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich…, k. 27– opis teki 37 obejmującej m.in. Przysłowia. Zdania, wypisane głównie z „Przyjaciela Ludu”). W sumie dopiero więc edycja tomu 60. DWOK udostępniła pełny polski zasób zbioru Konopki i konfrontując go z Nową księgą przysłów…, włączyła do zespołu źródeł dostępnych dla paremiografii i paremiologii. 1 Zob. m.in. E. Popławski Oskar Kolberg jako paremiograf…, s. 125, przyp. 2 oraz s. 134–135. 2 J. Krzyżanowski Zagadka i jej problematyka, w: Szkice folklorystyczne… T. 3, s. 16. 337 �ale stosunkowo nieliczne ich zapisy opublikował w kilku monografiach, w osobnych poświęconych im rozdziałach jako odrębny gatunek folkloru, pewną też część niewydanych pozostawił w rękopisach. A w cytowanej wyżej wypowiedzi z 1871 roku zagadki ludowe określał obok przysłów jako tę dziedzinę twórczości ludu, z której „wyziera praktyczne na świat i ludzi zapatrywanie się, jego dowcip i mądrość zbiorowa” 1. Badacz literatury ludowej nie mógł nie zauważać tych najprostszych utworów folkloru w swojej teorii i praktyce zbieracza i wydawcy; zagadka jako twór o starożytnym rodowodzie, spotykany w kulturach ludów prymitywnych, sięga najdawniejszych wierzeń, mitów i podań (biblijne dzieje Samsona oraz królowej Saby i Salomona, proroctwa delfickie, słynna zagadka Sfinksa rozwiązana przez Edypa w podaniu tebańskim). U ludów pierwotnych pełniła rolę kultową i religijną, od wieków stanowiła też przedmiot opracowań literackich (np. u Ezopa, w Sofoklesa Edypie królu). W postaci formuły zagadka towarzyszyła obrzędom, była stosowana przy prognozach pogody i urodzaju. Rozpowszechniana w literaturze wszystkich języków, a także w tradycyjnym przekazie ustnym, zadomowiła się zarówno w kulturze ludowej, jak i wysokiej, stając się z czasem narzędziem edukacji i rodzajem zabawy. Ze środowiska kościelnego, szkolnego, dworskiego i z piśmiennictwa zagadki przenikały do tradycji wiejskiej, i odwrotnie – z repertuaru ludowego do literatury. Pełniąc funkcje dydaktyczne i rozrywkowe, przez stulecia podlegały wędrówkom międzyśrodowiskowym; w rezultacie tych procesów granica między ich proweniencją z tradycji ustnej i literackiej ulegała zatarciu. W polskiej literaturze, począwszy od średniowiecza po schyłek XVIII wieku, zagadki (staropolskie: gadki) bywały też samodzielnymi utworami. Pisali je m.in. J. Kochanowski, który wspominał „gadki pokryte” w XII pieśni Sobótki, Wacław Potocki, Jan Andrzej Morsztyn. Polskie zagadki znane z tradycji ludowej spotykamy w najstarszym ich zbiorze pt. Gadki rozmaite, którymi rozum ludzki może być naostrzon (1522), znanym we fragmentach i przekazanym przez późniejsze uwspółcześ­ nione edycje 2. 1 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny południowej… (DWOK T. 63), s. 117. Zob. J. Krzyżanowski Zagadka i jej problematyka…, s. 16– 36, J. M. Kasjan Polska zagadka ludowa, Wrocław 1983, s. 133–137, H. Kapełuś Zagadka, w: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, T. II, Warszawa 1985, s. 659–660. 2 338 �Zagadki ludowe zaczęto zbierać systematycznie w XIX wieku, ich zapisy publikowane były w czasopismach i kalendarzach, w pracach ludoznawczych o szerszej tematyce folklorystycznej oraz monograficznych. Spośród zbieraczy i autorów II połowy XIX wieku pierwszy szczupły zbiór 40 zagadek ukraińskich zamieścił w 1857 roku Antoni Marcinkowski w swoim Ludzie ukraińskim1, po nim kolejne zapisy przyniosły dwa tomy Kolberga z 1867 i 1875 roku, a następnie, wraz z powstaniem „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, ukazywały się już intensywniej dalsze, przynoszące bogatsze zbiory zagadek prace Izydora Kopernickiego2, Władysława Siarkowskiego3, Aleksandra Petrowa4, Władysława Kosińskiego5, Zygmunta Glogera6, Józefy Moszyńskiej7, Seweryna Udzieli8, Władysława Dybowskiego9 i Bronisława Gustawicza 10; ten ostatni już po śmierci Kolberga. Kolberg opublikował zagadki jedynie w trzech wydanych przez siebie tomach regionalnych: w części I Kujaw, w części IV Krakowskiego oraz w części IV Pokucia; znalazły się też w wydanej już przez Kopernickiego 1 A. Nowosielski [A.J. Marcinkowski] Lud ukraiński, T. II, Wilno 1857, s. 262–270. I. Kopernicki Zagadki i łamigłówki górali beskidowych, spisane w okolicach Rabki, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. I: 1877, s. 113–129 (96 zagadek i 28 odmianek, 32 łamigłówki). 3 W. Siarkowski Zagadki zebrane ze wsi Dymin, Kostomłot, Masłowa, Sukowa, Zagórza (w gub. kieleckiej), tamże, T. I: 1877, s. 130–136 (102 zagadki i łamigłówki), tenże Zagadki ludowe z różnych miejscowości guberni kieleckiej, tamże, T.VI: 1882, s. 3–29 (253 zagadki i 23 odmianki, 60 łamigłówek). 4 A. Petrow Lud ziemi dobrzyńskiej, jego charakter, mowa, zwyczaje, obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki itp., tamże, T. II: 1878, s. 3–182 (na s. 178–182: 100 zagadek i łamigłówek); odb. 1878. 5 W. Kosiński Materiały do etnografii górali beskidowych, tamże, T. VII: 1883, s. 3–105 (na s. 80–98: 116 zagadek i 45 łamigłówek). 6 Z. Gloger Zagadki ludowe znad Narwi i Buga, na pograniczu Mazowsza z Podlasiem, w latach 1865–1880 spisał…,, tamże, T. VII: 1883, s. 135–149 (146 zagadek, 30 łamigłówek), zob. też tenże Zabawy gry, zagadki, żarty i przypowieści z ust ludu i ze starych książek, Warszawa 1885–1886. 7 J. Moszyńska Bajki i zagadki ludu ukraińskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. IX: 1885, s. 73–172 (na s. 161–172: 156 zagadek ukraińskich). 8 S. Udziela Materiały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, tamże, T. X: 1886, s. 75–156 (na s. 161–172: 156 zagadek ukraińskich). 9 W. Dybowski Zagadki białoruskie z guberni Mińskiej, tamże, T. X: 1886, s. 157–168 (112 zagadek). 10 B. Gustawicz Zagadki i łamigłówki ludowe, tamże, T. XVII: 1893, s. 201–260 (571 zagadek i łamigłówek, w tym 470 zagadek). 2 339 �części II Chełmskiego. W pierwszych dwu wymienionych monografiach z lat 1867 i 1875 opublikowanych jest 110 zagadek polskich, w następnych dwu z lat 1888 i 1890 – 227 ukraińskich. Ponadto w roku 1885 w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” zamieścił Kolberg 30 zagadek z Lubelszczyzny1, których nie włączył do monografii Lubelskiego wydanej w latach 1883–1884. Prawdopodobnie miejsce publikacji miało ułatwić porównanie zbiorku Kolberga z zagadkami drukowanymi tam wcześniej przez wymienianych wyżej autorów; w przypisie Kolberg odsyła do prac Kopernickiego, Petrowa, Siarkowskiego i Glogera. Być może jednak materiał ten pozyskał już po wydaniu Lubelskiego. W sumie wydał więc Kolberg zaledwie 367 zagadek pochodzących z pięciu regionów. W rękopisach pozostawił ponad 200 zagadek o rozmaitej lokalizacji geograficznej, które opublikowano po raz pierwszy w ramach Dzieł wszystkich, w odpowiednich nowych monografiach regionalnych oraz w suplementach do edycji XIX-wiecznej. Po kilka lub kilkanaście zagadek znalazło się w tomach: Mazowsze cz. VII, Góry i Podgórze cz. II, Tarnowskie-Rzeszowskie, Sanockie-Krośnieńskie cz. III, Ruś Karpacka cz. II oraz Ruś Czerwona cz. II, a także w suplementach do KieIeckiego i do Wołynia. Po kilkadziesiąt tekstów liczy natomiast Litwa oraz suplementy do Krakowskiego i do W. Ks. Poznańskiego. Spośród wydanych w XIX wieku pierwszy kujawski zbiorek Kolberga zawiera jedynie czternaście tekstów w dwu rozdzialikach pt. „Zagadki. Szarady. Zdania” (8 tekstów) oraz „Zagadki dla dzieci” (6 tekstów). Wyjątkowo autor użył przy tym określenia „Szarada”, które nie pojawia się w innych materiałach, oraz uwzględnił i wydzielił dziecięce zagadki – rymowanki, czego również później nie praktykował. Źródło tych zagadek jest nieznane, rękopis nie zachował się. Zagadki z Krakowskiego to 88 tekstów pochodzących głównie z zapisu Antoniny Konopczanki. Dla większości z nich zachował się potwierdzający proweniencję manuskrypt zbieraczki, a ponieważ jest on niekompletny, można przypuszczać, że to ona zanotowała także pozostałe zagadki. Zagadki ukraińskie z Pokucia są najliczniejsze spośród drukowanych przez Kolberga. Na 205 tekstów zawartych w części IV monografii tego 1 O. Kolberg Zagadki z Lubelskiego, od Krasnegostawu i Gorzkowa (Nowawieś, Jaślików, Krzywice, Piłaszkowice, Wielobycz), „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. IX: 1885, s. 300–302; przedruk w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement do tomów 16–17 (DWOK T. 75), s. 216–219. 340 �regionu 114 zostało „udzielonych nam łaskawie przez dr I. Kopernickiego i spisanych przez tegoż w Czortowcu pod Obertynem i Horodnicy nad Dniestrem”, jak informuje Kolberg w przypisie do tego zbiorku1. Każda z zagadek z tego zespołu ma też oznaczoną lokalizację geograficzną. Źródło pozostałych zagadek nie jest znane, być może zapisał je Kolberg, który na Pokuciu prowadził gruntowne badania terenowe. Ten zespół opatrzony jest w druku lokalizacją generalną: „z okolicy Kołomyi (Ispas, Myszyn, Kluczów)”, a 8 ostatnich notą: „Z Kossowa, Kut”. Zwraca tu uwagę współudział Kopernickiego, który zajmował się zagadkami systematycznie i wypracował też własną metodę badań i pozyskiwania ciekawego materiału poprzez wzajemne zadawanie sobie zagadek przez badacza i informatora i zastosowanie przy tym pewnego „fortelu”, opisanego w pracy z 1877 roku. Indagowani przez niego górale, głównie kilkunastoletni chłopcy, zachęceni drobną opłatą, rozwiązywali najpierw łatwe, stopniowo coraz trudniejsze zagadki, których w końcu nie potrafili rozwiązać, a wtedy zbieracz zmieniał role i zobowiązywał się zapłacić opowiadającemu za zagadkę, której on sam nie potrafił odgadnąć. Uzyskiwał wówczas zagadki „co najciekawsze i najtrudniejsze, nieznane zbieraczowi”2. W Chełmskiem znalazły się 22 teksty, w tym 18 ukraińskich i 4 polskie, zamieszczone tam przez I. Kopernickiego jako wydawcę tomu, jednak bez wskazania źródła, którym prawdopodobnie były niezachowane zapisy M. Hemplówny, gromadzącej dla Kolberga większość materiału folklorystycznego z tego regionu. Charakterystyczna jest tu dokumentacja zagadek nie tylko ukraińskich, ale i polskich, co dowodzi typowego dla regionów pogranicza przemieszania językowego tekstów folkloru, widocznego w tej monografii wyraźniej na obszerniejszym materiale pieśniowym i prozatorskim. Warto dodać, że zarówno w Pokuciu, jak i w Chełmskiem odpowiedzi podawane są bądź w języku ukraińskim, bądź polskim. W sumie, zestawiając materiał wydany przez Kolberga i publikowany obecnie z rękopisów, stwierdzić można, że najliczniejszy pozostaje wspomniany zbiór zagadek z Pokucia (205 zagadek), po nim zbiór krakowski (157 tekstów), a następnie z Wielkopolski (około 50 zagadek jeszcze niewydanych, po części z zapisów Kolberga, po części przejętych z publikacji), 1 Pokucie cz. IV (DWOK T. 32), s. 295, lokalizacje niżej w tekście zob. tamże, odpowiednio: s. 306 i 314. 2 Opis tej metody przedstawił Kopernicki w tekście wstępnym do przywoływanego wyżej zbioru Zagadek i łamigłówek górali beskidowych…, s. 113. 341 �wreszcie litewski (45 tekstów uzyskanych od etnografa i językoznawcy, Mikołaja Akielewicza) i lubelski (30 zagadek zebranych przez Kolberga i opublikowanych najpierw w „Zbiorze Wiadomości”). Podobnie jak w przypadku przysłów, Kolberg nie wydawał zagadek według ściśle oznaczonego systemu. Obejmował je tytułowym określeniem zbiorczym „Zagadki”, nie dzieląc na zagadki właściwe i łamigłówki, jak to czynili Kopernicki, Kosiński czy Gustawicz. Jedynie w Pokuciu tytuł brzmi: „Zagadki i łamigłówki”, zapewne za sprawą materiału pochodzącego tam od Kopernickiego, który wyróżniał „zagadki właściwe od pytań zawiłych i dwuznacznych”1, nazywając je łamigłówkami i lokując je w druku w osobnej grupie, co także praktykowali, choć niekonsekwentnie, następni badacze. Podejmował jednak Kolberg próby wewnętrznego segregowania zagadek według tematów odpowiedzi, trzymając się tego klucza bardziej lub mniej konsekwentnie. Uwidacznia się to wyraźnie w zbiorze lubelskim, wydanym w „Zbiorze Wiadomości” w 1885 roku, gdzie można wydzielić kolejne grupy tematyczne: zagadki o ciałach niebieskich, o zjawiskach atmosferycznych, o człowieku, o zwierzętach i roślinach, o domach i ich częściach, o narzędziach gospodarskich i przyborach domowych2. W zespoły tematyczne zbierane są podobnie zagadki z Pokucia i z Krakowskiego, gdzie także na początku lokowane są teksty związane z wyobrażeniami o Bogu, wszechświecie, żywiołach, czasie, wierze, życiu i śmierci, itd. Podobnie jak wszystkie inne teksty folkloru, tak i zagadki zebrane przez Kolberga pochodzą z różnych źródeł, przy czym przeważają tu materiały od innych zbieraczy (A. Konopczanka z okolic Krakowa, I. Kopernicki z Pokucia, M. Hemplówna z Chełmskiego, M. Akielewicz z Litwy, bliżej nieznany Kubaczek z Pogórza czy niezidentyfikowany autor rękopisu z okolic Tarnowa) oraz wypisane z literatury i czasopism, najczęściej bez określonej lokalizacji geograficznej, traktowane tam jako ciekawy okaz folkloru, stanowiący własność zbiorową i przejaw mądrości ludu (np. z „Pisma dla Ludu Polskiego” z 1845 r. czy z „Przyjaciela Ludu” z lat trzydziestych i czterdziestych XIX wieku). Zapisy własne Kolberga pozyskane bezpośrednio od wiejskich narratorów są nieliczne i pojawiają się w rękopisach sporadycznie. 1 Tamże. We wstępie do wydanej w 1975 roku cennej antologii Polskie zagadki ludowe S. Folfasiński wyróżnił za Archerem Taylorem jako osobną grupę „podchwytliwe pytania”, unikając nieostrego – według niego – i niekonsekwentnie stosowanego przez zbieraczy terminu „łamigłówka” (zob. wstęp tamże, s. 18–19). 2 Zob. J. M. Kasjan Polska zagadka ludowa…, s. 136. 342 �Cały zbiór zagadek autora Ludu przynosi materiał różnorodny co do wieku i pochodzenia, formy i kształtu językowego, są w nim też reprezentowane różne typy tego gatunku. Zagadka, określana jako zadanie umysłowe, polegające na identyfikacji przedmiotu pozbawionego nazwy (przedmiot ukryty), lecz przedstawionego za pomocą charakterystyki słownej (obraz zastępczy), która ma wskazać odpowiedź1, składa się z dwu członów: podanego i domyślnego. Człon podany zawiera pośredni, aluzyjny opis lub zaszyfrowaną wskazówkę ujętą peryfrastycznie lub metaforycznie i sugerującą odpowiedź, lecz dla utrudnienia identyfikacji kryje on w sobie niekiedy pułapkę; intencją bywa bowiem przesłonięcie rozwiązania mylnymi pozorami. Zagadki ludowe mają za temat wszechświat, ziemię, zjawiska atmosferyczne, człowieka i jego naturę, określone osoby, świat zwierząt i roślin, wytwory myśli i rąk ludzkich, np. budowle, sprzęty, narzędzia, ubranie, pożywienie, cechy ludzi i przedmiotów itd. Ich człon podany ujęty jest w formie opisowej lub przenośnej i to rozróżnienie wyznacza dwa podstawowe rodzaje zagadek. Człon domyślny, tj. odpowiedź, niekoniecznie wynika tylko z rozumowania logicznego, lecz także ze znajomości sytuacji, okoliczności, konwencji lokalnej, skojarzeń podobieństw lub przeciwieństw, nierzadko absurdalnych. W repertuarze zagadek zebranych przez Kolberga mieszczą się oba typowe ich rodzaje, choć skonstruowane z różnym stopniem wymyślności czy oryginalności konceptu. Obok prostych, jednoznacznych i posługujących się bezpośrednim lub porównawczym opisem cech lub czynności przedmiotu (zagadki opisowe) spotykamy też bardziej skomplikowane, z przedmiotem zastępczym wyrażonym przez peryfrazę lub metaforę, np. metonimię lub synekdochę (zagadki przenoś­ne). Te pierwsze zawierać mogą jednak opis cech oderwanych lub tak zredukowanych, że trudnych do skojarzenia, te drugie z kolei sięgają niekiedy po prze­nośnie zawiłe bądź czytelne sytuacyjnie. Zagadki opisowe reprezentują np. takie teksty: „Maluśkie, czerniuśkie – duże drzewo rusza. (Robak. Pchła)”; „Leci, leci, skrzydeł nie ma, siada, siada, zada nie ma. (Śnieg)”; „Bez nóg, bez rąk, bez głowy i brzucha, a gdzie się obróci, wszędzie dmucha. (Wiatr)”; „Zieleniuśkie jak łączka, brzuch ma biały jak mączka, ogonek jak u myszki. (Rzepa)”; „Nie ma nóg, a chodzi, nie ma rąk, a bije. (Zegar)”2. Przykładami zagadek przenośnych mogą być m.in.: „Siwy wół wypił wody pełen dół. 1 2 Por. tamże, s. 8–9. Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), odpowiednio: s. 246, 242, 241, 247, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 203. 343 �(Mróz)”; „Czterech braci za sobą lata i nie dogonią się do końca świata. (Cztery koła u wozu)”; „Prześliczne drzewo, prześlicznie śpiewo, koń na baranie ogonem kiwo. (Skrzypce, basy)”; „Ociec sie rodzi, a syn po dachu chodzi. (Ogień, dym)”; „Garbaty dziadek całe pole obleci. (Sierp)”; „Zębata ciotunia całe pole ogryzie. (Brona)”; „Trzech strzelców strzeliło i orła zraniło, i depcą go nogą, a zabić nie mogą; co orzeł runie, to znowu podfrunie. (Duch narodu)”1. Obok zagadek właściwych w zbiorze Kolberga spotkać można również – choć rzadziej i bez formalnego ich wyróżniania – „mądre pytania” czy „podchwytliwe pytania”, zwane przez Kopernickiego i innych badaczy łamigłówkami, terminem, który obecnie używany jest niechętnie2. Np. „Jaki jest ojciec, żeby nie miał ojca, matka, żeby nie miała matki, dziadek, co nie może wnuków swoich porachować? (Bóg, Ziemia, Czas lat nie policzy)”; „Na co sroce przyszło, kiéj jéj siedm lat wyszło? (Na ósmy rok jej się obróciło, żartobliwa)”; „Czy jest taki kraj, co by nie był krajem, czy jest taki raj, żeby nie był rajem? (Kraj, brzeg u stołu, Raj wioska i miasteczko Rajgród)”; „Jak mozná buty nosić, zeby ich se nie zwálać? (Na kiju)”; „Kto jest nájśmielsy w kościele? (Mucha)” 3. Choć zagadki występują przeważnie jako utwory samodzielne, autonomiczne, często związane bywają także z innymi tekstami literatury ludowej, zwłaszcza z bajkami i facecjami. O skali tego zjawiska mówi fakt, że amerykański folklorysta, Stith Thompson, w opracowanym przez siebie indeksie motywów literatury ludowej zestawił prawie 400 pozycji bibliograficznych poświęconych zagadce w „bajkach, balladach i mitach”4. Umiejętność odpowiedzi na trudne, czasami przewrotne pytania stanowi w opowieściach ludowych kryterium mądrości i przewagi, 1 Zob. O. Kolberg Lubelskie. Suplement… (DWOK T. 75), s. 216, 218, Góry i Podgórze (DWOK T. 45), s. 557, Chełmskie cz. II (DWOK T. 34), s. 81, Krakowskie cz. IV DWOK T. 8), s. 247. 2 Według Kasjana (Polska zagadka ludowa…, s. 26 i 27): „Łamigłówek nie zaliczymy do zagadek. Są one z nimi tylko spokrewnione, podobnie zresztą jak i inne jeszcze pytania, które tworzą wraz z łamigłówkami bardzo ciekawą i bogatą grupę”. Autor uznaje za wyróżnik tej grupy zdania pytajne, będące „sprawdzianem nie tyle wyobraźni, co mądrości” i określonej hierarchii wartości. Opisuje je jako zespół tekstów pt. „Łamigłówki i »mądre pytania«”. 3 Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 241, 246, 247, Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/II), s. 506, 507. 4 S. Thompson Motif-Index of Folk-Literature, T. III, Copenhagen 1956, s. 423–433, informacja za: J. Krzyżanowski Zagadka i jej problematyka…, s. 22. Zob. też J. M. Kasjan Zagadka w opowieściach ludowych, w: Polska zagadka ludowa… s. 55–106, V. Wróblewska Ludowa bajka nowelistyczna. Źródła–wątki–konwencje, Toruń 2007, m.in. s. 66–68, 142–148, 259– 344 �„przepustki” do osiągnięcia celu, poświadczenia dojrzałości. Funkcje zagadek w tekstach bajkowych są różne: fabularne, konstrukcyjne, artystyczne; mogą one stanowić trzon, oś konstrukcyjną opowieści, element fabuły, jej finał lub wprowadzenie akcji. Pełnią w ich strukturze i treści rozmaite role: trudnego lub niewykonalnego zadania – testu postawionego przed bohaterem, sprawdzianu wiedzy, przedmiotu rywalizacji i walki o pierwszeństwo, osłony dla zachowania tajemnicy, narzędzia konfrontacji przeciwnych sił, ośmieszenia przeciwnika. W zebranych przez siebie tekstach bajkowych Kolberg udokumentował także i tę specyfikę gatunku. Np. w bajce krakowskiej O mądrej dziewce, co została panią (T 875) zagadki stanowią trzon tekstu; wiejska bohaterka odpowiada panu na trudne pytania, spełnia pozornie niewykonalne polecenia i zostaje jego żoną, podobnie w wariancie wielkopolskim Mądra dziewka i pani – córka wypełniająca zagadkowe polecenia króla ratuje ojca przed posądzeniem go o kradzież i poślubia króla. Zaś w wariancie śląskim tego wątku O mądrej dziewce spór dwu chłopów w sądzie na rzecz biednego rozstrzygają podsunięte mu przez jego córkę odpowiedzi na zagadki sędziego, którego żoną dziewczyna zostaje i którym nadal dzięki swej mądrości kieruje 1. W innej opowieści krakowskiej O mądrym królewiczu i trzech wronach (T 851) zalotnik odgaduje zagadkę postawioną przez ojca królewny, dzięki czemu otrzymuje jej rękę, a w wariancie tego wątku królewna nie może odgadnąć zagadki postawionej przez konkurenta, więc musi wyjść za niego za mąż2. W bajce z Kujaw O pysznej i ukaranej królewnie (T 900) zagadka zadana przez bohaterkę królewiczowi jest zawiązaniem akcji i prowadzi do małżeństwa, w opowieści wielkopolskiej Wykradziona (T 855) młodzi porozumiewają się zagadkowym szyfrem, by umożliwić sobie ucieczkę, a w ruskiej bajce z Chełmskiego Dziwna rodzina (T 921) wiejski chłopiec zapytywany, dlaczego samotnie wędruje w świat i co robi jego rodzina, udziela zagadkowych odpowiedzi, których rozmówca nie potrafi zrozumieć3. Na ogół związki takie miewają zagadki z bajkami –270, M. Wójcicka Zagadka w bajce ludowej, w: Słownik polskiej bajki ludowej… T. 3,Toruń 2018, s. 360–365. 1 O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 206–209, nr 84 oraz W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), s. 305–307, nr 80, Śląsk (DWOK T. 43), s. 135–138, nr 21. 2 O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 204–206, nr 83 oraz s. 206, przypis. 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 151–153, nr 19; W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), s. 265–268, nr 66; Chełmskie cz. II (DWOK T. 34), s. 127, nr 29. 345 �nowelistycznymi, traktującymi o niezwykłych przygodach, co potwierdzają przywołane przykłady. Rzadziej zagadki występują w pieśniach, i to niemal wyłącznie obrzędowych: z cyklu dorocznego – kolędowych i sobótkowych oraz weselnych1. U Kolberga też spotykamy pieśni poświadczające niektóre z tych związków, np. w pieśni weselnej śpiewanej po oczepinach w Kieleckiem pytanie: „Co się wije po drzewinie” oraz odpowiedź: „Wąż się wije po drzewinie” stanowi dystych refrenowy powtarzający się po każdej zwrotce. W innej pieśni weselnej „z okolicy Białegostoku, Bielska i Sokółki” dziewczęta, zanim przyjmą do swojego grona dziewczynę z innych stron, śpiewają pieśń, w której zadają jej „siedem zagodynków” w rodzaju: „A co biezy bez powodera?”; „A co piece bez płomienia?”; „A co świsce bez języka?”, na co „zagadnięta” w ten sposób dziewczyna odśpiewuje: „Woda biezy bez powodera”; „Słońce piece bez płomienia”; „Wiater świsce bez języka”2. W starej pieśni sobótkowej z Mazowsza („Ku Dunajowi, ku głębokiemu – leluja, ku gaikowi, ku zielonemu – leluja”) chłopak zadaje dziewczynie pokrewne zagadki o kamieniu, paproci i cnocie: „A cóż rośnie bez korzenia?”; „A cóż kwitnie bez kwiateczka?”; „Cóż gore bez płomienia”, które ona rozwiązuje z komentarzem: „Cóż bym ja była za krasna panna, żebym gadeczki zgadnąć nie miała?3 Te same i podobne zagadki spotykamy w wariantach ukraińskich: w balladzie z Ispasa o uprowadzeniu dziewczyny przez stolarzy („Hoj, u misti, na ryneczku pjut stolari horiwoczku”), gdzie szynkarka wrzucona przez nich do morza, tonąc, zadaje im trzy zagadki: „Ta szo rodyt bez korini?”; „Ta szo horyt bez sumlini?”; „Ta szo cwyte bez cwitoczku?”, na które sama odpowiada („Kamiń”, „Watra”, „Lyczko”), a także w dwu innych „dumach obyczajowych przygodnych” z Pokucia (z Czortowca i z Korszowa, Kamionki Wielkiej), gdzie z kolei zagadki takie stawia chłopak dziewczynie4. Z kolei typ związku zagadki z innymi tekstami literatury ludowej, tj. jej pokrewieństwo z przysłowiem, zwłaszcza zbudowanym na metaforze, może w materiale Kolberga obrazować tekst „Święta Urszula perły rozsuła, 1 Zob. J. M. Kasjan Polska zagadka ludowa…, s. 41–54. O. Kolberg Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), s. 70, nr 27, Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. 154, nr 90 i 91. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 349, nr 4 (w „Przypisach”, wśród 9 pieśni sobótkowych), pieśń zanotowana wcześniej przez K.W. Wójcickiego w Pieśniach ludu… T. I, Warszawa 1836, s. 203–204. Por. też M. J. Kasjan Polska zagadka ludowa…, s. 41–42. 4 O. Kolberg Pokucie cz. II (DWOK T. 30), s. 24, nr 25, s. 71–72, nr 102 i 103. 2 346 �miesiąc wiedział, nie powiedział, słońce wstało, pozbierało. (Rosa)”, zamieszczonego wśród zagadek, a także w skróconej wersji „Święta Urszula perły rozsuła” w tym samym tomie jako przysłowie związane z datą 21 października, przy czym tu z odsyłaczem do zagadki cytowanej wcześniej1. Zbiór zagadek Kolberga, choć raczej skromny, dokumentuje jednak wyraźnie różnorodność okazów tego gatunku. Wyraża się w nich ludowy dowcip, często rubaszny i obsceniczny, komizm różnego rodzaju, zmysł absurdu i paradoksu, ale również dociekliwość i ciekawość świata, wyobraźnia obok zmysłu realistycznej obserwacji, wreszcie pytania metafizyczne. Spotykamy zagadki w postaci prostych opisów czy pytań, inne przedstawiają mikrofabułę i mają formę krótkich opowiadań, zagadek-facecji. Rozwiązania dotyczą różnych zagadnień: od przedmiotów codziennego użytku w gospodarstwie i pracy po kwestie dotyczące wiary, kondycji człowieka, wszechświata, zjawisk natury, pytań w rodzaju: co jest najszybsze na świecie (myśl), najsłodsze (sen), najtłustsze (ziemia), najładniejsze (wiosna), najbogatsze (jesień). Teksty te przekazywane były przez różnych informatorów i notowane przez różnych zbieraczy, pochodziły z bezpośredniego wywiadu lub z literatury, różnią się więc także postacią językową – od uproszczonego zapisu gwarowego do formy ogładzonej lite­racko. Niektóre teksty są popularne i rozpowszechnione w całej Polsce, znane od dawna w różnych regionach i w rozmaitych wariantach, inne mają charakter tworzonych doraźnie, sytuacyjnych, świeżych. Przeważnie zdradzają pochodzenie ludowe, choć niejednokrotnie trudno o tym przesądzać, gdyż część z nich adaptowana była ze wzorców literackich, dworskich, szkolnych czy kościelnych i przyswajana przez wiejskie środowisko. Można też wśród nich odnaleźć ślady wielowiekowej tradycji; jej ciągłość wymownie ilustrować może zagadka z Lubelskiego opublikowana przez Kolberga w 1885 roku: „Przyszło dwu godnych do jednego niegodnego, prosili go o jeszcze lepsze jak królestwo niebieskie. – Święty Piotr i Paweł przyszli do Żyda, który biczował Pana Jezusa, i prosili pierwsi o wydanie im mistrza swego”. Jest to wariant zagadki uważanej za „najdawniejszą zapisaną zagadkę polską”, a odnalezionej w rękopisie z 1406 roku w formie: „Przyszedł dobry do złego, a prosił u niego lepszego niźli Królestwa Niebieskiego, a dał mu. – Joseph, do Pilata, corpus Christi”. Tekst stanowi nawiązanie do epizodu ewangelicznego, gdy „dobry” Józef z Arymatei, 1 Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 242 i 287. 347 �któremu towarzyszył według apokryfu Nikodem, przychodzi do Piłata i prosi o wydanie ciała ukrzyżowanego Chrystusa 1. Wersja sprzed ponad czterech wieków ma u Kolberga nieco inne rozwiązanie, ale zagadka zanotowana także przez innych zbieraczy w XIX wieku, z rozwiązaniem wskazującym na Józefa z Arymatei i Nikodema2, potwierdza starodawny rodowód tekstu wywodzącego się z Pisma Świętego i jego trwałość w tradycji ludowej. Zagadki są gatunkiem literatury ludowej stosunkowo mało badanym; zbiór Kolberga – podobnie jak wcześniejsze i późniejsze – wymagałby więc również bardziej szczegółowych studiów i prac analitycznych. Widowiska Uwzględniając w badaniach i publikacjach wszystkie gatunki i rodzaje literatury ludowej, nie pominął Kolberg także tradycyjnych widowisk i tekstów dramatycznych, choć nie poświęcił im szczególnej i systematycznej uwagi. Dostrzegał jednak fakt, że w świąteczne obchody ludowych zwyczajów dorocznych, zwłaszcza związanych z rokiem liturgicznym i kalendarzem rolniczym, wpisane były od najdawniejszych czasów całe przedstawienia w wykonaniu ludowych „aktorów”, nawiązujące do wzorców teatru średniowiecznego, lecz przystosowane do możliwości percepcji tłumnego odbiorcy, odtwarzane z przekazywanej pokoleniowo pamięci, a w miarę potrzeby improwizowane, jak również stałe elementy widowiskowe, teatralne lub parateatralne, współtworzące tradycyjne uroczystości3. 1 Zob. J. Krzyżanowski Zagadka, w: Słownik folkloru polskiego…, s. 454 oraz tenże Zagadka i jej problematyka…, s. 24. O tej dawnej zagadce pisał H. Łopaciński w artykule Najdawniejsza zapisana zagadka polska, „Wisła” T. X: 1896, s. 339–341 (autor powołuje się tam na tekst zanotowany wcześniej przez Brücknera). Kolberg opublikował swój tekst w artykule w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. IX: 1885, s. 302, nr 30; przedruk tegoż w suplemencie lubelskim (DWOK T. 75), s. 219, nr 30. 2 Zagadkę tę w Rakoszynie, w pow. jędrzejowskim, zanotował W. Siarkowski, a także w Czorsztynie i Łapszu oraz w Iwoniczu B. Gustawicz, zob. wskazane wyżej zbiory zagadek obu badaczy w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, odpowiednio T. VI: 1882, s. 25, nr 271 oraz T. XVII: 1893, s. 229, nr 263 i 264. 3 C. Hernas pisał: „We wszystkich kręgach życia teatralnego widowisko nie zawsze polega na wystawianiu określonej sztuki, chętnie publiczności proponuje się udział w widowisku parateatralnym, którego charakter i organizację określał odpowiedni scenariusz, przewidujący często także czynny udział publiczności w realizacji widowiska” (Barok, Warszawa 1973, s. 161). 348 �Badacz dokumentował je więc w ramach całościowego obrazu zwyczajów cyklu rocznego – bądź zapisując i publikując teksty nielicznych, zachowanych widowisk, co działo się bardzo rzadko, bądź też podając ich bardziej lub mniej rozbudowane opisy czy tylko informacje o dawnych, tradycyjnych, a zanikających przedstawieniach ludowych, związanych z obrzędowością świąteczną. W rezultacie „teatr ludowy” w znaczeniu tradycyjnych widowisk popularnych, będący przedmiotem odrębnych studiów i analiz1, zyskał w materiałach Kolberga jedno z najważniejszych źródeł do swoich dziejów dzięki pozostawionej przez niego literackiej dokumentacji widowisk w postaci zapisów scenariusza (lub jego fragmentów) oraz w poświadczeniu przez badacza widowiskowych elementów obrzędowości i obyczajowości ludowej. Najwięcej uwagi autor Ludu poświęcił szopce, bardzo żywotnej i rodzimej formie teatrzyku marionetkowego, rodzajowi lalkarskich przedstawień misteryjnych, związanych z ewangeliczną i ludową tradycją Bożego Narodzenia 2. Nie ma ścisłych danych co do czasu jej powstania, badacze przyjmują jednak, że szopka przenośna jako forma widowiska teatralnego pojawiła się u nas nie później niż w II połowie XVII wieku. Nazwa „szopka” jest stosunkowo późna, nie wymieniają jej najdawniejsze przekazy, nie występuje w Słowniku Lindego. Czasem była też 1 Zob. m.in. S. Windakiewicz Teatr ludowy w dawnej Polsce, Kraków 1902; A. Fischer Polskie widowiska ludowe, „Lud” T. XIX: 1913, s. 31–70; J. S. Bystroń Wstęp do ludoznawstwa polskiego, T. 2, Lwów 1926, s. 149–150; J. Krzyżanowski Teatr ludowy, w: Słownik folkloru polskiego…, s. 400–402; Z. Raszewski Krótka historia teatru polskiego, Warszawa 1990, s. 9–56; tenże Teatr w świecie widowisk. Dziewięćdziesiąt jeden listów o naturze teatru, Warszawa 1991, s. 35 i nast.; D. Ratajczakowa Wprowadzenie do części pierwszej, w: Galeria gatunków widowiskowych, teatralnych i dramatycznych, Poznań 2015, s. 13–26. 2 Geneza, dzieje i przemiany szopki mają swoją bogatą literaturę. Zebrano obszerny materiał, lecz monograficznej syntezy wobec luk źródłowych ciągle brak. Zob. m.in. S. Windakiewicz Teatr ludowy w dawnej Polsce…, s. 19–47; [Stanisław Estreicher] Szopka krakowska. Spisał, objaśnił i opracował Jan Krupski, Kraków 1904, s. 3–15; A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 31–47; R. Wierzbowski Kształtowanie się poglądów na dzieje szopki, „Prace Polonistyczne”, T. 21: 1965, s. 28–52; H. Kapełuś Jasełka, w: Słownik folkloru polskiego…, s. 149–150; J. Dürr-Durski Jak powstała polska szopka betlejemska?, w: Literatura, komparatystyka, folklor, księga pośw. J. Krzyżanowskiemu, Warszawa 1968, s. 792–797; H. Jurkowski Z badań nad genezą szopki, „Literatura Ludowa” 1878, nr 2, s. 23–35, tenże Teatr lalek a folklor, „Polska Sztuka Ludowa” R. 23: 1969, nr 2, s. 109–124; Z. Raszewski Krótka historia teatru polskiego…, s. 38; M. Waszkiel Szopka, w: Teatr lalek w dawnej Polsce, Warszawa 2018, zob. www.marekwaszkiel.pl./2018/12/21szopka/ (data dostępu: 22 III 2021). 349 �utożsamiana mylnie z wcześniejszymi jasełkami1. Nazwa jasełka (od staropols. jasło, żłób) odnosiła się pierwotnie do zespołu nieruchomych figur, wystawianych wokół symbolicznego żłobka w kościołach i klasztorach, przy których śpiewano kolędy. Tradycja ta wywodzi się z XIII–wiecznego franciszkańskiego zwyczaju adoracji żłobka; w Polsce jasełkowe figury pojawiły się już około 1370 roku w Krakowie, w klasztorze Klarysek. Później wprowadzano do jasełek także figury ruchome, które przy pomocy zabawnych scen miały uczynić widowisko bardziej rozrywkowym, co przesłoniło nabożną treść żłobka, więc nakazem biskupim usunięto je z kościołów w I połowie XVIII wieku 2. Z czasem konwencja jasełek ukształtowała się w bardziej teatralną formę widowiska, a jasełkami nazywano też przedstawienia żywych aktorów. Proces ten przebiegał głównie pod wpływem średniowiecznego dramatu liturgicznego, misteriów staropolskich o narodzeniu Jezusa i dialogów teatralnych, które w Polsce swój rozkwit przeżywały w XVII wieku 3. Stopniowo poszerzał się krąg tematyczny widowisk bożonarodzeniowych; obok kanonicznych scen i treści ewangelicznych wprowadzano do nich teksty intermedialne w językach ludowych, codziennych, przedstawiające realistyczne epizody z życia i postacie z „repertuarem rodzajo­wym”4. Sięgano do ludowej tradycji kolędniczej, do polskiej tradycji i historii. Przesuwano przestrzeń widowni poza kościoły i szkoły przyklasztorne, na place, rynki itp. Misteria stawały się własnością ludu i zabarwiały jego obyczajem, coraz popularniejsze były też widowiska na Boże Narodzenie, a zwłaszcza ich miniaturowa odmiana, czyli pastorałka z tematyką i scenami pasterskimi5. 1 M.in. zwraca na to uwagę znawca teatru polskiego, Zbigniew Raszewski, w Krótkiej historii teatru polskiego…, s. 38. 2 Fakt ten poświadcza J. Kitowicz w Opisie obyczajów za panowania Augusta III, zob. wyd. BN, ser. I, nr 88, oprac. R. Pollak, Wrocław 1951, s. 59–63. Na to świadectwo powołują się niemal wszyscy badacze szopek. 3 Pisał o nich S. Windakiewicz w pracy Teatr ludowy w dawnej Polsce…, s. 19 i nast. Badacz omówił w niej 17 takich utworów z XVII i XVIII wieku. 4 Zob. J. Dürr-Durski Jak powstała polska szopka betlejemska?..., s. 797. 5 Formę tę upowszechnił M. Mioduszewski; w swoim zbiorze Pastorałki i kolędy z melodyami, czyli piosnki wesołe ludu w czasie świat Bożego Narodzenia pod domach śpiewane…, Kraków 1843: na s. 9–24 opublikował „Pastorałkę na Boże Narodzenie”, a w Dodatku do Pastorałek i kolęd, Lipsk 1853, na s. 227–244 – „Pastorałkę góralską na Boże Narodzenie, którą kolędnicy w okolicach Krakowa, chodząc z szopką, reprezentują”. 350 �Szopka – jako „najmniejsza odmiana misterium”1, a jednocześnie „mały obnośny teatrzyk z ruchomymi figurkami”2, „polski gatunek widowiska lalkowego”3 – stanowiła kontynuację i wzbogacenie bożonarodzeniowej tematyki jasełkowej. Tekst szopki, naśladujący dialog misteryjny, wygłaszany był przez aktorów ukrytych za zasłoną i poruszających lalki przez szparę w podłodze małej przenośnej sceny, na której umieszczano jasełka. W scenach świeckich, pojawiały się postacie popularne i historyczne, przedstawiciele różnych stanów, zawodów, regionów i narodowości, lokalne realia obyczajowe z życia chłopów, polskie imiona i nazwy, gwarowy język, pieśni regionalne, fragmenty popularnych utworów, a także treści polityczne i patriotyczne. Tematyka Bożego Narodzenia cieszyła się u ludu szczególną popularnością; sceny tułającej się rodziny, narodzin Dzieciątka w stajence, pokłonu Trzech Króli, ich spotkania z Herodem, chórów anielskich i adoracji pasterzy trafiały do wyobraźni ludu, a tematyczna oś tych widowisk, jaką było ubogie macierzyństwo i los świętej rodziny, okazywały się szczególnie mu bliskie, bo paralelne do losów rodziny chłopskiej4. Zaś elementy rodzajowe z polskiego życia i historii nadawały ewangelicznej historii swojską, rodzimą i bliską adresatom scenerię i wymowę, a także bawiły dzięki na ogół komicznemu i parodystycznemu charakterowi. Szopki polskie – „jedna z najstarszych form polskiego kolędowania” 5 – miały oryginalny, unikatowy charakter ze swoją sceną nawiązującą architektonicznie do nastawy ołtarza lub fasady kościoła, bywały jedno- lub kilkukondygnacyjne, scenę cechowała jak w dawnych misteriach symultaniczność. Widowiska szopkowe wykazywały też wyraźne zróżnicowane regionalne, choć były zjawiskiem ogólnopolskim. Wędrując wraz z kolędnikami po domach jako przenośny teatrzyk marionetkowy, szopka upowszechniła się najpierw w miastach, potem na wsiach i stała się własnością ludową. Miała też związki, wręcz tekstowe koneksje, z równocześnie istniejącym teatrem żywych aktorów; do takich widowisk osobowych należały tzw. „herody”, 1 Zob. Z. Raszewski Krótka historia teatru polskiego…, s. 38. Zob. A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 34. 3 Zob. M. Waszkiel Szopka…zob. www.marek-waszkiel.pl/2018/12/21szopka/ (data dostępu: 22 III 2021). 4 „Na sposób i zakres przystosowania nauki o Bożym Narodzeniu do wyobrażeń ludowych” zwrócił uwagę C. Hernas, zob. tegoż W kalinowym lesie T. I, Warszawa 1965, s. 120–125. 5 J. Adamowski Szopka, w: Lubelskie cz. I . Pieśni i obrzędy doroczne. Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, T. 4, pod red. J. Bartmińskiego, Lublin 2011, s. 356. 2 351 �gdzie w rolach głównych występowali Herod, Diabeł i Śmierć. Nasycając się jednak realiami świeckimi i elementami obyczaju i folkloru miejscowego, szopka nadal pozostawała widowiskiem bożonarodzeniowym, choć jak pisał Jurkowski „miała w sobie tyleż z teatru, co z obrzędu obyczajowego”1. Spośród XIX-wiecznych autorów przed Kolbergiem o szopce, nazywanej wówczas najczęściej wymiennie jasełkami, wspominali bądź ją opisywali w latach 1830–1870 m.in.: Ł. Gołębiowski, który wiadomości zaczerpnął z niewydanego jeszcze wówczas rękopisu J. Kitowicza Opis obyczajów za panowania Augusta III, J. Konopka, M. Wiszniewski, K.W. Wójcicki, M. Mioduszewski, J. Gluziński, W. Szymanowski, W. L. Anczyc, anonim w „Tygodniku Ilustrowanym”, W. Chomętowski2. Z przekazów tych wynika, że przenośne szopki z teatrzykiem marionetkowym pojawiały się w Warszawie już u progu XVIII wieku, natomiast najwcześniej zapisany tekst szopkowy pochodzi z 1848 roku, kiedy to – według informacji Stanisława Estreichera3 – zanotował go Karol Estreicher, jego ojciec, a kilkanaście lat później udzielił go W. L. Anczycowi, który opublikował go w 1862 roku w „Tygodniku Ilustrowanym”. Najobszerniej przedstawiona została przez Kolberga kolędowa szopka krakowska, włączona – zgodnie z jego integralną wizją folkloru i przede wszystkim ze swoim sezonowym charakterem – w cykl zwyczajów 1 H. Jurkowski Teatr lalek a folklor…, „Polska Sztuka Ludowa” 1969, nr 2, s. 114. Zob. Ł. Gołębiowski Lud polski…, s. 280, J. Konopka Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, s. 85–102, M. Wiszniewski Historia literatury polskiej, T. II, Kraków 1841, s. 434, K.W. Wójcicki Teatr starożytny w Polsce, Warszawa 1841, T. I, s. 16–20, tenże Jasełka, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. XIII, Warszawa 1863, s. 123, tenże Szopka, „Kłosy” 1866, T. II, nr 30, s. 351–353, M. Mioduszewski Pastorałki i kolędy…, s. 7, J. Gluziński Włościanie polscy uważani pod względem charakteru, zwyczajów, obyczajów i przesądów z dołączeniem przysłowiów powszechnie używanych…, w: Archiwum domowe do dziejów i literatury krajowej K.W. Wójcickiego, Warszawa 1856, s. 445–446, W. Szymanowski Szopka, „Tygodnik Ilustrowany” 1860, T. I, nr 15, s. 115–116, W. L. Anczyc Obrazy krakowskie. Szopka, czyli jasełka i gwiazdka w Krakowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1862, nr 135, s. 166–170, [F. M. Sobieszczański ?] Skąd powstały u nas tak zwane szopki pokazywane od Bożego Narodzenia?, Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, nr 384, s. 51, w dziale „Rozmaitości”, W. Chomętowski Dzieje teatru polskiego od najdawniejszych czasów do 1750 roku, Warszawa 1870, s. 66–70. Por. też R. Wierzbowski Kształtowanie się poglądów na dzieje szopki, „Prace Polonistyczne” T. 21: 1965, s. 28–52 .Teksty szopek z różnych regionów publikowane do r. 1894 (w „Wiśle” i „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”) zestawił S. Jastrzębowski w artykule Szopka radomska. Materiały do dziejów teatru ludowego, „Wisła” T. VIII: 1894, s. 298 i nast.). 3 Pisał o tym Stanisław Estreicher w przedmowie do Szopki krakowskiej…, na s. 8. 2 352 �bożonarodzeniowych i przedstawiona w części I Krakowskiego, w rozdziale „Szopka, czyli jasełka”. Na jej obraz składa się kilka tematycznych opracowań: najpierw wstępny opis zaczerpnięty z Pieśni ludu krakowskiego J. Konopki z 1840 roku, dalej teksty szopkowe, w tym dialogi i pieśni z melodiami pt. „Szopka, czyli jasełka w Bronowicach, Modlnicy i podobne jej na Podgórzu, Skawinie, Wieliczce i innych bliskich Krakowa miejscach”, czyli tzw. szopka „wiejska” według określenia Konopki, wreszcie obszerna relacja z tekstami dialogów, monologów i pieśni z melodiami oraz melodii tanecznych, tj. szopka „miejska” pt. „Szopka, czyli jasełka w Krakowie”. Źródłem tej ostatniej był wspomniany wyżej artykuł W.L. Anczyca z nr. 135 „Tygodnika Ilustrowanego” 1862 roku, którego przedrukowany tekst dopełnił Kolberg melodiami. Dokumentację tę poszerza nieopublikowany w monografii krakowskiej materiał suplementowy wydany w ramach Dzieł wszystkich. Składa się na niego „Szopka w Krakowie 1887 r.” spisana przez murarza Jana Hyłkę, prawdopodobnie szopkarza, której teksty (melodii tam brak) Kolberg przepisał już po wydaniu Krakowskiego z niezidentyfikowanego źródła, następnie kolejna „Szopka krakowska”, niedatowana, zanotowana w rękopisie terenowym Kolberga bez wskazania źródła, wreszcie „Fragmenty innych szopek”, tj. pojedyncze pieśni, kolędy, przyśpiewki i melodie instrumentalne w liczbie 14, związane z szopką, będące często wariantami utworów wcześniej drukowanych przez Kolberga1. W szopce „wiejskiej” z części I Krakowskiego obchód chłopców z szopką rozpoczynają śpiewane przez nich kolędy, a następnie w odsłoniętej szopce występują na scenie drewniane figurki poruszane rękoma niewidocznych osób i przedstawiające kolejno: „Polonusa w kontuszu i żupanie przy karabeli”, Krakowiaka kopieniackiego, Górala, Kozaka z Kozaczką, Ułana z lancą, Huzara, Madziara, Cygana z niedźwiedziem, Żyda, Diabła, Wędrownego kupca, Żaczka, Czarownicę wyrabiającą masło, Dziadka, Heroda, Śmierć. Postaciom tym, typowym dla dawnej szopki, towarzyszą identyfikujące je pieśni oraz melodie instrumentalne i tańce – w sumie 16 zapisów z melodiami. Przedstawienie kończy się zbieraniem datków i pożegnaniem chłopców: „Nacieszcie się, ludzie, matusinej budzie, oj, bo buda, bo buda, pokazuje cuda”. Materiał ten pochodzi tylko po części 1 Zob. O Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), odpowiednio: s. 197–198, 198–207, 208– 226 i 358–361 (w „Przypisach”) oraz tegoż Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/I), s. 23–38 oraz 39–56. 353 �od Kolberga, jak się okazuje, większość tekstów zanotował J. Konopka, którego rękopis przechował się w archiwum Kolberga 1. Jest on rodzajem brulionowego scenariusza, w którym spisane są kolejno występujące postacie i teksty niektórych z nich. Natomiast zapisy muzyczne (w tym 6 instrumentalnych) sporządził Kolberg, dopełnił kilka tekstów pieśni i zredagował całość. Teksty pióra Konopki wzbogacone zostały o melodie z rejestracji Kolberga, zgodnie z często stosowaną przez autora Ludu praktyką dopełniania notowanych i publikowanych wcześniej tekstów folkloru o melodie, które jak nikt inny w tym czasie potrafił zapisywać. Być może miała tu również miejsce wspominana wcześniej ścisła równoległa współpraca tego rodzaju z zaprzyjaźnionym Konopką, badaczem folkloru podkrakowskiego. Poprzedzający tę szopkę w tomie 5., a cytowany tam przez Kolberga tekst Konopki z 1840 roku pt. „Szopka, czyli jasełka”, jest jednym z najwcześniejszych spośród przekazów odnotowywanych przez badaczy tego widowiska. Ze zbioru Konopki Pieśni ludu krakowskiego zaczerpnął też Kolberg teksty 17 kolęd, do połowy z nich uzupełniając melodie (pozostałe wiążąc z nimi) i do większości podając odsyłacze do źródła, a kilka kolęd opatrzył też lokalizacją geograficzną, potwierdzoną zapewne w trakcie zapisu melodii ze słuchu 2. Można więc stwierdzić, że drukowany tekstowy materiał przyjaciela związany z Bożym Narodzeniem wykorzystał skrupulatnie, sięgając nie tylko do publikacji, ale i do udzielonych mu zapewne rękopisów autora, a sam skoncentrował się głównie na dokumentacji melodii. Pierwszy spisany i najobszerniejszy tekst szopki w Krakowie, znanej w Polsce jako najbogatsza i najciekawsza, opublikowany w 1862 roku we wspomnianym artykule W.L. Anczyca, przedrukował Kolberg w całości, wzbogacając go o melodie z własnych zbiorów. Jest on bardziej literacki niż ludowy; tekst został ogładzony i uporządkowany, przynosi wersję raczej rekonstruowaną z żywej tradycji niż ściśle dokumentującą konkretne przedstawienie, co wskazuje na zamiar utrwalenia typowego repertuaru szopki krakowskiej w jej możliwie pełnym kształcie z I połowy XIX wieku3. 1 Arch. PTL, teka 43 Miscellanea, sygn. 1352, k. 131–132. Teksty kolęd za J. Konopką (Pieśni ludu krakowskiego…, s. 87–102, rozdział „Kolędy przy szopce”), zob. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 230–239 (w rozdziale „Kolęda”). 3 S. Estreicher w przedmowie do Szopki krakowskiej…,(s. 9–10) pisał: „W pierwszej połowie XIX wieku doznał tekst szopki krakowskiej widocznego do dziś obrobienia i przerobienia ze strony jakiegoś nieznanego po nazwisku poety […]. Jemu to zawdzięczać zapewne należy, 2 354 �Zawarte w niej elementy ludowe łączą ją z innymi szopkami, głównie z okolic Krakowa, a więc i z szopką poprzednią, przedstawianą przez Kolberga, a pochodzącą ze wsi podkrakowskich, oraz z szopką spisaną przez Hyłkę prawie 30 lat później. Całość szopki z artykułu Anczyca obejmuje 14 scen z 28 figurami; ich dialogi i przemowy przeplatają się ze śpiewem i tańcem, po części z dołączonymi przez Kolberga melodiami. Na początku ma miejsce typowy dla szopki epizod pasterski (scena I i II), w którym obudzeni przez anioła pasterze wybierają się do stajenki, po niej na widowni pojawiają się, rozmawiają, śpiewają i tańczą kolejne postacie potraktowane humorystycznie: Żydek, Żydówka, Twardowski, Diabeł, Krakowiak i Krakowianka, Kozak i Kozaczka, Ułan i Saper, dwaj Górale i Góralka, (scena III–IX), po czym wraca wątek biblijny: do Heroda przychodzą Trzej Królowie z nowiną, Hetman otrzymuje rozkaz rzezi niewiniątek, zjawia się Śmierć i ścina Heroda, którego Diabeł zabiera do piekła (scena X–XIII). W scenie ostatniej pojawia się Dziadek i zbiera od publiczności datki z podziękowaniem „za kolędę”. Charakterystyczne i nowe są tu włączone w tekst utwory literackie: Edmunda Wasilewskiego, Jana N. Kamieńskiego, Anny Libery, których nazwiska, niewymienione przez Anczyca, przywołał Kolberg, a także postacie i reminiscencje żołnierskie z epoki napoleońskiej i powstania listopadowego czy też gloryfikacja Krakowa z jego zabytkami i pamiątkami. Jak zaznaczył też Estreicher, niektóre typowe dla miejskiej szopki krakowskiej sceny czy figurki postaci, kreowanych przez ludowych szopkarzy, u progu XX wieku zaginęły i znane są jedynie z opisów Konopki czy Kolberga lub ze wspomnień starszych osób pamiętających lata 1830–18501. Jak trwała była tradycja szopki krakowskiej, mimo przemian w kolejnych latach, wskazuje opublikowany dopiero w tomie suplementowym trzeci jej tekst z 1887 roku, skopiowany w nieznanych okolicznościach przez że część liturgiczna naszej szopki jest logiczniejsza i obfitsza niż wszystkich innych jasełek na ziemiach polskich, a część rodzajowa nie ma także równej sobie”. W swojej wersji krytycznego wydania tekstu szopki krakowskiej, rozszerzonej o warianty, Estreicher wykorzystał po części melodie podane przez Kolberga w Krakowskiem (zob. Szopka krakowska…, s. 14), a do jego materiału niejednokrotnie się odnosił.. 1 Tamże, s. 91–92. Estreicher mówi tam o 4 scenach przedstawiających Węgra z olejkami, Niemca, Cygana z niedźwiedziem, Czarownicę klecącą masło. Niektórych z tych scen Anczyc nie odnalazł już w tradycji w trakcie pracy nad szopką w Krakowie, choć pamiętał je z młodoś­ ci. Natomiast Kolberg potwierdza ich żywotność „po wielu wsiach z prawego brzegu Wisły” (zob. Krakowskie cz. I, DWOK T. 5, s. 222 oraz przyp. 1), a w jego szopce „wiejskiej” kilka tych postaci występuje (zob. tamże, s. 203–204 i 197). 355 �Kolberga z rękopisu Jana Hyłki, bliżej nieznanego murarza, sygnującego swoim nazwiskiem zapis w oryginale. Nie wiadomo, czy był on szopkarzem, które to zajęcie było typową domeną majstrów lub terminatorów murarskich, zimą pozostających bez pracy, czy też jedynie spisał tekst. Kopia Kolberga zdradza pewną nieporadność i nieskładność oryginalnej wersji autora; trudno jednak orzec, czy samego Hyłki zapisującego z pamięci, czy może źródła, z którego czerpał. Tekst „przemów” i „śpiewek” w wersji Hyłki jest miejscami niezrozumiały, przekręcany, z widocznymi lukami, a wahania w odpisie Kolberga mogą wskazywać, że także nieczytelny, role poszczególnych postaci zatarte lub błędnie im przypisane. Mimo tych nieporadności i niekompletności przekaz Hyłki, utrwalony po niemal 40 latach od wersji Karola Estreichera z około 1848 roku, na której oparł się cytowany przez Kolberga Anczyc, dokumentuje trwałość istotnych elementów szopki krakowskiej. Choć tekst jest znacznie mniej rozbudowany i uboższy, pojawiają się w nim typowe dla niej postacie Pasterzy, Górali, Krakowiaków, Kozaka, Ułana i Sapera, Twardowskiego i Żyda, Króla Heroda i Królowej, jego Ministra, Śmierci i Diabła, Dziadka zbierającego datki. Ten sam jest schemat treści: od sceny pasterskiej, poprzez rodzajowe – następujące jednak w nieco innej i w zaburzonej kolejności ról – do religijnych (rozkaz rzezi niewiniątek dany Ministrowi przez króla Heroda, rozmowa Królowej z Herodem, rozprawa Śmierci z Herodem, zabranie go do piekła) i do żartobliwego zamknięcia przedstawienia przez rytualnego Dziadka. Wyznaczone postaciom role są takie same jak u Anczyca, niektóre imiona i partie dialogów czy monologów wręcz identyczne, inne fragmenty zbliżone, choć często skracane, zmienione lub przekręcone, a zdarza się także, że bardziej lub mniej zręcznie uzupełnione i przerobione. Jak u Anczyca znajdziemy tu także zbieżną w wymowie rozmowę zbudzonych Pasterzy, którzy udają się do stajenki z darami, te same „śpiewki” Krakowiaków, a wśród nich wiersz A. Libery „Nasz śliczny Kraków” i popularną pieśń „Albośmy to jacy tacy”, charakterystyczne dialogi Żydka z Twardowskim, Ułana z Saperem, Heroda z Ministrem, Żydem i Śmiercią itp. Są i elementy nowe, jak np. brak Anioła budzącego Pasterzy, Góral okazuje się druciarzem spod Trenczyna oferującym drutowanie garnków, „Krakusy” śpiewają kolejnego krakowiaka „Wesół i szczęśliwy Krakowiaczek ci ja”, pojawia się postać żony Heroda i toczy jej tragiczna rozmowa z mężem. Zwracają też uwagę akcenty patriotyczne: w trawestacji znanej, otwierającej szopkę kolędy „Pan z nieba i łona Ojca przychodzi”, w której obie zwrotki kończy wezwanie „a dajże nam Panie, 356 �niech Polska powstanie”, a także w pieśni „Gdzie się podział ten wiek złoty i te dawne czasy” kończącej opis stroju szlacheckiego słowami: „W takim stroju dawniej sobie [w oryginale: stroju narodowym]/ każden Polak chodził,/ w takim stroju Jan Sobieski/ Wiedeń oswobodził”. Obraz szopki krakowskiej dopełnia w suplemencie zachowany w rękopisie terenowym Kolberga jej kolejny fragmentaryczny tekst z 4 zapisami melodii, monologiem Kozaka „od pp. Czartoryńskich”, śpiewem do tekstu „Nasz śliczny Kraków”, zasygnalizowanymi jedynie postaciami Ułana i Strzelca, dialogami Żydka i Twardowskiego, Górala i Góralki, Heroda, Ministra i Śmierci, tańcem i śpiewem „żydowskiego krakowiaka” na zakończenie. Wreszcie cały krakowski materiał zamykają pojedyncze fragmenty szopki, na które składa się 8 zapisów pieśni (2 bez melodii) oraz 2 melodie instrumentalne, przeważnie warianty wcześniejszych. Poza regionem krakowskim widowisku szopkowemu poświęcił Kolberg jeszcze uwagę w monografii Mazowsza. Opublikowana w części I „Szopka warszawska”, obejmująca 16 scen z 22 figurami, jest pierwszym w literaturze etnograficznej pełnym opisem tego widowiska w Warszawie zaprezentowanym wraz z tekstami szopkowymi. Poprzedza ją krótki rys historyczny pt. „Jasełka, czyli szopka” zaczerpnięty z dwu innych źródeł1. Okoliczności, czas i źródła tekstów „Szopki warszawskiej” Kolberga, poza wskazanymi w wiadomościach wstępnych dwoma odwołaniami do literatury, nie są znane; źródłowa dokumentacja rękopiśmienna całości nie zachowała się. Obok postaci typowych także dla szopki krakowskiej, a więc Górala-druciarza, Krakowiaka i Krakowianki, Kozaka, Żyda i Żydówki, Heroda, Śmierci, Diabła i Dziada pojawiają się tutaj: Kominiarz, Piaskarz, Majtek, Olejkarz (Niemiec, Francuz lub Węgier z olejkami), Mazur i Mazurka, Wielkopolanin, Żołnierz, Huzar, Chłopak z Dziewczyną. Przedstawienie rozpoczyna „jedna z pieśni kolędowych, narodziny Chrystusa opiewających, znanych z kantyczek”, dalej następują sceny rodzajowe z galerią wymienionych postaci, prezentujących się przeważnie śpiewem, potem ma miejsce rozmowa Heroda 1 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 78–90 („Szopka warszawska”) oraz s. 75–78 („Jasełka, czyli szopka”) – tekst z anonimowego artykułu (może F. M. Sobieszczańskiego?) pt. Skąd powstały u nas tak zwane szopki pokazywane od Bożego Narodzenia?, publikowanego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1867, T. XV, nr 384, s. 51 (w dziale „Rozmaitości”) oraz z Ł Gołębiowskiego Ludu polskiego…, s. 280. 357 �z Feldmarszałkiem i ze Śmiercią, ścięcie króla i porwanie go przez Diabła do piekła, wreszcie na końcu pojawia się Dziad z prośbą „o kolędeczkę”. Porządek przedstawienia mieści się więc w stałym schemacie szopkowym. Całość zawiera 23 melodie, w większości wokalne (4 instrumentalne) i to one stanowią trzon widowiska, które jest właściwie – poza dialogiem Heroda – szopkową mini-rewią muzyczną. W części V Mazowsza Kolberg zamieścił jeszcze krótki tekst „Szopki w Łomży”, w którym typowe postacie: Pasterzy, Wieśniaka i Wieśniaczki, Krakowiaka, Mieszczanina i Żołnierzy, Żyda, Księdza i Dziada prezentują się na scenie, wykonując żartobliwe pieśni (7 tekstów bez melodii)1. Poza chóralnym wykonaniem kolędy przez Pasterzy na początku szopki, brak w niej scen nawiązujących do ewangelii. W innych monografiach nie publikuje Kolberg tekstów szopkowych, ograniczając się do bardziej lub mniej rozbudowanych informacji o regionalnych szopkach, kolędowaniu z nimi itp. lub jedynie do wzmianek o utrzymującym się lub zanikającym zwyczaju chodzenia z szopką 2. Przedstawia natomiast inne praktyki kolędnicze i parateatralne formy obchodów okresu Bożego Narodzenia: kolędowanie z Trzema Królami, gwiazdą, turoniem/toruniem, kozą, bocianem, kobyłką, dziadem i babą itp., tj. z maszkarami zwierzęcymi i innymi przebierańcami (np. Tatarem, Turkiem, Żydem, Cyganem), skupiając się na opisie ich kostiumów, zachowań i ról oraz na symbolicznych, zabawowych i rozrywkowych aspektach tych zwyczajów3. Tylko wyjątkowo przytacza śpiewane wówczas pieśni, a kolędy gromadzi na ogół w osobnych rozdziałach. W widowiskach tych aktor przebrany za zwierzę często udawał własną śmierć, a jego powrót do życia miał wyrażać odnowę i wzmożenie sił witalnych, dobrobyt, zdrowie i płodność w nowym roku. Te przedstawienia kolędnicze mają więc cechy dawnych widowisk obrzędowych i noszą ślady prastarych 1 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. 66–68. Zob. np. O. Kolberg Lubelskie cz. I (DWOK T. 16), s. 104 i 105, Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 75, przyp. 1, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 208, W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 117 i cz. II (DWOK T. 10), s. 60, Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. 54 i 67, Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), s. 96–97 (tam szopka – rus. wertepa). 3 Zob. m.in. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 249–252, Lubelskie cz. I (DWOK T. 16), s. 105 i 111, Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), s. 45–46, Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 111, Kaliskie (DWOK T. 23), s. 66–67, Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 121–124, Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. 66–67, Sanockie-Krośnieńskie cz. I (DWOK T. 49), s. 147–149, Pomorze (DWOK T. 39), s. 63. 2 358 �praktyk magicznych. Ich istotą była mająca długą tradycję obrzędowa forma składania życzeń noworocznych i wymiana darów: w zamian za życzenia wróżące pomyślność i urodzaj (oracje i pieśni życzące, rytualne zachowania, gesty, skoki, elementy pantomimy, symboliczne znaczenie przebrań oznaczających sens życzeniowy) kolędnicy otrzymywali smakołyki i datki, czyli kolędę. Kolędowaniu temu, odbywającemu się najczęściej od św. Szczepana do Trzech Króli lub nawet Matki Boskiej Gromnicznej (2 lutego) towarzyszyło odgrywanie komicznych scenek, straszenie widzów, wyprawianie figli, przy asyście kapeli złożonej z gęślarzy, basisty i bębniarza z tzw. kocią muzyką, a wszystko to z elementami okazjonalnej improwizacji i nawiązań do lokalnych realiów. Spośród widowisk bożonarodzeniowych Kolberg opublikował jeszcze w części IV i V Mazowsza dwa warianty tekstów popularnego w tradycji dramatu ludowego zwanego herody, tj. przedstawienia osobowego o ewangelicznej treści, z wędrowną trupą aktorską w odpowiednich „ubiorach charakterystycznych”, wcielającą się w role sceniczne. Jest ono bliskie teatrowi religijnemu; swoim rodowodem sięga średniowiecznych misteriów wystawianych w kościołach i klasztorach. Pierwszy z tych tekstów pt. „Król Heród” to odgrywane w dzień Bożego Narodzenia i Trzech Króli widowisko kurpiowskie, „dialog […] ze wsi Dudy Puszczańskie i Krysiaki (z r. 1870)”, podany „mimo widocznych wad wysłowienia i braków w tej formie, w jakiej został nam udzielony” – jak uściśla Kolberg1. Postacią centralną tego „dramatu biblijnego” jest Herod („w czapce z papieru złoconego”), pozostałe osoby to Feldmarszałek otrzymujący od niego rozkaz rzezi niewiniątek, Anioł ostrzegający Heroda, Diabeł w dialogu ze Śmiercią, Adiutant obwieszczający narodziny w Betlejem, Śmierć w rozmowie z Herodem, ostatecznie ścinająca króla. W te ewangeliczne motywy przedstawione w formie dialogów wplecione są trzy śpiewy (bez podanych melodii): chóralnej kolędy na początku, wesołej przyśpiewki Kozaka i Ułana w środku tekstu i zamykającej całość żartobliwej piosenki o huzarach, z pozdrowieniem „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus” na końcu. 1 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 111–114. Prawdopodobnie tekst ten przekazał Kolbergowi dostarczający mu materiały z Kurpiowszczyzny bliżej nieznany regionalista Jahołkowski, który pozyskiwał je również od informatora terenowego z Dudów Puszczańskich (por. E. Antyborzec „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 (DWOK T. 80/I), s. LI–LIII). 359 �Wariantowy tekst drugi pt. „Kolenda. Król Herod. Dramat” z lokalizacją: „od Mazowiecka (w[ieś] Włosty-Olszanka, parafia Dąbrowa W[ielka])” i z dwiema melodiami przedstawia widowisko z mniej rozbudowanymi rozmowami, lecz z dokładniejszym opisem ubiorów postaci, ich ról i zachowań1. Treść i przesłanie dramatu jest tożsame z poprzednim: sprawiedliwa kara za wyrządzone zło i pychę, niektóre fragmenty tekstu są zbieżne, sens identyczny. Obok Heroda występują w dialogach jego Adiutanci-żołnierze i Marszałek, Śmierć i Diabeł; trzy „śpiewy” – dwu kolęd, otwierającej i zamykającej widowisko, oraz pieśń biadającego Heroda – dopełniają całości. Wreszcie odnotować trzeba wyjątkowe świadectwo Kolberga o tradycji kiedyś popularnej na Zachodzie, ale i w Polsce, rzadziej jednak dokumentowanej przez naszych etnografów. Jest to krótka informacja o znanym w polskim folklorze widowisku tzw. rajskim, nawiązującym do biblijnej historii upadku Adama i Ewy, przedstawianym około Trzech Króli w okolicach Mielca – jak wynika z opisu Kolberga – w postaci szczątkowej. Jego tematem jest „scena z Biblii znana”: Adam z Ewą obchodzą wieś, Ewa zrywa jabłko umieszczone na gałęzi choiny niesionej przez Adama, oddaje mu część owocu, „przy czym stosowny dialog”, następnie scena ta powtarza się w kolejnym domu2. Jest to jedyny w materiałach Kolberga ślad tego widowiska jako osobnego przedstawienia i jeden z niewielu w polskiej literaturze etnograficznej. Jak zauważają badacze, wywodzi się ono z repertuaru średniowiecznego i według A. Fischera nie było ściśle związane z okresem Bożego Narodzenia; grywano je aż do Bożego Ciała włącznie3. Cenny materiał w zakresie widowisk ludowych przynosi też zgromadzona przez Kolberga bogata dokumentacja zwyczajów karnawałowych (staropolska nazwa zapusty, mięsopust – pożegnanie mięsa, ostatki, kuse dni, kusaki, tłuste dni4) oraz wielkopostnych. Oba cykle sprzężone są ściśle ze 1 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. 68–72. Zob. O. Kolberg Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. 69–70. Do krótkiego opisu dodana jest tam informacja, że czasami występuje w tym widowisku także Herod ze swoim dworem i odgrywana jest scena jego bitwy z diabłem, który porywa go do piekła. 3 Por. S. Windakiewicz Teatr ludowy w dawnej Polsce…, s. 46–47, A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 60–63. 4 Wszystkich tych terminów Kolberg używa w swoich opisach. Wymienione nazwy były kiedyś i są nadal definiowane nieprecyzyjnie, najczęściej zapusty to okres od Nowego Roku lub Trzech Króli do wtorku przed Środą Popielcową, rozpoczynającą Wielki Post, mięsopust, czyli ostatki, kuse dni, kusaki to trzy ostatnie dni, a tłuste dni to 6 dni (od czwartku) przed Środą Popielcową. Według J. Krzyżanowskiego (Słownik folkloru polskiego… s. 232): „Mięsopust 2 360 �sobą w porządku dorocznym i dopełniają się nawzajem poprzez sąsiedztwo czasowe, a także poprzez wyrażane w ich treściach i formach ekspresji stałe i rytualne nawiązania: opozycję, kontrast, przeciwstawienie ludycznemu charakterowi okresu pierwszego – samoograniczenia i umartwienia okresu drugiego, co pozostawało w zgodzie z nauczaniem i rytuałem kościoła katolickiego. Z drugiej strony wiejskie zwyczaje karnawałowe mieszane są często z kolędniczymi, ponieważ oba okresy nakładają się na siebie czasowo, a ich obchody są do siebie podobne w formie, w jakiej mogą się przejawiać (maszkary zwierzęce i przebierańcy, często te same i ci sami, maski i kostiumy, komiczne epizody, prześmiewne koncepty, kpina, zabawa, figle, obchody od domu do domu). Znajdujemy tu również opisy wodzenia niedźwiedzia, chodzenia z turoniem/toruniem/kłapaczem, konikiem, kozą, tzw. sierotki oraz bachusy/bachuski itp., a więc występujące postacie zwierzęce i ludzkie, symbolizujące witalność, siłę, energię, płodność i urodzaj, pożegnanie/wygnanie/zatopienie zimy i obietnicę wiosennego odrodzenia i wegetacji. Zapusty to kalendarzowy okres specyficznych uroczystości, zabaw, uczt, maskarad, zwyczajów, widowisk i obrzędów (ze scenariuszem określającym akcję, aktorami i publicznością, kreacyjnym charakterem działania), a w Polsce także kuligów. Obchody te cechuje również zróżnicowanie regionalne; mimo form powtarzalnych zawierają odrębne treści, postacie, dekoracje, maski, przebrania, oprawę muzyczną, stanowiąc tym samym wyraz tożsamości i spoistości lokalnej wspólnoty. Świętowanie karnawału, którego zasadniczym powodem jest ostatnia możliwość spożywania mięsa i jego pożegnanie, należy do najstarszych tradycji w Europie i sięga X wieku. W Polsce najdawniejsze, choć szczątkowe i pośrednie świadectwa o zachowaniach i zwyczajach tego okresu pochodzą z początku XV wieku z dokumentów kościelnych, nie jak dotąd uważano w literaturze etnograficznej, z końca XVII stulecia1. Jednak nadal nie ma zadowalającego wyjaśnienia – zapust, zapusty, ostatki, tj. ostatni tydzień, poczynając od tłustego czwartku, lub ostatnie 3 dni przed Środą Popielcową”; znaczenie wyrazów mięsopust i karnawał badacz ten utożsamia. 1 Por. W. Dudzik Karnawały w kulturze, Warszawa 2005, s. 14–15. W pracy tej badacz zajął się problematyką genezy, źródeł, historii i form świętowania karnawału w Europie i w Polsce, a także poglądów i badań na ten temat, tj. m.in. antycznej proweniencji karnawału, jego związku z przedchrześcijańskimi kultami płodności wobec przesilenia zimowo-wiosennego, dydaktycznego wykorzystania karnawału przez kościół przed nadchodzącym postem itd., opowiadając się za prawdopodobieństwem synkretycznego wymieszania tych okoliczności sprawczych. 361 �genezy karnawału, a polskie badania w tej dziedzinie pozostają skromne i – według Wojciecha Dudzika – ciągle nawiązują głównie do dorobku Kolberga i Glogera. Już w roku 1965 J. Krzyżanowski wskazywał: „Problematyka mięsopustu w Polsce, folklorystycznie i literacko bardzo bogata, czeka na swego badacza”. Dudzik po 40 latach komentował, że stwierdzenie to pozostaje aktualne, gdyż nie ma dotąd zarysu dziejów karnawału w Polsce1. Okres ten ma jednak swoją bogatą literaturę dramatyczną. Z zachowanych druków i rękopisów, tzw. kodeksów teatralnych, znane są karnawałowe moralitety, intermedia, komedie mięsopustne, „sztuki bachiczne”, których liczne ślady pozostały w twórczości ludowej2. Zyskały one największą popularność w XVII wieku, choć wystawiane były wcześniej. Dramaty te grywano w okresie karnawału, szczególnie w ostatki, najpierw w kościołach, później dla szerokiej publiczności także na jarmarkach, odpustach, kiermaszach świątecznych, czasami i w karczmach. Miały charakter dydaktyczny: w perspektywie moralizatorskiej ukazywały antynomię światów dobra i zła, grzechu i prawości, wizji zbawienia i potępienia, nieba i piekła, walkę diabła i anioła o duszę bohatera, w satyrycznej – piętnowały i ośmieszały wady i ułomności: pychę, chciwość, pijaństwo, obżarstwo, rozpustę, zalecając pokutę i przestrzegając przed karą wieczną. W sporze o wzorzec życia szaleństwom czasu kończących się uciech karnawału i odwieszonych norm, czyli „świata na opak” przeciwstawiona jest postawa powściągliwości i sprawiedliwości, potrzeba wyrzeczeń i pokuty w nadchodzącym poście, tj. powrotu do normy. Swoje odbicie tematyka ta znalazła w naszych popularnych komediach karnawałowych, wywodzących się z nurtu literatury sowizdrzalskiej, takich jak np. Mięsopust Abo tragicocomaedia na dni mięsopustne, nowo dla stanów rozmaitych zabawy podana, ogłoszona w 1622 roku.3 W tych utworach hulankom i pijatykom patronuje najczęściej – tak jak w całej Europie – Bachus, rzymski bóg wina, płodnych sił natury i urodzaju. Typową dla sztuk bachicznych figurę rzymskiego bożka, 1 Tamże, s. 6, J. Krzyżanowski Słownik folkloru polskiego…, s. 232. Zob. S. Windakiewicz Teatr ludowy w dawnej Polsce… s. 145–168 (autor omówił tam kilkanaście moralitetów karnawałowych), A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 47–53, Cz. Hernas Barok…, s. 180–184. 3 Tekst według wersji tego wydania zob. w: Polska komedia rybałtowska, oprac. K. Badecki, Lwów 1931, s. 397–463. Zob. też J. Lewański Komedia, w: Słownik literatury staropolskiej. Średniowiecze. Renesans. Barok, pod red. T. Michałowskiej, przy udziale B. Otwinowskiej i E. Sarnowskiej-Temeriusz, Wrocław 1990, s. 376–377. 2 362 �w wersji sarmackiej, „w kontuszu”1, utrwaliła też polska literatura okresu renesansu, a zwłaszcza baroku. Nawiązania do Bachusa jako patrona staropolskich uciech biesiadnych pojawiają się w poezji K. Miaskowskiego, autora satyry Mięsopust polski, w utworach S. Klonowica, W. Kochowskiego, W. Potockiego, J. A. Morsztyna, ale można je też znaleźć w utworach późniejszych, np. w Krakowiakach i Góralach, operze narodowej z librettem W. Bogusławskiego, muzyką J. Stefaniego, wystawionej w 1794 roku. Resztki dawnych świąt bachusowych, bachanaliów, odprawianych kiedyś przez żaków krakowskich przetrwały również w zapustnych zabawach i zwyczajach ludowych, zwanych bachusami, bachuskami lub bekusami. Wiadomości o nich przekazał Kolberg, na którego powołuje się Windakiewicz: Dziś jeszcze w Krakowskiem i Lubelskiem pojawiają po wsiach podczas karnawału kompanie chłopców nazywających się jak w XVI w. bachusami lub bekusami. W Krakowskiem nie odgrywają już żadnej sztuki, tylko urządzają rodzaj krzykliwej maskarady wiejskiej, natomiast w Lubelskiem ubierają jeszcze tradycyjnego Bachusa, dając mu do ręki kwartę na kiju i sadzając go na beczce, którą na sankach ciągną i do bogatych gospodarzy z nią zajeżdżają2. W materiałach niewydanych za życia Kolberga zachowało się podobne świadectwo z podbeskidzkiego Jordanowa z połowy XIX wieku. Tam we wstępną środę również odbywały się bachuski: przebrany za Bachusa parobek usadowiony na beczce obwożony był na saniach lub wozie ciągnionym przez „baby, wdowy, które się jeszcze nie wydały” do karczmy w orszaku innych przebierańców – Żydów, Cyganów, Turków3. Z kolei bachuski spod Krakowa to w „ostatnie dni mięsopustu” obchodząca wsie charakterystyczna trójka, która śmieszy i straszy: tzw. Zapust, personifikacja polskich zapustów, w wywróconym kożuchu przepasanym powrósłem, w czapce tekturowej, ustrojonej wstążkami, papierem kolorowym i choiną, z toporkiem drewnianym i dzwonkiem, w towarzystwie Profesora z oślą głową i Dziada z koszykiem na podarunki. Ów Zapust przedstawia się w odwiedzanych 1 Por. G. Godlewski Bachus w kontuszu. Z dziejów motywu alkoholu w literaturze polskiej, Ciechanów 1989. 2 S. Windakiewicz Teatr ludowy w dawnej Polsce…, s. 167; zob. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 263–264 oraz Lubelskie cz. I (DWOK T. 16), s. 113–114. Por. też M. Szyjkowski Dzieje komedii polskiej w zarysie, Warszawa 1921, s. 8–9. 3 O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. 90, relacja Kolberga za „Gwiazdką Cieszyńską” 1856, nr 2. 363 �domach jako „mantuański książę”, który przychodzi „z dalekiego kraju”, opisywanego w sposób absurdalny jako „świat na opak”. Prezentacja ta ma zadziwiać słuchaczy, podnosić rangę przybysza, a jednocześnie rozśmieszać niedorzecznością opisu. Kolberg przedstawia bachuski w Krakowskiem w dwu relacjach pt. „Zapust” z podkrakowskich wsi (z Modlnicy i z Nowej Wsi), przytaczając przy tym teksty komicznych oracji1. Znany także na Kurpiach Zapust przybywa tam z kolei jako przebrany jeździec na koniu, „osypuje popiołem głowy komornic i miotłą je wygania, obróciwszy się zaś do gospodyni, wywraca naczynie z wódką, popiołem zasypuje jej oczy i gasi światło. Taki to koniec zapust i początek wielkiego postu”. Wokół tego w izbie toczy się dialog gospodyń i komornic2. Jest to więc kolejny przykład widowiskowego charakteru zwyczaju, a zarazem zabawy karnawałowej, który uchwycił Kolberg, koncentrując się w opisie na elementach zamierzonej teatralizacji, tj. na rolach, funkcjach, kostiumach i rekwizytach przebierańców, zachowaniach uczestników i widzów. Na uwagę zasługują też pod tym względem opisy Kolberga przedstawiające kuligi, dawną staropolską zabawę, wprawdzie szlachecką, nie ludową, ale należącą do polskiej, ginącej już wówczas tradycji. Mowa tu o takiej formie kuligu, która miała swój wyraźnie steatralizowany charakter, z przyjętym z góry scenariuszem, nie zaś o innej jego postaci, tj. o hulaszczej zabawie przenoszącej się od dworu do dworu, tak jak ludowy Zapust z chaty do chaty. Kulig, uznawany za „najbardziej oryginalną praktykę staropolskiego karnawału”, miał interesującą stronę widowiskowo- teatralną, ważną dla wszystkich praktyk karnawałowych, na którą składała się przede wszystkim inscenizacja wesela krakowskiego według ustalonego scenariusza. Kolberg zgromadził kilka opisów tego karnawałowego zwyczaju. O tej jego dokumentacji na tle innych literackich opisów Wojciech Dudzik pisał: Inaczej u Kolberga; zgromadzone przez niego materiały koncentrują się przede wszystkim na teatralnym aspekcie kuligu i przedstawiają przebieg wesela krakowskiego z podziałem na role, a nawet z przytoczeniem tekstów i weselnych oracji3. 1 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 263–268. Źródłem opisu tego zwyczaju i oracji z Modlnicy były J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego…, s. 66–67, zaś z Nowej Wsi – W. L. Anczyca Obrazy krakowskie z „Tygodnika Ilustrowanego” 1862, nr 132, s. 138–139. 2 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 124–125. Zob. też „Bachusy”, Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. 78 oraz Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 92–93. 3 W. Dudzik Karnawały w kulturze…, s. 83 (o kuligach i ich dokumentacji u Kolberga, zob. tamże, s. 78–94). 364 �Pierwszą relację, w dwu dopełniających się wersjach opisów opublikował Kolberg w części I Krakowskiego1, rozpoczynając ją słowami: „Kulig w czasie zapust odbywany po dworach szlacheckich jest, jak wiadomo, tańcującą zabawą, przedstawiającą dramatycznie jakoby obrzęd wesela krakowskiego”. Dwa kolejne opisy z jego zbiorów, niewydane za życia autora, pochodzą z Sądecczyzny i z Rzeszowskiego; oba zaczerpnięte zostały z artykułów w „Czasie” z 1867 roku i wydane odpowiednio w części I monografii Góry i Podgórze oraz w Tarnowskiem-Rzeszowskiem2. W opisach tych uwzględnione zostały poszczególne epizody wędrującego od dworu do dworu kuligu i towarzyszące im zwyczajowe praktyki, przebieg wesela, role jego uczestników i funkcje urzędników weselnych, ich zachowania, kostiumy, przebrania i rekwizyty, a także mowy weselników (Starosty, Organisty, Bakałarza, Żyda), wreszcie oprawa śpiewno-taneczna, niekiedy z podaniem tekstów krakowiaków, z wyszczególnieniem rodzajów tańców i składu kapeli. Kilka pomniejszych opisów kuligu znaleźć można jeszcze w innych tomach regionalnych Kolberga3. Wśród ludowych widowisk zapustnych jedno z najoryginalniejszych i unikatowych w Polsce odgrywane było i jest do dziś w Jedlińsku pod Radomiem. Kolberg udokumentował wtórnie jego tekst pt. „Ścięcie Śmierci w Jedlińsku w kusy wtorek”, przejmując scenopis z trudno dziś dostępnego warszawskiego kalendarza, gdzie opublikował go w 1867 roku wieloletni, zasłużony dla historii parafii i miasta proboszcz Jedlińska, Jan Kloczkowski4. Spisał on i zredagował ów tekst w wersji wierszowanej, zaś kilka lat wcześniej, w 1860 roku, podał informację o tym dramacie 5. Treścią widowiska jest pojmanie Śmierci za miastem, gdzie usnęła po 1 Zob. O Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 252–260. Zob. O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. 79–89 oraz Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. 74–77. Źródłem tych opisów były artykuły [F. Marszałkowicza] Kuligi [w Sądeckiem], „Czas” 1867, nr 57–58 oraz W… Kulig szlachecki w Rzeszowskiem, tamże, nr 61. Z tekstów wynika, że autorami wspomnianych relacji, podobnie jak krakowskiej, byli uczestnicy tych hucznych kiedyś w Polsce zabaw z ich schyłkowego okresu, tj. z I połowy XIX w. 3 Tj. w Kaliskiem (DWOK T. 23), s. 69–72 oraz w cz. I Mazowsza (DWOK T. 24), s. 118–119. 4 Zob. O. Kolberg Radomskie. Suplement… (DWOK T. 77/I), s. 4–14. Tekst ten odpisał Kolberg z artykułu J. Kloczkowskiego pod tym samym tytułem (z uzupełnieniem Zabawa ludowa), zamieszczonego w „Kalendarzu na rok przestępny 1868” F. Kowalskiego, Warszawa 1867, s. 140–152. Opis tego widowiska podał Kolberg w Radomskiem cz. I (DWOK T. 20), s. 305. Por. też E. Antyborzec „Radomskie” Oskara Kolberga, w: Radomskie. Suplement… (DWOK T. 77/I), s. XXXII oraz tamże (DWOK T. 77/II), s. 301. 5 J. Kloczkowski Drobiazgi.[Ścięcie Śmierci w Jedlińsku], „Gazeta Codzienna” 1860, nr 50. 2 365 �pijatyce w kusaki i zgubiła kosę, doprowadzenie jej na rynek i sąd (w osobach Burmistrza, Wójta i Ławników) nad „wielką zbrodniarką” i „rodu ludzkiego straszną zabójczynią” oraz wykonanie wyroku przez Kata „czerwono ubranego”, który przedtem wygłasza mowę ostrzegającą przed karą za czynienie zła i zaleca dobre życie. Śmierć nie jest kukłą; według opisu Kloczkowskiego jest nią mężczyzna okryty czarną płachtą, z garnkiem popiołu na głowie i kotem pod pachą, symbolizującym duszę Śmierci. Po ścięciu skazanej mieczem (tj. „częścią zwierzchnią międlicy, która zowie się piórem”), trup pada na rusztowanie, z garnka wysypuje się popiół zamiast krwi, a dusza w postaci kota ucieka. Zwłoki obwożone są następnie po wsi, odbywa się zbiórka datków na pogrzeb, a w gospodzie, gdzie dociera pochód, chłopiec przebrany za Anioła przestrzega zebranych, „że chociaż Śmierć ścięli, ona ich wszystkich z tego świata sprzątnie”. Akcję kończy pochówek Śmierci: „a skoro ją pochowają, kusaki sobie sprawiają”. Tekst jest rymowany, ogładzony literacko i uporządkowany, epizody wyraźnie wyodrębnione, co jest prawdopodobnie wynikiem adaptacji księdza Kloczowskiego, bezpośredniego i wieloletniego świadka widowiska. Rodowód „Ścięcia Śmierci” wyjaśniany jest różnie: m.in. jako pamiątka dawnych egzekucji katowskich, tzw. prawa miecza, które Jedlińsk posiadał, będąc miastem (do r. 1869), jako ślad teatralnych przedstawień żakowskich z XVII w., z czasu gdy w Jedlińsku była szkoła pod patronatem Akademii Krakowskiej, i – co najbardziej prawdopodobne – jako typowy rytuał zapustny zabijania karnawału w ostatki 1. Przedstawienie to wyróżnia się spośród innych zwyczajów karnawałowych swoją teatralnością i ustalonym scenariuszem, z zapisem obszernego tekstu, zindywidualizowanymi rolami oraz z czynnym uczestnictwem mieszkańców wsi. Autor Ludu utrwalił więc wyjątkową tradycję zapustną, której żywotność do dziś tak określa przywołany wyżej autor: Jest też obecnie [„Ścięcie Śmierci”] jedynym w Polsce karnawałowym widowiskiem obrzędowym sensu stricto, a nie jednym z przedstawień wiejskich teatrów, odgrywanych przez zespoły amatorskie na różnych przeglądach i festiwalach (a więc naśladujących obrzędy poza ich środowiskiem naturalnym i poza przypisanym im czasem) w celu, jak się to mówi, podtrzymania tradycji, 1 Zob. W. Dudzik Karnawały w kulturze…, s. 95–101. Por. też J. Czajkowski Jedlińskie kusaki, „Polska Sztuka Ludowa” R. 13: 1959, nr 3, A. Zieleziński Ścięcie śmierci w Jedlińsku, „Rocznik Muzeum Radomskiego [za] rok 1978”, Radom 1979, s. 65–108. 366 �w rzeczywistości zaś oderwanych już od swych korzeni i zachowujących tylko zewnętrzną formę dawnych praktyk1. Dudzik wysoko ocenił dokumentację praktyk karnawałowych zebraną przez „niezawodnego” Kolberga, uznając, że „rejestrował je skrupulatnie” i że materiał ten jest wiarygodny2. W opisywanych w poszczególnych monografiach zwyczajach wielkopostnych i wielkanocnych Kolberg skupia się również na ich stronie symbolicznej i obrzędowo-widowiskowej, natomiast pełnych zapisów dramaturgicznych w tej części jego dokumentacji nie znajdujemy. Jak stwierdzają badacze, ze starego i bogatego repertuaru wielkanocnego pozostało już wówczas w środowisku wiejskim niewiele śladów. M.in. S. Windakiewicz pisał: Widowiska pasyjne nie zakorzeniły się tak silnie u ludu jak misteria na Boże Narodzenie, bo przedstawiały trudności techniczne i miały wielu nieprzyjaciół […] Wobec tego nieprzyjaznego usposobienia klas wpływowych nic dziwnego, że u nas pamięć o przedstawieniach pasyjnych prawie zaginęła3. Kolberg nawiązuje jednak często do dawnej i bardzo bogatej tradycji dramaturgicznej związanej z liturgią tych okresów4, informując – często za źródłami starszymi – o dramatyzacjach na temat wydarzeń ewangelicznych Wielkiego Tygodnia i o popularnych zwłaszcza w baroku pasyjnych i rezurekcyjnych oficjach dialogowanych, z których najtrwalsze okazały się sceny procesji Niedzieli Kwietnej, lamentów Maryi, zdrady Judasza, zejścia do otchłani, rezurekcyjna i zjawienia się w Emaus5. O obchodach Kwietnej Niedzieli i wzorowanych na średniowiecznym dramacie liturgicznym procesjach na pamiątkę wjazdu Chrystusa do Jerozolimy pisał m.in. w Krakowskiem, z komentarzem, że „dziś zwyczaju tego w Krakowskiem nie ma”, oraz w części I Mazowsza: 1 W. Dudzik Karnawały w kulturze…, s. 96. Autorowi temu fakt publikacji tekstu widowiska w suplemencie radomskim Kolberga (DWOK T. 77/I), który to tom ukazał się tak jak jego praca w 2005 roku, nie był znany. 2 Tamże, s. 95 i 84.. 3 S. Windakiewicz Teatr ludowy w dawnej Polsce… s. 110. 4 Zob. tamże, s. 57–112, A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 53–57, T. Szostek Dramat liturgiczny, w: Słownik literatury staropolskiej. Średniowiecze. Renesans. Barok…, s. 169–171. 5 A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 54. 367 �Dawniej […] grywane były dialogi o Męce Pańskiej. Jeden z nich, dominikański, zaczynał się od wjazdu w dniu tym Zbawiciela do Jerozolimy, a kończył się we środę pochowaniem jego. Kraków i Częstochowa były stolicą aktorów Męki Pańskiej, którzy z przenośnym teatrem jeździli po miastach, a nawet po wsiach […]”1. Podobnie informował w Kieleckiem o dawnych procesjach Niedzieli Palmowej i o wystawianych w Wielki Tydzień dialogach o Męce Pańskiej, przeplatanych intermediami, oraz w Poznańskiem o przedstawieniach Męki Pańskiej urządzanych na scenie klasztornej przez uczniów Kolegium jezuitów w Poznaniu2. A o przedstawieniach wielkopiątkowych czytamy: Dawniej był to dzień najliczniejszych nabożnych widowisk. Słynęły długo dialogi wielkopiątkowe Mrzygłodowicza: Zdrada Judasza, Zaparcie się Piotra, Skarga ludu, Zeznania fałszywych świadków, Sądy Kajfasza, Annasza i Piłata3. Utrwalił też Kolberg nie tylko wiadomości z dawnych źródeł, ale też niektóre pozostałe jeszcze fragmenty tej najstarszej w Polsce wielkanocnej dramatycznej twórczości popularnej, jej relikty w folklorze. Należą tu stanowiące zapewne ślad dawnych misteriów pasyjnych lamentacyjne śpiewy wielkotygodniowe, takie jak opublikowana w Radomskiem „Smutna rozmowa Duszy z żałosną Matką nad Synem swym ubolewającą” i kilka „starodawnych” pieśni z tego okresu4, wśród pieśni wielkopostnych w Kaliskiem np. „Rozmowa Matki Bolesnej pod krzyżem (dialog)”5, fragment XV-wiecznego tekstu przedstawiającego „boleść Matki Bożej” oraz stara pieśń śpiewana w Czerskiem przy wiosennym obchodzie kogutka w drugie święto Wielkanocy6, a może i dialog zapisany przez Kolberga z zachowaniem cech gwarowych w Szczawnicy pt. „Przeżegnanie w Sobotę Kwietną, jak się Maryja z Jezusem 1 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 273–274, Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 130. 2 O. Kolberg Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), s. 48, W. Ks. Poznańskie, cz. I (DWOK T. 9), s. 132. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 134–135. Mowa o Krzysztofie Mrzygłodowiczu, pisarzu miejskim z Żywca, żyjącym w I połowie XVII w. 4 O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 96–97, nr 28, s. 97–98, nr 30, s. 102–103, nr 40. Zwrócił na to uwagę S. Windakiewicz (Teatr ludowy…, s. 74), który pisząc o dawnych przedstawieniach w Wielki Post, stwierdzał, że te radomskie teksty „dosłownie z naszych [wielkotygodniowych] dewocji wykrojono”. 5 O. Kolberg Kaliskie (DWOK T. 23), s. 76. Por. też A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 57. 6 O. Kolberg Mazowsze, cz. I (DWOK T. 24), s. 135 i 144–145, nr 47. 368 �rozłącała”1. Dalekim śladem epizodu – sceny z Judaszem może też być ginący już wówczas zwyczaj włóczenia jego kukły po ulicach i placach, znany na Mazowszu, ale i w Krakowskiem (judaszki), a reliktem sceny złożenia do grobu – wystawianie rzeczywistej straży (np. w strojach rzymskich) przy grobach Chrystusa w kościołach Krakowa i innych miejscowości2. Wreszcie jako świadectwo dawnej tradycji zwyczajowo-widowiskowej wspomniał Kolberg o tzw. gregoriankach, żakowskim święcie w dniu św. Grzegorza (12 marca), z obchodem uczniów przebranych za biskupa, księży i sługę kościelnego, znanym np. w Jedlni pod Kozienicami czy pod Krakowem, który był ogniskiem tej tradycji3, oraz o podkrakowskich obchodach tzw. pucherów i koniarza w Kwietną Niedzielę4, a w drugi dzień Wielkanocy chodzeniu z „barankiem, czyli traczem”, gdzie indziej „po dyngusie”, z przebierańcami5. Przytoczył przy tym przykładowo wygłaszane wówczas komiczne kazania i oracje, m.in. z XVII wieku, nawiązujące do starego szkolnego folkloru żakowskiego oraz do dawnych wzorców komediowych i konceptów retoryki sowizdrzalskiej. W cyklu powielkanocnym na widowiskowym scenariuszu opierały się też otoczone pietyzmem ze strony kościoła procesje Bożego Ciała, które badacz opisywał, odwołując się również do świadectw wcześniejszych6. Charakter widowiskowy i niektóre cechy ludowego teatru ulicznego mają też – jak już wspomniano – inne zwyczaje, obrzędy i zabawy ludowe, wiejskie i miejskie, jak np. konik zwierzyniecki, tradycyjna, dawna zabawa cechowa włóczków (flisaków) z krakowskiego Zwierzyńca w oktawę Bożego Ciała, z harcującym na drewnianym koniku włóczkiem, przebranym 1 O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. 91–93. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 279–280, Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 131–132 i 134. Zob. S. Windakiewicz Teatr ludowy w dawnej Polsce…, s. 110–112, A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 54. 3 O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 99, Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 272–273. Zob. R. Gansiniec Gregorianki, „Pamiętnik Literacki” 1954, T. 45, nr 2, s. 385–426 (s. 407–426: „Polskie Gregorianki”). 4 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 274–278 oraz s. 366–369 („Przypisy”, tam teksty gregorianki i oracji pucherowych pochodzące z XVII w.; materiał Kolberga głównie za J. Konopką (Pieśni ludu krakowskiego…, s. 71 –79 oraz s. 141–143). 5 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 283–288 (za J. Konopką i W.L. Anczycem), W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 137. 6 Zob. m. in. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 297–301, Mazowsze cz. (I DWOK T. 24), s. 162–166, Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 132–133. 2 369 �za Tatara trzymającego buławę z sierści1. Ten dawny lokalny zwyczaj, jak wiele podobnych tradycji, nie ma jednak swojego ustalonego scenariusza rozpisanego z podziałem na zindywidualizowane role ani zaplanowanej inscenizacji, a także nie posiada dramaturgicznego zapisu. Natomiast spełniającym te warunki obrzędowym widowiskiem lokalnym, o którym należy jeszcze wspomnieć, jest kaszubskie „Ścinanie kani”, związane z uroczystością świętojańską, wyjątkowy dramat ludowy o dyskusyjnej genezie. Jego tekst opublikował Kolberg wtórnie za Hilferdingiem, którego wspomnianą rozprawę Ostatki Sławian… wraz z tym jej fragmentem przełożył, a który z kolei powołał się w swoim tekście na relację wybitnego badacza i znawcy Kaszub, F. Cejnowę 2. W przedstawieniu tym, odbywającym się w „niektórych wsiach kaszubskich” w dniu św. Jana Chrzciciela, biorą udział: Sołtys, Leśniczy z pochwyconą przez siebie kanią, Kat wykonujący na ptaku rytualną egzekucję i uczestniczący w obrzędzie Lud. Po odczytaniu wyroku śmierci obwiniającego kanię o wszelkie zło Kat wykonuje swoją powinność na skazanym ptaku, po czym następuje uroczysty pochówek. Gwarowy tekst przemowy Sołtysa do zebranych i do skazanej kani oraz jego dialogu z Katem sprawia wrażenie tekstu okrojonego, fragmentarycznego w stosunku do poprzedzającego opisu widowiska. Według jednych badaczy jest to zaniechany od dawna obrzęd sobótkowy bądź odprawiany w Zielone Świątki, stanowiący „dokument prawa zwyczajowego zamierzchłych czasów, a zarazem fragment egzekucji, która niegdyś rozgrywała się publicznie”, przy czym kania grała tu rolą podstawioną zamiast winowajcy. Według innych opinii kanię, będącą na Kaszubach uosobieniem zła (jako ptak drapieżny dziesiątkowała chłopom drób), należało symbolicznie unicestwić, a według jeszcze innych zwyczaj ten należał do „wielkiej rodziny związanych z magią, a może pierwotnie i kultem, których celem było zapewnienie wegetacji i płodności”3, właściwych dla okresu przesilenia letniego. Naj1 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 301–307. Zob. O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. 371–373 (cz. II tomu zawiera przekład pracy Hilferdinga). Cejnowa opublikował taki sam, ale polski tekst tego widowiska wraz z jego opisem w artykule pt. Świętojanki, czyli Sobótki, w „Nadwiślaninie”, Chełmno 1851, nr 19 (opis jest tam bardziej rozbudowany i są w nim różnice w stosunku do wersji Hilferdinga). 3 L. Bielawski, A. Mioduchowska Ścinanie kani, w: tychże Kaszuby. Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, T. 2, Warszawa 1997, cz. I Pieśni obrzędowe, s. 93–94. Zob. też J. Treder Zwyczaj i widowisko „Ścinania kani” w etnologii i literaturze, Wejherowo 2012. 2 370 �prawdopodobniej jednak wyrażać miał przestrogę dla widzów, że za złe czyny mogą być też ukarani; odczytywany wyrok nawiązywał do spraw społeczności wiejskiej. Podkreślić należy na koniec wagę istotnych w tym materiale Kolberga poświadczeń historycznych – niekiedy także podawanych za wcześniejszymi źródłami drukowanymi – dawnej bogatej tradycji obchodów karnawałowych, wielkopostnych i wielkanocnych, której dramatyczne, teatralne formy zanikły. Do cytowanych wyżej przykładów dodać można jeszcze dwa charakterystyczne: z Mazowsza – o dawniejszych zabawach zapustnych oraz z Krakowskiego – o dawniej obchodzonych ostatkach: Dawniej do tych zabaw zapustnych należały dialogi, które żaki szkolne wyprawiały z intermediami na teatrach ku temu wystawionych lub po domach prywatnych, zwano je komedyja, a po łacinie od czasu zapustnego bacchanalia. Wystawiały dialogi przypadki z dziejów […] Ale najwięcej bawiły krotofilne intermedia, które akt jeden komedii od drugiego oddzielały […]. Aby odmienić i powiększyć zabawę, przebierano się za dziadów i baby, Żydów i Żydówki, Cyganów i Cyganki i grano komedie, przerywając je śmiesznymi intermediami1. Jak już wspomniano, badacz niejednokrotnie informował też w kolejnych monografiach o powszechnie urządzanych dawniej widowiskach w okresie Wielkiego Postu, Wielkiego Tygodnia i Wielkanocy. Ciekawym przyczynkiem, ilustrującym zainteresowanie Kolberga dawnymi intermediami i ciągłością tradycji teatru ludowego, poza publikowaną dokumentacją badacza w tym zakresie, może być pewien epizod. Otóż w roku 1882 przedstawił on Akademii Umiejętności przepisane przez siebie z dawnego rękopisu, tzw. kodeksu konopczańskiego, cztery „dialogi” (fragmenty?) z zawartych tam intermediów frantowsko-błazeńskich. Ten cenny rękopis pt. Dyalogi starożytne z XVII wieku, będący wówczas w posiadaniu Biblioteki Nowina Konopków, tj. Tadeusza Konopki w Mogilanach, spadkobiercy Józefa, Kolberg wykorzystał – jako wówczas łatwo dla niego dostępny – sporządzając kopię owych „dialogów” z zamiarem zainteresowania Wydziału Filologicznego Akademii tym zabytkowym dokumentem i – jak to uznali późniejsi badacze – jednym z naszych podstawowych 1 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 120 oraz Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 262. 371 �i najciekawszych „zbiorowych kodeksów teatralnych”. Zapewne w ten sposób autor Ludu chciał się włączyć w prace Komisji Językowej tego Wydziału prowadzone nad gromadzeniem wypisów źródłowych do planowanego słownika staropolskiego1. W materiale Kolberga dotyczącym widowisk ludowych, wyrażających i utrwalających ważne aspekty symboliczne tradycji kulturowej, można więc wyróżnić dwie warstwy. Pierwszą – najcenniejszą – stanowi dokumentacja tekstowa, która przynosi nieliczne wprawdzie, ale konkretne, regionalnie przypisane scenariusze widowisk, na drugą składają się rozsiane w poszczególnych monografiach różnorodne, niekiedy niezwykle cenne opisy, informacje rzeczowe, wskazówki źródłowe i historyczne, filiacje i paralele tekstowe, poświęcone tej dziedzinie ludowej literatury. Należałoby je metodycznie zebrać i usystematyzować, by dokonać pełnej specjalistycznej oceny znaczenia dokumentacji Kolberga jako źródła do dziejów teatru ludowego oraz jako świadectwa kulturowej sfery symbolicznej, składającej się na tradycję regionalną i narodową. 1 Rękopis ten znajduje się obecnie w zbiorach Biblioteki Ossolineum we Wrocławiu (sygn. 6709 I). Pod nazwą kodeks konopczański opisał go S. Windakiewicz w pracy Teatr ludowy… (s. 17), analizując zawarte w nim kilkanaście sztuk teatralnych w większości z roku 1627, ale i z lat późniejszych XVII w., a wśród nich cztery intermedia (s. 190–206). Zapewne te ostatnie, nazwane „dialogami”, skopiował Kolberg z tego wówczas dostępnego rękopisu w Modlnicy i przedłożył je Akademii. Wskazuje na to fakt, że zachował się fragment kopii Kolberga (rkp. Arch. PTL, teka 13, sygn. 1191/1, k. 4; brulion?) jednego z nich pt. Trzej stryszy i balwierz (w rkp. Ossol. obecnie k. 69–81, u Windakiewicza omówienie dramatu na s. 191–192); por. O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (T. 73/III), s. 215. Intermedium to opublikowane zostało w: Literatura mieszczańska w Polsce od końca XVI do końca XVII w. Opracowali K. i H. Budzykowie i J. Lewański, T. II, Warszawa 1954, s. 373–382 (z informacją, że zapisano je w tzw. kodeksie konopczańskim, a przejęte zostało z teatru szkolnego jezuitów poznańskich, gdzie nosiło tytuły Wyprawa na brody, Wyprawa do Kiszkowa, o czym wcześniej pisał już S. Windakiewicz na s. 17). Przekazanie Akademii tych odpisów Kolberga odnotowane jest w sprawozdaniu z posiedzenia jej Wydziału Filologicznego w dniu 18 kwietnia 1882 r. (zob. „Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.” T. X: 1884 [!], s. IV. Postanowiono wówczas o weryfikacji wersji tekstu Kolberga z oryginałem, po użyczeniu go przez właściciela. O dalszych działaniach w tym zakresie brak jednak informacji. Z kodeksu konopczańskiego pochodzą także oracje wspomniane wyżej, a opublikowane przez Kolberga za J. Konopką w cz. I Krakowskiego (por. też S. Windakiewicz Teatr ludowy…, s. 17). 372 �Oracje Z obrzędowością rodzinną i zwyczajami dorocznymi ściśle związane są również oracje towarzyszące ich celebracji i eksponujące rangę uroczystości. Okolicznościowe przemowy wygłaszane są bezpośrednio do członków wspólnoty, do szerszego audytorium słuchaczy, których zgromadziła uroczystość rodzinna, świąteczna lub zwyczajowo-zabawowa, do uczestników ceremonii obrzędowych i dorocznych, a więc skierowane są „na zewnątrz”, ku odbiorcy zbiorowemu. Zgodnie ze swoją rolą w folklorze – pełnią także w materiałach Kolberga funkcję przypisaną ściśle do określonej sytuacji wykonawczej, są w jej kontekst uwikłane, nie były więc przez niego traktowane jako samodzielne obiekty badań i publikacji, lecz jako organiczny element opisywanych uroczystości. Do wyjątkowych sytuacji, nawet w prymarnych rękopisach terenowych, należy zapis pojedynczych, osobnych mów; jest to wyraźnie wynik okazjonalnej, dodatkowej rejestracji, a nie wyboru badacza. Ludowe oracje weselne i pogrzebowe, kolędnicze, zapustne, kuligowe itd. – jako integralna część obrzędów rodzinnych oraz zwyczajów i zabaw dorocznych – mieszczą się więc zawsze w materiałach Kolberga w ramach opisywanych obchodów ludowych uroczystości. Geneza tych tekstów prowadzi do staropolskiej obyczajowości szlacheckiej i szkolnej, skąd przeniknęły do społeczności wiejskich, odpowiednio tam zaadaptowane i przekształcone, choć często z wyraźnymi śladami dawnego rodowodu, kaznodziejskiego tonu i barokowej retoryki. Obowiązujące w dawnym kanonie kultury szlacheckiej, rozpowszechniane były także w środowisku szkolnym; jednym z najstarszych zbiorków takich oracji były S. Skoreckiego Deklamacje na dzień wielkanocny dla ćwiczenia pacholąt szkolnych (Kraków 1591), a szczególnie popularne stały się w XVII w. przez licznie publikowane wówczas podręczniki oratorskie w rodzaju K. Sakowicza Przedmowy aktom weselnym i pogrzebnym służące (Jarosław 1626), A. Wosińskiego Przemowy weselne i pogrzebne (Kraków 1625) czy wielokrotnie wznawianą M. Filipowskiego Spiżarnię aktów rozmaitych, przy zalotach, weselach, bankietach, pogrzebach… (Kraków 1632)1. 1 O staropolskim oratorstwie weselnym zob. M. Trębska Staropolskie szlacheckie oracje weselne. Genologia, obrzęd, źródła, Warszawa 2008 (seria: Studia staropolskie Series Nova). Autorka dokonuje przeglądu źródeł, charakteryzuje różne gatunki oracji weselnych, a za kryterium podziału genologicznego uznaje „okoliczność”, tj. moment wesela, w którym przemowa 373 �Anna Wieczorkiewicz, analizując gatunek z pozycji antropologa kultury i eksponując jego cechy charakterystyczne, proponuje na tej podstawie definicję: Oracja ludowa byłaby więc dłuższym tekstem monologicznym, zwróconym do grona słuchaczy, związanym z określoną sytuacją, głównie o charakterze obrzędowym. Cechowałaby się ponadto wyodrębnieniem z całokształtu działań, wysokim stopniem apelatywności i formulicznością”1. Podobnie wyjaśnia ten termin Julian Krzyżanowski i Teresa Brzozowska2 – obydwoje z naciskiem na przekaz do grona słuchaczy i związek z „okolicznością” obrzędową; można więc te oba społeczne aspekty przemów ludowych uznać za cechy determinujące. Jan Adamowski podkreśla z kolei charakter życzeniowy oracji obrzędowych jako rodzaju „wypowiedzi życzeniowych”: Jednakże w tradycyjnej kulturze ludowej inny jest generalnie status wypowiedzi życzeniowych. Nie mają one tam charakteru zewnętrznego, dekoracyjnego, a są niezbywalnym elementem zachowań na równi z czynnościami3. W zbiorach Kolberga najwięcej jest oracji weselnych, które towarzyszą rozmaitym momentom obrzędu, począwszy od starań o rękę dziewczyny do zakończenia uroczystości przenosin. Są one ściśle powiązane nie z samym obrzędem, lecz z symbolicznym znaczeniem poszczególnych weselnych aktów i okoliczności, z konkretną czynnością symboliczną w jego trakcie. Pełnią więc różne funkcje w ramach ceremonii, a to z kolei warunkuje ich inny kształt formalny i treściowy. Najczęstsze w zapisach wesel Kolberga są przemowy przy zaprosinach na wesele (czwartkowych i sobotnich), przed jest wygłaszana. Zob. też B. Nadolski Oratorstwo staropolskie, w: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, T. II, red. J. Krzyżanowski, Cz. Hernas, Warszawa 1985, s. 87–88. 1 A. Wieczorkiewicz Słowo i gest. Dwa warianty weselnych zaprosin, „Etnografia Polska” T. XXXV, 1991, z. 1, s. 87. Autorka wyróżnia zależnie od sytuacji „oracje cyklu rocznego i związane z życiem rodzinnym (weselne i pogrzebowe)”, przy czym weselne dzielą się dalej „zależnie od miejsca w obrzędzie” (s. 87). Zob. też K. Sikora Życzenie w gwarze i kulturze wsi, Biblioteka „LingVariów” T. 29, Kraków 2020, s. 296. 2 J. Krzyżanowski Oracja, w: Słownik folkloru polskiego…, s. 282–283, T. Brzozowska Oracja ludowa, w: Literatura polska. Przewodnik…, T. II, s. 87. 3 J. Adamowski Ludowe sposoby składania życzeń (słowo w kontekście kultury), „Język a Kultura”, T. 6: Polska etykieta językowa, Wrocław 1992, s. 98. 374 �wyjazdem do ślubu i po powrocie z kościoła, przed i po błogosławieństwie rodziców, a także przed obiadem i w trakcie ucztowania, przy rozdawaniu potraw, na zakończenie wesela i przed przenosinami panny młodej. Wierszowane oracje weselne wygłasza najczęściej starosta weselny lub starszy drużba. Ich stałym elementem, zwłaszcza przy rodzicielskim błogosławieństwie narzeczonych, są pouczenia moralne dla młodych, typowe dla rytuałów przejścia, oraz życzenia formułowane w imieniu wspólnoty i zarazem określające jej hierarchię wartości odniesioną do Boga i wiary, w myśl których praca wyznacza sens życia, a zbawienie i życie wieczne jego cel. Życzenia zdrowia, szczęścia, dostatku, pomyślności utożsamiane są w tych przemowach ciągle z łaską i opieką Bożą. Jak podkreślił badacz tekstów życzeniowych, Kazimierz Sikora, jest to wyraz ludowego zakorzenienia w sacrum1. Obrzęd zaślubin i życzenia dla młodych kreują więc w ten sposób przyszłość wspólnoty zgodnie z moralną normą zbiorową i służą jej zachowaniu. Do stałych składników oracji weselnych i zabiegów retorycznych należy też uzasadnianie małżeństwa historią Adama i Ewy2, następnie wyliczanie przysmaków weselnej uczty oraz wezwanie uczestników do zabawy, przypominające jednocześnie ich zadania i obowiązki. Najwięcej takich oracji znaleźć można w monografii Wielkopolski, regionie, gdzie były bardzo rozpowszechnione3. Tam w części I–III opublikował ich Kolberg kilkadziesiąt, jako przynależne do scenariuszy kilkunastu wesel z różnych stron regionu i wygłaszane w czasie różnych aktów obrzędu, niekiedy w nim rozczłonkowane i tworzące nawet część dominującą w stosunku do pieśni4. Obok akcentów religijnych, powtarzających się wezwań i odwołań do Boga, Jezusa, Maryi i świętych pojawiają się w tych 1 Zob. K. Sikora Życzenia w gwarze i kulturze wsi…, s. 304–306. Dla przykładu autor przytacza tu oracje weselne w Sandomierskiem (DWOK T. 2), s. 29–30, Kujawach (DWOK T. 3), s. 314–315, W. Ks. Poznańskiem cz. II (DWOK T. 10), s. 305–308, 322–324. Zob. też m.in. tamże, s. 308–309, Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 173, Pomorze (DWOK T. 39), s. 82–83, 113, Mazury pruskie (DWOK T. 40), s. 116–118. (O życzeniach i oracjach weselnych w pracy Sikory, s. 289–308). 2 Zob. np. Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 252, 263, 281, 312, W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), s. 306, cz. III (DWOK T. 11), s. 85, 170–171, 204, Mazowsze, cz. I (DWOK T. 24), s. 276, Pomorze (DWOK T. 39), s. 85. 3 Por. Z. Staszczak Wielkopolskie przemawianie obrzędowe, Poznań 2002 [seria:] „Wielkopolskie Zeszyty Folkoru” 1/2002. 4 Zob. np. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. III (DWOK T. 11), s. 67–75 (wesele z Mielżynka z 1859 r.) 375 �przemowach także koncepty komiczne. I tak np. przy serwowaniu kolejnych potraw w czasie obiadu drużba „sadzi się przy tym na rozmaite przymówki i żarty” i w ten sposób zaprasza: […] na ten żur/, co trzy lata w dzieży gnił,/ na te leloski (flaki),/ co trzy lata w d… nosiły jałoski,/ na ten Boski dar,/ co go Pan Bóg dał./ Jédzcie, pijcie, pozywajcie, / po kiesonkach nie chowajcie,/ (tu dodaje żartobliwie:) bo będziemy rewidować/ i odebrane sami konsumować. Lub w trakcie zaprosin drużby na wesele: […] na tego wieprzka paśnego, miotłą potrąconego/ i na parę kuropat, co ich jastrząb nie dopad1. Uroczysty, dydaktyczny ton bywa też niwelowany częstym zakończeniem formulicznym, przysłowiowym, z przeprosinami w rodzaju: Tak, szanowni panowie ojcowie,/jeśliśmy się zmylili w téj przemowie/ albo głupstwo powiedzieli,/ toć nam, prostakom, darujcie,/ bośmy lepiéj nie umieli./ Bośmy się tego nie uczyli w szkole,/ tylko za pługiem, przy cepach, w stodole2. Niekiedy zamiast tekstów przemów Kolberg sygnalizuje jedynie w odpowiednim momencie opisywanego obrzędu, że oracja jest wówczas wygłaszana lub streszcza ją, czasami podaje odsyłacz do podobnego tekstu w innym weselu. Co charakterystyczne, można również spotkać wzmianki, że mów już się nie wygłasza, że są już nieznane lub rzadko używane3. Poza Wielkopolską liczniejsze teksty oracji weselnych spotykamy m.in. w tomie Mazury pruskie, gdzie cytowane są wezwy i wyprośki z okolic Olecka, Lecu, Ełku oraz „od Szczytna”, a także z okolic Olsztynka i z Małych Jerut, jak również w Pomorzu, gdzie znalazły się przemowy weselne z Łaszewa, 1 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 235 i 266, zob. też Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 289–291. 2 O Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 229. Zob. też m.in. Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 32, Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 277–278, Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 168, Pomorze (DWOK T. 39), s. 87, 111, Góry i Podgórze (DWOK T. 44), s. 124–125. 3 Zob.. m.in.. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 250, 252. cz. II ( DWOK T. 10), s. 119. 376 �z powiatu toruńskiego i chełmińskiego oraz z opisu wesela bez bliższej lokalizacji1. Wiejskie oracje pogrzebowe, tzw. egzorty, dokumentowane stosunkowo nielicznymi przekazami w literaturze etnograficznej, wyjątkowe są także u Kolberga2. Określane przez Piotra Grochowskiego jako „ciekawy przykład gatunku funkcjonującego na styku tradycji ustnej i pisanej/drukowanej”3, teksty te mają literacki rodowód sięgający staropolskich kazań i mów pogrzebowych. Układane w książkowym stylu nawiązującym do wzorów drukowanych, najczęściej w formie prozatorskiej, mogły być zarówno czytane, jak i wygłaszane z pamięci po wyuczeniu się przez wykonawcę tekstu z odpowiedniego wzoru. Ich centralne wątki stanowiły skierowana do uczestników ceremonii prośba oratora w imieniu zmarłego o przebaczenie oraz słowa pożegnania i podziękowania. Obok tych składników głównych pojawiają się także refleksje na temat nieodwracalności śmierci, ulotności życia i nietrwałości dóbr ziemskich, niepewności pośmiertnych losów duszy ludzkiej, konieczności naprawy życia i modlitwy za duszę zmarłego. Charakterystyczne są przy tym nawiązania do pieśni religijnych, Pisma św., kazań, modlitwy i lamenty typowe dla obrzędu przejścia, rytualne formuły słowne, ale i indywidualne elementy kompozycji, właściwe tekstom oralnym. Kolberg publikuje wprawdzie nieliczne teksty takich przemów, ale niejednokrotnie – podobnie jak w przypadku oracji weselnych – choć ich nie cytuje, poświadcza, że są, były lub bywały wygłaszane, czasami je streszcza lub informuje o osobie oratora i momencie jego mowy w ceremonii pogrzebowej4. Przemowy związane z obrzędowością doroczną i obchodami świątecznymi mają inny charakter i są bardziej zróżnicowane. Oracje kolędnicze towarzyszą przede wszystkim steatralizowanym formom obrzędowym, 1 Mazury pruskie (DWOK T. 40), s. 105–108, 114–122, 489–491 oraz Pomorze (DWOK T. 39), s. 81–83, 85–87, 110–113. 2 Zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), , s. 79, 219–221, Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 94–95, Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 183, Sanockie-Krośnieńskie cz. I (DWOK T. 49), s. 542. 3 P. Grochowski Oracje pogrzebowe na dawnej wsi polskiej, w: tenże Jarmark tradycji. Studia i szkice folklorystyczne, Toruń 2016, s. 20, cały tekst o tego rodzaju oracjach na s. 15–35.. 4 Zob. np. O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 7–8, W. Ks. Poznańskie cz. II DWOK T. 10), s. 79, przyp., s. 217, 221, 222, cz. III (DWOK T. 11), s. 164, Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), s. 63, przyp. 2, Łęczyckie (DWOK T. 22), s. 40, Kaliskie (DWOK T. 23), s. 122, 123, Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 148–149. 377 �zwłaszcza takim jak tzw. „chodzenie” (z kolędą, z szopką, z gwiazdą, po szczodrakach, z herodami, z turoniem, z niedźwiedziem, z kozą, z kobyłką, z bocianem, z kogutkiem, z gaikiem, „po pucherach”, po dyngusie itd.), w trakcie kuligów, z okazji Popielca, Niedzieli Palmowej, Poniedziałku Wielkanocnego, wiosennego maiku itd. Jako element zimowego, zapustnego i wiosennego kolędowania obrzędowego teksty te, specjalnie przygotowane na daną okazję, mają charakter życzeniowy, są oracjami przede wszystkim życzącymi1. Sens tych życzeń sprowadza się do zapewnienia odwiedzanym domom zdrowia, pomyślności, dostatku, potomstwa, ochrony przed siłami zła, a więc dobra z udziałem siły wyższej. W zamian za dar słowa oratora kolędnicy oczekują podarku, datku od gospodarzy domu, co wyrażają w „przymówkach”, często wyszukanych, w odpowiednich perswazjach czy w próbach zawstydzenia skąpych gospodarzy. Odpowiedzią jest wylewne podziękowanie za datek lub złorzeczenie czy wręcz groźba w razie odmowy wynagrodzenia. Sednem kolędowania jest więc symboliczna wymiana darów. W oracjach kolędniczych, jak i w równolegle śpiewanych kolędach życzących, odnaleźć można, zwłaszcza w topice i symbolice, ślady dalekiego historycznego rodowodu sięgającego jeszcze czasów pogańskich, wiary, że wegetacyjne rytuały przyczyniają się do oczekiwanych zmian w przyrodzie, następujących wraz z przesileniem zimowym (tj. do zwycięstwa światła i życia) i wiosennym (do ostatecznego pożegnania zimy w nadziei na nowe zbiory i dostatek). O życzącym charakterze oracji kolędniczych decyduje zawarta w nich intencja życząca, której towarzyszy przekonanie o sprawczej, kreatywnej mocy słowa; są one integralną częścią rytuału obrzędowego i stanowią odbicie ludowego religijno-magicznego postrzegania świata. K. Sikora pisał, że życzenia okolicznościowe i oracje kolędnicze są swoistym rytuałem (stwarzającym) słownym, funkcjonują jako tekst obrzędowy w funkcji religijno-magicznej, utrwalony w lokalnej tradycji. To podstawowa przyczyna daleko posuniętej rytualizacji i konwencjonalizacji formuł życzących w kulturze oralnej wsi polskiej (i względnej trwałości ich relacji wobec wzorca)2. 1 Zob. K. Sikora Życzenie w gwarze i kulturze wsi…, s. 145–288 (o oracjach i życzeniach kolędniczych), J. Adamowski Ludowe sposoby składania życzeń…, s. 97–105. O obrzędzie kolędowania zob. też J. Bartmiński [Wstęp do]: Polskie kolędy ludowe. Antologia, zebrał, wstępem, komentarzami i przypisami opatrzył…, Kraków 2002, S. Niebrzegowska-Bartmińska Wzorce tekstów ustnych w perspektywie etnolingwistycznej, Lublin 2007. 2 K. Sikora Życzenie w gwarze i kulturze wsi…, s. 164. Por. też A. Engelking Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, wyd. 2 popr., Warszawa 2010. 378 �Obok pewnego powtarzalnego szablonu widoczne jest jednak w tych tekstach szukanie sposobów indywidualnej ekspresji, pojawiają się zabiegi i figury retoryczne, zmierzające do upiększenia i wydłużenia przemowy, takie jak: porównania, paradoksy, anegdoty, hiperbole, zabawne skojarzenia, obrazowe listy życzeń obfitości, a przede wszystkim humor i radość. Szczególnie urozmaicone elementami komicznymi, parodystycznymi, prześmiewczymi są oracje karnawałowe, pełne pomysłów groteskowych, nonsensownych, absurdalnych, w których nie chodzi o sens, lecz o przyciągnięcie uwagi czy rozbawienie słuchaczy; ten rodzaj mów kończy się też na ogół prośbą o datki. Przemowy rozproszone w poszczególnych tomach Kolberga, w rozdziałach poświęconych dokumentacji zwyczajów – choć stosunkowo nieliczne – ilustrują tę rozmaitość środków treściowych i formalnych. I tak np. w oracjach życzących, wygłaszanych w czasie kolędowania w drugie święto Bożego Narodzenia, w dzień św. Szczepana i w Nowy Rok pojawiają się nawiązania w duchu pastorałkowym do narodzin i niemowlęctwa Jezusa. We Wzdowie w Sanockiem mali kolędnicy witają gospodarzy słowami: […] (w) czas radości, czas wesela, mamy witać Zbawiciela./ Gdy Jezus maluśki wyciągnął rączki z pieluszki/ i nas pobłogosławił, na tej ziemi dłużej sie zabawił. A na koniec winszowania proszą o wybaczenie pomyłek, „jak sam Pan Jezus przebaczył pastuszkom przy żłobie”1. W Ubiniu na Rusi Czerwonej tak kończą przemowę: […] Pan Jezus maluśki pogubił pieluszki,/ a ja za nim chodzim, pieluszki znachodzim./ A wy, moi państwo, mile to przyjmujcie,/ a mnie za oracyję kolędę darujcie2. W oracji kolędujących chłopców w Sieradzkiem winszowaniom noworocznym i prośbie o datek towarzyszy motyw w podobnym duchu: małe dzieci zbierają kwiaty i rzucają je w drodze na powitanie Jezusa3. Istotne dla życzeń dla domu jest przy tym wyliczanie wymiernych dóbr, jak np. pod Limanową czy w Łącku: 1 O. Kolberg Sanockie-Krośnieńskie cz. I (DWOK T. 49), s. 109. O. Kolberg Ruś Czerwona cz. I (DWOK T. 56), s. 65, nr 7. 3 O. Kolberg Kaliskie (DWOK T. 23), s. 65. 2 379 �Niek bedzie pochwálony Jezus Krystus! /Na scęście, na zdrowie, na to Boze Narodzenie,/ zeby się darzyło wsystko stworzenie:/ kurki cubate,/ gęski siodłate,/ panny pękate./ Wiela pępusków, tyla cielusków,/ wiela pętlicek, tyla cielicek, /w każdym kątku po dzieciątku/, a na piecu troje. Na szczęście, na zdrowie, na to Boze Narodzenie, /zeby sie rodziuło w komorze,/ wodziuło w oborze,/ co dej, Panie Boze./ Na kazdem miejscu, zeby stał snopek przy snopku,/ kopa przy kopie,/ a gazda między kopami,/ jako gwiázda pomiędzy gwiázdami1. Elementami komicznymi wyróżniają się oracje bachusowe, w rodzaju wygłaszanej przez wspomnianego już Zapusta pod Krakowem, który obchodzi wieś w towarzystwie Profesora z oślą głową i Dziada z koszykiem na datki i tak się przedstawia: Ja jestem Zapust, mantuańskie książę, /idę z dalekiego kraju, /gdzie psy ogonami szczekają,/ ludzie gadają łokciami,/ a jedzą uszami. /Słońce o zachodzie wschodzi,/ a o wschodzie zachodzi,/ a kurczę kokoszę rodzi,/ każdy na opak gada,/ a deszcz z ziemi do nieba pada. A na pytanie gospodarza o towarzyszącego mu Profesora odpowiada: Uczony osieł, co mieszka w stodole,/ jest profesorem, uczy dzieci w szkole./ Jako zadzwoni, zeby wnet skakały,/ a półkwaterkiem gorzałkę pijały2. Starszym świadectwem żartobliwych oracji mogą być dwa wierszowane parodystyczne teksty z XVII stulecia przytoczone przez Kolberga3. Pierwszy to cytowana za J. Konopką burleskowa „Gregorianka” żakowska, wygłaszana w czasie dawnego szkolnego święta w dniu 12 marca, wykpiwająca szkołę i naukę różnych rzemiosł, czyli z motywem znanym od średniowiecza. Druga jest komiczną przemową ówczesnych „pueri” (chłopców, uczniów), pucheroków, utrzymaną w duchu tzw. albertusów, humorystyczno-satyrycznych obrazków dramatycznych popularnych od XVI wieku. Tradycja ta, odnotowana przez Kolberga, wywodzi się z dawnego zwyczaju kwestowania biednych żaków krakowskich przed kościołami i po domach, wygłaszających przy tym śmieszne, absurdalne przemowy. Zakazana przez kurię biskupią 1 O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. 62–63 i 64 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 266–267. 3 Tamże, s. 366–369 (za J. Konopki Pieśniami ludu…, s. 141–143 i 72–75). 2 380 �pod koniec XVIII wieku, przeniknęła na podkrakowską wieś i utrzymuje się do dziś, m.in. w Zielonkach, Bibicach, Tomaszowicach, Modlnicy i Modlniczce. Kolberg opisał tzw. puchery, popularny w Krakowskiem zwyczaj wiosennego kolędowania w Kwietną Niedzielę, według badaczy sięgający rodowodem do dawnych gregorianek, przytaczając przy tym zabawne oracyjki pucheroków, które nawiązują m.in. do prześmiewczych kazań tzw. „biskupa żakowskiego”1. Niektóre z takich mów upowszechniły się w dziecięcym repertuarze kolędników w różnych regionach i wygłaszane bywały w czasie różnych świątecznych obchodów, nie tylko w Kwietną Niedzielę jak pod Krakowem. Przykładem może być w materiałach Kolberga zapisanie na Mazurach – jako „wielkanocne przypowiastki” – dwu wersji jednej z najpopularniejszych: „A ja mały zacek, laze jak robacek” oraz: „A ja mały zacek, wlaz’em na krzacek” czy wplecenie ich wariantu w żartobliwą orację noworoczną w Sieradzkiem2. Dla oracji komicznych tego rodzaju, stanowiących wyraźnie obrzędową formę składania życzeń, charakterystyczne są też pogłosy literatury sowizdrzalskiej, które również odnajdujemy w mowach cytowanych przez Kolberga. Np. w Janowcu pod Kozienicami „żaczek osmalony sadzami”, wędrujący w Kwietną Niedzielę po wsi z kilkoma innymi chłopcami opowiada absurdalną historyjkę o kradzionych kurach, którą kończy słowami: A bodaj ja z góry spad,/ jeżelim ci kury krad./ Nie ja krad, ojciec krad,/ matka gotowała, a synek jad3. Podobne ślady wykazuje oracja pucheroków, pochodząca z okolicy Olkusza i Trzebini przywołana w czasie obchodu koniarza, jeźdźca na drewnianym koniu, którego osobliwe przygody należą do kategorii adynatów, co ilustruje fragment: Rznąłem babę o piec,/ wypadł z niéj żelazny chłopiec./ A z tego chłopca/ baran i owca./ A z tego barana/ mléko i śmietana./ A z téj śmietany/ kościół murowany./ A w tym kościele nie ma świętości,/ jino końskie i kobyle kości./ A ja wam powiedział/ taką oracyją,/ jak mi nic nie dacie,/ to was pozabijam4. 1 Tamże, s. 274–278. Zob. też R. Gansiniec Gregorianki, „Pamiętnik Literacki” 1954, T. 45, nr 2, s. 425. 2 O. Kolberg Mazury pruskie (DWOK T. 40), s. 89, Kaliskie (DWOK T. 23), s. 65. 3 O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 100. 4 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 276 (za J. Konopką Pieśniami ludu…, s. 78– 79). 381 �Wariantowy tekst znalazł się w części III Mazowsza; tam jest to „gadka” chłopców-przebierańców obchodzących w Kwietną Niedzielę domy w okolicy Siennicy, Mińska1. Podobnie absurdalne koncepty zawierają mowy dyngusowe; recytują je np. przebrani za ułanów chłopcy w czasie obchodu z drewnianym barankiem trzymającym drewnianą piłę, czyli traczem, w drugie święto Wielkanocy pod Krakowem2. Znajdujemy też w materiałach Kolberga rzadkie oracje kuligowe. Najczęściej jest to przemowa wygłaszana do gospodarzy przez starostę prowadzącego wesele, którego inscenizacja jest częścią zabawy. Wita on domowników, przedstawia odpowiednio przebranych weselników – uczestników kuligu, wzywa do „staropolskiej zabawy”. W Krakowskiem w oracji takiej przedstawia on kolejno „weselne grono”: obok państwa młodych druhny i drużbów, Górali i Góralki, Organistę, Żyda arendarza, Wróżkę, Cyganów, w końcu „różne stany, dzieci, panie” itd. Mowę ma też organista, „człek duchowny i uczony, i wymowny”, który występuje w towarzystwie swoich uczniów i tak ją zaczyna, zwracając się głównie do młodej pary: Staję przed wami z animuszem,/ z uczonych szkołaków prezencyją/ i taką wam palę oracyją:/ „Żyj, złączona paro, setne lata,/ niech ci sprzyjają bona fata./Niech Twój wiek tak upływa/ jak ambrozyjska oliwa […]”3. Inny styl prezentuje przemowa „ociężałego organisty” z 1850 roku spod Mszczonowa w części I Mazowsza; jest sztuczna i pompatyczna, z wtrącanymi makaronizmami, z pretensjonalnym szadzeniem dla dodania sobie „uczoności”, lecz przerywana prośbą o kubek miodu4. Z kolei prowadzący kulig pod Jordanowem na Podbeskidziu wygłasza orację składną, prostą, z żartobliwą pochwałą „poćciwych Krakusów” przybyłych z kuligiem i ze „scerymi” życzeniami dla gospodarzy, zachowując w niej konsekwentnie mazurzenie5. Warto na koniec wskazać na oryginalną orację wygłaszaną na Kaszubach we wspominanym wyżej widowisku „Ścinanie kani”, którego tekst przedrukował Kolberg za Hilferdingiem. Sołtys, jeden z wybranych urzędników 1 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 75–76. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 286–287. 3 Tamże, s. 256–257. 1 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 118–119. 5 O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s 82–83. 2 382 �uczestniczących w wykonaniu wyroku, przedstawia się tam zgromadzonym jako karczmarski syn i zachwala swoje trunki jako przynoszące bogactwo, po czym zwraca się do kani osadzonej na kole przed ścięciem głowy z groźbą nieuniknionej kary1. Zatem także w zakresie specyficznego typu tekstów, jakimi są oracje, materiał Kolberga okazuje się zróżnicowany zarówno pod względem formalnym, jak i treściowym, i dokumentuje łączące się w nich cechy dawnej sarmackiej i barokowej poetyki, rozwlekłej czasami i schematycznej, z chłopską prostodusznością, inwencją i humorem, wylewnymi powinszowaniami i życzeniami, niekiedy z nadmiernym panegiryzmem w stronę adresatów tych przemów. Obok krasomówczych popisów, często zapożyczonych z popularnych broszur, absurdalnej erudycji, w której nie chodzi o sens, ale o oryginalność ujęcia tematu, o sposób wygłaszania i o poklask słuchaczy, odnajdujemy w tych tekstach prostą ludową poetykę, z jej specyficznym liryzmem i komizmem. Przemowy te odzwierciedlają też religijno-magiczny światopogląd ludowy, z jego systemem wartości i kanonem etycznym odniesionym do wiary, w którym liczy się przede wszystkim ziemia i gospodarstwo, rodzina i praca. Formuły magiczne Zamówienia, zaklęcia, zażegnania, należące do tzw. okolicznościowych, małych form folkloru, to według definicji Heleny Kapełuś „słowne formułki towarzyszące czynnościom magicznym, mające na celu skłonienie mocy pozaludzkich do uległości wobec osoby, która formułkę taką powtarza”2. Są one w materiałach Kolberga bardzo rzadkie, podobnie jak w ogóle u zbieraczy XIX wieku. Ponieważ stanowiły przeważnie integralną część 1 Na ten tekst zwrócił już uwagę J. Krzyżanowski, zob Oracja, w: Słownik folkloru polskiego…, s. 284–285, określając go jako „wysoce charakterystyczny, choć zagadkowy”. 2 H. Kapełuś Zamówienia, zaklęcia, w: Literatura polska… T. II, s. 671. Zob. też J. Krzyżanowski Zamówienie, w: Słownik folkloru polskiego… s. 459–461 – tam autor pisze: „Zamówienie – zaklęcie, zażegnanie, formuła słowna o charakterze magicznym, obliczona na wywołanie doraźnego skutku, zapobieżenie zjawisku niepożądanemu lub wystąpienie pożądanego”. O definiowaniu tych pojęć i ich związkach w terminologii folklorystycznej zob. też m.in. A. Engelking Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław 2000, S. Niebrzegowska-Bartmińska Wzorce tekstów ustnych w perspektywie etnolingwistycznej, Lublin 2007. Terminy te były i są często używane wymiennie. 383 �zrytualizowanych zabiegów magicznych, skrywane i chronione były jak wszystkie przejawy magii ludowej przed „obcymi”. Zastrzeżone jedynie dla osób wtajemniczonych: czarowników i czarownic, wróżbitów, wróżów, zielarek, znachorów i znachorek, tzw. „mądrych bab”, „ciot”, owczarzy, dziadów wędrownych itd., tj. nielicznych wybranych członków wspólnoty, stawały się dostępne jedynie w określonej relacji osobowej (np. uzdrowiciel – pacjent). Osoby te uczyły się odpowiednich formuł w specjalny sposób i zobowiązane były do utrzymania ich w tajemnicy; często była to wiedza dziedziczona od rodziców i najbliższych krewnych. Przekazane profanowi traciły swoją tajemną moc, stąd trudność w pozyskiwaniu ich przez badaczy. Były też zwalczane przez duchowieństwo i przez skierowaną przeciwko przejawom magii racjonalną myśl oświeceniową, kontynuowaną w XIX stuleciu; nie chciano się więc do nich przyznawać. Ta cecha tajności zdecydowała o niewielkim zasobie takich tekstów w zbiorach etnograficznych XIX wieku. Świadczą o tym często materiały i świadectwa zebrane przez Kolberga. Np. w trakcie zabiegu leczenia uporczywego bólu głowy w Głuszynie na Kujawach uzdrawiacz ustala najpierw, kto „zadał czary”, zanurzając w szklance wody trzy kawałki węgla i trzy kawałki chleba. Jeśli najpierw tonie węgiel, znaczy to, że sprawcą „zadania” jest mężczyzna, gdy chleb – kobieta, po czym – czytamy dalej -– „wodę te wylewają w cztery kąty izby, przy odmawianiu czarodziejskich pacierzy. (Jakich? – Nie można się było dowiedzieć)”1. Komentarz ten, pochodzący od samego Kolberga lub od jego informatora, autor pozostawił w druku. W raptularzu Antoniny Konopczanki, która notowała dla Kolberga wywiady, relacje i opowieści bezpośrednio z ust mieszkańców Modlnicy i sąsiednich wsi, zbieraczka utrwaliła m.in. taką wypowiedź znakomitej narratorki z Modlnicy, Jadwigi Skoczkowej: Zażegnywacze znają sposoby lekarskie i te robiąc na żądających, odmawiają formuły na paciorkach różańcowych. Zażegnywają oni od ukąszenia psa wściekłego, gadów jadowitych, od ognia, gradów, piorunów, chorób zaraźliwych. Każdy zażegnywacz ma swój własny sekret, po największej części do jednego przedmiotu. […] Nikogo zażegnywacz za nic w świecie sekretu nie nauczy, a umierając, tylko jednej osobie pod przysięgą tajemnice pozostawia. […] Gdyby jednego słowa nie dodał do formuły odmawianej, wszystko na nic2. 1 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 94. O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 35. Podobnych wypowiedzi o zachowywaniu w tajemnicy formuł zamówień (ukr.: prymowy) jest więcej, zob. m.in. także 2 384 �Zdarzają się też relacje z wskazaniem konkretnych miejsc i osób, jak np. ta z Pokucia: Umiejący przymawiać (zaklinać) tak wid urokiw, jak i od innych słabości znachor w Ispasie, Kośt´ Semetiuk (który umarł r. 1881 r., mając lat 92) żadną miarą przymowy tej nikomu powiedzieć nie chciał, tłumacząc się tym, że gdyby powiedział, to przymowa ta od niego nikomu by już nie więcej pożytku nie przyniosła, osobie zaś takiej, która ny znaje wid sebe, jeszcze by zaszkodziła. Nie chciał nawet wyuczyć jej swojego wnuka dla tejże samej przyczyny1. W polskich wierzeniach i światopoglądzie ludowym magiczna wizja świata splatała się z przekonaniami i praktykami chrześcijańskimi. Stąd charakterystyczny dualistyczny, synkretyczny obraz „świata nadzmysłowego” odwołującego się do sił pozaziemskich, w którym łączyły się wierzenia, modlitwy, wezwania i prośby kierowane w potrzebie do religijnego autorytetu Boga, Matki Bożej i świętych patronów od różnych ludzkich spraw oraz wyobrażenia i czynności magiczne, które zakładały osiągnięcie konkretnego, pragmatycznego celu poprzez przywołanie wsparcia mocy z innego świata, mocy bliżej nieokreślonego sacrum, niekiedy o charakterze demonicznym, za pomocą rytualnych aktów werbalnych i działań praktycznych. Modlitwa jako wyraz działania religijnego może, ale nie musi być wysłuchana, zależnie od zamysłu Boga, zamówienie, sedno działania magicznego, prowadzi bez wątpliwości do osiągnięcia konkretnego skutku dzięki rytualnej funkcji słowa2. I stąd m.in. obecne w folklorze – jak to ujął J. Bartmiński – „formuły zamówień magicznych wzbogacone fragmentami modlitw” czy jak to określił wręcz J. Krzyżanowski, pisząc, że „[…] zamówienie otrzymywało Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 161, nr 6 i s. 167, nr 39, Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 81, nr 166, Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 208, nr 6, W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 136, nr 5, s. 152, nr 4 (tam Kolberg pisał: „W ogólności wszystkie te sprawy (gdy o nie zapytani) w największej chowają tajemnicy. Dlatego, chcąc się dowiedzieć, jakim sposobem Mądrzy leczą, ani jednego słowa od nikogo wyciągnąć nie można. Trzeba więc chyba zmyśleć samemu chorobę i zażądawszy pomocy i porady Mądrej, pilnie na wszystko uwagę zwracać”). 1 O. Kolberg Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 133, nr 7. Warto tu zaznaczyć, że podawanie nazwisk zażegnywaczy i zamawiaczy, jak w tym cytowanym tekście, pojawia się u Kolberga w takich relacjach rzadko. Wyjątkowy jest pod tym względem opis wierzeń w Pokuciu właśnie, gdzie nazwiska osób wyspecjalizowanych w praktykach magicznych różnego rodzaju występują częściej (zob. tamże, m.in. s. 111, 112, 114, 116–118, 121, 127, 128, 161). 2 Por. J. Rękas Zaklęcie, zamówienie, zażegnanie. Magiczna moc słów w folklorze słowiańskim, „Poznańskie Prace Slawistyczne” 2012, nr 3, s. 23–24. 385 �nieraz postać modlitwy do danego patrona lub aluzji do pobożnej legendy”1. Mówią o tym także relacje Kolberga. Pisał on np., że wiejscy uzdrawiacze, nie przyznając się do swoich praktyk, tłumaczą, że „znachor wezwany do chorego odmawia nad nim tylko pacierze, nie zaś inne formułki […] na to, aby obok użycia lekarstwa doktorskiego wezwanym także został i Pan Bóg na pomoc, co przecież nikomu szkody przynieść nie może”2. W innych miejscach czytamy komentarze w podobnym duchu: Przydana modlitwa do każdej ceremonii Mądrych utwierdza w ludzie przekonanie, że czynność ta złą być nie może, lecz owszem, z wiedzą i wolą Boga się dzieje, lubo często największe niedorzeczności te gusła w sobie mieszczą. Szczególniej wiele zabobonów łączono z modlitwą, a raczej z formułą modlitwy i dziś jeszcze przywiązują je do podobnych modlitewek i rzeczy poświęconych […]3. O roli samej modlitwy i praktyk religijnych w życiu codziennym wsi, zwłaszcza w kontaktach wzajemnych i wobec zagrożeń i obaw, pisał Kolberg wielokrotnie w kolejnych tomach Ludu4. Istotą działań magicznych była wiara w sprawczą, kreacyjną moc słowa, które w świecie magii uznawane było za byt realny, zdolny oddziaływać na otaczającą rzeczywistość pod warunkiem, że zostanie wypowiedziane w koniecznej zrytualizowanej formie, we właściwym miejscu, czasie i okolicznościach, z użyciem skutecznych rekwizytów, w trakcie równorzędnych rytualnych czynności5. Jak pisze S. Niebrzegowska-Bartmińska: „W tekście magicznym słowo jest nie tyle odpowiednikiem myśli, co sposobem działania, zdarzeniem […]”6. 1 J. Bartmiński Folklor – język – poetyka, Wrocław 1990, s. 13, J. Krzyżanowski Zamówienie…, s. 460. 2 O. Kolberg Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 161, nr 7. 3 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 153, nr 5, s. 119, nr 74. 4 Zob. np. O. Kolberg Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 76–77, nr 1, Chełmskie cz. I (T. 33), s. 17–18, 21. 5 Zob. A. Engelking Rytuały słowne w kulturze ludowej. Próba klasyfikacji, „Język a Kultura”, T, 4: Funkcje języka i wypowiedzi, Wrocław 1991, s. 75–85, S. Niebrzegowska-Bartmińska Idea działającego słowa w tekstach polskich zamówień, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” T. 13: 2001, s. 101–115, M. Marczewska Performatywność polskich zamówień znachorskich, „Język a Kultura”, T. 23: Akty i gatunki mowy w perspektywie kulturowej, Wrocław 2012, s. 367–381. 6 S. Niebrzegowska-Bartmińska Idea działającego słowa…, s. 113. Podobnie ujmuje to J. Adamowski: „››W folklorze bowiem słowo i działanie równoważą się całkowicie‹‹. Najwyraźniej widać to może w magii, gdzie tak ważną rolę odgrywa leczenie słowem” (zob. Ludowe 386 �Praktyki magiczne, czyli czary towarzyszyły wszystkim sytuacjom życiowym i codziennym zajęciom mieszkańców wsi, stosowane były wobec wszelkich zagrożeń, klęsk żywiołowych i nieszczęść, szczególnie chorób, dla odegnania uroków i czarów, w przełomowych momentach cyklu życia człowieka (chrzest, małżeństwo, śmierć) oraz cyklu świata przyrody i jej ważnych zjawisk. Służyły jednak nie tylko zapobieganiu, unieszkodliwianiu i odwracaniu zła, ale i przeciwnie, jego sprowadzaniu na drugiego człowieka, sąsiada, wroga. Słowo sprawcze, które – jak wierzono – miało zapewniać kontrolę nad światem, ochronę przed wszelkimi nieszczęściami i odwrócenie złego porządku rzeczy lub odwrotnie – mogło też stawać się narzędziem zemsty, odwetu, kary, wymierzenia sprawiedliwości. Pełniło zatem w tych praktykach magicznych różną funkcję1. Rytualne formuły słowne w powiązaniu z określonymi zachowaniami i praktykami magicznymi miały więc z jednej strony przeciwdziałać złu, chronić i zabezpieczać przed nim (zażegnania) lub powodować usunięcie, odwrócenie zjawisk złych, które już zaszły, zwłaszcza chorób (zamówienia), a z drugiej strony wywoływać określone skutki szkodliwe bądź pożyteczne, tj. sprowadzać nieszczęścia, „zaczarować” człowieka lub zwierzę, „rzucić urok” lub odwrotnie, przynosić dobro, np. pogodę czy urodzaj (zaklinania negatywne lub pozytywne)2. Kolberg od początku swych prac nad Ludem zauważał obecność zamówień i zaklinań w życiu codziennym wsi i w jej wierzeniach. Już w liście otwartym z 1865 roku, gdy formułował swój program badań, wymieniał sposoby składania życzeń…, s. 103, cytat wewnętrzny za: M. Mauss Zarys ogólnej teorii magii, w: Socjologia i antropologia, Warszawa 1973, s. 72). 1 A. Engelking proponuje podział rytuałów słownych ze względu na cele, jakim służą, na trzy kategorie: 1. rytuały stwarzające (tj. zaklinania), w których człowiek „chce, żeby coś się stało”; 2. rytuały ochraniające, w których chodzi o to, „żeby coś się nie stało” (unikanie zła lub zapobieganie mu poprzez zażegnania) oraz 3. rytuały odczyniające (zamawiania), gdy człowiek chce, żeby coś, co się już stało, odwrócić, oddalić, unicestwić (zob. Rytuały słowne…, s. 77–84). Ludowy rytuał słowny autorka definiuje zaś tak: „Rytuały słowne czy – inaczej – rytualne gatunki mowy to takie akty, w których kontakt człowieka ze sferą sacrum dokonuje się przede wszystkim przez mówienie. Rytuały te są w istocie aktami nie wyłącznie werbalnymi, lecz całościowymi: werbalno-fizyczno-mentalnymi i mają moc kreacyjną, moc wywoływania (w przekonaniu uczestników i odbiorców rytuału) realnych skutków w rzeczywistości” (tamże, s. 75–76). 2 Z kolei J. Rękas tak określa te trzy rodzaje formuł magicznych: „Magiczne nazwanie, przywołanie, zobowiązanie mocy – zaklęcie, zaklinanie”; „Moc lekiem na działanie mocy – zamówienie”; „Ochrona przed mocą – zażegnanie” (zob. Zaklęcie, zamówienie, zażegnanie…, s. 18, 21, 24). 387 �ten rodzaj tekstów folkloru dwukrotnie. Przedstawiając jako przedmiot badań „wieś i chatę”, określał w punkcie 1. problemy szczegółowe, pisząc m.in.: „Jakie są zwyczaje przy budowaniu lub zwaleniu chałupy, jakie zabobony (może podania lub zaklęcia w narzeczu ludowym)?”. A w punkcie 7. wymieniał: „Zabobony, gusła (zaklęcia), przesądy (lekarskie, myśliwskie, pasterskie, o zwierzętach i ptakach, karczemne, domowe, gospodarskie itp.) […]”1. W swojej długiej praktyce badawczej koncentrował się, jak to zresztą sugerują już cytowane fragmenty, przede wszystkim na funkcji tych tekstów, uwikłanych organicznie w szerszy kontekst sytuacyjny, okolicznościowy. Nie podejmował prób definiowania i wyodrębniania z konsytuacji poszczególnych rzadko przywoływanych formuł, ale w miarę możliwości najdokładniej opisywał ów kontekst, najczęściej dotyczący lecznictwa, w rozdziałach pt. „Choroby i leki”, „Przesądy lekarskie” itp. Nawet wówczas, gdy w takim dziale znalazł się podrozdział pt. „Zamawiania. Zaklinania. Zażegnywania. Guślarskie praktyki”, nie stosował, niekiedy za swoim źródłem, wyraźnych rozróżnień terminologicznych dla tych działań, lecz opisywał „szczególne przypadki” najrozmaitszych chorób i przypadłości, w których są one stosowane jako środki zaradcze. A ich łączną cechą był fakt, że pod tymi określeniami – jak pisał – „niepoliczone ukrywają mieszkańcy tajemnice sposobu leczenia tak ludzi jako i bydła” oraz że stosujący te środki „przywiązują wiarę do swojej niby tajemniczej władzy i mniemają, że istotnie przez zaklęcia i zażegnywania albo zamawiania odwracają słabość lub jaką uporczywą chorobę”2. Helena Kapełuś tak charakteryzowała te małe formy folkloru: Zazwyczaj są to teksty krótkie, rytmiczne, o nieregularnym wierszu, częściowo rymowane, zawierają kilka stałych składników, jak inwokacja do mocy niebieskich z prośbą o „szczęśliwą godzinę”, w której zamówienie będzie skuteczne, odesłanie bólu, choroby, uroku, chmury do miejsca, skąd zło przyszło lub tam, gdzie nie może nikomu szkodzić, a wreszcie prośba o skuteczność zabiegu3. Formuły te mogą jednak przybierać nie tylko formę prośby obłaskawiającej i przepraszającej, ale i żądania, polecenia, groźby, złorzeczenia 1 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”… (DWOK T. 64), s. 103 i 104. O. Kolberg Lubelskie cz. I (DWOK T. 17), s. 155–156. Zob. też tamże, s. 157–158 (opis). Materiał ten przytoczył Kolberg za rozprawą J. Gluzińskiego Włościanie polscy…, s. 553–557. 3 H. Kapełuś Zamówienia, zaklęcia…, s. 671. 2 388 �w stronę złych mocy, diabła, cioty, czarownicy itp. osób żywych i postaci demonicznych. Mogą być wyrażane w postaci prostych pojedynczych zdań, a także dłuższych sekwencji tekstowych, z wtrętami i zwrotami pozbawionymi sensu i niezrozumiałymi dla innych, więc mającymi pozór wiedzy i skuteczności. W kategoriach etnolingwistycznych zamówienia, podobnie jak inne teksty folkloru, nie są doraźnie tworzonymi komunikatami, przeciwnie, są powtarzalne, mają charakter klisz językowych, tzn. wykazują wysoki stopień stabilizacji w aspekcie leksykalnym, składniowym, semiotyczno-logicznym, przedmiotowym1. W materiałach i monografiach Kolberga formuły magiczne pojawiały się w różnych formach, zawsze w kulturowym, okolicznościowym kontekście, głównie w ramach opisu świata ludowych wierzeń jako jego immanentna część. Opis konsytuacji Kolberg traktował często bardzo dokładnie, wręcz drobiazgowo, zwłaszcza w obszerniejszych monografiach: Krakowskiem i Poznańskiem, gdzie wierzeniom poświęcił osobne tomy monografii, tj. 7. i 15. Ludu. Czasami, jak w części I Kujaw, „przesądy lekarskie” lokowane były w rozdziale „Lud”, przeważnie jednak opisowi wierzeń poświęcał badacz osobne rozdziały, niekiedy obszerne, jak np. w części III Pokucia, wewnętrznie rozczłonowane i porządkowane tematycznie. Zdawał sobie doskonale sprawę, że sfera magiczna w kulturze ludowej jest ściśle powiązana ze światopoglądem i wyobrażeniami ludu, które ją wręcz konstytuują. Niekiedy w rozdziale „Lud” zamieszczał też teksty zaklinań, klątw, przekleństw, które wówczas ilustrować miały język lokalny w określonej życiowej sytuacji: gniewu, złości i urazy. Całą listę takich przekleństw w wersji ukraińskiej odnajdujemy np. w Chełmskiem2. Rejestrując materiał wierzeniowy i towarzyszące mu rytuały słowne, możliwie wyczerpująco opisywał wszystkie towarzyszące zamówieniom pozawerbalne gesty i działania magiczne, takie jak spluwanie, dmuchanie, zlizywanie, wysysanie, ślinienie, dotykanie, pocieranie, kadzenie, kąpanie, 1 J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska Tekstologia, Warszawa 2009, s. 61. Autorzy wyjaśniają przy tym, że w określeniu „stabilność”, nie chodzi „o absolutną niezmienność, petryfikację, lecz tylko o silną tendencję do utrwalenia, o obecność pewnych schematów kompozycyjnych i stałość motywów tematycznych, także ich sekwencji (wątków) […]”, przy tym „obiegowe klisze tekstowe” mogą być elastycznie przystosowywane do sytuacji i okoliczności, bowiem wykonawcy „wiedzą co, kiedy i komu można powiedzieć czy zaśpiewać”. 2 Zob. O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 30–32. 389 �podrzucanie, taczanie, uderzanie, machanie, hałasowanie itp. 1 Wyliczał potrzebne do tych praktyk przedmioty, atrybuty i rekwizyty, w rodzaju rozżarzonych węgli, roztopionego wosku, roślin i ich części, sierści i kości zwierząt, koszuli, chustki, ostrych narzędzi, np. sierpa, noża, kosy, ziół, popiołu, kamieni, piasku, kości i prochów z cmentarza itd. Określał kolejność i wagę poszczególnych czynności, zachowań i gestów, wybrane dni i pory dnia, miejsce „akcji”, sposób wypowiadania formuł, tj. szeptanie, mruczenie, krzyk, błaganie, grożenie – wszelkie warunki konieczne do spełnienia, by zamówienie było skuteczne. Nawet jeśli nie przywoływał tekstów wypowiadanych wówczas formuł, starannie opisywał wszelkie działania i cały sztafaż towarzyszący tym zabiegom, zwłaszcza zamówieniom, które niekiedy przeradzały się w całe rozbudowane spektakle obrzędowe, z gestami, rolami, odpowiednią scenerią itp. Pokazuje to np. relacja dla Kolberga ze wschodniej Małopolski o zamówieniu i zdejmowaniu kołtuna2, z opisem działań symbolicznych i magicznych: cyklu modlitw, kropienia „zażegnaną” wodą koszuli i chustki chorego, wygłaszania formuły odsyłającej kołtun i rozpoczynającej się słowami: „Idź ode mnie z Panem Jezusem, abyś mnie więcej nie trapił […]”, obwijania szmatką obciętego kołtuna, z grajcarem, chlebem i solą „na odprawę” i zakopywania ich, wreszcie noszenia skropionej koszuli, kolejnych pacierzy „do ran Pana Jezusa”, obmywania się „zażegnaną” wodą i popijania jej, specjalnego prania „zażegnanej” koszuli. Wyjątkowo jednak zamówienia uzyskiwały w druku postać wydzielonego segmentu treści, jak np. cytowane wraz z polskim opisem zabiegu ukraińskie teksty zamówień, zapisane przez Kolberga pod Włodawą, które znalazły się części II Chełmskiego, tomie wydanym pośmiertnie przez I. Kopernickiego. Wydawca zamieścił je w rozdziale „Choroby i leki” jako środki zaradcze, wyodrębnione tytułami: „Zamawianie od wszelkiej choroby”, „Zamawianie reumatyzmu v. goźdźca”, „Zamawianie wywichnięcia”, „Zamawianie od ukąszenia gadu”, „Zamawianie, gdy człowiekowi lub bydlęciu wpadnie co w oko, np. ostre źdźbło słomy, i łzy mu płyną z oka”. Co warto odnotować, w tym samym tomie na końcu, w „Przypisach”, znalazły się „Modlitwy nie stanowiące części zwykłego pacierza, tylko należące do szczególnych ćwiczeń pobożnych ludzi” – tj. teksty modlitw „Od nagłej i niespodziewanej śmierci”, 1 Por. K. Moszyński o praktykach magicznych w: Kultura ludowa Słowian, T. II, Warszawa 1867, s. 269–283. Zob. też M. Marczewska Performatywność polskich zamówień ludowych…, s. 372–375. 2 O. Kolberg Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. 291–292. 390 �„Wieczornej lub rannej” i „Wieczornej”, przy czym pierwsza z nich zapisana została w większej części po polsku, z końcową partią po ukraińsku1. Podobnie opublikował osobno w Łęczyckiem modlitwy wraz z przypisanymi do nich intencjami i spodziewanymi skutkami2. Zatem w swojej refleksji nad złożonością form folkloru słownego Kolberg, zaznaczając różnicę między modlitwą (aktem religijnym) a zamówieniem (aktem magicznym), dostrzegał jednocześnie mechanizm łączenia obu i dokumentował w ten sposób świadomie synkretyczny charakter ludowych wierzeń. Wśród magicznych formuł słownych najczęstsze z publikowanych, także przez Kolberga, ale i omawianych w literaturze przedmiotu są zamówienia znachorskie, związane z lecznictwem ludowym 3. Mają one zróżnicowany charakter formalny, od prostych wezwań do mocy wyższych i sił tajemnych po skierowane do nich krasomówcze wręcz przemowy – zależnie od zdolności retorycznych autorów. Np. taka relacja spod Kostrzyna o zamówieniu „dochtora, czyli Mądrego”: Wezwany do starca cierpiącego na reumatyzm, stanął przed nim i wpatrując się w chorego, wymawiał drżącym głosem rozmaite tajemnicze zaklęcia w znanych i nieznanych językach, trzymając w lewej ręce sierp poziomo, a prawą wodząc po jego ostrzu: „Uciekajcie Wiatry, Poświsty, Cugi, przez moc Boską i dopomoc 1 O. Kolberg Chełmskie cz. II (DWOK T. 34), s. 204–207 oraz s. 261–262. Teksty zamówień poprzedzone są tam (s. 204) informacją: „Tacy znachorzy, lekary, mają formuły zamawiania od wścieklizny, od gorączki, od poruszenia macicy, od płaczków nasłanych na dzieci itp., a nawet osobne modlitwy ochraniające od pewnych chorób. Powszechnie też leczą oni za pomocą zażegnywań, szeptów, warzenia ziół i zadawania ich przed wschodem słońca lub po jego zachodzie. Stawiają oni chorego na żeleźcu kosy, noża lub na innym gołym żelazie, nakazują mu przy tym odmawiać i powtarzać słyszane formuły zamawiań itp. ([od] Kodnia, Terespol). W innych też miejscach znachory i znachorki zamawiają, czyli zażegnywają krew, gdy się kto skaleczy, zamawiają od ukąszenia węża, żmii lub psa wściekłego, odganiają od dzieci lub narzucają im płaczki itp. (od Radzynia, Parczewa)”. Zob. też zamówienie od bólu zębów (tamże, s. 183–184). 2 Zob. „Modlitwy” zamieszczone w Łęczyckiem (DWOK T. 22), s. 178–183, przejęte przez Kolberga z artykułu W.A. Maciejowskiego Legendy i pieśni ludu polskiego nowo odkryte w „Bibliotece Warszawskiej” 1860, T. 2, s. 443–447. Jest to 10 tekstów zebranych przez autora w Mazewie: 2 modlitwy poranne, 4 wieczorne, do Anioła Stróża, o „uskromienie (ulgę w boleści)”, do św. Barbary oraz „Powitanie miesiąca na nowiu”. Ostatnia z nich to według autora: „bardzo stara pieśń, zabobon ludu wiernie wyrażająca”, por. też jej wariant w Kieleckiem cz. II (T. 19), s. 209–210, gdzie zwracanie się o północy z ukłonem do księżyca na nowiu, przy pomocy bardzo podobnej wierszowanej formuły chronić ma także od bólu głowy. 3 Obszerną dokumentację analizowanych zamówień znachorskich (działań werbalnych i pozawerbalnych, terminów itd.) z odesłaniami do tomów Kolberga dała M. Marczewska w przywoływanej już pracy Performatywność polskich zamówień lekarskich…, s. 367–381. 391 �Wszystkich Świętych, i Twoją, Matko Boska, Gwiazdo Najśliczniejsza, Perło Uryjańska, Sankta Maryja”! Dalej następuje opis osobliwej utraty sił znachora, powtórzenie formuły i ostrzeżenie, że „więcej powiedzieć mu nie wolno”1. Także w Wielkopolsce na ból oczu „zażegnywaczka, czyli Mądra” dotyka lekko ostrą stroną sierpa oczu pacjenta i prowadząc nim w dół trzy razy mówi trzykrotnie „to zaklęcie”: „Sierpiku, sierpiku, zegnałeś (z pola) oźminę, jarzynę, spędź z oka uraz!”, a przy zażegnywaniu febry uzdrawiacz wypowiada formułę: W imię Ojca i Syna, i Ducha św., nie męcz, nie dręcz, nie trzęś, nie ograżaj, idź na lasy, na bory, na wody, na zimne, na pieruny, na gorące, z pomocą Boską, z Matką Boską, ze wszystkiemi świętemi i z aniołami Bożemi! Itd.2 Przykładem rozbudowanej, kwiecistej formuły, która jest właściwie pseudoerudycyjną przemową z poetyckimi akcentami, może być z kolei zamówienie (zaklatie) różnych chorób z Wyszatyc w Przemyskiem, poprzedzające podanie leków ziołowych przy jednoczesnym trzymaniu noża z żelaznym trzonkiem, którym trzykrotnie żegnają chorego3. Obok najczęstszych w zasobie Kolberga zamówień „leczących” rozmaite choroby dorosłych i dzieci, a także dotyczących chorób bydła i innych zwierząt gospodarskich4, udokumentowane są też w jego materiałach formuły „odpędzające” diabła, inne istoty demoniczne, niweczące urok, „zczarowanie”, szkody w domu i gospodarstwie („odczynianie złego”) i na odwrót – sprowadzające różnego rodzaju zło („zadawanie czarów”, „rzucanie uroków”). Zawsze opisywane są sytuacje, w których dochodzi do interwencji osób mających specjalne zdolności uzdrawiania, „odczyniania” itd. lub też przeciwnie – szkodzenia („czarowania”). Niektórym praktykom „obronnym” towarzyszą cytowane wówczas krótkie formuły odsyłające zło w inne miejsca, „za granicę wsi” czy przenoszące je na np. na zwierzę, niweczące je: „W imię Matki Boskiej mocy i świętych do pomocy, idź (złe) na bory, lasy, na wieczne czasy”; „[…] z granicyś przyszed, w granicę idź, 1 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 146, nr 23 (w rozdziale „Sztuka lekarska”). 2 Tamże, s. 156, nr 26 i s. 158, nr 47 (w rozdziale jw.). 3 O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. 239–240. 4 Zob. m.in. tamże, s. 237, 238 i 240, Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 156–157, nr 2 i 3, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 97, nr 33, Sanockie-Krośnieńskie cz. III (DWOK T. 51), s. 24. 392 �z wiatruś przyszed, we wiatr idź”; „Jakeś przyszła, takeś wyszła, a na lasy, na bory”; „Jeżeliś z wiatru, idź na wiatry, jeżeliś z wody, idź na wodę itd.”; „Na psa urok”; „Na psa uroki, na dziada tłumoki”; „Na kota suchoty, na psa uroki”; „Pluń na marę!”; „Sól peczyna z lichemi oczyma”1. A w przypadku działań szkodzących pojawiają się wezwania bardziej lub mniej bezpośrednie: „Mnie na użytek, tobie na ubytek”; „Bodaj cię kołtun skręcił”; „Bodaj mu hołowu skrutyło”2. Niejednokrotnie relacje o zamówieniu i zażegnaniu nieszczęścia zawierają tylko wskazówki, informujące o wymawianiu „pewnych słów, których chory lub jego posłannik nie rozumie”; „sobie [tj. czarownikowi] tylko wiadomej, od diabła wyuczonej formuły oratorskiej, czyli tajemniczego pacierza”; o odmawianiu „czarodziejskich pacierzy”, „tajemniczej modlitwy lub słów”, „wyrazów szeptanych”, „gadaniu po swojemu, po łacinie”, „szeptaniu „niepojętych wyrazów” lub „kilkunastu słów niezrozumiałych”, „tajemniczej przemowy”, „formułek tych przymówek”3 itp. Spośród przykładów praktyk pozaleczniczych przytoczyć można m.in. dość rozpowszechnioną, a dotyczącą powodzenia w miłości. W Ostrzeszowskiem i na Śląsku wierzono, że dziewczyna, chcąc pozyskać zalotników, powinna w nocy szukać ziela zwanego nasięźrałem, a znalazłszy je, rozebrać się zupełnie, uklęknąć i rwąc to ziele, powtarzać trzy razy: Nasięźrzale,/ rwę cię śmiale,/ pięcią palcy, szóstą dłonią,/ niech się chłopcy za mną gonią:/ karczmarze,/ owczarze,/ sołtysi,/ a potem z całej wsi. Potem musi „co tchu uciekać i na goniące ją straszydła ani się obejrzeć, bo by życie postradała. Zerwane ziele zaszywa sobie w obrąbek spódnicy, a w skutku tego chłopcy tłumami się o nią dobijają”4. Bardzo podobna 1 O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. 237, W. Ks. Poznańskie (DWOK T. 15), s. 114, nr 51, Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. 283, 287, Lubelskie (DWOK T. 17), s. 109, nr 4, Kaliskie-Sieradzkie (DWOK T. 46), s. 474, Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 93, nr 206 i przyp.** oraz s. 94, przyp.*, Mazowsze cz. VII (DWOK T.42), s. 336, Sanockie-Krośnieńskie cz. III (DWOK T. 51), s. 23. 2 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 102, nr 28, s. 98, nr 2, Przemyskie (DWOK T. 35), s. 239, 3 O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 172, nr 91, s. 83, nr 172, Kujawy cz. I (DWOK), s. 94, nr 3, W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 159, nr 55, Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 156, nr 2, Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 94, przyp.*, Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 164, nr 20 i s. 161, nr 6. 4 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 65–66. 393 �formuła odnotowana została we wspomnianym już raptularzu Antoniny Konopczaki z Modlnicy, gdzie wypowiadano ją w tym samym celu, ale w innych okolicznościach. Tam informatorka opisała nasięźrał, „ziele bardzo czarowne” i miejsce gdzie rośnie, a następnie wyjaśniła: Szukając tego ziela, trzeba iść w nowy czwartek w nocy, żeby nikt nie widział, a już wiedząc, gdzie jest, w którym miejscu. Idąc ku niemu, obrócić się tyłem, to jest plecami. Przybliżywszy się, rwać go, trzymając rękę za plecami i mówić tak: „Nasiźrale, rwę cię śmiele, pięcią palcem, szóstą dłonią, niech się za mną chłopcy gonią, duzi, mali, by mi się wszyscy zalecali”. – Jest to ziele czarowne, sam diabeł go pilnuje. Aby diabła oszukać, idzie się tyłem po nie1. Innych okoliczności wymagających zastosowania praktyk magicznych z użyciem zamówień było w wierzeniach ludu co niemiara, a dotyczą one najrozmaitszych sfer życia wsi, by przykładowo wymienić jeszcze kilka wskazanych przez Kolberga z przywołaniem formuł słownych, a towarzyszących np. zbieraniu przez czarownicę rosy dla „uroczenia” (pomnażania lub zabierania) krowom mleka, unieszkodliwieniu żmii na drodze, pomyślnej zmianie zębów u dziecka, „odczynaniu” złego masła, „wypędzaniu” robaków u bydła, wypiciu kieliszka wódki, chronieniu przed bólem głowy2. Kolberg zdawał sobie sprawę, że wobec tępienia tych praktyk i postępu oświaty na wsi zanikają one stopniowo i szereg z nich odeszło już w niepamięć, choć skłonność do magicznego pojmowania świata i radzenia sobie z rzeczywistością pozostała w kulturze ludowej elementem trwałym. Pisał: Działania przeto czarowników, częstokroć bardzo proste, ale ciemną szatą tajemniczości (dziś już zaledwie strzępkiem dawnych wierzeń będącej) pokryte, lud za bardzo mądre i skomplikowane uważa i jako nie zawsze mu zrozumiałe, własnymi nieraz domysłami (acz w tymże samym co i tamte snać pojętymi duchu) uzupełnia i tłumaczy3. 1 O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 32. Zob. m.in. O. Kolberg Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 110, nr 7, Krakowskie cz III (DWOK T. 7), s. 92, nr 204, s. 143, nr 18, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 100, nr 14, s. 91, nr 17, s. 97, nr 33, Tarnowskie–Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. 274, W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 113–114, nr 51, Kaliskie-Sieradzkie (DWOK T. 46), s. 483, Sanockie-Kroś­ nieńskie (DWOK T. 51), s. 43, Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 156 nr 2 i 3, Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 209–210, nr 10. 3 O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 81, nr 166. 2 394 �Dokumentując ten odchodzący w przeszłość gatunek folkloru słownego, autor Ludu pozostawił cenny i wyjątkowy materiał z najwcześniejszego okresu badań nad nim, wtopiony w całościowy obraz kultury duchowej polskiej wsi tamtego czasu. * Dokonany tutaj u końca edycji Dzieł wszystkich przegląd dorobku Kolberga w dziedzinie literatury ludowej może tylko potwierdzać po raz kolejny ustalony w nauce fakt, że bez Kolbergowskich źródeł jako podstawowej bazy dokumentacyjnej nie może się obyć żaden badacz folkloru, począwszy od przełomu XIX i XX wieku aż po czas obecny. I to niezależnie od przyjmowanej perspektywy badawczej: literaturoznawczej, antropologicznej czy etnolingwistycznej, a także niezależnie od przedmiotu badań, tj. pieśni i bajek czy małych form folkloru. Ilustruje to obszerna literatura przedmiotu odwołująca się do materiałów autora Ludu. Niedomogi warsztatu i dokumentacji Kolberga obserwowane są wprawdzie i często podnoszone przez dzisiejszych specjalistów – dotyczy to choćby braku metodycznej i szczegółowej informacji o kontekście sytuacyjnym przekazów folklorystycznych, w myśl cytowanej wyżej radykalnej zasady, że jeśli nie zapisaliśmy sytuacji, w której funkcjonował tekst słowny folkloru, to nic nie zapisaliśmy. Zastrzeżenia te nie wydają się jednak rozstrzygające wobec ogromu i zakresu materiału zgromadzonego przez Kolberga w wyniku jego genialnej intuicji i przeświadczenia, że zebranie źródeł to zadanie pierwszoplanowe, wreszcie wobec faktu, że jego dziełu należy się rzetelne spojrzenie z perspektywy historycznej. Powstawało bowiem jednoosobowo, w najtrudniejszym dla narodu czasie niewoli, w warunkach kraju podzielonego przez zaborców i nękanego ich restrykcjami, a ponadto bez oparcia instytucjonalnego, bez zespołu i instrumentarium naukowego, ogólnie dostępnego współcześnie. Może więc warto zamknąć ten tekst refleksją, dopominającą się o zachowanie takiego historycznego dystansu w ocenie dorobku Kolberga w dziedzinie folkloru, zwłaszcza przez kolejne pokolenia ludzi nauki w zmieniającym się świecie humanistyki. To prawda, że ludowe pieśni i opowieści, przysłowia i zagadki zanotowane zostały w dużej mierze bez wymaganego dziś szczegółowego podania kontekstu sytuacyjnego, ale jednak zostały w niezwykłej ilości i zróżnicowaniu przekazów utrwalone, a więc ocalone. ��Ewa Antyborzec Kolberg jako badacz terenowy i autor monografii etnograficznych Wprowadzenie, s. 397 – Kolberg jako badacz terenowy, s. 399 – Lud, s. 426 – Obrazy etnograficzne, s. 483 – Materiały wydane poza seriami Lud i Obrazy etnograficzne, s. 506 – Materiały do monografii pozostawione w rękopisach, s. 511 – Podsumowanie, s. 527 Wprowadzenie Pod koniec dwudziestego wieku etnografia definiowana była jako dyscyplina naukowa zajmującą się opisem i analizą kultur ludzkich (ich dziedzin i wytworów) z uwzględnieniem ich ludowego charakteru1. Późniejsi badacze wskazali na jej podwójne znaczenie: jako produktu (teksty etnograficzne czyli publikacje antropologów) oraz jako procesu (obserwacja uczestnicząca lub badanie terenowe)2. Działalność Kolberga na gruncie tej dyscypliny w większym stopniu odpowiada zapewne definicji ludoznawstwa (przez jakiś czas stosowanej zamiennie z terminem etnografia) rozumianego jako zainteresowanie kulturą ludu i ukierunkowanego na prace zbierackie, które według słów Józefa Burszty „nie wynikały jednak z przyjęcia określonych założeń teoretycznych i metodologicznych, stanowiących podstawę wyodrębnienia się etnografii (etnologii)” 3. Sam Kolberg, pisząc w 1865 roku list otwarty do redakcji „Biblioteki Warszawskiej”, dla określenia zebranych przez siebie dotąd materiałów, takich między innymi jak pieśni, podania 1 J. Burszta Etnografia, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, pod red. Z. Staszczak, Warszawa-Poznań 1987, s. 89–91. 2 Zob. termin Etnografia, w: Obserwatorium Żywej Kultury – Sieć Badawcza (http://ozkultura.pl/node/167, dostęp: 9.12.2021); tam za: A. Barnard i J. Spencer Encyklopedia Antropologii Społeczno-Kulturowej, Warszawa (2002) 2008, s. 200. 3 J. Burszta Ludoznawstwo, w: Słownik etnologiczny…, s. 212–213. 397 �i zwyczaje, użył terminu „szczegóły etnograficzne” 1. Te elementy kultury były bowiem dla niego „etnografią” na równi z opisami ubiorów, sprzętów i domostw. Choć z punktu widzenia dzisiejszej nauki monografie zawierają przede wszystkim materiały folklorystyczne (muzyczne i słowne), to uprawnione wydaje się określenie ich mianem „etnograficzne”, tym bardziej że sam autor zamiast tytułu serii Lud dla części woluminów użył podtytułu Obraz etnograficzny. Omawiając monografie autorka skupia się głównie na problemach związanych z ewolucją koncepcji wydawnictwa, wprowadzaniem nowej tematyki i zagadnieniach etnograficznych wedle współczesnej wiedzy. Analiza przeprowadzona została w kolejności publikowanych przez Kolberga tytułów, to jest od Sandomierskiego po przygotowane z jego materiałów Przemyskie. W przypadku pozostałych monografii (wydanych na podstawie zachowanych źródeł w XX wieku) koncentrowano się tylko na zgromadzonych przez Kolberga materiałach etnograficznych w powiązaniu z jego podróżami w teren, nie odnosząc się do układu (schematu) tych tomów, który był wzorowany na monografiach z XIX wieku, na ile pozwalały na to zachowane źródła. Pominięto w tym opracowaniu tak ważne i szeroko w Ludzie i Obrazach etnograficznych reprezentowane dziedziny jak folklor słowny i muzyczny. Dokumentacja muzyki oraz tekstów pieśni, opowieści ludowych, widowisk i zagadnień językowych stanowią bowiem przedmiot odrębnych studiów zamieszczonych w tej publikacji. Mimo że analizy monografii zawierają informacje o podróżach Kolberga w poszczególnych regionach2, to część tę poprzedzono dodatkowo opisem sposobu prowadzenia przez niego badań. Wedle przywołanej tu definicji stanowią one istotny element etnografii traktowanej jako proces, a dla przyszłego autora Ludu stały się drogą do tej dyscypliny. Dlatego charakterystyka Kolberga jako badacza terenowego jest niezwykle ważna dla oceny jego działalności, która od badań muzyki ludowej zmierzała ku etnografii i której celem, po latach doświadczeń w terenie, stało się wydanie cyklu monografii. Zagadnienie to jest tym bardziej istotne, że badania terenowe 1 O. Kolberg Do Redakcji Biblioteki Warszawskiej. List otwarty, „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 1, s. 306; przedruk: Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (DWOK T. 64), s. 102. 2 Badania Kolberga w poszczególnych regionach i jego kontakty z osobami, które pomagały w ich organizacji, zostały omówione we wstępach do tomów suplementowych edycji Dzieł wszystkich (dalej DWOK), zob. T. 71–84. W dalszej części tekstu nie odwoływano się już każdorazowo do tych wstępów. 398 �praktycznie od początku ukształtowania się dyscypliny są podstawowym źródłem prac etnograficznych i etnologicznych. Koncepcja wydawania etnograficznych monografii regionalnych pojawiła się, jak wiadomo, dopiero w połowie lat sześćdziesiątych, kiedy Oskar Kolberg miał za sobą ponad dwudziestoletnie doświadczenie związane z pracą w terenie. Zanim bowiem ukazało się Sandomierskie, będące pierwszą, niepełną jeszcze monografią i pierwotnie pierwszym tomem Ludu1, przyszły autor odbywał przez ćwierć wieku systematyczne podróże, skupiając się głównie na gromadzeniu materiałów. Na początku swojej działalności koncentrował się prawie wyłącznie na folklorze muzycznym, ale rejestrując na przykład pieśni weselne, sporządzał jednocześnie notatki dotyczące okoliczności ich wykonania, a także zapisywał lokalne nazwy i wyrażenia gwarowe. To właśnie dzięki wyjazdom w teren stopniowo poszerzał zakres swoich zainteresowań ludoznawczych, od zapisów melodii ludowych i tekstów pieśni, poprzez obrzędy i zwyczaje, informacje o języku, po wszelkie gatunki folkloru słownego, wierzenia, a w końcu także te aspekty życia mieszkańców wsi, które później nazwano kulturą materialną i społeczną. Kolberg jako badacz terenowy Sformułowanie „badacz terenowy” wymaga kilku słów wyjaśnienia nie tylko w odniesieniu do Kolberga, ale też i innych ludoznawców i prekursorów etnografii jemu współczesnych lub działających wcześniej. Historia tego typu badań sięga w Polsce początków XIX wieku, jeśli za ich pierwszego reprezentanta na rodzimym gruncie uznać Zoriana Dołęgę Chodakowskiego (właśc. Adama Czarnockiego)2. W dobie romantyzmu w teren ruszyli kolejni entuzjaści „ludowości”, pisarze, poeci, malarze, a wśród nich także 1 Sandomierskie ukazało się w Warszawie w 1865 roku i pierwotnie miało być kolejnym zbiorem pieśni (zob. charakterystykę tej monografii w dalszej części niniejszego tekstu). W chwili wydania oznaczone było jako „seria I” (tj. tom I, Kolberg używał terminu seria w znaczeniu tom) Ludu; włączenie po paru latach do całego cyklu Pieśni ludu polskiego z 1857 roku (dziś DWOK T. 1) i oznaczenie ich jako „seria I” spowodowało zmianę numeracji, stąd Sandomierskie nosi numer „II”, w edycji DWOK: T. 2. 2 Za prekursorskie badania terenowe uznałam działalność Zoriana Dołęgi Chodakowskiego rozpoczętą najprawdopodobniej już w 1813 roku, zob. J. Maślanka Mit o prawdziwym męczenniku starożytności słowiańskich, w: Z.D. Chodakowski Śpiewy sławiańskie pod strzechą wiejską zebrane, Warszawa 1973, s. 14. 399 �późniejsi zbieracze i badacze folkloru, między innymi Ryszard Berwiński, Seweryn Goszczyński, Wincenty Pol i właśnie Oskar Kolberg. Pomijając nawet takich późniejszych terenowców jak Julian Talko-Hryncewicz czy Bronisław Piłsudski oraz klasyk metody, Bronisław Malinowski, którzy działali poza Polską, pamiętać jeszcze trzeba o lokalnych badaczach. Sięgając drugiej połowy XIX wieku wymienić można choćby Zygmunta Glogera i Michała Federowskiego1, a spośród etnografów działających w XX wieku – Kazimierza Moszyńskiego2, Eugeniusza Frankowskiego3, Kazimierza Dobrowolskiego (socjolog i etnograf), Bożenę Stelmachowską czy w końcu Józefa Bursztę i Bronisławę Kopczyńską-Jaworską. Jednak pomimo tak długiej tradycji badań trudno nie zgodzić się ze stwierdzeniem mówiącym, że teren (tj. zdefiniowanie samego terminu „badania terenowe” oraz opisu metod takich badań) jest „słabo obecny w polskiej literaturze”4, w piśmiennictwie dotyczącym tak współczesności, jak i przeszłości dyscypliny. Dopiero w ostatnich latach pojawiły się hasła słownikowe oraz studia i opracowania dotyczące badań terenowych i etnograficznych, ale odnoszą się one prawie wyłącznie do czasów współczesnych5. Do nielicznych wyjątków należy opracowanie Zbigniewa Libery, który o pierwszych zbieraczach pisał: „Ludoznawcą stawał się ten, kto z mroków gabinetów i bibliotek poszedł na spotkanie prostych ludzi”6. Nic zatem dziwnego, że opisując działalność badaczy XIX wieku, takich jak Chodakowski czy Kolberg, przyjmujemy zwykle określenia 1 Michał Federowski zanim przeniósł się na Białoruś, prowadził badania na Kielecczyźnie. O badaniach terenowych prowadzonych od 1911 roku przez Kazimierza Moszyńskiego pisała A. Kutrzeba-Pojnarowa Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa 1977, s. 83–84. 3 Oprócz prac terenowych na Półwyspie Iberyjskim, na początku kariery zawodowej, a także po powrocie do Warszawy, prowadził badania m. in. na Polesiu, zob. A. Kutrzeba-Pojnarowa Kultura ludowa i jej badacze..., s. 93 i 100. 4 T. Buliński, M. Kairski Pytanie o teren w antropologii, w: Teren w antropologii. Praktyka badawcza we współczesnej antropologii, pod red. T. Bulińskiego i M. Kairskiego, Poznań 2013, s. 13. 5 Wymieniona w poprzednim przypisie publikacja Teren w antropologii… jest jedną z nielicznych dotyczących problematyki etnograficznych/antropologicznych badań terenowych. Zob. też terminy Teren i Badania terenowe, w: Obserwatorium Żywej Kultury – Sieć Badawcza (http://ozkultura.pl/wpisy/183 i http://ozkultura.pl/node/7382 (dostęp: 9.12.2021). 6 Z. Libera Etnografia jest praktykowaniem semiotyki (przykład z polskiej etnografii XIX wieku i później), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne” 2021, T. 49, z. 3, s. 191. 2 400 �funkcjonujące obecnie (badania terenowe, metoda badań)1, które do niedawna nie posiadały dostatecznego umocowania w literaturze przedmiotu2. Na gruncie najnowszych opracowań pojawiło się też stwierdzenie mówiące, że „warto pytać o teren, gdyż jest to pytanie o dyscyplinę, o jej kształt i sposób uprawiania”3. Postulat podjęcia problematyki terenu (właśnie w znaczeniu: badania terenowe, metoda badań) odnieść też należy do historii dyscypliny, której rozwój wiązał się ściśle ze sposobem prowadzenia badań, a tym samym z rodzajem uzyskanych materiałów. Badania prowadzone przez prekursorów niewykształconej jeszcze nauki miały, co oczywiste, zupełnie inny charakter, nie tylko ze względu na brak wypracowanych metod, ale także z powodu warunków społeczno-politycznych. Podróże między zaborami wymagały wyrobienia paszportu, a przewożenie jakichkolwiek dokumentów, druków, książek, tak jak przesyłanie listów przez granicę zaboru rosyjskiego podlegało drobiazgowej cenzurze. Dodatkowo w Królestwie po wprowadzenie stanu wojennego w 1833 roku na wyjazd poza rogatki Warszawy trzeba było także uzyskać paszport, który zresztą zezwalał na pobyt tylko w określonej guberni bez prawa poruszania się poza nią. Z kolei stosunki społeczne powodowały oczywistą trudność w dotarciu przez badacza do nieufnej wobec obcych warstwy włościańskiej. Uwzględniając ową specyfikę czasów, w których żył i pracował Oskar Kolberg, bez wątpienia uznać go należy za czołowego badacza terenowego XIX wieku, choćby ze względu na liczbę odbytych podróży i odwiedzonych miejsc, a także z powodu technik zastosowanych wyłącznie w oparciu o własne doświadczenie i intuicję. Użyty tu termin „podróże” wydaje się być najbardziej odpowiednim określeniem tych wypraw, a ściślej „podróże etnograficzne”, przy jednoczesnym założeniu, że w tym wypadku termin „etnograficzne” pojmujemy tak, jak był on rozumiany przez Kolberga i jemu współczesnych. Definiując znaczenie „podróży” w XIX wieku, Janina Kamionka-Straszakowa pisze 1 Zob. np. Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej, Poznań 2011, s. 41; E. Antyborzec Monografie regionalne Oskara Kolberga. Założenia i realizacja, Poznań 2015, s. 106. 2 Jeszcze w końcu XX wieku na gruncie polskim funkcjonowała praktycznie tylko publikacja B. Kopczyńskiej-Jaworskiej Metodyka etnograficznych badań terenowych, Warszawa 1971, jako jedyny tego typu podręcznik, na co zwracają uwagę T. Buliński, M. Kairski Pytanie o teren…, s. 12–13. 3 T. Buliński, M. Kairski Pytanie o teren…, s. 16. 401 �między innymi o badaczach okresu romantyzmu, których odkryciem były „romantyczne pielgrzymki narodowe” oraz „podróże w głąb własnej historii i tradycji”1, a wśród „pielgrzymujących” wymienia m.in.: Lenartowicza, Pola, Zmorskiego, Goszczyńskiego i Kolberga. W sporządzonym u schyłku życia Szkicu autobiografii Oskar wspominał swoje wyprawy, posługując się między innymi określeniem „podróże moje”. Ów szkic cytowany jest w tej i w innych publikacjach wielokrotnie, gdyż zawiera jedną z nielicznych wypowiedzi Kolberga odnoszących się do organizacji pracy w terenie. Wnosi też istotne informacje o najwcześniejszych podróżach: Pierwszy połów na większe rozmiary dokonany r. 1839 w Wilanowie, dał mi już spory zasób nader ciekawych motywów i popchnął do dalszych poszukiwań na tem polu. Wszakże wycieczki najczęściej dokonywane w święta i w towarzystwie przyjaciół w lecie, na piechotę, dobywać się mogły tylko w najbliższe okolice Warszawy. Zapuszczać się dalej, zwłaszcza samemu, a choćby i we dwójkę lub trójkę, z koszturem w ręku, nie było wówczas podobieństwem, bo chłopi, nieufni i podejrzliwi na każdym kroku gotowi byli nieznajomych sobie apostołów chwytać i odstawiać do powiatu jako missaryuszów narodowego rządu. Doświadczyłem tego w r. 1841 robiąc z Konopką wycieczkę do Czerska, gdzie oswobodzenie z ich rąk winni jedynie byliśmy rozumnej interwencji wójta miejscowej gminy2. Wspomnienie Kolberga porusza jednocześnie dwie ważne kwestie. Pierwsza z nich to data: „1839”, która wskazuje na czas pierwszych wędrówek etnograficznych, ze względu na pewne nieścisłości w zachowanej dokumentacji określany najczęściej jako przełom lat trzydziestych i czterdziestych lub początek lat czterdziestych XIX wieku. Były to więc czasy, w których wyjście w teren było rzadkością i ograniczało się zwykle do jednego regionu3. Pierwsze wyprawy Kolberga również ograniczały się przede wszystkim do najbliższych okolic Warszawy, ale odwiedzał też 1 J. Kamionka-Straszakowa Podróż, w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, pod red. J. Bachórza i A. Kowalczykowej, Wrocław-Warszawa-Kraków 2002, s. 700. 2 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii, BN PAU i PAN, sygn. 2183 (dawna 2184), k. 68. 3 Badania folklorystyczne na Mazowszu prowadził już przed rokiem 1830 Kazimierz Wł. Wójcicki, który po powstaniu listopadowym, na emigracji w Galicji, podróżował też po Pokuciu. Jednym z terenowców był także mało dziś znany Ludwik Kamiński prowadzący badania etnograficzne na Podhalu w latach czterdziestych XIX. stulecia; wyniki jego badań zostały opublikowane dopiero w XX wieku, zob. L. Kamiński (vel Kamieński) O mieszkańcach 402 �miejsca dalej położone, jak na przykład Tretki w powiecie kutnowskim, gdzie po raz pierwszy był być może już w 1838 roku, a potem kilkakrotnie, m.in. w latach 1839–1841. Wkrótce rozszerzył badania na dalsze tereny Królestwa Polskiego oraz Galicję (1842, 1843). Pomimo dostępnej znacznej części korespondencji oraz zachowanych notatek Kolberga, takich jak wymieniony Szkic autobiografii i szczegółowe spisy przychodów i rozchodów (w tym wydatki na podróże etnograficzne) z lat 1859–1869, nie można już dziś odtworzyć wszystkich wypraw badacza, a tym bardziej ustalić dokładnie ich datowania. Analiza tych dokumentów, a także dat zamieszczonych przez autora Ludu w poszczególnych monografiach wykazuje liczne niekonsekwencje 1. Ich przyczyną może być fakt, że część notatek Kolberg sporządzał dopiero pod koniec życia, a zatem nawet kilkadziesiąt lat po odbyciu podróży. Mógł więc mylnie odnotować rok wyprawy. Z kolei niektóre niezgodne z dokumentami pisanymi daty pojawiające się na kartach Ludu mogą wynikać z błędów drukarskich, o które w tamtych czasach nie było trudno. Nie można też zupełnie pominąć „pomyłek” celowych czy nawet ukrywania pewnych faktów, takich jak na przykład kontakty ze środowiskiem głęboko patriotycznym, byłymi powstańcami i ludźmi zaangażowanym w działalność wymierzoną przeciw zaborcom2. Z tych właśnie przyczyn trudno niekiedy precyzyjnie określić czas i miejsca podróży Kolberga opisywanych w tym opracowaniu. Drugą ważną informacją we wspomnieniu Kolberga jest wyraźna wzmianka o braku możliwości poruszania się w pojedynkę „z kosturem w ręku”. Przeczy ona stereotypowemu wizerunkowi Oskara, który tak jak Roman Zmorski wędruje od wsi do wsi i od chaty do chaty, odziany w chłopską sukmanę i wsparty o sękaty kij3. Zgodnie z tym, co sam napisał, Kolberg odbywał pierwsze wyprawy w gronie przyjaciół, tak jak on gór tatrzańskich. Najdawniejsza monografia etnograficzna Podhala, z rękopisu opracował, objaśnieniami opatrzył oraz podał do druku J. Kolbuszewski, Kraków 1992. 1 Szczegółowe informacje o podróżach i niezgodnościach w ich dokumentacji, zob. E. Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 2 Przykładem mogą być związki Kolberga z rodziną Hemplów, zob. E. Millerowa Chełmskie Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), s. XIV–XX. 3 Wizerunek wędrówek z kosturem utrwalił m.in. T. Lenartowicz w wierszu Wezwanie, zob. tegoż Wybór poezyj, T. 2: Warszawa 1876, s. 3–4. 403 �zafascynowanych folklorem, a nazwiska towarzyszących mu osób wymienił kilkadziesiąt lat później w Mazowszu: Józef Konopka, Walenty Zakrzewski i Emil Jenike, a także Teofil Lenartowicz, Ludwik Norwid, Ignacy Komorowski, Karol Marconi i Antoni Kolberg. Nawet te pierwsze podróże Kolberga różniły się od wędrówek grona cyganerii warszawskiej (a należeli do niej niektórzy jego współtowarzysze), która wedle słów Ryszarda Wojciechowskiego „manifestując swoje ludomaństwo strojem, wycieczkami na wieś, przetwarzaniem gminnych motywów w poezji […], czyniła to z pobudek ideowych”, a „symboliczne i deklamacyjne rekwizyty [ubiór i kostur] były jedyną możliwą demonstracją poglądów”1. Oskar nigdy nie manifestował swoich zainteresowań przy pomocy chłopskiego ubioru, co potwierdza też wspomnienie Izydora Kopernickiego, będące jednocześnie świadectwem czasów, w jakich działał autor Ludu: W tych ustawicznych, pracowitych wędrówkach jego po kraju, mylnie byłoby wyobrażać sobie Kolberga z kosturem w ręku, wędrującego od wsi do wsi, od karczmy do karczmy, jak to czynił Zoryan Chodakowski o pół wieku przed nim. W owym czasie, gdy po wsiach nakazywano śledzić i chwytać emisariuszów demokratycznych, podobnie jak dziś socjalistów, wędrowny etnograf z kosturem dostałby się niechybnie w pierwszej wsi do aresztu, tak samo jak dzisiaj. Jakoż zdarzyło się samemu Kolbergowi doświadczyć przygody bardzo podobnej, gdy w r. 1841, bez kosturów nawet, wybrali się z Józefem Konopką na piechotę do Czerska2. Trwałym śladem pieszej wycieczki do Czerska, która potwierdziła, że nawet krótkie wypady za miasto wymagają przygotowania, jest rękopis zatytułowany Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna3. Manuskrypt zawiera zapisy pieśni bez melodii, a jego autorem jest Józef Konopka, na co wskazuje ołówkowa nota sporządzona nieznaną ręką: „Ś. p. Józef Konopka w pierwszej wycieczce etnogr[aficznej] z Kolbergiem, Jenike i Zakrzewskim w r. 1841”. W czasie tej wyprawy Kolberg zapisywał melodie, ale jedyne 1 R. Wojciechowski Warszawskie, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1800–1863, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 136 i 137. 2 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. X; pierwodruk: Oskara Kolberga Przemyskie, z pośmiertnych materiałów wydał I. Kopernicki, Kraków 1891. Przedmowa… zawiera wiele cennych informacji dotyczących pracy Kolberga i będzie jeszcze cytowana. 3 Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, Arch. PTL, teka 45, sygn. 1419, k. 1–6; w tytule słowa: „i Piaseczna” dopisane przez Kolberga. 404 �zachowane jego materiały są niezwykle skromne i obejmują obecnie zaledwie kilka zapisów, zredagowanych już na czysto1. Oba rękopisy są jednak dokumentem wspólnej pracy w terenie, którą Kolberg będzie jeszcze podejmował w przyszłości między innymi z Kornelem Kozłowskim, Bogumiłem Hoffem i prawdopodobnie z Władysławem Wierzbowskim2. Czasy pierwszych podróży Oskar opisywał później z ogromną sympatią i nostalgią, nazywając po latach swoich towarzyszy „miłymi druhami”, a ich zapiski – „życzliwą usługą”3. Realizowana z ogromnym zapałem pasja zbieracza, wynikająca początkowo bez wątpienia z romantycznej fascynacji ludowością, szybko zmieniła się w organiczną, żmudną pracę dokumentatora, a spontaniczne wypady za miasto, które zakończyć się mogły „odstawieniem do powiatu”, zastąpione zostały planowanymi z góry podróżami, o których Kopernicki pisał jako o odbywanych „mniej efektownie, lecz bezpieczniej i skuteczniej”4. Sam zaś Kolberg wspominał: Więc podróże moje były obmyślane i uplanowane z góry, do przyjaciół i znajomych obywateli kraju w różnych mieszkających okolicach (lub do innych, za tychże listem rekomendacyjnym)5. Udając się na przykład w okolice Wyszkowa na Mazowszu, w lecie 1843 roku, skorzystał ze znajomości z rodziną Norwidów i Suskich. Ludwik Norwid, wspomniany już współtowarzysz pierwszych wędrówek Kolberga, był starszym bratem poety. Urodził się i gospodarował we wsi Strachówka pod Radzyminem, ale Kolberg kilkakrotnie wymienia w dokumentach miejscowości Wysoce (dziś Wysocze w powiecie ostrołęckim) i Głuchy jako miejsce swoich eskapad, kiedy to gościny udzielali mu właśnie Norwidowie oraz Suscy (Paulina, siostra Ludwika i Cypriana, była żoną Jana Suskiego). Związek rodziny z Wysocem pozostaje niewyjaśniony, natomiast 1 Zob. np. O. Kolberg Mazowsze cz. II (DWOK T. 25), s. 115, nr 261; pierwodruk: Kraków 1886. Pieśń opublikowana na podstawie rkp. O. Kolberga, Arch. PTL, teka 42, sygn. 1349, k. 21. 2 Z Kornelem Kozłowskim Kolberg prowadził badania w okolicach Czerska na Mazowszu w 1865 roku, z Władysławem Wierzbowskim udał się w 1858 roku w Augustowskie; w obu przypadkach Kolberg zapisywał melodie, a jego towarzysze teksty pieśni. Podczas pobytu w Wielkopolsce pod koniec lat sześćdziesiątych podróżował przez pewien czas z rysownikiem Bogumiłem Hoffem. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. XI nlb; pierwodruk: Kraków 1885. 4 Dr I.K. [I. Kopernicki]. Przedmowa wydawcy… (DWOK T. 35), s. X. 5 Rkp. Kolberga Szkic autobiografii, BN PAN i PAN, sygn. 2183 (dawna 2184), k. 68. 405 �Głuchy należały do Norwidów jako dobro ich matki, Ludwiki Zdzieborskiej. W 1848 roku dwór w Głuchach kupił Jan Kanty Suski, będący już wówczas mężem Pauliny1. Oskar odwiedził ich jeszcze raz w 1862 roku, a w dowód wdzięczności za gościnę dedykował Paulinie skomponowane przez siebie kujawiaki2. Przyjaźnie i znajomości zawiązane w stolicy pozwoliły też Kolbergowi na prowadzenie badań na ziemi dobrzyńskiej, na którą udał się w 1854 lub 1856 roku3. Przebywał wówczas w Działyniu u rodziny Dziewanowskich i w Łążyniu u Zielińskich. Syn właściciela Działynia, Dominik (1811–1880) był, tak jak wszyscy bracia Kolbergowie, uczniem Liceum Warszawskiego i przyjacielem najstarszego z nich – Wilhelma. Wprawdzie sam Dominik już w 1838 roku osiadł w Szafarni, ale z pewnością dzięki niemu Oskar mógł gościć w dobrach rodzinnych w Działyniu. Natomiast do Łążynia trafił dzięki kontaktom z Gustawem Zielińskim (1809–1881), pisarzem i publicystą, podobnie jak Kolberg, współpracującym z „Biblioteką Warszawską” i Encyklopedią powszechną Samuela Orgelbranda. Również warszawskie kontakty zaprowadziły Kolberga w lecie 1859 roku do Orońska w ówczesnej guberni radomskiej, gdzie mieszkała Amalia Pruszakowa, żona Jana Konstantego Pruszaka, w młodości ucznia Liceum Warszawskiego. Kolberg mógł znaleźć się w Orońsku także dzięki przyjaźni z Seweryną Pruszakową, która była szwagierką Amalii z racji swego pierwszego małżeństwa z Tomaszem, bratem Jana. W 1847 roku Seweryna otworzyła w Warszawie salon literacki, którego gościem bywał Oskar Kolberg. Radomskie odwiedzał zresztą parokrotnie w poprzednich latach, również wykorzystując kontakty rodzinne i towarzyskie. Po blisko czterdziestu latach doświadczeń terenowych Kolberg użył sformułowania „stacje” dla określenia miejsc, w których prowadził badania na 1 Zob. E. Antyborzec Mazowsze Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 cz. I (DWOK T. 80/I), s. XXI. 2 Pierwodruk: Kujawiaki w stylu gminnym, Warszawa [1845]; podobnie jak inne kompozycje Kolberga, zostały wydane w ramach edycji Dzieł wszystkich, zob. O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 119–165, nr 21–30. 3 W Wykazie podróży Oskara Kolberga, zob. Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (DWOK T. 66), s. 705 (oryginał rkp.: BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 69), podróż ta widnieje pod datą: „1856”, natomiast w przedmowie do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej zamieszczonej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VI: 1882, dział III, s. 86 Kolberg podał rok 1854 jako czas prowadzenia badań; powtórzył też tę datę przy opisie wesela w tejże publikacji na s. 98. 406 �Pokuciu w 1876 roku1. Rok później, zapowiadając listownie swoją wizytę w Czortowcu u Władysława Przybysławskiego, powtórzył ten termin, pisząc o przybyciu do „stacji etnograficznej”2. W korespondencji tej wspomniał również o „użyciu własnych swoich pedałów”, co prawdopodobnie było częstą praktyką podczas jego etnograficznych podróży. Takie piesze wycieczki Kolberg mógł odbywać na przykład z Mazewa do pobliskiego Jarochowa w powiecie łęczyckim, z Gończyc do wsi Sokół i Ostrożeń w powiecie garwolińskim czy podczas pobytu w dobrach Czarlińskich w Brąchnówku nieopodal Chełmży, skąd wyprawiał się do oddalonych o blisko dziesięć kilometrów Tylic i Łysomic oraz do Turzna. Niewątpliwie jedną z najdłuższych była wspominana już wspólna z Józefem Konopką i innymi towarzyszami czterodniowa wyprawa do odległego o czterdzieści kilometrów od Warszawy Czerska. Ponowną podróż w te okolice, już nie pieszą, Kolberg podjął ponad dwadzieścia lat później, udając się do rodziny Kozłowskich, do Czaplina. Stacjonowanie w zaprzyjaźnionych dworach nie tylko dawało poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji, ale również ułatwiało pozyskanie informatorów. Po latach Oskar pisał: Przybywszy tam badałem naprzód i kaptowałem sobie ludzi dworskich, którzy ośmieleni w służbie dworskiej byli skorsi do pogawędki i śpiewu, a zrozumiawszy, o co rzecz chodzi, namawiali i sprowadzali innych ze wsi iż za napitek i wynagrodzenie udawali się w tym celu do dworu lub pozwalali do swojej przychodzić chaty3. Relację podobną do wspomnień Kolberga przekazał też Izydor Kopernicki: Wybierając się w jakąś nieznaną sobie stronę kraju, starał się on pozyskać tam sobie zawczasu gościnne przyjęcie i chętne poparcie u kilku osób miejscowych, znających dobrze lud okoliczny i posiadających jego zaufanie, a przez to mogących pod każdym względem ułatwić mu jego badania4. 1 Brulion listu Kolberga do Akademii Umiejętności z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658. 2 Brulion listu Kolberga do W. Przybysławskiego z 9 VII 1877 r., Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (DWOK T. 65), s. 51–52. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 4 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy…(DWOK T. 35), s. X. 407 �Brak poparcia przez miejscowego ziemianina czy duchownego nie pozwalał wówczas na przeprowadzenie dokładniejszych badań, czego przykładem są takie regiony jak Mazury Pruskie czy Śląsk. Na Mazury pojechał Kolberg na krótko we wrześniu 1875 roku, i to raczej nie w celach badawczych, a po to, by dopiero nawiązać odpowiednie kontakty za pośrednictwem miejscowych duchownych protestanckich, gdyż nie było tu gościnnych dworów polskich ziemian. Badacz był od lat dysponentem rękopisu Gustawa Gizewiusza zawierającego zbiór pieśni z okolic Ostródy i Kraplewa1, ale do wypełnienia całej monografii tego terenu wciąż brakowało mu materiałów etnograficznych i melodii. Niewykluczone też, że zdołał już skontaktować się z Wojciechem Kętrzyńskim, którego prace miały również zostać wykorzystane w przyszłym tomie2. Na Mazurach, w ówczesnym Lecu (dziś Giżycko), Kolberg dotarł między innymi do nauczyciela i regionalisty Marcina Giersza oraz do pastora Hermana Brauna. W Ełku spotkał się z kolei z superintendentem Karolem Remusem i pastorem Reinholdem Giżyckim, jednak żadne z tych spotkań nie zaowocowało ani zorganizowaniem miejsca badań, ani też pozyskaniem osoby chętnej do gromadzenia materiałów i ich przesyłania. Stosunki narodowościowe na tych terenach były w tym czasie szczególnie trudne, co doskonale oddaje fragment listu superintendenta Karola Cludiusa, będący odpowiedzią na mylnie skierowaną przez Kolberga korespondencję, której adresatem miał być Fryderyk Cludius, pastor w Kraplewie: Pismo Pańskie z pytaniami etnograficznymi posłałem do obecnego proboszcza Kraplewa, o którym sądzę, że melodie do pieśni Gizewiusza poleci spisać organiście […]. Natomiast nie wątpię, że w dawaniu odpowiedzi na zagadnienia etnograficzne weźmie on pod uwagę inspiracje panslawistyczne tych zainteresowań naukowych. Podczas mojej działalności w Kraplewie od 1861–1873 odniósł element niemiecki szereg zwycięstw nad charakterem ludności polskiej […], pisał między innymi Cludius, dodając w dalszej części listu, że: 1 Rkp. G. Gizewiusza Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane od 1836 do 1840 roku, BN PAU i PAN, sygn. 2559. 2 W. Ogrodziński „Mazury Pruskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazury Pruskie (DWOK T. 40), s. VIII–IX. 408 �Strona naukowa zagadnień etnograficznych interesowałaby nas – inaczej niż proboszcza Giseviusa – gdyby ewangelia i pruski kościół narodowy wyznania ewangelickiego Polakom stały się miłe1. Trudna sytuacja polityczna, a w konsekwencji brak odpowiedniego zaplecza w postaci polskich dworów, były też przyczyną pominięcia przez Kolberga części pruskiej Śląska jako miejsca badań terenowych, mimo że planował trzytomową monografię tego obszaru2. Wybierał się tam wprawdzie w lecie 1886 roku, o czym wiadomo z korespondencji Józefa Blizińskiego, który przestrzegał stanowczo przyjaciela przed próbą podjęcia podróży w tym kierunku: Co do wyjazdu na wieś, to projekt, o którym od was słyszałem, jechania gdzieś pod Wrocław na Śląsk, czy też do samego Wrocławia, zapewne odłożony ad feliciora tempora, jako teraz niewykonalny. Gdyby tak jeszcze chodziło o zwykłego śmiertelnika, skończyłoby się na wytransportowaniu do granicy. Ale etnograf europejskiej sławy, który już napisał tyle tomów i który obecnie w roku 1886 zbierałby dowody polskości owego Śląska, który żelazny książę chce mieć niemieckim, na pewno padłby ofiarą na podobieństwo Kraszewskiego3. Zbyt pochopne lub źle przygotowane wyprawy, nawet na tereny, na których majątki ziemskie należały w większości do Polaków, skutkowały brakiem pozyskania materiałów, o czym przekonał się Kolberg już jako całkiem doświadczony badacz, bo pod koniec lat sześćdziesiątych. Odbywał wówczas jedną z podróży po Wielkopolsce. Towarzyszył mu rysownik Bogumił Hoff, który po latach opisał, być może nieco koloryzując incydent, niefortunnie zorganizowane spotkanie z informatorami: Pamiętam, że w pewnej wiosce, nie znalazłszy ani parafii, ani dworu, szukaliśmy pomocy u miejscowego nauczyciela. Nie bardzo był on skłonny do zastosowania 1 Fragmenty polskiego tłumaczenia listu K. Cludiusa do Kolberga z 20 III 1876 r., podano za: Korespondencja…cz. I (DWOK T. 64), s. 584; niemiecki tekst tamże, s. 583–584, rkp. w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 115. 2 Zob. brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 303, tam Kolberg wymienia planowane 3 części monografii Szląsk pruski. 3 Brulion listu J. Blizińskiego do Kolberga z 19 VI 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 345. Wzmianka o Kraszewskim dotyczy aresztowania tego ostatniego przez policję saską pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Francji, zob. też brulion listu Kolberga do J.I. Kraszewskiego z 27 X 1883 r., tamże, s. 82 i przyp. 1. 409 �się do naszej prośby; tylko tyle nam zrobił, że pozwolił u siebie w mieszkaniu pracować. […] namówiliśmy młodego wieśniaka i wieśniaczkę, żeby przybyli do szkoły. Kolberg jak zwykle wybadał ich pod względem zwyczajów, podań, śpiewów itd. i wydobył z nich, co tylko się dało, a ja przez ten czas naszkicowałem ich typy i stroje. Dotąd szło to jako tako, bo za pomocą piwa i przyrzeczenia wynagrodzenia pieniężnego nie skąpili odpowiedzi i pozwolili się odrysować, lecz od razu zmieniło się to wszystko. Matka owej dziewczyny wpadła jak wariatka do pokoju, a za nią cała gromada kobiet i chłopów. Z krzyku bab zrozumieliśmy, że nie tylko nie pozwalały na nasze studia, ale w dodatku poturbowały biedną zlęknioną dziewczynę i parobka i żądały, abyśmy im wydali nasze notatki i rysunki do zniszczenia. [...]. Wobec tak rozjątrzonego pospólstwa nie pomogły ani tłumaczenia, ani prośby: koniecznie żądały wydania im papierów, bo jak dowodziły, spisanie ich tajemnic to zdrada, a nieszczęście dla malowanych […]. Ledwie zdołaliśmy z naszymi notatkami dostać się do kuchni, a stamtąd za radą nauczycielki czym prędzej przebiegliśmy podwórze, ogród, przez parkan na otwarte pole i dalej w nogi na chybił trafił. Szczęściem naszym już noc zapadła i tylko tym sposobem udało nam się wydostać ze wsi1. Przygoda opisana przez Hoffa po raz kolejny potwierdza, że badacz potrzebował nie tylko wsparcia dworu, ale i sprawnych nóg zamiast przysłowiowego kostura. W trudnych czasach nieufności chłopów wobec obcych również pośrednictwo miejscowych ziemian w wykorzystywaniu służby dworskiej jako pierwszego, a niekiedy zapewne i jedynego źródła informacji było działaniem koniecznym. Stawiany czasem Kolbergowi zarzut, że swoje badania prowadził niejako za biurkiem, odpytując sprowadzonego informatora, wynikać może z nieznajomości ówczesnych realiów społecznych i politycznych. Metodą zastosowaną przez Kolberga posługiwał się też w pewnym stopniu Bronisław Malinowski, ikona badań terenowych, który: [...] w czasie drugiego pobytu na Boyowa, głównej wyspie archipelagu (1917– –1918), na 41 tygodni badań mieszkał na stałe w tubylczych osadach tylko 22 tygodnie. Resztę tego okresu spędził w środowisku lokalnych kupców, misjonarzy i administratorów. W tym czasie albo nie prowadził badań, albo polegały one na wywiadach z umówionymi informatorami2. 1 Wspomnienia B. Hoffa zostały opublikowane w „Wiśle” w 1904 roku; cytat podano za: A. Skrukwa Związki Oskara Kolberga z Poznańskiem, „Wielkopolskie Zeszyty Folkloru” 1966, nr 2, s. 2–13. 2 Cytat podano za: T. Buliński, M. Kairski Pytanie o teren…, s. 10; tam za: M. Young Bronisław Malinowski. Odyseja antropologa 1884–1920, przełożył P. Szymor, Warszawa 2008. 410 �Wspomnienia Kopernickiego oraz przekazy samego Kolberga wskazują jednak, że nie tylko dwór był miejscem sporządzania zapisów, ale także karczma i wiejska izba. Pierwszy z nich wyraźnie mówi o uczestnictwie badacza w wiejskich uroczystościach: W wędrówkach swoich po kraju szukając z zapałem i spisując pieśni ludowe oraz ich melodyje, musiał on dla nich już samych często brać udział w obrzędach, uroczystościach i zabawach ludu, przy których te pieśni mógł słyszeć. Obcując z ludem, nasłuchał się on jego żywej mowy, opowieści, podań itp. i przypatrzył się wszelkim szczegółom bytu i zwyczajów ludowych1. Bezpośrednie kontakty Kolberga z informatorami w terenie potwierdzał także Lucjan Siemieński, świadek jego pobytu w Tatrach i w Pieninach w 1857 roku. Według słów Siemieńskiego Oskar „[…] nawiedzał góralskie chaty lub przestawał z bacami i juhasami na polanach, od których umiał wyłudzać melodie i słowa […]”2, a sam Kolberg, relacjonując tę podróż, wspominał o odwiedzinach szałasów i koczowaniu przy ognisku z góralami3. Mniej natomiast entuzjastycznie opisał swoje kontakty z informatorami w liście do Józefa Ignacego Kraszewskiego, któremu w 1857 roku przesłał egzemplarz swoich niedawno wydanych Pieśni ludu polskiego: Co do sposobów zbierania i zdobywania tych pieśni, tyle tylko powiem, że niemało przy tym zaznałem trudności, a nawet i przykrości. Trudności te leżały w nieufności naszego ludu, w niechęci, jaką ma do powierzania swoich pieśni obcemu (tak nazywa każdego w paltocie lub surducie), w jego niecierpliwości okazywanej przy powtarzaniu kilkakrotnym jednejże zwrotki itp. Nieraz przyszło mi w brudnej izbie, przy obawie o własną skórę, wśród duszącego dymu, wyziewów i gwaru tłumnie zgromadzonego i cisnącego mnie ludu, bez światła prawie stenografować ulatujące dźwięki skrzypka i nieraz w lesie na pniu drzewa lub w polu na własnym kolanie albo na karku towarzysza wędrówki wpisywać nuty, a przy tym usuwać podejrzenia nastręczające się często co do szkodliwych niby celów lub skutków mego zbierania4. 1 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy… (DWOK T. 35), s. XII. L. Siemieński Kilka rysów literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, Warszawa 1859, T. II, s. 282. 3 O. Kolberg Korespondencja. Wiedeń d. 11 września 1857 w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 363; pierwodruk: „Ruch Muzyczny” R. 1: 1857, nr 26. 4 List Kolberga do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 74. 2 411 �Słowa Kolberga zwracają uwagę nie tylko na bezpośredni kontakt z wykonawcami, ale też na ich nieufność, która była stałym elementem towarzyszącym zawsze podczas zbierania materiałów w terenie. Mimo trudności, dokąd wiek i zdrowie pozwalały, badacz bywał w wiejskich chałupach i karczmach, a po latach w liście do Ludwika Kuby pisał: […] mam wieku lat już przeszło 70. Nie zdziwisz się Pan zatem, gdy powiem, że od lat 20 nie postałem już w żadnej karczmie, lubo przed 30 i 40 laty, by lud dokładnie poznać, bardzo często chodziłem1. Rejestrowanie przebiegu uroczystości weselnych na bieżąco, a nie na podstawie relacji odpytywanego informatora, wydają się też potwierdzać niektóre rękopisy terenowe Kolberga, w których między pośpiesznymi i skrótowymi opisami poszczególnych fragmentów obrzędów znajdziemy uwagi wynikające najprawdopodobniej z bezpośredniej obserwacji. Wśród notatek dotyczących zbierania datków dla młodych znajdują się np. wzmianki o ich wysokości: „starsi dają po rublu, mali i druhny po 10, 5, 3 grosze”, a przy opisie rozlokowania drużyny pana młodego i panny młodej przy stole w karczmie, na którym leży chleb z wiankiem, uwaga, że jest tam także „ser i kiełbasa”. Pełny opis wesela, z którego zaczerpnięto powyższe notki, został sporządzony we wsi Oleksianka w powiecie mińskim, gdzie Kolberg przebywał od 6 do 15 lipca 1862 roku2 i gdzie mógł być świadkiem przynajmniej części trwającego kilka dni wesela. W pochodzących z tej samej miejscowości materiałach, również dotyczących przebiegu wesela, znajdziemy z kolei zanotowane jedne pod drugimi akapity opisujące czynności wykonywane przez starostów i drużbów na przestrzeni kilku dni, a także wzmianki o wcześniejszych zalotach. Tego typu opis mógł zostać rzeczywiście sporządzony na podstawie relacji informatora. Podróże Kolberga z lat 1859–1869 zostały bardzo dobrze udokumentowane w zachowanych spisach przychodów i rozchodów z tego okresu3. 1 Brulion listu Kolberga do L. Kuby z 13 VII 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 356. 2 Opis wesela w rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 2, sygn. 1124, k. 8–9, zob. też O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 139–151; pierwodruk: Kraków 1887. Poza wymienionym manuskryptem pobyt w Oleksiance potwierdzają m.in. zapiski Kolberga, zob. Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859–1869, BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 8. 3 Mowa o wymienionym już w poprzednim przypisie rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…. 412 �Wizyta w jednym miejscu trwała zwykle od kilku dni do około dwóch tygodni. Notatki badacza, które dotyczą przede wszystkim kosztów wypraw, w tym datków dla informatorów (o czym mowa będzie dalej), pozwalają też wskazać miejsca i stosunkowo dokładny czas jego pobytu w określonej miejscowości. W ten sposób możliwe jest odtworzenie na przykład dwumiesięcznej podróży w Lubelskie i Radomskie, trwającej od 2 lipca do 2 września 1859 roku, podczas której Kolberg był w kilkunastu miejscowościach. O wyprawie do Mazewa w powiecie łęczyckim, pod datą 31 lipca 1860, napisał: „w Mazewie za pieśni przez 15 dni – 4, 75 rs”, ale nie można wykluczyć, że wrócił tam jeszcze 4 sierpnia, gdyż pod taką datą widnieje notatka: „w Mazewie na organy 1 rs.”1. Właścicielem Mazewa był znany Kolbergowi z Warszawy Wacław Aleksander Maciejowski, historyk i słowianoznawca. Przy tak sprzyjających okolicznościach Mazew okazał się doskonałą stacją badawczą, tym bardziej, że był też prawdopodobnie bazą wypadową do pobliskich wsi, a znajomość z Maciejowskimi (folwarkiem zarządzał syn Wacława – Kazimierz) umożliwiła Kolbergowi dalsze jeszcze kontakty w celu pozyskiwania materiałów. Podróż w Łęczyckie w lecie 1860 roku była połączona z wyprawą na Kujawy. Z Mazewa Kolberg udał się między innymi do Bogusławic, Kłonowa, Bodzanowa i Otmianowa, gdzie zebrał prawdopodobnie jedynie materiały dotyczące folkloru muzycznego, który w tym czasie pozostawał jeszcze głównym przedmiotem badań i źródłem do publikacji w kolejnych zeszytach. Zeszyty te zawierać miały określone gatunki pieśni na podobny temat lub połączone sytuacją wykonawczą, na przykład pieśni żniwiarskie, rzemieślnicze, kołyskowe itp. Jednak po zmianie planów wydawniczych potrzebne były Kolbergowi także inne informacje, daleko wykraczające poza folklor muzyczny i kulturowy kontekst wykonywanych pieśni. Być może z tego powodu kolejna podróż na Kujawy trwała aż kilka tygodni, od 20 sierpnia do 7 października 1865 roku. Przygotowując do druku pierwszą pełną monografię etnograficzną (w przeciwieństwie do Sandomierskiego, które było de facto zbiorem pieśni), chciał zapewne przeprowadzić bardzo szczegółowe badania i poświęcić im stosunkowo dużo czasu. Taki sam plan miał też zapewne Kolberg w stosunku do innych regionów, ale rzeczywistość pokazała, że pobyt trwał niekiedy zaledwie kilka dni i ograniczał się do jednej lub dwóch tylko miejscowości. Dłuższe penetracje danego terenu, 1 Tamże, k. 23v. 413 �możliwość ewentualnego powrotu w latach następnych oraz nawiązanie współpracy z miejscowym ziemiaństwem wpływały zatem na jakość pozyskanych materiałów, w tym na ich zakres tematyczny. Badania terenowe i ich wyniki zależały więc w ogromnym stopniu od czasu, jaki mógł poświęcić Kolberg na pracę w danym regionie. W czasie pracy etatowej, to jest w latach 1844–1859 ograniczała go możliwość uzyskania „dni wolnych”, bowiem pojęcie urlopu wypoczynkowego było wówczas nieznane. Badacz co najmniej dwukrotnie otrzymał urlop dla poratowania zdrowia, a raz celem załatwienia ważnych spraw rodzinnych. Ponadto podróżowanie na terenie zaboru rosyjskiego utrudniały zarządzenia władz, które na wyjazd z Warszawy (kontrolowany na rogatkach miasta) wymagały paszportu. Dodatkowo paszport taki wskazywał określoną gubernię, w obrębie której można było się poruszać. W przypadku wspomnianych badań na Kujawach duże znaczenie miała niewątpliwie wcześniejsza znajomość terenu i jego mieszkańców właś­ nie ze względu na restrykcyjną politykę władz, dotyczącą poruszania się w granicach zaboru rosyjskiego. Dlatego też zapewne podczas obu podróży Kolberg skupił się na miejscowościach leżących w części regionu należącej do Królestwa Polskiego (oprócz Bodzanowa, Bogusławic, Kłonowa i Otmianowa odwiedził też Redecz, Płowce, Głuszyn, Ruszkowo i prawdopodobnie Więcławice), choć niewykluczone, że był także w Służewie, pozostającym po drugim rozbiorze pod zaborem pruskim. Jednak przejazd na tereny Prus stanowił dodatkową komplikację, szczególnie że nie była to jedyna wyprawa Kolberga w 1865 roku. Wcześniej, w czerwcu przebywał przez 5 dni w Czaplinie, w ówczesnym powiecie grójeckim, gdzie prowadził badania z Kornelem Kozłowskim, w lipcu był w Gałęzowie w powiecie lubelskim, co odnotował w itinerarium1, a w drodze na Kujawy zatrzymał się jeszcze w Mazewie. Nie oznacza to, że mieszkając w Warszawie, odbywał podróże jedynie po zaborze rosyjskim. Od roku 1842 bywał u zaprzyjaźnionych Konopków w Modlnicy. Jak już wspomniano, w 1857 roku, udając się na południe Europy, zatrzymał się między innymi na Podhalu. Dotarł tam ponownie w 1861 roku w drodze na tereny Galicji wschodniej, gdzie kontynuował badania także w latach późniejszych. Rok później udał się w długą podróż etnograficzną na Wołyń, trwającą od końca lipca do początku października. 1 Wykaz podróży…, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705. 414 �Z pewnością przebywał wówczas w Tuliczowie u znanej tylko z nazwiska rodziny Dobrowolskich, w majątku Sierakowskich w Turyczanach, w Bilczu u Michała Sołtana, syna Adama, uczestnika powstania listopadowego. Był też w Żytomierzu, gdzie kontaktował się z Janem Prusinowskim, adwokatem, literatem i miłośnikiem folkloru. Najprawdopodobniej odwiedził też szereg innych miasteczek i wsi oraz gościł u innych jeszcze osób, co potwierdzają zachowane dokumenty osobiste oraz noty lokalizacyjne w rękopisach terenowych1. Pod koniec lat sześćdziesiątych rozpoczął też badania w Wielkim Księstwie Poznańskim. W 1867 roku przebywał w Czeszewie, w powiecie wągrowieckim, u rodziny Libeltów oraz w Siekierkach, w powiecie średzkim, we dworze Radońskich. Podczas pobytu Oskara w Siekierkach mieszkała również pisarka Paulina Wilkońska, siostra Anieli Radońskiej. Z Wilkońską Kolberg przyjaźnił się jeszcze w Warszawie, gdzie bywał w prowadzonym przez nią salonie literackim, i ona najpewniej spowodowała zaproszenie etnografa do Siekierek. Na podstawie zachowanych dokumentów trudno dokładnie określić, ile czasu w 1867 roku poświęcił Kolberg badaniom w Wielkopolsce, gdyż tego samego lata udał się jeszcze w podróż po Galicji. Wracał później na tereny Poznańskiego kilkakrotnie i zawsze przyjmowany był bardzo życzliwie w domach Wolniewiczów w Dębiczu, u Czarneckich w Pakosławiu, u Niegolewskich w Morownicy i w Targoszycach u Józefa Łukaszewicza. Odwiedził też Miłosław, którego właścicielem był hrabia Seweryn Mielżyński. Wielokrotne wizyty w Wielkopolsce przełożyły się na stosunkowo bogate materiały etnograficzne, choć duża ich część została zgromadzona nie podczas badań w terenie, ale dzięki współpracy z ziemiaństwem i Towarzystwem Przyjaciół Nauk2. Organizacja badań na terenach zaboru rosyjskiego, ale także po części w Galicji i w Wielkopolsce, uzależniona była w pewnym stopniu od warszawskich kontaktów Kolberga. Środowisko to było dość niewielkie, a jego członkowie tworzyli społeczność, która wobec braku instytucjonalnych ośrodków nauki spotykała się w salonach oraz w redakcji wspomnianej już „Biblioteki Warszawskiej”. Kontakty zawiązane w Warszawie pozwalały też na pozyskanie nowych znajomości już w terenie. W tym sensie znalezienie 1 Rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, k. 9; szczegółowy opis badań na Wołyniu podaje A. Skrukwa, zob. „Wołyń” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84), s. V–LIV. 2 O materiałach zgromadzonych do monografii W. Ks. Poznańskiego mowa będzie dalej. 415 �stacji badawczej nie było może skomplikowane, ale warunkowało jednocześnie obszar potencjalnych badań. Jednak takie postępowanie znajduje uzasadnienie także wśród współczesnych badaczy terenowych, na co wskazywali też M. Hammersley i P. Atkinson: Podczas wyboru środowiska badawczego nie wolno lekceważyć względów ściśle praktycznych […]. W rezultacie kontakty z ludźmi mogącymi ułatwić dostęp, skala ewentualnych kosztów podróży oraz dostępność dokumentacji itp. stanowią przeważnie główne argumenty podczas zawężania pola wyboru1. Ponadto, w przeciwieństwie do czasów współczesnych, kiedy wybór określonych miejscowości podyktowany jest jakąś ich specyfiką, w czasach Kolberga przedmiotem badań etnograficznych i folklorystycznych mogła pozostawać każda wieś, zwłaszcza przed uwłaszczeniem i przed powstaniem ośrodków przemysłowych. A pozyskanie gdziekolwiek dogodnego lokum miało w przypadku Oskara niebagatelne znaczenie finansowe. Pełniona przez niego do 1859 roku „służba biurowa”2, jak określił ją Kopernicki, pozwalała, choć nie bez ograniczeń, na odbywanie podróży badawczych, jednak środki te były nader skromne. Po latach przyjaciel Oskara pisał: […] przysposabiał się on do swych upragnionych wędrówek, z najzabiegliwszą oszczędnością ciułając sobie przez cały rok lub więcej grosz na to potrzebny, ze swej płacy urzędniczej3. Wprawdzie Kolberg wspominał zarówno wyprawy, jak i swoich gospodarzy z niezwykłą sympatią: […] wszędzie nader gościnnie byłem przyjmowany i konie do dalszej wycieczki miałem prawie zawsze na pogotowiu, przeto koszta takich podróży (ponoszone z oszczędzonych na zajęciach lub pracach moich pieniędzy) nie były zbyt wielkie, a czasami ograniczały się jedynie na datkach [dla] włościan za pozyskane materiały4, 1 M. Hammersley, P. Atkinson Metody badań terenowych, przełożył S. Dymczyk, Poznań, 2000, s. 49. 2 Dr.I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy… (DWOK T. 35), s. VIII. 3 Tamże, s. IX. 4 Rkp. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 416 �a Kopernicki w dalszej części wspomnienia pisał o Oskarze, że: […] przesiadywał on w każdym domu tak długo, jak tego była potrzeba i przy pomocy gościnnego i uczynnego gospodarza przyjaźnił się z miejscowymi grajkami i śpiewaczkami, wyszukiwał sobie starych bajarzy, doświadczone swachy weselne, lekarki itp.1, to bezsprzeczne jest, że badacz zdany był na gościnę mniej lub bardziej znanych sobie osób, co niekoniecznie było sytuacją komfortową. A i warunki nie zawsze bywały dworskie, co może poświadczać, zapewne wiarygodne, wspomnienie Antoniny Konopczanki: W pewnym dworze przyjęto go nadzwyczaj grzecznie, ale pomieszczono na nocleg w nie bardzo okazałej oficynie [...]. Jednego dnia, gdy się spać położył, nastała burza w nocy – właśnie co tylko zgasił światło i chciał zasnąć – uczuł, że krople deszczu na twarz spadają. Wkrótce zahuczał gwałtowny wicher i zerwał połowę dachu nad budynkiem. Wtedy z niewypowiedzianym łoskotem zleciała większa część sufitu pokojowego tak, że tylko została cząstka tegoż nad łóżkiem Kolberga2. W dalszej części relacji Konopczanka opisuje i inne niedogodności w trakcie pobytów we dworach, jak na przykład towarzystwo krzyczącej papugi w pokoju, w którym ulokowano Kolberga. Autorka zwraca jednak uwagę na troskę Oskara o jego zapiski, nie zaś o własną osobę oraz na jego charakter, który nie pozwalał, by się na cokolwiek uskarżać. Niezależnie jednak od warunków, jakie zapewniali gospodarze, należy zwrócić uwagę, że byli to na ogół ludzie niezwykle oddani ojczyźnie, uczestnicy powstań, działacze społeczni, jak choćby Prot Lelewel (Wola Cygowska), Ludwik Górski (Sterdyń), Karol Libelt (Czeszewo), Władysław Niegolewski (Morownica) i wielu innych, którzy rozumieli i wspierali misję badacza. Pomimo stosunkowo niskich kosztów wypraw każdy rubel był dla samofinansującego się Kolberga bezcenny, o czym świadczy wspomniany spis przychodów i rozchodów, w którym wymieniał on najmniejsze nawet kwoty wydane na przykład na atrament oraz drobne sumy przeznaczane 1 Dr.I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy…(DWOK T. 35), s. X. 2 Wspomnienie A. Konopczanki przywołano za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek z Modlnicy o Oskarze Kolbergu, „Wieś Radomska” T. 11: 2018, s. 102. 417 �na struny dla grajków i przekazywane wykonawcom za śpiewane pieśni. W roku 1859 szczegółowo odnotował np. datki „za śpiewy i służbę czterem kobietom – 60 kp.” oraz „w Gałęzowie za pieśni, skrzypek – 60 kp.”1; takie wydatki kryły się też zapewne pod ogólnym hasłem „drobne” wielokrotnie wymienianym przy spisywaniu kosztów podróży. Notatki te dokumentują więc jednocześnie ważny element badań terenowych, jakim była choćby drobna zapłata dla informatora. Dopiero współpraca z Akademią Umiejętności odciążyła w pewnym stopniu prywatny budżet Kolberga. Ze środków tej instytucji sfinansowana została ostatnia podróż w Poznańskie i na tereny zachodnich oraz wschodnich Prus w 1875 roku. Jej przebieg można odtworzyć dzięki szczegółowemu sprawozdaniu Kolberga przygotowanemu dla Komisji Antropologicznej Akademii, w którym wspomina on między innymi o odwiedzeniu mało mu znanych części Wielkopolski2, to jest Pakosławia pod Rawiczem oraz Morownicy pod Śmiglem. O ile w Pakosławiu Kolberg był istotnie po raz pierwszy, to w posiadłości Niegolewskich w Morownicy gościł już wcześniej. Niewykluczone więc, że chciał uzupełnić materiały albo zwyczajnie odwiedzić zaprzyjaźniony dwór. Właśnie przy okazji wyprawy w 1875 roku badacz próbował nawiązać wspomniane już kontakty ze środowiskiem duchownych protestanckich na Mazurach. W roku 1876 otrzymał kolejny specjalny fundusz od Akademii przeznaczony na badania etnograficzne na Pokuciu i Podolu. O odbytej w sierpniu i wrześniu podróży „do gór huculskich i Bukowiny” Kolberg wspominał w listach do znajomych3; zrelacjonował ją także w korespondencji do władz Akademii, tłumacząc, że udało mu się zwiedzić „Pokucie, góry huculskie i część Bukowiny”4. Charakteryzując szczegółowo trasę i przebieg badań pisał ponadto: Dla dokładniejszego poznania wszelkich cech okolic, o których tu mowa, obrałem kilka punktów od siebie dosyć odległych, aby warianty i odmiany tym wy1 Rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, k. 23. Brulion sprawozdania dla Akademii Umiejętności, rkp. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 70; całość opublikował W. Bieńkowski Oskar Kolberg w Królewcu w 1875 roku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1992, nr 3–4, s. 341–349. 3 Zob. m.in. bruliony listów Kolberga do W. Siarkowskiego i do L. Gumplowicza, oba z 20 X 1876 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 651–654. 4 Brulion listu Kolberga do Akademii Umiejętności z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 657. 2 418 �raźniej wpadać mogły w oko. Skreślenie cech tych w pewnych miejscowościach za stacje poniekąd przyjętych uzupełnione nowymi szczegółami i drobniejszymi odcieniami z miejsc pośrednich pozbieranymi i kojarząc w następstwie wiadomości wszystkie w jedną całość, przedstawią z czasem obraz etnograficzny danej prowincji w całej pełni1. Koncepcja Kolberga została wprawdzie poddana krytyce przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską, która pisała: Długotrwały pobyt w tej samej miejscowości pozwalał na gruntowne jej zbadanie. Nic dziwnego, że takie miejscowości były pod względem zapisów etnograficznych uprzywilejowane i że w każdej z nich znajdujemy zazwyczaj materiał do wszystkich działów obrzędowości, podczas gdy inne okolice były fragmentarycznie uwzględniane lub nawet całkowicie pomijane2. Z perspektywy czasu, a przede wszystkim uwzględniając warunki pracy Kolberga, wydaje się jednak, że jego intuicja terenowca skierowana była w dobrym kierunku. Wspomniane tu punkty badawcze, czyli „stacje” i „miejsca pośrednie” (zapewne również te, do których wyprawiał się ze „stacji”), to po prostu rodzaj „siatki” miejscowości, która pozwalała na uzyskanie materiałów z danego regionu. Prowadzenie badań, nie tylko etnograficznych, w oparciu o taką siatkę jest do dnia dzisiejszego uznaną metodą pozyskiwania informacji w terenie, z taką tylko różnicą, że sieć punktów badawczych jest znacznie gęstsza3, co w przypadku jednoosobowego „zespołu” było niewykonalne, a wyznaczenie punktów badawczych zależało od znalezienia gościnnego dworu. Udało się to między innymi na części obszaru Mazowsza, Wielkopolski, Pomorza, Pokucia, a także w Sanockiem. Na Pokuciu, gdzie Kolberg przebywał nie tylko w roku 1876, ale też w latach 1877, 1878 oraz podczas organizacji Wystawy Etnograficznej w Kołomyi w 1880, siatka punktów badawczych prezentuje się dość okazale. Dokumenty potwierdzają jego pobyt w Żabiu, Czortowcu, Horodence, Jasienowie Polnym, Korniczu, Piadykach i właśnie w Kołomyi, przy czym 1 Tamże, s. 658. K. Zawistowicz-Adamska, „Lud” Kolberga jako źródło do badań nad obrzędowością ludu polskiego, „Lud” 1956, T. XLII, s. 351. 3 Metodą siatki posługiwali się m.in. twórcy Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski pod red. Z. Sobierajskiego i J. Burszty, T. 1–11 Poznań 1979–2005. O siatce etnograficznych punktów badawczych pisał też A. Brencz Wielkopolska jako region etnograficzny, Poznań 1996, s. 47–48. 2 419 �w niektórych z tych miejscowości był nawet kilka razy. Mimo to jeszcze w kwietniu 1880 roku, a więc na kilka miesięcy przed wystawą i przed ostatnią podróżą Kolberga na Pokucie, Władysław Przybysławski, przewodniczący komitetu wystawy, miłośnik historii, archeologii i etnografii, u którego Kolberg gościł w Czortowcu, pisał: Co do naszego dzieła o Pokuciu, po dokładnym wyjaśnieniu z Waszej strony i Kopernickiego, przyszedłem niestety do przekonania, że teraz przed wystawą ani myśleć o wydrukowaniu choćby i jednego tomu; lecz rozważywszy wszystko dokładnie z drugiej strony, to może i lepiej, bo jakkolwiek Wasze badania były ścisłe i sumienne, to jednak za mało miejscowości osobiście zwiedziliście1. Wyprzedzał zatem słowa krytyki wypowiedziane przez Zawistowicz-Adamską. Sugerował Kolbergowi odłożenie druku przygotowanych już prawie pierwszej i drugiej części Pokucia na czas po zakończeniu wystawy i dodawał: „[…] co do strojów i narzędzi domowych niejedno nowe zrobicie spostrzeżenie”2. I rzeczywiście, jego wiedzę zdobytą dotąd w terenie wzbogaciła w sposób istotny praca przy organizacji wystawy. Kolberg spędził wówczas na Pokuciu cztery miesiące i miał możliwość zwrócenia uwagi także na wiele aspektów materialnego bytu mieszkańców wsi. Po powrocie do Krakowa, „strudzony”, ale usatysfakcjonowany nowymi doświadczeniami, pisał: Ja zaś tę wielką odniosłem korzyść, żem się mnóstwie okazów etnograf[icznych] mógł z bliska przypatrzeć, gromadzić je, porządkować, spisywać i porównywać. Toteż materiały zebrane do opisu Pokucia nierównie obfitsze przyniosły plony niż wszystkie inne, jakie zebrałem dotąd; dozwolą mi napisać dokładniejszą niż wszystkie dotychczasowe monografię tej prowincji3. Wydana po wystawie publikacja zawiera sporą ilość sporządzonych w 1880 roku opisów etnograficznych i rycin, między innymi ubiorów i sprzętów domowych, choć ostatecznie pochodzą one także ze źródeł drukowanych4. 1 List W. Przybysławskiego do Kolberga z 21 IV 1880 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 352. 2 Tamże, s. 353. 3 Brulion listu Kolberga do B. Moraczewskiej z [1] XII 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 427. 4 Materiały etnograficzne zamieszczone w monografii Pokucia zostały omówione w dalszej części tekstu. 420 �Dla współczesnych terenowców oczywistym jest wyznaczenie obszaru badań, wytypowanie punktów badawczych, ale także datowanie zapisów i sporządzanie notatek dotyczących informatorów. W zachowanych manuskryptach Kolberga prawie zupełnie takich wzmianek brak. W części wydanych tomów zamieszczone zostały niekiedy daty, ale rzadko nawiązują one bezpośrednio do podróży etnograficznych. Do wyjątków należy karta z zapisem pieśni „O trzy razy mnie brali” i z notą: „od Radomia (Prędocinek) 1843” widniejącą w rękopisie i powtórzoną w monografii1. W rękopisie z Leszczowatego Kolberg zanotował datę „1863”2 również pokrywającą się z jego pobytem w terenie, w Sanockiem, ale publikacji dotyczącej tego regionu nie zdążył wydać. Z kolei nota „1862” przy opisie wesela z Oleksianki w części III Mazowsza, czy też nie tak precyzyjne daty wydrukowane w części drugiej W. Ks. Poznańskiego, na przykład: „Siekierki Wielkie i Małe 1867–68” i „Dębicz (1868–72)”, odpowiadają badaniom prowadzonym w tych latach na Mazowszu i w Wielkopolsce, ale nie zostały one już odnotowane w rękopisach terenowych z tych miejscowości3. Większość zamieszczonych w drukowanej monografii Wielkopolski dat odnosi się jednak do materiałów nadesłanych lub przekazanych Kolbergowi do wykorzystania, jak choćby ankiety Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, tak zwane Szematy, z których informacje zostały oznaczone każdorazowo w druku datami: 1858, 1859 i 1860. Nie są też znani wszyscy informatorzy Kolberga. Była to zwykle służba dworska, ale też robotnicy sezonowi przebywający poza miejscem swego stałego zamieszkania. Badacz odnotowywał niekiedy ich nazwiska, lecz dotyczą one głównie wykonawców pieśni i grajków lub opowiadaczy bajek. Na przykład na kartach z melodiami ze Złakowa pod Kiernozią widnieje nazwisko „Mateusz Glunek”4, przy tekstach pieśni z Powsina – „Franek Nowosielski Skowyrka”5, a przy zapisach melodii instrumentalnych 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 16, sygn. 1211, k. 14. Ta sama notatka nad opublikowaną z tego rękopisu pieśnią, zob.O. Kolberg Radomskie cz. II (DWOK T. 21), s. 115; pierwodruk: Kraków 1888. 2 Rkp. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 3196, k. 30. 3 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 139; pierwodruk: Kraków 1887 i W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), s. 69 i 73; pierwodruk: Kraków 1875. Zamieszczone opisy Kolberg sporządził na podstawie własnych rkp. terenowych, odpowiednio: Arch. PTL, teka 2, sygn. 1124, k. 8–9 i Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/II, k. 44 i 47–49. 4 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 7, sygn. 1156, k. 1. 5 Rkp. nieznanego autora z naniesionym przez Kolberga nazwiskiem wykonawcy, Arch. PTL, teka 33, sygn. 1305, k. 2 i 3. 421 �z Tomaszowic nazwisko skrzypka – „Kaźmirz Kurek”1. Na uwagę zasługują wzmianki zamieszczone w rękopisach dotyczących Pokucia i powtórzone w druku: „Śpiewał lirnik ślepy Dmetro Marczuk z Siekierzyna nad Dniestrem, przysiołka do Isakowa. Był on rodem ze Ścianki i pobierał naukę u dziada (starca) w Koropcu”2 oraz „Tomasz Czuprun, zrobił sobie instrument maleńki”3 (dalej następuje krótki opis zbudowanej przez niego „żołomyjki”). We wstępie do części IV monografii wymienieni z kolei zostali narratorzy opowiadający „kazki”, czyli bajki, brak natomiast w druku podobnych informacji o śpiewaczkach, choć wymienione zostały w brulionie wstępu do pierwotnej wersji Pokucia: Nadmieniamy, że większą liczbę śpiewanych w Czortowcu pieśni, równie jak i wiele szczegółów wesela, dostarczyły nam wiejskie tamtejsze gospodynie (częstokroć i tu, jak w górach, zwane gazdyniami): Zofia Olejniczka rodem z Żukowa i Ilczycha (żona Ilki Hrycaniuka), ta ostatnia długi czas w służbie w sąsiedniej wsi Harasymowie pozostająca4. Niewykluczone, że ta właśnie wersja wstępu prezentowana była na wystawie w Kołomyi, i ten fakt zdecydował o zamieszczeniu nazwisk wykonawczyń. Kolberg zacytował z kolei w druku w Kieleckiem wzmiankę o informatorach zamieszczoną w rękopisie księdza Władysława Siarkowskiego przy przesłanych przez niego opowieściach ludowych: „Opowieści niniejsze głównie spisane z opowiadań Tomasza Dudały, Tomasza Kubali, Wojciecha Hynka, Piotra Karczmarczyka ze wsi Rembowa i Samostrzałowa z parafii Kije”5. 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 16, sygn. 1209, k. 31. Melodie zostały opublikowane w tomie suplementowym, zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. II (DWOK T. 73/II). 2 Rkp. terenowy Kolberga, Arch. PTL, teka 35, sygn. 1313, k. 10 i 11 i O. Kolberg Pokucie cz. II (DWOK T. 30), s. 194; pierwodruk: Kraków 1883. 3 Rkp. terenowy Kolberga, Arch. PTL, teka 35, sygn. 1313, k. 9 i O. Kolberg Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 9; pierwodruk: Kraków 1888. 4 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 35, sygn. 1313, k. 2. Pełny tekst tej wersji wstępu zob. Szkic przedmowy Oskara Kolberga do cz. I „Pokucia”, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do t. 29–32 (DWOK T. 81), s. 263–265. 5 Rkp. W. Siarkowskiego Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa zebrane w latach od 1776–1881, Arch. PTL, teka 38, sygn. 1336, k. 73, zob. O. Kolberg Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 218; pierwodruk: Kraków 1886. 422 �Nazwiska niektórych informatorów przetrwały też w listach. O wspomnianą Ilczychę Kolberg dopytywał już po wystawie w liście do Przybysławskiego: „Czy Ilczycha przyszła już do posiadania pretendowanych przez siebie gruntów?”1. Z kolei Michał Sokołowski, właściciel dóbr Głuszyn na Kujawach, u którego Kolberg gościł pod koniec lata lub wczesną jesienią 1865 roku, w listopadzie tego roku pisał do Oskara: […] z żalem rozstawaliśmy się z sobą, z tą wszakże nadzieją, że jeżeli już nie w tym roku, to w następnym odnowimy tu, w Głuszynie, naszą znajomość, a przy niej zbierzemy od niewyczerpanej naszej Plichciny lub Graszkowskiego znowu coś nowego2. Niestety nic więcej nie wiadomo ani o Graszkowskim, ani też o kobiecie nazwiskiem Plichta, choć tę ostatnią wspomniał jeszcze Kolberg w odpowiedzi na list Sokołowskiego. Wyrażał tam szacunek lub podziękowanie za informacje pani Sokołowskiej oraz osobie o nieczytelnie zanotowanym nazwisku „p. Rynarzewsk[…]”, kończąc list słowami: „i wszystkim pannom dom koch[any] uprzyjemniającym, i Plichcinie…”3. Te wzmianki o informatorach zamieszczone w listach do goszczących badacza właścicieli dworów pozwalają twierdzić, że cenił on poznawanych w trakcie swojej pracy śpiewaków, muzyków i innych informatorów. Jak wspomniano, źródłem informacji byli też robotnicy sezonowi. Na Mazowszu, w Woli Rasztowskiej pod Radzyminem Kolberg zarejestrował kilkanaście opowieści ludowych pochodzących od pracujących tam Ślązaków. Wprawdzie na jednej z kart rękopisu zanotował tylko: „Koźlik z Woli Rasztowskiej pod Radzyminem 1868”4, ale wzmianka na innej z kart wyjaśnia, kim był opowiadający: „Koźlik ze Śląska”, a poniżej także: „Korzec, Kawa, Kmieć, Zygmunt, Wiluń, Kujon (Ślązacy)” i dalej: „Ludzie ci ze Szlązka byli w służbie u p. Młockiej przez lat 6–7, od r. 1860–8 w Woli Rasztowskiej (pod Radzyminem) i tu opowiadał te bajki Koźlik w 1868”5. Z kolei 1 List Kolberga do W. Przybysławskiego z 30 III 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 474. 2 List M. Sokołowskiego do Kolberga z 16 XI 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 139. 3 Brulion listu Kolberga do M. Sokołowskiego z 18 grudnia 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 143–144, tam błędnie odczytane niektóre słowa; cytat podano za rękopisem pozostającym w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 300. 4 Rkp. terenowy Kolberga, Arch. PTL, teka 10, sygn. 1170, k. 21. 5 Tamże, k. 26. 423 �w podkrakowskich Mogilanach badacz zebrał krótkie informacje od górali o uprawie gruntów w Ludźmierzu, Harklowej i Maniowach1, bez podania imion czy nazwisk. W XIX wieku notatki o informatorach należały do rzadkości, a opisywany przez Kolberga i innych badaczy „lud” stanowił podmiot zbiorowy. Doskonale potwierdza to przywołana przez Oskara za austriackim lingwistą i etnologiem Friedrichem Müllerem definicja etnografii sformułowana w opozycji do antropologii: Etnografia, czyli etnologia, więc ludoznawstwo, jest jak to orzeka jej nazwa, umiejętnością o człowieku, uważanym jako osobnik (indywiduum) zbiorowy. Różni się ona zatem punktem zapatrywania się na człowieka od antropologii, badającej w człowieku jednostkę zmysłowo-rozumną przyrody, czyli osobnika pojedynczego. Jeśli antropologia, widząc w człowieku okaz zoologiczny rodzaju Homo, ma za zadanie rozwijać wszelkie fizyczne i psychiczne natury jego skłonności i objawy, to etnografia bada go jako członka towarzystwa zjednoczonego wspólnym węzłem rodu, obyczaju i języka”2. Znacznie więcej natomiast wiadomo o osobach, które z Kolbergiem współpracowały, pomagając mu w gromadzeniu materiałów. Nawet przy bardzo dogodnych warunkach pracy w terenie (zaprzyjaźniony dwór, wiele punktów badawczych, chętni informatorzy) wskazane było zachowanie kontaktu na przyszłość w celu ewentualnego uzupełnienia pozyskanych wcześniej wiadomości. Była to praktyka często stosowana przez Kolberga, co potwierdza zachowana korespondencja oraz wspomnienie Izydora Kopernickiego: Wyczerpawszy wszystko, co tylko można było na jednem miejscu i zyskawszy sobie w gospodarzu samym lub innej osobie miejscowej chętnego i stałego korespondenta na przyszłość, przenosił się on na inne miejsce, podobnież przysposobione3. To właśnie podczas podróży etnograficznych nawiązywał często kontakty z osobami, które albo już podczas pobytu badacza na miejscu lub też 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 11, sygn. 1176/4, k. 1, z notką: „Mogilany”. Cytat z pracy F. Müllera Allgemeine Ethnographie O. Kolberg przywołał w artykule Obecne stanowisko etnografii, „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1876, T. 2, s. 710–726; przedruk: O. Kolberg Studia rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), tam cytat na s. 17. 3 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy… (DWOK T. 35), s. X–XI. 2 424 �później, po jego wyjeździe, uczestniczyły w zbieraniu potrzebnych informacji. Byli to bardzo często mieszkańcy (a głównie mieszkanki) dworów, w których stacjonował Kolberg, jak na przykład wielokrotnie wymieniane w publikacjach: Maria Hemplówna z Tarnowa w powiecie chełmskim, Antonina Konopczanka z Modlnicy, Józefa Koźmianówna z Gałęzowa w powiecie lubelskim czy Władysław Przybysławski z Czortowca na Pokuciu i Ludwik Komecki z Bogusławic na Kujawach. W pracach ukazujących się w XX wieku i później określano ich mianem „współpracowników” Kolberga, podobnie jak osoby nadsyłające informacje z miejscowości, do których badacz w ogóle nie dotarł. Do tego grona zaliczyć też należy wszystkich, którzy odpowiedzieli na apel zamieszczony w 1865 roku w liście otwartym do „Biblioteki Warszawskiej”. Podejmując się zgromadzenia materiałów etnograficznych z terenów całej przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Kolberg od początku zakładał współpracę światłego i chętnego do pomocy ziemiaństwa, nauczycieli i duchownych. Do nich kierował ów list otwarty, jednak odzew na ten apel nie okazał się dostateczny. Wedle zachowanej korespondencji na list odpowiedział literat Władysław Ciesielski (po raz pierwszy napisał do Kolberga z Pękosławic, dziś powiat ostrowiecki), Aleksander Osipowicz z Suwałk, Józef Bliziński z Bodzanowa na Kujawach i Rola [Skotnicki] z Moszczanki na Podlasiu1. Wszyscy oni w swoich listach powołują się na „Bibliotekę Warszawską” lub inną wzmiankę podaną za tym pismem w lokalnej prasie. Niektóre z tych osób pośredniczyły też w przekazywaniu materiałów od kolejnych zbieraczy, miłośników etnografii i folkloru. Dzięki owocnym kontaktom ze wspomnianym Aleksandrem Osipowiczem, Kolberg pozyskał też cenne zapiski etnograficzne Romana Korbasińskiego z Porządzia w powiecie wyszkowskim, a także notatki i fotografie od Mikołaja Akielewicza. Tego ostatniego Oskar znał już wcześniej, a otrzymane materiały rozpoznał po charakterze pisma: „Zdaje mi się, że pismo osoby, która je kreśliła, jest mi znanym, czy nie pochodzi ono spod pióra pana Ak[ielewicza]? Znałem go i wiem, że się etnografią zajmował”2, napisał w odpowiedzi do nadawcy. 1 Nazwisko i inicjał imienia: „M. Skotnicki” widnieje w cz. III Mazowsza (DWOK T. 26), s. 19; pierwodruk: Kraków 1887. Chodzi prawdopodobnie o dzierżawcę dóbr i poczmistrza z Moszczanki, ojca działacza niepodległościowego, Antoniego Skotnickiego. 2 List Kolberga do A. Osipowicza bez miejsca i daty, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 234. 425 �Wydaje się jednak, że znaczną część współpracowników Kolberg pozyskał poprzez szerokie znajomości i „z polecenia” osób zaprzyjaźnionych właśnie podczas prowadzenia badań w terenie 1. Spora ich grupa znana jest z imienia i nazwiska, co badacz zapowiadał w liście otwartym: „Źródło, z którego wiadomość jakakolwiek nadesłaną mi została, to jest: nazwisko sprawę zdającej osoby, o ile takowa sprzeciwiać się temu nie zechce, z wdzięcznością zawsze wymienione będą”2. Ich nazwiska widnieją często w manuskryptach na nadesłanych tekstach, ale rzadziej znajdziemy je na kartach monografii. Zapewne wielu autorów pozostało anonimowymi na własne życzenie. Dla zawartości Kolbergowskich monografii istotne jest jednak, że to od nich w znacznej mierze pochodzą zapisy, które współcześnie zaliczylibyśmy do materiałów etnograficznych. Lud W 1857 roku Kolberg opublikował Pieśni ludu polskiego, zbiór niezwykle nowatorski jak na owe czasy, zawierający melodie bez opracowania fortepianowego i ukierunkowany na ukazanie wariantowości folkloru na przykładzie ballad i tańców. Tom został przyjęty przychylnie przez recenzentów, choć zwracali oni uwagę na „nieforemność” ludowych melodii. Świadczyło to o sporych trudnościach w odbiorze „nuty w nieskażonej prostocie […] tak jak wybiegła z ust ludu”3, nawet przez zaznajomionych z rodzimym folklorem znawców muzyki, takich jak Karol Estreicher i Józef Sikorski4. Badacz planował wydanie jeszcze kolejnych pięciu lub sześciu części Pieśni ludu polskiego, gdyż, jak sam pisał w liście do Józefa I. Kraszewskiego: „brak tu jeszcze pieśni obrzędowych, weselnych, wojackich, żartobliwych, 1 Udział tych osób, a także wymienionych dalej współpracowników Kolberga w gromadzeniu materiałów do poszczególnych monografii oraz charakter tych materiałów zostanie omówiony dalej. 2 O. Kolberg Do Redakcji Biblioteki Warszawskiej. List otwarty…, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 103. 3 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. V; pierwodruk: Warszawa 1857. 4 Pieśni ludu polskiego i recepcja zbioru zostały szczegółowo scharakteryzowane przez A. Skrukwę Życie Oskara Kolberga w Warszawie 1814–1871 w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I) i D. Pawlak Dokumentacja folkloru muzycznego w pracach Oskara Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 426 �miłosnych”1. Jednak w 1862 roku zmienił swoje plany edytorskie i zdecydował się na publikowanie zbiorów pieśni obejmujących całość repertuaru z określonego regionu uzupełnionych o opisy obrzędów i zawierających, w miarę możliwości, inne informacje etnograficzne. W lecie tego roku na łamach „Biblioteki Warszawskiej” znalazła się stosowna wzmianka: Oskar Kolberg, zasłużony zbieracz pieśni ludowych i melodii, przygotował wysokiej wartości pracę nową do druku pn. Lud w jego zwyczajach, obrzędach, zabawach, pieśniach, muzyce i tańcach. Seria I Okolice Sandomierza. W dziele tym daje nam szanowny badacz opisy wesel, obrzędów ludu, z głównie zwróconą uwagą na melodie; w przypisach pomieści, o ile się nadarzy, opis guseł, gier itp., równie jak objaśni każdy obrzęd przywiedziony. Ażeby nie powtarzać, opisze tylko te okolice, o których nie było jeszcze dotąd wzmianki. Obejmuje w zakres swej pracy Królestwo Polskie, Galicję, Wielkopolskę, Ruś i Litwę2. Sandomierskie ukazało się ostatecznie trzy lata później, prawdopodobnie w lecie 1865 roku, a na karcie tytułowej widniał rozszerzony tytuł: Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Seria I, co było już wynikiem włączenia tomu do cyklu monografii etnograficznych. Jednak publikacja przygotowana została pierwotnie jako zbiór pieśni, który według słów autora „już od dwóch lat jest pod prasą drukarską, lecz dla nieprzyjaznych okoliczności dotąd wykończonym być nie mógł”3. Sandomierskie to monografia niepełna, która dokumentuje pośredni etap działalności Kolberga między publikowaniem zbiorów pieśni z określonego terenu, a edycją serii monografii regionalnych opatrzonych wspólnym tytułem Lud. Wybór niewielkiego regionu, obejmującego praktycznie jeden powiat, odpowiadał jeszcze koncepcji wydawania materiałów dokumentujących przede wszystkim tamtejszy folklor muzyczny. Zasięgi powiatów były mu znane. Posługiwał się mapami z Atlasu Królestwa Polskiego 1 s. 73. List Kolberga do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), 2 „Biblioteka Warszawska” 1862, t. 3, s. 187. Brulion listu Kolberga do A. Osipowicza z 30 III 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 115. Wspomniane „nieprzyjazne okoliczności” to prawdopodobnie aluzja do czasów powstania styczniowego. 3 427 �autorstwa swego ojca Juliusza Kolberga1, a także wydaną równolegle Tabellą miast, wsi, osad Królestwa Polskiego2. Oba te źródła prezentowały podział na województwa utworzony po 1815 roku. Województwa dzieliły się z kolei na obwody odpowiadające na ogół późniejszym powiatom, stąd Kolbergowskie granice powiatów pokrywają się na ogół z zasięgami obwodów z 1827 roku. Być może już na wczesnym etapie prac nad folklorem muzycznym Kolberg segregował swoje zapisy według kryterium geograficznego. Czynił tak na pewno później, umieszczając materiały w ponumerowanych tekach opisanych nazwami mniejszych lub większych regionów (np. teka 2 Mazury Podlaskie, teka 9 Poznańskie) lub nazwami miejscowości (teka 13 Kraków i okolica, teka 15 Tarnów. Rzeszów). Wydając Sandomierskie, Kolberg zapoznał czytelników z nową koncepcją edycji materiałów „prowincjami, to jest oddzielnemi cząstkami w sobie zamkniętemi, bo zawierającemi wszystkie w tych prowincjach zebrane pieśni, obrzędy i muzykę”3, ale słowa te oddają jeszcze wizję z 1862 roku, mówią bowiem o podziale regionalnym i zbiorach pieśni uzupełnionych opisami obrzędów. Dopiero w dalszej części wstępu poznajemy zapowiedź późniejszych działań autora: By obraz uczynić kompletnym, należałoby dołączyć doń wszelkie przypowiastki, klechdy, baśni, gadki, zagadki, przysłowia, sentencje, gusła, zabobony, gry itp. wychodzące już za obręb muzykalności. Czuję, ile by obraz mógł zyskać na zestawieniu takiej masy szczegółów, ale zarazem i nieudolność wykonania tyle rozległego i rozgałęzionego planu, który przechodziłby o wiele siły pojedynczej osoby4. W chwili publikacji Sandomierskiego Kolberg nie dysponował materiałami, o jakich mówił w przytoczonym fragmencie przedmowy. Badania terenowe w guberni radomskiej zakończył w roku 1859 i nie jest pewne, czy był wówczas w powiecie sandomierskim. Pięć lat wcześniej, w 1854 1 J. Kolberg Atlas Królestwa Polskiego składający się z 8 map jeograficznych, z których każda wystawia jedno województwo, jako to: Krakowskie, Sandomierskie, Kaliskie, Lubelskie, Płockie, Mazowieckie, Podlaskie i Augustowskie, Warszawa 1827. 2 Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Komisyi Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policyi, T. I–II, Warszawa 1827. 3 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 6; pierwodruk: Warszawa 1865. 4 Tamże, s. 7–8. 428 �roku odwiedził, według własnych słów zamieszczonych we wstępie, Bilczę, Góry Wysokie i Rytwiany. Był wówczas gościem rodziny Gregorowiczów w Bilczy. Jana Kantego Gregorowicza, pisarza i publicystę, znał z Warszawy, gdyż pod koniec lat czterdziestych obydwaj publikowali swoje artykuły na łamach „Biblioteki Warszawskiej”. Wprawdzie Jan Kanty w 1847 roku przeniósł się do Zegrza nad Narwią, ale w majątku pozostali członkowie jego rodziny – Maria i Cyprian Hennelowie. Nie wiadomo natomiast, u kogo Kolberg zatrzymał się w Rytwianach i Górach Wysokich. Prawie wszystkie zachowane manuskrypty zawierają zapisy melodii i tekstów pieśni (także weselnych i na okrężne) z wymienionych trzech miejscowości, a także kilku innych, jak na przykład Kichary, Klimontów, Chmielnik i Staszów1, dokumentują więc wyłącznie folklor muzyczny regionu. Wyjątek stanowią zarejestrowane ze słuchu opowieści ludowe opatrzone w rękopisie notą lokalizacyjną: „od Ożarowa”2 oraz notatki terenowe do słowniczka, sporządzone w okolicach Klimontowa3. Bardzo możliwe, że opisy wesel oznaczonych numerami od II do V zostały sporządzone na podstawie relacji informatorów Kolberga, ale obecnie dysponujemy tylko fragmentami czystopisów zawierających kilka pieśni zamieszczonych w „weselu IV”4, a przygotowanych jeszcze do publikacji w artykule Pieśni ludu weselne5. Ostatecznie więc tom, który po włączeniu do serii Lud także Pieśni ludu polskiego z 1857 roku otrzymał numer „II”, zawiera niewiele materiałów etnograficznych, zamieszczonych w krótkim rozdziale „Wiadomości topograficzno-etnograficzne” oraz w stosunkowo obszernych „Przypisach”. Dość szczegółowe opisy ubioru, wesela I i okrężnego oraz szereg informacji uzupełniających tę tematykę, a zawartych właśnie w „Przypisach”, pochodzi 1 O pobycie w Staszowie w 1860 roku Kolberg pisał w cz. I Radomskiego (DWOK T. 20), s. 102; pierwodruk: Kraków 1887; chodzi jednak najpewniej o podróż z roku 1859. 2 Rkp. terenowy Kolberga, Arch. PTL, teka 16, sygn. 1213, k. 4a; Kolberg opublikował te teksty w Sandomierskiem, zob. DWOK T. 2, s. 273. 3 Rkp. terenowy Kolberga, Arch. PTL, teka 16, sygn. 1213, k. 5; część wyrażeń opatrzona jest notą lokalizacyjną: „Klimontów”. 4 Dotyczy to pieśni oznaczonych w Sandomierskiem numerami: 107–110 i 114, ich źródłem są czystopisy Kolberga, Arch. PTL, sygn. 1224, k. 34–35 bez not lokalizacyjnych i Arch. PTL, teka 15, sygn. 1204, k. 32, z lokalizacją: „od Sandomierza, Dzikowa, Tarnobrzegu, Leżajska”. 5 Pieśni ludu weselne były publikowane w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1847–1849; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), s. 442–674. Zapisy z okolic Sandomierza zostały opublikowane w wymienionym czasopiśmie w roku 1849: T. 4, s. 383–387, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, s. 643–651. 429 �z literatury, a przede wszystkim z prac Jana Kantego Gregorowicza, autora czterotomowych Obrazków wiejskich oraz kilku innych publikacji dotyczących folkloru okolic Bilczy1. Niewątpliwym natomiast atutem Sandomierskiego są ilustracje, w tym dwie barwne, przedstawiające stroje z okolic Szydłowca i Iłży oraz spod Dzikowa, a także czarno-biały drzeworyt „Sobótka z Bilczy”. Zostały one wykonane na podstawie rysunków Wojciecha Gersona, malarza, ale i etnografa z zamiłowania, z którym Kolberg współpracował później wielokrotnie, planując ilustracje do kolejnych monografii. Ryciny przygotowała już w 1863 roku pracownia Maksymiliana Fajansa, a sam drzeworyt przedstawiający sobótkę kosztował 12 i pół rubla2, co było wydatkiem niebagatelnym dla autora, podobnie jak druk nut oraz kolorowych litografii przedstawiających ubiory. Autor nie był jednak zadowolony ze swego dzieła i określił je we wstępie do Kujaw jako skreślone „z materiałów, na jakie mnie stać było”3. Po latach Sandomierskie stało się ponownie przedmiotem opisu jako podregion w dwutomowym Radomskiem. Z pierwszą monografią Kolberga wiąże się sugestia etnografia wielkopolskiego, Adama Glapy, który w krótkiej publikacji z 1956 roku próbował udowodnić, że Sandomierskie wzorowane było na pracy Leopolda Haupta i Jana Arnošta Smolerja Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow4, a tezę swoją poparł słowami Mikołaja Akielewicza z 1856 roku dotyczącymi planów pracy nad pieśniami litewskimi: „Pan Kolberg będzie badał wyłącznie charakter muzyki litewskiej. Obrobimy ten przedmiot na wzór dzieła Volkslieder der Wenden”5. Ostateczne wnioski Adama Glapy mó1 J.K. Gregorowicz napisał m.in. Obrazki wiejskie, T. 1–4, Warszawa 1852 i Wiejskie zarysy, T. 1–2, Warszawa 1854; obie prace były wcześniej drukowane w odcinkach w „Bibliotece Warszawskiej”, zob. Literatura cytowana i odnotowana przez Kolberga w „Sandomierskiem”, w: O. Kolberg Sandomierskie. Suplement do tomu 2, s. 174–175. 2 Rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, k. 9; tam wśród wydatków z 1863 roku pod datą 23 stycznia wymieniona kwota 12,5 [rubla] za drzeworyt sobótki; z 9 XI 1863 roku pochodzi też list M. Fajansa do Kolberga z prośbą o opłacenie wykonanych 2 miesiące wcześniej rycin, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 97. 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 5; pierwodruk: Warszawa 1867. 4 Zob. A. Glapa Wpływ Łużyczanina Smolerja na prace Oskara Kolberga, „Lud” 1956, t. 42, s. 421–424; A. Glapa zwrócił uwagę na pozorne podobieństwo w układzie treści i proporcji pieśni w stosunku do materiału etnograficznego Sandomierskiego i zbioru pieśni L. Hawpta, J.A. Smolerja, Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow, T. 1–2, Grymi 1841–43; ta ostatnia była faktycznie pracą Smolerja, natomiast Hawpt (w wersji niemieckojęzycznej: Haupt) w niewielkim tylko stopniu był jej współautorem. 5 Cytat podano za artykułem A. Glapy Wpływ Łużyczanina Smolerja…, s. 423. 430 �wiące, że „Za wzór pisania prac swoich obrał Kolberg dzieło Smolerja” i że „Łużyczanin Jan Ernst Smolerj swą pracą oddziałał na O. Kolberga, a przez niego na całe ludoznawstwo europejskie w XIX w.”1 wydają się zbyt kategoryczne. Nie ma nawet pewności, czy przed rokiem 1865 Kolberg zapoznał się z dziełem Łużyczanina, czy też stało się to dopiero podczas pracy nad W. Ks. Poznańskiem, to jest około roku 18742. Jeśli nawet liczne wypisy z Pjesnicek sporządził wcześniej, to mają one raczej związek z pracami porównawczymi nad folklorem muzycznym. Sandomierskie natomiast jest efektem zmian w edytorskiej działalności autora i zapewne też stopniowej ewolucji jego spojrzenia na kształtującą się etnografię. Na zmianę poglądów, tak jak i na koncepcję monografii, wpłynąć mogła lektura innych badaczy folkloru, jak choćby Antoniego Marcinkowskiego, autora Ludu ukraińskiego3. Tę publikację Kolberg również znał bardzo dobrze i dysponował nawet manuskryptem trzeciego tomu, o czym wspomniał w swoim wykazie tek: „Rękopis po śp. Nowosielskim (Marcinkowskim) pozostały jako tom 3 jego Ukrainy (dwa pierwsze tomy wyszły z druku w Wilnie) obejmujący pieśni i opis wesela (aneks)”4. Natomiast tom drugi, poza wspólnym dla całości tytułem Lud ukraiński, nosił jeszcze podtytuł: Jego pieśni, bajki, podania, klechdy, zabobony, obrzędy, zwyczaje, przysłowia, zagadki, zamawiania, sekreta lekarskie, ubiory, tańce, gry, co również nasuwa skojarzenia z Kolbergowskimi monografiami. O ile pewnych podobieństw w układzie pracy można doszukiwać się w publikacjach poprzedników, to wydaje się pewnym, że koncepcja programu badawczego Kolberga zawartego w liście otwartym do redakcji „Biblioteki Warszawskiej” w lutym 1865 roku, a wcześniej w prywatnej korespondencji do jednego z informatorów5 mogła opierać się na prekursorskich w dziedzinie ludoznawstwa postulatach badawczych Hugona Kołłątaja. Wytyczne do gromadzenia materiałów Kołłątaj zawarł w liście z 15 lipca 1 Tamże, s. 424. Problem ten omówiła A. Skrukwa Materiały łużyckie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Łużyce (DWOK T. 59/I), s. VIII–XI. 3 Zob. A. Nowosielski [właśc. A. Marcinkowski] Lud ukraiński, T. 1 i 2, Wilno 1857. 4 Wzmianka dotyczy teki 25, zob. O. Kolberg Wykaz tek rękopiśmiennych z 10 I 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 747. Trzeci tom Ludu ukraińskiego nie ukazał się drukiem, a manuskryptu nie ma obecnie w zbiorach Kolberga. 5 Brulion listu Kolberga do K. Śmiechowskiego z 26 XII 1864 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 97–99; tam w stosunku do cytowanego dalej listu otwartego skrócony opis przedmiotu badań. 2 431 �1802 roku skierowanym do księgarza, Jana Maja, opublikowanym po raz pierwszy w „Pamiętniku Warszawskim” w 1810 roku1. Program napisany w twierdzy w Ołomuńcu wyrósł na gruncie ogólniejszej koncepcji autora, który widział konieczność opracowania obszernego dzieła dotyczącego historii Polski. Jedna z jego części zawierać miała opis obyczajów, zwyczajów i obrzędów narodu z odwołaniem do „tradycji początkowych”, których poznanie możliwe było tylko przez zapoznanie się z obyczajami „pospólstwa”. Kołłątaj wymienił szczegółowo przedmioty wymagające opisu. Celem dzieła było, według jego słów, nie tylko wyjaśnienie tak zwanej historii początkowej, ale też pozostawienie rzetelnego świadectwa o obyczajach ludu. Jako potencjalnego autora takiej pracy widział prawdopodobnie Tadeusza Czackiego i być może dlatego pisząc do niego w 1803 roku, załączył także list do Maja. Po opublikowaniu korespondencji obu humanistów w 1844 roku program napisany w Ołomuńcu w 1802 roku stał się powszechnie znany i mógł być inspiracją do wielu inicjatyw badawczych2. Porównanie tekstów Kolberga i Kołłątaja sugeruje, że przyszły autor Ludu mógł inspirować się listem do Maja zarówno w kwestii zakresu badań (wymienionych w kolejnych bardziej uszczegółowionych punktach i w nieco innej kolejności niż w liście Kołłątaja), ich zasięgu (tzw. prowincjami czyli powiatami), jak i częściowo metod pozyskiwania materiałów (na drodze korespondencji). Kołłątaj postulował opisanie ubiorów, obrzędów (wesel, pogrzebów i urodzin), zabaw i zwyczajów w cyklu rocznym, w tym pieśni, muzyki i instrumentów, guseł i zabobonów, do których zaliczał sobótki, fizjonomii ludu, pożywienia, mieszkań, budownictwa, sprzętów domowych i zajęć gospodarskich, nałogów i wad ludu oraz chorób i sposobów ich leczenia, a także różnic w mowie. Kolberg natomiast pisał3: Do przedmiotów, na jakie wszechstronną zwrócić baczność uprasza się, należą: 1. Wieś i chata. Opis szczegółowy i nazwa w mowie ludowej (jeśli istnieje) części jej zewnętrznych i wewnętrznych, mianowicie ścian, węgłów, dachu, drzwi, 1 List H. Kołłątaja do T. [!] M[aja], „Pamiętnik Warszawski” 1810, T. 2, s. 27–42. List H. Kołłątaja do J. Maja, w: X. Hugona Kołłątaja korespondencja listowna z Tadeuszem Czackim, T. 1: Kraków 1844, s. 12–30. 3 Kolberg przedstawił swój program w 11 punktach w innej niż Kołłątaj kolejności, fragmenty listu Kolberga Do Redakcji Biblioteki Warszawskiej… podano za: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 102–105; pod każdym z wymienionych przez niego punktów zamieszczono drukiem pochylonym odpowiadające im fragmenty z programu Kołłątaja za wydaniem z 1844 roku. 2 432 �okien, strzechy, sieni i przedsionka, izby, komory i znajdujących się tu części, sprzętów i naczyń, a zarazem podwórza, studni, płotu, ogrodu, różnych budynków gospodarskich, jak: stodoły, obory, chlewa itd. z wykazaniem, z jakiego drzewa każda rzecz się obrabia. [u Kołłątaja to fragment punktu 7: o gatunkach pożywności i onych zaprawiania sposobie, o mieszkaniach, o sposobie budowania, o gatunkach sprzętów do wygody w życiu] Oczywiście, typ tu stanowić ma najdawniejszy i najpowszechniejszy niegdyś sposób stawiania, o ile się zachował. Do opisu przydałby się i rysunek, plan lub widok. Jakie są zwyczaje przy budowaniu lub zwaleniu chałupy; jakie zabobony? (może podania lub zaklęcia w narzeczu ludowym). Jakie są ulice wioskowe i jakie chat rozpołożenie względem siebie i ulicy. Jakie kościoły, smentarze i ogrodzenia? 2. Praca i zajęcia domowe i gospodarskie wieśniaków. Jaki pod tym względem tryb życia? Przysłowia. Wady i nałogi (powiastki o tym). Cera ciała i barwa włosów. Charakter ludu; jego skłonności i temperament. Sposób myślenia i ruchy. [u Kołłątaja punkt 6: o postaciach i fizjognomiach, 8: o pasterstwie i rolnictwie, punkt 9: o rękodziełach pospólstwa, punkt 10: o nałogach i wadach] 3. Żywność. Co zwykle jadają i pijają? O jakiej porze, wiele i przy jakich ceremoniach lub zabobonach? [u Kołłątaja fragment punktu 7: o gatunkach pożywności i onych zaprawiania sposobie, o mieszkaniach, o sposobie budowania, o gatunkach sprzętów do wygody w życiu] 4. Ubiór mężczyzn, kobiet i dzieci, odświętny i codzienny. Materia. Krój i koszt krawiecczyzny i materiału. Ozdoby i barwa. Czy był dawniej inny ubiór i jakim ulegał odmianom? [u Kołłątaja punkt 2: różnice w ubiorze nie tylko co do kroju, ale nawet co do koloru, żadnego gatunku ich okrycia nie opuszczając] 5. Mowa, czyli narzecze prowincjonalne. Jej właściwości i odmiany gramatyczne (niezwykłe). Sposób wymawiania i wysłowienia się miejscowy. Wyrazy orygi433 �nalne (prowincjonalizmy) tam używane lub obce przyswojone. Próbka takowej mowy. Słowniczek miejscowych wyrazów. [u Kołłątaja punkt 1: różnice w ich mowie albo dialektach jednej mowy] 6. Przysłowia, zdania, bajki, powiastki, klechdy, legendy, podania itp., o ile możności (lubo niekoniecznie) w mowie potocznej, miejscowej, oddane. 7. Zabobony, gusła (zaklęcia), przesądy (lekarskie, myśliwskie, pasterskie, o zwierzętach i ptakach, karczemne, domowe, gospodarskie itp.), dykteryjki o czarach, diabłach, czarownicach, wiedźmach, upiorach, strzygach, zmorach, wilkołakach, duchach i duszach pokutujących. Przesądy odnoszące się do pór roku, klimatu, zasiewu, zbioru, przy dożynkach, weselu, chrzcinach i pogrzebach. [u Kołłątaja fragment punktu 5: o gusłach i zabobonach jak mówią, a w rzeczy samej o dochowanych niektórych zwyczajach dawnej religii pogańskiej jako to: o sobótkach podczas przesilenia dnia z nocą letniego i podobnych innych i punkt 11: o chorobach szczególnych i sposobie ratowania chorych między pospólstwem] 8. Pieśni, o ile możności z nutą, a choćby i bez niej, oddane mową miejscową. Pieśni nabożne i dziadowskie. 9. Tańce. Opis tychże i nuta, jeśli można. [u Kołłątaja punkt 4: o zabawach pospólstwa stosownie do części roku, o ich muzyce, o instrumentach muzycznych, o godach rocznych, czyli o saturnaliach i o bachanaliach, o pieśniach wesołych, pasterskich, żałobnych, historycznych] 10. Obrzędy, mianowicie: a) Wesela, szczegółowo ze wszystkimi opisane ceremoniami, igraszkami i żartami. Jakie przy tym stroje, przystrojenia i ozdoby (młodej pary, gości, wozów, koni, naczyń itd.), pieśni, muzyka, tańce, przygotowania młodych, druhen i rodziców, oświadczyny, zaprosiny, zaręczyny, mowy, rozplatania warkocza, ślub, zabawa karczmie, oczepiny, uczty, podarunki, pożegnanie; jak długo, kiedy i u kogo co się odbywa? Posag, czyli wiano. Koszta wesela. b) Chrzciny. Zaprosiny. Przybycie kumów i ich wzięcie się i położnicy. Uczty. Śpiewy. Sposób postępowania z dzieckiem. Jego wychów. 434 �c) Pogrzeby. Ubranie ciała lub mycie. Zwyczaje (zabobony) zaraz po śmierci nieboszczyka tak w chacie, jak i przed nią, i przy wyprowadzaniu z niej ciała przyjęte oraz nad grobem. W jakiej asystencji, liczbie i w jaki sposób ciało prowadzą? Śpiewy i mowy. Stypy. Koszta. Z jakiego drzewa trumna? [u Kołłątaja punkt 3: każdy ich obrządek przy godach weselnych, przy urodzinach, przy pogrzebach, dobrze roztrząsnąć; bo choć te obrządki religia nasza zrobiła jednakiemi, wszędzie wszelako zostało coś z dawnych zwyczajów co do wesołości, smutku itd.] d) Sobótki, zapalane w wigilią św. Jana lub na Zielone Świątki. Pieśni sobótkowe. Zwyczaje. [u Kołłątaja fragment punktu 5: o gusłach i zabobonach jak mówią, a w rzeczy samej o dochowanych niektórych zwyczajach dawnej religii pogańskiej, jako to: o sobótkach podczas przesilenia dnia z nocą letniego i podobnych innych] e) Obchód różnych świąt uroczystych i niedziel w ciągu roku. Kolędy, szopki, zabawy mięsopustne, przebierania się itp. Wielkanoc. Gaik, kogutek, konik itp., z pieśniami. Zabawy i przesądy w dni obchodu pamiątki różnych Św. Pańskich. f) Dożynki. Zwyczaje w czasie żniw w polu. Sposób żęcia i czas jego. Zwyczaje w czasie ich rozpoczęcia i zakończenia. Jakiego kształtu wiją wieniec i z czego? Kto go przynosi do dworu i przy jakich ceremoniach? Jakie przy tym koncepta zabawy? Toż przy siewie zboża. 11. Zwyczaje i piosnki przy różnych zatrudnieniach, jak: przy lnie i przędzeniu, kośbie, sianożęci, pasterstwie, robotach gospodarskich i rzemieślniczych (młócce, órce, bronowaniu, praniu bielizny, dojeniu, kołysaniu dzieci, przy kowalce, ciesielce, ścinaniu drzewa, zwózce chrustu, gnoju itp.). Wieczorne pogadanki (w zimie i w lecie), hulanki w karczmie i domu, zalecanki, zwyczaje na jarmarkach, przy targu i różnych umowach, przy stosunkach z bydlętami (wołami, końmi, owcami, drobiem itd.). [u Kołłątaja fragmenty punktu 4: o zabawach pospólstwa stosownie do części roku, o ich muzyce, o instrumentach muzycznych, o godach rocznych, czyli o saturnaliach i o bachanaliach, o pieśniach wesołych, pasterskich, żałobnych, historycznych]. 435 �I podobnie jak Kołłątaj, Kolberg sugerował sporządzanie rysunków, a materiały miały być, tak jak w liście do Maja, nadsyłane w listach: Do wszystkich tego rodzaju wiadomości nader pożądanymi byłyby i rysunki (gdzie się nadają) i o ile takowe pozyskać się dadzą […]. Sądzę, że gdy dorzucenie cegiełki do dzieła tyle użytecznego i narodowego bardzo jest rzeczą chlubną, a praca ta mozołu wielkiego nie wymaga, więc szanowni obywatele zechcą zwrócić uwagę na powyższą prośbę i zasilać mnie zebranymi przez siebie materiałami, na jakich przy dobrej woli i chęci w poszukiwaniach, z pewnością w okolicy ich zbywać nie będzie1. [Kołłątaj: ułożyć korrespondencyą obszerną po wszystkich częściach Polski, dla zasięgnięcia jak najdokładniejszej wiadomości o obyczajach aktualnych ludów tego kraju, a gdyby można, dostania dobrych rysunków tych wszystkich obiektów.] W marcu 1865 na apel Kolberga odpowiedział między innymi Józef Bliziński, później ceniony komediopisarz. Był rodzinnie związany z Kujawami, w młodości bywał tam wielokrotnie, a w 1845 roku odziedziczył folwark Choceń, gdzie zamieszkiwał do 1854 roku. Interesował się historią i kulturą ludową regionu, gromadził przede wszystkim materiały dotyczące języka, ale potrafił też notować melodie, był autorem kilku publikacji w „Gazecie Codziennej” i Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda. Do Kolberga pisał z Bodzanowa, gdzie prawdopodobnie przebywał jako rezydent, deklarując udostępnienie własnych zapisów. Ostatecznie w monografii Kujaw Oskar wykorzystał przede wszystkim jego rękopisy zawierające notatki językowe oraz fragmenty tekstów z artykułów, ale pomoc Blizińskiego była większa, niż wynika to z zachowanych notatek, i polegała też na dzieleniu się wiadomościami o regionie oraz na organizacji pobytu badacza na Kujawach2. Z Józefem i jego żoną Pelagią Kolberg przyjaźnił się nadal w latach późniejszych i bywał u nich w Bóbrce w Sanockiem. Natomiast materiały etnograficzne z Kujaw zgromadzone przez Kolberga pochodzą głównie z jego własnych badań oraz są owocem kontaktów z innymi rodzinami. 1 Tamże, s. 105. Postać Józefa Blizińskiego, jego kontakty z Kolbergiem szczegółowo omówiła A. Skrukwa „Kujawy” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3–4 cz. II (DWOK T. 72/II), s. VI–XVIII. 2 436 �W sierpniu 1865 roku Oskar udał się bowiem w drugą podróż po Kujawach. Pięć lat wcześniej odwiedził Bogusławice, Redecz, Kłonowo, Bodzanowo i Otmianowo, a także prawdopodobnie Płowce i być może Służewo1. Skupiał się głównie na zapisach melodii ludowych, a w szczególności na tak zwanym tańcu kujawskim, którym był zafascynowany, i któremu poświęcił oddzielne studia2. Teraz musiał zebrać informacje odpowiadające nowej koncepcji wydawniczej. Jego stacjami badawczymi stały się ponownie Bogusławice i Bodzanowo, gdzie gościł u znanych już sobie Komeckich i Biesiekierskich, a także Głuszyn, będący własnością Sokołowskich, i Ruszkowo, dobra Antoniego Morzyckiego. Były to, jak już wspomniano, miejscowości leżące na terenach pozostających pod zaborem rosyjskim, jednak monografia miała na celu opis całego regionu, który dla Kolberga był przede wszystkim krainą historyczną, podzieloną przez zaborców. Charakteryzował Kujawy słowami Józefa Blizińskiego: Kujawy, prowincja dawnej Polski po lewym brzegu Wisły, pomiędzy tąż rzeką a Notecią i Gopłem rozciągająca się, obejmuje w Królestwie powiat włocławski (do r. 1848 kujawskim zwany), przytykający na północ do Wisły oraz w Prusach, a w szczególności w W. Księstwie Poznańskiem, część regencji bydgoskiej, mianowicie powiat inowrocławski3. O ile więc w przypadku wielu późniejszych monografii zasięg terytorialny opisywanych w nich regionów wyznaczyły ostatecznie granice administracyjne, to w Kujawach decydującą rolę odegrał aspekt historyczno-geograficzny. Kolberg, który zabiegał o wsparcie finansowe w różnych instytucjach, w liście do Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego pisał wprawdzie o zamiarze wydania tomu zawierającego opis powiatu 1 Pięć pierwszych miejscowości Kolberg wymienił w Notatniku zawierającym rachunki…, k. 14; Płowce i pobyt u Wodzińskich (mieszkających w Służewie) Kolberg wspomniał obok innych miejscowości w brulionie listu do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 117. 2 Prace badacza związane z tańcem kujawskim dokumentują trzy zespoły rękopiśmienne znajdujące się obecnie w dwóch tekach: Arch. PTL, teka 42, sygn. 1350, k. 139–184 oraz Arch. PTL, teka 51, sygn. 1358, k. 1–19 i tamże, k. 21–40, a także opisy tego tańca, zob. O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 199–208; tańce kujawskie zostały opublikowane w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3–4 cz. I (DWOK T. 72/I). 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 15; pierwodruk: Warszawa 1867; tam za: J. Bliziński Kujawy, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 16: Warszawa 1864, s. 421. 437 �„włocławskiego (Kujaw)”, ale już w kolejnym zdaniu wydawał się zapobiegliwie usprawiedliwiać włączenie materiałów z powiatu inowrocławskiego: Gdy granice administracyjne nie zawsze mogą służyć za zasadę do opisów etnograficznych, przeto i opisy moje, w miarę potrzeby lub obfitości nabytych materiałów, dla dokładności przedstawienia przekraczać nieraz będą za obręb powiatu, a nawet niekiedy po dwa lub więcej takowych powiatów w sobie obejmować1. Kujawy to jednak przede wszystkim region etnograficzny (w przeciwieństwie do niektórych regionów wyznaczanych granicami guberni, takich jak Radomskie, Kieleckie czy Lubelskie). O mieszkańcach Kolberg pisał wprawdzie, że to „jedna z najwydatniejszych gałęzi plemienia wielkopolskiego”2, ale jednocześnie dodawał: „mają odrębny swój śpiew i taniec, jak mają wyłączny ubiór i gwarę”3, a w rozdziale „Lud” zamieścił cytat z publikacji mówiący, że „tworzą zupełnie osobny typ naszego narodu”4. Dla charakterystyki Kolberga jako badacza istotne jest jednak, że Kujawiakom poświęcił oddzielną monografię, natomiast traktowanie ich jako podgrupy Wielkopolan, bądź uznanie ich za grupę odrębną stanowiło problem także dla późniejszych badaczy, których celem była klasyfikacja etnograficznych grup Polski5. Kolberg zwrócił też uwagę na uzależniony od środowiska przyrodniczego wewnętrzny podział Kujaw na polne (czyli właściwe) i borowe (czyli leśne). Mieszkańców tych drugich scharakteryzował dość szczegółowo, pisząc między innymi: Borowiacy ci (osobliwie od Sompolna, Brdowa, Przedcza) nie uważają się niemal za Kujawiaków i gdy mówią, że idą na Kujawy, znaczy to, że dążą do żyznych czarnoziemów i płaszczyzn pod Radziejowem i Kruszwicą rozłożonych6. 1 Brulion listu Kolberga do Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego bez miejsca i daty, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 133. 2 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 8. 3 Tamże. 4 Tamże, s. 54; tę wypowiedź przywołał Kolberg za: F.S. [F.M. Sobieszczański], Obrazy wielkopolskie, „Tygodnik Ilustrowany” 1860, nr 57. 5 Adam Zakrzewski określił Kujawiaków i Łęczycan jako „grupę przejściową między wielkopolską a mazowiecką”, zob. tenże, Nasz obszar etnograficzny, Wisła 1888, T. 2, s. 186. Jan S. Bystroń uznał Kujawiaków za odrębną grupę etnograficzną, związaną z Wielkopolską, ale też mającą cechy wspólne z Pomorzem, zob. J.S. Bystroń Etnografia Polski, Poznań 1947, s. 29. 6 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 53. 438 �Być może zamieszczenie przez Kolberga w monografii regionu kilku obszernych fragmentów poświęconych Borowiakom spowodowało trwałe ich włączenie do etnograficznej mapy Polski, co uczynił między innymi w 1925 roku Jan S. Bystroń1 i co widnieje współcześnie jako hasło w Wikipedii, z wyraźnym ukierunkowaniem na ich miejsce zamieszkania: „w okolicach Sompolna, Brdowa, Przedcza”2, brzmiące jak cytat z trzeciej serii Ludu. Charakterystyce ludności, począwszy od tej monografii, poświęcony będzie oddzielny rozdział, umiejscowiony zawsze jako drugi, po rozdziale „Kraj”. Znajdziemy w nim opisy wyglądu zewnętrznego, cech mieszkańców, ich wad i zalet, ubioru, pożywienia, chałup, sprzętów domowych i gospodarskich oraz zajęć włościan. W Kujawach Kolberg włączył tu jeszcze materiały dotyczące przesądów i czarów, które później znajdować się będą po opisach obrzędów i pieśniach w rozdziale „Świat nadzmysłowy”. Istotnym elementem tej części publikacji są wzmianki dotyczące stosunków społecznych, wypowiedziane wprost lub poprzez przytoczone anegdoty funkcjonujące wśród kujawskich włościan. Teren Kujaw to także obszar osadnictwa niemieckiego i choć zadaniem Kolberga, jakie sam sobie stawiał, było opisanie kultury rdzennych mieszkańców, to w przypadku wielonarodowych społeczności trudno mu było pominąć problem współegzystowania różnych nacji. Badacz wielokrotnie więc poruszał ten temat: W całych Kujawach żyje wielka liczba osadników niemieckich. Osady ich, holendrami, olendrami zwane, zbudowane zwykle w sposób niemiecki, oczywiście nieco zmieniony wymaganiami miejscowości, zbudowane nieraz pod sznur lub ciasno, odznaczają się porządkiem, czystością i małymi zwykle za domem sadkami. Ludność ich lubo miejscami już od półtorasta wieku i dawniej osiedlona w kraju lub doń przez szlachtę na czynsz sprowadzona, zachowała atoli strój, zwyczaje, obyczaje i język swój narodowy. Są po większej części ewangelikami. Żenią się i żyją zwykle między sobą, mało się udzielając i łącząc z chłopem kujawskim i pracowicie rolę swą uprawiają3. Dla cenzora w zaborze rosyjskim (Kujawy wydane zostały jeszcze w Warszawie) nie były widocznie zbyt drażliwe słowa o germanizacji zawarte w dalszej części tego opisu: 1 J.S. Bystroń Ugrupowania etniczne ludu polskiego, Kraków 1925, s. 20. Zob. www.pl.wikipedia.org/wiki/Borowiacy-Kujawicy (dostęp: 30.09.2021). 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 61. 2 439 �W Kujawach pruskich, gdzie cała administracja posługuje się językiem niemieckim przy napływie cudzoziemców, żywioł germański daleko silniej przeniknął. Miasta już w połowie niemieckie i cały pas nadwiślański od Torunia aż po Bydgoszcz, równie jak i to miasto, w większej części uległy germanizacji; lubo dalej ku północy poza Fordonem, żywioł polski dość krzepko się jeszcze utrzymuje1. W monografii znajdziemy też spostrzeżenia dotyczące miejscowej społeczności żydowskiej: Żydzi posiadają tu te same wady i zalety, jakiemi plemię ich wszędzie się odznacza. Powiedziałbym jednak, że kujawscy są od innych porządniejsi, czyściejsi i rzetelniejsi w swych zobowiązaniach. W Kujawach pruskich z łatwością ulegli zniemczeniu. I nic dziwnego; lud ten wszędzie będąc tułaczem, czepia się zwykle narodowości panującej lub kupieckiej, tem bardziej, gdy zepsuty język niemiecki, jakim się od wieków u nas posługuje, ciągnie go łatwiej ku Germanom2. Mimo stosunkowo licznych tego typu wzmianek obraz wzajemnych stosunków najbardziej widoczny jest w folklorze (i tak pozostanie też w kolejnych tomach), między innymi w tekstach pieśni zamieszczanych przez autora (oraz pozostawionych w rękopisach), których nie opatrywał przecież żadnym komentarzem, a które bardzo trafnie oddają nastawienie poszczególnych grup etnograficznych, etnicznych i społecznych względem siebie. Przykładem mogą być choćby fragmenty pieśni dworskich z okolic Ruszkowa odnoszące się do problemu germanizacji, których Kolberg z oczywistych względów nie mógł opublikować i które zachowały się w jego rękopisie terenowym: Jeśli jesteś Polak prawy, nie znajdziesz tu względu, bo tu tylko samych Niemców biorą do urzędu […]. Teraz Polak język łamie, Miemiec daje baty, Niemiec sobie głowę psuje, jak pisać mandaty […]. Dziś, gdzie się ruszysz na polskiej ziemicy, to wszędzie Moskal lub Niemiec w szlafmycy […]3, 1 Tamże. Tamże, s. 62. 3 Są to fragmenty pieśni opublikowanych w tomie suplementowym, zob. O. Kolberg Kujawy. Suplement… (DWOK T. 72/II), s. 130–132; pisownia „Miemiec” za Kolbergiem, częsta w odnotowanych przez niego tekstach. 2 440 �czy też ten krótki tekst z Kujaw dotyczący włościan z innych regionów Polski: Mazury smutne, Podlasiaki leniwe, Łęczycanie piją dobrze, Płocczanie śpiochy, Krakowiak z Kujawiakiem to dobre chłopy; każdy 6 dni popracuje, siódmy w karczmie przetańcuje1. Problematyka grup etnograficznych, stosunków społecznych i narodowościowych to tylko niektóre z zagadnień ściśle etnograficznych, które poruszane będą także w mniejszym lub większym stopniu w późniejszych monografiach. Kujawy prezentują też znacznie już obszerniejsze niż Sandomierskie materiały z zakresu kultury materialnej. Wprawdzie w świetle zachowanych rękopisów ocenić można, że tylko niewielka ich część pochodzi z zapisów własnych Kolberga, jednak wiadomo, że nie dysponujemy obecnie kompletnymi źródłami zarówno do tej2, jak i pozostałych monografii. Niezależnie bowiem od rozproszenia archiwum Kolberga w XX wieku to jeszcze za jego życia poszczególne karty ulegały przemieszczaniu między tekami, a część materiałów wykorzystana do publikacji była usuwana przez samego autora. Badacz z pewnością poświęcił dużo uwagi ubiorowi Kujawiaków. Świadczą o tym jego liczne notatki i rysunki terenowe dotyczące strojów z okolic Kowala i Więcławic (dziś Więsławice; obie miejscowości niedaleko Bogusławic) oraz z Ruszkowa3. Konfrontował też własne spostrzeżenia z opisami cytowanych przez siebie autorów, między innymi opatrując znakiem zapytania fragment wypisu z Ludu polskiego Łukasza Gołębiowskiego dotyczący koloru wstążki4 czy też zamieszczając przypis do opinii Józefa Łepkowskiego na temat rzekomego podobieństwa ubiorów kujawskich i krakowskich: 1 Tamże, s. 57. A. Skrukwa pisze o terenowych materiałach z Kujaw, że „zachowały się zwykle wtedy, gdy na tej samej karcie znajdowały się także notatki z innego regionu”, zob. tejże „Kujawy” Oskara Kolberga…, (DWOK T. 72/II), s. XLIII. 3 Rkp. i szkice terenowe Kolberga, Arch. PTL, teka 47, sygn. 1353/II, k. 5 i Arch. PTL, teka 36, sygn. 1320, k. 108 i 109. 4 Mowa o cytacie z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 37 zamieszczonym w cz. I Kujaw (DWOK T. 3), s. 69, który Kolberg opatrzył znakiem zapytania odnoszącym się do karmazynowej wstążki. 2 441 �Autor więcej tu podobieństwa dopatrzył, niż go jest w istocie. Wszakże z wyjątkiem jedynie barwy, widoczna między obu temi ubiorami zachodzi różnica w kroju, kształcie i charakterze1. Zainteresowania Kolberga ubiorem kujawskim znajdują odzwierciedlenie w bogatej ikonografii przygotowanej do monografii w postaci czterech barwnych litografii i kilkunastu czarnobiałych drzeworytów. Wykonane zostały na podstawie rysunków Wojciecha Gersona, który na początku lat pięćdziesiątych podróżował po Kujawach i wykorzystał własne prace, ale też oparł się na fotografiach wykonanych w zakładzie Wolfa Majera Majorkiewicza we Włocławku. W rękopisach terenowych Kolberga na tych samych kartach co opisy strojów widnieją też zwykle jego notatki (niekiedy ze szkicami) dotyczące sprzętów domowych i gospodarskich, wraz z ich gwarowymi nazwami. Informacje te badacz uzupełniał także po zakończeniu podroży. Podobne zapiski (notatki dotyczące gospodarstwa, sprzętów rybackich, zawołania na zwierzęta) widnieją bowiem na odwrocie listu Michała Sokołowskiego z Głuszyna napisanego do Kolberga w listopadzie 1865 roku2, a więc już po jego powrocie do Warszawy. Wraz z listem Sokołowski nadesłał zresztą zebrane przez siebie materiały z zakresu folkloru słownego. Natomiast informacje dotyczące konstrukcji chaty z 1616 roku przesłał Ludwik Komecki z Bogusławic. Opracowując monografię do druku, autor dopytywał o detale budynku, których zapewne nie zdołał zanotować i naszkicować. Komecki odpowiedział sumiennie na zadane pytania i zamieścił stosowne rysunki. Szkice innych budynków wykonała prawdopodobnie jego córka Ludwika3. Opisy wnętrza Kolberg uzupełnił na postawie publikacji Józefa Blizińskiego4. 1 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 71, przypis 1; uwaga Kolberga odnosi się do opinii J. Łepkowskiego zamieszczonej w jego pracy O zabytkach Kruszwicy, Gniezna i Krakowa oraz Trzemeszna, Rogoźna, Kcyni, Dobieszewka, Gołańczy, Żnina, Gąsawy, Pakości, Kościelca, Inowrocławia, Strzelna i Mogilna; sprawozdania i studia, Kraków 1866, s. 173. 2 Notatki Kolberga na odwrocie listu, zob. rkp. w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 146 i 147; materiały te zostały wykorzystane w cz. I Kujaw (DWOK T. 3) na s. 59, 84, 89. 3 Zob. list L. Komeckiego do Kolberga z 20 I 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 146–147, por. O. Kolberg, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 78 i 79. Na podstawie szkiców wykonanych prawdopodobnie przez Ludwikę (po mężu Kretkowską) wykonano drzeworyty zamieszczone na s. 77, 80 i 82. 4 Kolberg wykorzystał m.in. artykuł J. Blizińskiego Z Kujawskiego w końcu stycznia. Korespondencja „Gazety Codziennej”, „Gazeta Codzienna” 1861, nr 61–63. 442 �Monografia Kujaw nie posiada jeszcze typowego dla całego cyklu układu rozdziałów. Po opisie „Ludu” Kolberg zamieścił ponad czterdzieści opowieści (bajek, klechd, gadek) oraz przysłowia i zagadki, a dopiero po nich rozdziały „Zwyczaje”, „Obrzędy polne” i „Obrzędy domowe”, dodając między nimi „Gry”. W opublikowanych materiałach, poza folklorem muzycznym i słownym, jest spora liczba opisów opatrzonych notami lokalizacyjnymi odpowiadającymi podróżom Kolberga, na przykład opis zwyczajów związanych ze środą popielcową w Bodzanowie i Głuszynie, opis gier z Ruszkowa, Głuszyna, Kowala (Bogusławice), fryca z Bodzanowa czy wesela z okolic Bodzanowa i Bogusławic. Jednak wobec braku zachowanych manuskryptów (poza zapisami części pieśni) nie można stwierdzić, czy zamieszczone teksty sporządzone zostały na podstawie własnych zapisków Kolberga, czy też nadesłanych mu przez inne osoby informacji. W rozdziale „Obrzędy polne” znalazły się znane powszechnie, choć funkcjonujące w różnych regionach pod różnymi nazwami zwyczaje związane z zakończeniem żniw (wieńcowe, okrężne) i z wyzwoleniem młodego parobka (fryc, wilk,) oraz charakterystyczny dla Kujaw zwyczaj wyboru „króla pasterzy”. Opis tego ostatniego (wraz z nazwą) zaczerpnięty został z pracy Gry i zabawy1 Łukasza Gołębiowskiego, który z kolei przedrukował go ze wstępu do utworu Feliksa Jaskólskiego Pasterze na Bachorzy. Sielanki kujawskie z 1827 roku. Kolberg, w przypisach do pierwszej części monografii, zamieścił fragmenty tej sielanki przedstawiającej zarzucony już zwyczaj, o który badacz dopytywał mieszkańców: Obecnie wszakże obrzęd ten jest zarzuconym w miejscach nad Bachorzą, o których broszura wspomina. Od dwóch niemal generacyj nie zajmują się nim wcale, a starzy ludzie, których o to rozpytywałem, zaledwie kilka drobnych szczegółów powiedzieć jeszcze o nim umieli. Wszakże pochód z wołem dobrze oni zachowali w pamięci. Toż samo tyczy się i wielu innych stron Kujaw, gdzie chyba wyjątkowo obyczaj ten się pojawia2. Pierwsza część Kujaw jako jedna z nielicznych monografii opracowana i wydana została praktycznie na bieżąco, dwa lata po zakończeniu badań. Część druga, poza kolejnymi przypisami do poprzedniego woluminu 1 Ł. Gołębiowski, Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831, s. 119–122. 2 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 241. 443 �i słowniczkiem, poświęcona już była prawie wyłącznie pieśniom i folklorowi muzycznemu, a ciekawe i obszerne materiały dotyczące gwary kujawskiej autor zamieścił w przypisach. Pomimo daty „1867” na karcie tytułowej tom ten opublikowany został dopiero w 1869 roku. W czasie, gdy kończył się druk Kujaw, według słów Kolberga, gotowe było trzytomowe Krakowskie1, o którego wydanie autor starał się początkowo w Ossolineum. Porozumienie z Towarzystwem Naukowym Krakowskim spowodowało jednak, że rękopis złożony został w drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego. Monografia, składająca się ostatecznie z czterech tomów, dotyczyła niewielkiego obszaru określonego nawet podtytułem Okolice Krakowa. Kolberg włączył jednak do Krakowskiego także odleglejsze miejscowości należące do ówczesnego Wielkiego Księstwa Krakowskiego, które od 1867 roku składało się z powiatów krakowskiego i chrzanowskiego. Taki właśnie obraz regionu, opartego o granice administracyjne, ujawnia się w krótkim opisie: Okolica stanowiąca przedmiot moich poszukiwań, składa się prócz samego Krakowa: z ziemi b. okręgu wolnego miasta, a następnie W. Księstwa Krakowskiego, oraz z dwóch przyległych jej wąskich pasów nadgranicznych […]2, a także w zamieszczonym w ostatniej części spisie miejscowości wspomnianych powiatów krakowskiego i chrzanowskiego. Odpowiada on też ówczesnym poglądom Kolberga na zasięg terenów, których dotyczyć miały poszczególne opracowania. W 1872 roku pisał: Polska bowiem, jak każdy kraj, składa się z cząstek, z prowincji. Nim się zatem skutecznie zdołamy rozpatrzeć po całym jej obszarze, wypada nam z konieczności zamknąć się poprzednio w ciasnym obrębie nie tylko jednej, ale każdej z osobna prowincji i takową obejrzeć po szczególe […]. Im mniejszą będzie przestrzeń naszych poszukiwań (np. powiatami), tym większa urośnie masa pozyskanych przez nas szczegółów […]3. 1 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 297–298, tam dokładniej Kolberg podał zawartość tomów Krakowskiego. 2 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 4; pierwodruk: Kraków 1871. 3 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi, ze szczególnym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera) czytana na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły 444 �Pierwsza część Krakowskiego zbudowana była podobnie jak Kujawy, ale Kolberg wyłączył z niej opowieści ludowe, dla których przeznaczony został oddzielny, czwarty tom monografii, zawierający także zagadki, przysłowia i wiadomości o języku, w tym spisy nazwisk i nazw miejscowości. Materiały etnograficzne znalazły się więc w części pierwszej (opis kultury materialnej i zwyczajów), drugiej (obrzędy) i trzeciej (wierzenia określone już jako „Świat nadzmysłowy”). Po obszernym historyczno-geograficznym opisie kraju, zawierającym też podania i przysłowia związane z Krakowem, następuje charakterystyka ludu według poszczególnych grup etnograficznych. Kolberg, opierając się głównie na publikacjach Józefa Mączyńskiego i Władysława Anczyca1, ale też na pracach innych autorów, opisał Ogrodników i Prądniczan zamieszkujących lewy brzeg Wisły oraz Podgórzan na prawym brzegu, wśród których wyróżnił jeszcze Kijaków, Skawiniaków i Świątniczan. Wcześniej planował oddzielną monografię poświęconą Podgórzanom, teraz jednak, podobnie jak uczynił to Mączyński, włączył ich opis do przygotowanej publikacji: Podgórzan tych zamieściłem dlatego w niniejszym opisie, że im także jako bliskim Krakowa sąsiadom i z miastem tem w ciągłe wchodzącym związki służy zwykle nazwa Krakowiaków. Wreszcie piętno krakowskie na mil parę (aż poza Mogilany i Głogoczów) nader tu jeszcze wybitne śród ludu”2. Dopiero charakterystyka grup określonych jako „lud dalszy z lewego brzegu”, do których zaliczeni zostali Krakowiacy-Kopieniacy i Górnicy, oparta jest na materiałach zgromadzonych przez Kolberga. W Krakowskiem był bowiem wielokrotnie (po raz pierwszy w 1842 roku w Modlnicy) jako przyjaciel Józefa Konopki, którego poznał rok wcześniej w Warszawie, i z którym odbył jedną z pierwszych podróży etnograficznych. Oskar bywał więc w należących później do Józefa Mogilanach, ale też w majątkach jego rodzeństwa w Modlnicy i w Tomaszowicach. (DWOK T. 63), s. 262; pierwodruk całości artykułu: „Na Dziś” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266–285. 1 J. Mączyński Włościanie z okolic Krakowa, Kraków 1858; W. Anczyc Obrazy krakowskie, „Tygodnik Ilustrowany” 1862, T. V, nr 132, s. 136–139, nr 133, s. 143–146, nr 135, s. 166–170. 2 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 107; Kolberg miał tu na myśli mieszkańców okolic miasteczka Podgórze w ówczesnym powiecie wielickim, dziś dzielnica Krakowa. 445 �Zatrzymywał się tam zapewne w trakcie wyjazdów w Tatry w 18571, 1861 i 1863 roku 2. Okresem intensywniejszych podróży w te okolice był koniec lat sześćdziesiątych, kiedy coraz wyraźniej rysowała się wizja publikowania Ludu w Krakowie. Dłuższe pobyty u przyjaciół stały się też wreszcie okazją do zgromadzenia odpowiednich materiałów dla nowego typu wydawnictwa wykraczającego już dalece poza zebrany wiele lat wcześniej folklor muzyczny. Korespondencja i notatki dotyczące wydatków Kolberga potwierdzają jego wielotygodniowy pobyt w Krakowskiem w 1868 roku oraz podróż w te rejony w 18693, podczas których głównymi stacjami badawczymi pozostawały Mogilany, Modlnica i Tomaszowice. Wówczas zebrał zapewne bardzo szczegółowe wiadomości o życiu mieszkańców, ich strojach, żywności, chatach, zagrodach i zajęciach ludności, a także materiały dotyczące podkrakowskich kapliczek i krzyży przydrożnych. Te ostatnie są w monografii tylko wzmiankowane, ale doczekały się obszerniejszego opracowania opublikowanego wraz z drzeworytami w artykule Figury przydrożne, który ukazał się w „Kalendarzu Warszawskim” w 1872 roku 4. Zainteresowania Kolberga kulturą materialną potwierdzają zachowane liczne rękopisy terenowe. Unikatowym natomiast dokumentem jest czystopis rozdziału „Lud” i części rozdziału „Zwyczaje”5. Jest to jedyne w całym archiwum prawie kompletne źródło do tak znacznej części publikacji. Opracowując ten tekst, Kolberg wykorzystał przede wszystkim materiały własne (w mniejszym stopniu notatki Antoniny Konopczanki, która wykonała też część drzeworytów) oraz dostępne publikacje. Analiza tych ostatnich pozwala rzucić światło na niektóre błędnie przypisywane Kolbergowi poglądy, jak choćby ten, że „[…] stara się uchwycić odrębności regionalne, dać ich wytłumaczenie w dość naiwny sposób historią omawianej dzielnicy (np. w Krakowskiem do purpury królów nawiązuje użycie czerwieni 1 Zob. O. Kolberg Korespondencja z Wiednia… (DWOK T. 62), s. 359. Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy… (DWOK T. 35), s. IX i X. 3 Zob. m.in. rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, tam na k. 16 także wzmianka o podróży do Krakowa w 1867 roku; list Kolberga do L. Wegnera z 22 XI 1868 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 264–265 i list B. Hoffa do Kolberga z 15 V 1869, tamże, s. 324–325. 4 Zob. O. Kolberg Figury przydrożne, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 337–341; pierwodruk: „Kalendarz Warszawski” J. Ungra na rok 1872, s. 138–142. 5 Wersja przeznaczona do druku oraz znajdujące się dziś między jej kartami zapiski terenowe Kolberga i A. Konopczanki, zob. Arch. PTL, teka 45, sygn. 1417, k. 1–80. 2 446 �w ubiorze chłopskim)”1. Jednak przytoczone przez Kolberga w przypisie słowa: „Czuć w tem [...] majestat stolicy, purpurę królewską, w którą się nawet chłop spod Wawelu ubrał”2 pochodzą z pracy Józefa Łepkowkiego i zostały opatrzone komentarzem Kolberga: „Przecież najbliżsi mieszkańcy miasta w ogóle czapek czerwonych nie noszą, a purpura ukazuje się dopiero pod sukmaną na szmacie podszewki i wąskiej lamówce ubioru”3. Autor monografii cytuje zatem fragmenty pracy Łepkowskiego, jednak nie zgadza się z jego poglądem, dokumentując sprzeciw rzeczowymi argumentami. Rozdział „Zwyczaje”, który badacz układał w porządku kalendarzowym, rozpoczynając go od Wigilii Bożego Narodzenia, prezentuje się tu wyjątkowo bogato. Znajdziemy w nim nie tylko typowe dla następnych monografii opisy Bożego Narodzenia z kolędami, Nowego Roku, Trzech Króli, Ostatków (z Tłustym Czwartkiem), Wielkiego Postu i Wielkanocy wraz z Dyngusem i Kogutkiem, Zielonych Świąt, Bożego Ciała, Św. Jana (Sobótka), Wniebowzięcia Marii Panny, Zaduszek, uzupełniane w zależności od zgromadzonych materiałów o zwyczaje związane z patronatem świętych (np. św. Wawrzyńca, św. Grzegorza, św. Katarzyny, św. Mikołaja), ale też o szereg informacji o folklorze miejskim charakterystycznym dla Krakowa (rękawka czy konik zwierzyniecki). Jak już wspomniano, opisy własne Kolberg uzupełnił cytatami z opracowań innych autorów. Słowo drukowane nie zawsze jednak było wiarygodnym źródłem, o czym badacz przekonał się później nie raz. Do Krakowskiego włączył na przykład opis święconego, falsyfikat pochodzący rzekomo z XVI wieku, opublikowany w „Pszczółce Krakowskiej” w 1822. Opis został ostatecznie uznany za falsyfikat, przedtem jednak przedrukowały go inne czasopisma oraz Łukasz Gołębiowski4, którego prace oparte były wyłącznie na wcześniejszych publikacjach. 1 A. Kutrzeba-Pojnarowa Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnograficznych, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, praca zbiorowa pod redakcją M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, A. Kutrzeby-Pojnarowej, T. 1, Wrocław 1976, s. 31. 2 O. Kolberg, Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 123; jest to cytat z pracy J. Łepkowskiego, Przegląd krakowskich tradycyj, legend, nabożeństw, zwyczajów, przysłów i właściwości, Kraków 1866, s. 31–32. 3 O. Kolberg, Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 123. 4 Chodzi o tekst zacytowany przez Kolberga w cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5), s. 369–373, który zamieszczony został przez K. Majeranowskiego w „Pszczółce Krakowskiej” w 1822 roku, przedrukowany w tym samym roku w „Tygodniku Wileńskim” (T. 3, nr 10), następnie u Gołębiowskiego w Ludzie polskim…, s. 305–309 i w „Przyjacielu Ludu” w 1837 (T. 2, nr 39), na wszystkie te źródła, poza „Tygodnikiem Wileńskim” powołał się Kolberg. 447 �Pozostałe części monografii wydane zostały już w czasie, gdy Kolberg mieszkał na stałe w Modlnicy. Od 1871 roku miał więc niepomiernie większe możliwości obserwowania i choćby częściowego uczestniczenia w życiu modlnickiej społeczności. Był też prawdopodobnie postacią budzącą sympatię, wyrażoną na przykład w krótkiej przyśpiewce włościan: Ciesy się pan Kolbr, ze idziemy z pola, ciesy się i Gacka, Maryna, Antola1. Owe przyśpiewki, muzyka i tańce w dalszym ciągu interesowały badacza najbardziej. W „Obrzędach” rozpoczynających kolejny wolumin dominuje folklor muzyczny i cytaty z publikacji, jedynie opis wesela II, uzupełniony tekstami ze zbioru Józefa Konopki2, pochodził z obserwacji Kolberga, poczynionych jednak prawdopodobnie jeszcze przed 1860 rokiem. Natomiast informacje zamieszczone w części dotyczącej „Wyżynku” badacz mógł zgromadzić później, ale dla opisu tego obyczaju żniwnego źródłem jest dziś jedynie kopia rękopisu Kolberga sporządzona przez Władysława Kosińskiego. Podczas pracy nad Krakowskiem nieoceniona okazała się pomoc Antoniny Konopczanki, siostry Józefa. Poza materiałami do kultury materialnej Antonina spisywała bajki oraz informacje o wierzeniach związanych z okolicznymi miejscami i postaciami. Jak typowy badacz terenowy odpytywała kobiety zatrudnione we dworze, notowała szczegółowo pytania i odpowiedzi, stąd jej zapisy mają charakter dialogu, uzupełnionego często nazwiskami odpowiadających: „Jadwiga Kazimierzowa Skoczkowa”, „Elżbieta Kostaśka” – córka Skoczkowej, „Kaśka Pstruśka”. Zapisy te zachowały się w rękopisie nazwanym później przez Helenę Kapełuś Modlnickim raptularzem Antoniny Konopczanki3. Natomiast Kolbergowi udostępniła swoje kopie tych 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, sygn. 1192/1, k. 4; zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. I (DWOK T. 73/I), s. 433. 2 J.K. [J. Konopka] Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; Toż: Wydanie fototypiczne, Wrocław 1974. 3 H. Kapełuś Modlnicki raptularz Antoniny Konopczanki, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s. 179–195. Raptularz został opublikowany w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. III (DWOK T. 73/III), s. 5–172. Postać A. Konopczanki została też scharakteryzowana przez E. Millerową, zob. Lata krakowskie w życiu Oskara Kolberga 1871–1890, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I). 448 �zapisów, zachowane w postaci dziś niekompletnych zeszytów opatrzonych tytułami: Opowiadania powieści ludu krakowskiego, wieś Modlnica Wielka, 1869 i Powieści. O urokach, gusłach, zabobonach, czarach, środkach naprzeciw tymże zebrane podług opowiadań ludu krakowskiego, wieś Modlnica Wielka 18691. Autor monografii wykorzystał teksty Antoniny, w których poczynił pewne poprawki redakcyjne, i opublikował opowieści oraz opisy wierzeń. Te ostatnie stanowią pokaźny fragment przedostatniej części Krakowskiego, ale teksty będące w rękopisie całością zostały podzielone i zamieszczone w odpowiednich rozdziałach tomu wśród materiałów pochodzących z innych źródeł. Kolberg pominął też nazwisko Konopczanki i prawie wszystkich jej informatorek, wspominając tylko Kazimierzową Skoczkową przy jej opowieści o bogienkach2. Problem braku wzmianki o informatorach był już tu podnoszony wraz z definicją etnografii przywołaną przez Oskara za Friedrichem Müllerem, w której mowa jest o „osobniku zbiorowym”. Odpowiada to także ogólnym poglądom panującym wśród badaczy w XIX wieku, kiedy lud traktowano jako zbiorowego twórcę i odtwórcę folkloru, a notowanie nazwisk należało do wyjątków. Pozostałe materiały opublikowane w tym tomie to przeważnie fragmenty lub ich streszczenia z publikacji takich jak O przesądach lekarskich ludu naszego3 czy dawne zielniki i kompendia medyczne z XVI, XVII i XVIII wieku4. Opis wierzeń został też uzupełniony obszernymi przypisami, zawierającymi cytaty z rozpraw Grimma i Hanuscha dotyczących mitologii 5. Obficie przytaczał tam Kolberg fragmenty starszych druków, takich jak Młot na czarownice, Diabeł w swojej postaci i innych6, i chociaż cytowanie tak obszernych partii tekstów z tych prac nie zawsze wydaje się uzasadnione, 1 Rkp. A. Konopczanki, Arch. PTL, teka 13, sygn. 1192/2. O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 47; pierwodruk: Kraków 1874. 3 M. Zieleniewski O przesądach lekarskich ludu naszego skreślił… w celu otrzymania stopnia doktora medycyny w Uniwersytecie Jagiellońskim. Wyciąg z rozprawy uwieńczonej przez Wydział Lekarski nagrodą, Kraków 1845. 4 Np. Marcina z Urzędowa Herbarz polski, to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych i innych rzeczy do lekarstw należących księgi dwoje, Kraków 1595 i Marcina Plebana z Klecka Obrona przeciwko morowemu powietrzu doświadczona. Na którą jako bogaty, tak i ubogi snadno się zdobędzie, bo nie każdy na lekarstwa ma pieniądze, Poznań 1605. 5 J. Grimm Deutsche Mythologie, Göttingen 1835 (1844, 1854); I.J. Hanusch Die Wissenschaft des slavischen Mythus, Lemberg 1842. 6 S. Ząbkowic Młot na czarownice, Kraków 1614; F. Bohomolec Diabeł w swojej postaci z okazyi pytania, jeśli są upiory, ukazany, cz. I, wyd. I: Warszawa 1772 i cz. II i III: Warszawa 1777. 2 449 �to świadczy również o intuicji Kolberga, który sięgał do bardzo różnorodnych źródeł i odnajdywał w nich informacje dotyczące folkloru i tradycji. W Krakowskiem odnaleźć można już wszystkie elementy modelu monografii, tj. opis kraju, ludu, zwyczajów, obrzędów, rozdziały poświęcone pieśniom i tańcom, grom, wierzeniom, opowieściom ludowym i językowi, a zebrane materiały etnograficzne i folklorystyczne złożyły się na jedną z najlepiej udokumentowanych monografii regionalnych autora Ludu1. Twierdzenie to odnieść można także do Wielkiego Księstwa Poznańskiego, które w schemacie (kraj, lud itd.) oraz w sposobie wypełnienia poszczególnych rozdziałów jest do Krakowskiego bardzo podobne. Nad monografią Wielkopolski badacz pracował w trakcie edycji ostatniej części Krakowskiego. Pierwszy tom Poznańskiego przesłał do druku na początku 1873 roku, ale ostatecznie opublikował go dwa lata później, uwzględniając uwagi poczynione przez Emila Kierskiego, dotyczące historii regionu2. Obszar regionu wydzielony został zgodnie z kryterium administracyjnym. Od lat czterdziestych obowiązywała już wprawdzie nazwa Prowincja Poznańska, ale tytułowy termin Wielkie Księstwo Poznańskie odpowiadał wcześniej przyjętej przez zaborców nazwie, która zwyczajowo nadal pozostawała w użyciu. Polskim czytelnikom bliższy byłaby zapewne termin rodzimy, a nie wprowadzony przez zaborców, co Kolberg skomentował w liście do poznanej w Warszawie wielkopolskiej pisarki i działaczki niepodległościowej Bibianny Moraczewskiej. W 1877 roku, gdy z prasy drukarskiej schodziła już trzecia część monografii, pisał: Niektórzy mają mi za złe, żem na tytule wyraził W[ielkie] Ks[ięstwo] Poznańskie – woleliby, żeby tam stało samo: Poznańskie albo Wielkopolska. Być może, że to byłoby korzystniej, ale teraz już tego zmienić nie można, chyba na tytule czwartego tomu. Utrudniłoby to jednak sprzedaż w Warszawie, gdzie cenzura na lada wyrażenie veto kładzie3. 1 E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement... cz. I (DWOK T. 73/I), s. V. 2 Pierwszą część monografii Kolberg przekazał do druku na początku 1873 roku, ale po otrzymaniu uwag E. Kierskiego wycofał tom z drukarni, zob. list Emila Kierskiego do Kolberga z 16 V 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 454. 3 Brulion listu O. Kolberga do B. Moraczewskiej z 25 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 40. 450 �Ponieważ w przeciwieństwie do Sandomierskiego, Krakowskiego, a nawet Kujaw teren, którego dotyczyć miała monografia, był ogromny, a zróżnicowanie jego kultury ludowej bardzo wyraźne, Kolberg dla materiałów mieszczących się w czterech pierwszych rozdziałach („Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje” i „Obrzędy”) przyjął podział na podregiony. W części pierwszej scharakteryzowane zostały powiaty „środkowe”: poznański, szamotulski, obornicki, średzki i śremski. Część druga zawiera opis okolicy zachodniej z powiatami: międzychodzkim, międzyrzeckim, babimostskim1, bukowskim, kościańskim i wschowskim oraz okolicy południowej, na którą składał się powiat krobski, krotoszyński, ostrzeszowski, odolanowski, pleszewski i wrzesiński. W części trzeciej znajdziemy opis „okolicy wschodnio-północnej” z powiatami: gnieźnieńskim, mogilnickim, szubińskim, bydgoskim i inowrocławskim oraz „okolicy zachodnio-północnej”, do której należy powiat wągrowiecki (z Pałukami), wyrzyski (z Krajną), chodzieski i czarnkowski. Rzecz jasna, nie wszystkie te tereny Kolberg zdołał odwiedzić, choć Wielkopolskę poznał dość dobrze. W 1867 roku udał się do Poznania, gdzie spotkał się z członkami Towarzystwa Przyjaciół Nauk – Emilem Kierskim, Karolem Libeltem oraz prawdopodobnie z Leonem Wegnerem i Władysławem Nehringiem, starając się o wsparcie finansowe na wydawanie Ludu. Utrzymujące się ze składek członków Towarzystwo nie dysponowało odpowiednimi środkami, ale udostępniło badaczowi swoje zbiory, między innymi tak zwane Szematy, o których jako źródle do monografii będzie jeszcze mowa. Karol Libelt udzielił też Kolbergowi gościny w Czeszewie na Pałukach, które stało się stacją badawczą także w roku następnym. W 1867 roku Kolberg zatrzymał się też w majątku wspomnianych już Hipolita i Anieli Radońskich w Siekierkach, w ówczesnym powiecie średzkim. Rok później miał okazję pozyskania kolejnych materiałów z powiatu średzkiego, prowadząc badania w Dębiczu, w dobrach Włodzimierza A. Wolniewicza. Odwiedził też wówczas położony niedaleko, ale należący już do powiatu wrzesińskiego Miłosław. Podróże po Wielkopolsce kontynuował jeszcze w latach następnych. W 1869 roku udał się do Ostrowa pod Wieleniem nad Notecią, gdzie odwiedził przebywającą tam Paulinę Wilkońską, do Kórnika2 1 Nazwa powiatu przytoczona za Kolbergiem, zgodnie z XIX-wieczną ortografią. Ostrowo pod Wieleniem i Kórnik wymienił Kolberg w Notatniku zawierającym rachunki…, k. 19 i 20; pobyt w Ostrowie potwierdza też list Pauliny Wilkońskiej do Kolberga z 23 VIII 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 224. 2 451 �oraz do Bojanowa1 i Morownicy pod Śmiglem w powiecie kościańskim. Morownica należała wówczas do Władysława Niegolewskiego jako majątek wniesiony przez jego żonę, Wandę z Kwileckich. W zamieszkałym przez Niegolewskich dworze Kolberg bywał też później, w 1871 lub 18722 oraz 1875 roku. Podobnie jak w innych miejscowościach Wielkopolski, miał tu bardzo dobre warunki pracy i uzyskał wartościowe materiały etnograficzne. W Morownicy spotkał też prawdopodobnie po raz pierwszy Bogumiła Hoffa, administratora majątku Niegolewskich, rysownika i autora ilustracji do W. Ks. Poznańskiego. Hoff towarzyszył Kolbergowi podczas podróży po południowej Wielkopolsce, a niefortunne zakończenie jednej z nich opisał później w przytoczonym już wspomnieniu. Rysownik jeszcze przed spotkaniem z Kolbergiem proponował mu współpracę przy tomach Ludu dotyczących Poznańskiego, jednak jego wizja publikacji, postrzeganej raczej jako album z dodatkiem opisów, była odmienna od koncepcji monografii etnograficznej. Rozbieżność poglądów oraz pochopne i nierozważne decyzje Hoffa co do dystrybucji wydawnictwa3 spowodowały, że drogi obu panów na długo się rozeszły. Podczas podróży w latach siedemdziesiątych Kolberg odwiedził też inne miejscowości. Według itinerarium 4 w 1872 roku oprócz Morownicy był też ponownie w Dębiczu i Miłosławiu oraz w Targoszycach i Poznaniu. W Targoszycach, w powiecie krotoszyńskim był gościem Józefa Łukaszewicza, historyka, dawnego bibliotekarza w Bibliotece Raczyńskich i archiwisty miejskiego w Poznaniu. Mógł więc zapewne liczyć na pomoc gospodarza w poszukiwaniu materiałów dotyczących okolicy, ale i prawdopodobnie całej Wielkopolski. Ostatnie badania w tym regionie miały miejsce w 1875 roku, podczas wspomnianej już dłuższej podroży etnograficznej w Poznańskie oraz na tereny wschodnich i zachodnich Prus, finansowanej ze środków 1 Wyjazd do Bojanowa Kolberg wymienił w Notatniku zawierającym rachunki…, k. 20. Datę 1872 Kolberg wymienił w cz. V W. Ks. Poznańskiego (zob. DWOK T. 13), s. IX; pierwodruk: Kraków 1880 oraz w Wykazie podróży…, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 706. Inne dokumenty, jak np. brulion listu Kolberga do L. Merzbacha z 4 II 1872 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 410, wskazują na pobyt w Poznańskiem w 1871 i zamiar ponownej wizyty w roku następnym; o wizycie Kolberga w Poznaniu w dniu 14 października 1871, być może po kilkutygodniowych badaniach w Wielkopolsce, informował „Dziennik Poznański” 1871, nr 236 (z 15 października). 3 Kontakty Kolberga z B. Hoffem zostały szczegółowiej omówione przez E. Millerową, zob. Lata krakowskie w życiu Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/I). 4 Wykaz podróży… w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 706. 2 452 �Akademii Umiejętności. Kolberg udał się wtedy raz jeszcze do Poznania i Morownicy, a także do Pakosławia w ówczesnym powiecie krobskim, majątku hrabiego Stanisława Czarneckiego, polityka i powstańca styczniowego oraz do Konojadu w powiecie kościańskim. Nie wiadomo u kogo zatrzymał się w Konojadzie. Tę ostatnią miejscowość oraz wspomniany w notatkach z 1869 roku Kórnik łączy osoba Jana Kantego Działyńskiego, powstańca, działacza społecznego, właściciela zamku kórnickiego wraz z biblioteką, który w połowie XIX wieku nabył też Konojad, ale znajomości Kolberga z Działyńskim nie potwierdzają żadne dokumenty. Maria Turczynowiczowa, w artykule dotyczącym badań Kolberga w Poznańskiem, zamieściła mapę z naniesionymi blisko 40 punktami w 16 powiatach, które oznaczają przebadane przez niego miejscowości (nie licząc tych, których dotyczą materiały z innych źródeł)1. W świetle obecnej wiedzy wydaje się jednak, że poza wymienionymi powyżej stacjami badawczymi i ewentualnie okolicznymi wsiami Kolberg nie odbył już żadnych innych podróży po Wielkopolsce, a wskazane w artykule Turczynowiczowej miejscowości oznaczają często miejsce pochodzenia materiałów pozyskanych od współpracowników. Omówione tu wyprawy etnograficzne tylko w niewielkim stopniu są udokumentowane w rękopisach, gdyż zachowały się one częściowo. Na przeznaczonej dla materiałów z tego regionu tece 9. jeszcze sam Kolberg napisał: „Odpadki od materiałów z Wielkopolski, użytych w latach 1875– 1882”, a Izydor Kopernicki w roku 1890 określił ją krótko: „Doszczętnie wyczerpana”. Autor Ludu po wydaniu monografii usunął bowiem większość wykorzystanych zapisów. Ale nawet niewielka liczba ocalałych manuskryptów badacza świadczy, że na etapie prac nad Poznańskiem starał się on pozyskać jak najwięcej informacji wykraczających poza główny nurt jego zainteresowań, czyli folklor muzyczny i słowny. W archiwum zachowała się między innymi znaczna część przygotowanej do druku wersji opisu „Kraju” do dwóch pierwszych części monografii2 oraz stosunkowo liczne notatki terenowe z opisami i rysunkami ubiorów oraz sprzętów domowych i urządzeń gospodarskich sporządzone w Dębiczu, Siekierkach i Targoszycach3. Sądzić można, że większość informacji na temat pożywienia z okolic 1 M. Turczynowiczowa Badania etnograficzne Oskara Kolberga, „Lud” 1956, T. XLII, s. 211, mapa za s. 208. 2 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 9, sygn. 1166, k. 1–11. 3 Rkp. i rysunki odręczne Kolberga, Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/II, k. 44, 47–49, 64–66. 453 �Morownicy czy Konojadu Kolberg zebrał sam, choć zachował się tylko fragment notatek na ten temat dotyczący mieszkańców Poznania1. Prawie wszystkie jego zapisy zawierają też wyrażenia gwarowe oraz lokalne nazwy. Gwarze wielkopolskiej poświęcił jednak oddzielny artykuł Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, opublikowany w 1877 roku2. Tak jak wcześniej rejestrował też przebieg zwyczajów i obrzędów. W Dębiczu opisał np. przebieg chrzcin 3, a także fragment wesela, oznaczonego w pierwszej części monografii numerem VII, do którego brak dziś źródła. Z jego badań własnych pochodzą też, przynajmniej częściowo, opisy wesel III (Spławie, Głuszyna, dziś część Poznania), V (Górczyn koło Poznania) i VI (Siekierki, Iwno) w tym samym tomie, a także prawdopodobnie kompletne opisy wesel w Morownicy i Konojadzie (w druku numer III) 4 oraz z okolic Pakosławia (I) i Targoszyc (II) w części drugiej, do których również brak manuskryptów będących ich źródłem. Podobnie jest w przypadku opisów zwyczajów z wymienionych tu miejscowości czy opisów strojów z Górczyna, Jeżyc i Rataj z 1870 roku5. Zamieszczone przez Kolberga opisy ubiorów były przez niektórych etnografów w XX wieku komentowane jako błędne. Badaczka kultury Bambrów Maria Paradowska uznała za niewiarygodny fragment opisu spódnicy Bamberki: „Kobiety mają na sobie 6 do 12 spódników sięgających kolan”6 i stwierdziła, że spódnice te były długie7. Po analizie dziewiętnastowiecznych źródeł problem wyjaśniła dopiero inna etnografka, znawczyni strojów, Zofia Grodecka: 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 24, sygn. 1282, k. 17v.; rkp. uszkodzony, oddarta górna część karty. 2 O. Kolberg Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 342–388; pierwodruk w: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1877, T. 1, s. 3–36. 3 Odpis M. Turczynowiczowej z niezachowanego rkp. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2030/III, k. 247. 4 W rozdziale „Obrzędy” wesele z Morownicy i Konojadu oznaczone jest wspólnym numerem III, w spisie treści jako III i IV, zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), pier wodruk: Kraków 1876.. 5 Opis sporządzony na podstawie własnych obserwacji, zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 61 i 62; pierwodruk: Kraków 1875. 6 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 62. 7 M. Paradowska Bambrzy, mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, Warszawa-Poznań 1975, s. 108. 454 �[…] te nietypowe jak na ówczesne czasy, krótkie spódnice ratajskich Bamberek przywędrowały z Niemiec wraz z pierwszymi osadniczkami i były reliktem przepisów feudalnych, ustalających że długość spódnic poddanych wieśniaczek mogła sięgać tylko do połowy łydki. Wraz z przechodzeniem dawnego ubioru Bamberek w strój i jego polonizacją spódnice uległy wydłużeniu, dotykając skrajem cholewek sznurowanych bucików sięgających kostki”1 i ostatecznie stwierdziła, że „Kolberg prawidłowo przedstawił ubiory Bambrów z będących obecnie dzielnicami Poznania wsi Górczyn i Jeżyce, wizytowanych osobiście w 1870 roku”2. Nadmienić jednak należy, że o ile badacz z pewnością widział i opisywał stroje bamberskie, to wzmianka o krótszych spódnicach została zaczerpnięta przez niego z omówionych poniżej Szematów. Za wiarygodne uznał też materiały Kolberga Aleksander Błachowski, który porównał opisy męskich nakryć głowy (m.in. wykrawanki) zamieszczone w W. Ks. Poznańskiem ze sporządzonymi przez Adama Glapę, także na podstawie dawnych źródeł, ale i własnych obserwacji. Aleksander Błachowski pisał: Obaj badacze – Kolberg samouk, pionier badań folklorystycznych z XIX wieku, i Glapa, profesjonalny etnograf z XX wieku, uzbrojony w fachowy kwestionariusz – starali się rzetelnie przedstawić identyczny element ubioru. Kolberg zapewne widział wykrawanki z bliska, na pewno nie jedną, zatem jego opinia oparta jest na dokładnej autopsji. On zobaczył wycięcie w kształcie korony, a Glapa prymitywną rogatywkę z opuszką. Zdarza się tak, gdy nawet doświadczony badacz prezentuje konstatację opartą na jedynym dostępnym przykładzie w przekonaniu, że ten posiada cechy formy typowej, powtarzanej w danym środowisku3. Cennym materiałem dla wielu opisów etnograficznych stały się wspomniane Szematy wypożyczone w Towarzystwie Przyjaciół Nauk w Poznaniu. Były to kwestionariusze opracowane przez członków tej instytucji, wykonane w 2000 egzemplarzy i rozsyłane do ziemiaństwa, duchowieństwa 1 Z. Grodecka Problem rekonstrukcji wielkopolskich strojów ludowych. Na przykładzie stroju z Siekierek, „Etnografia Polska” 1991, T. XXXV, z. 1, s. 139. 2 Tamże. 3 A. Błachowski Ubiór i krajobraz kulturowy Polski i Ukrainy zachodniej, Toruń 2011, s. 14. 455 �i nauczycieli od 1858 roku. Na karcie tytułowej widniał tytuł określający cel tej inicjatywy: Szemat do spisywania materiałów mających służyć do opisu statystycznego Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Każdy kwestionariusz składał się z trzech działów: topograficznego, etnograficznego i historiograficznego i zawierał łącznie ponad dwadzieścia pytań oraz rubryki przewidziane na odpowiedzi. Odzew nie okazał się imponujący. Otrzymano około 570 wypełnionych ankiet, przy czym tylko część zawierała odpowiedzi kompletne. Kolberga interesował oczywiście dział etnograficzny, w którym respondenci mieli odpowiadać na pytania dotyczące między innymi narodowości i wyznania, zatrudnienia mieszkańców, ich zamożności, ubioru, stanu zdrowia, zwyczajów przy ślubach, zaręczynach i innych uroczystościach (w tym wygłaszanych przy tych okazjach oracji). Nie mniej interesujący był dział historiograficzny, gdzie obok informacji o historii miejscowości i związanych z nią znanych postaci oraz wzmianek o zabytkach pytano o miejscowe podania i legendy. Podczas jednego z pobytów w Poznaniu badacz wykonywał odpisy z Szematów, ale ostatecznie uzyskał zgodę na wypożyczenie materiałów dotyczących 14 powiatów1. Dopiero po 17 latach właściciele upomnieli się o ich zwrot. Kolberg nie odnalazł wtedy wszystkich zabranych z Poznania ankiet i nie zwrócił kompletu materiałów. Towarzystwo z powodu braku środków nigdy ich nie opracowało. W latach trzydziestych XX wieku Maria Turczynowiczowa określiła liczbę ankiet na 4572, niestety zbiory Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk nie przetrwały drugiej wojny światowej. Tymczasem w tekach Kolberga ocalały fragmenty wypożyczonych Szematów. Jedna ankieta zachowała się prawie w całości, dwie we fragmentach, a ponadto w zbiorach Kolberga znajdują się dwie pojedyncze karty dołączone prawdopodobnie jako uzupełnienia do ankiet. Najbardziej dziś kompletny egzemplarz nadesłany został z Włoszakowic w ówczesnym 1 Spis wypożyczonych przez Kolberga materiałów dołączony został po latach do prośby Towarzystwa o ich zwrot, zob. list Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk do Oskara Kolberga z 21 X 1885 r., podpisany przez Engestrőma, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 284–285. 2 M. Turczynowiczowa spisała pytania zamieszczone w ankietach, po wojnie opublikowała artykuł Schematy Wielkiego Księstwa Poznańskiego, w: Księga Pamiątkowa ku czci Profesora Adolfa Chybińskiego. Rozprawy i artykuły z zakresu muzykologii, Warszawa 1950, s. 339–346. 456 �powiecie wschowskim, a wypełnił go tamtejszy proboszcz Jan Arendt. Drugi egzemplarz pochodzi z Wronczyna w powiecie kościańskim i zawiera wyłącznie ponumerowane odpowiedzi. Z trzeciego, z okolic Nowego Miasta w powiecie pleszewskim, pozostała kartka z kilkoma pytaniami i częściowymi odpowiedziami1. Wspomniane pojedyncze karty pochodzą ze Zdziechowic w powiecie średzkim oraz z Mielżyna w powiecie gnieźnieńskim i były prawdopodobnie pierwotnie dołączone do Schematów z tych miejscowości2. Zachowane partie ankiet nie dają pełnego wyobrażenia o ich zawartości. Więcej na ich temat mówią obszerne fragmenty tekstów zamieszczone tomach W. Ks. Poznańskiego, których znakiem rozpoznawczym jest opatrzenie ich datami rocznymi 1858, 1859 i 1860. Jednak nie wszystkie cytaty pochodzące z Szematów są datowane3. Z tego źródła Kolberg zaczerpnął opisy ludności, stosunków społecznych, sposobu gospodarowania, ubiorów, zwyczajów oraz kilku wesel wraz z charakterystycznymi dla regionu oracjami weselnymi. Treści zapożyczone z ankiet do monografii są dziś jedynym świadectwem pracy kilkuset osób, autorów, którzy odpowiedzieli na inicjatywę Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Omawiając wykorzystywane przez Kolberga źródła, nie sposób nie wspomnieć o przedrukowanych w drugiej części monografii manuskryptach dwóch autorów zawierających opisy zwyczajów w powiecie odolanowskim. Jeden z nich jest anonimowy, opatrzony notą Kolberga: „po Kucharskim”, drugi natomiast, podpisany nazwiskiem „Kociński”, zawiera dopisek autora Ludu: „Sulmierzyce 1820”4. Prawdopodobnie materiały pochodzące ze zbiorów Kucharskiego dotyczą początku XIX wieku, ale same opisy zostały sporządzone później. Nieznany z nazwiska autor zanotował bowiem: „W te dni, przed około 30 laty”, a Kolberg drukując ów tekst, opatrzył go informacją: „około r. 1800–1810”. Z kolei informację o datowaniu i lokalizacji rękopisu podpisanego: „Kociński” uzyskał zapewne od 1 Szemat z Włoszakowic przechowywany jest w zbiorach BN PAN i PAU, sygn. 2184, k. 314–315, natomiast pozostałe znajdują się w Arch. PTL, teka 37, sygn. 1331, k. 1–5 i Arch. PTL, teka 9, sygn. 1168, k. 3. 2 Materiały te znajdują się w Arch. PTL, teka 37, sygn. 1332, k. 1 (ze Zdziechowic) i Arch. PTL, teka 9, sygn. 1168, k. 1–2 (z Mielżyna). 3 Wiadomo m.in., że materiały dotyczące wsi Wronczyn i okolic, Mystek i Ninina również pochodzą z Szematów, choć nie wszędzie jest to oznaczone w druku. 4 Rkp. nieznanego autora i rkp. podpisany „Kociński”, Arch. PTL, teka 37, sygn. 1328/ I, k. 108–110, zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie (DWOK T. 10), s. 188–189, 203–204, 222; pierwodruk: 1876. 457 �Kucharskiego. Slawista i filolog Andrzej Kucharski (1795–1862) interesował się kulturą i językiem wielu krajów słowiańskich, a jego materiały czeskie i łużyckie znalazły się później u Kolberga. Niewykluczone, że starszy od Oskara o pokolenie Kucharski, który był przez rok nauczycielem w Kaliszu (przed rokiem 1825), mógł posiadać w swoich zbiorach rękopisy dotyczące Wielkopolski (w tym również terenów Kaliskiego1). Stawia go to w rzędzie pierwszych badaczy folkloru tego regionu. Specyfika terenu, który z powodu systematycznie prowadzonej germanizacji był tak licznie zamieszkały przez ludność niemieckojęzyczną, spowodowała, że W. Ks. Poznańskie to monografia zawierająca wiele uwag na temat stosunków społecznych i lokalnych społeczności. Problem osadników niemieckich dotyczył też Kujaw, ale dopiero w Wielkopolsce uwidocznił się tak wyraźnie. W tomie znajdziemy więc liczne wzmianki o zasiedlaniu poszczególnych wsi Niemcami, wzajemnych kontaktach, a raczej ich braku, czyli wypowiedzi o relacjach „swój – obcy”, jakby je nazwał współczesny antropolog kultury. O stosunku do Żydów i Niemców Kolberg pisał: Żyda ogładzonego i ubranego po niemiecku uważa [lud] prawie za Niemca. Na Niemców osadników (Olendrów), z którymi niewiele mając styczności domowej, żyje w zgodzie, acz bez zażyłości i przyjacielskich stosunków, wynajduje niemało konceptów (przedrzeźniając mianowicie złą ich polszczyznę) i różne zabawne prawi o nich dykteryjki – wszakże najczęściej bez obrazy uczuć ich narodowych i religijnych2. Zamieścił więc w W. Ks. Poznańskiem przykłady anegdot ośmieszających Niemców, ale obok nich także teksty będące żartami z zamieszkujących w Chojnie, w powiecie szamotulskim tzw. Mazurów3. W kategorii „swój – obcy” mieszczą się też stosunki z Bambrami, jednak tych ostatnich nazwać można osadnikami „oswojonymi”, a niekiedy nawet już w pewnym stopniu zasymilowanymi: Lud w bliskiej okolicy Poznania osiadły jest miejscami czysto-polski (pierwotny), miejscami niemiecki, miejscami zaś, acz górno-niemieckiego pochodzenia, jed1 Materiały z Kaliskiego notatką Kolberga „po Kucharskim” znajdują się wśród rękopisów terenowych Kolberga, Arch. PTL, teka 8, sygn. 1160, a opublikowane zostały w: O. Kolberg Kaliskie i Sieradzkie (DWOK T. 46), m.in. na s. 463, 469, 481. 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 54. 3 Tamże, s. 55. 458 �nak skutkiem ciągłego od wielu lat z krajowcami obcowania, mniej lub więcej spolszczonym [...]. To pewna, że większość osadników, równie dobrze zwykle obu włada językami […]. Przynieśli z sobą obyczaj i język południowo-niemiecki. Ciągłe atoli stosunki z niższą klasą mieszczaństwa (przeważnie polskiego), jak niemniej katolicyzm, który wyznawali, a skutkiem czego przyłączono ich do parafii miasta katolicko-polskich (ze szkółkami polskimi), wpłynęły u wielu na zmianę domowego ich języka, a po części i obyczaju; strój tylko z przeszłości odziedziczony, zachowali niezmiennym, udzielając go owszem w części i sąsiedniej polskiej ludności1. Bambrzy byli więc przez Kolberga traktowani na równi z rdzennymi mieszkańcami Poznania i okolic, a ryciny przedstawiające ich stroje, zamieszczone w pierwszej części monografii, reprezentują ubiory charakterystyczne dla okolic Poznania. Tak liczne uwagi Kolberga dotyczące stosunków społecznych (nie tylko narodowościowych) wynikały z sytuacji panującej w Wielkopolsce, w której jako pierwszej z trzech zaborów dokonało się uwłaszczenie, a światłe ziemiaństwo prowadziło pozytywistyczną wojnę z germanizacją, modernizując gospodarkę wsi. Kolberg zwrócił uwagę na zachodzące tam przemiany i idące za tym przemijanie pewnych tradycji. Charakteryzując lud wielkopolski, pisał: Przeobrażenia administracyjne, społeczne i inne, w nowszych czasach i przez nowych dokonane ludzi [...], pchnęły też i lud na inne niż dotychczas tory; ale i one nie mogły działać bezwzględnie, więc nie od razu zdołały i zdołają przygnieść cały zasób dawniejszych jego wyobrażeń ani zatrzeć do szczętu właściwości obyczajowych i nawyknień po przodkach odziedziczonych. Strona tedy tradycjonalna dosyć tu jeszcze pozostała żywą”2. Wszystkie wzmianki dotyczące stosunków społecznych i narodowościowych zamieszczane były w rozdziałach „Kraj” i „Lud”, znalazły się więc w trzech pierwszych częściach monografii zawierających opisy geograficzne, opisy ludności, a także zwyczajów i obrzędów w poszczególnych częściach Wielkopolski. Dla pieśni, opowieści ludowych i wierzeń, tak jak 1 2 Tamże, s. 45 i 46. Tamże, s. 41. 459 �w Krakowskiem, przeznaczone zostały oddzielne woluminy zawierające już materiały dotyczące całego regionu. Opatrzona tytułem „Świat nadzmysłowy” ostatnia, siódma część monografii dotyczy więc tematyki etnograficznej. Brak w niej materiałów zebranych przez Kolberga, a zamiast nich znajdujemy liczne wypisy z publikacji, przede wszystkim z obszernego artykułu Emila Kierskiego Zwyczaje, zabobony i obrzędy ludu w niektórych okolicach W. Ks. Poznańskiego1 oraz z wykorzystywanej już w poprzednich częściach pracy Józefa Łukaszewicza Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania2. Kolberg wielokrotnie porównywał też poszczególne elementy wierzeń polskich do opisywanych przez Ignacego Hanuscha i Jacoba Grimma, stąd częste odesłania do prac tych autorów. Najważniejszym jednak źródłem dla tomu poświęconego wierzeniom Wielkopolan był rękopis poznańskiego prawnika Teobalda Klepaczewskiego Pogląd historyczny na zabobony w Polsce z 1861 roku3, o którym Kolberg nadmienił we wstępie. Na temat rozprawy Kolberg pisał w liście do Bibianny Moraczewskiej: Rozprawę p. Klepaczewskiego o czarach czytałem niegdyś sam i odpisałem sobie z niej parę ustępów. Ale chodzi mi jeszcze o kilka formułek zażegnań ludowych, o których Szanowna Pani mogłabyś np. przez swoją służącą wywiedzieć się nawet w samym Poznaniu. Posyłam próbkę podobnych formułek na wzór, jako i parę definicji istot nadprzyrodzonych z zapytaniem, czy one są wiernie skreślone i nie potrzebują jakich uzupełnień4. Ostatecznie jednak Kolberg skontaktował się bezpośrednio z Klepaczewskim, który wysłał mu swój manuskrypt w 1881 roku, co potwierdza odpowiedź autora monografii: Przesłane mi przy Pańskim piśmie z d[nia] 4 czer[wca] notaty tyczące się czarów odebrałem i stokrotne za nie składam dzięki. Notaty te wybornie i w zupełności 1 Artykuł E. Kierskiego Zwyczaje, zabobony i obrzędy ludu w niektórych okolicach W. Ks. Poznańskiego ukazał się w „Tygodniku Ilustrowanym” w 1861 roku, T. 1, nr 109. 2 J. Łukaszewicz Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, T. 1–2, Poznań 1838. 3 T. Klepaczewski Pogląd historyczny na zabobony w Polsce, rękopis Arch. PTL, teka 37, sygn. 1327, k. 1–59. 4 Brulion listu Kolberga do B. Moraczewskiej z 12 II 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 320. Zapowiedzianych określeń istot nadprzyrodzonych w brulionie listu Kolberg nie zamieścił. 460 �celowi swemu odpowiadają i nie potrzebują żadnego ściślejszego opracowania. Zaraz je też zużytkowałem w sposób właściwy, wcielając w odpowiednie rubryki swojego dzieła1. Tak więc, podobnie jak w przypadku rękopisu Antoniny Konopczanki, poszczególne fragmenty rozprawy poznańskiego prawnika zostały zamieszczone w tomie w różnych rozdziałach składających się na „Świat nadzmysłowy”. I tak jak w Krakowskiem znaczną część woluminu zajmują obszerne „Przypisy”, w których znalazły się cytaty głównie z prac Adolfa Bastiana, Kazimierza Szulca2 i ponownie Grimma, publikowane jako materiały porównawcze. Kolberg był ciągle jeszcze pod wpływem tego ostatniego autora i jego popularnej w XIX wieku metody komparatystycznej, o czym pisał: Dzieło jego usiłuje przy pomocy badań porównawczych skreślić ogólny bogosławia tego zarys i wytłumaczyć znaczenie mityczne wielu podań [...]. Niektóre z wywodów jego należyte już w świecie naukowym zyskały uznanie3. Następne monografie nie doczekały się już tak obszernych, osobnych tomów poświęconych wierzeniom. Badacz zgromadził wprawdzie sporo materiałów z tego zakresu z Pokucia, ale znalazły się one w przedostatniej części monografii tego regionu wraz tańcami i przysłowiami, natomiast ogromnej dokumentacji o tej tematyce z terenów Mazowsza nie zdążył już opublikować. Ostatni tom W. Ks. Poznańskiego ukazał się w 1882 roku. W tym samym czasie wydana też została pierwsza część Pokucia, nad którym Kolberg pracował równolegle. Jednak w dalszym ciągu edycja postępowała zbyt wolno i do opracowania pozostawały jeszcze materiały z bardzo wielu regionów, w tym ze znacznej części Królestwa Polskiego. Przygotowane w latach następnych monografie Lubelskiego, Kieleckiego, Radomskiego i Kaliskiego4 dotyczyły terenów, których zasięgi w znacznym stopniu pokrywały się z granicami administracyjnymi ówczesnych guberni, a opis 1 Brulion listu Kolberga do T. Klepaczewskiego z 12 VI 1881 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 515. 2 Kolberg powoływał się m.in. na: A. Bastiana Reisen in Siam, Jena 1867, Reisen In Kambodja, Jena 1868; K. Szulca Mityczna historia polska i mitologia słowiańska wyłożona i wyjaśniona, Poznań 1880. 3 O. Kolberg W. Ks.Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. VII; pierwodruk: Kraków 1882. 4 Omówione dalej Kaliskie Kolberg zamierzał opublikować w dwóch tomach. 461 �każdego z nich miał się zamknąć w dwóch tomach zbudowanych według dotychczasowego schematu: kraj, lud, zwyczaje, obrzędy, pieśni z tańcami, świat nadzmysłowy i opowieści ludowe. W przypadku wydanego w latach 1883–84 Lubelskiego podział administracyjny musiał jednak ustąpić miejsca kryterium wyznaniowemu i jednocześnie językowemu. Ówczesną gubernię lubelską zamieszkiwała bowiem katolicka ludność polska oraz Rusini, którzy byli unitami siłą zmuszonymi do przejścia na prawosławie. We wstępie do monografii Kolberg pisał: Gubernia lubelska posiada w zachodniej i środkowej części ludność polską obrządku łacińskiego, gdy część jej wschodnio-południową zajmuje ludność ruska, dziś obrządku greko-wschodniego. Dzieło niniejsze podaje znamiona etnologiczne ludu pierwszej z tych dwóch części. Lud tu osiadły, nazywany (osobliwie przez Rusinów) niewłaściwie i tylko ze względu na obrządek Mazurami […] stanowi jako Lublinianie wraz z Sandomierzanami i Krakowianami grupę ludności Małopolskiej1. Wprawdzie zachowane rękopisy pozwalają wysnuć przypuszczenie, że na pewnym etapie prac Kolberg zamierzał opracować i wydać wspólnie materiały lubelskie i te, które zgromadził do monografii Rusi Podlaskiej (taki tytuł miała nosić planowana publikacja dotycząca okolic Chełma i Białej2), a po wstępie, z którego pochodzi powyższy cytat, zamieścił dwustronicowy opis całej guberni lubelskiej, ale monografia faktycznie dotyczy tylko ludności polskiej, natomiast Rusini zostali scharakteryzowani w Chełmskiem. Granica między regionami nie jest jednak ostra i tak jak często to się zdarza u Kolberga, materiały z niektórych miejscowości znajdują się w obu monografiach sąsiadujących terenów. Wspomniane manuskrypty Kolberga zawierają zapisy folkloru muzycznego i taki też charakter ma zdecydowana większość jego zachowanych rękopisów z Lubelskiego. Badacz przebywał na tych terenach kilkakrotnie, po raz pierwszy w 1848 roku, gdy odwiedził Żyrzyn, Osiny i Puławy. Najdłuższa podróż miała miejsce w lecie 1859 roku, kiedy pojechał do 1 O. Kolberg Lubelskie cz. I (DWOK T. 16), s. I; pierwodruk: Kraków 1883. Zob. A. Skrukwa „Lubelskie” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement do t. 16–17 (DWOK T. 75); autorka powołuje się na zespół rękopisów będący prawdopodobnie brulionem rozdziału „Tańce” przygotowanego do monografii obejmującej teren całej guberni lubelskiej. 2 462 �Puław, Kurowa, Lublina i Piasków, a dalej udał się do Siedliszcza, Chojna, Bezka i Krasnego w ówczesnym powiecie chełmskim, skąd wrócił do Lublina, a następnie do Gałęzowa, Woli Gałęzowskiej, Woli Sobieskiej i Tarnogóry. W 1865 roku ponownie pojechał do Lublina i Gałęzowa 1. Podczas wszystkich tych podróży (a w szczególności pierwszej) rejestrował, jak już tu zaznaczono, głównie melodie, natomiast spośród innych materiałów wspomnieć warto o notatkach wierzeniowych znajdujących się wśród zapisów terenowych bajek i legend z okolic Lublina, o czystopisach dotyczących tej samej tematyki oraz spisach miejscowości i parafii z oznaczeniem wyznania ich mieszkańców 2. Od Kolberga pochodzą opisy wesel XIV (z okolic Lublina) i XVI (Chojno), opatrzone datą „1859”, oraz wesela XVIII (od Puław, Osiny, Żyrzyn) z datą „1850”, ale zapewne także kilka innych, składających się głównie z pieśni (wesele III z okolic Tarnogóry, VI z Dzwoli z 1859 roku, XI z Woli Sobieskiej, być może błędnie datowane „1860” zamiast 1859 i XIII z przedmieść Lublina). Kolberg włączył też swoje zapisy nutowe do opisu wesela XII, sporządzonego przez Józefę Koźmianównę z Gałęzowa. Nieznane jest pochodzenie opisu wesela V Sitarze w Biłgoraju (w r. 1868), choć wiadomo, że badacz interesował się tą grupą zawodową. W 1867 roku opublikował artykuł Sitarze biłgorajscy, w którym przedstawił swego rodzaju analizę ekonomiczną tego specyficznego, lokalnego rzemiosła, udział w nim Polaków i Żydów, podział zajęć męskich i kobiecych oraz wpływ sitarstwa na rozwój Biłgoraja i okolic w latach 1860–1870 3. Zamieścił też informacje o ubiorze sitarzy i wyglądzie ich domostw, a zakończył pieśnią (z melodią) „Majtek ubogi puścił się na morze”, której zamieszczenie tak uzasadniał: „Z piosnek, których tu mnóstwo krąży nie wahamy się przytoczyć jedną, życie koczujące sitarzy charakteryzującą, znaną zresztą przy małych odmianach, w całym 1 Te podróże dokumentuje rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, k. 4, 13–14 i 23. Wizytę w Gałęzowie potwierdza ponadto list J. Koźmianówny do Kolberga napisany pod koniec roku 1865, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 142–143. 2 Materiały wierzeniowe i językowe znajdują się w rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 17, sygn. 1214, k. 1–4, tamże, sygn. 1215, k. 1–7 i tamże, sygn. 1218, k. 1–5 i 10–12; spisy parafii w rkp. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 3202, k. 16–19 i 24. 3 O. Kolberg Sitarze biłgorajscy, Jana Jaworskiego „Kalendarz Polski Ilustrowany na rok 1867”, Warszawa [1866], s. 44–46, z ryc. Kozarskiego na s. 41. Uwagę, że artykuł dotyczy wymienionych lat, Kolberg zamieścił przy obszernym przedruku w cz. I Lubelskiego (DWOK T. 16) na s. 91. 463 �kraju”1. Tekst artykułu przedrukował po latach w Lubelskiem w rozdziale „Lud”, umieszczając jego fragmenty w odpowiednich podrozdziałach: „Rzemiosło. Przemysł” (większość), „Ubiór”, „Mieszkanie”. Do tych części monografii, ale też do opisu zwyczajów i „Świata nadzmysłowego” Kolbergowi najbardziej brakowało materiałów. Cennym współpracownikiem z tego regionu okazał się Władysław Ciesielski, który jako pierwszy odpowiedział na list Kolberga zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej”. Ciesielski, były powstaniec, pisał początkowo z Pękosławic w Opatowskiem, ale wkrótce został wysiedlony i przebywał w Żółkiewce na Lubelszczyźnie pod nadzorem policji. Nadal przesyłał stamtąd materiały, ale korespondencja z nim natrafiała na przeszkody. Listy niekiedy przepadały, o czym współpracownik informował: Bajdy i klechdy czy przydatne są Panu tak spisywane, jak je przesyłam; racz Pan mnie poinformować, czego Mu potrzeba, ale proszę pisać przez pocztę Zwierzyniec, wieś i gmina Tarnawa, ponieważ więcej niż poufali przyjaciele odbierają listy moje w Żółkiewce i odczytawszy je bez skrupułów, gubią bez odpowiedzialności2. Mimo ingerencji cenzury rosyjskiej Kolbergowi udało się pozyskać wiele cennych materiałów. Na podstawie rękopisów Ciesielskiego zredagowana została część opisu miejscowej ludności, jej charakterystycznych zabobonów, pożywienia, wykonywanych prac i prawdopodobnie ubioru, ale też zabudowań mieszkalnych i gospodarczych wraz ze szczegółowym opisem ogrodów i sadów, uzupełnione rysunkami. Nadesłał też materiały związane z kolędowaniem, wykaz imion nadawanych na chrzcie, co najmniej jeden opis wesela (oznaczonego w druku numerem XI) oraz obszerne informacje o wierzeniach, notatki językowe i wspomniane w liście teksty opowieści ludowych3. Język, którym posługiwał się Ciesielski (literat, publicysta), był na tyle zawiły, że wymagał opracowania redakcyjnego i skrócenia. Kolberg zrezygnował też z publikacji jego rycin przedstawiających ubiory, budynki, plany zagród, typy ogrodzeń – były one dość nieporadne4, a autor Ludu ograniczał już wcześniej druk ilustracji z powodu wysokich kosztów. 1 O. Kolberg Sitarze biłgorajscy…, s. 46. List W. Ciesielskiego do O. Kolberga z 25 VII 1866 r., Korespondencja cz. I..., s. 173. 3 Większość rękopisów W. Ciesielskiego znajduje się w Arch. PTL, teka 17, sygn. 1219, k. 9–19 oraz w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185 , k. 99–108. 4 Ryciny Ciesielskiego jako dokument opublikowano w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement do tomów 16–17 (DWOK T. 75), ryc. 6–31. 2 464 �Ostatnie materiały z Żółkiewki pochodzą prawdopodobnie z roku 1868, gdyż data ta widnieje przy opisie wesela X wraz z notką lokalizacyjną i nazwiskiem Ciesielskiego1. Wiadomo, że został on wydalony poza granice Królestwa i osiadł w Galicji, a Kolberg, wydając po wielu latach Lubelskie, mógł już powołać się na autora opisu. Od wspomnianej już Józefy Koźmianówny, córki właścicieli Gałęzowa, Kolberg otrzymał w grudniu 1865 i lutym 1866 rękopis zawierający prawie kompletny opis wesela (oznaczonego w druku numerem XII), z kilkoma tekstami pieśni bez melodii. Uzupełnił go zebranymi przez siebie pieśniami i zapisami nutowymi oraz opisem rózgi weselnej. Widniejąca w druku data roczna „1860” odnosi się zapewne do tych własnych uzupełnień, gdyż korespondencja z Koźmianówną pochodzi z lat późniejszych. Z kolei opis wesela VII z Radecznicy, do którego zachował się jedynie fragment rękopisu, pochodzi prawdopodobnie w całości od Marii Hemplówny. Mieszkająca w Tarnowie pod Chełmem Hemplówna, znana przede wszystkim jako autorka cenionych prac z zakresu botaniki, zgromadziła dla Kolberga ogromną dokumentację wykorzystaną w Chełmskiem. Dostarczyła ona także materiały do monografii sąsiedniego regionu: poza opisem wesela zapisy pieśni i notatki dotyczące wierzeń. Tak jak w przypadku wszystkich innych serii Ludu, uzupełnieniem materiałów terenowych stały się liczne publikacje. W Lubelskiem, poza pracami dotyczącymi zwyczajów czy historii (np. Włościanie polscy Józefa Gluzińskiego2), Kolberg stosunkowo często odwoływał się do Encyklopedii rolnictwa3. Pięciotomowe wydawnictwo ukazało się w latach 1873–1878 i badacz wykorzystywał niewielkie jego fragmenty już w Poznańskiem, teraz jednak w znacznie większym stopniu cytował informacje dotyczące zajęć gospodarskich, narzędzi, pożywienia, a przede wszystkim stosunków gospodarczych i zmian toczących się w tym zakresie na wsi. W przywołanym wcześniej cytacie Kolberg pisał o ludności zamieszkującej Lubelskie jako „ludności małopolskiej”, jednak jego wizja Lubelszczyzny odpowiadała województwu lubelskiemu w granicach po Kongresie 1 O. Kolberg Lubelskie cz. I (DWOK T. 16)..., s. 182. Kolberg korzystał najprawdopodobniej z pierwodruku fragmentów pracy J. Gluzińskiego Włościanie z okolic Zamościa i Hrubieszowa (Wyjątek z rękopismu), „Dziennik Warszawski” 1853, nr 151–154. 3 Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, pod red. J.T. Lubomirskiego, E. Stawickiego, S. Przystańskiego, T. 1–5, Warszawa 1873–1878. 2 465 �Wiedeńskim. Natomiast Kieleckie, które było przedmiotem kolejnej monografii, to z kolei część województwa krakowskiego z tych samych czasów (1816–1837). We wstępie do pierwszej części Kieleckiego, wydanej w 1885 roku, Kolberg pisał: Podane w niniejszej Serii wiadomości etnograficzne są poniekąd dalszym ciągiem tych, które już skreśliliśmy w Seriach V–VIII. Lud bowiem kieleckiej guberni, w fizycznych i moralnych swych cechach nie o wiele różni się od Krakowskiego1, a rozdział „Kraj” rozpoczął od słów: „Utworzone w r. 1815 Krakowskie Województwo” i zamieścił tam opis tegoż województwa przytoczony za Gołębiowskim. W dalszej części rozdziału wymienione zostały podregiony, których dotyczy monografia: Kieleckie, Stopnickie, Miechowskie i Olkuskie. Były to obwody dawnego województwa krakowskiego, odpowiadające praktycznie granicom administracyjnym guberni kieleckiej z 1867 roku2, opisane przez Kolberga w „Kraju” na podstawie publikacji pochodzących zarówno z początków, jak i z drugiej połowy XIX wieku. Rozdział „Lud”, zawierający zwykle najwięcej informacji z zakresu kultury materialnej, w Kieleckiem przedstawia się bardzo skromnie, co wyjaśniają już pierwsze jego akapity: Cnoty i wady tej ludności odpowiadają tym, jakie już skreślone zostały w dziele naszém: Lud Ser. V (s. 72) przy opisaniu ludu krakowskiego. Charakterystyka tam podana stosuje się, w ogóle biorąc, i do ludu całej guberni kieleckiej, jakkolwiek w szczegółach dałoby się wykazać pewne różnice, uwydatnione już po części nawet i we wspomnianém dziele3. Jedynie wspomniane różnice i lokalne odmiany, na przykład w stroju, stały się przedmiotem uwagi autora, o czym pisał: W okolicy Olkusza lud używa jeszcze krakowskiego ubioru, (tj. takiego, który się widzieć daje pod samym Krakowem), lubo odzież ta ani tak sutą jest ani tak strojną. Na jego krój wpłynął też i ubiór mieszczański górników. Dalej ku 1 O. Kolberg Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), s. I; pierwodruk: Kraków 1885. Gubernia kielecka istniała w latach 1841–1844 i ponownie została utworzona w 1867 roku; za: Gubernia kielecka, www.wikipedia.org (dostęp: 12.10.2020). 3 O. Kolberg Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), s. 31. 2 466 �północy, mianowicie pod Siewierzem, przemaga widocznie u obojga płci ubiór, jaki się spostrzegać daje na Szląsku1. Podobnie wzmiankował tylko o cechach fizycznych i zdolnościach mieszkańców okolic Proszowic, których uznał za podgrupę Krakowiaków i którym poświęcił oddzielne akapity w opisie ludu, będące obszernymi fragmentami jego artykułu Proszowiacy, opublikowanego w 1868 roku2. Kieleckie było terenem badań Kolberga na długo przed opracowaniem i wydaniem monografii. Był tu już w latach czterdziestych, ale wówczas stolica regionu stanowiła jedynie przystanek w podróży z podkrakowskich Mogilan. We wstępie do pierwszej części wymienił lata 1852–56 i wskazał miejscowości, w okolicach których gromadził wówczas materiały: Chmielnik, Szydłów, Stopnica, Wiślica, Koszyce, Skalbmierz, Miechów, Skała, Olkusz, Pilica, Ogrodzieniec, Siewierz i Będzin. Podróż służbową w roku 1852 do Będzina oraz późniejszą dla poratowania zdrowia w roku 1855 do Buska i Solca potwierdzają dokumenty urzędowe3. Ponieważ urlop wypoczynkowy był wówczas pojęciem nieznanym, oba wyjazdy służyły też niewątpliwie celom badawczym, o czym świadczą liczne rękopisy terenowe opatrzone notami lokalizacyjnymi odpowiadającymi nazwom miejscowości wymienionych we wstępie oraz kilku innych, takich jak Charzowice, Sędziejowice, Mierzęcice, Sichów, Ząbkowice i Szyce. O podróży do Częstochowy, Ojcowa i Ząbkowic w 1853 roku oraz do samego Ojcowa w 1856 roku Kolberg wspomniał też w itinerarium, natomiast do Szyc kierowała list matka Oskara4, jednak data tej korespondencji nie jest znana. Jak wynika zatem z dokumentów oraz zachowanych rękopisów sporządzonych w terenie, badacz odwiedził znaczną liczbę miejscowości, nic jednak nie wiadomo o osobach, u których mógł ewentualnie gościć lub które pomagały mu w nawiązaniu 1 Tamże, s. 39. O. Kolberg Proszowiacy, Jana Jaworskiego „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok 1869”, Warszawa [1868], s. 118–119, z ryc. na s. 117. 3 W roku 1852 Kolberg miał udać się służbowo do kopalni w Będzinie, a w 1855 do Buska i Solca dla poratowania zdrowia; na oba wyjazdy otrzymał urzędowe pozwolenia, zob. E. Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III), rok 1855. 4 Podróż w roku 1853 zob. Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705; wspomnianego listu w archiwum brak, ale zachowała się notatka adresowa sporządzona prawdopodobnie przez matkę Oskara, Karolinę Kolberg: „Wielmożny Oskar Kolberg, Urzędnik Dr. Ż. w Szycach” oraz : „Gdyby Oskar wyjechał z Szyc, uprasza się o podanie listu za nim”, Arch. PTL, teka 36, sygn. 1317d, k. 37. 2 467 �kontaktów z informatorami. Być może wynikało to z faktu, że na badania wykorzystał wyjazd służbowy oraz urlop zdrowotny i miejsce kuracji solankowej1 stanowiło jednocześnie rodzaj stacji badawczej. Materiały zgromadzone podczas tych kilku podróży dotyczyły, wedle słów badacza, „zwyczajów, mianowicie weselnych, wraz z pieśniami i muzyką”2. Zebrane zapisy prezentują faktycznie głównie folklor muzyczny, a ich sposób opracowania w czystopisach wskazuje, że miały zostać wykorzystane w zbiorze pieśni z regionu kieleckiego3, zapewne podobnym do pierwotnej wersji Sandomierskiego. Znaczną ich część Kolberg zamieścił w monografii w rozdziałach „Zwyczaje”, „Obrzędy”, „Pieśni” i „Tańce”. Liczne zapisy pieśni (w tym kilkanaście z melodiami) pochodzą też od księdza Władysława Siarkowskiego, ale to tylko część zbiorów tego miłośnika historii, archeologii i etnografa-amatora. Wyniki swoich badań i obserwacji Siarkowski publikował w czasopismach, przede wszystkim w lokalnej „Gazecie Kieleckiej”, w której ukazały się między innymi jego artykuły Zwyczaje ludu w wigilię św. Jana w guberni kieleckiej obchodzone i Lud z okolic kieleckich. Wiadomość etnograficzna4. W 1871 roku wydał też w Kielcach broszurę Wesela włościan z okolic Sobkowa i Chmielnika. W styczniu 1876 roku Kolberg zwrócił się listownie do Siarkowskiego z propozycją współpracy z Akademią i druku materiałów w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Duchowny dysponował wówczas zbiorami pieśni ludowych z powiatów kieleckiego i jędrzejowskiego, spisem formuł stosowanych przez lud do zażegnywania chorób z okolic Małogoszcza i gotowym do druku opracowaniem Zwyczaje ludowe w święta wielkanocne i początek święconego w kraju naszym. Szkic historyczno-­ -etnograficzny, które ostatecznie ukazało się kilka miesięcy później w „Ognisku Domowym”5. Jednak już w czerwcu 1876 roku Siarkowski 1 k. 49. Zachował się dokument potwierdzający jego pobyt na kuracji, BN PAU i PAN, sygn. 2183, 2 O. Kolberg Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), s. I. Mowa o zespole rękopisów Kolberga, Arch. PTL, teka 14, sygn. 1198, k. 1–53, zawierających przygotowane do druku, częściowo ponumerowane pieśni. Prawdopodobnie opracowując Kieleckie, Kolberg zredagował ponownie część zapisów muzycznych i opatrzył je odsyłaczami do wariantów w innych tomach Ludu. 4 Oba artykuły W. Siarkowskiego ukazały się w „Gazecie Kieleckiej” w 1874 roku, pierwszy w numerze 16, drugi w numerach 23, 25, 27, 29, 31, 33, 36 i 39. 5 Artykuł W. Siarkowskiego ukazał się w „Ognisku Domowym” w 1876 roku numerach 13–19. 3 468 �został zatwierdzony na członka korespondenta Komisji Antropologicznej1, a w lutym 1877 donosił Kolbergowi o ukończeniu monografii Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, którą publikowano w „Zbiorze Wiadomości…” w latach następnych2. Materiały… zawierały opisy ubiorów, mieszkań, pożywienia, lokalnego rzemiosła, zwyczajów i obrzędów, informacje o języku, wierzeniach, a także zapisy pieśni. Autor włączył tu również wspomnianą już pracę Wesele włościan z okolic Sobkowa i Chmielnika. Zarówno monografia ludu z okolic Kielc, jak i późniejsze Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Pińczowa 3 opracowane były według wymogów obowiązujących wówczas w kręgu Sekcji Etnologicznej Akademii Umiejętności i de facto w swoim układzie odpowiadały Ludowi Kolberga. Ksiądz Siarkowski przygotował też na potrzeby Akademii rękopis Przysłowia i zdania z okolic Kielc, zawierający około 240 przysłów opatrzonych krótkim wstępem, który z nieznanych powodów nie został opublikowany4. Wymiana listów między Kolbergiem i Siarkowskim trwała w miarę systematycznie do 1885 roku i dotyczyła nie tylko publikacji zamieszczanych w periodyku Akademii, ale także udziału duchownego w gromadzeniu materiałów do monografii regionu. Siarkowski przesłał Oskarowi swój manuskrypt Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa zebrane przez… w latach 1876–18815. Rękopis zawierał początkowo tylko 262 pieśni, podzielone przez autora tematycznie na rozdziały, ale z czasem wzbogacony został o 22 bajki i uzupełnienie w tytule: „i opowieści”. Przy bajkach zanotował też nazwiska narratorów. Planował również przygotowanie rozprawy o sobótkach. W tym celu rozesłał do okolicznych księży prośbę 1 Zob. Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego, T. 4: Kraków 1877, s. VII. 2 W. Siarkowski Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. II: 1878, s. 209–259; T. III: 1879, s. 3–61; T. IV: 1880, 83–184. Wcześ­niej Siarkowski opublikował Zagadki zebrane ze wsi Dymin, Kostomłót, Masłowa, Sukowa, Zagórza, „Zbiór Wiadomości…” T. I: 1877, s. 130–136. 3 W. Siarkowski Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Pińczowa, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. IX: 1885, s. 3–72. Ponadto w periodyku Akademii ukazały się jeszcze inne jego artykuły: Zagadki ludowe z różnych miejscowości guberni kieleckiej, T. VI: 1882, s. 3–29 i Podania i legendy o zwierzętach, drzewach i roślinach T. VII: 1883, s. 106–119. 4 Rkp. W. Siarkowskiego Przysłowia i zdania z okolic Kielc, Arch. PTL, teka 14, sygn. 1200, k. 1–6. Materiały te znalazły się w poszczególnych działach w tomie Przysłowia (DWOK T. 60). 5 Wymieniony rkp. w Arch. PTL, teka 38, sygn. 1336, k. 1–98. 469 �o gromadzenie informacji, ale efekty okazały się skromne. Uzyskane od nich notatki przekazał jednak Kolbergowi, który z kolei włączył je do drugiej części Kieleckiego, a ich lektura potwierdza, że osoby duchowne nie były właściwymi do zbierania materiałów na ten temat: „Żadnego materiału co do sobótek przesłać nie mogę, bo takowych w parafii szkalbmierskiej nie bywa; a nawet z rozmowy ze starszymi ludźmi, przyszedłem do przekonania, że ich, o ile pamięć żyjących sięga, nie bywało”1 – pisał ksiądz Wincenty Gasiński, a w zamian donosił o niespotykanej w innych okolicach rezurekcji odbywającej się w Wielką Sobotę wieczorem, na którą ludność udaje się przy zapalonych pochodniach. Natomiast alumn Jan Strój z Brzuchani napisał wprost: „W okolicy Miechowa odbywają się sobótki w drugi dzień Zielonych Świątek. Lecz nie można się od nikogo dowiedzieć, na co je palą”2. Przyczynę, dla której księżom trudno było zdobyć informacje, wyjaśnił w liście do Kolberga zapytany o przesądy Ludwik Ziętkiewicz, proboszcz parafii w wielkopolskim Objezierzu: „[…] tym trudniej byłoby to dla mnie dojść takowych, że jako duchowny nie pozyskałbym otwartości w przedmiocie, przeciw któremu z kazalnicy powstaję”3. Druga część Kieleckiego poza zespołem krakowiaków składa się prawie wyłącznie z materiałów księdza Siarkowskiego. Oprócz notatek o sobótkach Kolberg wykorzystał wymieniony manuskrypt zawierający pieśni i opowieści ludowe, przytaczając za autorem tego zbioru wymienione tam nazwiska informatorów. Cytował też, w obu częściach monografii, liczne fragmenty jego artykułów zamieszczanych w „Gazecie Kieleckiej” i opracowania o zwyczajach z „Ogniska Domowego”. Prawdopodobnie część tekstów zamieszczona w podrozdziale „Widma i strachy”4 została również przekazana przez księdza Siarkowskiego. Kolberg docenił jego wkład w zawartość monografii, a szczególnie drugiej części, i we wstępie do niej napisał: „Nauka zawdzięczać będzie światłemu i zasłużonemu temu mężowi nagromadzenie znacznej ilości materiałów dla rozjaśnienia przeszłości obyczajowej ludu nader pomocnych”5. 1 O. Kolberg Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 193; pierwodruk: Kraków 1886. W monografii Kolberg nie wymienił nazwiska autora opisu, zostało ono ustalone na podstawie zachowanego rękopisu. 2 Tamże, s. 191; nazwisko autora opisu ustalono na podstawie zachowanego rękopisu. 3 List L. Ziętkiewicza do Kolberga z 3 I 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 432. 4 O. Kolberg Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 215. 5 Tamże, s. III–IV. 470 �Jeszcze przed ukazaniem się drugiej części Kieleckiego, w styczniu 1886 roku, Kolberg skierował list do Józefa Majera, prezesa Akademii Umiejętności, w którym przedstawił sposób finansowania dotąd wydanych tomów Ludu (z udziałem wkładu własnego i Akademii) i deklarował przygotowanie kolejnych, przy dalszym wsparciu funduszami tej instytucji. Kolberg pisał: Pracując w podobny sposób i dalej, byłbym w możności – o ile by posłużyło zdrowie, a Akademia mi nadal poparcia swego nie odmówiła – wydać, w ciągu lat kilku (6–8) jeszcze około 6 do 8 tomów Ludu – które by obejmowały materiały i opracowania etnograficzne niepublikowane dotąd z kilku nieporuszonych jeszcze prowincji polskich, mianowicie z Podgórza Krakowskiego, z gór, z Radomskiego, Kaliskiego, Szląska i Prus Zachodnich i zamknęły wydawnictwo mające na celu stopniowe i systematyczne ogłoszenie ludowych właściwości ziem polskich na podstawie posiadanych przeze mnie zapisków1. Z wyliczonych opracowań zdołał jeszcze przygotować do druku Radomskie i Kaliskie, które wraz z niewymienionym w liście Łęczyckiem były ostatnimi wydanymi za życia autora monografiami serii opatrzonej tytułem Lud. Radomskie ukazało się w latach 1887 i 1888. Podobnie jak w przypadku Kieleckiego, zasięg regionu wyznaczony został przez kryterium administracyjne. Obszar, którego dotyczyły XX i XXI seria Ludu, odpowiadał granicom guberni radomskiej wyznaczonym po reformie z 1866 roku. W opisie kraju Kolberg wyodrębnił cztery podregiony: Opatowskie, Opoczyńskie, Radomskie i Sandomierskie, których zasięgi zasadniczo odpowiadały obwodom województwa sandomierskiego z 1827 roku i granicom guberni z końca lat sześćdziesiątych XIX wieku. Były to jednocześnie regiony, dla których wcześniej planował osobne opracowania, tak jak miało to miejsce w przypadku Sandomierskiego. Ponowne włączenie do monografii opisu tego ostatniego obszaru było spowodowane pojawiającą się możliwością uzupełnienia materiałów wydanych w 1865 roku, ale także zamiarem potraktowania regionu jako całości. Przygotowując publikację, ponownie sięgał do dokumentacji zebranej przez siebie kilkadziesiąt lat wcześniej. W 1859 roku odbył najdłuższą podróż w Radomskie, połączoną z wyjazdem w Lubelskie. 2 lipca udał się do 1 Brulion listu Kolberga do J. Majera ze stycznia 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 311. 471 �Kozienic, gdzie przebywał kilka dni, a następnie do Radomia, Orońska, Bąkowca i Augustowa. W zapiskach Kolberga wspomniana jest też wieś Świerzów (dziś pisownia Świerże) oraz Jedlnia1. Wiadomo, że jedną ze stacji badawczych stało się wymienione już wcześniej Orońsko, gdzie mieszkała Amalia Pruszakowa, żona Tomasza, niegdyś ucznia Liceum Warszawskiego i szwagierka Seweryny Pruszakowej, której warszawski salon gościł Kolberga. Być może stacją był też Bąkowiec, gdzie badacz przebywał dwukrotnie przez kilka dni. Podróż po Radomskiem zakończył 29 lipca. Wcześniejsze badania Kolberg prowadził kilkakrotnie w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych, a wśród odwiedzanych miejscowości wymienił Kozienice, Radom, Gołębiów, Skaryszew, Baszowice i Święty Krzyż (dziś część Słupi Nowej) oraz Góry Wysokie i Bilczę, miejscowości, z których materiały były włączone wcześniej do Sandomierskiego. Dwie ostatnie wsie były też zapewne miejscami jego dłuższego pobytu. W Górach Wysokich mieszkała rodzina Kollatorowiczów2, której nazwisko przewija się w korespondencji Kolberga, natomiast Bilcza należała do Jana Kantego Gregorowicza, a następnie do jego rodziny – Marii i Cypriana Hennelów. Oskar znał doskonale Gregorowicza, literata i publicystę zainteresowanego folklorem sandomierskim, i odwoływał się do jego prac opartych na obserwacjach społeczności wiejskiej. Odwiedził też prawdopodobnie Bilczę już w latach czterdziestych, kiedy mieszkał tam jeszcze Jan Kanty. Wtedy też był między innymi w rodzinnej Przysusze i z tego czasu pochodzi opis wesela VI opatrzony datą „1845”, będący praktycznie przedrukiem fragmentu jego artykułu Pieśni ludu weselne zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” w roku 18473. Kolberg zamieszczając ten opis w Radomskiem, opatrzył go przypisem: Opis ten, podany już przez nas do czasop[isma] „Biblioteka Warszawska” w r. 1847, powtarzamy tu w dokładniejszej przeróbce, tj. uzupełniając go późniejszymi nabytkami i prostując niektóre z ogłoszonych wówczas szczegółów4. 1 Rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, k. 23. Chodzi prawdopodobnie o dalszą rodzinę Kolbergów; Matylda Gronau, siostra Emilii Gronau, żony Wilhelma Kolberga, wyszła za mąż 21 II 1846 roku za Franciszka Kollatorowicza. 3 Kolberg odwołał się do części swojego opracowania Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 189–206; przedruk: tegoż Pieśni i melodie ludowe… (DWOK T. 67/I), s. 443–474. 4 O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 165; pierwodruk: Kraków 1887. 2 472 �Jednak w porównaniu do Pieśni ludu weselnych badacz zamieścił w monografii mniej pieśni, a zamiast pominiętych tekstów włączył trzy zupełnie nowe i zamienił kilka pieśni na ich warianty zanotowane prawdopodobnie w trakcie późniejszych podróży. Na podstawie własnych materiałów Kolberg sporządził też opisy kilku innych wesel (oznaczonych numerami III, VII i XI–XIV) oraz fragmenty okrężnego z okolic Słupi Nowej, do którego dysponował również rysunkiem wieńca żniwnego (być może własnoręcznym)1. Ze względu na oszczędności zrezygnował z publikacji ilustracji i zastąpił ją odsyłaczem do podobnej ryciny w Krakowskiem. Dysponował jeszcze kilkoma zapisami opowieści ludowych (które zamieścił w druku) oraz spisami nazwisk włościan i dość fragmentarycznymi notatkami dotyczącymi języka i strojów, choć w czasach Kolberga materiałów tych mogło być więcej, wiadomo bowiem, że część rękopisów badacz usunął. Niezaprzeczalnie jednak podczas wszystkich tych podróży Kolberg koncentrował się jeszcze na folklorze muzycznym i materiały o takim charakterze wypełniają większą część monografii. Ich cennym uzupełnieniem okazały się liczne publikacje, przede wszystkim księdza Józefa Gackiego, poświęcone historii regionu i zabytkom sakralnym, ale zawierające też wiele informacji o zwyczajach i obrzędach. Mieszkając w Warszawie, Oskar dotarł już do kilkunastu prac tego autora, przede wszystkich do artykułów zamieszczonych w „Pamiętniku Religijno-Moralnym”. Być może po przeprowadzce do Krakowa miał problem z dostępem do publikacji wydanych w zaborze rosyjskim, dlatego w marcu 1887 roku, tuż przed ukazaniem się pierwszej części Radomskiego, zwrócił się o pomoc do Karoliny Kolberg: Powodem głównym mojego listu jest prośba, ażebyś wyszukała i przysłała mi, o ile można rychło (najdalej w ciągu listopada), dzieło pod tytułem Benedyktyński klasztor w Sieciechowie przez księdza J. Gackiego (wyszło drukiem w Radomiu 1872 roku). Dzieła tego nie ma w tutejszych bibliotekach i znikąd go dostać nie mogę2. 1 Rysunek zachował się w Arch. PTL, teka 16, sygn. 1213, k. 13, został opublikowany w tomie suplementowym, zob. O. Kolberg Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21 (DWOK T. 77/I), ryc. 2 przed s. 243. 2 Brulion listu Kolberga do K. Kolberg-Wąsowskiej z 6 III 1887 r., Korespondencja cz. III... (DWOK T. 66), s. 422. 473 �Karolina dostarczyła potrzebną pracę, a być może nie tylko tę jedną, bo wśród obszernie cytowanych i streszczanych dzieł Gackiego znalazły się jeszcze Benedyktyński klasztor Świętego Krzyża na Łysej Górze oraz Jedlnia, w niej kościół i akta obelnego prawa1. Pierwsza z nich była źródłem informacji o podaniach i wierzeniach związanych z Łysą Górą. W drugiej publikacji łacińskie wypisy dotyczące praw bartnych stanowią tylko część pracy. Poprzedza je szczegółowe studium dotyczące między innymi funkcjonowania poszczególnych rzemiosł, ale także związanych z nimi wierzeń oraz niektórych zwyczajów i obrzędów (w tym sobótkowych), a nawet ubioru i pożywienia mieszkańców Jedlni i okolicznych wsi. Zapewne jeszcze w Warszawie Kolberg dotarł też do prac innego duchownego, Jana Kloczkowskiego, który interesował się przede wszystkim folklorem Radomszczyzny. Opis wesela XI zamieszczony w pierwszej części monografii został sporządzony na podstawie jego artykułu Opisanie wesela wiejskiego we wsi Piastowie. Kolberg wykorzystał większość tekstu księdza wraz z przytoczonymi przez niego pieśniami i uzupełnił dwoma własnymi zapisami melodii2. Kloczkowski był też autorem opracowania Ścięcie śmierci w kusy wtorek, będącego opisem zabawy ludowej, która odbywała się w Jedlińsku w ostatki. Praca Kloczkowskiego stanowi niezwykle ciekawy dokument folkloru małomiasteczkowego, który także był przedmiotem zainteresowań autora Ludu. Wśród rękopisów Kolberga zachował się odpis z tej publikacji, ale z jakiegoś powodu badacz nie uwzględnił go w druku3. Zamieścił natomiast streszczenie Ścięcia śmierci, które zostało następnie anonimowo przedrukowane w „Gazecie Radomskiej”4. Badacz miał też w regionie współpracowników. Wspomniany już wcześniej Władysław Ciesielski ukrywał się przez pewien czas w Pękosławicach, 1 J. Gacki Benedyktyński klasztor Świętego Krzyża na Łysej Górze, Warszawa 1873 i tenże Jedlnia, w niej kościół i akta obelnego prawa, Radom 1874. 2 J. Kloczkowski Opisanie wesela wiejskiego we wsi Piastowie, „Przegląd Naukowy” R. 2: 1843, nr 26, s. 285–308; opis zamieszczony przez Kolberga, zob. O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 194–204. 3 J. Kloczkowski Ścięcie śmierci w Jedlińsku w kusy wtorek, „Kalendarz na rok przestępny 1868” F. Kowalskiego, Warszawa 1867, s. 140–152; odpis Kolberga, Arch. PTL, teka 16, sygn. 1210, k. 1–5. Odpis opublikowano w tomie suplementowym, zob. O. Kolberg, Radomskie. Suplement… (DWOK T. 77/I), s. 4–14. 4 Zob. O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 305, tam z odesłaniem do „Gazety Codziennej” 1860, nr 50 , w której znalazła się informacja o kusym wtorku w dziale „Drobiazgi”, natomiast anonimowy przedruk zob.: „Gazeta Radomska” 1888, nr 13. 474 �w powiecie opatowskim, skąd pisał: „Już zdolniejsi zapewne lepiej opiszą obrządki wesela etc., dlatego nie śmiem narzucać się rozwleklejszym obrobieniem tego zadania. Natomiast szczegóły, które by, przypuszczam, mogły być całkiem pominięte, jako mniej uważne, bo mniej uderzające, nadmienię”1. Nadesłane stamtąd materiały to między innymi podanie i opowieści wierzeniowe, opublikowane w drugiej części Radomskiego2. Do podania Ciesielski dołączył informację: „Miasteczko, o którym tu mowa, nazywa się Waśniów, a parobczak, co mi to opowiadał, ma nazwisko Piotr Kańczak, a jest w Pękosławicach. Inni to samo powtarzają3”. Przy podaniu Kolberg uwzględnił wzmiankę o jego lokalizacji, natomiast jedną z opowieści wierzeniowych opatrzył w druku notą: „od Tarłowa i Ożarowa” 4, inną zaś określił jako „powiastkę z okolic Kunowa”5. Zachowana korespondencja pozwala wnioskować, że materiały z okolic Łukawy przekazała Maria Marczewska, którą badacz poznał w 1884 roku w Krakowie. Marczewska mieszkała w Łukawie do 1888 roku i od niej prawdopodobnie pochodzą opisy sobótki, lanego poniedziałku, ostatków, pożywienia i wnętrza chałupy oznaczonych notami lokalizacyjnymi: Łukawa, Wilczyce, Radoszki, Sobótka i datami: 1883, 1885 i 1886. Niestety spośród rękopisów Marczewskiej zachował się jedynie zeszyt zawierający opis sobótki oraz pieśni obrzędowe opatrzone notą: „Łukawa, Jankowice, Wilczyce, Dwikozy”6. Ale osób, które gromadziły materiały w Radomskiem było więcej. Od nieznanego dziś z nazwiska współpracownika Kolberg otrzymał opis wesela VIII, od innego – zbiór pieśni z Brudzewic, a wprawny rysownik amator wykonał szkice postaci w stroju z Opoczyńskiego7. Z publikacji pieśni drukowanych przez innych zbieraczy badacz zrezygnował, gdyż posiadał własny pokaźny zbiór, w dodatku z zapisami nutowymi, 1 List W. Ciesielskiego do Kolberga z 26 II 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 106. 2 O. Kolberg Radomskie cz. II (DWOK T. 21), s. 142, s. 149–150 i 161–162; pierwodruk: Kraków 1888. 3 Rkp. W. Ciesielskiego, Archiwum PTL, teka 16, sygn. 1213, k. 3. 4 O. Kolberg Radomskie cz. II (DWOK T. 21), s. 149. 5 Tamże, s. 162. 6 Rkp. M. Marczewskiej, Arch. PTL, teka 8, sygn. 1162, k. 290–299. 7 Pieśni z Brudzewic (rkp. nieznanego autora, Arch. PTL, teka 8, sygn. 1163, k. 224–227) i ryciny strojów (rys. nieznanego autora, arch. PTL, teka 47, sygn. 1354, k. 79, 80 i 83) zostały opublikowane w tomie suplementowym, zob. O. Kolberg Radomskie. Suplement… (DWOK T. 77/I), s. 375–389 i ryc. po s. 242. 475 �a wygląd ubioru coraz częściej w tomach Kolberga oddawały jedynie opisy, ilustracje były bowiem bardzo kosztowne. Autorowi Ludu ciągle brakowało dostatecznych środków finansowych, ale też czasu, a droga do zakończenia edycji była jeszcze bardzo długa. Mimo że równolegle pracował nad monografiami Mazowsza i Pokucia, wydawanymi z podtytułem Obrazy etnograficzne1, to tylko dla terenów Królestwa Polskiego, poza planowanym Kaliskiem, nadal niewypełniony pozostawał niewielki obszar funkcjonujący do 1793 roku jako województwo łęczyckie. Na jego regionalną odrębność wskazywał Adam Zakrzewski, autor klasyfikacji etnograficzno-regionalnej z 1888 roku, który Kujawiaków i Łęczycan określił jako „grupę przejściową między wielkopolską a mazowiecką”2, a Kolberg blisko dwadzieścia lat wcześniej planował dla tych terenów jednotomową monografię zatytułowaną Ziemia Gostyńska i Łęczycka, przewidzianą jako seria XXIX Ludu3. Opisał ją wówczas jako materiały, które w krótkim czasie mogłyby zostać przygotowane do druku. Jednak dopiero w roku 1890 udało mu się je wydać w jednym woluminie zatytułowanym Łęczyckie. Badania na tych terenach prowadził wiele lat wcześniej. W 1860 roku gościł w Mazewie u Kazimierza Maciejowskiego, syna wspomnianego już tutaj Wacława, historyka prawa i słowianoznawcy, znanego Kolbergowi z Warszawy. Na początku tego roku w „Bibliotece Warszawskiej” ukazał się artykuł Wacława Maciejowskiego Legendy i pieśni ludu polskiego4 zawierający teksty pieśni religijnych spisane przez Mateusza Gralewskiego, przyszłego działacza niepodległościowego i etnografa. Niewykluczone, że do wizyty w Mazewie skłoniło Oskara zdanie kończące artykuł: „[…] pieśni, które do druku podaję, będąc wiernym ludu wyrazem, mają archaizmy, które przypiskami starałem się objaśnić. Nie dostaje im nuty, która sądząc po ich wątku musi być stara i bardzo oryginalna. Warto, ażeby kto z lubowników muzyki ludowej przejechał się na miejsce i o nią wymienionych wyżej śpiewaczek popytał”5. Możliwe, że Mazew był też jego stacją badawczą już 1 Monografie opatrzone takim podtytułem zostaną omówione w następnym rozdziale. A. Zakrzewski Nasz obszar etnograficzny, Wisła 1888, T. 2, s. 186. 3 Brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 303. 4 W.A. Maciejowski Legendy i pieśni ludu polskiego nowo odkryte, „Biblioteka Warszawska” 1860 T. 2, s. 434–447. 5 Tamże, s. 437. 2 476 �wcześniej, gdyż na zachowanym rękopisie terenowym z zapisami melodii widnieje ołówkowa nota Kolberga: „Mazew 1853”1, sporządzona być może na bieżąco, a tym samym bardziej wiarygodna niż informacja o podróży w 1864 roku zamieszczona po latach w Łęczyckiem i powtórzona tam trzykrotnie. Dwukrotnie wymienił ją we wstępie, w którym omówił melodie do tekstów z artykułu Maciejowskiego: „Melodie, o których tu mowa zdobyliśmy na miejscu w r. 1864 i dołączamy je obok tekstu”2 oraz przy opisie wesela II „od Łęczycy (Mazew, Rzętków)”, a po raz trzeci, omawiając tańce łęczyckie. Bardziej prawdopodobne, że jeśli wrócił jeszcze do Mazewa, to w 1865 roku, kiedy prowadził badania na sąsiednich Kujawach. Zebrane w tym czasie materiały z Łęczyckiego, poza krótkimi opisami wesela I i II, ograniczały się wyłącznie do folkloru muzycznego. Nadzwyczaj ubogo prezentuje się w tej monografii rozdział „Lud”, który został zredagowany głównie na podstawie fragmentów kilku publikacji. Jedynie zamieszczone tam liczne wyzwiska zostały prawdopodobnie zarejestrowane w terenie, być może przez samego Kolberga. Nie jest też znane pochodzenie tekstów zamieszczonych w podrozdziałach „Ostatki. Popielec” i „Wielki Tydzień”. Nie można wykluczyć, że sporządził je Oskar, ale bardziej prawdopodobne, że ich autorem była ta sama osoba, która przekazała badaczowi krótki opis „Gaika”, zachowany do dziś w rękopisach, a ten opatrzył go notą lokalizacyjną: „od Łęczycy (Mazew)”3. W archiwum zachowały się też ryciny nieznanego autora przedstawiające postacie mężczyzn i kobiet w strojach regionalnych z okolic Łęczycy i Kłodawy oraz z Mazewa. Trzy z nich wykonano ołówkiem i zabarwiono akwarelą, a na dwóch czarno-białych Kolberg zamieścił notatki o kolorach poszczególnych części garderoby. Zrezygnował jednak z ich publikacji4, tak jak we wszystkich ostatnich tomach Ludu, ze względu na wysokie koszty druku rycin, które zresztą wymagały poprawek dobrego rysownika. We wstępie Kolberg pisał o archaicznym charakterze regionu pokrytego borami i zachowanych w nim tradycjach: 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 42, sygn. 1350, k. 185. O. Kolberg Łęczyckie (DWOK T. 22), s. V; pierwodruk: Kraków 1889. 3 Rkp. nieznanego autora, Arch. PTL, teka 7, sygn. 1156, k. 16. 4 Ryc. nieznanego autora, Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/II, k. 74–76 i 78 oraz tamże, sygn. 1353/II, k. 7; zostały one opublikowane w tomie suplementowym, zob. O. Kolberg Łęczyckie. Suplement do tomu 22 (DWOK T. 78), ryc. 1–5. 2 477 �We wszystkich tych borach i puszczach przesiadywał i dokazywał po swojemu duch ich opiekuńczy, głośny u ludu Boruta. Duch ten potężny, aczkolwiek przy rozroście chrystianizmu przedzierzgnięty zrazu w przemożnego, czynnego po borach i górach diabła […] miał wszakże tutaj w Łęczyckiem, jak się zdaje, swe rodzinne gniazdo, a kilka wierszy dalej dodawał: Nie dziw przeto, że w ziemi tak niegdyś lesistej, bagnistej, a tak płodnej w tradycje, zachowały się dłużej niż gdziekolwiek – mimo wczesnego zaszczepiania tu chrześcijaństwa – wspomnienia wielu z pogańskich czasów1. Warto zwrócić uwagę, że ta wypowiedź nawiązuje do istotnego dla kultury ludowej procesu zastępowania dawnych tradycji pogańskich świętami katolickimi, o czym w przełomowej dla swoich czasów pracy O Sławiańczyźnie przed chrześcijaństwem pisał Zorian Dołęga Chodakowski. Obiecująca zapowiedź Kolberga we wstępie sugeruje, że w monografii znajdziemy liczne informacje o wierzeniach, opowieści oraz podania związane z postacią Boruty i jego przeobrażenia – diabła. Jednak w publikacji brak jakichkolwiek materiałów pochodzących bezpośrednio z terenu, choćby fragmentu bajki, wierzenia czy przysłowia. Jedynie w „Przypisach” Kolberg zamieścił obszerne cytaty z artykułów Kazimierza W. Wójcickiego i Wacława Szymanowskiego2, natomiast kilkadziesiąt stron tej niewielkiej monografii poświęcił tańcom kujawskim, których studiowanie pozostało jego pasją. Uznając w 1869 roku materiały z Łęczyckiego i Gostynińskiego za prawie gotowe do druku badacz miał na myśli własną dokumentację folkloru muzycznego, ale liczył też zapewne na pomoc współpracownika, prawdopodobnie tego samego, który sporządził opis gaika. Mógł sądzić, że u Maciejowskich zachowały się jakieś notatki Mateusza Gralewskiego, który jest domniemanym autorem tego rękopisu zawierającego także kilka pieśni z Mazewa3. Nie uzyskawszy już dodatkowych informacji i nie dysponując 1 O. Kolberg Łęczyckie (DWOK T. 22), s. III i IV. K.Wł. [K.W. Wójcicki] Boruta, „Tygodnik Ilustrowany” 1862, T. 5, nr 120 i 130 oraz [W. Szymanowski] Kronika tygodniowa, „Tygodnik Ilustrowany” 1863, T. 7, nr 173. 3 Domniemane autorstwo M. Gralewskiego ustalono na podstawie charakterystycznej notatki, tożsamej z notą zamieszczoną przy pieśniach opublikowanych przez W. Maciejowskiego. 2 478 �żadną obszerniejszą literaturą dotyczącą regionu, zdecydował się na uzupełnienie tomu tańcami z Kujaw. Monografia doczekała się dwóch recenzji, które ukazały się już po śmierci Kolberga i były raczej hołdem złożonym badaczowi przez środowisko naukowe. Ich autorami byli wybitni przedstawiciele świata nauki, członkowie Akademii Umiejętności, Jan Karłowicz i Hieronim Łopaciński. Pierwszy z nich, językoznawca, muzykolog, folklorysta, opublikował swój tekst w 1891 roku w „Kwartalniku Historycznym”1. Autor krytycznie ocenił brak bajek, zabobonów i przysłów, ale uznał ogromną wartość muzycznych zbiorów Kolberga, co wyróżniało go w gronie badaczy folkloru. Recenzja Łopacińskiego Oskar Kolberg i ostatnia jego praca z 1890 roku, podpisana pseudonimem Rafał Lubicz2, zawiera wspomnienie o cenionym wówczas etnografie i jego dziele, a dopiero druga część dotyczy bezpośrednio Łęczyckiego. Publikacja Kolberga została oceniona pozytywnie, choć z zastrzeżeniem, że zawiera ona „połowę tego, co umieścił w opisach innych prowincyi: nie dotknął, mianowicie, wierzeń, przesądów ludu, nie podał, oprócz pieśni, innych rodzajów twórczości ludowej”3. Łopaciński zwrócił też uwagę na zasięg terytorialny regionu, który, jako dawne województwo łęczyckie, pokrywa się częściowo z Mazowszem. Mowa tu o Gostynińskiem, z którego materiały zostały częściowo włączone do monografii, jednak w przeciwieństwie do pierwotnych planów Kolberg pominął w tytule nazwę tego obszaru, być może dlatego, że opisał go też wcześniej w Mazowszu. W Łęczyckiem zamieścił też wiele pieśni z okolic Gostynina, Sierakówka, Gąbina, a więc z miejscowości przynależnych według niego do regionu mazowieckiego. Niektóre utwory opatrzone zostały notami lokalizacyjnymi wskazującymi na ich występowanie w obu regionach, na przykład „od Kutna, Gostynina (Sierakówek)”. Taka sytuacja powtarzała się Ludzie częściej, a za przykład służyć może też Krakowskie i Kieleckie, Lubelskie i Chełmskie, W. Ks. Poznańskie i Kujawy. Tylko granice regionów wyznaczone przez opis kraju były na 1 J. Karłowicz Kolberg Oskar: Lud, jego zwyczaje itd. Serya XXII: Łęczyckie, „Kwartalnik Historyczny” 1891, T. V, s. 628–633; przedruk: O. Kolberg Łęczyckie. Suplement… (DWOK T. 78), s. 450–454. 2 R. Lubicz [H. Łopaciński] Oskar Kolberg i ostatnia jego praca, „Ateneum” R. 15: 1890, T. III, s. 57–74. Fragment dotyczący bezpośrednio Łęczyckiego został przedrukowany w: O. Kolberg Łęczyckie. Suplement… (DWOK T. 78), s. 443–449. 3 Tamże, s. 73. 479 �ogół czytelne i często odpowiadały podziałom administracyjnym, ale analiza materiałów zamieszczonych w monografiach wskazuje, że w rzeczywistości mają one raczej charakter umowny. Stwierdzenie Kolberga dotyczące oznaczenia przez niego na mapie granic między mową wielkopolską, mazurską i małopolską, mówiące, że „granice te oznaczyć się tylko dadzą w przybliżeniu”1, odnieść można do wielu opisywanych przez niego zjawisk kulturowych. Tę swoją wypowiedź badacz uzupełnił stwierdzeniem: „Podróże dopiero szczegółowe mogą wątpliwość w tym względzie usunąć”2, co również uznać można za równoważne z opinią, że dopiero dokładne badania etnograficzne wskażą granice regionów. Tymczasem kolejna monografia, zgodnie z zapowiedzią badacza we wstępie, opisywać miała „właściwości etnograficzne byłej guberni kaliskiej z roku 1830” 3, która według jego słów „wybitniej jeszcze niż inne części dawnej Wielkopolski jak np. Poznańskie i Gnieźnieńskie zachowała dotąd cechy, zwyczaje itp. ludu wielkopolskiego”4. Wskazując na przynależność tego terenu do Wielkopolski, Kolberg odwoływał się do podziałów przedrozbiorowych i dawniejszych: „Wielkopolska – czytamy dalej – składała się z województw: Poznańskiego z ziemią wschowską, Kaliskiego, Gnieźnieńskiego, Sieradzkiego z ziemią wieluńską i Łęczyckiego”5. Gubernia powstała faktycznie dopiero w 1837 roku, a do tego czasu istniało województwo kaliskie, składające się pięciu obwodów: kaliskiego, konińskiego, sieradzkiego, piotrkowskiego oraz wieluńskiego; takie też podregiony znalazły się w opisie kraju Kolberga. Wyznaczony granicami administracyjnymi obszar objął ostatecznie część Wielkopolski, Małopolski i Śląska. Autor, kiedy jeszcze mieszkał w Warszawie, zakładał wydrukowanie dwóch monografii, Kaliskie i Sieradzkie oraz Ziemia Wieluńska i Piotrkowska6, co było zgodne z jego pierwotną koncepcją wydawania źródeł „prowincjami”, które z kolei złożą się na obraz całego kraju. Dysponował wówczas własnymi materiałami dotyczącymi folkloru, gdyż podróże 1 Rkp. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 392. Tamże. 3 O. Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. III; pierwodruk: Kraków 1890. 4 Tamże. 5 Tamże, s. 1; zamieszczony przez Kolberga tekst jest kompilacją różnych źródeł, por. m.in. J. Moraczewski Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej, Poznań 1864, s. 1. 6 Brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 303. 2 480 �badawcze po Kaliskiem odbywał w latach czterdziestych i sześćdziesiątych. Ze względu na rozbieżne informacje w dokumentach, dokładne ich daty są trudne do ustalenia. We wstępie do Kaliskiego Kolberg pisał: „Wszakże krótki i dorywczy, acz kilkakrotny nasz w Kaliskiem pobyt (w latach 1843 i 1863 głównie we wsiach Rusocice, Zbiersk, Cielce, Rudlice, Łyskornie i Krasice) nie dozwoliły nam pochwycić ani uzupełnić bogactwa całego tego materiału […]”1. Z kolei w wykazie swoich podróży odnotował pierwszy wyjazd pod rokiem 1845, a kolejny pod 18602. Tę ostatnią wyprawę, odbytą w kwietniu, wymienił też wśród notatek o wydatkach3. Po ponad ćwierćwieczu przeznaczoną dla tego regionu tekę oznaczoną numerem 8 Kolberg opisał jako „Kaliskie (Kalisz, Konin, Sieradz, Piotrków, Wieluń, Częstochowa). Wyciągi z akt, odpisy. Pieśni, tańce, bajki, zwyczaje, przesądy, varia. Monografia w połowie dokończona”4. Być może miał już wówczas gotową pierwszą część Kaliskiego, co potwierdzałby też wspomniany list do Józefa Majera, w którym wyliczał je jako jedno z sześciu planowanych na najbliższe lata opracowań. Tom oznaczony jako seria XXIII kończy się na „Obrzędach”. Poza niezbyt obszernymi wzmiankami o narodzinach i pogrzebie Kolberg zamieścił w nim dwanaście opisów wesel, z czego kilka, przynajmniej w znacznej części, pochodzi z jego własnych badań (wesele I–V i VII). Uwagę zwraca wyjątkowo rozbudowany rozdział poświęcony „Zwyczajom”. Otwiera go opis Bożego Narodzenia sporządzony między innymi na podstawie dwóch listów pochodzących z początku XIX wieku, które znajdowały się w zbiorach wspomnianego już Andrzeja Kucharskiego. Rozdział ten zawiera już nie tylko opisywane zwykle w Ludzie uroczystości (Trzech Króli, Popielec, Zapusty, Wielkanoc, Boże Ciało itd.), ale też wymienia patronów poszczególnych dni (św. Wojciech, św. Marek) i związane z tymi dniami wierzenia czy przysłowia. Obszerne miejsce zajmują tu pieśni kościelne, w większości zaczerpnięte ze zbiorów księdza Michała Mioduszewskiego, z których Kolberg wykonywał odpisy5. Pieśni religijne zostały zamieszczone również w „Przypisach” w części dotyczącej pielgrzymstwa. Uważa się, że szczególne 1 O. Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. III. Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705. 3 Rkp. O. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, k. 3. 4 Rkp. Kolberga BN PAU i PAN, sygn. 2183 (dawniej 2184), k. 71. 5 Kolberg zamieścił w monografii około 80 zapisów pieśni kościelnych, pochodzących przeważnie ze zbiorów ks. M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny, Kraków 1838 i Pastorałki 2 481 �zainteresowanie Kolberga folklorem pielgrzymkowym mogło mieć związek z jego zamiarem skomponowania opery Pielgrzymka do Częstochowy1. Rozdział „Lud” został przygotowany na podstawie wypisów z literatury. Jedno z podstawowych źródeł stanowiło opracowanie Józefa Szaniawskiego O dawnem województwie sieradzkiem z 1851 roku2, oparte o jeszcze wcześniejsze dokumenty zgromadzone przez archiwistę Antoniego Pstrokońskiego. Z artykułu Szaniawskiego Kolberg zaczerpnął przede wszystkim fragmenty dotyczące cech fizycznych ludności, stosunków z Niemcami, stroju, w tym również ubioru ludności żydowskiej, pożywienia, wyglądu domostw, używanych sprzętów, ale też niektóre opisy zwyczajów i obrzędów. Odwoływał się także do nowszych opracowań, między innymi autorstwa Ignacji Piątkowskiej i Józefa Grajnerta. Piątkowska swoje artykuły publikowała w „Wiśle” i „Kaliszaninie”3, ale ta zasłużona skądinąd regionalistka, badaczka terenowa, poza własnymi obserwacjami wielokrotnie powtarzała też informacje za Szaniawskim. Grajnert natomiast opracował materiały etnograficzne z okolic Wielunia i Radomska, które po redakcji Kolberga, kierującego już od kilku lat Sekcją Etnologiczną, zostały opublikowane w 1880 roku w periodyku Akademii Umiejętności4, a dziesięć lat później posłużyły do uzupełnienia Kaliskiego. Monografia zawiera też barwną litografię od Skulska i Ślesina, wykonaną najprawdopodobniej na podstawie akwareli Wojciecha Gersona, ale na stronie tytułowej brak wzmianki o autorze ilustracji. Po śmierci Kolberga Izydor Kopernicki opisał tekę 8. jako „Materiały o ile możności uporządkowane i przysposobione do druku”, a następnie wymienił kolejne działy, w których miały się one znajdować: „Czary, przesądy, leki, wróżby, przepowiednie”, „Opowieści, przysłowia, gry i zabawy”, i kolędy, Kraków 1843 (każdy z tych zbiorów miał jeszcze Dodatki wydane w późniejszych latach). 1 E. Antyborzec, I. Chmielewska, M. Prochaska „Kaliskie” Oskara Kolberga oraz „Kaliskie i Sieradzkie”, w: O. Kolberg Kaliskie. Suplement do T. 23 (DWOK T. 79), s. XVII–XVIII; zob. też tamże, przyp. 1 na s. XVIII. 2 J. Szaniawski O dawnem województwie sieradzkiem, „Biblioteka Warszawska” 1851, T. 3, s. 170–179 i 356–372, T. 4, s. 177–187, 367–372 i 564–569. Kontynuacja tego artykułu ukazywała się jeszcze w kilkudziesięciu numerach „Kaliszanina” z 1882. 3 I. Piątkowska Z życia ludu wiejskiego z ziemi sieradzkiej, „Wisła” T. 3: 1889, s. 479–530 (artykuł ten jest przedrukiem z „Kaliszanina” z 1887 roku); tejże Pogadanka. O baśniach, zwyczajach i obrzędach ludowych, przechowanych z czasów pogańszczyzny w ziemi sieradzkiej, „Kaliszanin” 1886 nr 37 i 39. 4 J. Grajnert Zapiski etnograficzne z okolic Wielunia i Radomska, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. IV: 1880, s. 185–261. 482 �„Pieśni” i „Tańce”1. Wśród nich były między innymi odpisy z rozprawy Szaniawskiego i innych publikacji, rękopisy z kolejnych materiałów po Kucharskim oraz własne notatki Kolberga i jego zapisy melodii, także spoza regionu. Materiały te wraz z zapisami rozproszonymi w innych tekach, ułożone zgodnie z obowiązującym w monografiach układem, zostały wydane w XX wieku jako Kaliskie i Sieradzkie2. Wydawcy Dzieł wszystkich sugerowali się być może pierwotnie planowanym tytułem, ale pominęli w ten sposób inne podregiony wymienione przez Kolberga. Obrazy etnograficzne Na kartach trzech monografii wydanych za życia Kolberga, to jest w Pokuciu, Mazowszu i w Chełmskiem, zamiast tradycyjnie już umieszczonego nad nazwą regionu nadtytułu Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce widnieje podtytuł Obraz etnograficzny. Obrazy etnograficzne nie różniły się koncepcją od Ludu, natomiast zmiana na karcie tytułowej wynikała ze sposobu finansowania. Dwie pierwsze części Pokucia Kolberg wydał ze środków uzyskanych z koncertu, który zorganizowany został przez warszawskie środowisko artystyczne na rzecz jego wydawnictwa. Opatrzenie ich formułą Lud wiązałoby się, zgodnie z wcześniejszą umową, z oddaniem Akademii określonej liczby egzemplarzy poszczególnych woluminów, czyli ze zmniejszeniem dochodu ze sprzedaży3. Mazowsze z kolei sfinansowane zostało ze środków założonej w 1881 roku Kasy im. Józefa Mianowskiego działającej w Warszawie na rzecz „osób pracujących na polu naukowym”. 1 Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich, Arch. MEK, sygn. II/155, nr inw. I/191/RKP. 2 O. Kolberg Kaliskie i Sieradzkie (DWOK T. 46). 3 Kolberg miał przekazywać Akademii równowartość kwoty otrzymywanej na druk w egzemplarzach liczonych taniej, co wynika z listu J. Majera do Kolberga z 20 XII 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 227: „Kwota wyliczona przez Towarzystwo ma mu być zwrócona egzemplarzami dzieła liczonymi po 2/3 ceny handlowej. Według ustawy dzieła wydane z pomocą Tow[arzystwa] członkowie jego otrzymują za połowę ceny, ściśle więc biorąc Tow. nigdy zaliczonej kwoty nie otrzyma, choćby i wszystkie egzemplarze przez członków rozebrane były, czego wszelako zaledwie w połowie spodziewać się można. Chętnie jednak poniesie i stratę dla podtrzymania dzieła, którego znaczenie uznaje, żałuje nawet, że środki jego nie pozwalają na większą ofiarę”. 483 �Wbrew numeracji nadanej w ramach edycji Dzieł wszystkich wcześniej zaczęło ukazywać się Pokucie (tomy 29–32 tej edycji), a dopiero po nim Mazowsze (tomy 24–28). Sam Kolberg numery serii od I do XXIII nadał tylko tomom Ludu. Na Pokuciu Kolberg przebywał kilkakrotnie w latach 1876–1880, przy czym kluczowa dla pozyskania materiałów do monografii była ostatnia, kilkumiesięczna wyprawa w 1880 roku związana z organizacją i przebiegiem Wystawy Etnograficznej w Kołomyi, nad którą sprawował opiekę naukową. Zakres tematyczny wystawy określała Instrukcja do badania właściwości ludowych1, zgodnie z którą badacze mieli podjąć takie problemy jak opis cech fizycznych i charakteru ludności, samoświadomość ich pochodzenia, użyte dla samookreślenia nazwy własne, terytorium zamieszkiwania, gwara (zamieszczono wskazówki odnośnie do sposobu jej zapisu), poezja, muzyka i taniec, przysłowia oraz inne teksty folkloru, obrzędy i uroczystości. Przedmiotem zainteresowania miały być też stroje, mieszkania i ich wyposażenie, narzędzia, układ zagród, elementy otoczenia od przydrożnych figur, kapliczek, wiatraków i młynów, po kościoły i cerkwie, a ponadto przemysł i rzemiosło. Podjęte zagadnienia były zatem daleko bardziej „etnograficzne” niż wiele wcześniej realizowanych programów badań, w których dominował folklor. Charakteryzując badania terenowe Kolberga, opisano już część jego podróży na tym terenie oraz kontakty z licznymi informatorami. Wspomniano też, jak ważna dla zapoznania się z kulturą materialną była praca Oskara przy organizacji wystawy, na co zwrócił uwagę Władysław Przybysławski, sugerując opóźnienie wydania monografii regionu na czas po tym wydarzeniu. Przytoczono też fragment listu Kolberga napisanego już po powrocie z Pokucia, w grudniu 1880 roku, w którym przyznawał, że plon jego badań przekracza efekty dotychczasowych prac na innych terenach, co pozwoli mu na opracowanie znacznie dokładniejszej monografii. Jej pierwszą część, uzupełnioną o materiały związane z wystawą, opublikował w 1882 roku. Wytyczenie granic regionu objętego tytułem Pokucie sprawiało Kolbergowi pewne trudności, gdyż jak pisał, powołując się na Adama H. Kirkora2, 1 Instrukcja do badania właściwości ludowych, zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 772–776; pierwodruk: druk niedatowany, nakład Komitetu Wystawy w Kołomyi, drukiem H. Zadembskiego; rkp. w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 321. 2 A.H. Kirkor Pokucie pod względem archeologicznym. Badania […] z r. 1874, „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Historyczno-Filozoficznego Akademii Umiejętności” T. V: 1876, s. 208–315. 484 �nie odpowiadały one ani kryteriom administracyjnym, ani etnograficznym. W rozdziale „Kraj”, w którym po raz pierwszy zabrakło opisu poszczególnych miejscowości, Kolberg korzystał z publikacji, przede wszystkim z pracy Augusta Bielowskiego1, i za tym autorem wskazywał na charakter tego obszaru: „Między ziemiami dawnej Polski, Pokucie ma swój odrębny typ, jak i osobne swoje nazwanie” 2, a następnie pisał: Dawniej rozumiano pod tem mianem (w szereszem biorąc je znaczeniu) całą niemal ziemię halicką zadniestrzańską, a w nowszych czasach, ścieśniwszy nieco jej granice, cyrkuły: stanisławowski (od gór począwszy aż po Dniestr) i kołomyjski. Zaliczając do ludności Pokucia nie tylko ludność równin Nad-Prucia i podgórską Nad-Dniestrza (tj. ludność nizin), ale i górali Hucułów, a dawniej i Bojków w Stryjskiem także – miano bardziej na względzie geograficzne ziemi tej położenie jak i jej polityczne stosunki, niż etnograficzne mieszkańców właściwości3. Ale ostatecznie Kolberg skupił się na właściwościach etnograficznych i kierując się tym kryterium wyróżnił trzy grupy mieszkańców: Ludność tego kraju wiejska była i jest głównie ruską, trzy poniekąd przedstawiającą typy, różne szczególnie pod względem ubrania, mniej wybitnie pod względem języka i obyczaju. Południową część zajmują górale Hucuły, północną górale haliccy; wschodnią w cyrkule kołomyjskim Rusini pokuccy4. Dla Huculszczyzny planował osobną monografię w ramach Pokucia. Jednak zgromadzenie dużej ilości materiałów dotyczących pozostałych mieszkańców spowodowało, że wypełniły one aż cztery woluminy. Znalazły się tam wprawdzie fragmentaryczne informacje o góralach huculskich, ale zasadnicze źródła zgromadzone do tomu Pokucie – Hucuły pozostały niewydane5. 1 A. Bielowski Pokucie, „Czas. Dodatek Miesięczny” R. 2: 1857, s. 653–734. O. Kolberg Pokucie cz. I (DWOK T. 29), s. 3; pierwodruk: Kraków 1882. 3 Tamże, s. 4. 4 Tamże, s. 17. 5 Materiały dotyczące górali tego regionu znajdują się w tece 23 (w Archiwum PTL), która w notatkach Kolberga miała tytuł: Pokucie III. Hucuły; wydane zostały w latach 1970 i 1971 w monografii Ruś Karpacka (DWOK T. 54 i 55). 2 485 �W obszernym opisie „Ludu” scharakteryzowane zostały cechy fizyczne, usposobienie, ubiór, pożywienie, zajęcia gospodarskie, rzemiosło i język. Wiele zamieszczonych w tej części monografii materiałów jest bezpośrednio związanych z wystawą. Jak pisała Agata Skrukwa: „Opisy strojów, narzędzi itd. w dużej części odnoszą się do okazów przysłanych na wystawę z różnych wsi, w których Kolberg mógł nigdy nie być, ale właśnie dzięki wystawie przedmioty te dokładnie poznał”1. Wszystkie materiały dotyczą Rusinów jako rdzennej ludności wiejskiej, ale Kolberg wspomniał też o pozostałych mieszkańcach tego wielokulturowego regionu, przede wszystkim o Polakach, nazywanych tu Mazurami, oraz o osadnikach niemieckich, Ormianach i Żydach, a także o Cyganach. Zamieścił też zabawną anegdotę związaną z różnicami kalendarza świąt poszczególnych narodowości: Dlaczego święta ruskie, polskie i żydowskie nie w jednym przypadają czasie? – Zapytany o to chłopek (unikając dokładnej odpowiedzi, której zapewne dać nie mógł), rzekł żartobliwie: Naprzód święta przypadały jednocześnie, a przyczyna opóźnienia jednych od drugich leżała w obuwiu. I tak: Żyd obuł się w pantofle, więc prędzej niż inni dwaj pobiegł na modlitwę do szkoły; Mazur wdziewał buty, więc poszedł później; Rusin zaś był ostatni, gdyż długo w postoły obuwaje sie, taj na swieta zapiznaje sie (Matijowce nad Prutem)2. Poświęcony świętom rozdział „Zwyczaje” zawiera opis blisko trzydziestu uroczystości (ich nazwy Kolberg podał w języku Rusinów) i uwzględnia między innymi odbywane przy okazji Wielkanocy zabawy i gry. W „Obrzędach” znalazło się kilka opisów chrzcin i pogrzebów oraz jedenastu wesel, w znacznie mniejszym stopniu niż w innych monografiach zdominowanych zapisami muzycznymi. Dużą część materiałów Kolberg mógł pozyskać przy pomocy udzielających mu gościny – Przybysławskiego w Czortowcu czy księdza Sofrona Witwickiego w Żabiu – ale też sam zanotował je podczas pobytu w tych miejscowościach oraz w Jasieniowie Polnym, Korniczu, Piadykach, Horodence. Miał też sporą grupę bezpośrednich informatorów (wspomnianych już przy opisie badań terenowych), co było zapewne związane z organizacją wystawy, która ukazywała wartość kultury mieszkańców wsi. 1 A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg, Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. XV–XVI. . 2 O. Kolberg Pokucie cz. I (DWOK T. 29), s. 77. 486 �Wiadomo, że badacz korzystał także z rękopisów Bazylego Jurczenki zawierających pieśni i bajki, ale zapewne również z nadesłanego przez niego na wystawę opracowania Obrzędy i zwyczaje na Rusi Pokucia. To ostatnie nie zachowało się, jednak opis wesela VI i liczne wzmianki o zwyczajach w Ispasie pochodzą prawdopodobnie z tego właśnie manuskryptu. O wartości tych prac Kolberg pisał w liście do Przybysławskiego: Z materiałów przysłanych najcenniejszym jest dla mnie zawsze Jurczenko, lubo skracać często muszę rozwlekłości, mazać powtarzania i poprawiać język, bo choć usiłuje on widocznie dobrą wyrażać się polszczyzną, to jednak wpada mimowolnie w ruszczyznę, nadaje zwrotom mowy tok ruski itp. Ale obfitość i dokładność obserwacyj jest znakomita1. W monografii pada też nazwisko Iwana Nikitiszyna, który zgromadził materiały z okolic Horodenki dotyczące między innymi zwyczajów noworocznych, wielkanocnych (przesłał też spis wzorów pisanek z ich rodzimymi nazwami), wigilii świętego Jana, obrzędów chrztu i pogrzebu. Od niego pochodzi też opis wesela III oraz zamieszczone w części trzeciej wiadomości o wierzeniach. Podobnie jak w przypadku Jurczenki, rękopis Nikitiszyna przekazany na wystawę nie zachował się. Po zakończeniu podróży Oskar uzupełniał materiały do Pokucia korespondencyjnie. W listach do Władysława Przybysławskiego dopytywał jeszcze o szczegóły dotyczące m.in. zwyczajów, przesądów, gospodarstwa, nazw własnych pożywienia, zabaw. Część odpowiedzi naniósł sam podczas ich bezpośredniego spotkania w Krakowie. Na niektórych listach widnieją więc notatki Kolberga, na innych odpowiedzi sporządzone przez nieznanego autora, prawdopodobnie na prośbę Przybysławskiego. Poniżej niektóre z nich: [Pytanie Kolberga:] Czy obok naczynia z wodą jordańską wisi przy drzwiach w chacie (od strony ogniska?) solniczka (czy solnyczka?)? [Odpowiedź:] Nigdy, topka soli stoi na półce, każden sobie sól z tego krysze (struga, skrobie). 1 List Kolberga do W. Przybysławskiego z 6 VII 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 524. 487 �[Pytanie Kolberga:] Jak się nazywają części we młynie po rusku? Kosz, pytel, kamień, paprzyca itd. [Odpowiedź ręką Kolberga:] kisz, pytel, porpłycie (paprzyca), kaniń, wereteno (wrzeciono), paniłka (panewka), koło pałeczne, koło wodne – kołeso. [Pytanie Kolberga:] Na żołądek dają proszek z kory bzu. Zeskrobuje się drugą korę, czy błonę spodnią bzu […]. Jak się ta błona nazywa po rusku? [Odpowiedź:] Plivka bzowa. [Pytanie Kolberga:] Czermak mówi o jakiejś chorobie nabij i powiada, że gdy noga się jątrzy i idzie ropa to wtedy prikładajut husiczok abo grisinoho kwasu (huszci z żytnoho grisu)? [Odpowiedź:] Nagniecenie, często na pięcie, wydające ropę, niebezpieczne, przykładają łajno gęsie albo kwas z grysu, czyli z otrąb, najczęściej z żytnich otrąb1. Wszystkie te informacje zostały wykorzystane w monografii, co w połączeniu z wielokrotnymi badaniami w terenie i z doświadczeniem zdobytym podczas gromadzenia eksponatów wystawowych zaowocowało publikacją o ogromnych walorach dokumentacyjnych. Jej trzy pierwsze części doczekały się recenzji, ale tylko w zakresie folkloru. Ich autorami byli poeta Iwan Franko i adwokat Cesław Neymann. Franko recenzował trzecią część zawierającą tańce i wierzenia2, ale skupił się wyłącznie na tych pierwszych oraz na pewnych niekonsekwencjach w transliteracji, które Kolberg wyjaśniał we wstępie do ostatniego tomu. Natomiast Neymann, przybrany członek Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, prowadził z Kolbergiem korespondencję na temat Pokucia, a swoją recenzję opublikował w Kijowie w 1884 roku3. Zawiera ona między innymi dość szczegółowy i nieco wyidealizowany opis pracy terenowej Kolberga. Jedyny poważniejszy zarzut recenzenta dotyczył uwag o języku, które uważał za zbyt lakoniczne (bo mieszczące się na czterech stronach monografii) oraz niekiedy 1 Przykładowe pytania skierowane do W. Przybysławskiego podano za: O. Kolberg Pokucie. Suplement..., (DWOK T. 81), s. 248–249, 253. 2 Zob. I. Franko Pokucie. Obraz etnograficzny. Skreślił Oskar Kolberg. Tom III Kraków 1888, stron 240, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. 286–288. 3 C. Neymann O. Kolberg Pokucie. Obraz etnograficzny T. I Kraków 1882 i T. II Kraków 1883, „Kiewskaja Starina” 1884, T. VIII, s. 482–487 i T. IX, s. 126–130; recenzję w tłumaczeniu E. Piasny-Kudyńskiej zamieszczono w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 275–285. Wspomnianą korespondencję Cesława Neymanna z Kolbergiem przedrukowano także w T. 81 DWOK, s. 265–275. 488 �błędne. Odnosząc się do opisu zwyczajów sugerował, że więcej miejsca powinno się poświęcić sobótkom, ale uwagę tę sprowokował być może sam Kolberg, zamieszczając przy końcu przypis o treści: Obrzęd Kupały, tak głośny w niektórych jeszcze okolicach Rusi (np. na Ukrainie), poszedł już w innych w mniejsze lub większe zapomnienie. Na Pokuciu, gdzie zresztą nazwa Kupały między ludem wcale nie jest znaną nie zdołaliśmy nic więcej wykryć nad to, co tu o zwyczajach świętojańskich przytaczamy. Prawda, że zakres naszych badań nie sięgał daleko, bo tylko do kilku ograniczał się miejscowości1. Poza tymi zastrzeżeniami recenzja ma charakter bardzo pozytywny. Jej autor podnosi ogromną wartość materiałów dotyczących obrzędowości oraz zamieszczonych w drugiej części pieśni i ich klasyfikacji. Zainteresowania Neymanna zgodne były jeszcze z postrzeganiem kultury ludowej przede wszystkim jako folkloru, pominął więc zupełnie w swoim tekście niezwykle cenne wiadomości na temat jej materialnych aspektów. Wydanie Pokucia, a w przyszłości innych monografii terenów wschodnich, miało niebagatelne znaczenie wobec panslawistycznej postawy prezentowanej w publikacjach uczonych rosyjskich. Świadomy tej sytuacji Kolberg pisał w cytowanym już liście do Józefa Majera: A wszakże wiek mój podeszły oraz przykład, jaki dają literaturze naszej rosyjskie, coraz gęściej (za podnietą zakładów naukowych) ukazujące się publikacje etnologiczne, biorące za przedmiot swych badań zachodnie cesarstwa gubernie, naglą – jak mniemam – i nas także do pośpiechu w pracy i do szybszego na polu wydawniczym działania2. W tym czasie badacz pracował jeszcze nad kilkoma monografiami terenów Królestwa Polskiego, w tym nad Mazowszem wydawanym ze środków Kasy im. Józefa Mianowskiego. Kasa powstała w Warszawie w 1881 roku i miała na celu udzielanie wsparcia finansowego na badania naukowe. Fundusze pozyskiwała ze składek członków oraz z datków społeczeństwa. Prawdopodobnie dzięki wstawiennictwu historyka literatury Piotra Chmielowskiego oraz Izydora Kopernickiego Komitet Kasy w grudniu 1883 roku 1 2 O. Kolberg Pokucie cz. I (DWOK T. 29), s. 353. Brulion listu Kolberga do J. Majera z 1 I 1886, Korespondencja…cz. III (DWOK T. 66), s. 311. 489 �przekazał Kolbergowi decyzję o przyznaniu mu zapomogi w wysokości 370 rubli srebrnych na kolejny tom1, pod warunkiem, że będzie on dotyczył Mazowsza. Kolberg przystał na propozycję, tym bardziej że monografia części regionu, dotycząca okolic Warszawy, była zaplanowana do wydania w oficynie Jana Żupańskiego w Poznaniu już w 1867 roku jako seria V Ludu2. Jednak całe „Kolbergowskie” Mazowsze to obszar obejmujący spore terytorium i podobnie jak Wielkopolska wymagający opisu w większej liczbie woluminów, co autor w liście do potencjalnego sponsora wyjaśniał: Życzenie Komitetu zajęcia się Mazowszem odpowiada najzupełniej i mojej także myśli. Tu jednakże widzę się spowodowanym zrobić uwagę, że materiał do Mazowsza mieści się u mnie w czterech tekach, z których każda posiada żywiołu na dwa przynajmniej tomy. Jedna z tych tek obejmuje Mazowsze polne, które bym nazwał warszawskim (po lewym brzegu Wisły), druga Mazowsze leśne, czyli podlaskie (po prawym brzegu Wisły, a lewym Bugu), trzecia Mazowsze Stare (Płock, Pułtusk, Kurpie itd.), czwarta Mazowsze Pruskie3. Kolberg wydał za swego życia pięć tomów monografii. Zrezygnował z włączenia do Mazowsza materiałów z Mazur pruskich, a woluminów zawierających opowieści ludowe i wierzenia nie zdążył już przygotować do druku. Biorąc pod uwagę wyjątkowo obfity zespół zgromadzonych źródeł byłaby to najobszerniejsza Kolbergowska publikacja dotycząca jednego regionu. Ale i zasięg terytorialny tego makroregionu jest ogromny. Autor podzielił go, zgodnie z opisem w liście, na „Mazowsze polne”, „Mazowsze leśne”, „Mazowsze stare”, przy czym to ostatnie dzieli się jeszcze na „Kurpie” i „Podlasie”. Wyznaczenie granic Mazowsza przez Kolberga i jego podział na „polne”, „leśne” i „stare” (a w pierwotnym zamiarze także „pruskie”) budziło od początku kontrowersje wśród badaczy. Tuż po wydaniu trzech pierwszych tomów historyk Władysław Smoleński opublikował recenzję, w której zarzucał Kolbergowi brak jednorodnego kryterium podziału Mazowsza. Twierdził, że: „Nazwy: polne i leśne są fizjograficzne; stare 1 List Komitetu Kasy im. Mianowskiego do Kolberga z 12 XII 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 99–100. 2 Zob. brulion listu Kolberga do J. K. Żupańskiego z 20 X 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 205–206. 3 Brulion listu Kolberga do P. Chmielowskiego z XII 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 107–108. 490 �i pruskie – historyczne”1. Pozostałe uwagi dotyczyły Podlasia, które według Smoleńskiego stanowiło odrębny region, u Kolberga natomiast podzielone zostało między Mazowsze leśne i Mazowsze stare oraz Chełmskie. Krytyczną opinię wyraziła też w XX wieku Maria Trawińska, odnosząc się do terminu „Mazowsze stare”, które według tej autorki nie stanowi zwartego regionu2. Z kolei Józef Burszta, starając się obronić tak wyznaczony podregion, wskazywał na zasięg dialektu mazowieckiego 3, o którym sam Kolberg pisał: „Typ i akcent mazowiecki tak jest wybitnym, że udziela się sąsiedniemu Podlasiowi i dalszym Rusinom, przechodząc po części i do pogranicznej Litwy” 4. Objęcie wspólnym tytułem tak dużego obszaru było jednak podyktowane przede wszystkim względami praktycznymi. Jak wspomniano, pierwsza część monografii była przygotowana już w 1867 roku. Dwa lata później Kolberg pisał do Augusta Bielowskiego o planowanych ośmiu tytułach dotyczących Mazowsza5. Długotrwały proces wydawniczy Ludu, wynikający z ciągłego niedostatku funduszy, spowodował jednak, że publikacja monografii rozpoczęła się dopiero piętnaście lat później. Mając świadomość upływu czasu i powolnego postępu prac, część materiałów autor zawarł w obszernym artykule Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, opublikowanym w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1882 roku6. Z czasem śpieszył się coraz bardziej, starając się zamieścić w jednym woluminie opis jak największego obszaru, stąd włączenie do Mazowsza starego terenów, dla których wcześniej przewidzianych było kilka oddzielnych tomów. Większość źródeł do monografii została zebrana na wiele lat przed jej wydaniem, w czasach, gdy Kolberg skupiał się przede wszystkim na badaniu folkloru muzycznego. W przypadku Mazowsza polnego, wydanego 1 W. Smoleński Oskar Kolberg: Mazowsze, obraz etnograficzny, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280–282 i tamże, s. 435–436. 2 Zob. M. Trawińska Mazowsze Stare w świetle badań O. Kolberga i badań współczesnych tego terenu, „Lud” 1956, T. 42, s. 249–263. 3 J. Burszta „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), s. XVIII. 4 O. Kolberg Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. VIII; pierwodruk: Kraków 1890. 5 Brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 294–305. 6 Zob. O. Kolberg Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej…, s. 86–158; przedruk ze zmianami: O. Kolberg Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), s. 3–150. 491 �ostatecznie w latach 1884–18851, brakowało mu materiałów etnograficznych do rozdziałów „Lud”, „Zwyczaje” i „Obrzędy”, które w druku zastąpił obszernymi cytatami z prac Łukasza Gołębiowskiego Lud polski i Opis historyczno-statystyczny miasta stołecznego Warszawy2, a także wypisami z Kalendarza narodowego3 zawierającego liczne wzmianki i przysłowia związane z poszczególnymi dniami roku. Odwoływał się też do dziesiątków innych publikacji dawnych i sobie współczesnych, zarówno o charakterze naukowym, jak i popularnym. Wspomniany recenzent, Władysław Smoleński, poddał krytyce nie tylko przyjęty przez Kolberga podział Mazowsza, ale także zawartość pierwszej części, właśnie z powodu zbyt licznie cytowanych prac innych autorów. Przygotowując do druku Mazowsze polne, Kolberg nie tylko nie dysponował dostatecznymi źródłami do opisów etnograficznych, ale nie posiadał już nawet kompletnych zapisów nutowych. W roku 1865 prowadził badania terenowe wspólnie z Kornelem Kozłowskim w okolicach Czerska i Czaplina. Rejestrował wówczas melodie do pieśni, które udostępnił Kozłowskiemu w celu ich opublikowania, na co ten ostatni powołał się we wstępie do swojej pracy4. Kozłowskiemu nie udało się wydać muzykaliów, jednak musiały one pozostać w jego zbiorach, gdyż w materiałach Kolberga zachowały się jedynie niekompletne, terenowe zapisy nutowe, które posłużyły mu za źródło do druku, natomiast teksty, zgodnie z odsyłaczami pod pieśniami, zostały zaczerpnięte z Ludu Kozłowskiego. Być może z powodu tych niedostatków za lepiej przygotowane niż „okolice Warszawy” Kolberg uznał później inne części Mazowsza, jednak zgodnie z sugestią finansującej tom Kasy im. J. Mianowskiego jako pierwsze opublikowane zostało Mazowsze polne5. 1 Na kartach tytułowych dwóch pierwszych części Mazowsza widnieją odpowiednio daty: 1885 i 1886, jednak z zachowanych dokumentów wynika, że każda z nich była wydrukowana już rok wcześniej, zob. E. Antyborzec Mazowsze Oskara Kolberga w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 (DWOK T. 80/I), s. X–XI. 2 Ł. Gołębiowski Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830; tenże Opis historyczno-statystyczny miasta stołecznego Warszawy, wyd. 2, Warszawa 1827. 3 Kalendarz narodowy, czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830” (druk: A. Gałęzowski), s. 16–24. 4 K. Kozłowski Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami. Warszawa 1867 (w zeszytach) i 1869 (całość). 5 Brulion listu Kolberga do K. Deikego z 21 XII 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 220. 492 �Druga część tej monografii, zawierająca pieśni, nie została dopuszczona do sprzedaży w zaborze rosyjskim, co bardzo zaskoczyło autora. Przyczyną było zamieszczenie pieśni, których tekst miał wydźwięk patriotyczny, choć ich warianty były publikowane wcześniej nie tylko w zbiorze Kolberga1. Podobny los spotkał później także część czwartą, w której jak poprzednio cenzor zakwestionować musiał fragmenty pieśni wojackich2. Konsekwencją tych problemów była decyzja Kasy im. Mianowskiego o usunięciu z karty tytułowej informacji o wsparciu finansowym udzielonym przez tę instytucję i zastąpieniu jej wzmianką „Nakładem autora”3. Kasa jednak w dalszym ciągu, aż do ostatniego woluminu, przekazywała fundusze na wydanie Mazowsza. Bezproblemowo przebiegła publikacja Mazowsza leśnego, do którego badacz zebrał też stosunkowo obfite materiały etnograficzne, co zapewne było spowodowane faktem, że większość podróży na tym terenie odbył w latach sześćdziesiątych, gdy myślał już o nowym typie publikacji. W 1862 roku stacjonował w Jasienicy pod Jadowem u rodziny Matuszewskich, w Woli Cygowskiej u Prota Lelewela, młodszego brata Joachima, oraz w Oleksiance w dobrach rodziny Oleksińskich, gdzie zebrał też materiały z sąsiedniego Latowicza i Parysowa. W roku 1868 pojechał do Kraszewa pod Radzyminem do Komierowskich i do pobliskiej Woli Rasztowskiej, pozostającej w rękach rodu Młockich. U Młockich gościł też jeszcze w roku następnym. Okolice położone na północny wschód od Radzymina 1 W liście do K. Dobrskiego Kolberg pisał: „[…] domyślam się, że chyba początki pieśni na str. 117 nr 265 lub na str. 161 nr 356, jakkolwiek warianty tych samych pieśni puszczała już cenzura w poprzednich tomach Ludu, i to właśnie w błąd mnie wprowadziło” (brulion listu Kolberga do K. Dobrskiego z 2 VII 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 514–518). Chodziło o teksty „Hej, zabujały siwe łabędzie po wodzie, i zapłakali młode rekruty w pochodzie” wraz z fragmentem refrenu „mnie/ciebie młodzieńca z ciężkiej niewoli dostaje” oraz „Polska Korono, co słychać o tobie, drogie klejnoty utraciłaś sobie”, zamieszczone w rozdziałach „Wojsko. Łowy” i „Pieśni dziadowskie”. 2 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w latach 1865–1904. Wykaz publikacji polskojęzycznych zakwestionowanych oraz dopuszczonych do obiegu przez carską cenzurę zagraniczną. T. 1: 1865–1889, T. 2: 1890–1904, T. 3: Indeksy, Warszawa 2006; tam w tomach 1 i 2: pozycja 5530 Mazowsze cz. II i pozycja 6664 Mazowsze cz. IV – zakwestionowane w całości, tam wymienione też: pozycja 4508 Mazowsze cz. I, pozycja 5702 Mazowsze cz. III oraz pozycja 6888 Mazowsze cz. V – dopuszczone do obiegu w całości. 3 Zob. list Komitetu Kasy im. Mianowskiego do Kolberga z 20 VI 1888 r. i odpowiedź tegoż do K. Dobrskiego z 2 VII 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 510–512 i 514–516. 493 �znał bardzo dobrze, gdyż w latach czterdziestych bywał tam wielokrotnie, badając głównie muzykę ludową, co potwierdzają zarówno liczne notatki osobiste Kolberga, jak i rękopisy między innymi z miejscowości takich jak Jadów, Wyszków, Gończyce, Głuchy i Ostrożeń. Zachowała się też wzmianka o wizycie w Sterdyni w kwietniu 1856 roku, podczas której Kolberg gościł prawdopodobnie u działacza społecznego i politycznego Ludwika Górskiego. Nic zatem dziwnego, że właśnie z okolic Radzymina, Jadowa, ale też Sokołowa Podlaskiego i Sterdyni pochodzą manuskrypty zawierające opisy ubiorów, pożywienia, zabudowań, sprzętów, narzędzi i naczyń 1. Zachowały się też szkice chałup wykonane przez Kolberga w Woli Rasztowskiej, które ostatecznie autor dał do przerysowania Wojciechowi Gersonowi2. Gerson był autorem ilustracji do wcześniejszych serii Ludu oraz do wszystkich części Mazowsza. Na podstawie akwarel artysty przedstawiających stroje firma J. Rau’a wykonała pięć barwnych tablic zamieszczonych w czterech tomach monografii. Jedynie w części czwartej znalazły się tylko czarno-białe tablice ukazujące zabudowania i ubiór, wykonane także według rysunków Gersona, z których część posłużyła wcześniej jako ilustracje do znanego Kolbergowi i cytowanego przez niego obszernego artykułu Wiktora Czajewskiego Kurpie3. Kolberg przywiązywał ogromną uwagę do jakości ilustracji i ich zgodności z realiami, które miały przedstawiać, zanim więc znalazły się w druku, pisał do Rau’a o dostrzeżonych drobnych usterkach: Narysowane przez Pańskiego syna tablice udały się zresztą nadzwyczajnie i podobały się wszystkim, którym je pokazywałem. Ja jednak znalazłem kilka drobnych odchyleń i zaznaczyłem ołówkiem na marginesie obrazków […]. Jest to, jak Panowie zobaczą, kilka nieznacznych szczegółów […]. Jedynie żebrak na rycinie jarmarku [tabl. 4] musi być całkowicie przerobiony i przedstawiony wiernie według oryginału, ponieważ na tym terenie nie ma takich żebraków4. 1 Mowa o rkp. terenowych Kolberga: BN PAU i PAN, sygn. 2185/1, k. 161–162 oraz Arch. PTL, teka 2, sygn. 1126, k. 2–4, które były podstawą opisów zamieszczonych w wydanej w 1887 roku cz. III Mazowsza (DWOK T. 26) na s. 28–30, 35–37, 40–44 i 50–52, przy czym w druku na wymienionych stronach zamieszczono też materiały z innych źródeł. 2 Szkice chałup zob. Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/II, k. 67; ilustracje wykonane na podstawie prac W. Gersona znalazły się w cz. III Mazowsza (DWOK T. 26), po s. 40. 3 W. Czajewski Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 295–298. 4 Brulion listu Kolberga do Rau’a z 1 III 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 123; chodzi o ilustrację „od Łowicza” zamieszczoną w cz. II Mazowsza, w pierwodruku po s. V, w reedycji (DWOK T. 25) znalazła się przed kartą tytułową. 494 �Korespondencja Kolberga z Gersonem wskazuje, że w planach było zamieszczenie większej liczby barwnych rycin, jednak jej ograniczenie do pięciu spowodowane było jak zwykle zbyt wysokimi kosztami druku. Poza materiałami związanymi z kulturą materialną badacz dysponował też własnymi opisami wesel do Mazowsza leśnego. Potwierdzają to zachowane zespoły rękopiśmienne będące podstawą opisu wesela III z okolic Radzymina i Jasienicy oraz V – z Oleksianki, co do którego sądzić można, że albo pochodzi z bardzo precyzyjnej relacji informatora, albo też Kolberg mógł być jego świadkiem1. Manuskrypt opatrzony notą lokalizacyjną „Oleksianka”, sporządzony podczas pobytu Kolberga w tamtej okolicy w lipcu 1862 roku, zawiera też opis zapustów, zatem te notatki są już na pewno „sprawozdaniem” informatorów z ich przebiegu. Z badań prowadzonych jeszcze w latach czterdziestych pochodzą też materiały do wesela IV z przypisaną mu w druku lokalizacją „od Jadowa” oraz wesela VII – z okolic Gończyc. Niewykluczone też, że opis wesela IX „od Sterdyni, Sokołowa”, opatrzony datą „1856”, pochodzi z podróży Kolberga, podczas której prawdopodobnie informator zrelacjonował mu przebieg obrzędu, ale możliwe również, że opis sporządził ktoś inny i przesłał go badaczowi. Tak było z pewnością w przypadku wesela VIII, do którego materiały (niewykluczone, że z częścią pieśni) zebrała Marianna Rozalia Hemplówna, kuzynka Marii Hemplówny z Tarnowa w powiecie chełmskim. Marianna przekazała też badaczowi inne informacje z Tuchowicza pod Łukowem, między innymi dotyczące ubiorów2. Opisy obrzędów wzbogaciły też bardzo wzmianki o związanych z nimi przesądach. Rękopis zawierający spis zabobonów Kolberg otrzymał od „p. Grajnertowej”3, żony Józefa Grajnerta, ale nie wiadomo, czy ona była autorką manuskryptu, czy też jedynie osobą go przekazującą. Badacz zdołał wykorzystać tylko część zawartych tam informacji, pozostałe miały służyć za źródło do tomu dotyczącego wierzeń. Do monografii terenów opisanych jako Mazowsze leśne posłużyły też między innymi materiały etnograficzne informatora o nazwisku Skotnicki, 1 Rkp. terenowe Kolberga: Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 32–33, z lokalizacją: „Jasienica” i Arch. PTL, teka 2, sygn. 1124, k. 8–9, z lokalizacją: „Oleksianka”. 2 Rkp. zawierający opis wesela nie zachował się, trudno zatem stwierdzić, czy były tam pieśni z zapisami nutowymi; opis ubiorów w rkp. M. Hemplówny, Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/II, k. 11, z notą: „we wsi Tuchowiczu pod Łukowem”. 3 Arch. PTL, teka 1, sygn. 1116, k. 34–35, z notą Kolberga: „od p. Grajnertowej”. 495 �posługującego się pseudonimem „Rola”. Napisał on do Kolberga z Moszczanki w kwietniu 1865 roku w odpowiedzi na list otwarty, prosząc jednocześnie o wytyczne co do sposobu gromadzenia źródeł1. Wprawdzie przesłane później materiały nie zachowały się, ale jego nazwisko „M. Skotnicki” widnieje w części III Mazowsza (s. 19) przy opisie mieszkańców i to on zapewne nadesłał opisy ubioru z okolic Stężycy, Moszczanki i Ryk, ale też szereg innych informacji z tych okolic. Mazowsze leśne jest więc monografią, która w bardzo dużym stopniu opiera się na źródłach pozyskanych w terenie przez samego badacza bądź osoby z nim współpracujące, a wypisy z literatury stanowią tylko jej uzupełnienie. Zupełnie inaczej prezentują się dwie ostatnie części: Mazury. Kurpie i Mazury. Podlasie. Pierwsza z nich zawiera jeszcze sporą liczbę materiałów przekazanych przez informatorów, w tym przede wszystkim przez Romana Korbasińskiego z Porządzia. Kontakt z nim Kolberg nawiązał przez innego swego współpracownika znanego tylko z nazwiska, Jahołkowskiego, który początkowo pośredniczył w przekazywaniu materiałów od Korbasińskiego. W zbiorach autora Ludu zachował się ośmiostronicowy rękopis opatrzony notą Kolberga „Porządzie”, będący fragmentem obszerniejszej całości i zredagowany w formie odpowiedzi na wcześniej przygotowane pytania dotyczące wierzeń, zabobonów i czarów2, oraz obszerny manuskrypt Dalszy ciąg materiałów do opisu ludu z okolic wsi Porządzie i Wyszkowa. Podania, bajki i klechdy dołączony do listu z 1871 roku3, a zawierający teksty opowieści ludowych. Kolberg otrzymał też zapewne część pierwszą „Materiałów” (być może poprzez Jahołkowskiego) na co wskazują zamieszczone w druku opisy obrzędów (chrzest i pogrzeb) oraz dożynek, liczne informacje o zwyczajach, a także o ubiorze, budynkach i sprzętach, wszystkie ze wzmiankami o ich pochodzeniu z miejscowości Porządzie i Pniewo (niekiedy też dodatkowo Ochudne i Obryte) i datowane na rok 1870 lub 1871. Zapisy samego Kolberga ograniczają się praktycznie wyłącznie do folkloru muzycznego (melodie wraz z tekstami) ze skromnymi niekiedy notatkami 1 List Roli do Kolberga z 19 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 118. Rkp. R. Korbasińskiego, Arch. PTL, teka 1, sygn. 1116, k. 75–78); rkp. został tylko częściowo wykorzystany w cz. III Mazowsza (DWOK T. 27); pozostałe informacje opublikowano w cz. VII (DWOK T. 42). 3 Rkp. R. Korbasińskiego Dalszy ciąg materiałów do opisu ludu z okolic wsi Porządzie i Wyszkowa. Podania, bajki i klechdy , Arch. PTL, teka 1, sygn. 1118, k. 64a–71a, zob. też list R. Korbasińskiego do Kolberga z 24 XI 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 385–386. 2 496 �dotyczącymi okoliczności ich wykonania: „Przed wyjazdem z kościoła” czy „przy rozplataniu”1, co znów wynikało z faktu, że opisywane rejony odwiedzał w czasach, gdy gromadził głównie pieśni. Cennym uzupełnieniem monografii stały się zatem publikacje, których wykorzystanie zapowiadał już we wstępie: Wiadomości o Kurpiach […] podajemy już to z własnych wyjęte notat, już też, i to w przeważnej części, czerpane z dzieł dawniejszych autorów, do jakich zaliczamy Gawareckiego, Wójcickiego i Połujańskiego. Spostrzeżenia przez nich poczynione w wielu razach i dziś jeszcze mają znaczenie i znajdują zastosowanie, jakkolwiek pole badań nowsi pracownicy wielce rozszerzyli i niejedno z błędnych dawniejszych twierdzeń sprostowali. Rozległość też krajny Kurpiów nie jest dostatecznie określoną; podajemy ją według źródeł dawniejszych”2. Wspomniane przez Kolberga sprostowania dotyczą terytorium zajmowanego przez Kurpiów, omówionego w artykule Adama Zakrzewskiego opublikowanym w 1887 i 1888 roku w „Wiśle”3. Kolberg zamieścił w przypisie do wstępu fragment tej pracy i odwołał się także do zebranych tam wiadomości o gwarze, dając tym samym dowód znajomości nowych poglądów etnografów. Jednak przygotowana wcześniej zawartość tomu oparta jest głównie na źródłach z pierwszej połowy XIX wieku i wcześniejszych, a z nowszych prac – na wymienianym już artykule Wiktora Czajewskiego Kurpie. Samo wyznaczenie terytorium zasiedlenia tej grupy nie było przedmiotem poważniejszego zainteresowania Kolberga, w przeciwieństwie do jej kultury. Niebagatelną rolę w konstruowaniu ostatniego tomu Mazowsza (Mazury. Podlasie) odegrały też inne dostępne publikacje. Zgodnie z powyższą wypowiedzią Kolberga, przytoczoną z części IV, kluczowa miała być praca Aleksandra Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej4. O jej wykorzystaniu badacz pisał już w 1869 roku, planując wydanie tomu zatytułowanego Okolice Suwałk i Augustowa5. Teraz zaczerpnął z niej 1 Oba przykłady podano za rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2. O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. VIII; pierwodruk: Kraków 1888. 3 A. Zakrzewski Z Puszczy Zielonej materiały do etnografii polskiej, „Wisła” 1887, T. 1, s. 73–78, 105–111, 149–156 i T. 2, s. 589–603. 4 A. Połujański Wędrówki po guberni augustowskiej, Warszawa 1859. 5 Brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 304. 2 497 �opisy miejscowości, mieszkańców i ich mowy, budownictwa oraz wesel V i VIII, wraz z pieśniami. Niezwykle obszerny opis wesela I pochodzi z kolei z napisanej pod pseudonimem Pruski 1 publikacji Zygmunta Glogera Obchody weselne, do której melodie zostały przekazane przez autora Ludu. Do zredagowania znacznej części rozdziału dotyczącego zwyczajów Kolberg posłużył się kolejną pracą Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska2, a także wieloma innymi artykułami, podobnie jak w przypadku rozdziału „Lud”. Ważnym źródłem do monografii Mazury. Podlasie były rękopisy regionalisty z Suwałk Aleksandra Osipowicza. Osipowicz interesował się historią, gromadził informacje na temat miejscowych zwyczajów, przesądów, a także specyficznych cech wielokulturowej społeczności złożonej z Mazurów, Litwinów i Żydów oraz rosyjskich staroobrzędowców – Filiponów. Przygotował też Słowniczek gwary augustowskiej, wykorzystany później w Słowniku gwar polskich3. Ten wnikliwy obserwator zjawisk dalece wykraczających poza ówczesne zainteresowania etnografów nie zdecydował się na opracowanie samodzielnej obszerniejszej publikacji i poprzestał jedynie na artykułach prasowych4. W marcu 1865 roku po raz pierwszy napisał do Kolberga, charakteryzując zebrane przez siebie materiały oraz deklarując ich udostępnienie, i prawdopodobnie w niedługim czasie przesłał lub przekazał je badaczowi. W archiwum zachowało się kilka manuskryptów, z których najobszerniejszy to Niektóre wiadomości o Augustowskiem z dodatkowym podtytułem Wstęp. Ogólny pogląd na Augustowskie5, zawierający geograficzno-historyczny opis regionu oraz opracowania będące źródłem do rozdziału „Lud”: Nałogi i namiętności 1 Pruski M. [Z. Gloger] Obchody weselne, Kraków 1869. Z. Gloger Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska, „Biblioteka Warszawska” 1868, T. 1, s. 142–146. 3 O wykorzystaniu materiałów Osipowicza w Słowniku wspomina I. Dawidowicz Aleksander Osipowicz – etnograf i językoznawca, „Białostocczyzna” 2/1999, nr 54, s. 119, zob. Słownik gwar polskich J. Karłowicza, Kraków 1900–1911; analiza zawartości pracy Osipowicza zob. I. Wojtkiewicz Semantyczno-kulturalny obraz świata w dziewiętnastowiecznym „Słowniczku gwary augustowskiej” Aleksandra Osipowicza, „Białostockie Archiwum Językowe” 2005, nr 2, s. 151–180. 4 A. Osipowicz opublikował cykl artykułów Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczony w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250–255. 5 Rkp. A. Osipowicza, Arch. PTL, sygn. 1127, k. 1–9, por. O. Kolberg Mazowsze cz. VII (DWOK T. 42), s. 185–198. 2 498 �oraz Potrawy i napoje szczególne, których autorem był zapewne Osipowicz. Jego autorstwa jest też najprawdopodobniej manuskrypt Wyrażenia obelżywe i przekleństwa oraz Augustowskie. Ubiory włościan 1. Na rękopisach, które były podstawą druku, Kolberg naniósł uwagi dotyczące umiejscowienia poszczególnych fragmentów tekstu w monografii, a na opracowaniu dotyczącym pożywienia Izydor Kopernicki dopisał: „Wyciśnięte w Mazowszu V”. Materiały etnograficzne przesyłała też literatka Melania Czarkowska mieszkająca w latach 1884–1894 w Siemiatyczach. W odpowiedzi Kolberg pisał do niej: Nadesłany mi rękopis obejmujący opis obrzędów weselnych, pogrzebowych, guseł itp. odebrałem i serdecznie za doręczenie mi tej pracy składam dzięki. Szczególniej wesele jest bardzo szczegółowo przedstawione i nader cenny stanowi materiał. Pozwolę sobie jednak zwrócić uwagę na to, że brak w nim wskazania miejscowości, z której pochodzi, bo wyrażenie: z ziemi drohickiej czy powiatu bialskiego jest zbyt ogólne2. W dalszej części swojego listu dopytywał się jeszcze o pieśni śpiewane przy weselu, gdyż w nadesłanym opisie ich brakowało. Niestety rękopis Melanii Czarkowskiej nie zachował się, ale opis wesela IV opublikowany w ostatnim tomie Mazowsza sporządzony został z pewnością na jego podstawie, co potwierdza też brak jakiejkolwiek pieśni. Zachował się natomiast manuskrypt Różne przesądy i gusła (zabobony) z naniesioną przez Kolberga notą lokalizacyjną: „z Drohiczyna, Brańska i Pobikrów w pow. Siemiatycze”3, być może także nadesłany przez Czarkowską, który został tylko częściowo zacytowany przy opisie obrzędu pogrzebowego. W przyszłości miał być jeszcze wykorzystany i znalazł się wśród materiałów zachowanych w tece oznaczonej numerem 1 i tak opisanej przez Izydora Kopernickiego: 1 Rkp. A. Osipowicza, Arch. PTL, teka 4: sygn. 1128, k. 3–4 i sygn. 1131, k. 1–2; rkp. najprawdopodobniej tego samego autora: Arch. PTL, teka 2, sygn. 1130, k. 1–2, tam na rękopisie nota: „Ostapowicz” (prawdopodobnie błędnie zamiast „Osipowicz”) oraz teka 30, sygn. 1298, k. 42–43, z notką Kopernickiego dotyczącą tej składki: „przeniesiona z teki 4”; informacje zamieszczone w tych rękopisach Kolberg wykorzystał w cz. V Mazowsza (DWOK T. 28), s. 28–29, 30–32 i 42–45. 2 List Kolberga do M. Czarkowskiej z 18 III 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 233. 3 Rkp. prawdopodobnie M. Czarkowskiej, Arch. PTL, teka 1, sygn. 1116, k. 8–11. 499 �Materiały przysposobione prawdopodobnie na osobny tom, mający stanowić zakończenie całego szeregu Mazowsza. Zawiera: 1. Demonologia i 2. Leki i choroby (Po największej części wycinki i wypisy z dzieł i pism rozmaitych, lecz także i spostrzeżenia własne lub przez kogoś innego zebrane. Należy rozsortować i uporządkować.) 3. Opowieści ludowe wszelkiego rodzaju (bardzo bogaty i ciekawy zbiór baśni oryginalnych, dobrze spisanych, niewiele wypisanych skąd inąd). 4. Gry i zabawy (niewiele, lecz dobrze opisane i ciekawe). 5. Do gwary mazowieckiej (bardzo niewiele i niedojrzałe)1. Mimo pośpiechu Kolberg nie zdążył opracować tych zapisów i wydać kolejnych dwóch woluminów zawierających teksty opowieści ludowych oraz zebrane informacje o wierzeniach i przesądach odnoszące się do całego makroregionu mazowieckiego, tak jak to było w przypadku Krakowskiego i W. Ks. Poznańskiego. Zawartość tej teki opracowano i przygotowano do druku dopiero w XX wieku w ramach edycji Dzieł wszystkich2. Ostatnim tomem, który ukazał się drukiem za życia Kolberga była pierwsza część Chełmskiego. Ponad dwadzieścia lat wcześniej autor planował wydanie dwutomowej Rusi Podlaskiej, a nieco później, w 1873 roku, pisał o zamiarze przygotowania obszernej, trzytomowej monografii Rusi Chełmskiej: Ruś Chełmska, czyli kraj położony wzdłuż lewego brzegu Bugu, od Drohiczyna począwszy, w górę aż poza Hrubieszów (powiat bialski, włodawski, chełmski, hrubieszowski), seryj, czyli tomów trzy3. Ostatecznie Chełmskie, scharakteryzowane przez Oskara w opisie kraju jako obszar obejmujący Bialskie i Radzyńskie (Podlasie), Chełmskie oraz Hrubieszowskie, odpowiadało praktycznie terenom wspomnianym wcześniej jako Ruś Chełmska i ograniczone zostało do dwóch woluminów. Regiony objęte monografiami Lubelskie i Chełmskie stanowiły w czasach Kolberga powiaty ówczesnej guberni lubelskiej (chełmska powstała dopiero 1 Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich, Arch. MEK, sygn. II.155, nr inw. I/191/RKP. 2 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. VI i VII (DWOK T. 41 i 42); redaktorzy włączyli tam również wspomniany już obszerny artykuł Kolberga dotyczący ziemi dobrzyńskiej (DWOK T. 41, s. 3–150). 3 Brulion listu Kolberga do nieznanego adresata z 10 II 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 442. 500 �w 1912 roku), ale badacz opisał je w dwóch oddzielnych monografiach, kierując się kryterium wyznaniowym i językowym jednocześnie1. Jednak z tego powodu zasięgi tych regionów częściowo się pokrywały, a ich granice wytyczone przez Kolberga nie były ostre. Z kolei tereny Podlasia były krainą historyczną, dla której nie planował on odrębnej monografii, zatem część materiałów z tego terenu znalazła się najpierw w Mazowszu, a później także w Chełmskiem. Badania terenowe na tym terenie rozpoczął już w 1859 roku, kiedy podczas ponad dwutygodniowego pobytu odwiedził Siedliszcze, Chojno i Be­ zek. Był to jeden z etapów dwumiesięcznej wyprawy opisanej później jako „podróż przez dwa miesiące po Sandomiersk[iem], Radomsk[iem] i Lubelski[em]”2. W Chełmskie powrócił, według własnych wspomnień, w 1867 roku, a potem jeszcze dwukrotnie w latach 1869 i 1870: Poszukiwania nasze w kilku jedynie miejscowościach, przy sprzyjających ku temu okolicznościach skrzętniej niż gdzie indziej dokonywane, najobfitszy owoc przyniosły nam w okolicy Chełma, gdzie osobliwie w gościnnym domu pp. Hemplów w Tarnowie pod Sawinem, dzięki umiejętnej pomocy i zamiłowaniu do rzeczy ludowych córki domu, p. Marii Hempel, zdołaliśmy (w latach 1867, 1869 i 1870) nagromadzić zasób wiadomości i notatek etnograficznych, rzadko kiedy w takiej przez nas w innych okolicach nabytych obfitości3. Jednak żadne inne dokumenty nie potwierdzają pobytu u Hemplów w roku 1867, a w liście z listopada 1870 roku wspomniana już Maria Hemplówna wyraża żal z powodu nieobecności Oskara w lecie tego roku w Tarnowie4. Pewna jest natomiast jego wizyta w 1869 roku. Nie budzą też żadnych wątpliwości słowa Kolberga o gościnności i pomocy tej rodziny oraz samej Marii, która była jedną z jego najlepszych współpracowniczek. Hemplówna interesowała się botaniką, a znajomość z Kolbergiem spowodowała, że zajęła się także etnografią. W roku 1883 odpowiedziała na ankietę Józefa Rostafińskiego dotyczącą jego badań nad historią roślin uprawianych w Polsce. Opracowanie botaniczki amatorki, będące odpowiedzią na 61 pytań, obejmowało czterdzieści kart zawierających szczegółowe 1 Problem ten omówiono już wcześniej przy opisie monografii Lubelskie. Rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 4. 3 O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. X; pierwodruk: Kraków 1890. 4 List M. Hempel do Kolberga z 12 XI 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 368–370. 2 501 �nazwy roślin (także łacińskie, a niektóre również w języku rusińskim) uprawianych przez miejscową ludność lub dziko rosnących wraz z ich przeznaczeniem w gospodarstwie lub ludowym lecznictwie. Wysoko oceniane są prace Hemplówny o roślinach jawnokwiatowych opublikowane w 1885 roku w „Pamiętniku Fizjograficznym”, o których Kolberg wspomniał w przypisie do przytoczonego wyżej fragmentu wstępu do Chełmskiego1. Kilkanaście lat wcześniej przygotowała dla niego „wypracowanie o roślinach”2, ponadto szereg innych materiałów przekazywanych do 1876 roku (do czasu, gdy mieszkała w Tarnowie). Zapisywała między innymi opowiadania, gawędy, przysłowia i powiedzenia, rejestrowała rozmowy, a jej zamiarem było także dokumentowanie mowy potocznej mieszkańców. W rezultacie, jak pisze Elżbieta Millerowa, „teksty te dotyczą różnych, obserwowanych przez autorkę wydarzeń i sytuacji życia codziennego wsi podchełmskiej (np. targu i kupna krowy, kłótni kobiet, oświadczyn wdowca) i są barwną ilustracją realiów tego życia, ciekawym dokumentem dla etnografa i folklorysty”3. Maria zredagowała też Słowniczek wyrazów ludowych ruskich liczący ponad 2000 haseł w formie pojedynczych wyrazów lub zwrotów frazeologicznych4. Został on częściowo wykorzystany w rozdziale „Lud”. Ze Słowniczka... Kolberg zaczerpnął między innymi formuły podziękowań za przysługę, przykłady używanych przez lud przekleństw, obelg i przezwisk czy też nazwy sprzętów i czynności gospodarskich. Te ostatnie były też przedmiotem innego, osobnego opracowania Hemplówny, z którego zachowała się tylko część opatrzona ręką Kolberga tytułem „Praca. Obora”5. Hemplówna przesłała również szereg innych cennych materiałów etnograficznych, takich jak szkice i rysunki postaci wraz z opisami ubiorów 1 M. Hempel Spis roślin jawnokwiatowych dziko rosnących w Słupii Nadbrzeżnej, „Pamiętnik Fizjograficzny” T. 5: 1885, s. 135–153 i Spis rzadszych roślin jawnokwiatowych rosnących w Teresinie, tamże, s. 154–159. 2 List M. Hempel do Kolberga z 12 XI 1870 roku, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 370. 3 E. Millerowa Chełmskie Oskara Kolberga…(DWOK T. 82), s. LIV. 4 Rkp. M. Hemplówny, Słowniczek wyrazów ludowych ruskich, z opuszczeniem jednakowych lub zbyt podobnych brzmieniem i pisownią do odpowiednich im wyrazów wykształconej mowy polskiej, w zbiorach BN PAN-PAU, sygn. 3202, k. 25–107; opublikowany w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement... (DWOK T. 82), s. 133–219. 5 Rkp. M. Hemplówny, BN PAU i PAN, sygn. 3202, k. 10–11 . 502 �codziennych i odświętnych, naczyń i sprzętów domowych, narzędzi używanych w gospodarstwie, podczas prac polowych i w rybołówstwie; przygotowała również plany wsi Tarnowo i Wólka Tarnowska. Jej autorstwa są też rysunki przedstawiające wzory pisanek. Wszystkie te materiały zostały częściowo wykorzystane w pierwszej części monografii, ale dopiero przypadkowe odnalezienie w 2013 roku zespołu rękopisów przynależnych pierwotnie do zbiorów Kolberga, wśród których znakomitą większość stanowiły ryciny Hemplówny (zidentyfikowane między innymi dzięki charakterystycznym rysunkom pisanek), pozwoliło na pełną ocenę jej wkładu w zawartość tego tomu1. Z kolei zebrane przez nią wiadomości o wierzeniach i przesądach, świecie roślinnym i zwierzęcym oraz o ludowych lekach znalazły się wraz z jej materiałami leksykalnymi w drugiej części monografii wydanej już przez Izydora Kopernickiego, który, doceniając ogrom pracy Marii, napisał we wstępie: Panna Maria Hempel, która nie tylko dopomagała mu nieodstępnie w jego badaniach podczas trzykrotnego pobytu O. Kolberga w okolicy Sawina, lecz i sama później, wtajemniczywszy się należycie w jego zadanie, zbierała dlań ustawicznie i dostarczała mu wszelkich wiadomości i materiałów spisywanych przez siebie aż do roku 18762, a następnie, po wymienieniu publikacji, z których korzystał Kolberg w monografii, dodał: Reszta materiałów, które po jego śmierci znalazłem w tece przeznaczonej dla Chełmskiego, po największej części spisane ręką Panny M. Hempel, złożyły się na ten tom II-gi, który zawierając pieśni, przysłowia, zagadki, opowieści i wierzenia ludowe, przedstawia nam obraz tego ludu ze strony duchowej3. Wśród tej „reszty” znajdowały się wówczas rękopisy Hemplówny odnalezione w 2013 roku, ale nie mamy zupełnej pewności, czy wszystkie jej zapiski trafiły do Oskara. Korespondencja Hemplów podlegała ścisłej kontroli cenzora, gdyż rodzina Marii, łącznie z nią samą, była mocno zaangażowana 1 Odnalezione materiały Marii Hemplówny włączono do Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/III i opublikowano w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33–34 (DWOK T. 82 Aneks). 2 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa, w: Chełmskie cz. II (DWOK T. 34), s. VIII; pierwodruk: Kraków 1891. 3 Tamże. 503 �w działalność niepodległościową, dlatego część swoich opracowań Maria przekazywała zapewne przez pośredników i nie wiadomo, czy ostatecznie Kolberg je otrzymał. O ile druga część monografii została opracowana prawie wyłącznie na podstawie materiałów Hemplówny, to dla pierwszego tomu niebagatelne znaczenie miał rękopis Pauliny Charłampowiczówny Notatki z podań ludu wiejskiego okolicy lubelskiej wsi Cyców1. Autorka zawarła w nim liczne informacje dotyczące charakteru miejscowej ludności, zwyczajów, obrzędu weselnego i pogrzebowego oraz wierzeń, ale i osobiste komentarze odnoszące się przede wszystkim do braku uczuć włościan, czego jednym z przykładów miało być kierowanie się interesem ze strony kobiety lub własną wygodą mężczyzny przy zawieraniu związku małżeńskiego. Kolberg, poza wykorzystaniem wiadomości merytorycznych, zamieścił niektóre uwagi autorki, ale opatrzył je własnym komentarzem: Autorka snać bardzo mało zna świat tak zwany wyższy. Gdyby go znała lepiej, przekonałaby się, że i tam co do uczuć, mimo oświaty, dzieje się często toż samo prawie, lubo nie tak wyraźnie i otwarcie2. Informacje o zwyczajach dorocznych i obrzędach zaczerpnął też Kolberg z rękopisu nieznanego z nazwiska duchownego zatytułowanego Opisanie niektórych zwyczajów guberni lubelskiej i siedleckiej, opatrzonego notą: „Kielce 7 czerwca 1876”3. Manuskrypt przesłał mu wspomniany już ksiądz Władysław Siarkowski, na którego prośbę miał on zostać opracowany przez wieloletniego proboszcza i dziekana wielu unickich parafii, zmuszonych ostatecznie do przejścia na prawosławie. Terenem działalności tego księdza były najprawdopodobniej okolice Kodnia, Piszczaca i Terespola, gdyż nazwy tych trzech miejscowości widnieją w druku jako noty lokalizacyjne do zamieszczonych w monografii materiałów. Opisy dotyczą wprawdzie tylko świąt i uroczystości o charakterze religijnym, ale pozwoliły Kolbergowi na 1 Rkp. P. Charłampowicz Notatki z podań ludu wiejskiego okolicy lubelskiej wsi Cyców, BN PAU i PAN, sygn. 3202, k. 158–173; nazwisko autorki rękopisu zanotowane ręką M. Hemplówny; być może ta ostatnia pośredniczyła w jego przekazaniu. 2 O. Kolberg, Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 22, przyp. 1. 3 Rkp. nieznanego autora Opisanie niektórych zwyczajów guberni lubelskiej i siedleckiej, BN PAU i PAN, sygn. 3202, k. 174–189. 504 �wypełnienie wiadomościami odpowiednich rozdziałów, do których sam nie zebrał potrzebnych informacji. Mimo że badania prowadził stosunkowo późno, bo u schyłku lat sześćdziesiątych, skupił się przede wszystkim na rejestracji folkloru muzycznego, ufając zapewne w wielkie zaangażowanie Marii Hemplówny. Do rozbudowanego opisu wesela IV z okolic Sawina także zapisał jedynie melodie, a wszystkie wiadomości etnograficzne pochodzą właśnie od niej. Pierwsza część Chełmskiego była jednocześnie ostatnim tomem w całości przygotowanym przez Kolberga. Według relacji Izydora Kopernickiego w dniu swojej śmierci, 3 czerwca 1890 roku, autor Ludu i Obrazów etnograficznych trzymał w ręku dopiero co wydrukowany wolumin: O godzinie pierwszej przyniesiono mu z drukarni Uniwersyteckiej kilka egzemplarzy świeżo wydanego pierwszego tomu Chełmskiego, który przeglądał z błogim wyrazem zadowolenia i czynił uwagi o podanych w nim rycinach1. Zgodnie ze wzmianką na karcie tytułowej ryciny, które miał komentować Kolberg, zostały wykonane na podstawie rysunków Walerego Eliasza Radzikowskiego, ale ich pierwowzorami były w znacznej części wspomniane wcześniej szkice Hemplówny przedstawiające ubiory, sprzęty, naczynia i pisanki. Na potrzeby wydawnictwa zostały one przerysowane przez zawodowego malarza. Wszystkie ryciny były czarno-białe, gdyż na barwne ilustracje nie wystarczało już środków. Koszty publikacji były i tak wysokie ze względu na druk nut, z którego autor, badacz muzyki ludowej, nie chciał rezygnować, a który pochłaniał wówczas znaczną część budżetu. W 1887 roku Kolberg złożył do Sejmu Krajowego petycję, w której prosił o przyznanie kwoty 2000 florenów na dwa tomy mające zawierać opis terenów Galicji wschodniej. W efekcie podjęto decyzję o podwyższeniu środków dla Akademii Umiejętności z 500 do 1000 florenów rocznie. Kwota ta przeznaczona była na jego wydawnictwo2. Borykający się najpierw z chorobą oczu, a później coraz bardziej podupadający na zdrowiu autor pracował więc nad kilkoma monografiami jednocześnie. Pozostawiwszy 1 I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga, „Wisła” T. 4: 1890, s. 512. Brulion listu Kolberga do Sejmu Krajowego z 17 XI 1887 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 463–465 oraz list Wydziału Krajowego we Lwowie do Oskara Kolberga z 3 II 1888 r., tamże, s. 497–498, zob. też przyp. 1 do tego listu. 2 505 �Kopernickiemu wskazówki co do wydania drugiej części Chełmskiego i Kaliskiego oraz kolejnych tomów Mazowsza, na kilka dni przed śmiercią zajmował się korektą drugiego arkusza Przemyskiego1. Materiały wydane poza seriami Lud i Obrazy etnograficzne Zarys etnograficzny to podtytuł nadany jednej tylko monografii – Przemyskiemu. Termin „zarys” przyjęty został zapewne ze względu na niewielką objętość tej publikacji, zaplanowanej dość nieoczekiwanie przez Kolberga. Jeszcze pod koniec roku 1888 badacz zwrócił się bowiem do Kasy im. Józefa Mianowskiego o przyznanie środków na kolejny, szósty tom Mazowsza, który miał zawierać pieśni drobnej szlachty oraz tańce2. Tymczasem w grudniu 1889 roku pojawiła się propozycja ze strony Włodzimierza Dzieduszyckiego, kuratora Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie, sfinansowania jednotomowej monografii obejmującej część Rusi Czerwonej. Kurator Muzeum także rok wcześniej był jedną z osób wspierających zabiegi Kolberga w Sejmie Krajowym na rzecz pozyskania funduszy. Teraz jako przedstawiciel Muzeum publikującego prace naukowe deklarował kwotę 500 florenów na wydanie woluminu, który według Kolberga pomieściłby zaledwie dwadzieścia arkuszy3. Od początku prac nad Ludem Oskar planował dla obszaru Rusi Czerwonej kilka monografii. W roku 1869 pisał o zebranych już materiałach do serii 17 (Złoczowskie, Brzeżańskie), wymagającej uzupełnienia serii 49 (Samborskie, Stryjskie, Bojki) i o niewielkiej liczbie źródeł do serii 59 (Przemyskie, Lwowskie, Żółkiewskie)4. Pod koniec lat osiemdziesiątych materiały przeznaczone dla monografii tego rozległego obszaru zgromadzone były w sumie w trzech tekach, w tym jednej zawierającej zapisy z Sanockiego 1 I Kopernicki Śmierć O. Kolberga…, s. 510. Wg relacji I. Kopernickiego 1 VI 1890 Kolberg miał jeszcze pracować nad korektą. 2 Brulion listu Kolberga do K. Dobrskiego z 26 XI 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 644. 3 Brulion listu Kolberga do W. Dzieduszyckiego z 14 XII 1889 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 648–649. 4 Brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 302, 304 i 305. 506 �i Przemyskiego1. W roku 1889 Kolberg podjął decyzję o wydaniu Przemyskiego. Wybór ten mógł być podyktowany faktem, że ostatnie prowadzone przez niego badania terenowe miały miejsce właśnie w Sanockiem i Przemyskiem. Według sporządzonego przez niego itinerarium badacz był tam trzykrotnie w latach 1883–1885, ale w Przedmowie wydawcy do monografii Kopernicki wymienił tylko rok 1883 i 1885 2. O ile podróże po Sanockiem, między innymi do Bóbrki, Wzdowa i Leszczowatego, zostały dość dobrze udokumentowane, także dzięki licznym wzmiankom w listach, to znacznie mniej wiadomo o jego pobytach w miejscowościach przemyskich. Po badaniach prowadzonych przez ponad miesiąc, najpierw w Bóbrce, a następnie w Leszczowatem, pod koniec sierpnia 1883 roku Kolberg udał się na cztery dni do Iskani w ówczesnym powiecie dobromilskim (dziś w przemyskim). Zatrzymał się wówczas u Julii i Gabriela Załęskich, spokrewnionych z Konopkami. W roku następnym miał ponownie odwiedzić Iskań, a w 1885 Sanoczany, położone niedaleko Przemyśla (dziś obwód lwowski), jednak o wizytach tych, poza wspomnianą wzmianką, nic więcej nie wiadomo. Być może były to niezbyt długie pobyty, po trwających kilka miesięcy badaniach w sąsiednim regionie, choć nie ma pewności, czy do miejscowości tych w ogóle wówczas dotarł. Pierwsze natomiast podróże po Sanockiem i Przemyskiem Kolberg odbywał już w roku 1861 i 1863 i z tego okresu pochodzi pewna część jego materiałów zawierająca przede wszystkim zapisy folkloru muzycznego. W obu regionach, zarówno w latach sześćdziesiątych, jak i w czasie ostatnich wypraw, jego stacjami badawczymi stały się domy zaprzyjaźnionych i sprzyjających mu gospodarzy. Byli wśród nich między innymi wspomniani już Załęscy w Iskani, Helena i Józef Jaruzelscy w Sanoczanach (córka i zięć Katarzyny i Edmunda Kraińskich z Leszczowatego), Hipolit i Amelia z Konopków Bochdanowie w Zadwórzu, ale miejscowości i nazwisk można by wymienić znacznie więcej. Wiele tygodni Kolberg spędził u Pelagii 1 Były to teki opisane następująco: „Teka 18 Ruś Czerwona I (Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl) […]. Teka 19 Ruś Czerwona II (Lwów, Żółkiew, Bełz, Złoczów) […]. Teka 20 Ruś Czerwona III (Stryj, Brzeżany, Podole galicyjskie)”, za: Wykaz tek rękopiśmiennych sporządzony przez O. Kolberga z 10 I 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 746. 2 Wykaz podróży..., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 706 i 707 i Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy…, (DWOK T. 35), s. XVII. 507 �i Józefa Blizińskich, którzy od 1876 roku mieszkali w Bóbrce1, a wcześniej związani byli z Kujawami. Pelagia pomagała później w Krakowie schorowanemu już Kolbergowi w przygotowaniu do druku niektórych partii tekstów przeznaczonych do Przemyskiego. Rękopisy będące podstawą druku poszczególnych fragmentów publikacji zostały zredagowane już po podjęciu decyzji o wydaniu Przemyskiego, natomiast zapisy terenowe będące ich źródłem nie są datowane i nie zawsze wiadomo, z którego etapu badań pochodzą2. Przypuszczać jednak można, że podczas ostatnich podróży w latach osiemdziesiątych Kolberg skupiał się już w większym stopniu na pozyskaniu wiadomości etnograficznych. W roku 1889, po rozpoznaniu posiadanych materiałów, deklarował przygotowanie tomu obejmującego: 1) Ogólne notaty o tej okolicy i jej ludzie, niezbyt obszerne; 2) opis szczegółowy zwyczajów i uroczystości porządkiem kalendarzowym (jak w Pokuciu); 3) opis szczegółowy obrzędów tj. chrzcin, pogrzebów, dożynek i wesel z nutami, a mianowicie wesel z czterech wsi ruskich naokoło Przemyśla położonych i 4) pewną liczbę zebranych przeze mnie pieśni wraz z nutami3, zaznaczając jednak, że brakuje mu zapisów baśni oraz przesądów. Zarówno więc stosunkowo nieodległy czas badań, jak i mniejsza niż z Sanockiego liczba materiałów opisujących miejscową ludność i jej wierzenia oraz zawierających zapisy podań i bajek zdecydowały prawdopodobnie o przeznaczeniu do wydania tej właśnie monografii4. Na niespełna 250 stronach znalazły się jednak praktycznie wszystkie rozdziały. Po opisie kraju następuje bardzo skrótowa, mieszcząca się na czterech stronach 1 Podróże po Przemyskiem i Sanockiem omówiła szczegółowo E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga w: Przemyskie. Suplement do tomu 35 cz. I (DWOK T. 83/I), s. XV–XXIX. 2 Jedną z nielicznych wskazówek jest zamieszczona w druku, przy opisie wesela z Iskani, data „1863”; źródłem tego opisu jest niedatowany rkp. terenowy Kolberga, BUW (dawniej TNW) sygn. 465, k. 341–342, na jego podstawie Kolberg sporządził czystopis (tamże, k. 50–57) i tam umieścił datę: „1863”. 3 Brulion listu Kolberga do W. Dzieduszyckiego z 14 XII 1889 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 648 4 Do Przemyskiego wydano w 2011 r., dwutomowy suplement zawierający przede wszystkim zapisy folkloru muzycznego; materiały etnograficzne ograniczają się do krótkich opisów ubiorów (sporządzonych na podstawie rycin), rzemiosła, dożynek i dwóch wesel. 508 �charakterystyka ludu, zawierająca kilka wzmianek o budownictwie, gospodarstwie (w tym pieśń o nawoływaniu zwierząt), pożywieniu i ubiorze. W rozdziale „Zwyczaje” znajdziemy wprawdzie jak zwykle sporo pieśni z melodiami, ale także obszerne partie opisowe dotyczące wigilii, drugiego dnia świąt Bożego Narodzenia, kolędy, Trzech Króli, obchodów wielkanocnych wraz z zabawami i grami. Podobnie, wśród „Obrzędów” uwagę zwracają opisy narodzin i chrztu, pogrzebu, a przede wszystkim wesel z Rakowej i Sanoczan, w których zapisy nutowe są uzupełnieniem, a nie elementem dominującym. Rzecz jasna osobny rozdział poświęcony został pieśniom (podzielonymi na niewieście, dziewczęce i męskie, a dopiero dalej tematycznie jak w innych tomach) oraz tańcom z regionu. Przemyskie zamyka 14 bajek i kilkustronicowy rozdział zatytułowany „Wierzenia. Zabobony. Gusła. Czary i Leki”. Dopełnieniem tej nieobszernej monografii, będącej rzeczywiście zarysem etnograficznym regionu, są ryciny przedstawiające postacie w strojach z Rakowej, Iskani (dwie ryciny strojów weselnych) i Wyszatyc oraz korowaj weselny także z Wyszatyc, z których zresztą pochodzi sporo materiałów terenowych. Była to ostatnia publikacja, na której zawartość miał wpływ Kolberg. Ostateczny kształt nadał jej Izydor Kopernicki, najlepiej znający zbiory Kolberga i jego koncepcję wydawniczą. Zmarł on jednak we wrześniu 1891 roku i o dalszych pracach nad rękopisami Kolberga decydowały od tego czasu inne osoby. W 1907 roku Józef Tretiak, historyk literatury polskiej i ukraińskiej, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek Akademii Umiejętności, wydał z materiałów Kolberga monografię Wołynia1. Tretiak oparł się jednak wyłącznie na części jego zapisów terenowych pochodzących z podróży w 1862 roku. Wykorzystał też rękopis prawnika i literata Jana Prusinowskiego z 1835 roku, zawierający teksty bajek ukraińskich przetłumaczonych już przez autora manuskryptu na polski. Prusinowski przekazał Kolbergowi to opracowanie podczas jego pobytu w Żytomierzu w roku 1862. Wydawca zrezygnował natomiast zupełnie z wypisów z literatury i dlatego w Wołyniu brak rozdziałów „Kraj” i „Lud”, które Oskar uzupełniłby zapewne na podstawie dostępnych publikacji. Już planując wydanie poszczególnych serii Ludu, zakładał on wykorzystanie prac związanych z konkretnymi 1 O. Kolberg Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni, z brulionów pośmiertnych przy współudziale S. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak, Kraków 1907. Toż: DWOK T. 36. 509 �regionami, których fragmenty lub streszczenia pomogłyby w przyszłości dopełnić określone rozdziały. Dotyczyło to w szczególności geografii regionu, historii miejscowości, które wymieniał w rozdziale „Kraj”, ale też często opisu ludności i jej kultury materialnej, gdyż tych materiałów z badań własnych miał zawsze niepomiernie mniej w porównaniu do zapisów folkloru1. Wołyń włączono później do edycji Dzieł wszystkich w wersji, w jakiej opracował go Tretiak, a ze względu na czas wydania pierwodruku tom często uważany jest niesłusznie za dzieło w pełni Kolbergowskie, podobnie jak Przemyskie dokończone przez Kopernickiego. W 2002 roku opublikowano tom suplementowy do edycji Tretiaka, w którym uwzględniono też inne poza terenowymi źródła zgromadzone przez Kolberga, składające się na całkiem obszerne uzupełnienia do „Kraju” i „Ludu”. Wśród nich uwagę zwraca tekst dotyczący osadnictwa czeskiego na Wołyniu2. Kolberg, choć z założenia charakteryzujący rdzenną kulturę regionu, wzmiankował przecież często o przybyszach z innych regionów czy krajów i starał się chociaż pokrótce opisać wzajemne stosunki przedstawicieli różnych kultur. Tretiak, wybrawszy tylko część materiałów, wydał monografię niepełną, składającą się zaledwie z trzech opisów wesel z pieśniami i melodiami, blisko pięciuset pieśni i dwudziestu pięciu bajek. O jej przygotowaniu pisał we wstępie: W istocie bruliony Wołynia niemało nastręczają trudności wydawcy. Jest to stos papierów najrozmaitszych rozmiarów, od wielkich arkuszy do drobnych ścinków, na których ledwie parę wierszy zmieścić się może, a w tym stosie nie brak nawet i tak ciekawych rzeczy, jak papierek z mydła z etykietą […]. Wspominam o tym drobnym szczególe dlatego, że doskonale charakteryzuje nieocenionego badacza, który chwytał cokolwiek miał pod ręką, aby tylko nie utracić tego, co mu chwila przynosiła, a co z upływem chwili mogłoby zaginąć3. 1 Poza licznymi wypisami z publikacji i fragmentami druków zgromadzonych w tekach związanych z poszczególnymi regionami, w spuściźnie Kolberga znajduje się teka oznaczona numerem 31. Miscellanea (Arch. PTL, sygn. 1303–1304), w której na 62 kartach znajdują się noty bibliograficzne zróżnicowane pod względem tematycznym i terytorialnym. 2 Mowa o artykule Koloniści czescy zaczerpniętym z „Gazety Polskiej” 1887, nr 264 i 265; przedruk: O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84), s. 27–33. Suplement zawiera też szereg innych uzupełnień, między innymi do opisu zwyczajów, zgodnie z układem w roku kalendarzowym, oraz obrzędów pochodzących z rękopisów Kolberga. 3 J. Tretiak Od wydawcy, w: Wołyń… (DWOK T. 36), s. VI. 510 �Opis Tretiaka idealnie oddaje nie tylko zawartość ówczesnej teki „wołyńskiej”, ale całego Kolbergowskiego archiwum. Dla historyka literatury sporządzanie notatek na przypadkowych skrawkach i fragmentach innych dokumentów było być może zaskoczeniem, dla Kolberga – częstą praktyką terenową, z którą zmierzyć się musieli także późniejsi wydawcy. Materiały do monografii pozostawione w rękopisach Decyzja o edycji Dzieł wszystkich Oskara Kolberga spowodowała, że do wydania (poza reedycją tomów wydanych w XIX wieku) przeznaczono całość spuścizny rękopiśmiennej, obejmującej jego studia, artykuły, korespondencję, kompozycje oraz wszystkie materiały etnograficzne i folklorystyczne, które miały zostać zamieszczone w monografiach regionalnych zgodnie z układem rozdziałów przyjętym przez autora Ludu i Obrazów etnograficznych. Zachowane manuskrypty były już wówczas bardzo przemieszane i w każdej z tek znajdowały się źródła dotyczące kilku regionów. Wobec uwzględnienia w wydawanych w XX i XXI wieku monografiach oraz w suplementach do tomów dziewiętnastowiecznych wszystkich zapisów nutowych oraz tekstów pieśni bez melodii uznanych przez wydawców za przynależne do danego regionu, w publikacjach tych w większości dominuje folklor muzyczny. Nie wiadomo natomiast, jaką część zapisów muzycznych i które z nich przeznaczyłby do druku Kolberg. Jednak z powodu upływu czasu i bardzo małej liczby melodii zapisanych w XIX wieku przez innych autorów, wszystkie zanotowane przez Oskara przykłady muzyki ludowej stały się bezcennym źródłem dla etnomuzykologii. Również co do licznych jego odpisów z publikacji włączonych do poszczególnych tomów wydawanych w XX i XXI wieku, nie mamy pewności, czy znalazłyby miejsce w opracowanych przez niego woluminach. Trudno więc uznać wydawane od 1965 roku monografie za w pełni zgodne z koncepcją badacza, przynajmniej w kwestii zamieszczanych tam materiałów. Dlatego w tym rozdziale autorka skupia się tylko na niektórych problemach podejmowanych przez Kolberga, a charakterystycznych dla danej monografii, co do których dokumentację znajdujemy w pozostawionych przez niego notatkach terenowych, odpisach czy fragmentach druków, to jest tych, które stanowiłyby prawdopodobnie przedmiot poszczególnych publikacji, gdyby zdążył je wydać. 511 �Nie wiadomo również, jakimi tytułami opatrzyłby kolejne tomy ich autor, a co za tym idzie, jak wyglądałyby zasięgi terytorialne poszczególnych regionów opisywanych w monografiach. Jedyną wskazówką pozostaje wielokrotnie cytowany list Kolberga do Augusta Bielowskiego z 1869 roku, w którym wymienił on tytuły planowanych wtedy tomów Ludu. Jednak wówczas badacz miał za sobą tylko część, choć znaczną, podróży etnograficznych i trudno było przewidzieć, jakim zasobem źródeł zebranych przez siebie lub potencjalnych współpracowników będzie dysponował w przyszłości. Sam zresztą zmieniał na przestrzeni lat swoje plany wydawnicze, przede wszystkim ze względu na ograniczone środki finansowe. Musiał też kierować się zawartością tek, tak by kolejne monografie przedstawiały całościowy w jego rozumieniu obraz etnograficzny regionu, a wiec opis ludu, jego kultury materialnej, zwyczajów, obrzędów, muzyki, wierzeń, opowieści i języka, a wiadomo, że materiały te zgromadzone były w różnym stopniu do różnych regionów. Na ogół im późniejsze były jego podróże, tym większą uwagę zwracał na pozyskanie informacji z zakresu kultury materialnej. W ostatnim okresie życia Kolberg koncentrował się przede wszystkim na opracowaniach dotyczących terenów wschodnich dawnej Rzeczypospolitej i prawdopodobnie one byłyby przedmiotem kolejnych publikacji. Z tego powodu poniżej w pierwszej kolejności omówiono materiały dotyczące różnych grup etnicznych Słowian wschodnich, dopiero po nich źródła do monografii terenów polskich, a na zakończenie wspomniano o Kolbergowskich zainteresowaniach kulturą ludową, a dokładniej folklorem, Słowian południowych oraz Słowaków, Czechów i Łużyczan. Na podstawie rękopisów dotyczących terenów Rusi Czerwonej i częściowo Pokucia wydawcy w latach siedemdziesiątych XX wieku opublikowali trzytomowe Sanockie-Krośnieńskie oraz dwie dwutomowe monografie opatrzone tytułami Ruś Czerwona i Ruś Karpacka1. O badaniach Kolberga w Sanockiem wspomniano już przy opisie Przemyskiego. Dla terenów tych planował on opracowanie serii zatytułowanej Sanockie – Łemki, obejmującej przede wszystkim dawne powiaty leski, sanocki i brzozowski. Andrzej Kwilecki pisał, że już poprzez samo zastosowanie terminu „Łemki” „Kolberg dał dowód żywego reagowania na postęp dokonujący się w obserwacjach 1 O. Kolberg Sanockie-Krośnińskie cz. I–III (DWOK T. 49–51); O. Kolberg Ruś Czerwona cz. I (DWOK T. 56) i Ruś Czerwona cz. II, z. 1–2 (DWOK T. 57/I i 57/II) oraz O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I i II (DWOK T. 54 i 55). 512 �naukowych i formowaniu pojęć. Za jego czasów określenie to nie było bynajmniej rozpowszechnione”1. Ten sam autor twierdził również, że termin ten użyty był przypuszczalnie po raz pierwszy w latach trzydziestych, a następnie dopiero w roku 1860 w pracy Torońskiego, wykorzystanej przez Kolberga2. Andrzej Kwilecki sugerował więc dalej, że właśnie przy udziale Kolberga dokonało się upowszechnienie nazwy „Łemkowie”. Nie jest jednak pewne, na ile przyjęty przez badacza tytuł byłby ostateczny. Wydany dopiero w XX wieku tom zatytułowano Sanockie-Krośnieńskie, włączono tam bowiem materiały pochodzące z rękopisów terenowych, a dotyczące kultury także innych grup: Dolinian i Bojków. Uznano ponadto, że „Łemkowie żyli także poza granicami Sanockiego, a ziemia sanocka zasiedlona była przez różne grupy etniczne”3. Monografia prezentuje ostatecznie materiały z okolic Sanoka, Krosna, Brzozowa, Leska, Jasła oraz Gorlic i uważana jest za jedną z najcenniejszych w całej edycji ze względu na przewagę zapisów własnych Kolberga nad źródłami pośrednimi oraz bardzo szeroki merytorycznie zakres zachowanych notatek terenowych. Wydawcy wykorzystali dziesiątki kart zawierających, poza melodiami i tekstami ludowymi (polskimi i ukraińskimi) zanotowanymi przez badacza, obszerne informacje o ludności, ubiorach, sprzętach gospodarskich (wraz z bardzo licznymi rysunkami), zwyczajach, obrzędach i wierzeniach oraz bajki i podania. Większość tych materiałów pochodziła z okolic Bóbrki, Leszczowatego, Wzdowa, Rymanowa, Czaszyna, Procisnego, ale też z Soliny, Serednicy, Ustrzyk i szeregu innych miejscowości, przy czym część z nich była stacjami badawczymi autora Ludu. O ile Przemyskie i Sanockie-Krośnieńskie prezentowały materiały ze stosunkowo niewielkich obszarów, będących częścią Kolbergowskiej Rusi Czerwonej, to pozostałe źródła opublikowano już w monografii wspólnej dla tej historycznej krainy. „W rezultacie tego – pisała etnografka, Olga Gajkowa – monografia etnograficzna O. Kolberga obejmuje tereny: Lwowskie, 1 A. Kwilecki „Sanockie-Krośnieńskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Sanockie-Kroś­ nieńskie cz. I (DWOK T. 49), s. VI. 2 A. Kwilecki, tamże, s. VII; chodzi o pracę A.I. Torońskiego Rusiny-Łemki w: Zoria galickaja (jako album na god 1860), Lwów br. A. Kwilecki wymienił też m.in. prace P.J. Szafarzyka w Słowiańskich starożytnościach, Poznań 1844 (tłumaczenie I wydania czeskiego z 1837 roku) oraz W. Pola Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851, obie znane Kolbergowi; o znanych Kolbergowi poglądach Pola mowa będzie dalej. 3 T. Skulina „Sanockie-Krośnieńskie” Oskara Kolberga [cd.] w: O. Kolberg Sanockie-Krośnieńskie cz. I (DWOK T. 49), s. XV. 513 �Stryjskie (po Stanisławów), Brzeżańskie, Złoczowskie, Brodzkie i Żółkiewskie”1. Badania terenowe prowadził Oskar na dwóch pierwszych wymienionych obszarach, a głównymi ich ośrodkami były Barysz pod Buczaczem (w ówczesnym obwodzie stanisławowskim) i Zadwórze położone niedaleko Lwowa. W Zadwórzu miał być po raz pierwszy już w 1861 roku, natomiast do Barysza udał się w 1867 podczas dłuższej podróży po Galicji2. W latach siedemdziesiątych kontynuował te wyprawy, łącząc je z badaniami na terenach Pokucia3. Z Barysza i Zadwórza pochodzą najcenniejsze rękopisy terenowe Kolberga dotyczące kultury materialnej regionu oraz liczne szkice budynków i ubiorów. Zebrany materiał etnograficzny miał zostać uzupełniony na podstawie publikacji. Na uwagę zasługuje wykorzystanie przez Oskara pracy Ignacego Lubicz-Czerwińskiego Okolica zadniestrska między Stryjem i Łomnicą4, którą uznać można za pierwszą monografię etnograficzną tego regionu i prawdopodobnie jedną z pierwszych tego typu prac w dziejach polskiej literatury etnograficznej. Czerwiński nie włączył do swego dzieła tekstów folkloru, uznawszy je za „obrażające niewinność”. Kolberg dysponował własnymi tego typu zapisami, ale publikując teksty, poddawał je cenzurze obyczajowej i zapewne, tak jak w przypadku wydanych przez niego monografii, wielu z nich nie podałby do druku. W XX wieku wydawcy rękopisów Kolberga mogli opublikować całość zachowanych materiałów, zarówno wyniki jego badań terenowych, jak i liczne wypisy z literatury. Z kolei tytuł Ruś Karpacka przyjęto dla monografii Pokucie–Hucuły. Uzasadnieniem dla tej nazwy był fakt uwzględnienia w monografii rękopisów dotyczących także innych niż Huculszczyzna terenów: „Materiały te, ze 1 O. Gajkowa „Ruś Czerwona” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Ruś Czewona cz. I (DWOK T. 56), s. XV. 2 Podróże do Zadwórza pod Lwów w 1861 i do Barysza w 1867 do rodziny Szawłowskich wymienił Kolberg w itinerarium, zob. Wykaz podróży…, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705 i 706; zob. też E. Millerowa Kalendarium podróży… (DWOK T. 85/III), tam opis wszystkich podroży (także w latach następnych) do tych miejscowości. 3 O podróży w 1876 roku wspomniano już przy opisie badań terenowych Kolberga oraz charakteryzując monografię Pokucia. Wizytę w Baryszu w 1876 roku wymienił Kolberg w liście do W. Przybysławskiego, zob. brulion listu z 14 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 646. 4 I. Lubicz-Czerwiński, Okolica zadniestrska między Stryjem i Łomnicą, czyli opis ziemi i dawnych klęsk lub odmian tej okolicy, tudzież, jaki jest lud prosty dla religii i dla Pana swego, zgoła jaki on jest w całym sposobie życia swego lub w swych zabobonach albo zwyczajach, Lwów 1811. 514 �względu na swój zasięg geograficzny, wykraczający na południu poza obszar Huculszczyzny i dotyczący także Rusinów bukowińskich i węgierskich, zatytułowano początkowo Karpaty Wschodnie, później zaś, dla uściślenia etnograficznego, nadano monografii obecny tytuł Ruś Karpacka”1. Niezwykle bogato jest tu reprezentowany rozdział „Lud”, w którym znajdziemy obszerne informacje o gospodarce pasterskiej, wyrębie i spławianiu drewna, rękodzielnictwie i zbójnictwie, zwłaszcza dotyczące Huculszczyzny. Są to źródła pozyskane częściowo z publikacji, ale przede wszystkim będące wynikiem długotrwałych badań Kolberga na Pokuciu. Ogromne obszary zamieszkiwane przez Łemków, Dolinian, Bojków, Hucułów aż po Rusinów z Bukowiny wymagałyby od Kolberga pobieżnej choćby charakterystyki zamieszkujących je grup etnicznych. Zarówno w tomach Pokucia, jak i w pozostawionych rękopisach opublikowanych w Rusi Karpackiej, a także w materiałach do Rusi Czerwonej jest sporo jego uwag na ten temat. Są one nie tylko rezultatem własnego rozeznania i doświadczeń zdobytych w terenie, ale także niewątpliwie wynikiem pewnego wpływu wcześniejszych badań i publikacji, między innymi Wincentego Pola. Zwróciła na to uwagę Agata Skrukwa, polemizując z poglądem Olgi Gajkowej, która pisała, że „Pol – odkrywca grup etnicznych i etnograficznych w Polsce, nie wpłynął w tym względzie na Kolberga”2. Agata Skrukwa przytacza opinię Gajkowej i kwestionuje ją, powołując się na bezpośrednie kontakty obu uczonych w Krakowie, wzmianki w korespondencji Kolberga oraz wykorzystywanie w Ludzie publikacji Pola3. Potwierdzają to też Kolbergowskie materiały przygotowywane do monografii Hucułów. Zarówno w przytoczonych przez Kolberga tekstach innych autorów, jak i w swoich własnych uwagach badacz kilkakrotnie odwoływał się do publikacji Wincentego Pola. Przykładem może być rękopis rozdziału „Lud” dotyczący pochodzenia Hucułów: „W. Pol – pisał Kolberg – jest zdania tych, którzy Hucułów ze wschodu i południa wywodzą4”, a w dalszej części rękopisu 1 O. Gajkowa „Ruś Karpacka” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. VII; istotnie, jak wzmiankuje Olga Gajkowa, monografia Ruś Karpacka w chwili rozpoczęcia edycji Dzieł wszystkich Kolberga została zaplanowana jako Karpaty Wschodnie. 2 O. Gajkowa „Ruś Karpacka” Oskara Kolberga… (DWOK T. 54), s. XV. 3 A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. VII–VIII. 4 O. Kolberg Ruś Karpacka... (DWOK T. 54), s. 34; nota wydawcy sporządzona na podstawie pozostawionych przez autora notatek bibliograficznych informuje, że wypowiedzi Pola pochodzą z następujących jego prac: Rzut oka na północne stoki Karpat, wydanie krakowskie 515 �podał argumenty potwierdzające tę tezę. W kolejnych partiach rękopisu, w których użył określeń grup etnograficznych, wpisał w nawiasie nazwisko autora, od którego zaczerpnął tekst: „A własności odzienia, czyliż nie charakteryzują naszych Łemków, górali znad Wisłoki i Sanu tak, że i dziś oni od odzieży swej »czuhy« Czuchońcami (W. Pol) i od ubrania krótkiego »Kurtakami są zwani«?”1. Kolberg znał zatem poglądy Pola na regionalizację i na ile było mu to potrzebne, wykorzystał je w swoich opisach. Trudno jednak wypowiedzieć się na temat ostatecznego kształtu pozostałych monografii terenów wschodnich. Podkreślić trzeba, że charakteryzowane dalej będą materiały zachowane w rękopisach, które Kolberg sam uważał za niepełne i niewystarczające jeszcze do zredagowania planowanego tomu. Pod wspólnym tytułem Podole opublikowano wszystkie manuskrypty dotyczące tego terenu, mimo że Kolberg zamierzał początkowo wydać oddzielne tomy dla Podola galicyjskiego i rosyjskiego. Nie pozostawił jednak dostatecznej liczby własnych materiałów. Podole złożone jest głównie z pieśni, zaczerpniętych w części z jego artykułu opublikowanego w 1888 roku2. Śladem własnych badań etnograficznych jest opis wesela, pogrzebu oraz notatki dotyczące języka z okolic Kamieńca Podolskiego w rękopisie opatrzonym notką: „Opowiadała panna Małecka”3. Skąpe rozdziały „Kraj”, „Lud” i „Świat nadzmysłowy” zostały jednak przygotowane tylko na podstawie wypisów z literatury. Natomiast materiały zachowane do monografii Białorusi i Polesia składają się przede wszystkim z wypisów z literatury przedmiotu. Anna Engelking, opisując wizerunek Poleszczuka na podstawie rozdziałów „Kraj”, „Lud” „Obrzędy” i „Język” monografii Białoruś-Polesie wydanej w 1968 roku, analizowała wypowiedzi różnych autorów i stwierdziła, że wśród nich „nie ma samego Kolberga” 4. Kolberg, który sam nie prowadził tam badań, zgromadził jednak obszerną bibliografię obejmującą najważniejsze z 1851 roku, Obrazy z życia i natury (bez podania wydania) i Korespondencja zamieszczona w „Bibliotece Naukowego Zakładu im. Ossolińskich” 1847, T. 1, s. 668. 1 2 O. Kolberg Ruś Karpacka... (DWOK T. 54), s. 37. O. Kolberg Pieśni ludu z Podola Rossyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał…, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. 12: 1888, s. 235–251. 3 Rkp. terenowy Kolberga, Arch. PTL, teka 21/22, sygn. 1260, k. 62 i 63. 4 A. Engelking „Poleszczuk” w dyskursie ludoznawczym. Szkic do obrazu na podstawie „Ludu” Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę Jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 197. 516 �prace naukowe dotyczące tych terenów. Wartość bibliograficznych zbiorów autora Ludu docenił Mścisław Olechnowicz. Omawiając stan badań nad kulturą ludową wymienionych obszarów, napisał we wstępie do monografii, że znajduje on „prawie pełne odbicie w materiałach rękopiśmiennych O. Kolberga, którego dużą zasługą jest zgromadzenie publikacji dotyczących Białorusi, zwłaszcza tych, które ukazywały się w lokalnych i trudno dostępnych czasopismach”1. Wykorzystywanie fragmentów prac innych autorów, niekiedy bardzo odległych czasowo, spotykało się z różnymi reakcjami późniejszych badaczy. Kazimiera Zawistowicz-Adamska dopuszczała wprawdzie możliwość łączenia tekstów z różnych źródeł, ale warunkowała to ich chronologią. Pisała między innymi: „[…] o ile tego rodzaju »sztukowanie« opisu mogłoby być usprawiedliwione w wypadku jednoczesnych badań własnych Kolberga, o tyle jest niewątpliwie zawodne, gdy chodzi o sztukowanie dawnych opisów obcych autorów materiałami własnymi i odwrotnie: uzupełnianie własnych tekstów dawnymi materiałami. Takie opisy powinny być pod­ dane gruntownej analizie przed ich spożytkowaniem w późniejszych pra­ cach”2. Ale celem Kolbergowskich monografii było właśnie nagromadzenie różnorodnych źródeł zarówno w celach porównawczych, jak i ze względu na fakt występowania pewnych tradycji już w bardzo dawnych czasach. Ten pierwszy aspekt podnosił z kolei Janusz Optołowicz, który twierdził, że „Kolberg nie ograniczał się tylko do wypisów z literatury, starał się on również skłonić czytelnika do zaznajomienia się z innymi źródłami etnograficznymi, a to w celu porównania ich z tekstami podawanymi przez niego, zarówno pod względem podobieństwa, jak i różnic. Jest to sposób niespotykany w opisach etnograficznych i wprowadzenie tej innowacji jest jego zasługą”3. Zarówno w publikacjach, do których odwoływał się autor Ludu, jak i w jego własnych tekstach, także tych odnoszących się do tytułów monografii, stosowane są często terminy historyczne. Zasięg terytorialny potencjalnych monografii Podola, Białorusi, Polesia i innych terenów wschodnich rubieży Rzeczypospolitej określony był przez Kolberga według 1 M. Olechnowicz „Białoruś-Polesie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), s. XVI. 2 K. Zawistowicz-Adamska „Lud” Kolberga jako źródło do badań nad obrzędowością ludu polskiego, „Lud” 1956, T. 42, s. 365. 3 J. Optołowicz „Lubelskie” O. Kolberga, „Lud” 1956, T. 42, s. 225. 517 �kryterium historycznego. Ten aspekt miał dla stosowanego przez Kolberga nazewnictwa duże znaczenie, na co zwrócili uwagę badacze i wydawcy jego prac. Maria Trawińska twierdziła, że „Kolberg w określeniu terenu posługuje się pojęciami staropolskich podziałów administracyjnych lub tradycyjną staropolską topografią. W myśl tego za Ruś Białą uważał tylko wschodnie krańce tych obszarów, które później nosiły nazwę Białorusi […], a za Ruś Czarną tereny zachodnie. Do rzędu pojęć historycznych należy również termin Ruś Litewska, używany przez Kolberga na określenie Grodzieńszczyzny, Wileńszczyzny i Kowieńszczyzny. W XIX w. pojęcia te ulegają zmianie, jednak wielu badaczy […] posługuje się terminologią staropolską”1. Materiały zaplanowane jako Ruś Czarna, Litewska, Polesie i Białoruś są odzwierciedleniem Kolbergowskiego postrzegania tych terenów zgodnie z historyczną tradycją, a przyjęty podział, jak pisał Olechnowicz, „odpowiadał panującym w ówczesnym społeczeństwie polskim pojęciom terytorialnym ukształtowanym w długim procesie rozwoju ziem W. Ks. Litewskiego i Korony”2. Kulturą wspomnianej Litwy Kolberg interesował się już w latach czterdziestych jako badacz folkloru muzycznego3. Dość bliskie były jego kontakty z Mikołajem Akielewiczem, tłumaczem, badaczem języka i historii Litwy. Obydwaj planowali na wiosnę 1857 roku wspólną wyprawę na Litwę i Żmudź, która wówczas nie doszła do skutku. Kolberg wyjechał jednak na Litwę w celach badawczych najprawdopodobniej w 1858 roku, choć data tej podróży nie jest całkiem pewna. Odwiedził wówczas Kalwarię, Mariampol i Sejny. Nie wiadomo, kto wtedy pomagał Kolbergowi, ale pomoc była mu potrzebna, choćby ze względów językowych. Przywieziony materiał, który sam określił jako „plon niezbyt obfity […] bo czasu na więcej nie starczyło”4, dał do przejrzenia i przetłumaczenia na język polski Akielewiczowi. Były to jednak prawdopodobnie głównie pieśni, opublikowane później „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”5. Folklor litewski 1 M. Trawińska Mazowsze Stare w świetle badań Oskara Kolberga…, s. 257. M. Olechnowicz „Białoruś-Polesie”… (DWOK T. 52), s. V. 3 O. Kolberg O pieśniach litewskich. Melodie do „Pieśni litewskich”, „Dzwon Literacki” 1847, T. 3, z. 1–2, s. 93–107; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), s. 350–372. 4 Brulion listu Kolberga do Jana Karłowicza z 1 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 24. 5 O. Kolberg Pieśni ludu litewskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1879, T. III, s. 167–230. 2 518 �zapisywał też w okolicach Augustowa, a materiały etnograficzne zamierzał zaczerpnąć z publikacji wymienionych w obszernej bibliografii. Nie udało się też Kolbergowi wydać wielu monografii regionów zamieszkiwanych przez polskie grupy etniczne, w tym opracowania dotyczącego górali polskich. Kiedy badacz w 1857 roku odbywał sześciotygodniową podróż w Tatry, a także do Szczawnicy, Czorsztyna i Krynicy1, nie myślał jeszcze o wydawaniu monografii etnograficznej, rejestrował więc głównie folklor muzyczny i był tam jego pierwszym badaczem. Z okolic Szczawnicy pochodzą też inne materiały terenowe Kolberga, takie jak opis wesela ze szkicami strojów, sobótki i zwyczaju „Przeżegnania w Sobotę Kwietną”, opublikowane w wydanej w XX wieku monografii Góry i Podgórze2. Nie wiadomo jednak, czy zapisy te powstały w 1857 roku przy okazji badań nad muzyką ludową, czy też podczas kolejnej podróży Kolberga w roku 1863. Mimo że przy opisie metod stosowanych przez Kolberga w terenie wspomniano już o jego kontaktach z bacami i juhasami, raz jeszcze warto przypomnieć bezpośredni charakter tych badań oraz ich zasięg, co podnosił też Tadeusz Strumiłło, pisząc: „Trzeba przy tej okazji podkreślić obejmowanie przez Kolberga zasięgiem swych badań terenów czysto pasterskich – hal wysokogórskich do jakich nawet dziś nie docierają jego następcy, ograniczający się do zbierania repertuaru wsiowego”3. Taka sama wielotygodniowa wyprawa, podczas której badacz miał dobry kontakt z informatorami bezpośrednio w terenie, odbyta kilkanaście lat później mogłaby więc zaowocować materiałami porównywalnymi na przykład do tych z Pokucia. Tymczasem do uzupełnienia planowanych w 1869 roku Górali polskich (dla Podgórzan przewidziany był osobny tom)4 posłużyć miały publikacje, których liczba była imponująca ze względu na ogromne zainteresowanie badaczy góralszczyzną, żeby wymienić tylko niektórych, takich jak Ludwik Kamiński, Wincenty Pol, Ludwik Delaveaux, Seweryn Goszczyński czy 1 Zob. E. Millerowa Kalendarium podróży… (DWOK T. 85/III), tam rok 1857. O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), Wrocław-Poznań 1968, s. 122–152 (wesele V), s. 94 (sobótka) i s. 91–93 (kwietna sobota). 3 T. Strumiłło Muzyka podhalańska u Kolberga, „Muzyka” R. V: 1954, s. 11–12. 4 W roku 1869 Kolberg planował wydanie serii 18 Podgórze Krakowskie oraz serii 19 i 20 Górale polscy, zob. brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 64), s. 302–305; w 1873 pisał o dwóch tomach Górali tatrzańskich i jednym Podgórzan, zob. brulion listu Kolberga do nieznanego adresata z 10 II 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 441–442. 2 519 �Lucjan Siemieński. Kolberg posiadał też rękopisy innych zbieraczy, a wśród nich opracowanie Bronisława Gustawicza z Rabki dotyczące między innymi zwyczajów i zabobonów związanych ze świętami Bożego Narodzenia i Wielkanocy, zawierające też pieśni obrzędowe1. Gromadzenie zapisów innych autorów, obok bogatej bibliografii, fragmentów druków i odpisów z publikacji, było cechą charakterystyczną Kolberga-zbieracza. Większość tych opracowań przekazywali współpracownicy w celu ich wykorzystania w Ludzie, inne trafiały do Oskara „przy okazji” i na zawsze już pozostawały w jego archiwum. Prawdopodobnie wymieniony wyżej rękopis Gustawicza przeznaczony był ostatecznie do publikacji w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Kolberg jako przewodniczący Sekcji Etnologicznej Akademii Umiejętności brał udział w przygotowaniu do druku prac etnograficznych do tego czasopisma i zapoznawał się z nimi bezpośrednio po przesłaniu przez autorów. Być może jednak Gustawicz przekazał swoje materiały autorowi Ludu do jego użytku. Przypomnieć też można wspomniane już manuskrypty Gustawa Gizewiusza i Teobalda Klepaczewskiego. O otrzymaniu od Klepaczewskiego jego rękopisu Pogląd historyczny na zabobony w Polsce pisano tu przy okazji charakteryzowania monografii Wielkopolski. Natomiast Gizewiusz przekazał swój manuskrypt Kazimierzowi Wójcickiemu z nadzieją na jego wydanie, a ten ostatni oddał go Kolbergowi „do przeglądnięcia i redakcji”2. Autor opracowania zawierającego około 400 pieśni z okolic Ostródy i Kraplewa (z nazwiskami informatorów) zmarł w 1848 roku, a Kolberg rękopis zatrzymał, najpierw wykorzystując go częściowo w Pieśniach ludu polskiego z 1857 roku, a później włączając go do przygotowanej przez siebie monografii poświęconej Mazurom3. Z opisanych już wcześniej względów na Mazurach własnych badań nie przeprowadził. Zapoznawał się z publikacjami, 1 Rkp. B. Gustawicza opisał Z. Jasiewicz „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga w: Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. XV–XVI. 2 Brulion listu Kolberga do K. Cludiusa z 28 II 1876 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 576. 3 Wymieniony już wcześniej rkp. G. Gizewiusza Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane od 1836 do 1840 roku został częściowo włączony do monografii Mazury pruskie (DWOK T. 40), Wrocław-Poznań 1966; jego pełne wydanie źródłowe zob. G. Gizewiusz Pieśni ludu znad górnej Drwęcy…, z rękopisu opracowała, wstępem i komentarzami opatrzyła D. Pawlakowa, Poznań 2000. W latach 2000–2001 staraniem Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie ukazało się wydanie rękopisu Gizewiusza pod takim samym tytułem w opracowaniu redakcyjnym W. Ogrodzińskiego. 520 �w tym z dziełem Maxa Toeppena1, które w części przetłumaczył, jednak kluczowe dla monografii miały być prace Wojciecha Kętrzyńskiego. Zebrane przez autora Ludu materiały wysoko ocenił Władysław Ogrodziński, który we wstępie do wydanej w XX wieku monografii pisał: „Kolberg jako pierwszy w polskiej publicystyce naukowej pokusił się na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX stulecia o zebranie w całość dostępnej mu wiedzy etnograficznej i najcenniejszych zabytków folkloru muzycznego Mazur”2. Przez lata sądzono, że Kolberg był również posiadaczem rękopisu Józefa Lompy, zawierającego zbiór pieśni śląskich. Materiały tego ostatniego zaginęły w sposób zagadkowy, przekazywane kolejno różnym osobom w celu ich wydania. Sam autor manuskryptu uważał, że przywłaszczył je sobie Oskar, co jednak ostatecznie okazało się nieprawdą3. Lompa byłby zapewne dla Kolberga najlepszym pośrednikiem w pozyskaniu materiałów ze Śląska, ale zmarł w 1863 roku, a z powodu podejrzeń o zawłaszczenie rękopisu być może nie zechciałby współpracować z autorem Ludu. Ten ostatni natomiast dysponował wspomnianymi wcześniej zapisami bajek, które zarejestrował w Woli Rasztowskiej na Mazowszu, niewielką liczbą melodii oraz wypisami z publikacji, jednak własnych badań na tym terenie z opisanych już powodów nie zdołał przeprowadzić. Pojechał wprawdzie na krótko w 1871 lub 1872 roku do Cieszyna4, gdzie spotkał się z pastorem Leopoldem Otto i Bogumiłem Hoffem, ale wizyta ta miała jedynie pomóc w nawiązaniu kontaktów na Śląsku, nie wiadomo natomiast, czy Kolbergowi udało się wówczas zdobyć jakieś informacje etnograficzne. Do planowanej 1 M.P. Toeppen Aberglauben aus Masuren, mit einem Anhange, enthaltend masurische Sagen und Märchen, Danzig 1867. 2 W. Ogrodziński „Mazury Pruskie” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Mazury Pruskie (DWOK T. 40), s. V. 3 Rkp. Józefa Lompy odnaleziony został w roku 1959 w zbiorach Edmunda Bojanowskiego, badacza Śląska; rękopis wydał B. Zakrzewski, zob. J. Lompa, Pieśni ludu śląskiego ze zbiorów rękopiśmiennych Józefa Lompy, wydał, skomentował i zarysem monograficznym poprzedził B. Zakrzewski, Wrocław 1970. Bezpodstawne oskarżenia wobec Kolberga omówił M. Gładysz we wstępie „Śląsk” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Śląsk (DWOK T. 43), Wrocław-Poznań 1965, s. IX–XI. 4 W itinerarium Kolberg wymienił podróż do Cieszyna w 1872 roku, zob. Wykaz podróży…, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 706, jednak analiza innych dokumentów może wskazywać, że odbył tę podróż już rok wcześniej, zob. E. Millerowa Kalendarium podróży… (DWOK T. 85/III), tam rok 1871 i 1872. 521 �w 1886 roku podróży także już nie doszło. Kolbergowi zależało jednak na opracowaniu monografii tego regionu, którego odrębność wielokrotnie podkreślał, ale był świadomy, że nie zdoła już dokończyć swego dzieła. Bogumił Hoff twierdził, że według Kolberga to właśnie on ma pracować nad materiałami śląskimi1. Hoff był autorem monografii Lud cieszyński, wydanej w 1888 roku, której tom pierwszy nosił tytuł Początki Wisły i Wiślanie, i miał podobno przygotowane rękopisy obejmujące materiały etnograficzne z okolic wsi Brenna i Istebna wraz z rycinami i fotografiami2, ale nie zostały one opublikowane. Natomiast z zebranych przez Oskara skromnych materiałów Seweryn Udziela zdecydował się na opracowanie tych fragmentów, które dotyczyły Górnego Śląska3. Wybrał je najprawdopodobniej dlatego, że stanowiły one stosunkowo jednorodną całość. Z kolei wydawcy Dzieł wszystkich przyjęli ogólny tytuł Śląsk, jako najbardziej odpowiadający zawartości tomu obejmującego materiały dotyczące zarówno Górnego, jak i w skromnej liczbie Dolnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego. Pierwszą monografią wydaną w ramach edycji Dzieł wszystkich z materiałów pozostawionych w rękopisach było Pomorze (1965). Przyjęty w tytule monografii termin miał obejmować wszystkie użyte przez Kolberga określenia. Józef Burszta, opierając się na jego notatkach, stwierdził: „Poza określeniem Kaszuby, które oznaczało znacznie szerszy niż dziś teren, Kolberg używa różnorodnych i nieraz się pokrywających określeń: Ziemia Pomorska, Tucholszczyzna, Ziemia Chełmińska, Michałowska, Toruńska itp. Powiśle zaś i Żuławy określa potocznie jako na nizinach”4. Przywołane nazwy, podobnie jak w wielu innych wypadkach, świadczą o stosowaniu przez Kolberga popularnych nazw historycznych. Sam podział tych terenów nie był przedmiotem jego szczególnych studiów i miał chyba raczej charakter przypadkowy. Istotna była etniczna odrębność Kaszubów 1 L.S.K. Bogumił Hoff, „Wisła” T. 8: 1894, s. 206; autor przywołuje wypowiedzi Hoffa, między innymi tę o zachęcaniu go przez Kolberga do pracy nad monografią Śląska: „Zajmij się gorliwie opracowaniem właściwości ludu śląskiego, dotąd odłogiem leżącego, i staraj się wypełnić tę lukę w etnograficznej literaturze naszej”. 2 Tamże. 3 O. Kolberg, Szląsk Górny. Materiały etnograficzne, z papierów pośmiertnych wydał S. Udziela, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 1906, s. 140–212. 4 J. Burszta, „Pomorze” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. XX–XXI. 522 �i to ich dotyczy większość zgromadzonych przez niego materiałów. Jest prawdopodobne, że na zainteresowanie się Kolberga Kaszubami wpływ miała rozprawa Aleksandra Hilferdinga Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza1, którą Kolberg przełożył, i która została włączona w całości jako druga część wydanego w 1965 roku tomu. Naturalną konsekwencją zamieszczenia w Pomorzu tekstu Hilferdinga jest fakt, że monografia dotyczy także Słowińców (termin upowszechniony przez rosyjskiego badacza)2, nie wiadomo jednak, czy wymieniłby ich też Kolberg, gdyby sam zdążył przygotować monografię. Część pierwsza Pomorza zawiera materiały terenowe i wypisy Kolberga, który badał te tereny w 1875 roku i odwiedził tam kilkanaście miejscowości na trasie od Torunia po Gdańsk i Sopot. Mimo że folklor muzyczny nie jest przedmiotem niniejszego opracowania, należy zwrócić uwagę na Kolbergowskie zapisy blisko 220 pieśni ludowych (w tym obrzędowych) oraz kilkunastu pieśni szlacheckich i mieszczańskich. Stanowią one cenne uzupełnienie dla materiałów Hilferdinga i zaprzeczenie dla przywołanych przez autora Ostatków… słów: „Nigdy nie usłyszysz, aby Kaszuba śpiewał cokolwiek”3. Pochodzą one z poświęconego Kaszubom rękopisu z 1820 roku, którego autorem był protestancki duchowny Gottlieb Leberecht Lorek. Manuskrypt ten był często cytowany przez Hilferdinga. Ten ostatni z kolei zamieścił w swoim opracowaniu około sześćdziesięciu pieśni bez melodii, ale on również uważał Kaszubów za niemuzykalnych: „Pieśni – pisał – śpiewają tylko nabożne (wyjęte z książeczek do nabożeństwa), oprócz tego ślady piosenek dostrzegać się dają tylko w obrzędowych zaprosinach na swadźbę […]. Ale przy innej okoliczności, prócz wesela, lud nie śpiewa. Nie tańczy on także, w czym odróżnia się wielce od ludu wiejskiego polskiego […]. Dalej ku południowi, bliżej granicy narodowości wielkopolskiej, w kartuskim, a jeszcze bardziej kościerzyńskim powiecie, gdzie mowa kaszubska miesza się z wielkopolską, lud z większą już śpiewa ochotą, ale pieśni jego 1 A. Hilferding Остатки славян на южном берегу Балтийского Моря, Sankt-Petersburg 1862; tegoż Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza, przełożył Oskar Kolberg, w: O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. 307–452. 2 Hilferdingowi przypisuje się jeśli nie wprowadzenie, to przynajmniej upowszechnienie terminu „Słowińcy”. Obszerne studium tej grupy etnograficznej wraz z powołaniem na poglądy różnych autorów opracował M. Filip Od Kaszubów do Niemców. Tożsamość Słowińców z perspektywy antropologii historii, Poznań 2021. 3 A. Hilferding Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza, przełożył Oskar Kolberg, w: O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. 344. 523 �są jeszcze urywkowe i uboższe treścią i śpiewnością od polskich”1. Twierdzeniu temu wydają się przeczyć zapisy Kolberga z północnej części Kaszub (m.in. z Wielkiego Kacka), choć przyznać trzeba, że większość zarejestrowanych przez niego pieśni i tańców pochodzi z terenów południowych obszaru należącego do Kolbergowskiego Pomorza, będących obecnie częścią województwa kujawsko-pomorskiego. Niewielki obszar na mapie polskich terenów etnicznych został określony przez wydawców Dzieł wszystkich jako Tarnowskie-Rzeszowskie. Tytuł zgodny jest z planami Kolberga, który w swoich zbiorach miał też tekę przeznaczoną dla tego właśnie regionu2, o którego wyodrębnieniu Józef Burszta pisał: „Dla wydzielenia zaś regionu przyjmował zapewne kryteria fizjograficzne i etniczne, nie kierując się podziałem na większe od powiatów jednostki administracyjne. Nie brał też pod uwagę względów ściśle kulturowych […]. Łatwo zauważyć, że jest to teren wydzielony dość sztucznie. Niewątpliwie znaczna część Tarnowskiego ciąży do Krakowskiego i kulturowo zlewa się z nim całkowicie. Rzeszowskie natomiast stanowi wyraźny obszar przejściowy do terenów wschodnich, polsko-ruskich i ruskich”3. Po raz pierwszy materiały Kolberga z tego regionu wydał Seweryn Udziela w 1910 roku4, jednak wykorzystał on jedynie zapisy z teki Tarnów-Rzeszów, podczas gdy źródła do tej monografii były już wówczas rozproszone w kilku innych zespołach rękopiśmiennych. W materiałach Kolberga najlepiej udokumentowana została kultura ludowa regionów etnicznie polskich oraz wschodnich rubieży Rzeczypospolitej. Ale przedmiotem zainteresowań badacza były obszary całej Słowiańszczyzny, także południowej i zachodniej (Łużyce, Czechy i Słowacja, Słowenia oraz Chorwacja). W roku 1857 odbył podróż na południe, której czasu trwania i przebiegu nie udało się dokładnie ustalić. Z zachowanych dokumentów wynika, że nie mogła ona być dłuższa niż kilka tygodni. Sam 1 Tamże, s. 353–354. Teka Tarnów-Rzeszów znajduje się w zespole rękopisów należących do Arch. PTL i oznaczona jest numerem 15. 3 J. Burszta, „Tarnowskie-Rzeszowskie” Oskara Kolberga w: Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. VIII. 4 O. Kolberg Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne, wydał S. Udziela, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. 11: 1910, s. 116–323. 2 524 �Kolberg pisał: „W Lublanie (Lajbach), Trieście i Wenecji zbyt krótko bawiłem, zbyt świeżo je opuściłem, ażebym o muzykalności tych stron dokładne dać już mógł wyobrażenie”1. Natomiast w późniejszych dokumentach oraz w liście do młodego wówczas badacza Słowiańszczyzny Friedricha Salomona Kraussa (1859–1938) znajdujemy też wzmianki o pobycie Kolberga w Zagrzebiu i Primoriu2. Trudno jednak precyzyjnie określić czas jego pobytu w Słowenii i Chorwacji, z pewnością jednak był on zbyt krótki, aby przeprowadzić tam gruntowniejsze badania. Wiadomo natomiast, że podczas podróży Kolberg zatrzymał się w Wiedniu i bardzo prawdopodobne, że tam właśnie w zbiorach bibliotecznych, a nie w terenie, pozyskał wiele informacji. W pozostawionych przez Kolberga rękopisach i drukach, które opublikowane zostały współcześnie w tomie Słowiańszczyzna południowa3, znalazły się głównie pieśni i melodie, pochodzące zarówno z literatury jak i z badań własnych, oraz materiały dotyczące muzyki ludowej, a wśród nich teksty, w których badacz wspomniał o historii kształtowania się świadomości narodowej Serbów i Słoweńców4. W dorobku Kolberga dotyczącym Słowiańszczyzny południowej niewątpliwie na uwagę zasługuje obszerne studium etnograficzne Obrazy Słowiańszczyzny południowej publikowane w „Gazecie Polskiej” w latach 1871–18725, a więc w okresie, gdy realizował już on cykl monografii regionalnych i „na ich marginesie pragnął zainteresować społeczeństwo polskie sytuacją etniczną i kulturą południowych pobratymców”6. Jak pisał współczesny serbski badacz, Nicola Pavković, „Oskar Kolberg w Obrazach… przedstawił polskiemu czytelnikowi rozległą mozaikę narodowościową począwszy od Triestu i Boki 1 O. Kolberg Korespondencja. Wiedeń d. 11 września 1857 w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 363; pierwodruk: „Ruch Muzyczny” 1857, nr 26, s. 205. 2 Brulion listu Kolberga do F.S. Kraussa, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 361. 3 O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III. Słowiańszczyzna południowa cz. III (DWOK T. 59/III). 4 Mowa o tekście Z notatek o zbiorach pieśni Słowian południowych, rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 39, sygn. 1344, k. 20–21 i artykule Ruch muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, s. 193–196 (rękopis nie zachował się); zob. O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 586–591 i 563–567; przedruk: tegoż Materiały do etnografii Słowian… cz. III (DWOK T. 59/III), s. 287–291 (tam bez pieśni) i s. 291–296. 5 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny Południowej w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 26–258; pierwodruk: „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87; 1872, nr 1–7, 42–43, 109–110, 133–136, 176–179. 6 J. Burszta „Studia, rozprawy i artykuły” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg, Studia, rozprawy..., s. XVII. 525 �Kotorskiej od zachodu i południa aż do Banatu na wschodzie. Z wyjątkiem Słoweńców, większość przedstawionych przez niego grup etnicznych łączył wspólny język, którzy jedni nazywali serbskim, inni chorwackim”1. Kolberg wymienił tam szereg grup etnicznych, podał krótkie charakterystyki ich cech fizycznych, opisy obrzędów, zwyczajów, informacje o ubiorze, wzmianki o językach oraz niewielką liczbę pieśni z zapisami nutowymi, które stanowią jedynie uzupełnienie pozostałych materiałów. Jego studium ma charakter kompilacyjny i oparte jest na publikacjach historyczno-etnograficznych, do których w dużej części dotarł prawdopodobnie już podczas swojej podróży. Obszar Słowiańszczyzny zachodniej poza Polską to tereny, na których Kolberg badań nie prowadził. Nie licząc jego nauczyciela muzyki w czasach wczesnej młodości, Vettera, nie miał on żadnych bezpośrednich kontaktów z Łużycami i Łużyczanami. W swoim archiwum zgromadził jednak pewien zasób materiałów dotyczących tego terenu 2. Są to przekłady i wypisy ze zbioru Smolerja Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow, własne notatki językowe i bibliograficzne oraz najcenniejszy zespół kilkunastu rękopisów z lat 1826–1827 (liczących razem 87 kart) związanych z pobytem na Łużycach wspominanego już slawisty Andrzeja Kucharskiego. Skromny z kolei dorobek w zakresie badań nad kulturą ludową Czech i Słowacji, na który składają się jedynie artykuły dotyczące pieśni 3, jest wynikiem nie tylko ograniczonego kontaktu Kolberga z tymi terenami. Powstały one w okresie, gdy głównie melodia była przedmiotem jego badań w celu „oznaczenia i wykazania charakteru muzyki słowiańskiej” 4. W miarę upływu czasu coraz bardziej koncentrował się na badaniach nad całą w jego rozumieniu kulturą ludową dawnej Rzeczypospolitej, ze szczególnym uwzględnieniem jej terenów wschodnich. Ale muzyka, od której rozpoczął swoją zbieracką działalność, w dalszym 1 N. Pavković Serbski lud w opisach Słowian południowych Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał…, s. 213. 2 Zob. O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. I. Łużyce (DWOK T. 59/I). 3 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284; przedruk: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym… (DWOK T. 67/I, s. 373– 401). O melodiach słowackich Kolberg wypowiadał się w artykule Melodie ludu słowiańskiego, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 3, s. 502–505; przedruk: Pisma muzyczne..., s. 583–586. 4 A.J.S. [A.J. Szabrański] Zbiory pieśni ludu z r. 1840, „Biblioteka Warszawska”1841, T. 1, s. 163. 526 �ciągu pozostawała przedmiotem jego studiów i wielkiej pasji, o czym pod koniec życia pisał: […] nakazuje mi to moja muzykalna natura, która mnie do tej sztuki ciągnęła, jak szewca do kopyta, a której się podobno już do końca życia pozbyć nie będę mógł1. Podsumowanie Kiedy Kolberg w połowie lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia zdecydował się na przedstawienie obrazu kultury ludowej z terenów całej przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, miał już za sobą wiele lat doświadczeń terenowca, jedynego na tak ogromną skalę badacza muzyki ludowej. Jego pierwsze, spontaniczne piesze wycieczki w okolice Warszawy szybko musiały przekształcić się w zaplanowane podróże etnograficzne. Wymuszały to panujące wówczas warunki polityczne, ograniczające swobodne przemieszczanie się nie tylko między zaborami, ale też w samym Królestwie. Stosunki społeczne z kolei powodowały oczywistą trudność w dotarciu do nieufnego chłopstwa. Kolberg odbywał więc swoje podróże do określonych miejscowości, w których mógł skorzystać z gościnności osób zaprzyjaźnionych, znajomych bądź ich rodzin. Dzięki pośrednictwu swoich gospodarzy miał ułatwiony kontakt z miejscowymi informatorami. Stacjonowanie w poleconych domach pozwalało mu także na ograniczenie wydatków na podróże, które przez wiele lat pochodziły z jego prywatnych środków. W planowanych przez Oskara wyprawach dużą rolę odgrywały więc względy praktyczne, których również według współczesnych badaczy nie należy lekceważyć, ale które powodowały jednocześnie pewne niedogodności. . Wybór miejscowości, do których podążał Kolberg, z czasem nazwanych przez niego stacjami badawczymi, nie był dowolny, lecz uwarunkowany właśnie możliwością skorzystania z czyjejś gościny. Ze swojej stacji mógł docierać, niejednokrotnie pieszo, do innych pobliskich wiosek, ale liczba tych wypraw była w danym regionie ograniczona. Mimo to na wielu obszarach 1 Brulion listu Kolberga do F.S. Kraussa z 10 XII 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 392. 527 �udało mu się stworzyć rodzaj „siatki” punktów badawczych, z których materiały stawały się później reprezentatywne dla opisu całego regionu. Jak wspomniano informatorzy Kolberga pozyskiwani byli często dzięki pośrednictwu goszczących go osób. Była to więc zwykle przywoływana do dworu miejscowa służba, zatem sporządzone przez badacza zapisy bywały często relacją z opisywanych zwyczajów i obrzędów, odtworzoną we dworze, a nie wynikiem jego bezpośredniego uczestnictwa w konkretnych wydarzeniach związanych z życiem wsi. Ale tak zorganizowane badania stawały się niekiedy jedynym sposobem na uzyskanie jakichkolwiek informacji od nieufnej i podejrzliwej ludności wiejskiej. Nie można jednak pominąć bezpośrednich kontaktów Kolberga z informatorami, jak choćby te na halach górskich, czy wspominane przez niego wizyty „w brudnej izbie, przy obawie o własną skórę”1, które pozwalają mówić o badaniach stricte terenowych. Podczas pracy w terenie badacz rzadko zapisywał nazwiska śpiewaków, grajków, opowiadaczy, co przełożyło się (poza nielicznymi wyjątkami) na brak takich wzmianek w monografiach. Pomijanie tych informacji nie było wówczas niczym niezwykłym. Informatorów traktował, zgodnie z duchem epoki, jako anonimowych twórców i odtwórców folkloru, widział w nich przedstawicieli ludu, zbiorowego nosiciela tradycji. Nie datował też zazwyczaj swoich zapisów, natomiast dużą wagę przywiązywał do not lokalizacyjnych. W druku wykazują one czasem odstępstwa od zanotowanych w rękopisach, wynikające przede wszystkim z różnic między miejscem pochodzenia zapisu a miejscem jego sporządzenia, skorygowanym na przykład na etapie prac redakcyjnych. Zachowane rękopisy wskazują, że nie stosował też żadnych kwestionariuszy, lecz zapisywał informacje ad hoc. Jedynie kontaktując się korespondencyjnie ze swoimi współpracownikami (z Przybysławskim na Pokuciu czy Korbasińskim na Mazowszu2), przesyłał konkretne pytania. Współpracowników, którzy nadsyłaliby materiały do monografii poszczególnych regionów, badacz zamierzał pozyskać poprzez publikację listu otwartego w „Bibliotece Warszawskiej”. Jednak cel ten został osiągnięty 1 To wspomnienie Kolberga było już obszerniej cytowane przy opisie jego badań terenowych, zob. list Kolberga do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 74. 2 Materiały dostarczane przez Przybysławskiego i Korbasińskiego zostały omówione wcześ­ niej przy opisie monografii Pokucia i Mazowsza. 528 �głównie dzięki podróżom do stacji badawczych. Współpracownikami, a częściej współpracowniczkami stawały się żony i córki gospodarzy, ale także miejscowi miłośnicy folkloru. To oni pomagali często w gromadzeniu materiałów, a po wyjeździe Kolberga nadal nadsyłali potrzebne do monografii informacje i uzupełnienia. W znacznym więc stopniu zrealizowali cel, który badacz chciał osiągnąć, zamieszczając w czasopiśmie list zawierający jego program badań całej kultury ludowej. Już podczas najwcześniejszych podróży etnograficznych Kolberg zwrócił uwagę na inne, poza folklorem muzycznym, aspekty kultury oraz fakt, że zapisywana przez niego pieśń osadzona jest w konkretnej sytuacji wykonawczej, na przykład towarzyszy obrzędowi. Wkrótce więc także obrzędy i zwyczaje, a z czasem wierzenia oraz elementy kultury materialnej stały się przedmiotem jego zainteresowań. Ale publikując w 1865 roku Sandomierskie, w którym pisał o nowej koncepcji wydania swoich materiałów „prowicjami, to jest oddzielnemi cząstkami w sobie zamkniętemi, bo zawierającemi wszystkie w tych prowincjach zebrane pieśni, obrzędy i muzykę” 1, dysponował jeszcze głównie zapisami folkloru muzycznego, zgodnie zresztą z cytowaną wypowiedzią. W dalszej jej części wskazywał jednak na konieczność zgromadzenia także innych informacji2. Kolberg włączał więc kolejne elementy opisu etnograficznego do następnych monografii, posiłkując się często materiałami współpracowników i odpisami z publikacji, ze świadomością, że zebranie przez niego pełnej dokumentacji przekracza siły i możliwości jednego człowieka. W Kujawach, w których obok folkloru muzycznego znalazło się ponad czterdzieści opowieści ludowych, zamieścił obszerniejszy już znacznie opis kraju i ludu, ale dopiero zawartość Krakowskiego uznać można za w pełni zgodną z zastosowanym tytułem Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Temu niewielkiemu obszarowi poświęcił jedną z obszerniejszych publikacji. Bogato udokumentowana została też kultura Wielkopolski, choć obszar, którego dotyczy siedmiotomowe opracowanie, był nieporównywalnie większy, obejmował bowiem, jak zresztą wskazywał tytuł, całe Wielkie Księstwo Poznańskie. 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 6. Chodzi o cytowany już wcześniej fragment wstępu do Sandomierskiego: „By obraz uczynić kompletnym, należałoby dołączyć doń…”, tamże, s. 7–8. 2 529 �Kolejne monografie były już ograniczone objętościowo, ale też terytorialnie. Wydawane później Lubelskie, Kieleckie i Radomskie prezentowały jednak stosunkowo jednorodny układ treści i zawartość materiałową odpowiadającą tytułowi. Podobny układ miało mieć również Kaliskie, ale Kolbergowi udało się wydać tylko pierwszą część. Dla Łęczyckiego przeznaczył już tylko jeden wolumin. Ogrom dokumentacji zgromadzonej (choć ostatecznie tylko częściowo wydanej) dla terenów Mazowsza i bogate materiały etnograficzne z Pokucia znalazły odzwierciedlenie w kolejnych obszernych monografiach wydanych w ramach Obrazów etnograficznych. W przypadku edycji Mazowsza niebagatelne znaczenie miało też finansowe wsparcie Kasy im. Józefa Mianowskiego, która mimo problemów z cenzurą i nie bez licznych ponagleń ze strony Kolberga sfinansowała jednak druk publikacji. Natomiast obfite materiały dotyczące różnych obszarów ukraińskich udało mu się, poza wspomnianym Pokuciem, wydać już tylko w części w tomach Chełmskie i Przemyskie, których opracowanie zakończono już po jego śmierci. Jak można wnosić z przeprowadzonej wcześniej analizy poszczególnych monografii, zawartość materiałów etnograficznych różniła się w poszczególnych publikacjach. W opisach kraju Kolberg wyliczał ważniejsze miejscowości wraz z krótkimi wzmiankami dotyczącymi ich historii, ale jeszcze w Kujawach takich informacji brak, a zamiast nich można odnaleźć tam między innymi charakterystykę gleb. Natomiast w Krakowskiem rozdział ten dotyczy praktycznie tylko samej stolicy tego niewielkiego Kolbergowskiego regionu i zawiera, poza opisami historycznymi i geograficznymi, podania, legendy i przysłowia związane z miastem. Także później, w monografiach ukształtowanych już według stałego schematu, zamieszczane tam wiadomości mają różnorodny charakter, na przykład w Kieleckiem znalazły się informacje o złożach naturalnych, a w Poznańskiem, podobnie jak w Krakowskiem – podania i legendy lub wzmianki o nich. W rozdziałach „Lud” Kolberg starał się scharakteryzować cechy fizyczne oraz cechy charakteru, zwracał uwagę na wady i zalety mieszkańców regionu, ale włączył tu także zagadnienia z zakresu kultury społecznej (stosunki społeczne, status materialny), a przede wszystkim opis kultury materialnej (ubiór, żywność, chaty, zagrody, sprzęty, naczynia, zajęcia gospodarskie, rzemieślnicze, służba we dworach). W tej części poza opisem rdzennych mieszkańców wspominał też o innych grupach, na przykład narodowościowych czy wyznaniowych, zamieszkujących dany region. 530 �Opisy zwyczajów i obrzędów także nie od razu były stałym elementem w edycji Ludu. W pierwszej monografii (Sandomierskie) brak w ogóle rozdziału „Zwyczaje”, natomiast po „Obrzędach” (zawierających jedynie opis wesel) Kolberg poświęcił odrębny rozdział sobótce, definiując ją jako jeden z „najdawniejszych obrzędów” i „zwyczaj”1 jednocześnie. W następnych monografiach zamieszczał już rozdział „Zwyczaje” (a wśród nich sobótkę) zawsze przed „Obrzędami”. Jednak jeszcze w Kujawach opis zwyczajów był dość ubogi i dopiero w Krakowskiem ułożony był w porządku kalendarzowym, począwszy od Wigilii Bożego Narodzenia. Osobny rozdział poświęcony był obyczajom żniwnym, które w różnych regionach miały różne nazwy (żniwa, wyżynek, wieniec, okrężne) i które Kolberg wyraźnie odróżniał od zwyczajów dorocznych i obrzędów rodzinnych. Te ostatnie (wesela, chrzciny i pogrzeby) od początku stanowiły jeden z najważniejszych rozdziałów Ludu, przy czym opisów chrzcin i pogrzebów jest znacznie mniej niż opisów wesel. Wesela odgrywały specjalną rolę w życiu mieszkańców wsi i były znacznie bogatsze w różnorodne elementy obrzędu. Dlatego opisów wesel znajdziemy w poszczególnych monografiach od kilku do kilkunastu, co daje sumę stu szesnastu we wszystkich tomach Ludu i Obrazów etnograficznych, włączając w to Przemyskie. Podobnie jak w obrzędy polne, wesela były przedmiotem zainteresowań Kolberga na długo przed podjęciem edycji monografii. Z początku uwagę badacza zwracały głównie pieśni i melodie im towarzyszące. Jednak z czasem opisy obrazowały przebieg całej uroczystości, począwszy od swatania młodych i zaręczyn po ostatni dzień wesela, przenosiny młodej do domu małżonka i wywód (błogosławieństwo w kościele) nowo zaślubionej. Nie brak też informacji wykraczających poza sferę obrzędową. Dotyczą one na przykład kosztów wesela, wysokości posagu lub przyszłego statusu młodych i ich rodziców po zaślubinach. Zebrane przez badacza materiały dotyczące sfery wierzeniowej obejmują szeroki zakres zagadnień, takich jak przesądy, gusła, wróżby, ludowa wizja żywiołów, wyobrażenia o istotach nadprzyrodzonych, początku świata, o zwierzętach, roślinach, chorobach, wiedzę o lekach itd. Już w Sandomierskiem w „Przypisach” Kolberg zamieścił krótki podrozdział: „Przesądy, gusła, zabobony”, a w Kujawach zagadnienia te omówił dość skąpo w opisie „Ludu”. Natomiast w następnych monografiach obowiązywał już 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 108. 531 �zwykle tytuł „Świat nadzmysłowy”, a materiały dotyczące tej tematyki były niekiedy na tyle bogate, że przeznaczony był dla nich oddzielny tom (Krakowskie, Poznańskie i niewydany za życia Kolberga wolumin Mazowsza). Zawarte w monografiach materiały etnograficzne są zróżnicowane źródłowo i chronologicznie. Część z nich stanowią zapisy własne Kolberga, w tym rękopisy terenowe, zawierające głównie opisy obrzędów, strojów, sprzętów i notatki językowe, ale także liczne rysunki i szkice, sporządzone podczas podróży odbytych niekiedy wiele lat wcześniej niż wydane drukiem tomy. Ich uzupełnieniem są materiały nadsyłane bądź przekazane przez osoby trzecie. Składały się na nie zarówno drobne wzmianki lub zapisy jednej zaledwie lub kilku pieśni, jak i obszerne opracowania dotyczące określonego zagadnienia, a nawet niewielkie prace monograficzne dotyczące jakiegoś obszaru. Kolberg przed drukiem dokonywał w nich niekiedy drobnych zmian redakcyjnych, pomijał niezwiązane z tematem fragmenty, bądź uzupełniał własnymi informacjami zdobytymi w czasie badań. Równolegle z tymi pracami badacz prowadził kwerendy biblioteczne i zapoznawał się z najróżniejszego rodzaju publikacjami, zarówno dawnymi, jak i jemu współczesnymi. Dla not bibliograficznych przeznaczył odrębną tekę, ale znaleźć je można także wśród materiałów regionalnych razem z odpisami z literatury i fragmentami czasopism czy kalendarzy. Wykorzystane prace naukowe i popularne pochodzą głównie z XIX wieku, ale nie brak też cytatów i odwołań do publikacji znacznie starszych, sięgających XVI wieku. Dodać też trzeba, że Kolberg ogromną wagę przywiązywał do materiału ilustracyjnego, którego wartość dokumentacyjną bardzo cenił. Z czasem ograniczał jednak liczbę rycin w kolejnych tomach ze względu na wysokie koszty ich druku. Zawartość monografii była poddawana ocenie jeszcze za życia autora. Wspomniano już recenzentów poszczególnych tomów: Smoleńskiego, Karłowicza, Łopacińskiego oraz Frankę i Neymanna. Największym krytykiem dzieła Kolberga był jednak historyk literatury i etnograf, Henryk Biegel­ eisen. W 1886 roku zamieścił w „Bibliotece Warszawskiej” recenzję wszystkich wydanych do tego czasu serii Ludu1. Dość szczegółowo opisał zawartość poszczególnych monografii, zwrócił uwagę na stopniową ewolucję 1 H. Biegeleisen [Recenzja] w: Piśmiennictwo krajowe i zagraniczne, „Biblioteka Warszawska” 1886, T. 4, s. 431–441. 532 �wydawnictwa i pozytywnie ocenił opisy obrzędów weselnych i ubiorów. Zarzucił natomiast publikacjom, że „Wiadomość podana przelotnie w jakiejś niesumiennej gazecie stoi tu na równi z wynikami długoletnich badań i obserwacji najlepszych znawców ludu”1, na co Kolberg odpowiadał: Przytaczamy te zestawienia dlatego, że niemal w każdej, choćby najlichszej broszurze może się znaleźć dla etnografa lub uprawiacza innej gałęzi wiedzy ziarno zdrowe i wielce pożyteczne, byle je tylko chciał i umiał tam odszukać2. Biegeleisen ostatecznie uznał, że: „[...] plon i zakres pracy Kolberga zyskał na wielostronności; ale do wszechstronnego objęcia i poznania ludu jeszcze daleko”3. Wysnuł ten wniosek, porównując zawartość monografii z kwestionariuszem Romana Zawilińskiego, choć i temu ostatniemu zarzucił zbyt małe zainteresowanie „stroną ekonomiczną i socjalną wsi”4. Warto jednak wspomnieć, że instrukcje Zawilińskiego ukazały się w drugiej połowie lat osiemdziesiątych5, po opublikowaniu osiemnastu woluminów Ludu i czterech tomów Obrazów etnograficznych. Kolberg natomiast rozpoczynał wydawanie monografii ponad dwadzieścia lat wcześniej, nie dysponując praktycznie żadnym wzorcem i opierając się na własnym programie przedstawionym w liście otwartym, którego inspiracją mógł być memoriał Hugona Kołłątaja. Kwestię braku jakiegokolwiek wzorca poruszył recenzent dzieła Kolberga, Ludwik Krzywicki, któremu w Ludzie i Obrazach etnograficznych również nie spodobały się liczne wypisy z literatury oraz brak „antropologii duchowej lub raczej artystycznej”. Krzywicki pisał jednak: „Kolberg zabrał się do ludoznawstwa nie z celem z góry powziętym, lecz był wciągany zwolna różnemi okolicznościami, bez odpowiedniego przygotowania naukowo-zawodowego. Dzisiaj brak takich studiów przedwstępnych daje się mniej odczuć, niż dawniej. Liczne kwestionariusze, wypracowane przez najlepsze 1 Tamże, s. 437. Rkp. Kolberga w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 12–18 (druga wersja: tamże: k. 20–21) opublikowany jako Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena, w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 395. 3 H. Biegeleisen [Recenzja]…, s. 434. 4 Tamże. 5 R. Zawiliński opublikował broszurę Wskazówki do zbierania właściwości ludowych, wydaną w Krakowie w 1886 roku, a następnie artykuł O sposobie gromadzenia materiałów etnograficznych, „Wisła” 1887, T. 1, s. 3–8, 43–48, 83–86 i 123–126. 2 533 �siły naukowe w tym lub innym języku, od razu stawiają zbieracza na właściwym gruncie i powstrzymują go od manowców”1. Nie można jednak pominąć wkładu samego Kolberga w wypracowanie metodologii kształtującej się etnografii. Przyjęty przez niego wewnętrzny układ monografii, złożony ze stałych rozdziałów zawierających opis kraju, zwyczajów i obrzędów, pieśni powszechne z balladami, pieśni szlacheckie, tańce, wierzenia, bajki oraz inne teksty ludowej literatury, opis gier i materiały dotyczące języka, spowodował, że mówić można o wykreowaniu przez niego modelu monografii regionalnej. Józef Burszta, analizując rożne modele monografii etnograficznej, wyróżnił model tradycyjny (antykwaryczny), złożony z elementarnych opisów poszczególnych dziedzin kultury, bez podejmowania prób ich interpretacji2. Odpowiada mu typ monografii prezentowany w Ludzie i w Obrazach etnograficznych, których wartość polega na uporządkowaniu „materiału źródłowego do dalszych badań typu już systematycznego czy syntetycznego”3. Taki był zresztą cel autora, zgodny z jego poglądami na temat swojej roli w kształtującej się wówczas etnografii. W 1865 roku pisał: Etnografia jest nauką nową, nie wytrawną jeszcze, nie wyrobioną, lubo celu swego świadomą; potrzeba do niej rozwinięcia materiałów jak do historii, więc i moja praca niczym jeszcze prawie innym nie będzie, jak skrzętnym ich nagromadzeniem. Przede wszystkim postanowiłem sobie takowe nabytki uporządkować i usystematyzować, nim się do ich opracowania i dalszych wniosków przejść będzie mogło4. Stanowisko takie prezentował także w latach późniejszych, gdy jego koncepcja co do sposobu wydawania Ludu była już w pełni ukształtowana. W roku 1886 w trakcie dyskusji nad tekstami pieśni ludowych stwierdził: Przedmiot, którym ja się zajmuję, jest dopiero początkiem i niejako wstępem do tego, co ma być stworzonym [...]. Ja daję właśnie materiał do tych wszystkich prac i mam go dużo jeszcze w tece”5. 1 L. Krzywicki Oskar Kolberg, „Prawda” R. 10: 1890, nr 24, s. 279. J. Burszta Dwa modele etnograficznej monografii wsi, „Lud” 1969, T. 53, s. 147–163. 3 Tamże, s. 161–162. 4 List O. Kolberga do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 116. 5 O. Kolberg Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego pt. „Jak należy traktować utwory poezji ludowej w historii literatury polskiej?”, „Archiwum do Dziejów Literatury 2 534 �Układ i zawartość materiałów publikowanych w Ludzie i Obrazach… wpłynęły bez wątpienia na prace innych autorów współpracujących z Akademią Umiejętności i wydawanych w jej organie – „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Przygotowane były według wymogów obowiązujących wówczas w kręgu Sekcji Etnologicznej, której Kolberg był przewodniczącym. Wymienić tu można artykuły wspomnianego już księdza Władysława Siarkowskiego, ale także Aleksandra Petrowa1, Stanisława Ciszewskiego2, Seweryna Udzieli3 i innych. Elżbieta Jaworska stwierdziła wręcz, że od samego początku działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej (w ramach której działała Sekcja Etnologiczna) odzwierciedlała Kolbergowską koncepcję gromadzenia i wydawania materiałów i że to ona zdecydowała o typie badań dominującym w drugiej połowie XIX wieku i poglądach ludoznawców na rolę etnografii4. Publikacje Kolberga wyróżniała spośród prac innych badaczy ogromna liczba zapisów nutowych, zgodnie z głównym nurtem jego zainteresowań. Folklor muzyczny stanowił bowiem w jego rozumieniu element etnografii, a dopiero z czasem stał się przedmiotem badań nowej dyscypliny – etnomuzykologii. Duża liczba pieśni w monografiach sprowokowała Ludwika Stommę do sformułowania przesadnego twierdzenia, że „[…] 80% tekstu zajmują antologie radosnych śpiewek, nieraz z nutami”5, przy czym słowo „nieraz” należałoby zastąpić terminem „zwykle” lub „często”. Tylko częściowo można też zgodzić się ze zdaniem Stommy na temat braku wiadomości o stosunkach społecznych w Ludzie i w Obrazach etnograficznych, gdyż jak z powyższych analiz monografii wynika, problemy te były podejmowane w stopniu, w jakim stawały się przedmiotem badań kształtującej się dopiero nauki. W czasach, gdy Kolberg rozpoczynał swoją działalność, a także jeszcze długo później, zagadnienia te nie wchodziły w zakres ludoznawstwa. i Oświaty w Polsce”, T. 5, Kraków 1886, s. 162–164; przedruk: Tegoż Studia, rozprawy i artykuły..., s. 416–418. 1 A. Petrow Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego charakter, mowa, zwyczaje, obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki itp., „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. II: 1878, s. 3–182. 2 S. Ciszewski Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w pow. olkuskim, ,„Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. X: 1886, s. 187–336, t. 11, s. 1–129. 3 S. Udziela Materiały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. X: 1886, s. 75–156. 4 E . Jaworska, Działalność Komisji Antropologicznej AU, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Warszawa 1982, s. 147–148. 5 L. Stomma Polskie złudzenie narodowe, Poznań 2006, s. 57. 535 �Sprawami społecznymi wsi zaczęto interesować się dopiero w dobie pozytywizmu, ale i wówczas wykraczały one poza krąg zainteresowań kształtującej się jeszcze etnografii. Jednak uważna lektura fragmentów dotyczących pożywienia (w tym potraw weselnych), ubiorów i wnętrza chaty pokazuje wyraźnie bardzo niski status materialny mieszkańców wsi. Natomiast zapisane w rękopisach, a nie zawsze opublikowane przez Kolberga pieśni wcale nie ukazują jedynie wsi „spokojnej i wesołej”. Teksty o biedzie, sierotach, żonach pobitych przez męża, synowych dręczonych przez teściową, o synach zaciągniętych do carskiego wojska i poległych, czy wreszcie pieśni odnoszące się do innych narodowości i wyznań, w tym wyraźnie antysemickie, znaleźć można w każdej prawie monografii oraz w rękopisach. Poza wspomnianym Józefem Bursztą czy Mieczysławem Optołowiczem także wielu innych badaczy XX i XXI wieku doceniło wartość prac Kolberga. Jerzy Damrosz określił Lud jako „niewyczerpane źródło wiedzy o kulturze polskiej i jej korzeniach regionalno-ludowych”1. Ten sam autor zwrócił uwagę na problem regionalizacji ziem Rzeczypospolitej, który choć nie był bezpośrednim przedmiotem analiz Kolberga, musiał zostać przez niego podjęty. Monografie dokumentują bowiem kulturę określonego ich tytułami terenu, który uznajemy za wyznaczony przez Kolberga region etnograficzny. Zasięgi terytorialne tych regionów są bardzo różne, gdyż monografie obejmują zarówno stosunkowo niewielkie tereny, zasadniczo pokrywające się z obszarem jednego lub dwóch powiatów, jak i ogromne makroregiony. Wyodrębnione one zostały według różnych kryteriów: administracyjnego, historycznego, geograficznego i etnograficznego. Podział ten „[…] choć bardzo prowizoryczny z naszego punktu widzenia – pisał Jerzy Damrosz – był wówczas pierwszą w nauce polskiej próbą usystematyzowania przestrzennego polskiej kultury ludowej w dawnych granicach państwowych”2, a w dalszej części swej wypowiedzi dodawał, że „[…] wprowadzenie przez Kolberga różnych kryteriów wydzielania regionów, w tym kryterium geograficznego, na tak wielką skalę, było niewątpliwie novum w naszej etnografii”3. I choć regionalizacja zastosowana przez autora Ludu i Obrazów etnograficznych oparta była najczęściej na podziałach administracyjnych, geograficznych i historycznych, to kryterium etnograficzne było dla niego 1 J. Damrosz, Ojczyzna i jej regiony (region, regionalizm, edukacja lokalno-regionalna i etniczna), Płock-Warszawa 2007, s. 143. 2 Tamże, s. 138. 3 Tamże, s. 139. 536 �niezwykle istotne. Za jedne z najważniejszych cech regionalnych uważał dialekt i ubiór, a także cechy fizyczne i psychiczne ludu, co stanowiło specyfikę ówczesnej etnografii, oraz obrzędy, pieśni i inne gatunki folkloru, wierzenia, muzykę i tańce. Zdawał też sobie sprawę z faktu, że zjawisk kulturowych nie można zamknąć w ściśle określonych granicach. Zasługa Kolberga polega więc na samym wprowadzeniu materiału etnograficznego jako czynnika równie istotnego w dziedzinie regionalizacji i świadczącego o odmienności regionu oraz na próbie przestrzennego uporządkowania różnych aspektów kultury. Opisując konkretny region, Kolberg koncentrował się na dokumentowaniu kultury rdzennych mieszkańców danego terytorium, dlatego wiadomości o mniejszościach etnicznych mają charakter marginalny. Wymienił też w monografiach wszystkie ważniejsze grupy etniczne zamieszkujące poszczególne regiony, przyczyniając się do utrwalenia ich nazw w piśmiennictwie etnograficznym. Nie sposób nie wspomnieć też o dobrej znajomości i pozytywnej ocenie działalności Kolberga przez współczesnych badaczy ukraińskich. Doceniają oni nie tylko jego materiały, ale wskazują również na ogromny wpływ monografii Pokucie na późniejsze prace folklorystów ukraińskich, w tym w pewnym stopniu na pięciotomowe dzieło Wołodymyra Szuchewicza Huculszczyzna, wydane we Lwowie w latach 1899–1908. Irina Zbyr stwierdziła wręcz, że „Pojawienie się Pokucia Kolberga nie tyle wpłynęło na działalność Szuchewycza, ile było świadectwem tego, że cudzoziemcy bardziej interesują się ukraińską kulturą, folklorem, etnografią niż sami Ukraińcy, co zmuszało do zastanowienia się, czy też zachęcało do podobnej pracy”1. Rok 2014, w którym przypadała dwusetna rocznica urodzin badacza/ zbieracza, ogłoszono Rokiem Kolberga. Zaowocowało to miedzy innymi kilkoma konferencjami i dość licznie pojawiającymi się publikacjami popularnymi oraz naukowymi (w tym wspomnianymi opracowaniami ukraińskimi) traktującymi o wartości dorobku Kolberga lub opartymi o zgromadzone przez niego materiały. Niektórzy współcześni badacze zaczęli ponownie odkrywać i wykorzystywać jego dzieła. Nim to jednak nastąpiło, w lutym 2014 roku, w miesiącu uroczystej inauguracji Roku Kolberga, Wojciech 1 I. Zbyr Wkład Oskara Kolberga w rozwój ukraińskiej folklorystyki końca XIX i początku XX wieku (na przykładzie jego zbioru „Pokucie”, w: Ja daję właśnie materiał…, s. 438–439. O wartości i wkładzie Kolberga oraz badaczach wykorzystujących jego dorobek pisała też I. Cerkowniak Dziedzictwo folklorystyczne Oskara Kolberga w pracach ukraińskich badaczy w: Ja daję właśnie materiał…, s. 449–454. 537 �Burszta opublikował tekst, którego fragment stanowił niezwykle trafną ocenę wiedzy o Kolbergu i jego dziele: Dziś Kolberg jest jednocześnie znany i nieznany, a do tego często postrzegany według upraszczającej matrycy, polegającej na narzucaniu współczesnej wiedzy na realia sprzed dwóch stuleci, i ocenianiu jego spuścizny wyłącznie przez ten pryzmat. Co więcej, jest w dobrym tonie „przyłożyć” Kolbergowi, wskazując na niedostatki jego metody, brak szerszych horyzontów teoretycznych i rzekomą skłonność do instrumentalnego traktowania chłopów w trakcie – jak sam Kolberg to określał – „połowów” w terenie. Wszystko to wynika przede wszystkim z nieznajomości tego, czego dokonał Kolberg, oraz nieznajomości celów, które sobie postawił1. 1 W. J. Burszta Trzy życia Oskara Kolberga, „Wariacje Kolbergowskie” dodatek do „Tygodnika Powszechnego” 2014, nr 8, s. 3; toż, wydanie z 16.02.2014; https://www.tygodnikpowszechny.pl/trzy-zycia-oskara-kolberga-21928, dostęp: 20.12. 2020). �Zbigniew Jasiewicz Etnografia Oskara Kolberga Droga Kolberga do etnografii, s. 541 – Stan, przedmiot, źródła, próby definiowania, miejsce wśród innych nauk i cele etnografii Kolberga, s. 561 – Podstawowe pojęcia i założenia etnografii Kolberga, s. 571 – Podstawowe pojęcia, s. 571 – Założenia etnografii Kolberga, s. 582 – Metody systematyzacji, interpretacji i krytyki materiałów w etnografii Kolberga, s. 597 – Systematyzacja materiałów, s. 597 – Interpretacja materiałów, s. 601 – Krytyka materiałów, s. 613 Kolberg, choć był głównie dokumentalistą kultury ludowej (a może właśnie dlatego), pozostaje ważną postacią w rozwoju etnografii/etnologii polskiej. Jest także doceniany w innych etnografiach narodowych, przede wszystkim krajów sąsiednich: Ukrainy, Białorusi i Litwy. Etnografia – taka, o jakiej Kolberg zdobywał wiedzę, jaką sobie wyobrażał, jaką praktykował i o jakiej pisał – uwarunkowana była właściwościami jego czasów, środowiska, cechami jego osobowości i celami, które sobie stawiał, oraz możliwościami, które tworzył dla swojej działalności. Czas, w którym prowadził swe prace, był czasem długim. Obejmował znaczną część XIX wieku, a w jego ramach kilka okresów w historii ziem polskich: zmiany w sytuacji społecznej, gospodarczej i politycznej, a także w dziedzinie idei. Był to przecież czas romantyzmu i pozytywizmu, okres przed zniesieniem pańszczyzny i po nim oraz czas pojawienia się przemysłu i związanego z nim kapitalizmu, lata przed powstaniami listopadowym i – przede wszystkim – styczniowym oraz po nich. W czasie tym etnografia z zainteresowania kulturą, mającego dawną tradycję, przekształcała się w dyscyplinę naukową. Ważne dla działalności etnograficznej Kolberga były również zmiany w jego życiu osobistym. W roku 1861 zdecydował o rezygnacji z posady księgowego w Komisji Skarbu1 i postanowił utrzymywać 1 Rok 1861 podał Kolberg w Szkicu autobiografii, inne dane wskazują, że z pracy urzędnika zrezygnował już w roku 1859. Zob. O. Kolberg Szkic autobiografii, rkp. w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68. 539 �się z publikacji; w roku 1871 przeniósł się z Warszawy w zaborze rosyjskim do Galicji w zaborze austriackim, której nadano autonomię kulturalną, i związał się tam z instytucją naukową, jaką było Towarzystwo Naukowe Krakowskie, przekształcone niedługo później w Akademię Umiejętności. Uprawiana przez Kolberga etnografia obejmowała badania prowadzone dzisiaj również w ramach folklorystyki i etnomuzykologii. Są one w tym tomie przedstawione oddzielnie. Związek tych trzech dyscyplin, także obecnie, został jednak zachowany – wszystkie one należą do nauk etnologicznych. Jest on widoczny również w tym tekście. Wyłączone z niego i opracowane oddzielnie zostaną natomiast monografie regionalne Oskara Kolberga, główne rezultaty jego prac w zakresie etnografii, oraz pozwalające na ich przygotowanie badania terenowe, stanowiące podstawową procedurę zdobywania materiałów etnograficznych. Przedstawiając etnografię, którą praktykował i o której pisał Kolberg, korzystam z dostępnych, licznych i zróżnicowanych źródeł. Ich zróżnicowanie polega między innymi na tym, że jedna część z nich to źródła przez badacza wywołane, a druga część to źródła zastane. Dzielą się one również ze względu na sposób ich utrwalenia i przetrwania w materiałach Kolbergowskich: w postaci publikacji o charakterze dokumentacyjnym lub informacyjnym, archiwaliów czy korespondencji. Opisy rzeczywistości i sądy o niej były w nich niekiedy różnie przedstawiane, co wymaga uwagi opracowującego je. Najważniejsze spośród owych źródeł są te, które były stworzone przez badacza lub są bezpośrednio z nim związane. Należą do nich zgromadzone przez niego materiały dotyczące dokumentowanej kultury, z ich wewnętrznym podziałem na dane pozyskane przez badacza bezpośrednio w terenie i przy pomocy współpracowników oraz przejęte z publikacji lub archiwów. Niezmiernie ważna jest szczęśliwie zachowana korespondencja, listy od i do Kolberga, także prace omawiające i oceniające jego działalność etnograficzną. Nie unikam cytowania tekstów z zapisów badacza przekonany, że to one najlepiej przedstawiają jego poglądy i sposób pracy, choć niektóre z nich bywają deklaratywne lub intencjonalne. Jestem świadom ich związku z sytuacją i celami autora i konieczności ich konfrontowania z innymi kategoriami źródeł. Są one jednakże niezastąpione, gdyż pozwalają dotrzeć do nieobecnej w innych świadectwach wiedzy o badaczu. O etnografii Kolberga piszę z perspektywy obecnego stanu nauk etnologicznych i obecnej o nim wiedzy. Wiedza ta pozwala na stawianie interesujących nas obecnie pytań dotyczących działalności i założeń 540 �metodologicznych przyjmowanych przez badacza. Przyjęcie współczesnej perspektywy w omawianiu etnografii Kolberga, przy zachowaniu kontroli nad prezentyzmem, jest uzasadnione w badaniach z zakresu historii nauki. Nie musi powodować braku zrozumienia dla przeszłości i jej zafałszowania. Zajmę się drogą Kolberga do etnografii i przyjmowanymi przez niego poglądami na dyscyplinę. Omówię stan, przedmiot, źródła, próby definiowania, miejsce wśród innych nauk i cele etnografii oraz jej podstawowe pojęcia i założenia. Wskażę na obecne w jego etnografii metody systematyzacji, interpretacji i krytyki materiałów etnograficznych. Próbę ustalenia wpływu działalności etnograficznej Kolberga na kształtowanie się dyscypliny, nie tylko na ziemiach polskich, pozostawiam do dalszych badań. Droga Kolberga do etnografii Do etnografii zbliżał się Kolberg stopniowo. Zbliżanie się do nauki, która przecież była zmienna, bez obecnych na tej drodze miejsc wyraźnie granicznych, które można by było nazwać przełomowymi, było procesem rozciągniętym w czasie, jednakże z kilkoma punktami ważnymi. Droga ta jest dobrze udokumentowana wypowiedziami badacza, a przede wszystkim jego działaniami. Po latach tłumaczył on, w liście do Salomona Kraussa, niedostatki pierwszego tomu swych prac: […] musieliście dostrzec, jak nieporządnie dzieło to jest pisanym. Ale wina w tym okoliczności, nie moja, bo pierwszy tom (seria I) z r. 1857 wydany był w czasie, gdym ani myślał zostać etnografem i tylko dla celów ludowo-muzycznych go ogłosiłem, będąc wtenczas muzykiem1. Melodie i teksty pieśni ludowych zbierał początkowo jako artysta muzyk. Gromadził je jednak poprzez „wycieczki”2, wyjazdy na wieś i bezpośredni kontakt z rozmówcami, a więc sposobem bliskim metodom badań terenowych etnografii. Gromadzenie materiałów dla celów artystycznych i społecznych przekształcił w program dokumentowania materiałów przydatnych nauce. Odpowiadając w roku 1857 na krytykę Teofila Lenartowicza 1 Brulion listu do S. Kraussa z 10 XII 1886 r., Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (DWOK T. 66), s. 392. 2 O. Kolberg Szkic autobiografii…, k. 68. 541 �dotyczącą publikowania tekstów pieśni, wśród nich „nędznych wierszydeł, które się nikomu na nic nie przydadzą”1, napisał: „[…] ależ ja nie zbieram pieśni li tylko dla poezji w nich zawartej. Są i będą one skarbnicą ciekawą dla gramatyków, lingwistów, historyków […]”2. Znaczenie pieśni ludowych, m. in. dla nauki (nie wspominając jednak o etnografii), podkreślał również później, omawiając pieśni wielkopolskie: Wartość tych ludu utworów historyczna, lingwistyczna, obyczajowa, wreszcie poetyczna, jak z samej natury rzeczy wynika, nie może być jednakową; stąd obok nader cennych napotykamy nierzadko czcze i liche; wszystkie atoli są wiernym odbiciem uczuć, wrażeń i zapatrywań wielkopolskiego ludu3. Możliwości rozwoju zainteresowań naukowych Kolberga poszerzyły się po jego rezygnacji z pracy urzędnika. Związał się wówczas ze środowiskiem uczonych publikujących w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, ważnej w tym czasie, przy niedostatku innych instytucji naukowych na ziemiach polskich. Ogłaszał w niej, od I jej tomu z roku 1859, hasła swojego autorstwa, pracował także jako korektor. To właśnie w tym środowisku zapewne znalazł inspirację do nadania swoim pracom charakteru etnograficznego. Warto przypomnieć, że w I tomie Encyklopedii dobrze znany Kolbergowi Fryderyk Henryk Lewestam opublikował obszerne hasło Antropologia, określając tę dyscyplinę naukową jako całość wiedzy o człowieku, także tej gromadzonej przez etnografię, a w VIII tomie z roku 1861 zdefiniował hasło Etnografia4. Nazwa „etnografia” i jej pochodne pojawiły się w tekstach Kolberga w roku 1865. Nie ma ich jeszcze w liście z roku 1864, w którym Kolberg prosi o przekazanie informacji potrzebnych do poznania „sposobu życia 1 List T. Lenartowicza do O. Kolberga z 25 III 1857 r., Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (DWOK T. 64), s. 68. 2 List O. Kolberga do T. Lenartowicza z 5 V 1857 r. , tamże, s. 70. 3 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), s. VIII; pierwodruk: Kraków 1879. 4 F.H. Lewestam Antropologia, w: Encyklopedia powszechna, wyd. S. Orgelbranda, T. I, Warszawa 1859, s. 970; tenże Etnografia, w: Encyklopedia powszechna, wyd. S. Orgelbranda, T. VIII, Warszawa 1861, s. 464–465. Por. J. Wrońska Definicje etnografii i etnologii w polskich encyklopediach z drugiej połowy XIX i początku XX wieku, „Etnografia Polska” T. 36: 1992, z. 1, s. 7–20. Termin „etnografia” po raz pierwszy wystąpił w piśmiennictwie polskim w roku 1816, zresztą w tekście tłumaczonym, zob. Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej (od końca XVIII wieku do roku 1918), Poznań 2011, s. 95. 542 �włościan”1. Badacz posłużył się nimi w niedatowanym, ale powstałym w roku 1864 lub 1865 liście do nieznanego z nazwiska „Ekscelencji”. Napisał w nim o swoich pracach: „etnografii jednej prowincji”, „badaniach etnograficznych”, „opisie etnograficznym” i „przedsięwzięciu etnograficznym”2. W istotnym dla jego działań etnograficznych liście Do Redakcji, opublikowanym w „Bibliotece Warszawskiej” także w roku 1865, Kolberg informował o nagromadzeniu przez siebie wielu „nader ważnych szczegółów etnograficznych”3. W liście z tegoż roku, skierowanym do odpowiadającego na odezwę zamieszczoną w „Bibliotece Warszawskiej”, uznał siebie za etnografa i informował, że publikuje „opis etnograficzny pow. sandom[ierskiego]”4. Opis ten, monografia Sandomierskie, wydana w tymże roku 1865, oznaczony został wstępnym tytułem Materiały do etnografii słowiańskiej, powtarzanym w kolejnych tomach Ludu do tomu 11 Wielkie Księstwo Poznańskie, wydanego w roku 1877. W roku 1865 ponadto Kolberg wybrany został członkiem-korespondentem Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, a w jego ramach – Oddziału Etnografii. Wybrano go w dowód uznania dla jego działalności „poświęconej tak bliskiej i pokrewnej nam narodowości” i prac „ważnych dla całej Słowiańszczyzny”5. Wpływowym członkom Towarzystwa znane były zarówno jego Pieśni ludu polskiego, jak i Sandomierskie. Kolberg korespondował z wybitnymi uczonymi rosyjskimi Władimirem Łamańskim i Aleksandrem Hilferdingiem6. Fiodor Osten-Saken, sekretarz Towarzystwa Geograficznego, informował Kolberga o umieszczeniu w czasopiśmie Towarzystwa, „Izwiestijach”, wyjątku z jego doniesienia o wykonanych pracach etnograficznych7. Tak częste posługi1 Brulion listu do ks. K. Śmiechowskiego z 26 XII 1864 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 98. 2 Brulion listu do nieznanego adresata, b.m. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 100–101. 3 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 102–105. Pierwodruk: „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 2, s. 306–308. 4 Brulion listu do Aleksandra Osipowicza z 30 III 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 115. 5 Imperatorskoje Russkoje Geograficzeskoje Obszczestwo do O. Kolberga, pismo z 20 V 1865 r.; Władimir Łamański do O. Kolberga, list z 27 V 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 122, 123. 6 Brulion listu do Władimira Łamańskiego z 1865 r.; brulion listu do Aleksandra Hilferdinga, b.d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 130, 131. 7 Imperatorskoje Russkoje Geograficzeskoje Obszczestwo do O. Kolberga, pismo z 6 IX 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 135. 543 �wanie się nazwą „etnografia” w korespondencji, wydanie pierwszego tomu Ludu, stanowiącego monografię etnograficzną, oraz powołanie na członka instytucji naukowej zajmującej się działalnością etnograficzną pozwala uznać rok 1865 za ważny w drodze Kolberga do etnografii. W następnej po Sandomierskiem monografii regionalnej, Kujawach (cz. 1: 1867, cz. 2: 1869), Kolberg potwierdził i poszerzył swój program wydawania monografii etnograficznych zapowiedziany Listem do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej” z roku 1865, a uprzednio zarysowany w liście do ks. Kajetana Śmiechowskiego z roku poprzedniego. Materiał etnograficzny jest w Kujawach bogatszy, przeważają informacje uzyskane w trakcie własnych badań terenowych. Część pieśni znalazła się w opisach obrzędów. Utrzymana i rozbudowana została etnograficzna, bo zwracająca uwagę na ludzi jako ich przedmiot i podmiot, a nie oparta na rozróżnianiu gatunków, systematyka pozostałych opublikowanych pieśni. Agata Skrukwa stwierdziła, że systematyka ta zbudowana została na trzech głównie kryteriach: środowisku, sytuacji, w jakiej były wykonywane, oraz temacie1. W następnych tomach Ludu i Obrazów etnograficznych systematyka pieśni była przez Kolberga rozbudowywana i stawała się bardziej etnograficzna, sytuacje uszczegółowiane, badacz wprowadzał nowe tematy, np. „stary”, „macocha”, „wdowa”, „sierota”, wskazywał grupy nie tylko wykonujących pieśni, ale również tworzących je, np. pieśni dziadowskie, pasterskie2. Kolberg, przekonany o wartości swoich prac, prowadzonych od wielu lat i poświadczonych publikacjami, oraz o ich znaczeniu dla nauki, podejmuje próby kontaktu z polskimi instytucjami naukowymi w celu uzyskania wsparcia dla własnych badań i nadania etnografii statusu akademickiego. Po powstaniu styczniowym, w drugiej połowie lat 60. XIX wieku, nie znajduje takich instytucji w zaborze rosyjskim. Zwraca się zatem w roku 1867 o pomoc do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, poprzednika Akademii Umiejętności, w tymże roku do Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego oraz w roku 1868 do Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie. 1 A. Skrukwa Kujawy Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3–4 cz. II (DWOK T. 72/II), s. XXX. 2 Por. O Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), pierwodruk: Kraków 1873, s. 163 i nast.; tenże Pokucie cz. II (DWOK T. 30), pierwodruk: Kraków 1883, s. 188 i nast. 544 �„Odezwę” z roku 1867 do Towarzystwa Naukowego Poznańskiego znamy jedynie ze wzmianki o niej umieszczonej w korespondencji1. W listach do wymienionych instytucji i osób je reprezentujących, a listów tych było wiele, Kolberg, uzasadniając prośbę o wsparcie, informuje o zakresie i rezultatach wykonanych prac oraz o planach na przyszłość. Poważną zmianę nie tylko w życiu osobistym, ale również w pracach etnograficznych stanowiło przeniesienie się Kolberga w roku 1871 do Galicji i zamieszkanie w domu Konopków w Modlnicy pod Krakowem, a od roku 1884 w samym Krakowie. Uzyskał on wówczas bezpośredni kontakt ze środowiskiem naukowym skupionym wokół Uniwersytetu Jagiellońskiego i Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, a determinacja, z jaką realizował cele etnograficzne, uzyskała wsparcie społeczne i instytucjonalne. Prof. Józef Łepkowski, współorganizator Akademii Umiejętności stworzonej na bazie Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w roku 1872, zaprosił Kolberga w tymże roku „do udziału w czynnościach w kierunku studiów etnograficznych” w ramach powołanej w Akademii Komisji Archeologicznej2. Etnografia jednakże, uznawana wówczas za pozostającą w związku z antropologią, zaliczona została do nauk przyrodniczych. Kolberg został tzw. „członkiem przybranym” Komisji Antropologicznej, powołanej uchwałą Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego AU w dniu 20.10.1873 roku, której przewodniczącym obrano prof. Józefa Majera, a zastępcą sekretarza dr. Izydora Kopernickiego, po dwóch latach desygnowanego na stanowisko sekretarza. Na posiedzeniu Komisji w dniu 16.05.1874 roku przewodnictwo Sekcji Etnologicznej, jednej z trzech sekcji Komisji, powierzono Kolbergowi, natomiast funkcję sekretarza – archeologowi, Janowi Nepomucenowi Sadowskiemu. Kolberg przewodniczył Sekcji do swojej śmierci w roku 18903. Kierował Sekcją Etnologiczną, choć etnologiem nazywał się rzadko. To w środowisku krakowskim badacz przyjął do stosowanej przez siebie terminologii nazwę „ludoznawstwo”, traktując ją jako synonim etnografii4. 1 Brulion listu O. Kolberga do J.K. Żupańskiego z 20 X 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 206. 2 List J. Łepkowskiego do O. Kolberga z 22 IV 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 450. 3 W. Bieńkowski Badania etnograficzne Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności, „Lud” T. 51: 1967, s. 72. 4 List do nieznanego adresata z 10 II 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 441. 545 �Kolberg, dotąd pracujący samotnie, stał się członkiem środowiska związanego z Akademią Umiejętności, instytucją, oraz został członkiem jej komisji – Komisji Antropologicznej – i uzyskał jej wsparcie. Komisja ta była najwcześniejszą na ziemiach polskich jednostką z nazwą antropologii jako dyscypliny naukowej i z tego powodu wymieniana jest w zestawieniach światowych placówek etnologicznych i antropologicznych1. Działalność Kolberga w Komisji Antropologicznej była wielokierunkowa, a znaczenie tej działalności dla jego badań wielorakie. Planował prace kierowanej przez siebie Sekcji i przygotowywał warunki ich realizacji. W liście do prezesa Akademii Umiejętności informował: Posiedzenia początkowe sekcji Etnologicznej Wydziału Antropologicznego miały głównie na celu skreślenie planu postępowania przy rozpocząć się mających badaniach etnologicznych, jak również obmyślenie środków zmierzających do otrzymania potrzebnych ku temu materiałów. Sekretarz Sekcji wygotował stosowne i przyjęte przez nią instrukcje, które z polecenia JW. [ielmożnego] Prezesa Akademii drukowane tymczasowo rozdanymi zostały wielu członkom, by od nich jako wzory, czyli formularze, służyły im za skazówkę do zbierania i spisywania potrzebnych dla etnologa i lingwisty wiadomości2. Przygotowania programów i instrukcji badawczych zalecał przewodniczący Komisji Antropologicznej, a zarazem prezes Akademii prof. Józef Majer, a tworzyli je, dla potrzeb badań etnologicznych, Jan Nepomucen Sadowski, sekretarz Sekcji Etnologicznej, Izydor Kopernicki, sekretarz Komisji Antropologicznej oraz Roman Zawiliński, pełniący funkcję sekretarza Komisji od roku 1891, po rezygnacji Kopernickiego3. 1 Zob. H.F. Vermeulen Stowarzyszenia antropologiczne, etnologiczne i etnograficzne. Spojrzenie porównawcze, tłum. Z. Jasiewicz, „Lud” T. 80: 1996, s. 100. 2 Brulion listu do Akademii Umiejętności, niedatowany, pochodzący zapewne z roku 1874, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 691. 3 Potrzebę przygotowania programu i instrukcji podkreślał i program ten referował Józef Majer na posiedzeniu Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w dniu 16.05.1874 roku. On też zapewne lub Kopernicki, a nie Sadowski, zaproponował wprowadzenie do programu działań etnologicznych takich nowatorskich punktów, bliskich obecnej antropologii społeczno-kulturowej, jak „Skłonność lub wstręt do nowoczesnych urządzeń i postępu oświaty” z podpunktami: „1. Stopień wyobrażeń politycznych. 2. Stopień zajęcia się uzyskanymi prawami, bądź cywilnymi, bądź politycznymi, tudzież stopień poszanowania ustaw, a więc skłonność do przestępstw i zbrodni”. Posiedzenie Komisji Antropologicznej z dnia 16.05.1874, „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii Umiejętności” 546 �Kolberg także uczestniczył w posiedzeniach Komisji i, wspierany przez Kopernickiego, włączany był do podejmowanych w jej ramach inicjatyw. W protokole z posiedzenia Komisji Antropologicznej w dniu 11.11.1886 roku zapisano: […] przedstawia Sekretarz [Kopernicki – Z.J.] potrzebę rozpoczęcia systematycznych badań etnograficznych w kraju według planu obmyślanego i przyjętego przez Komisję Antropologiczną, nie poprzestając na dotychczasowym ogłaszaniu materiałów dorywczo opracowywanych, bądź przez członków Komisji, bądź przez współpracowników postronnych […]. [Wniosek – Z.J.] poparty przez Przewodniczącego i p. O. Kolberga został przyjęty w całości i dla ułożenia planu przyszłych badań etnograficznych w myśl tego wniosku wyznaczono komitet z grona Komisji, złożony z pp. O. Kolberga, prof. Malinowskiego, dra Kosińskiego, Gustawicza i wnioskodawcy1. Kolberg z kolei wspierał Kopernickiego, który redagował „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, w jego pracach redakcyjnych, dostarczając własne artykuły, wyszukując autorów i z nimi się kontaktując, opracowując nadsyłane teksty i przeprowadzając ich korekty w druku: Szan[owny Księże Dobrodzieju.] Niedawno pisałem do Szan[ownego] Ks[iędza] D[obrodzieja] prosząc o przesłanie łaskawie nam obiecanych zagadek. Obecnie zawiadamiam, że do druku są już podane zbiory Pańskie obejmujące pieśni, zwyczaje, zabobony itd. Pragnęlibyśmy tylko, dla uzupełnienia wiadomości o stronach kieleckich, dołączyć także opisy ubioru, mieszkań, chat, naczyń, narzędzi, żywności itp. Na wzór tych, jakie ksiądz Dobrod[ziej] znajdziesz w moich dziełach2. T. 1: 1874, s. LXXXII. Nie ma tych zagadnień w Instrukcji do badania właściwości ludowych, opublikowanej tamże, s. XC–XCV, którą ułożył Sadowski przy niewątpliwej współpracy Kolberga. Następną instrukcję, przeznaczoną dla badaczy w górach, przygotował w kręgu członków Komisji Antropologicznej Kopernicki (1876), kolejne dwie Zawiliński (1886, 1887). Zawiliński opublikował także Program badań etnologicznych (1894). W kwestionariuszach i programie Zawilińskiego wyraźne jest jednakże nowe podejście do badań, polegające na uwzględnieniu spraw etnicznych oraz, nieco szerzej, społecznych w większym zakresie w porównaniu z Kolbergowską wizją badań etnograficznych. 1 Protokóły z posiedzeń Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii Umiejętności, 1888–1890. Protokół z 11 listopada 1886 r., Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie, sygn. W III, s. 79. 2 Brulion listu do ks. W. Siarkowskiego z 26 II 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 114. 547 �W Krakowie, współpracując z Akademią, Kolberg uzyskał możliwość poszerzenia wiedzy, w tym etnograficznej, poprzez kontakt z uczonymi podzielającymi jego zainteresowania. Poza wymienionymi powyżej byli to przedstawiciele nauk przyrodniczych, medycznych oraz fizycy i matematycy wchodzący w skład Komisji Antropologicznej, a także archeologowie Adam Honory Kirkor oraz Piotr Umiński, a spoza Komisji Zygmunt Gloger i Wincenty Pol. Najważniejszym spośród nich był Izydor Kopernicki, dla Kolberga nie tylko autorytet naukowy, ale także przyjaciel, a w ostatnim roku życia opiekun. Kolberg spotykał się i wymieniał korespondencję także z uczonymi spoza Krakowa – z Królestwa Polskiego, Poznania oraz ze Lwowa, m.in. z Janem Karłowiczem. Nawiązywał kontakty z uczonymi zagranicznymi. Odpowiedział na list i udzielił informacji o swoich pracach etnografowi węgierskiemu Antonowi Hermannowi, przekazał brakujące tomy swoich dzieł, o które prosił go Joseph Szombathy, sekretarz Towarzystwa Antropologicznego w Wiedniu, przesłał kilkanaście tomów „Ludu” i „Obrazów etnograficznych” wybitnemu slawiście chorwackiemu Vatroslavovi Jagičowi. Prowadził ożywioną korespondencję z Zófimem Consiglierim Pedroso, etnografem i historykiem portugalskim i z jego rekomendacji powołany został w roku 1882 na członka Stowarzyszenia Dziennikarzy i Pisarzy Portugalskich1. Przesłał czeskiemu etnografowi Primusowi Sobotce, na jego prośbę, swoją fotografię i informacje o swojej działalności. Sobotka w redagowanym przez siebie czasopiśmie „Světozor” umieścił życiorys Kolberga. Spotkał się w Krakowie z Ludwikiem Kubą, czeskim malarzem, muzykiem i folklorystą, z którym wymienił kilkanaście listów. Najbardziej intensywną korespondencję, dotyczącą nie tylko spraw naukowych, ale również osobistych, prowadził z młodym słoweńskim etnologiem Fryderykiem Salomonem Kraussem. Istotnym następstwem uczestnictwa Kolberga w pracach Komisji Antropologicznej Akademii było uzyskanie wsparcia, nie tylko zresztą od niej, lecz często za jej pośrednictwem, w etnograficznych badaniach terenowych i działaniach wydawniczych. W protokole z posiedzenia Komisji Antropologicznej z dnia 12.11.1875 roku zapisano: Na wniosek Sekcji …tnologicznej udzielono p. O. Kolbergowi zasiłek z funduszy Komisji w ilości 250 zł, który w dopełnieniu swego zobowiązania odbył 1 Stowarzyszenie Dziennikarzy i Pisarzy Portugalskich do O. Kolberga, 10 IV 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 644. 548 �w ciągu 10 tygodni podróż naukową przez Wielkie Księstwo Poznańskie, Prusy Zachodnie do Kaszubów […]. Bliższym celem tej podróży było poparcie p. Kolberga w zamiarze uzupełnienia wiadomości etnologicznych do drukującego się obecnie przy pomocy Akademii 10-tej serii jego dzieła […]1. Listy kierowane do Akademii i korespondencja z Kopernickim wypełnione są prośbami o wyasygnowanie sum pieniężnych na druk kolejnych tomów i informacji o ich przyznaniu. Informacje te potwierdzają także protokoły z kolejnych posiedzeń Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego AU, np. z lat 1888–1890, zawierające adnotacje: „zasiłek na wydawnictwo p. Kolberga”, „na wydawnictwo dzieł Kolberga”2. Wszystkie, poczynając od wydanego przez samego Kolberga tomu 5 współczesnej serii „Dzieł wszystkich”, aż do tomu 33, drukowane były w Krakowie, z zaznaczonym w większości spośród nich wsparciem Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i jego następczyni, Akademii Umiejętności. Akademia nie pokrywała jednak całości kosztów druku, dużą ich część ponosił autor, a spośród pozostałych sponsorów najważniejsza była Kasa im. Mianowskiego w Warszawie, od której Kolberg otrzymywał dotację na druk Mazowsza3. Korzystając ze wsparcia Akademii, Kolberg podkreślał związek swoich prac z tą instytucją: „Etnografia jest moim zajęciem specjalnym; użytkuję więc z prac, które mi nadsyłają prywatni lub też daje do opracowania Akademia […]”4. Identyfikował się z Akademią, pisał o niej „nasza Akademia”5. Występował w jej imieniu, prosząc osoby sobie znane o finansowe dla niej wsparcie. W liście z roku 1878 prosił o wspomożenie działalności naukowej Akademii w zakresie: „[…] prac geologicznych, antropologicznych i etnologicznych, tj. takich, które by dokładne poznanie kraju i ludu naszego miały na celu […]”, kończąc list oświadczeniem: „[…] ośmieliłem 1 Protokół z posiedzenia Komisji Antropologicznej z 12 listopada 1875, Protokóły z posiedzeń Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii Umiejętności, Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie, sygn. W III–46a, s. 5. 2 Protokóły z posiedzeń…, s. 78 i nast. 3 Kasa Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. Józefa Mianowskiego w Warszawie po raz pierwszy udzieliła Kolbergowi wsparcia na wydawanie jego dzieł w roku 1883. Por. Komitet Kasy im. Mianowskiego do O. Kolberga, 12 XII 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 99–100. 4 Brulion listu do M. Giersza z 28 II 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 574. 5 Brulion listu do ks. Władysława Siarkowskiego z 19 IV 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 15. 549 �się wystąpić jako rzecznik instytucji, której od dawna mam zaszczyt być członkiem”1. Brał czynny udział w gromadzeniu przez Akademię rycin i informacji o ikonografii etnograficznej. Rysunek i fotografię, jako techniki pomocne w dokumentacji kultury ludowej, Kolberg stosował od dawna2. Początkowo wystarczał mu opis i rysunki, o które apelował w liście otwartym: „Do wszystkich tego rodzaju wiadomości, nader pożądanemi byłyby i rysunki (gdzie się nadają) i o ile takowe pozyskać się dadzą”3. Potrzebne one były do utrwalania obiektów materialnych. Dla Kolberga, zajętego w pierwszych latach swojej działalności dokumentacyjnej zachowaniami kulturowymi i ich głównie niematerialnymi wytworami, były nimi akcesoria obrzędowe, wśród nich przede wszystkim stroje i ubrane w nie „typy”. K.W. Wójcicki, omawiając Pieśni ludu polskiego, zwrócił uwagę na niedostrzeżoną przez innych zmianę w przedstawianiu postaci ludu w rycinach zamieszczonych w tomie: Przyznać musimy, że pierwszy raz dopiero ujrzeliśmy i postacie, i kostiumy z całą ścisłością i wiernością oddane, w ogłaszanych dotąd zbiorach ubiorów polskich mieliśmy lalki tylko wystrojone i ufryzowane 4. Często były to dotąd wizerunki karykaturalne, jak np. rysunek juhasa uzupełniający opis jego ubioru w dziele S. Staszica O ziemiorodztwie Karpatów5. Przyjęcie perspektywy etnograficznej poszerzyło zakres zainteresowań Kolberga o budownictwo, sprzęty domowe, narzędzia rolnicze, a także dzieła plastyki ludowej. Kolberg, żyjący w Galicji i prowadzący badania na terenie zamieszkałym przez Rusinów/Ukraińców, docenił znaczenie ikonografii. Sam rysował w terenie i domagał się rysunków od swoich współpracowników, gromadził 1 Brulion listu do Zacharkiewiczowej z 10 XII 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 187. 2 Por. A. Skrukwa Ikonografia w pracach Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę Jego urodzin, red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 145 i nast. 3 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”…, s. 105. 4 W. [K.W. Wójcicki] Pieśni ludu polskiego zebrał i wydał Oskar Kolberg, „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 3, s. 471. 5 W. Goetel Znaczenie „Ziemiorodztwa Karpatów” Stanisława Staszica w historii geologii polskiej, w: S. Staszic O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór polskich, Warszawa 1955, s. 80–81. 550 �również ryciny z publikacji. Uderzyła go na ziemiach Rusinów niezwykła różnorodność ubiorów, bardziej barwnych i niekiedy archaicznych niż na ziemiach etnicznie polskich1. W sprawozdaniu/programie badań Rusi Czerwonej, skierowanym w roku1876 do Akademii Umiejętności, pisał: Ubiory w części kraju przeze mnie zwiedzanej są nader charakterystyczne, a swą rozmaitością uderzające. Każda niemal włość przedstawia pewną ich odmianę, niekiedy wielce oryginalną, osobliwie co się tyczy ubioru kobiet, i stąd do porównawczych studiów ciekawy przedstawić mogąca materiał. Że wspomnę tu tylko o ubiorze w mieście Niżniowie i okolicy noszonym. Na całej drodze od Stanisławowa do Buczacza spotykałem grupy ludzi z okolicznych wsi na jarmark do Monasterzysk spieszących, a każda grupa innym prawie odznaczała się strojem […]. W Stanisławowie i Buczaczu (gdzie był fotograf przejezdny z Tarnopola) usiłowałem zainteresować przedmiotem tym fotografistów […]. W braku artysty sam także, acz niewprawna ręką, porobiłem wizerunki wielu chat, sprzętów, przedmiotów ubrania itd […]2 . We Lwowie, w dwóch muzeach: Muzeum Przyrodniczym im. Dzieduszyckich oraz w Muzeum Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, znalazł bogate zbiory ikonograficzne ubiorów ludowych. Sporządził „Spis akwareli ubiorów ludowych” zarówno w jednym, jak i w drugim muzeum3. Przygotowania ilustracji do tomów Pokucia wywołały ożywioną korespondencję między Kolbergiem a Rybkowskim. Kolberg ingerował w szczegóły rysunków: Nadmieniam, że ten czepiec jest z mory jedwabnej i ma haftowane kwiatki. Naczółko z wstęgami z materii jedwabnej z kokardką atłasową (pawie pióro), wianek narzeczonej, który tu zanadto owalny, zrobić więcej okrągłym; jest on z barwinku, sądzę więc, że liście są tu za duże i wyglądają jak laurowe, więc należy je cokolwiek zmniejszyć, a w środku widzicie tu włóczkę czerwoną i miejscami nawtykane kawałki czosnku4. 1 Por. A. Błachowski Ubiór i krajobraz kulturowy Polski i Ukrainy zachodniej w ikonografii J. Głogowskiego i K.W. Kielisińskiego, Toruń 2011, s. 16. 2 Brulion listu do Akademii Umiejętności z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 659. 3 Rękopis w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, sygn. I/3051/rkp., s.m. II 226. Kopia rękopisu została mi udostępniona w Instytucie im. Oskara Kolberga w Poznaniu. 4 Brulion listu do T. Rybkowskiego z 10 II 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 612. 551 �Fotografie, które w okresie życia Kolberga długo jeszcze walczyły z rysunkiem i malarstwem o miejsce w dokumentacji przejawów życia społecznego i kultury, zostały przez niego docenione jako źródło ikonograficzne mniej i w innym zakresie narażone na niebezpieczeństwo subiektywizmu. Nie wymienia ich jeszcze i o ich nadsyłanie nie apeluje w swoim liście otwartym z roku 1865. Jednakże już w tymże roku zwraca się do Józefa Blizińskiego z prośbą o „wizerunki wieśniaków” i proponuje, aby z braku rysownika zwrócić się do „fotografisty” we Włocławku1. W dokumentacji kultury Rusinów/Ukraińców korzystanie z fotografii, wykonywanych zawsze przez zawodowych fotografów, jest już przez Kolberga często stosowane. W roku 1876, w cytowanym już sprawozdaniu do Akademii Umiejętności, badacz informował: W Czerniowcach widziałem u fotografa, p. Kluczeńki, całą kolekcję typów ludowych z okolic Czerniowiec zdjętych; są tam obok pojedynczych figur przedstawione i grupy charakterystyczne ludzi przy uczcie weselnej biesiadujących, na jarmarku, w tańcu, w gronie familijnym itp., które zasługują na uwagę i nabycie […]2. Postulował, aby Akademia gromadziła ryciny i fotografie „typów miejscowych” i „ludzkiego przemysłu wytworów”, ważnych dla „dzieła etnograficznego”, proponując kierunek jej działań i wskazując na podjęte już prace: Trudność otrzymania podobnych wizerunków, których nabycie zawisło od chętnego współdziałania ludzi ołówka, pędzla i rylca obok pomocy jaką daje fotografia, jak niemniej zbyt wysokie nakładu ilustracji tego rodzaju koszta, nie dozwalają nam dzieła naszego uzupełnić nimi w sposób, jaki by wszechstronne rzeczy opisywanych przedstawianie wymagało. Niepłonną wszakże żywimy nadzieję, że przedmiot tej wagi znajdzie z czasem życzliwe poparcie ciała naukowego większymi rozporządzającego środkami, jakim jest Akademia Umiejętności w Krakowie, która po nakreśleniu i ogłoszeniu programu badań i instrukcji co do zbierania materiałów dla antropologii i etnologii, rzecz samą w zasadzie przyjąwszy, zarazem i kierunek postępowania na tej drodze wytknęła3. 1 List do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 117. Brulion listu do Akademii Umiejętności z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 659. 3 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), pierwodruk: Kraków 1875, s. III–IV. 2 552 �Propozycje kierowane do Akademii obejmowały również wydawnictwa etnograficzne mające stanowić element większego przedsięwzięcia naukowego: Ilustracje, jak wiadomo, ułatwiają zrozumienie wszelkich prac tak antropologicznych, jak i etnograficznych. Osobliwie dla etnografa są one niezbędnymi […]. Z tego powodu sądzę, że wielce byłaby pożądaną publikacja podobnych typów [postaci ludu – Z.J.] systematycznie, pod dozorem jednego z doświadczonych prowadzona etnografów i głównie dla celów naukowych skierowana, która by z czasem dokładny utworzyć mogła atlas etnograficzny, osobliwie ziem polskich dotyczący1. Opis i przedstawienie ikonograficzne nie zastąpią jednak informacji zawartych w przedmiotach. To uczestnictwo w pracach Akademii Umiejętności spowodowało zwrócenie przez Kolberga na nie uwagi, a przez to – poszerzenie zakresu uprawianej przez niego etnografii. Kolekcjonowanie przedmiotów związanych z kulturą ludową zapoczątkowali w Krakowie Wincenty Pol i Józef Łepkowski. W Akademii Umiejętności stworzono muzeum, do którego trafiały takie obiekty2, a Akademia swoją powagą przekonywała o ich wartości. O dostarczanie eksponatów do Akademii apeluje Instrukcja do badania właściwości ludowych wydana przez Sekcję Etnologiczną, której przewodniczącym był Kolberg, ułożona przez sekretarza Sekcji Jana Nepomucena Sadowskiego: Pod tym względem [ubiorów – Z.J.] najpożądańszemi są: rysunki, fotografie […], a najlepiej całe gotowe ubiory. […] Pod tym względem [narzędzi – Z.J.] nie tylko fotografie i dokładne rysunki, ale i nadsyłanie samych narzędzi jest pożądanem, szczególnie jeśli się jaką osobliwą własnością odznaczają3. Wprost o przedmiotach, które winny znaleźć się w Muzeum Akademickim, i sposobach ich gromadzenia Kolberg napisał w liście do Akademii Umiejętności z października 1876 roku: 1 Brulion listu do Akademii Umiejętności, prawdopodobnie z 1874 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 692. 2 Por. M. Dolińska Muzeum Etnograficzne w Krakowie – wierność tradycji, „Lud” T. 87: 2003, s. 84. 3 Instrukcja do badania właściwości ludowych…, s. XC–XCV. 553 �Niech mi tu wolno będzie zwrócić uwagę na przedmiot nader ważną specjalność etnograficzną stanowiący, jakim mianowicie jest ubiór ludu i kształt jego mieszkań, narzędzi i sprzętów, gdyż przedmiot ten […] podać może materiał do zasilania okazami świeżo powstającego Muzeum Akademickiego. Akademia bowiem, oprócz nabytków, jakie z darów prywatnych osób napłynąć mogą, a o których nabycie nie omieszkałem w swej podróży poczynić starań (mniemam, że nie pozostaną one bez skutku), znajdzie się niewątpliwie w położeniu zakupywania niejednego z potrzebnych jej okazów, oczywiście środkami, jakimi w danej chwili rozporządzać będzie mogła. […] Obok wizerunków byłoby nader pożądanym gromadzenie ubiorów w naturze lub też pojedynczych tychże części. Wszakże cena takich ubiorów miejscami jest tak wygórowana, że o kupnie ich na teraz ani można myśleć. Za przykład niech tu służy cena ubioru kompletnego Hucułów, tak męskiego jak i żeńskiego; wysokość kwot tu podanych o niemałej tego ludu góralskiego świadczy zamożności1. Badacz uczestniczył w posiedzeniach Akademii, na których demonstrowano m.in. obiekty etnograficzne. Informował Władysława Przybysławskiego: Właśnie wracam z posiedzenia Akademii, na którym pan Adam [Kirkor – Z.J.] zdał sprawę ze swej tegorocznej wycieczki podolskiej. Z wielkim zajęciem słuchali wszyscy ciekawej jego rozprawy i oglądali odnoszące się do niej głównie okazy archeologiczne, antropologiczne […]. Wasza Pokucianka czortowiecka, szczęśliwie rozpakowana i ubrana przez p. Adama, jaśniała na podwyższeniu […]. Obok niej rozłożono peremitkę i inne części ubrania, jako i wasze pisanki […]2. W tymże liście pisał o oglądanych we Lwowie eksponatach etnograficznych dostarczonych przez Przybysławskiego: Tu [we Lwowie – Z.J.] w muzeum hr. Dzieduszyckiego widziałem między innymi i Pańskie pisanki także. W ogóle zbiór pisanek i ubiorów ludowych znakomity, równie jak i misek, garnków, dzbanków, tkanin wiejskich itp. Podobały mi się kilimki ukraińskie i wełniane tamtejsze dywaniki3. 1 Brulion listu do Akademii Umiejętności z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658–659. 2 Brulion listu do W. Przybysławskiego z 14 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 647. 3 Tamże, s. 646. 554 �Zabiegał o pozyskiwanie obiektów do Muzeum Akademickiego, nie bez rezultatów. Dziękując za nie, napisał: Dary dla Aka[demii] […] odebrałem i takowe zaraz na miejsce przeznaczone zanieść kazałem, oddając samemu p. prezesowi Majerowi, który je w Muzeum umieścił. […] Pisanki bardzo pięknie są wybrane z wnętrzności, a z tymi, które mają jeszcze ośrodek, postąpimy sobie według znanych nam i praktykowanych przepisów (zatkawszy nosy)1. Szczegółowy opis wysłanych Kolbergowi przedmiotów znajdujemy w liście Amelii Bochdanowej, wyrażającym także stosunek do badacza: […] co mogę myśleć, że Mu może sprawić przyjemność, posyłam, jako też dwa dziecinne czypki, jeden dla dziewczynek a drugi dla chłopców – tutaj takie dzieci noszą; także desenie, jakie baby wiejskie na płótnie porobiły, jakimi to one upiększają swoje koszule i swoich mężów, również fartuszki haftują. Pisanki dwie, oddzielnie zawinięte, dostałam od księdza, a pochodzą z Kołomyjskiego o milę od Kut z wsi Kobaki. Co do ubiorów żądanych przez Pana Kolberga teraz tych dostarczyć nie mogę, bo moja kieszeń na to nie pozwala […]2. Gromadzenie i porządkowanie obiektów materialnych stało się bliskie Kolbergowi w związku z jego uczestnictwem w przygotowaniu Wystawy Etnograficznej w Kołomyi, zorganizowanej w roku 1880. Była to pierwsza wystawa etnograficzna na ziemiach dawnej Polski, jej poprzedniczkami były organizowane od lat 20. XIX wieku wystawy rolniczo-przemysłowe 3. Pomysł zaproszenia Kolberga do Komitetu Organizacyjnego Wystawy rzucił Kopernicki, a podjął go Władysław Przybysławski, przewodniczący Komitetu. Kopernicki napisał do niego: „Dobrze, żeś go zwerbował, bo stary odpocznie u Was i także się przyda” 4. Kolberg został zaproszony po to, aby być „doradcą i kierownikiem w urządzeniu wystawy 1 Brulion listu do A. Bochdanowej z 13 VII 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 147. 2 List A. Bochdanowej do R. Grzybowskiej z 23 VI 1878 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 763. 3 J. Bujak Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne” z. 8, Kraków 1975, s. 16 i nast. 4 Dopisek I. Kopernickiego w liście O. Kolberga do W. Przybysławskiego z 27 IV 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 356. 555 �etnograficznej pokuckiej w Kołomyi” 1. W odezwie informującej o przygotowaniach do wystawy ogłoszono: „[…] zaszczytnie znany nasz etnograf p. Oskar Kolberg zapewnił nam swe poparcie” 2. Kolberg znał wystawy organizowane w Europie, odwiedził przecież wystawy w Wiedniu i Paryżu. Pracując przy wystawie, gromadził obiekty w terenie, zlecał zakup przedmiotów uznanych przez siebie za niezbędne, systematyzował je, brał udział w przygotowaniu ekspozycji, sporządził katalog. Żalił się Józefowi Sikorskiemu: „[…] ustawianie i katalogowanie różnorodnych przedmiotów, i to forsowne, niemało psuje mi głowy i zabiera czasu. Takich rzeczy dawniej nie robiłem […]” 3. Udział w wystawie nie wprowadził, co prawda, do etnografii uprawianej przez Kolberga źródeł nowych, ale dowartościował niektóre z istniejących. Były to „okazy”, „przedmioty przemysłu i pracy” – obiekty i eksponaty wystawowe. Wystawa zmieniła także perspektywę, z której Kolberg postrzegał dokumentowaną kulturę materialną, i sytuacje, w których kontaktował się z jej użytkownikami i wytwórcami. W liście napisanym po zamknięciu wystawy, uznając jej wielką rolę w pozyskiwaniu i opracowywaniu materiałów etnograficznych, stwierdził: Ja zaś tę wielką odniosłem korzyść, żem się mnóstwie okazów etnograf[icznych] mógł z bliska przypatrzeć, gromadzić je, porządkować, spisywać i porównywać. Toteż materiały zebrane do opisu Pokucia nierównie obfitsze przyniosły plony niż wszystkie inne, jakie zebrałem dotąd; dozwolą mi napisać dokładniejszą niż wszystkie dotychczasowe monografię tej prowincji 4. Kolberg, uczestnicząc w pracach Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i później Akademii, uzyskał możliwość wypowiadania się w sprawach etnografii/etnologii i poczuł się za nie odpowiedzialny. Wygłosił wykład opublikowany w roku 1872 jako obszerny artykuł recenzyjny Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi, ze szczególnym zwrotem do 1 List I. Kopernickiego do O. Kolberga z 23 III 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 339. 2 Odezwa Komitetu Wystawy Etnograficznej w Kołomyi z 22 XI 1879 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 771. 3 Brulion listu do J. Sikorskiego z 10 VIII 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 398. 4 Brulion listu do B. Moraczewskiej z grudnia 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 427. 556 �dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera)1. Artykuł jest krytyczny w stosunku do dzieła Glogera i ta właśnie krytyczna postawa skłoniła Kolberga do przedstawienia niektórych założeń przyjmowanej przez siebie metodologii etnografii. Kolejnym artykułem, ważnym dla poznania posiadanego przez badacza wyobrażenia etnografii, jest rozprawa Obecne stanowisko etnografii, ogłoszona w roku 1876 w czasopiśmie naukowym, jakim był wydawany we Lwowie „Przewodnik Naukowy i Literacki” 2. Jest to tekst w piśmiennictwie Kolberga wyjątkowy, poszerzona recenzja, sprawozdanie z książek trzech etnologów niemieckojęzycznych, zawierający cenne dla nas informacje ujawniające stanowisko Kolberga wobec uprawianej przez siebie dyscypliny i jej obraz, który chce przekazać czytelnikom. Akademia Umiejętności w Krakowie odegrała ważną rolę w drodze Kolberga do etnografii. Mimo że nie posiadał specjalistycznego wykształcenia, Kolberg dzięki swoim pracom, w części zainspirowanym przez środowisko akademickie, stał się bliższy wzorcowi etnografa – profesjonalisty. Broniąc się przed zarzutem niepotrzebnego publikowania wariantów pieśni, traktuje siebie i oczekiwanych odbiorców swego dzieła jako etnologów „z zawodu”3. Pozycję Kolberga, naukową i w kulturze narodowej, poświadczała i umacniała jego przynależność do innych jeszcze, poza Akademią, instytucji, a mianowicie licznych stowarzyszeń naukowych i kulturalnych, na ziemiach polskich i poza ich granicami. Etnografia Kolberga, kształtowana przez jego zainteresowanie ludem poznawanym w terenie oraz przez kontakty ze środowiskiem naukowym, pozostawała również pod wpływem lektur. Literaturą, z której korzystał, Kolberg posługiwał się w różny sposób: cytując, sporządzając wypisy, odsyłając do niej dla dopełnienia własnych materiałów i w celach porównawczych lub tylko ją odnotowując, głównie w przypisach, w trakcie przygotowywania omówienia treści przeczytanych prac i pisania artykułów informujących o uprawianej przez siebie dyscyplinie. Jego lektury obejmowały różne rodzaje piśmiennictwa: prace naukowe (o charakterze podręczników i monografii problemowych oraz regionalnych, sprawozdań z badań terenowych, zbiorów folklorystycznych i dokumentów historycznych), a także 1 Pierwodruk: „Na Dziś” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266–285, przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 259–306. 2 Przedruk w: O. Kolberg Studia… (DWOK T. 63), s. 3–25. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), pierwodruk: Kraków 1887, s. XII. 557 �popularno-naukowe oraz artykuły prasowe. Były wśród nich pozycje zajmujące się zagadnieniami będącymi przedmiotem zainteresowań etnografii bez wymieniania jej nazwy oraz te, które posługiwały się terminem „etnografia”, „etnologia” lub „antropologia”. Nazwy „etnografia” nie stosował np. Gołębiowski, na którego prace, przede wszystkim Lud polski (1830)1, Kolberg często się powoływał w wydawanych przez siebie monografiach i z których wypisy pozostawił w swoim archiwum. Termin ten natomiast pojawił się w dziełach badaczy polskich pochodzących z połowy XIX wieku, do których należeli Wincenty Pol2 i Antoni Marcinkowski (pseud. Nowosielski)3. To wówczas także pojawiły się w Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda hasła „antropologia” i „etnografia”, o których już pisałem. Lektury te uzupełniły liczne prace późniejsze, w tym bliskiego badaczowi Izydora Kopernickiego, który przedstawił ogólną charakterystykę etnografii i etnologii4. Nieobca była ponadto badaczowi literatura zagraniczna, której znajomość podkreślał w korespondencji i w przypisach umieszczanych w wydawanych dziełach, pragnąc uzyskać dodatkowe materiały i wskazać na walory naukowe swej pracy. Wykorzystywał ją również dla informowania o stanie etnografii w Europie. Szeroko korzystał z opracowań i zbiorów materiałów etnograficznych ukraińskich, rosyjskich, czeskich i serbskich, często sięgając m.in. do pracy Pawła Czubińskiego5, o której uzyskanie się starał6. Wykorzystywał również publikacje zachodnie, głównie niemieckojęzyczne, zarówno zawierające materiały europejskie, np. Jakuba Grimma7, jak i pozaeuropejskie, np. znanego etnologa Adolfa Bastiana8. Zaprote1 Ł. Gołębiowski Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830. W. Pol pisał: „Prace etnografa i historyka zejdą się kiedyś z sobą, objaśnią się nawzajem i utworzą wtedy rzetelną całość, prowadząca do poznania kraju”. Tegoż Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851, s. 112. 3 A. Nowosielski [A. Marcinkowski] stwierdził: „Nauka etnografii stanęła w XIX wieku jako jedna z najważniejszych pomocniczych umiejętności do dziejów powszechnych człowieka”. Tegoż Lud ukraiński, T. I, Wilno 1857, s. 86. 4 I. Kopernicki O etnografii i etnologii, ich przedmiot, rozwój i znaczenie naukowe dla encyklopedii wychowawczej, nadbitka z Encyklopedii wychowawczej, T. 3, Warszawa 1885. 5 P. Čubinskij Trudy etnografičesko-statističeskoj ekspedicii v zapadno-russkij kraj, snarjažennoj Imperatorskim Russkim Geografičeskim Obščestvom. Jugo-zapadnyj otdel. Materialy i izsl’edovanâ sobrannyâ…, T. 1–7, Sankt Petersburg 1872–1878. 6 Brulion listu do C. Neymanna z 7 IV 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 144. 7 J.L. Grimm Deutsche Mythologie, wyd. 3, T. 1–2, Göttingen 1854. 8 A. Bastian Die Völker des östlichen Asien. Studien und Reisen, Bd 3: Reisen in Siam; Reisen durch Kambodja, Jena 1868–1869. 2 558 �stował, w recenzji z książki Zygmunta Glogera, przeciwko wzgardliwemu traktowaniu przez tego autora niemieckich badaczy i tworzonej przez nich literatury: Nie jest nikomu tajnym, a i własne nasze uczy nas przekonanie, że wielu Niemców istne pisało o Słowiańszczyźnie brednie […], ale byli i tacy, którzy przełamawszy trudności i pozbywszy się uprzedzeń, wielkie mimo szczupłości nieraz materiałów poczynili dla nauki zdobycze, a których prac lekceważyć nie będzie żaden sumienny badacz jakiegokolwiek bądź narodu1. Podkreślał konieczność korzystania z prac niemieckich szczególnie wówczas, kiedy przedmiotem studiów mieli być Mazurzy: „I dlatego dokładna dzieł tych znajomość staje się niezbędna dla każdego, kto by się zabierał do poznania ludu mazurskiego i do porównawczych chciał przystąpić badań”2. Z literatury anglojęzycznej korzystał rzadko, i to głównie za pośrednictwem piśmiennictwa w innych językach, powołując się np. na H.S. Maine’go, jednego z prekursorów antropologii brytyjskiej, i jego pracę Lectures on the early history of institutions, w próbie wyjaśnienia słowa „bojar” 3. Józef Gajek wymienia przywołane przez Kolberga nazwiska autorów europejskich: W. Jones, E. Bournouf, F. Bopp, J. Grimm, Ch. Lassen, Kuin [błędnie; chodzi ponownie o A. Kuhna], J. Michelet, Thiele, H. Dixon, Vuk Karadžić, A. Kuhn, W. Manhardt, M. Toeppen i B. Naumann4. Większość spośród nich to autorzy niemieccy, głównie filologowie, indoeuropeiści, rozwijający językoznawstwo historyczno-porównawcze, zainteresowani mitologią, publikujący w pierwszej połowie XIX wieku. Kolberg gromadził informacje bibliograficzne, sporządził np. bibliografię lituanistyczną „[…] dla dogodności własnej jak i przyszłych […] badaczy”5. Sięganie przez Kolberga do literatury zagranicznej i jego próby zrozumienia kultury poza terenem dawnej Rzeczypospolitej, a także spoza Europy, potwierdzają hasła jego autorstwa przygotowane dla Encyklopedii powszechnej Orgelbranda. Nie stanowiły one głównego kierunku prac 1 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi, ze szczególnym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera), w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 294. 2 O. Kolberg Mazury pruskie (DWOK T. 40), s. 474–475. 3 O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), pierwodruk: Kraków 1890, s. 39. 4 J. Gajek Oskar Kolberg jako etnograf, „Lud” T. 42: 1955, s. 44. 5 W. Armon „Litwa” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Litwa (DWOK T. 53), s. XII. 559 �badacza. Powstawały od końca lat 50. XIX wieku, dostarczały środków utrzymania, wybór podejmowanych w nich niektórych tematów wynikał z podziału obowiązków w zespole współpracowników Encyklopedii oraz potrzeb czytelników. Tylko niektóre z tych haseł dotyczących tematyki pozaeuropejskiej mają etnograficzny lub w części etnograficzny charakter. Kolberg powtarzał w nich za wykorzystanymi pracami błędy i nieścisłości, których najwięcej jest w tekstach dotyczących Ameryki. Aleksander Posern-Zieliński, omawiając hasła dotyczące terenów „egzotycznych”, podkreślił wyrażane w nich, przejęte z literatury końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku poglądy pozwalające oceniać ludy „prymitywne”, w których elementy „filozofii dzikości” współwystępowały z określeniami obecnymi w teorii postępu. Nie odpowiadały już one rozwojowi myśli społecznej w drugiej połowie XIX wieku1. Wybrane publikacje Kolberg omawiał także w obszernych artykułach recenzyjnych. Zrecenzował m.in. książkę Maksa Toeppena Aberglauben aus Masuren, mit einem Anhange, enthaltend masurische Sagen und Märchen2. Przedstawił, ze szczegółowym komentarzem pozwalającym poznać niektóre jego własne założenia przyjmowane w badaniach kultury ludowej, pracę Zygmunta Glogera Obchody weselne3. Pragnąc zaznajomić czytelników z etnografią jako dyscypliną naukową, zreferował dotyczące jej podręczniki autorów niemieckojęzycznych: Maksymiliana Perthy’ego, Friedricha Müllera i Oscara Peschla 4. Ujawnił przy tym własny stosunek do stwierdzeń w nich zawartych. Niektóre teksty, uznane przez siebie za ważne, tłumaczył. Przetłumaczył z języka rosyjskiego pracę Hilferdinga Ostatki Słowian na południowym brzegu morza bałtyckiego, uzupełniając tłumaczenie uwagą, że jest ona niezbędna dla „badacza rzeczy słowiańskich”5, oraz, z ukraińskiego, pracę Józefa Łozińskiego Ruskoje wesile6 (bez przedmowy). 1 A. Posern-Zieliński Studia, rozprawy i artykuły Oskara Kolberga, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. XXXII i nast. 2 O Kolberg Studia… (DWOK T. 63), s. 421–424; (DWOK T. 63), s. 421–424; pierwodruk: „Biblioteka Warszawska” 1868, T. 2, z. 5.. 3 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych w Polsce i na Rusi…, tamże, s. 259–306. 4 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, tamże, s. 3–25. 5 O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. 307. 6 Tłumaczenia te zachowały się w materiałach rękopiśmiennych Kolberga i zostały opublikowane, pierwsze z nich w tomie 39 Pomorze (DWOK T. 39), drugie w tomie Przemyskie. Suplement do t. 35 (DWOK T. 83/I). 560 �Pełną informację o publikacjach znanych i wykorzystywanych przez Kolberga przynoszą monografie wydane z materiałów archiwalnych i tomy suplementowe, zawierające zestawienia bibliograficzne oraz listy prac cytowanych i odnotowanych przez Kolberga. Choć zestaw znanych Kolbergowi lektur był niezwykle bogaty, badacz w ostatnim okresie życia zdawał sobie sprawę, że nie panuje nad najnowszą literaturą. W odpowiedzi na list Ceslawa Neymanna dotyczący podziału języków wschodnio-słowiańskich tłumaczy, że jest wychowańcem „[…] dawnej szkoły, nie lingwistą z powołania, czerpiącym swą naukę z poglądów jeszcze Szafarzyka”1. Wśród odnotowanych lektur zabrakło prac ważnych, kształtujących światopogląd ówczesnych badaczy i problematykę badań (być może nieuwzględnionych ze względu na przekonanie, że są powszechnie znane), które nie były bezpośrednio związane z zakresem działań Kolberga. Na przykład nazwisko Johanna Gottfrieda Herdera, który swoimi dziełami, tłumaczonymi również na język polski i znanymi takim uczonym cenionym przez Kolberga, jak Hugo Kołłątaj, Zorian Dołęga-Chodakowski, Kazimierz Brodziński czy Wincenty Pol, zapoczątkował romantyczną orientację w badaniach nad ludami i ludem oraz ich kulturą, pojawiło się jako nazwisko poety2. Stan, przedmiot, źródła, próby definiowania, miejsce wśród innych nauk i cele etnografii Kolberga W trakcie długiego życia i działalności Kolberg uzupełniał swoją wiedzę o etnografii, zmieniał swój na nią pogląd i sposób jej uprawiania. W ważnym dla stawania się Kolberga etnografem roku 1865 stwierdził: Etnografia jest nauką nową, nie wytrawną jeszcze, nie wyrobioną, lubo celu swego świadomą; potrzeba do niej rozwinięcia materiałów jak do historii, więc i moja praca niczym prawie jeszcze innym nie będzie, jak skrzętnym ich nagromadzeniem. Przede wszystkim postanowiłem sobie takowe nabytki uporządkować i usystematyzować, nim się do ich opracowania i dalszych wniosków przejść będzie mogło3. 1 Brulion listu do C. Neymanna z 9 VI 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 162. O. Kolberg Juliusz Kolberg, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 438. 3 List do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 116. 2 561 �Skarżył się na brak zrozumienia i wsparcia dla tej dyscypliny: „[…] widząc powszechną na etnograficzne badania u nas obojętność (skutek zapewne nieznajomości, więc lekceważenia tej nauki)”1. Ubolewał, że badacze zagraniczni, w tym Oscar Peschel: […] nader nam mało powiedzieć jeszcze umieją o stanowisku etnograficznym Słowian w ogólności, a w szczególności Polaków, czemu się wcale nie dziwimy, wiedząc, że i u nas samych nauka etnografii, jak i antropologii, zaledwie kiełkować poczyna i dziś jeszcze głównie na skrzętnym zbieraniu materiałów się ogranicza2. Jednocześnie, stawiając etnografię obok antropologii, stwierdzał rosnące jej znaczenie i usamodzielnienie się: Nowa ta nauka, nim samoistnie do działania na pole wiedzy została powołana, czerpała pożywcze swe soki z szeroko już rozrośniętego drzewa nauk historycznych, geograficznych i filologicznych, skąd oderwawszy się wskutek obficie przybywającego jej zewsząd żywiołu i wywiązujących się zeń nowych wyników naukowych, wreszcie konieczność własnego, samodzielnego zaznaczyła bytu3. Kolberg wyróżniał wśród źródeł, z których korzystał i które tworzył, źródła „piśmienne” i „ustne” oraz „wiadomości […] przez nas samych zbierane czy z innych źródeł wzięte” 4, czyli wywołane i zastane. Pośrednie miejsce między źródłami wywołanymi a zastanymi zajmują teksty powstałe bez bezpośredniego udziału badacza, lecz przez niego zainspirowane – jakże liczne materiały dostarczone przez jego korespondentów. Obok źródeł tzw. wywołanych Oskar Kolberg w szerokim zakresie korzystał z tekstów zastanych. Dostarczały ich literatura naukowa, popularno-naukowa, piękna oraz publicystyka i notatki prasowe, a także dokumenty osobiste i urzędowe, które docierały do badacza zarówno w formie publikowanej, jak i ręko­ piśmiennej. Podkreślał, pisząc o materiałach „z ziem ruskich”, znaczenie danych przez siebie zgromadzonych: 1 Brulion listu do Augusta Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 299. 2 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 23. 3 Tamże, s. 3. 4 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 392– –393. 562 �Nadmienić tu winienem, że wymienione w wykazie materiałów, obok zbiorów moich własnych, prace i rękopisy innych autorów, stanowią zaledwie dziesiątą część całej masy mych materiałów i służyć jedynie mają, gdzie tylko tego zajdzie potrzeba, na wzmocnienie własnych mych opisów, spostrzeżeń i wywodów1. Materiały uzyskane przez Kolberga w bezpośrednim kontakcie z rozmówcami są najliczniejsze i to one stanowią o wyjątkowej wartości jego zbiorów. Ten sposób gromadzenia danych stosowany był szeroko przez badaczy kultury ludowej. Na ziemiach polskich upowszechnił go Ignacy Lubicz-Czerwiński, a przede wszystkim Zorian Dołęga Chodakowski. Źródła wywołane określane są dzisiaj w etnografii także mianem zapisów czy notatek z badań terenowych i są uznawane za podstawowe w etnologii/ antropologii kulturowej. Ciągle poddaje się je dyskusjom2. „Terenowymi” nazwane są także przez opracowujących rękopiśmienne zbiory Kolberga: „karty terenowe”, „notatki z badań terenowych”, „zapisy terenowe”, „rękopisy terenowe”3. Wymagały one odszukania rozmówcy, wejścia z nim w interakcję i skłonienia go do przekazania informacji o jego kulturze i środowisku. Zwykle związane były z wyjazdem badacza poza miejsce jego zamieszkania, jednak nie zawsze. Przykładem materiałów terenowych w zbiorach Kolberga, zgromadzonych w miejscu zamieszkania, bez konieczności wyjazdu dokumentalisty poza to miejsce, są pieśni umieszczone w teczce, na której Kopernicki zanotował: Melodie i pieśni ukraińskie po największej części spisane przez samego O.K. w Warszawie od służby dworskiej panów ukraińskich tam mieszkających, np. podobno od p. Tytusa Piotrowskiego z Rozalówki w pow. kijowskim […]4. 1 Brulion listu do Stanisława Polanowskiego z 24 IX 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 467. 2 O wieloznaczności terminu „teren” i „badania terenowe” w antropologii pisał m.in. James Clifford (Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antropologii, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, wybór i przedmowa M. Kempny i E. Nowicka, Warszawa 2004, s. 139 i nast.). Polscy badacze zajęli się określeniem, czym jest „teren”, i znaczeniem badań terenowych w książce Teren w antropologii. Praktyki badawcze we współczesnej antropologii, red. T. Buliński, M. Kairski, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2011. 3 Zob. wstępy wydawców, np. w tomach DWOK 49, 77/I, 81, 82. 4 Przytaczam za: A. Skrukwa „Wołyń” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Wołyń. Suplement do t. 36 (DWOK T. 84), s. XXIX. 563 �Kolberg cenił także źródła ikonograficzne, ryciny i fotografie oraz obiekty materialne, które stawały się źródłami po utrwaleniu ich w rycinach, fotografii i opisie lub znalazły się w muzeum. Kolberg był świadom znaczenia różnorodności źródeł wykorzystywanych w etnografii. Oprzeć się ona winna na: […] autentycznych dowodach leżących w kronikach, dokumentach, dyplomatach, mapach, planach itd. obok zabytków, jakie przynosi dla niej archeologia – tak i etnografia, zarówno u nas, jak i wszędzie indziej wzrost i korzyści swe zawdzięczać będzie liczbie, dokładności i wiarygodności dostarczonych jej materiałów, typów, okazów, opisów, fotografii i rysunków szczegółowych i zbiorowych. Bez nich ani zdolności autora, ani jego zabiegi i prace na wnioskach osobistych i domysłach częstokroć oparte, więc nie dające niezbitej pewności i zupełnie jasnego o rzeczy wyobrażenia, pożądanego nie odniosą skutku […]. […] dzisiejsi etnografowie poszukują materiału przede wszystkim oryginalnego, że tak powiem z pierwszej ręki, a otrzymawszy go i nie zawsze na cudzych, a zwłaszcza ludzi niekompetentnych, polegając relacjach, sprawdzają […]1. Głównym przedmiotem uprawianej przez siebie etnografii uczynił Kolberg lud wiejski ziem dawnej Rzeczypospolitej, choć wykraczał poza jej granice. Lud jako przedmiot poznania etnograficznego nabierał znaczenia, gdyż stanowił jednocześnie ważną część narodu. Kolberg stwierdzał, znając zasady przyjmowane w etnografii, że dla poznania „ludu własnego” konieczna była również znajomość ludów innych: Zbieranie typów, opisywanie i rozbiór zwyczajów, cech i właściwości ludów różnych, prowadząc do dokładniejszego poznania własnego ludu, stało się jedną z potrzeb naszego wieku u każdego ukształconego narodu. Przekonano się, że ludy pojedyncze są to ogniwa jednego wielkiego łańcucha ludzkości całej […]2. Lud interesował Kolberga jako całość ze względu na charakteryzujące go „cechy i właściwości”3, „znamiona materialnego bytu i umysłowego życia” oraz „cechy fizyczne i moralne”4. W całości tej dominowały cechy społeczno-kulturowe, zresztą dokumentowane nierównomiernie. Cechy fizyczne 1 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 23. Fragment projektu odezwy do prenumeratorów Ludu, brulion listu do Bogumiła Hoffa z 23 V 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 327. 3 Por. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), pierwodruk: Kraków 1871, s. 3. 4 Por. O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), pierwodruk: Kraków 1887, s. III i 43. 2 564 �ludu przedstawiane były w opisach umieszczanych w rozdziałach Lud oraz na ilustracjach przedstawiających „typy”, „postacie”, które informowały także o ubiorze i postawie należących do kultury. Geograficzny zakres badań nad ludem i ludami tworzył różnego rodzaju etnografie. Najbliższa Kolbergowi była etnografia „krajowa”, która była częścią „etnografii Słowian”1. Szerszy zakres obejmował etnografię Europy, a najszerszy – świata. Kolberg uprawianą przez siebie dyscyplinę najczęściej nazywał etnografią, a sam siebie określał mianem etnografa. Nazwa „etnologia” pojawiła się w tekstach Kolberga po objęciu przez niego w roku 1874 funkcji przewodniczącego Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie. Rzadko, i to nie bezpośrednio, nazywał siebie etnologiem, choć przyjmował niekiedy lub wskazywał etnologiczny punkt widzenia: „… zapatrując się okiem etnologa”2; „ma tu etnolog możność śledzenia”3. Etnologów traktował jako nauczycieli „zbieraczy”4. Ważnych danych o sposobie rozumienia przez Kolberga dyscypliny, z którą się identyfikował, dostarcza wymieniony już artykuł recenzyjny Obecne stanowisko etnografii (1876). Odróżniając etnografię od etnologii wzorem Friedricha Müllera, autora jednej z książek omawianych w powyżej wskazanym artykule, połączył je obie i nazwał „jedną etniczną umiejętnością”5, jedną nauką. Definiował ją – a definiowanie jest u Kolberga rzadkie – następująco: Jeśli bowiem etnografia miałaby za zadanie skreślić cechy zewnętrzne i wewnętrzne żywota każdego z ludów obecnie ziemię zamieszkujących, tak znowu etnologia, cofnąwszy się w przeszłość, nierównie szerszy zakreśliłaby dla swych prac program, szukając cech ludów dawniejszych od starego ich początku przy pomocy archeologii i pokrewnych jej nauk, śledząc ludów tych rozrost lub przekwit, wyjaśniając wreszcie ich wzajemne na siebie czy to dodatnie, czy ujemne oddziaływanie w pochodzie wieków aż po dzień dzisiejszy6. Etnografię i etnologię spaja ten sam przedmiot badań, jakim jest lud i są ludy. Lud, warstwa społeczna w społecznościach o zróżnicowanej, silnie 1 Brulion listu do J. Lubomirskiego z 5 V 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 289. 2 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 410. 3 O Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. XII. 4 Tamże, s. IX. 5 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 18. 6 Tamże. 565 �zarysowanej strukturze, została utożsamiona z grupą etniczną, z ludami współcześnie występującymi lub dawnymi, które takiej struktury nie posiadają lub nie posiadały. Podział zadań między etnografię i etnologię jest tu jasny. Etnografia bada poszczególne ludy w przestrzeni w czasie teraźniejszym, etnologia w szerokim zakresie czasu, sięgającym głęboko, doprowadzonym jednakże do teraźniejszości. Etnografia koncentruje się na opisach, etnologia, korzystając z pomocy nauk pokrewnych i stosując m.in. metodę porównawczą, na wyjaśnianiu. Jedność przedmiotu i perspektywy badań pozwala jednakże na zamienne stosowanie nazw „etnografia”, „etnologia”, a nawet „ludoznawstwo”. Kolberg powtarzał za Müllerem: „Etnografia, czyli etnologia, więc ludoznawstwo, jest, jak to orzeka jej nazwa, umiejętnością o człowieku uważanym jako osobnik (indywiduum) z b i o r o w y [podkr. oryginalne]”1. Z badaniem ludu, a tym samym z etnografią, związany był nowo wprowadzany termin „folklore”, oznaczający w tym czasie głównie niepiśmienną literaturę ludową i naukę o niej. Kolberg nie stosował tego terminu i był mu niechętny. Pod koniec życia, w roku 1888, w liście do Jana Karłowicza po lekturze jego artykułu, napisał: Przyznam się otwarcie, że wyraz (neo-angielski?) „folklore” („Wisła”, II str. 84)2, oznaczający właściwie u nas ludogadactwo, ludowiedztwo (a po dawnemu: guślarstwo), lubo w wielu krajach już przyjęty – jest mi dosyć wstrętnym, już dla tego samego, że nie da się on gładko adaptować (przyswoić) do organizmu naszego języka, a nawet u Francuzów, Włochów, Hiszpanów itd. użyty, sprawia wrażenie jakiejś niemiłej kakofonii, jakiegoś gwałtu. Natomiast głosowałbym chętnie za wyrazem demotyka, proponowanym przez portugalskiego autora Braga3. Kolberg, pozostający w środowisku naukowym krakowskim i zaznajomiony z lekturą odpowiadającą jego zainteresowaniom, był świadom 1 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 17. Karłowicz informował: „Od lat kilku, skutkiem zwrotu w literaturach europejskich do poznawania rzeczy ludowych, wszedł w użycie wyraz powyższy na oznaczenie wszystkiego, co się do tak zwanej literatury niepiśmiennej ludu odnosi. Folklorem przeto Francuzi, Niemcy, Włosi, Hiszpanie i t.d. nazywają same pieśni, podania, zagadki, zabobony, przysłowia i t.d., a także naukę, mająca za przedmiot zbieranie, porównywanie i wyjaśnianie rzeczy ludowych; osoby zajmujące się ich gromadzeniem i badaniem nazywają folklorystami”. J. Karłowicz Folklore, „Wisła” T. 2: 1888, z. 1, s. 84. 3 List do J. Karłowicza z 2 IX 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 530. 2 566 �stopniowego usamodzielniania się etnografii i etnologii i ich odrębności od innych nauk. Dostrzegł trudności w zakreśleniu granic dyscypliny, podnoszone przez jej przedstawicieli także dzisiaj: […] niektórzy z pisarzy […] wahali się lub mało troszczyli o oznaczenie teoretyczne ostatecznych jej granic, gdy inni znowu z każdorazowej własnej wychodząc praktyki, oznaczali je według indywidualnego swego zapatrywania1. Podkreślał różnicę, jaka dzieli etnografię i etnologię od antropologii, rozumianej jako biologiczna. Przytoczył we wskazanym już kilkakrotnie artykule Obecne stanowisko etnografii stwierdzenie Friedricha Müllera, którego pracę Allgemeine Ethnographie (1873) omawia: „Pojęcie rasy […] dotyczy głównie antropologii, pojęcie ludu lub narodu – etnologii”2. Za tymże autorem powtarza argumenty przemawiające za odmiennością etnografii od antropologii: Różni się ona zatem punktem zapatrywania się na człowieka od antropologii badającej w człowieku jednostkę zmysłowo-rozumną przyrody, czyli osobnika pojedynczego. Jeśli antropologia, widząc w człowieku okaz zoologiczny rodzaju Homo, ma za zadanie rozwijać wszelkie fizyczne i psychiczne natury jego skłonności i objawy, to etnografia bada go jako członka towarzystwa zjednoczonego wspólnym węzłem rodu, obyczaju i języka3. Charakteryzując etnografię jako „towarzyszkę innych umiejętności”4, dostarczającą im ważnych informacji, jednocześnie zauważył, referując poglądy J.A. Maximiliana Perthy’ego, że potrzebuje ona współpracy z innymi dyscyplinami: Stąd też, ku wszechstronnemu natury ludzkiej zgłębieniu i ocenieniu, nie dosyć jest dla etnografa znać jedną tylko, ale trzeba wiele innych jeszcze posiąść nauk […]. Obok znajomości przede wszystkim antropologii, niezbędnymi stają się tu wiadomości historyczne, archeologiczne, mitologiczne, lingwistyczne, statystyczne, geograficzne, geologiczne itd., których wyczerpująca znajomość przechodzi siły pojedynczej osoby […]5. 1 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 6. Tamże, s. 15. 3 Tamże, s. 17. 4 Tamże, s. 5–6. 5 Tamże, s. 7–8. 2 567 �Dostrzegał kierunki badań powstałe na granicy etnografii z innymi dyscyplinami. Wymienił etnopsychologię i związał z nią m.in. Theodora Waitza1. Dla długoletniej działalności Kolberga charakterystyczne jest przesuniecie jego uwagi z nauk humanistycznych, jako współpracujących z etnografią, ku antropologii, związanej głównie z naukami przyrodniczymi. Kolberg podkreślał cele naukowe etnografii. We wspomnianym już, niedatowanym liście do nieznanej z nazwiska „Waszej Ekscelencji”, postaci zapewne wysoko postawionej w administracji carskiej, licząc się z realiami politycznymi, napisał: Celem pracy tej będzie rzetelne, jasne i dokładne przedstawienie przedmiotu czy faktu, więc czysta nauka, i dlatego wyłączonym z niego zostanie wszystko, co tylko zdaje się trącić polityką lub tendencyjnością, w przekonaniu, że tym tylko sposobem obudzi ono zaufanie badaczy i przyniesie istotny dla nauki pożytek2. Dostrzegał rozwój etnografii i jej międzynarodowy charakter, wymieniał główne przyczyny tego rozwoju: […] nauka etnografii szybkie a wielkie swe postępy zawdzięcza głównie zabiegliwym pracom zbiorowym towarzystw geograficznych, etnograficznych i antropologicznych, mianowicie w Londynie, Paryżu, Berlinie i Petersburgu, jak również podróżom i skrzętnym badaniom lingwistycznym, obyczajowym i innym Niemców, Francuzów, Anglików, Szwedów, Holendrów, Włochów itd.3. Wskazywał na znaczenie pism specjalistycznych, zjazdów i kongresów oraz wystaw i muzeów etnograficznych, ubolewając, że w muzeum w Wilnie oraz muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego „okazy etnograficzne stanowią dotąd jedynie przedmiot dodatkowy”4. Był zadowolony, że w badaniach na ziemiach polskich wspomagają go „już inni na polu etnograficznym współpracownicy, jak o tym świadczą »Roczniki« Akademii Umiejętności” 5. O celach swoich prac i ich związku z etnografią pisał Kolberg wielokrotnie. Obok ogólnego stwierdzenia, że są to „szczegółowe badania ludu 1 Tamże, s. 5. Brulion listu do nieznanego adresata, bm. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 101; list pochodzi najprawdopodobniej z roku 1864 lub 1865. 3 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 4. 4 Tamże, s. 25. 5 List do J.I. Kraszewskiego z 20 X 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 268. 2 568 �naszego”1, badacz informował, w jaki sposób cel ten ma zostać zrealizowany: Tak przygotowane dzieło obejmujące poszczególne monografie ludów wszystkich części dawnej Polski, utworzone z materiałów zebranych na całym niemal jego obszarze, pragnąłbym kolejno w odpowiedniej jego znaczeniu wydać szacie […]2. Podkreślał wartość uzyskanych przez siebie materiałów nie tylko dla nauki, ale także dla sprawy narodowej, bo to dzięki nim „[…] tym zupełniej narysuje się wizerunek ogólny narodu”3. Dostrzegł polityczne znaczenie prac etnograficznych. Krytykował ustalenia Pawła Bobrowskiego, oficera armii carskiej, prowadzącego badania na Białorusi4, zaliczanego do tzw. „etno­grafów rządowych”5. Zwracając się do Akademii Umiejętności o pomoc w wydaniu tomów dotyczących Rusi, argumentował, że będą one miały znaczenie także polityczne: „[…] do Akademii właściwie tak ze względów politycznych, jak i naukowych należy przedsięwzięcia tego rodzaju popierać nie tylko moralnie, ale i materialnie”6. Przedstawiając swoje dzieło jako ważne dla poznania „stosunków ziem ruskich”, jednocześnie określał je jednak jako „tylko w etnograficznym wyświecającego zakresie sprawę”7. Były także inne cele, społeczne i etyczne. Należała do nich zadeklarowana już w młodości służba ludowi, pomijana zwykle przez badaczy życia i prac Oskara Kolberga, tak ważna w kształtowaniu jego postawy wobec ludu8. Badacz cenił ponadto bogactwo obrzędowości i artystyczne wartości 1 List do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego z 10 X 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 204. 2 Brulion listu do W. Wolniewicza z 24 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 279. 3 List do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego z 10 X 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 204. 4 M. Olechnowicz „Białoruś-Polesie” Oskara Kolberga”, w: O. Kolberg Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), s. XV; S. Kasperczak, tamże, s. XXV–XXVI. 5 Por. S.A. Tokarev Istorija russkoj etnografii (Dooktjabrskij period), Moskva 1966, s. 314– –315. 6 List do J. Blizińskiego z 16 VII 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 358. 7 Brulion listu do S. Polanowskiego z 24 XI 1887, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 466. 8 W liście do Antoniego Woykowskiego z dnia 6 XII 1842 roku napisał: ”[…] nagrodzi Ci to wdzięczność ludu, któremu również Ty, jaki ja służyć powinniśmy i służymy”. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s 18. 569 �wytworów ludu: literatury ludowej, muzyki, dzieł plastycznych, mogących służyć jako inspiracja dla sztuki narodowej, a ujawnianych poprzez badania etnograficzne. Kolberg, obok celów realizowanych przez etnografię, określał także zadania przyjmowane przez siebie w jej ramach. Wielokrotnie powtarzał: „Ja daję właśnie materiał do tych wszystkich prac […], daję tylko materiał”1. Konsekwentnie realizował w swojej praktyce badawczej i wydawniczej wyznaczony sobie cel, jakim było gromadzenie, porządkowanie i utrwalanie materiałów, które uznawał za wartościowe. Uzupełniał je niekiedy dodatkowymi informacjami, uznawanymi za potrzebne późniejszym badaczom i innym użytkownikom tych materiałów. Wierzył, że jego pracy „[…] nie poczytają [potomni – Z.J.] za całkiem marną zbieraninę”2. Świadomość celów i podjęcie się także systematyzacji i, choć w ograniczonym zakresie, interpretacji i krytyki materiałów powodowało, że Kolberg wykroczył poza granice zbieractwa, stał się dokumentalistą i badaczem. O swojej pracy informował: […] starałem się materiał (nierzadko napływający mi pobieżnie, bezładnie) – gromadzony dorywczo, acz pilnie – uporządkować i ułożyć w taki sposób (nie tykając bynajmniej odrębnej jego właściwości i barwy miejscowej, więc bez narażenia na szwank jego autentyczności), aby ten wedle wskazówek i badań uczonych zagranicą dokonywanych (które śledziłem), z pożytkiem dla nauk mógłby być zachowanym i służyć za podstawę do dalszych w przyszłości badań […]3. Bezpośrednim celem Kolberga nie było uzyskanie syntezy w postaci obrazu polskiego ludu, co przypisuje mu Domański, uznając jednocześnie, że kultura regionu „była zawsze pierwszorzędnym przedmiotem jego ba­ dań”4. Kolberg nie zmierzał do syntezy, odsuwał ją w przyszłość: 1 O. Kolberg Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 416. 2 Brulion listu do B. Moraczewskiej z 28 IV 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 435. 3 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 299. 4 W. Domański Oskar Kolberg i jego dzieło, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dodak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszawa 1995, s. 64. 570 �Ja przynajmniej mam to przekonanie, że jeszcze lat kilkanaście a może kilkadziesiąt zbierać, i to z pospiechem, i ogłaszać będziemy musieli materiały nim do wniosków, a wreszcie i do zadawalniającej syntezy przyjść potrafimy […]1. Nie czuł się przygotowany do ujęć syntetycznych, wymagających materiałów i usystematyzowanych założeń teoretycznych, i bronił się przed nimi. W roku 1878, w odpowiedzi na propozycję napisania do Słownika geograficznego2 etnograficznych charakterystyk grup regionalnych i etnicznych z ziem polskich, tłumacząc się porządkowaniem materiałów i przygotowywaniem ich do druku, a może także obawiając się ingerencji cenzury, wyjaśniał: „Zajęty tą pracą […] nie miałbym czasu, nie byłbym nawet w stanie dziś już dać dokładnego, treściwego, syntetycznego obrazu tego przedmiotu”3. Podstawowe pojęcia i założenia etnografii Kolberga Podstawowe pojęcia Termin „lud”, oznaczający główny przedmiot uprawianej przez Kolberga etnografii, nie został przez niego zdefiniowany. Oznaczał ludność wiejską w jej warstwie, w miarę jednolitej, najniżej sytuowanej w ramach zróżnicowanego społeczeństwa feudalnego i postfeudalnego. Ludzie stanowiący lud nazywani byli „włościanami”, „wieśniakami”, rzadziej „chłopami” 4. Lud etnicznie polski interesował Kolberga jako fundament i istotny element polskości, lud niepolski, zamieszkały na terenach dawnej Rzeczypospolitej – jako należący do politycznego narodu polskiego. Dla Kolberga ważny był także lud „sam w sobie”, jako oddzielna kategoria społeczna i twórca odrębnej kultury. Swoje zainteresowania ludem badacz rozszerzał przecież poza granice Rzeczypospolitej. Lud charakteryzowały szczególne „cechy 1 Brulion listu do J. Majera z 18 X 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 267. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich wydany zastał w 15 tomach w latach 1880–1902 w Warszawie. 3 Brulion listu do F. Sulimierskiego z 15 III 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 226. 4 Por. brulion listu do ks. K. Śmiechowskiego z 26 XII 1864 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 98; O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”…, s. 104; O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 47. 2 571 �i właściwości”1, „znamiona materialnego bytu i umysłowego życia” oraz „cechy fizyczne i moralne”2. Badacz wymienił najważniejsze dla niego spośród tych „właściwości” w podtytule tomów Ludu: „Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce”. Lud odznaczał się także szczególnymi cechami fizycznymi, wartymi odnotowania w jego opisie, oraz „umysłowymi” i „moralnymi”. Posiadał „duszę”3, o której Kolberg pisał zapewne, jak sądzi Wojciech Domański, stosując powszechną w jego czasach stylistykę publicystyczną4, ale przede wszystkim nawiązując (bez wskazania źródła) do idei „Volksgeist” – „ducha ludu” Herdera, ważnej w rozwoju zainteresowań ludoznawczych5. Kolberg dostrzegał ponadto „charakter ludu”6 i wiązał go ze sposobem jego życia. W sposobie życia ludu, a co za tym idzie – w jego charakterze, istotną rolę odegrała pańszczyzna – pozbawienie wolności osobistej i przymus pracy – oraz jej następstwa. Kolberg w rękopisie pozostawił wypis z tekstu C.F.E. Hammarda ze stwierdzeniem, że kobiety „daleko silniej odczuwały […] ucisk i ciężar poddaństwa niż mężczyźni”7. Przytoczył też opinię innego niemieckiego autora: […] moralność ludu w stosunku stoi do jego wolności, i że taki chłop, który ma wolność swobodnego zarobkowania jest zarazem i moralniejszym […]. […] w W. Ks. Poznańskiem chłop, na którego pijaństwo skarżono się niegdyś powszechnie, teraz, gdy został właścicielem czyli posiedzicielem, stał się nierównie umiarkowańszym i wstrzemięźliwszym8. To pańszczyzna powodowała zachowawczość na ziemiach polskich ludu, który był pańszczyzną „nieruchomie niemal przyparty do gleby”9, i stanowiła przeszkodę w jego działalności gospodarczej. 1 Por. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 3. Por. O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. III, 43. 3 Por. O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. I. 4 W. Domański Poglądy Kolberga na przedmiot, zakres i cel etnografii, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii…, s. 75. 5 Por. H. Bausinger Czy zmiana paradygmatów? Uwagi o kryzysie etniczności, tłum. W. Jasiewicz, „Lud” T. 75: 1992, s. 6. 6 Por. brulion listu do A. Przeździeckiego, b.m. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. 7 O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84), s. 18. 8 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 47. 9 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 268. 2 572 �Lud, mimo swej niekorzystnej sytuacji społecznej, był twórczy. Twórczość ludu Kolberg traktował jako zbiorową i dlatego anonimową. Nie zgadzał się z poglądem Ryszarda Berwińskiego o braku zdolności twórczych u ludu1. Wskazywał przyczyny tego poglądu i wyrażał przekonanie o jego nietrwałości: Że sąd tak bezwzględnie postawiony (a wywołany widocznie grozą wypadków galicyjskich 1846 r.) ostać się długo jako pewnik nie mógł, tego dowodzić tu obszernie nie potrzebuję2. Określenie „lud” oznaczało w tekstach Kolberga, podobnie jak w języku nam współczesnym, także grupę etniczną. Badacz nie stosował terminów „grupa etniczna” lub „etnos”3. Nie ma jednak racji Joanna Tokarska-Bakir stwierdzając, że Kolberg nie dostrzegał odrębności etnicznych i za lud polski uważał np. Tatarów, Hucułów i Bojków4. Kolberg odróżniał „Polskę” i „Ruś”, z podróży „do gór huculskich i Bukowiny” pisał: „Lud tam, jak wiadomo, jest ruski […]” 5. Lud należący do różnych grup etnicznych obejmował mianem „ludu naszego”6. Mieszkańcy Pokucia na Rusi to „lud bratni”7. Józef Burszta pisał, że w przyjętym przez Kolberga modelu monografii regionalnych nie było części dotyczącej „tożsamości regionalnej i świadomości etnicznej czy narodowej”. Dodał jednakże, że procesy interetniczne dają się na podstawie treści jego dzieł zrekonstruować8. Do poglądów Burszty nawiązały Ewa Antyborzec i Anna Mazurkiewicz-Szczyszek, które zauważyły, że dzieła Kolberga w czasie, kiedy były tworzone, nie mogły być 1 O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), pierwodruk: Kraków 1874, s. XIV–XV. Tamże, s. XV. 3 Kolberg, ostrożny w stosowaniu nowej terminologii, sięgnął dwukrotnie po przymiotnik „etniczny”: w artykule Obecne stanowisko etnografii, pisząc o „materiałach etnicznych” i definiując etnografię i etnologię jako „umiejętność etniczną”, por. O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 7, 18. Określenie „grupa etniczna” i rzeczownik „etnos” pojawiły się w rozprawie I. Kopernickiego O etnografii i etnologii…, s. 1, 3 i nast. 4 J. Tokarska-Bakir Żydzi u Kolberga, w: tejże Rzeczy mgliste. Eseje i studia, Sejny 2004, s. 51. 5 Brulion listu do ks. W. Siarkowskiego z 20 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 651. 6 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”…, s. 105. 7 Brulion listu do S. Czarneckiego z 22 III 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 626. 8 J. Burszta Chłopskie źródła kultury, Warszawa 1985, s. 210 i nast. 2 573 �pozbawione problematyki narodowej, i zajęły się wyznacznikami tożsamości narodowej obecnymi w materiałach Kolbergowskich1. Możliwości tkwiące w materiałach Kolbergowskich dla odtworzenia stanów i procesów etnicznych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej omówiłem w oddzielnym artykule2. Obydwa znaczenia terminu „lud” – jako warstwa społeczna i grupa etniczna – nakładały się na siebie, kiedy rzecz dotyczyła ludności o odrębnych cechach etnicznych, nie posiadającej własnych warstw wyższych, tworzącej etnoklasę w społeczeństwach o zróżnicowanej strukturze społecznej. Takim ludem, zdaniem Kolberga, był dokumentowany przez niego lud ruski i litewski. W tej sytuacji etnonimy stawały się niekiedy oznaczeniami sytuacji społecznej. Materiały Kolbergowskie z Chełmskiego skłoniły ich wydawcę, Izydora Kopernickiego, zapewne za przyczyną Marii Hemplówny, która je zarejestrowała w terenie3, do stwierdzenia w przypisie: U tutejszego ludu nazwa Rusin i Polak nie oznacza plemienia, czyli narodowości, ale różnicę stanu. W naszych stronach, gdzie ogólnie lud rolny jest tylko ruski, a panowie, oficjaliści, rzemieślnicy, szynkarze itd. są obrządku łacińskiego, nazwa Rusin i Polak oznacza chłop i szlachcic […]4. Ludy jako grupy etniczne pojawiają się wówczas, kiedy Kolberg pisze o „ludów słowiańskich etnografii” (ich przedstawicielami wówczas są jednak zawsze przedstawiciele ludności wiejskiej5) lub wtedy, kiedy zajmuje się ludzkością. Termin „naród” Kolberg rozumiał dwojako: jako naród etniczny, kulturowy oraz naród polityczny, wsparty państwem lub ideą własnego państwa. Etniczny naród polski, nazywany „szczepem lechickim”6, tworzą Wielkopolanie, Małopolanie i Mazurzy, wokół których „zgromadziły się i grupują 1 E. Antyborzec, A. Mazurkiewicz-Szczyszek Tożsamość narodowa i regionalna w świetle monografii Oskara Kolberga, 2007 [maszynopis w Instytucie im. Oskara Kolberga w Poznaniu]. 2 Por. Z. Jasiewicz O narodzie i grupach etnicznych u Oskara Kolberga, w: Antropologiczne wędrówki po „miejscach” bliskich i dalekich. Księga jubileuszowa dla Profesor Iwony Kabzińskiej, red. D. Demski, J. Derlicki, A. Woźniak, Warszawa 2020. 3 E. Millerowa „Chełmskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do t. 33 i 34 (DWOK T. 82), s. XL. 4 O. Kolberg Chełmskie cz. II (DWOK T. 34), pierwodruk: Kraków 1891, s. 58. 5 Por. brulion listu do F.S. Kraussa z 1 VIII 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 361. 6 O. Kolberg Polski lud, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 566. 574 �pomniejsze ich rozrody”1. Naród ten był podzielony społecznie, różnice stanowe nie przekreślały jednak tworzonych przez narodowość cech wspólnych. Najczęściej jednak naród polski Kolberg widział jako naród polityczny – historycznie wytworzoną, wieloetniczną i wielokulturową wspólnotę mieszkańców dawnej Rzeczypospolitej. Taka koncepcja narodu, odwołująca się do tradycji państwowej i praw historycznych, podzielana w czasach zaborów przez wielu myślących o odbudowie państwa Polaków, uznawana była już w XIX wieku za anachroniczną, nie tylko z powodów politycznych, ale także ze względu na zapoczątkowane procesy narodotwórcze wśród grup etnicznych na terenach dawnej Polski2. Kolberg jednakże tych procesów nie dostrzegał, był przywiązany do idei politycznego narodu polskiego i na niej budował swój patriotyzm i widzenie świata. „Cechy i właściwości ludu”, które były przedmiotem badań Kolberga, nie miały w jego tekstach zbiorczego określenia. Wskazywane były poprzez wyliczanie umieszczane w dalszej części tytułu jego tomów Ludu: „zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce”. Choć miały charakter, o czym już napisałem, głównie kulturowy, badacz nie stosował dla ich określenia terminu „kultura”, który pojawił się w piśmiennictwie polskim już na początku XIX wieku3. Termin ten, w szerokim znaczeniu atrybutu ludzkości, mimo swojej niejednoznaczności przyjmowany jest do dzisiaj za najbardziej przydatny dla przedstawienia całości przedmiotu badań etnologii i antropologii społeczno-kulturowej. Kolberg natomiast posługiwał się niekiedy terminem kultura w znaczeniu cultura animi, przypisywanym Cyceronowi, wartościującym, wskazujący na osiągnięty wysoki poziom, przede wszystkim w uprawach roślin: „[…] ogród, gdzie kultura owocu do wysokiego doprowadzoną jest stopnia, równie jak i kultura pól w miejscach niskich przez dreny osuszonych”4. W antropologicznym znaczeniu atrybutu ludzkości lub ludów rozpatrywanych w jej kontekście termin „kultura” został przez Kolberga użyty kilkakroć w odniesieniu do materiałów dotyczących dużych grup ludów lub ludzkości. Pisząc, w związku z muzyką, o Słowianach w ramach „plemienia kaukaskiego czyli indoeuropejskiego”, stwierdził: 1 Tamże. A. Walicki Rosja, katolicyzm i sprawa polska, Warszawa 2002, s. 111. 3 Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej, Poznań 2011, s. 97. 4 Por. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), pierwodruk: Kraków 1876, s. 46. 2 575 �[…] owszem, niezawodnie sami też ościennym narodom udzielali własnych swych pojęć i wrażeń, bo godzi się wnioskować, że nie byli pozbawieni rodowej kultury […]. Kultura ich, w owych pierwotnych czasach, choć własna, zbliżać się owszem musiała do skandynawskiej, germańskiej, celtyckiej […]1. O „ogólnym postępie i kulturze ludzkości”, także w związku ze Słowianami, wspomniał w wymienionym już liście z końca lat 60. XIX wieku2. W innym miejscu i w innym momencie swych prac, a mianowicie w wymienianym już wielokroć artykule Obecne stanowisko etnografii, Kolberg, przedstawiając swą ogólną wiedzę i poglądy na etnografię, przy okazji referowania stanowiska Fryderyka Müllera3 napisał o „wpływie ziemi i klimatu na rozkwit i upadek kultury, jej stopniach, ogniskach i warunkach istnienia”4, stosując ten termin na sposób przyjęty przez ewolucjonistów. Częściej, w porównaniu z nazwą kultura, posługiwał się terminem ”cywilizacja”, bardziej popularnym w jego czasach5. Użył np. określenia „cywilizacja tradycyjna, ludowa” i „cywilizacja narodu”6. Określenia „kultura ludowa” nie stosował7. Najbliższym terminowi „kultura” wśród określeń przedmiotu zainteresowań Kolberga, wyliczonym w tytule wielu jego dzieł, jest „sposób życia”. Jego odpowiednikiem są także „zwyczaje” i „obyczaje”, rozumiane jako powtarzalny i ujednolicony sposób zachowań praktykowanych w ważnych chwilach życia. W związku z nimi pojawia się określenie „tradycja”, także ważne we współczesnej etnologii, traktowane jako przejmowanie z przeszłości dóbr kultury i jako wartość. Kolberg doceniał jej siłę oddziaływania i trwałość, nie uważał jej jednak za niezmienną8. Wśród przyczyn zmian w obyczajach ludu na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, w tym zmian stosunku do tradycji, stawia na pierwszym miejscu zniesienie pańszczyzny. Na podstawie przekształceń w obrzędowości weselnej na Mazowszu stwierdza: 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), pierwodruk: Warszawa 1865, s. 15. Brulion listu do A. Przeździeckiego, b.m. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. 3 Friedrich Müller (1834–1898), etnolog i językoznawca, profesor Uniwersytetu w Wiedniu. Kolberg powołuje się na książkę Müllera Allgemeine Ethnographie, Wien 1873. 4 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 11. 5 Por Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii…, s. 162–163. 6 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 303. 7 Por. J. Burszta Kultura ludowa – kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974, s. 218. 8 O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. 75. 2 576 �Radykalna zmiana, jakiej od pewnego czasu uległ odwieczny byt naszych włościan przez zniesienie pańszczyzny i usunięcie ich spod władzy dziedziców, nie mogła pozostać bez ogromnego wpływu na ich zwyczaje i tradycje. Ostatecznie zerwany został węzeł patriarchalny, który niegdyś łączył pana z chłopkiem; pilno temu ostatniemu zakosztować nowej swobody, i ani chce wiedzieć o zwyczajach, jakich się trzymali ojcowie względem panów […]1. Termin „charakter” w odniesieniu do różnych grup ludzi, najczęściej narodów, pojawił się w piśmiennictwie polskim już na początku XIX wieku2. W etnologii i antropologii stał się ważną kategorią badawczą. Studia w tym zakresie rozwinięte zostały w nauce niemieckiej na przełomie XIX i XX wieku, najpierw w ramach psychologii ludów (Völkerpsychologie), a później, głównie w okresie II wojny światowej, w antropologii amerykańskiej, przez badaczy ze szkoły kultury i osobowości3. Dzisiaj rzadko się do nich powraca ze względu na stosowane w nich nieuprawnione uogólnienia i wartościowanie. Kolberg nie definiował terminu „charakter ludu” i stosował go w dwóch znaczeniach. Pierwszym – szerokim, wykraczającym poza psychologię, obejmującym cechy wyróżniające daną grupę ludu, jej wizerunek, „[…] wszelkie właściwości stanowiące charakterystykę ludu”4. Badacz informował, że od wielu lat gromadził materiały dotyczące „[…] wszystkiego, co charakter ludu i jego życie obecne i przyszłe wystawia w najprawdziwszym świetle”5. Drugie znaczenie określenia „charakter” jest już związane z psychologią i koncentruje się na względnie trwałym zespole cech psychicznych grupy ludu zamieszkującej określony region, ujawniającym się poprzez zachowania jej członków. „Charakter ludu” Kolberg przedstawił jako przedmiot godny dokumentacji już w Liście otwartym do Redakcji Biblioteki Warszawskiej z roku 1865. W punkcie drugim Listu, „Praca i zajęcia domowe i gospodarskie wieśniaków”, umieścił sformułowanie „Charakter ludu; jego skłonności i temperament. Sposób myślenia i ruchy”6. Informacji dotyczących charakteru ludu nie ma, jak zresztą nie ma rozdziału „Lud”, w pierwszym tomie monografii regionalnej, którym było 1 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), pierwodruk: Kraków 1885, s. 265. Por. M. Baliński Obraz państwa Wielkiej Brytanii, wystawiający w krótkości główniejsze szczegóły dla poznania niniejszego stanu…, „Dziennik Wileński” 1816, T. 4, nr 22, s. 301 i nast. 3 Zob. m.in. F.W. Voget A history of ethnology, New York 1975, s. 448. 4 Brulion listu do nieznanego adresata, b.d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 100. 5 Brulion listu do A. Przeździeckiego, b.m. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. 6 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”… , s. 104. 2 577 �Sandomierskie, sygnalizującym zmianę programu badawczego i wydawniczego Kolberga. Brak ten uzupełniony został z nawiązką w kolejnym tomie, w Kujawach. We wstępie do Kujaw badacz wraca do Sandomierzan i porównuje ich z przedstawianymi w tym tomie Kujawiakami, wykorzystując możliwość odróżniania, poprzez opis charakteru, danej grupy ludzi od innych. Łącząc opis grup z przedstawieniem ich charakteru, napisał: Lud kujawski jest zamożniejszy od sandomierskiego, nosi się bogaciej, przykrywa suciej a fałdzisto; barwa ciemna tu przeważa, jak tam jasna, mianowicie u kobiet. Sandomierzak chybki i raźny do roboty i ochoty, a równie jak Kujawiak pojętny, jest przecież od niego łagodniejszym, bardziej potulnym, dobrodusznym, chętnym i uczynnym, lecz w chwilach wolnych, w chwilach zapomnienia, oddaje się niepowściągliwie zabawie i gorzałce […]. Równie krzepki jak tamten, a może skorszy jednak do roboty […] podobny zawadiaka i gębacz, nie jest jednak Kujawiak tyle zwinnym i wartkim w ruchu i pohulance, nie tyle skorym do niesienia posługi w potrzebie i przy pracy co tamten, ale za to – co z natury rzeczy wypływa, rozważniejszym i wytrwalszym […]. Łatwo pojąć, że charakter taki, wyciska swe piętno i na nucie obu ludów […]. Sandomierskie, nie tyle co Kujawy na obce wystawione wpływy dłużej w obrzędach zachować mogły pierwotną czy dawną swą tonalność1. Natomiast w rozdziale „Lud” tegoż tomu Kolberg zajął się już tylko Kujawiakami, z rzadka porównując ich z innymi grupami. Pozostając pod wpływem modnej w jego czasach fizjonomiki i wprowadzając do opisu określenie „usposobienie”, bliskie ważnemu we współczesnej psychologii społecznej pojęciu „postawy”, stwierdził: Dobry byt wpływa na fizjognomię ludu. Kujawiak jest po większej części urodziwy, wzrostu średniego, przysadkowego, silny i giętki, rysów wyrazistych, malujących uczucie godności osobistej i spryt tryskający przy sposobności […]. Usposobienie ludu okazuje się raczej powolne, acz pewne, niż rzutkie. Przy tym jest jednak wiele stanowczości i krewkości w ruchach. Dowcip jego, lubo nie nagły, ale gryzący i trafny […]. Kujawiacy, lubo fizycznie nie zbyt szybcy, żywego są jednak objęcia umysłowego i prosto, ale zdrowo o rzeczach sądzą […]. Wytrwali w pracy, nie tyle mają wstrętu, ile Mazury i Podlasianie, do zaprowadzonych nowości w celu ulepszenia rolnictwa […]. Równie biegle pojmują i wykonywają dane im zlecenia ekonomiczne; mają zdolności matematyczne […]2. 1 2 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), pierwodruk: Warszawa 1867, s. 6–7. Tamże, s. 45–46. 578 �„Usposobienie” pojmuje Kolberg jako związane z temperamentem. Przedstawiając mieszkańców Pokucia, stwierdził: „Usposobienie ludu jest żywe, jak w ogóle temperament sangwinistyczny”1. Kolberg, nieskrępowany doktryną w zakresie poszukiwania przyczyn różnic w charakterze ludu różnych regionów, przedstawia ten charakter jako zdeterminowany wieloma czynnikami. Jednym z nich było środowisko geograficzne, korzystne dla uprawiania rolnictwa i zapewniające „dobry byt”, jak na Kujawach: „Bogactwo przyrody i ziemi wpływa tu naturalnym następstwem na bogactwo szaty, na bogactwo śpiewu […]2, lub niekorzystne. Innym było oddziaływanie historii, bardzo odległej, bo sięgającej czasów mitycznej, lecz nie kwestionowanej Lechii, jak w Wielkopolsce: „Z powodu czysto lechickich znamion jej mieszkańców”3, lub równie mitycznej Chrobacji „znamiona chrobackie”, jak w Krakowskiem4, czy też bliższej i potwierdzonej, jak w przypadku ludu w Chełmskiem: Charakter tego ludu jest łagodny, potulny, nawet bojaźliwy i nieufny, który nabył może skutkiem długowiekowej uległości dla dworu i jego sług. I teraz znamion tych nie pozbywa się wcale, mimo że z pod władzy dworów przeszedł pod inną naczelników cywilno-wojennych, wójtów, straży ziemskiej i żandarmerii5. Znaczenie zmiany stosunków społecznych, a także przykładu ludzi wykształconych, dla charakteru ludu odnalazł w charakterze ludu krakowskiego, który to: Lud wesoły, rączy w posłudze, ochoczy do roboty i zabawy […] lubo (z niewielkimi wyjątkami) nie ma on jeszcze dosyć zabiegłości, skrzętności, dbałości o własne dobro, pilności i wytrwałości w pracy i przemyśle, do których to cnót ciągle się przyucza, podżegnięty do tego swobodą wcześniej tu, niż w innych stronach Polski pozyskaną, jako i przykładem ludzi wyżej pod względem wykształcenia umysłowego stojących6. Do zmiany charakteru ludu prowadziły ponadto wpływy idące spoza regionu, jak na Kujawach: „[…] wskutek bliższego z Zachodem zetknięcia”7, oraz sąsiedztwo z grupami odmiennymi etnicznie, na przykład osadnikami 1 O. Kolberg Pokucie cz. I (DWOK T. 29), pierwodruk: Kraków 1882, s. 18. O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 8. 3 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. I 4 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. III. 5 O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 17. 6 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. II. 7 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 6. 2 579 �niemieckimi w Wielkopolsce. W wioskach pod Krakowem takim czynnikiem była bliskość i intensywne kontakty z miastem1. Ważne były działania towarzystw wstrzemięźliwości oraz kółek rolniczych aktywizujące ludność wiejską, dostrzeżone na Śląsku, w Wielkopolsce, na Kujawach i w Krakowskim2, a rozszerzające się na wszystkie dzielnice Polski: „Nie można zaprzeczyć, że Towarzystwa wstrzemięźliwości, za granicą zawiązywane, skuteczny także na moralność ludu tutejszego wpływ wywierały”3. Znamienne, co zauważył Wojciech Domański, jest to, że cech psychicznych ludu Kolberg nie łączył z problematyką duszy4, choć problematyka ta była popularna w ówczesnej filozofii. Celem, który stawiał sobie Kolberg, przedstawiając informacje o charakterze ludu obejmujące jego cechy psychiczne, było uzyskanie obrazu mieszkańców terenu dawnej Polski, politycznie rozumianego narodu polskiego. Rusini i Litwini, wyróżnieni nazwą etniczną, podkreśleniem różnic w języku i szczególnymi, przypisywanymi im przez współmieszkańców lub badaczy cechami (np. „…uparty jak Rusin” 5), nie byli wyłączani z tego narodu. Innym celem gromadzenia materiałów dotyczących cech psychicznych i wynikających z nich zachowań było określenie możliwości uczestnictwa przedstawicieli ludu w rozwoju kraju. Wyżej odnotowaliśmy uwagę Kolberga o Kujawiakach jako niemających wstrętu do wprowadzania ulepszeń w rolnictwie. Pisząc o Wielkopolanach, zauważył: „Z postępem jednak cywilizacji, tak mężczyźni jak i kobiety grzeczniejszymi się stali […]”6. Ujawniał także te cechy ludu, które traktowane były jako ułatwiające jego współżycie z innymi warstwami społecznymi i pozwalające nim kierować. Opublikował zdanie wyjęte z tzw. schematów, odpowiedzi na ankietę rozesłaną przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu: „Lud roboczy, pracowity, posłuszny, chętny i do swojego pracodawcy p r z y w i ą z a ł y [...]”7. Określenie ”typ”, „typy”, często stosowane przez Kolberga w jego działaniach interpretacyjnych, tylko w pewnym znaczeniu dotyczy cech 1 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. VII i nast. Tamże, s. 348; O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), s. 28 i nast. 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 74. 4 W. Domański Poglądy Kolberga na przedmiot, zakres i cel etnografii…, s. 75. 5 O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 16. 6 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 51. 7 Tamże, s. 48 2 580 �psychicznych. Ma związek z typologią, służy przede wszystkim wyróżnianiu cech charakterystycznych pewnych grup ludzi lub przedmiotów w ramach szerszego ich zbioru, jego porządkowaniu. Przejęte zostało z innych dyscyplin, także tych bliskich etnologii, jak antropologia fizyczna i archeologia. „Typy ludowe” Kolberga to wizerunki (rysunki, fotografie) ludzi w strojach właściwych dla przedstawianego regionu, wyróżnione na podstawie porównania z „typami” z innych regionów, stanowiące ikonograficzną część dokumentacji1. „Postać ludu”, „typy ludu” to nie tylko ubiór, opisywany i przedstawiany w rysunkach i na fotografiach, o które Kolberg zabiegał i które publikował w swoich dziełach. To także zainteresowanie ciałem, podzielane z antropologami fizycznymi2, przede wszystkim jednak twarzą, pod wpływem fizjonomiki, modnej w Europie w końcu XVIII wieku i przez cały wiek XIX3. Według przekonań Kolberga i wielu mu współczesnych twarze i postawa przedstawianych postaci lepiej niż ubiór informowały o ich cechach psychicznych. Dlatego na fotografiach pragnął on mieć przedstawioną „fizjognomię ludzi”4; stwierdził, że „rysunki ubiorów, rysy twarzy ludu, chaty, sprzęty itd. daleko dokładniejsze dają wyobrażenie niż wszelkie opisy”5. Wojciecha Gersona poprosił o sporządzenie spisu ilustracji, na których najważniejsze było „wierne oddanie typów […] osobliwie co do rysów i postawy”6, przestrzegał, aby przy poprawianiu rysunku „nie psuć typu”7. Myślenie kategorią „typu” było u Kolberga silne, był przywiązany do fizjonomii uznanych za typowe. Świadom jednakże, że fizjonomie te mogą podlegać zmianom wraz ze zmianą warunków życia ich posiadaczy, napisał: „Fotografia jest rzeczywiście znakomita, lubo chłopi mają na niej minę 1 A. Skrukwa Ikonografia w pracach Oskara Kolberga…, s. 145 i nast. Kopernicki cechy fizyczne i psychiczne badanej ludności uznawał za przedmiot zainteresowania antropologów. Dopuszczał jednakże, wymieniając m.in. Kolberga, udział w ich badaniu także etnografów: „Pilny wszakże etnograf […] nie pomija również tych szczegółów i z własnych, chociaż mniej ścisłych, lecz zawsze trafnych spostrzeżeń, kreśli postać typową opisywanej ludności z tak malowniczą charakterystyką jej rysów zewnętrznych, temperamentu i usposobień, że z niej powstaje pierwszy wybitny obraz tej indywidualności”. I. Kopernicki O etnografii i etnologii…, s. 2. 3 Z. Libera Lud ludoznawców. Kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu naszego czyli etnograficzna wycieczka po XIX wieku, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, red. A. Posern-Zieliński, Poznań 1995, s. 146. 4 List do W. Rzewuskiego z 18 XII 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 371. 5 Brulion listu do B. Hoffa z 30 XII 1867 r., tamże, s. 231. 6 Brulion listu do W. Gersona z 11 XII 1874 r., tamże, s. 505. 7 Brulion listu do B. Hoffa z 21 I 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 604. 2 581 �dość pańską […]1. Określenie „typ” pojawia się w tekstach Kolberga często. Odezwę, którą zamierzał zamieścić w gazetach w Poznańskiem, zaczyna od stwierdzenia: Zbieranie typów, opisywanie i rozbiór zwyczajów, cech i właściwości ludów różnych, prowadząc do dokładniejszego poznania własnego ludu, stało się jedną z potrzeb naszego wieku […]2. Koncentrowanie uwagi na „typach” było dla Kolberga ważne jako jeden ze sposobów porządkowania materiałów. Materiały te zbierał, niejednokrotnie nazywał siebie zbieraczem. Duże znaczenie gromadzenia materiałów, zbieractwa, pozwoliło historykowi antropologii społeczno-kulturowej G.W. Stockingowi wywieść badania nad kulturą ludową z tradycji antykwarstwa3. Warte odnotowania są określenia użyte przez Kolberga, a stosowane w terminologii etnologicznej również dzisiaj, takie jak „stacja etnograficzna”4 dla celowo wybranej do badań terenowych miejscowości oraz „atlas etnograficzny”5 oznaczający sposób dokumentowania zgromadzonych w terenie materiałów. Założenia etnografii Kolberga Kolberg wyrażał sceptycyzm wobec teorii tworzonych bez solidnych podstaw faktograficznych: Ileż to razy zdarzało się, że na sztucznej, acz pozornie szerokiej podstawie budowano teorie kruszące się jak zamki na lodzie, gdy tymczasem taż sama nauka zdołała oprzeć się niekiedy trwale, jak na granitowych opokach, na drobnych ziarnkach, na pyłkach, w szczęśliwej odszukanych chwili6. 1 List do J. Blizińskiego z 31 V 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 161. Brulion listu do B. Hoffa z 23 V 1869 r., tamże, s. 327. 3 G.W. Stocking Delimiting Anthropology: Historical Reflections on the Boundaries of a Boundless Discipline, „Social Research” vol. 62, no 4 (Winter 1995), s. 936. 4 Por. brulion listu do W. Przybysławskiego z 9 VII 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 52; brulion listu do Akademii Umiejętności z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658. 5 Brulion listu do Akademii Umiejętności, prawdopodobnie z 1874 r. , Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 692. 6 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 265. 2 582 �Sceptycyzm ten podważa stwierdzenie Juliana Krzyżanowskiego, dowodzącego, że badacz do planu pracy zbierackiej i wydawniczej „dołączył ambitny zamiar interpretacji naukowej”, traktowany jako druga część planu gromadzenia materiałów, zrealizowana jednak, zdaniem autora, jedynie marginalnie1. Przyjęcie zamysłu interpretacji naukowej wymagałoby przecież sformułowania systemu twierdzeń teoretycznych. Należy zgodzić się z Wiktorią Juzwenko, że Kolberg, zaznajomiony z pracami słowiańskich i zachodnioeuropejskich etnografów, nie dołączył jednak do żadnej z działających wówczas szkół – ani mitologicznej, ani antropologicznej2. Słuszna jest opinia Józefa Gajka, osadzająca badacza nie w ramach szkoły, a „kierunku historyczno-etnograficznego”3, dodajmy – także „geograficznego”. Koncepcje teoretyczne, niezbędne dla interpretacji naukowej, zdaniem Gajka nie były u Kolberga, w odniesieniu do prowadzonych przez niego badań, czymś stałym i zmieniały się z biegiem czasu, i w związku z tym jego dzieło nie jest monolitem4. Warunkujące je założenia poznawcze5 pochodziły z różnych źródeł: lektur naukowych i wymiany poglądów w środowisku naukowym oraz własnych doświadczeń badawczych. Wpływ na nie miał również światopogląd badacza, będący syntezą wszelkiego rodzaju wiedzy i przekonań, w tym związanych z faktami z jego biografii: wyznaniem protestanckim, innym niż dominujący w kraju katolicyzm, niepolskim pochodzeniem rodziny, kompensowanym podkreślaniem przynależności do narodu polskiego, a także pozostawaniem w stanie bezżennym. Założenia te były przyjmowane przez badacza kształtowanego, patrząc z perspektywy dziejów nauki, również przez „formację intelektualną”, a raczej kilka formacji, tworzonych przez różną w poszczególnych okresach rozwoju jego działalności naukowej i życia społecznego problematykę badań, odmienny aparat pojęciowy, a także różne pola znaczeń6. O Kolbergu jako „uosobieniu 1 J. Krzyżanowski Oskar Kolberg i jego dorobek w dziedzinie literatury ludowej, „Lud” T. 42: 1956, s. 14–15. 2 W.A. Juzwenko Ukrajins’ka narodna poeticzna tworczist’ u polskij folkloristici XIX st., Kijiw 1961, s. 88–89. 3 J. Gajek Oskar Kolberg jako etnograf, „Lud” T. 42: 1956, s. 40. 4 Tamże, s. 41. 5 Rozumiem założenie jako tezę, myśl, z mniejszą stanowczością wypowiadaną na temat rzeczywistości w porównaniu z twierdzeniem, bliską przekonaniu, należącą do różnych porządków rozpoznawania rzeczywistości, tak do wiedzy potocznej, jak i naukowej, niewymagającą logicznie konstruowanych systemów. 6 B. Skarga Przeszłość i interpretacje, Warszawa 1987, s. 7, 24. 583 �kolektywnej świadomości” jego czasu pisze Joanna Tokarska-Bakir, przy czym mowa oczywiście o świadomości określonego środowiska. Autorka ta dostrzega także biografię badacza i jego cechy osobiste1, zapewniające mu w tej kolektywnej świadomości szczególne miejsce. Założenia przyjmowane przez Kolberga nie tworzyły logicznie zwartego systemu teoretycznego. Dodajmy, że Kolberg nie przywiązywał wagi do formułowania tych założeń i prezentowania ich explicite w najważniejszych dla jego twórczości pracach stanowiących monografie regionalne. Dlatego dla poznania tych założeń potrzebne jest ich rekonstruowanie na podstawie utrwalonych przez badacza materiałów i sposobu ich przedstawiania oraz nielicznych i rozproszonych uwag ich dotyczących. Wśród założeń przyjmowanych w etnografii Kolberga wyróżniam założenia o charakterze głównie epistemologicznym, związane z poznawaniem i dokumentowaniem interesującej badacza rzeczywistości, oraz o charakterze bardziej ontologicznym, określające, jaka ta rzeczywistość jest. Zdaję sobie jednocześnie sprawę, jak bardzo podział ten jest umowny, zależny zarówno od poznawanego przedmiotu, jak i od cech i działań podmiotu poznającego, którym jest badacz. Nauka, w tym etnografia, zdaniem Kolberga opiera się na faktach. Badacz był przekonany o wartości metody indukcyjnej, tak ważnej w tradycji oświeceniowej i pozytywizmie. Podkreślał konieczność dokumentowania elementów rzeczywistości stanowiących przedmiot badań etnografii, którym był lud i jego kultura. Dlatego najważniejsze były możliwe do zapisania, opisania czy przedstawienia w postaci rysunku lub fotografii „fakty i dokumenty”2, „szczegóły etnograficzne”3: pojedyncze pieśni, melodie, wytwory prozy ludowej, „typy”, wydarzenia ze sposobu życia i obiekty materialne. Kolberg miał świadomość, że gromadzone materiały zależne są od okoliczności ich uzyskiwania i osoby badacza. Odróżniał opisy uzyskane od innych od własnych: „[…] gdzieśmy obrzędu takiego naocznym byli świadkiem”4. Dokumentował cechy i właściwości ludu krakowskiego „w sposób, jaki się one obecnie oku naszemu przedstawiają”5. Łączył w swojej dzia1 J. Tokarska-Bakir Żydzi u Kolberga…, s. 50. Zob. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 16. 3 Zob. O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 393 i nast. 4 O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. VI. 5 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 3. 2 584 �łalności etnograficznej „[…] śledzenie bytu teraźniejszego, jak i wyświecenie przeszłości słowiańskiego ludu […], jego życie obecne i przeszłe […]”1. Zakładał, że w teraźniejszości przetrwały elementy kultury należące do przeszłości. W ważnym dokumencie z roku 1865, pozwalającym śledzić sposób myślenia Kolberga o etnografii, jakim był List otwarty do redakcji „Biblioteki Warszawskiej”, „szczegóły etnograficzne” zrównywał on znaczeniowo z „zabytkami”2, stanowiącymi świadectwo dawnych epok. Nie zmienił swego stanowiska o materiale etnograficznym jako przydatnym do odtwarzania przeszłości, ale je zmodyfikował. W głosie wyrażonym na Zjeździe Literacko-Historycznym w Krakowie w roku 1884 mówił: I zdaje mi się, że jeżeli pieśni są bardzo ważnym zabytkiem starożytnym, mimo zmian, jakie zaszły, to tym bardziej zabobony, powieści, bo tam lud nie krępowany żadnymi względami swobodnie, co czuł, wypowiadał i szedł więcej za tradycją niż w pieśni[ach], które się zupełnie zmieniły. […] zabobony, gusła niezmienione się zachowały, jak jądro stare, któremu czas nie podołał […]3. Podkreślił, przekonany wynikami własnych studiów, konieczność szczegółowej analizy i krytycznego podejścia do materiałów z badań nad kulturą ludową traktowanych jako źródło historyczne. O pieśni ludowej powiedział: „[…] nie jest to literatura ludowa dawniejsza, tylko literatura nowa, a tylko są pewne momenta, pewne wskazówki, które […] mogą mieć w sobie rzeczy nadzwyczaj stare, sięgające zamierzchłej przeszłości […]4. Dodał: „[…] można by śledzić te resztki, ale dopiero po dokładnym zbadaniu wszystkich czynników, z których się składa [pieśń ludowa – Z. J.], po zebraniu wszystkiego, co egzystuje”5. Zbliżył się zatem do nauki nam współczesnej, która nie odrzuca możliwości rekonstrukcji przeszłości na podstawie jej elementów przekazywanych każdorazowo do teraźniejszości i w niej zaabsorbowanych, wymagającej jednak wiedzy i krytycyzmu. Kolberg dostrzegł, wyprzedzając wielu mu współczesnych, że postrzeganie świata nie jest niezależne od obserwatora, jak sądzili wcześni 1 Brulion listu do A. Przeździeckiego, b.m. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”…, s. 102–103. 3 O. Kolberg Głos w dyskusji…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 417. 4 Tamże, s. 416–417. 5 Tamże, s. 418. 2 585 �pozytywiści1, a nawet od jego dostępu do przedmiotu badań, ale podlega wpływom jego osobowości i przekonań. Pisząc o różnych opiniach formułowanych na temat ludu w Poznańskiem, zauważył: Wyrzec tu zdanie pod każdym względem sprawiedliwe i zadawalniające jest rzeczą o tyle trudną, o ile zależną nie tylko od znajomości wszelkiego żywota ludu szczegółów i stosunków, ale nadto i od usposobienia osobistego sprawozdawcy, oraz od jego na lud sposobu zapatrywania się2. O zależności uzyskiwanego materiału od osoby zbierającej wiedział Kolberg także od swojego korespondenta, ks. Ludwika Ziętkiewicza, proboszcza z Objezierza, który, proszony o przesłanie materiałów etnograficznych, odpowiedział: Co do guseł i zabobonów, to trudno mi służyć, gdyż wcale mi są nieznane, a tym trudniej byłoby to dla mnie dojść takowych, że jako duchowny nie pozyskałbym otwartości w przedmiocie, przeciw któremu z kazalnicy powstaję3. Zauważył ponadto odmienny sposób opowiadania o weselu przez jego uczestników, swoich rozmówców, „miejscowych wieśniaków i wieśniaczki”, którzy: […] w opowiadaniu swem, jedni pomijali lub z lekka tylko dotykali przedmiotów, nad któremi inni szerzej się rozwodzili, czy to większą niż tamci do nich przywiązując wagę, czy też w lepszej je zachowując pamięci. To tłomaczy niejednostajny, a stąd i niedostateczny nieraz szczegółów tych rozmiar i wykład4. Kolberg cenił nie tylko znajomość „żywota ludu szczegółów”, ale także zbliżenie się do doświadczeń i przeżyć ludu i patrzenia na jego kulturę oczami jej twórców i nosicieli, ustanowienie więzi między podmiotem poznającym a przedmiotem poznania, rozwijane później w antropologii w koncepcji współczynnika humanistycznego i ujęć emicznych. Pozostając pod wpływem myśli romantycznej, widział potrzebę życia między ludem, której nie zrealizował. Posługiwał się jednak kategorią epistemologiczną 1 2 3 J. Szacki Historia myśli socjologicznej cz. I, Warszawa 1981, s. 260. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 47. List ks. L. Ziętkiewicza z 3 II 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 432. 4 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 96. 586 �„uchwycenia”, bliską „rozumieniu”, traktowanemu później, po przełomie antypozytywistycznym w nauce, jako właściwe dla humanistyki założenie badawcze1. We wczesnym okresie swojego życia o pieśniach słowiańskich pisał emocjonalnie: A więc chcąc właściwy duch takowych pieśni, jak należy, uchwycić, trzeba żyć pomiędzy ludem, rozumieć jego mowę, słyszeć go jak śpiewa, przenieść się w jego świat i sferę, przejąć jego humorem, co posłuży do obudzenia w nas tychże samych uczuć, jakie towarzyszyły duchowi owemu w muzykę i przystroiły go w nutę2. Był jednak przekonany o możliwości dotarcia do prawdy, do rzeczy „takich, jakimi są”, cenił „sprawozdawców” bezstronnych, pracę „specjalisty bez zastoju ducha i uprzedzeń na rzecz się zapatrującego”3, sam się do takich zaliczał. O gromadzeniu pieśni pisał: „Takimi, jakimi są, zbieracz ma je przedstawić, nie wolno mu w nich nic dodać ani ująć, jeżeli chce być wiernym swemu zadaniu i zyskać zaufanie”4. Podkreślał również rolę doświadczenia i nagromadzonych materiałów, pod wpływem których jego „horyzont badań się rozszerzył”5. Kolberg przyjmował założenie, zgodnie z którym badane przez niego elementy kultury pozostają ze sobą w relacjach, stąd konieczność: „[…] wyłożyć jasno i treściwie wzajemny wielu szczegółów związek i ich pokrewieństwo”6. Dlatego „fakty” umieszczał w kontekstach, które nadawały im szersze znaczenie i w których lepiej mogły zostać poznane. Pieśni znajdują swój kontekst w obrzędach, cechy psychiczne ludu, takie jak np. jego bierność i brak przedsiębiorczości, w stosunkach społecznych, z obowiązującą pańszczyzną. Wyjątkowość tego założenia – nazwijmy je kontekstualnym – polega na tym, że zostało jasno sformułowane. Kolberg, w roku 1867, wyjaśnił, jaką drogą doszedł do przekonania o konieczności przyjęcia postawy 1 J. Szacki Historia myśli socjologicznej cz. II, Warszawa 1981, s. 486 i in. O. Kolberg Melodie ludu słowiańskiego, w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 585. 3 O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. III. 4 List do T. Lenartowicza z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 71. 5 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 2. 6 Brulion listu do W. Wolniewicza z 24 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 279. 2 587 �kontekstualnej i porzucenia początkowo przyjmowanego minimalizmu czy redukcjonizmu poznawczego: Z początku zwróciłem uwagę na śpiewy […]. Widząc, że takowe wiążą się częstokroć z obrzędami, bez opisania których stałyby się niezrozumiałymi, postanowiłem rozszerzyć ramy prac moich, wciągając do nich opisy, a nadto cytując warianty i wersje z różnych stron pozyskane dla porównania ich między sobą. Gdy i opisy [obrzędów – Z.J.] niejedną moralną1 nicią łączą się z baśniami, gadkami i przysłowiami ludu, więc i te ostatnie śledzić i wciągać należało do moich zbiorów […]. Gdy wszystkie te objawy, lubo duchowej natury, mają ścisły i z fizycznością związek, więc opisałem ludu postać, szatę, zajęcia gospodarcze, mieszkanie itp.2. Kontekstualizm ten przekształcił w przekonanie o konieczności jak najszerszego ujmowania badanej sfery zjawisk. W roku 1885, zastanawiając się nad zmianami w sposobie prowadzenia badań, badacz stwierdził: Więc już około 1840 r., czy też rokiem wcześniej, poczęliśmy zbierać pieśni i muzykę ludową w okolicach Warszawy. Wkrótce dostrzegliśmy ścisłą tych utworów z obrzędami i zwyczajami i całym bytem ludu łączność. Wzgląd ten nakazywał nam przy spisywaniu pieśni i ich melodii notować także i ich akcesoria (wedle ówczesnych naszych pojęć), tj. uwydatniać całą sytuację, która je zrodziła lub do działania powołała3. Objęcie jednakże całości zjawisk społeczno-kulturowych uważał za przekraczające siły jednego człowieka. Znacznie wcześniej, w r. 1863, rozważając sposób przedstawiania muzyki, napisał: By obraz uczynić kompletnym należałoby dołączyć doń wszelkie przypowiastki, klechdy, baśni, zagadki, przysłowia, sentencje, gusła, zabobony, gry itp., wychodzące już poza obręb muzykalności. Czuję, ile by obraz mógł zyskać na zestawieniu takiej masy szczegółów, ale zarazem i nieudolność wykonania tyle rozległego i rozgałęzionego planu […]4. 1 „Moralność” w T. II, cz. 1 Słownika języka polskiego S. Lindego oznacza „obyczajność” (Warszawa 1809, s. 139); przymiotnik „moralny” w piśmiennictwie polskim pierwszej połowy XIX wieku zbliża się także swoim znaczeniem do przymiotnika „społeczny”. 2 List do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego z 10 X 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 204. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 2. 4 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 7–8. 588 �Lud, dokumentowany przez Kolberga w granicach ziem dawnej Rzeczypospolitej, miał w jego pracach drugie odniesienie, jakie stanowiła Słowiańszczyzna. Badacz pozostawał w młodości pod wpływem idei romantycznych i badaczy takich jak Chodakowski, Rakowiecki i Surowiecki, zachował zainteresowanie studiami nad Słowiańszczyzną. Około roku 1868 pisał: Ludy słowiańskie przechowały, w swych zwyczajach, mowie, pieśniach, muzyce, obrzędach, przesądach itd. mnóstwo cech świadczących nie tylko o dawności i samodzielności ich bytu plemiennego, podań i odrębnych urządzeń społecznych, ale nawet o wysokim cywilizacyjnym wyrobieniu w odległych już czasach […]. Uczeni zagraniczni przyznają, że podania słowiańskie większą w ogóle zalecają się oryginalnością, dokładnością, zatem większą tchną i świeżością, niż pokrewne im germańskie i romańskie, a prawdę tę stwierdzają dotąd wydane zbiory1. Stwierdzał również, że materiały przez niego zgromadzone doprowadzić mogą badaczy do „[…] należytego ocenienia wielkiej zasługi i znaczenia Słowian w ogólnym postępie i kulturze ludzkości”2. Kolberg był zainteresowany wspólnym słowiańskim rodowodem i więzami kulturowymi łączącymi ludy słowiańskie. Zainteresowania te przekształcił w program dokumentacji i badań. Kolejnym tomom Ludu, od drugiego do jedenastego, wydawanym w latach 1865–1877, dał nadtytuł Materiały do etnografii słowiańskiej, przyjęty zapewne także w celu ochrony przed cenzurą w zaborze rosyjskim, zaostrzoną po powstaniu styczniowym. Zainteresowania Słowiańszczyzną kontynuował, kierując uwagę na sąsiednie ludy słowiańskie; obok Czechów i Słowaków także na Łużyczan oraz wybrane ludy i tereny Słowiańszczyzny południowej. Wielkorusami-Rosjanami nie zajmował się jednak, materiały ich dotyczące są nieliczne i pochodzą z drugiej ręki. Elżbieta Millerowa zauważyła, że odniesienia historyczne, filiacyjne i genetyczne do Słowiańszczyzny stanowiły stały element jego warsztatu dokumentalisty i wydawcy3. Zajmowanie się ludami słowiańskimi, a nawet emocjonalny związek ze Słowiańszczyzną 1 Niewydany drukiem w XIX w. Prospekt wydawnictwa dzieła O. Kolberga na akcje, b.d., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 754. 2 Brulion listu do A. Przeździeckiego, b.m. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. 3 E. Millerowa Materiały południowosłowiańskie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych (DWOK T. 59/III), s. VIII. 589 �i otrzymywane dowody uznania ze strony naukowych instytucji rosyjskich, nie przekształciły się u Kolberga w ideologię polityczną, jaką był panslawizm. Kolberg, jak napisał J. Burszta, „Nie dał się jednak porwać ani romantycznym uniesieniom idealizacyjnym, ani nie stał się później panslawistą”1. Wśród przyjmowanych przez Kolberga założeń o charakterze ontologicznym ważne były te, które dotyczyły ludu i jego kultury. Badacz uznawał lud za ważną część narodu, twórczą kulturowo, ostre różnice stanowe nie przekreślały tworzonych przez narodowość cech wspólnych. Na przykładzie pieśni dowodził: Zaiste, nie tyle jest już łatwym odznaczyć dokładnie granice pieśni szczero-włościańskiej od szczero-szlacheckiej wówczas, gdy jedna i druga nosi na sobie też same cechy wspólnej im narodowości. Chociaż bowiem w narodzie dwa te stany całym ogromem przywilejów dla jednego, a uległości i pracy dla drugiego, de jure rażąco od siebie odskakiwały, to jednakże tyle między nimi było stopniowań i analogii, że różnice te de facto znacznie się łagodziły, a w części zacierały 2. Zwyczaje ludu są „zwyczajami narodowymi”3, podejmowane przez Kolberga prace dotyczą „zbierania i badania rzeczy narodowych”4. Julian Krzyżanowski przekonywał, że Kolberg był wychowankiem romantyzmu stawiającego znak równości między wyrazami „lud” i „naród”5. Polski naród polityczny winien obejmować również lud o niepolskim charakterze etnicznym. Postawę Kolberga wobec spraw narodowych określić można, zgodnie z propozycją Andrzeja Walickiego, jako taką, w której idea wieloetnicznej wspólnoty narodowej łączyła się z unitaryzmem, oddającym w tej wspólnocie główną rolę grupie kulturowo i politycznie najsilniejszej – narodowi tytularnemu6. Kulturę ludu Kolberg traktował jako współwystępującą z innymi kulturami środowiskowymi: szlachecką i mieszczańską. Podkreślał, pisząc 1 J. Burszta Kultura ludowa – kultura narodowa…, s. 239. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 173. 3 Brulion listu do ks. K. Śmiechowskiego z 26 XII 1864 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 97. 4 Brulion listu do W. Niegolewskiej z 22 VII 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 534. 5 J. Krzyżanowski Oskar Kolberg i jego dorobek…, s. 25. 6 A. Walicki Koncepcja tożsamości narodowej i terytorium narodowego w myśli polskiej czasów porozbiorowych, „Archiwum Filozofii i Myśli Społecznej” 1993, nr 38, s. 221. 2 590 �o obyczajach, że: „lud wiejski, nieruchomie niemal przyparty do gleby, w większej zachował je czystości”1. Jej charakter i funkcjonowanie związane było z pańszczyzną, pozbawiającą wolności osobistej i ustanawiającą przymus pracy, likwidowaną za życia badacza. Kolberg miał zdecydowanie negatywny stosunek do pańszczyzny, przytoczył opowieść z okolic Krakowa o piekle, w którym „podłoga zaś z samych panów, królów, bogaczy, potomków Jabla co pańszczyznę postanowili”2. Dostrzegał, że kultura ludowa pozostawała pod wpływem rolnictwa i cyklu rocznego z nim związanego. Kolberg, co prawda, sprawy bezpośrednio gospodarcze stawiał na dalszym miejscu, co zauważył Gajek3, jednakże ich nie pomijał, wiążąc je ze sposobem życia. Wskazując np. na odmienność między Kurpiami a Mazurami, stwierdził: „Więc też i różnica, jaka się między nimi a Mazurami wyrobiła, byłaby głównie skutkiem odmiennego ludów tych sposobu życia i zajęcia”4. Ważne dla Kolberga w kulturze ludowej były opowieści i pieśni, a także obrzędy, bo dzięki nim przede wszystkim poznawał wierzenia i przekonania ludu oraz wyrażające je symbole. Badacz doceniał znaczenie symboli w kulturze, zwrócił uwagę na brak u Glogera wyjaśnienia symbolicznych funkcji wybranych przedmiotów i zachowań, tłumacząc to koniecznością osobnych nad nimi studiów5. Kolberg był świadom zmienności kultury ludu: „[…] w świecie ludowym nic nie jest tak wielkim, aby za zupełnie nieruchome było uważane, tylko się pomalutku zmienia”6. Dostrzegał wiele czynników sprawczych zmiany w owej kulturze, zarówno wobec niej zewnętrznych, jak i wewnętrznych. Do zewnętrznych należały Kościół oraz państwo z jego instytucjami, wojskiem i szkołą, a przede wszystkim porządkiem prawnym ustalającym m.in. jakże ważną pozycją społeczną chłopów: […] lud pod wpływem obecnych stosunków z każdym rokiem ciągłej, choć powolnej ulega zmianie i można być pewnym, że za lat kilkadziesiąt w innym już go badacze znajdą niż dzisiaj stanie i usposobieniu7. 1 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 268. O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 26. 3 J. Gajek Oskar Kolberg jako etnograf…, s. 35–48. 4 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 305. 5 Tamże, s. 263. 6 O. Kolberg Głos w dyskusji…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 418. 7 Brulion listu do S. Czarneckiego z 14 VIII 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 52. 2 591 �Rozważając przyczyny zmian w obrzędach na terenie Mazowsza, stwierdził: „A działają tu różne przyczyny: nowe komunikacje (koleje, drogi i. t. d.), nowo zewsząd napływający ludzie, a stąd i nowy wciąż z zachodu nanoszony prąd wyobrażeń […]”1. Wskazywał na rolę środowiska geograficznego. Przekonywał: Wiadomo, że naturalnymi przegrodami i rodów, i narodów są częstokroć bory, nieużytki, wielkie puszcze, wody i góry, a rozdział ten, utrudniając związki, jest powodem wyrabiania się miejscowych obyczajów2. Wpływ środowiska geograficznego na poszczególne dziedziny kultury, nie bezpośredni jednakże, zaobserwował na Kujawach: Bogactwo przyrody i ziemi wpływa tu naturalnym następstwem na bogactwo szaty, na bogactwo śpiewu, aczkolwiek błogie owe dary w grubych nieraz i nie dosyć ściśle spojonych nałożone są na siebie warstwach3. Czynnik wewnętrzny kształtowania kultury ludowej dostrzegł w światopoglądzie i związanej z nim postawie badanej ludności, jej wierzeniach, stosunku do pańszczyzny i pracy oraz w rodzących się potrzebach i aspiracjach społecznych i narodowych. Te ostatnie zauważał głównie na terenie etnicznie polskim. Kolberg był zwolennikiem solidaryzmu społecznego, tak ważnego w jego idei narodu. Był jednocześnie zwolennikiem koncepcji postępu, przejętej z myśli oświeceniowej. Stosował ją zarówno w odniesieniu do spraw ludu na ziemiach polskich, informując na przykład, za Encyklopedią rolnictwa, „że uwłaszczenie wprowadziło postęp obyczajowy, nie ulega żadnej kwestii”4, jak i w zakresie szerszym, pisząc o znaczeniu „Sławian w ogólnym postępie i kulturze ludzkości” 5. Przyjmował i upowszechniał, omawiając książki etnologów niemieckojęzycznych, myśl o stopniowym rozwoju kultury6, która była wspólna tak myśli oświeceniowej, jak i ewolucjonistycznej. Poddawał się jednakże, choć rzadko, obecnej w jego środowisku nostalgii 1 O. Kolberg Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), pierwodruk: Kraków 1890, s. IX. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 6–7. 3 O. Kolberg Kujawy (DWOK T. 3), s. 8. 4 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. III (DWOK T. 11), pierwodruk: Kraków 1877, s. 22. 5 Brulion listu do A. Przeździeckiego, b.m. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. 6 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 21 i in. 2 592 �za mitem dawnych, dobrych czasów. Skażenie obyczajów pod koniec Rzeczypospolitej przeciwstawiał lepszemu ich stanowi w okresie Piastów1. Przytaczał również, jako sumienny dokumentalista, opinie o negatywnych skutkach zniesienia pańszczyzny, jakimi były wzrost buty, zuchwalstwa i mściwości chłopów, dodając jednakże komentarz tłumaczący przyczyny tego rodzaju zachowań2. Jako etnograf ubolewał, że dawne zwyczaje są „zaniedbywane dziś z powodu odmiany bytu włościan warunków”3. Pisząc o obrzędach weselnych w Chełmskiem, stwierdził: „Najsmutniejszym atoli objawem skażenia tych obrzędów, jest poczynające się wciskać skracanie ich dowolne i usuwanie wielu pieśni przedtem obowiązkowych”4. Badacz nie traktował kultury ludu jako reliktu przeszłości, dokumentował daną mu jej teraźniejszość, wskazywał na dokonujące się w niej zmiany. Korzystał z dokumentów historycznych uznanych za cenne dla pogłębienia wiedzy o badanej przez niego teraźniejszości. Wyróżniał jednak pewne zapisywane przez siebie elementy współczesnej mu kultury ludowej jako dostarczające informacji o przeszłości. Źródło etnograficzne stawało się wówczas źródłem historyczny. Takim źródłem były niektóre pieśni, przede wszystkim pieśni historyczne, częściej obecne w folklorze ukraińskim, opowiadające o odległych czasach i ich bohaterach. Dokumentował także te, które relacjonowały wydarzenia bliższe chronologicznie, codzienne. Ich tematem często była pańszczyzna, pamięć o niej, obawa jej powrotu, jak w pieśni oskarżającej Polaków-panów na Rusi o starania u cesarza mające na celu przywrócenie pańszczyzny5. Dostrzegł również wartość pamięci zbiorowej, dostarczającej źródeł do docenianej dzisiaj historii mówionej, i jej odtwarzania w życiu społecznym. Z artykułu Stefanii Ulanowskiej wynotował: Głównym zaś przedmiotem gawędki, gdy się w lecie zejdą gospodarze w niedzielę po południu koło której chałupy, albo gdy zasiędą nad kufelkiem piwa w miejscowej gospodzie […], są dziś wspomnienia pańszczyźniane […]. Odgrzebują je i rozwałkowują z wielką lubością, z całym amatorstwem krytykując niepowrotną przeszłość6. 1 O. Kolberg Łęczyckie (DWOK T. 22), pierwodruk: Kraków 1889, s. 164. Tamże, s. 10. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 29. 4 O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 292. 5 O. Kolberg Pokucie cz. II (DWOK T. 30), pierwodruk: Kraków 1883, s. 244 i in. 6 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 27. 2 593 �Najważniejszym wyznacznikiem zróżnicowania kulturowego Kolberg uczynił przestrzeń. To w przestrzeni umieszczał środowisko geograficzne, w różny, ale znaczący sposób oddziałujące na kulturę. To w przestrzeni osadzał badane przez siebie grupy ludzi i wytwory ich kultury, zwykle dokładnie lokalizowane, przedstawiane w wydawanych monografiach regionalnych. Przestrzeń, w zależności od przyjmowanego celu, albo poszerzał, przyjmując granice dawnych ziem Rzeczypospolitej, albo, najczęściej, na użytek swych badań i publikowanych monografii regionalnych – zawężał: „Sądzę, że ścieśnienie do ram pod względem obszaru kraju, dozwoli znowu wdać się w szczegóły miejscowe i szerzej o danej rozpisać się okolicy”1. Kolberg był przekonany, w oparciu o materiały z własnych badań, o wielokulturowości ludu na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Przeciwstawił się twierdzeniu Zygmunta Glogera, że w obyczajach „[…] odbija się hierarchiczny porządek Rzplitej, bo pod jego wpływem wyrabiała się nowa jednolitość obyczajów wszystkich ziem polskich”2. Bliski był Kolberg klasycznemu dyfuzjonizmowi, kiedy twierdził, także w oparciu o własne doświadczenia, że państwa i narody nie są izolowane, elementy kultury wędrują, przenikają przez granice: […] boć żaden naród ni państwo w Europie chińskim murem od sąsiedniego odgrodzone nie jest i nie było. […] obyczaje, tradycje, mniemania, przesądy, pieśni miejscowe, będąc ruchomymi jak ludzie, przechodzą z jednego do drugiego narodu i na odwrót […]3. Zwracał uwagę na rolę ludzi wędrujących: „osadników, pątników, dziadów, flisów”, gawiedzi i służby dworskiej4 w przekazie wartości kulturowych w ramach kultury ludowej. Stosował dla wzajemnych oddziaływań kulturowych określenia „rozliczne krzyżowania się”5, „przymieszki innostronne”6, podkreślał rolę naśladownictwa w kulturze7, okazując w ten sposób zrozumienie dla różnych form zapożyczeń i dynamiki kulturowej. 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 6–7. O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 267. 3 Tamże, s. 286. 4 Tamże, s. 268. 5 O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. VIII. 6 O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. XIV. 7 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), s. 28. 2 594 �Był przeciwny przypisywaniu jednej grupie prawa własności do elementów kultury: […] chociaż nam się zdaje, że mamy je swojskie i że na tym gruncie możemy powiedzieć: to jest słowiańskie i polskie – znajdujemy tymczasem w odległych miejscach, w Ameryce np., jako coś analogicznego1. Uznawał jednak możliwość samodzielnej twórczości w zakresie kultury, sądził, że zjawiska traktowane jako analogiczne nie muszą być zapożyczeniami, mogą być także wynikiem „przypadkowego zejścia się myśli i obrazów”2, co zbliżało badacza do ewolucjonizmu. Kolberg odróżniał elementy kultury grup etnicznych od uniwersalnych, właściwych wszystkim grupom ludzi. Zastanawiając się nad sytuacją kulturową na terenie, na którym Litwa graniczyła z Dregowiczanami, Krewiczanami i Mazurami, stwierdził, że: […] zadaniem etnografa i dziejopisa jest przede wszystkim wyśledzenie wzajemnych wpływów tych ludów na siebie i ukazanie wśród mieszaniny z tego działania powstałej, jakie w niej właściwie cechy i pierwiastki są pozostałością litewską, jakie krewicką, jakie mazowiecką, a jakie wspólną i odwieczną wszystkich własnością3. Przekonanie o „pierwiastkach wspólnych” w kulturze ludzkości miały oparcie w powtórzonej przez Kolberga za Oskarem Peschelem i zaakceptowanej tezie o psychicznej jedności rodu ludzkiego, kształtowanej od początków XIX wieku i wyraźnie sformułowanej w twórczości Adolfa Bastiana4. O tym, że „ludzie wszędzie jedne żywią uczucia i jedne mają potrzeby”, pisał Kolberg zresztą również wcześniej5. Pojawienie się tezy o psychicznej 1 O. Kolberg Głos w dyskusji…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 418. Tamże. 3 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 303. Rozróżnienie elementów kultury etnicznej i elementów uniwersalnych zostało przez Kolberga sformułowane na podstawie jego własnych materiałów i zapewne bez bezpośredniej inspiracji Elementargedanken i Völkergedanken Adolfa Bastiana, choć Kolberg znał i posługiwał się pracami tego badacza. 4 Por. A. Barnard Antropologia. Zarys teorii i historii, wstęp J. Tokarska-Bakir, tłum. S. Szymański, Warszawa 2006, s. 58; A. Gingrich Kraje niemieckojęzyczne, w: Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska, niemiecka, francuska i amerykańska, wstęp Ch. Hann, tłum. J. Tegnerowicz, Kraków 2007, s. 103. 5 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 274. 2 595 �jedności rodu ludzkiego w tekstach Kolberga warto odnotować nie tylko dlatego, że teza ta była ważna w ewolucjonizmie. Jest ono godne uwagi także z tego powodu, że wskazuje na rozwój wiedzy antropologicznej i zmianę przekonań Kolberga, który w brulionie hasła Indianie amerykańscy, przygotowanym dla Encyklopedii powszechnej Orgelbranda pod koniec lat 50. XIX wieku, pisał o niepodobieństwie „[…] postawienia Indianina Ameryki na równi pod względem umysłowości i pojętności z człowiekiem np. szczepu kaukaskiego”1. Mimo powtórzenia za Müllerem stwierdzenia, że „pojęcie rasy dotyczy głównie antropologii, pojęcie ludu lub narodu – etnologii”2, w omawianym artykule recenzyjnym Kolberg wiele miejsca poświecił sprawom rasowym. Nie protestował przeciwko przyjętemu w jego czasie i powszechnie uznawanemu, choć różnie rozumianemu związkowi etnografii/etnologii z antropologią fizyczną, w którym brakowało zdecydowanego rozdziału nauk przyrodniczych i humanistycznych oraz społecznych. Sam w swoich monografiach regionalnych zamieszczał materiały dotyczące „cech fizycznych” omawianych grup ludzi. Powtarzał znaleziony w recenzowanych książkach schemat ustalający hierarchię ras, z najbardziej wartościową rasą aryjską na czele, „jako najsilniej i najkształtniej według powszechnych o piękności wyobrażeń zbudowanej, najwyżej w rozwoju społecznym i oświacie wyniesionej”, przytaczając jedynie zapewnienie jego autora, Oscara Perthy’ego, że nie jest stronniczy3. W innym miejscu artykułu zgłasza jednak gotowość zrezygnowania z postrzegania ścisłego związku między cechami fizycznymi a kulturowymi. Po zreferowaniu poglądów Retziusa, wyłączającego Słowian i Litwinów z grupy ludów aryjskich na podstawie zaliczenia ich, zgodnie z badaniami kraniologicznymi, do kategorii szerokogłowych właściwej ludom turańskim i po przypomnieniu podobnych twierdzeń Franciszka Duchińskiego, włączającego do Turanów już tylko Rosjan i Kozaków dońskich4, tłumaczył, że Słowian i Litwinów, mimo szerokogłowości „[…] przewaga ducha i oświaty aryjskiej na ogólnie 1 O. Kolberg Indianie Amerykańscy, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 452. O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 15. 3 Tamże, s. 14. 4 Kolberg, będący w kontakcie z Seweryną i Franciszkiem Duchińskimi, w liście do Seweryny Duchińskiej z roku 1879, a więc późniejszym aniżeli jego omawiany powyżej artykuł, informował o stanowisku Kopernickiego, zaliczającego do kategorii krótkogłowych (szerokogłowych) wszystkich Słowian. Sam, jako nie-antropolog, wstrzymywał się od wypowiadania zdania w tej sprawie. Brulion listu do S. Duchińskiej b.m. z 20 II 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 222. 2 596 �intelektualny tych ludów rozwój […] już ich dziś do Ariasów etnografowi zaliczyć nakazuje”1. Przyjmowanej wieloczłonowej i wieloczynnikowej koncepcji kultury i jej zmian oraz wielu innych myśli o potencjale teoretycznym Kolberg nie rozwinął. Było to zapewne spowodowane brakiem zainteresowania teorią u badacza koncentrującego się na dokumentacji. Postawa taka pozwoliła jednakże Kolbergowi uniknąć jednostronności powodowanej przyjęciem założeń jednej tylko spośród znanych w jego czasach szkół naukowych. Z niemających uzasadnienia koncepcji teoretycznych potrafił się pod koniec życia wycofać, tłumacząc, że mógłby przy nich pozostać, gdyby: […] doświadczenie przez nas nabyte w ciągu ubiegłych dotąd lat 28, a które nam ciągle dawało nowy zewsząd materiał, nie nauczyło nas, że niektóre z podanych tam naszych poglądów, twierdzeń i wywodów za zbyt wybujałe i rzadko z naturą zgodne nie nakazało nam uważać hipotezy2. Metody systematyzacji, interpretacji i krytyki materiałów w etnografii Kolberga Systematyzacja materiałów Kolberg nie przywiązywał uwagi do informowania o przyjętych przez siebie metodach porządkowania oraz interpretacji i krytyki materiałów. Podobnie jak w przypadku założeń poznawczych, dane o nich są do odnalezienia głównie we wstępach do poszczególnych monografii regionalnych, fragmentach tekstu zaopatrzonych w stawiane znaki zapytania i wykrzykniki oraz w przypisach, a także w korespondencji: „[…] nasze zaś własne uwagi i poglądy, o ile takowe w toku pisania się nastręczały, zwykliśmy najczęściej mieścić w notatkach na dole strony lub w przypisach do dzieła […]”3. Wielokrotnie jednak podkreślał, że jego zadaniem, związanym z celami właściwymi dla etnografii, jest nie tylko gromadzenie, ale i porządkowanie materiałów. W cytowanym już liście do Józefa Blizińskiego z roku 1865, ważnym, bo otwierającym wieloletnią znajomość i współpracę oraz 1 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 12. O. Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), pierwodruk: Kraków 1890, s. IV. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. VIII–IX. 2 597 �zawierającym określenie, czym jest etnografia i jakie będzie jego postępowanie z nagromadzonymi materiałami, napisał: „Przede wszystkim postanowiłem sobie takowe nabytki uporządkować i usystematyzować, nim się do ich opracowania i dalszych wniosków przejść będzie mogło”1. W liście do innego odbiorcy, już jako autor czterech wydanych tomów Ludu, podkreślił znaczenie porządku nadawanego zebranym materiałom: […] dbałem przede wszystkim o to, aby materiały w dziele moim zawarte, mając służyć ku pożytkowi pracujących w różnych gałęziach wiedzy badaczy, należycie były uporządkowane, ugrupowane i podane w sposób istotnie przydatny dla nauki2. Materiały systematyzował w zależności od różnych zakresów i poziomów, w jakich je umieszczał, od różnych kategorii przedmiotów, do których je zaliczał i celów, dla jakich je przygotowywał. Głównych ram całości dostarczał lud jako warstwa społeczna i wybrane elementy jego kultury, a także granice dawnych ziem Rzeczypospolitej, tak ważne dla Kolberga, rzadko przekraczane w jego działalności dokumentacyjnej. To wyróżnione na ich obszarze regiony, wyznaczane przy pomocy różnych kryteriów, nieobejmujące jednak całego terenu dawnej Rzeczypospolitej, a więc niestanowiące jego całości, dostarczały możliwości porządkowania materiałów przeznaczonych do planowanych tomów monografii regionalnych oznaczonych przy pomocy nazw geograficznych stosowanych w administracji lub ukształtowanych historycznie, a także, tylko wyjątkowo, nazw grup etnograficznych3. Materiały te następnie publikowane były w poszczególnych monografiach przedstawiających regiony wybrane spośród ziem Rzeczypospolitej4. Ten rodzaj systematyki Jan Adamowski, biorąc pod uwagę monografie opublikowane, nazwał „podziałem na tomy”, wyróżniane przy 1 List do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 116. Brulion listu do W. Wolniewicza z 24 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 279. 3 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 300 i nast. Tytuły tek były inne, por. A. Skrukwa Wykaz tek O. Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 4 Por. E. Antyborzec Monografie regionalne Oskara Kolberga. Założenia i realizacja, Poznań 2015, s. 87 i nast.; K. Waszczyńska Metody pracy, zasady i praktyka podziału regionalnego w monografiach Oskara Kolberga, „Lud” T. 98: 2014, s. 17 i nast. 2 598 �pomocy kryterium geograficzno-kulturowego1. Innym działaniem systematyzacyjnym było porządkowanie już nie obszarów, a przedmiotów, faktów kulturowych objętych dokumentacją: „[…] robota należytego różnorodnych tych nabytków uklasyfikowania i przedstawienia ich w taki sposób, ażeby ułatwienie przyniosły badaczom w rozmaitych pracujących kierunkach”2. Owo porządkowanie dotyczyło różnych przedmiotów i odmiennego do nich podejścia. Systematykę polegającą na zestawieniach odmiennych wariantów tego samego utworu literatury ludowej, tak ważną dla Kolberga, uznajemy za domenę folklorystyki. Dla etnologa nie są jednak obojętne zawarte w niej informacje dotyczące geografii oraz procesu przekształceń utworu, a także, przy pogłębionej analizie, możliwość dotarcia do osobowości społeczno-kulturowej kolejnych wykonawców. Kolberg dostrzegł to ich znaczenie, w odniesieniu nie tylko do pieśni, ale również baśni i wierzeń: Porównując podobieństwa i różnice te w najdrobniejszych szczegółach i odcieniach, ma tu etnolog możność śledzenia, krok za krokiem, pochodu topograficznego wszelkich utworów myśli i imaginacji ludowej, zrazu w obrębie danej miejscowości, okolicy i kraju, a następnie i na rozleglejszej geograficznej przestrzeni. […] A przecież dla etnologa z zawodu, nigdy wariantów nie będzie i być nie może za nadto. Cóż wreszcie znaczy kilkadziesiąt a nawet setka przytoczonych przez zbieraczy odmian jednego utworu, skoro nas przysłowie znane powszechnie uczy, że ma je wieś każda. „Co wieś, to pieśń” – ba! Moglibyśmy dowieść, że ma je niemal każda ze śpiewających niewiast3. Wyłączamy natomiast z naszych rozważań systematykę należącą do genologii, obejmującą różne rodzaje i gatunki literatury i muzyki ludowej. Systematyka pieśni stawała się jednak istotna dla etnografii, kiedy uwzględniała podział na podstawie ich tematu i funkcji, pomagający uznać pieśni za źródło do poznania istniejącej poza nimi rzeczywistości społeczno-kulturowej. Dostrzegł to Krzyżanowski, jednak zarzucił tej systematyce brak logiki4. Równocześnie był świadom, że „[…] wszelkie próby w tej dziedzinie 1 J. Adamowski Zagadnienia systematyzacji materiału dokumentacyjnego w „Dziełach wszystkich” Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę Jego urodzin, red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s., s. 27. 2 List do K. Libelta z 20 XII 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 228. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. XII. 4 J. Krzyżanowski Oskar Kolberg i jego dorobek…, s. 28. Zob. także np. A. Skrukwa Kujawy Oskara Kolberga…, s. XXX. 599 �muszą się liczyć z Kolbergiem, z tym, co w zakresie systematyki zrobił, i z tym, czego zrobić nie zdołał”1. Systematyka przyjęta przez Kolberga dla porządkowania materiałów w wydanych przez niego tomach ma zakres szerszy, obejmuje już nie tylko pieśni. Ujawniona została ona w „spisach rzeczy”. Również ta systematyka jest zmienna w szczegółach, zależna od przyjętego zakresu badań, posiadanych dla poszczególnych regionów materiałów i doświadczeń badawczych, wpływających na możliwości porządkowania przedstawianych w niej materiałów. Obejmuje przede wszystkim grupy tekstów bezpośrednio związanych z przedmiotem badań, ludem, tak jak on został przez Kolberga określony, i jego kulturą, staje się jednakże przede wszystkim systematyką materiałów w etnograficznej monografii regionalnej. Jak zauważył Adamowski, autor Ludu i Obrazów etnograficznych wpracował w tym zakresie model powtarzany w ogólnym zarysie w wydawanych przez niego monografiach regionalnych, jedno lub wielotomowych, składający się z części obligatoryjnych oraz fakultatywnych2. Obok wstępów mają w nim stałe miejsce rozdziały takie jak „Kraj”, „Lud” z charakterystyką jego „właściwości” oraz informacjami określającymi jego „sposób życia”, następnie „Zwyczaje” i „Obrzędy”, „Pieśni i dumy”, „Tańce”, „Świat nadzmysłowy”, „Powieści” przedstawiające różne gatunki prozy ludowej oraz jakże ważne „Przypisy”. Kolberg nie zamyka się jednak w ramach schematu, uzupełnia tomy w zależności od posiadanych materiałów. Są to np. gry i zabawy czy dane językowe. Systematykę właściwości i wytworów ludu, zastosowaną w porządkowaniu materiałów w tomach publikowanych dzieł, stawiał wyżej niż zróżnicowanie źródeł, z których korzystał. Najczęściej je odróżniał i oznaczał, korzystał z nich jednak łącznie w ramach systematyki przedmiotowej. Postacie ludzi porządkował przy pomocy wyróżnienia ich „typu”, właściwego, jego zdaniem, mieszkańcom poszczególnych dokumentowanych przez niego regionów. Kolberg ponadto był współtwórcą programu Wystawy Etnograficznej w Kołomyi w roku 1880, do uczestnictwa w przygotowaniu której został zaproszony „dla nadania jej odpowiedniego układu i porządku”3. Przewidziano w nim i zrealizowano uporządkowanie eksponatów w dwóch działach: 1 J. Krzyżanowski Oskar Kolberg i jego dorobek…, s. 28. J. Adamowski Zagadnienia systematyzacji…, s. 29. 3 List W. Przybysławskiego do O. Kolberga z 21 IV 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 352. 2 600 �„A. Wyroby” i „B. Konie, bydło i płody górskie”. Pierwszy z nich dzielił się na 21 grup przedmiotów wydzielonych przy pomocy kryteriów mających znaczenie dla etnografii i przemysłu wiejskiego1. To jemu przypisać należy przyjęty w niej wzorzec systematyki etnograficznych obiektów wystawowych, z której korzystano później w porządkowaniu zbiorów, również muzealnych. Systematyzowanie stosowane przez Kolberga nie było celem samym w sobie, miało charakter instrumentalny, pomagało w porządkowaniu różnorodnych materiałów, stąd niekonsekwencje polegające m.in. na niespełnianiu warunku rozłączności systematyzowanych kategorii przedmiotów. Interpretacja materiałów Jedną z podstawowych metod służących interpretacji jest porównywanie. Kolberg nie mógł obyć się bez porównań, niezbędnych w wielu procedurach naukowych i podstawowych w etnografii, a także w myśleniu potocznym. Wiedział o ich znaczeniu i stosowaniu przede wszystkim z lektur prac filologów indoeuropeistów, rozwijających językoznawstwo porównawcze i zakładających istnienie historycznego pokrewieństwa między wszystkimi językami wywodzącymi się z indoeuropejskiej rodziny językowej, oraz etnologów/antropologów zainteresowanych Wschodem i Starożytnością jako terenami i okresami kulturotwórczymi. Określał je, wskazując na warunki, jakich wymagały, aby być użyteczne. Porównania te były mu potrzebne dla uzyskania szerszej perspektywy dla zgromadzonych przez siebie materiałów i potwierdzenia przyjmowanych założeń. Służyły ponadto nadaniu tym materiałom znaczenia przez umieszczenie ich w kontekście historii i kultury narodów słowiańskich, Europy i świata oraz nauk nimi się zajmujących, miały także potwierdzić erudycję stosującego je dokumentalisty. Najczęściej jednak odniesień do porównań poszukiwał w materiale etnograficznym, zgromadzonym przez siebie lub znanym z literatury. Dla Kolberga istotne było ustalenie podobieństw i różnic między faktami etnograficznymi w przestrzeni i w grupach ludzi, decydujących o bliskości lub odrębności regionów i tych grup. Podkreślał znaczenie badania różnic 1 O. Kolberg Rękodzieło na Wystawie etnograficznej w Kołomyi 1880 r., w: O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. 219. 601 �kulturowych, tak ważnych w powstaniu i rozwoju etnografii/etnologii jako dyscypliny naukowej. W artykule recenzyjnym z pracy Glogera Obchody weselne napisał: Myli się zatem autor, gdy twierdzi (o ludzie wiejskim), że różnice obyczajów nie były i nie są tu różnicami, ale tylko wzorzystą rozmaitością pospolitego narodowego zwyczaju […]. Mniej by się mylił, gdyby wyrzekł: powszechnego zwyczaju. Dla etnografa bowiem i uczonego, krążyć myślą pochopnego po szerokim świecie, odmiany i odcienia bądź wyżej wspomniane, bądź jakiekolwiek inne, są zawsze i być muszą różnicami, czy takowe w obrębie Polski, czy w szerszym zakresie dostrzeganymi i spisywanymi będą1. Zastanawiał się nad określeniami przyjętymi dla podobieństw i różnic w języku polskim, świadomy znaczenia języka w przedstawianiu świata: Wyrobiwszy sobie przede wszystkim jasne, a choćby przybliżone tylko pojęcie o wyrazach: tożsamość, wspólność, jednolitość, bliskość, podobieństwo, odcień, odmiana, różnica, odrębność, przeciwieństwo itp., że już nie wspominamy o wyrazach cudzoziemskich, jakimi są: wariant, wersja, motyw itd. (sama natura wszystkich tych nazw zakreśli bezstronnemu etnografowi właściwe, a przynajmniej przybliżone między nimi granice), zdołamy dokładniej wykazać, gdzie się one (np. różnice czy podobieństwa) znachodzą i skąd powstały2. Recenzując książkę Glogera Obchody weselne Kolberg zaakceptował zastosowane w niej porównanie, oparte na wnioskowaniu indukcyjnym, w którym szczegóły określają charakter całości. Nie zgodził się jednak z konkluzją wyciągniętą z tego porównania o jednolitym, narodowym charakterze obrzędów, zwyczajów i pieśni na obszarze dawnej Rzeczypospolitej. Uzasadniał, że była oparta na niedostatecznej ilości i małej reprezentatywności materiałów: W cóż się atoli obróci pewna naszych porównań liczba i czy dojrzały zupełnie zdoła ona wydać owoc, jeżeli rozpatrując się w posiadanych zbiorach […] dostrzeżemy niby czarne plamy liczne szczerby w opisach wielu pojedynczych ziem, których monografii dotąd nie skreślono, które zatem do porównań materiału żadnego nie dostarczyły? Oczywiście, wówczas porównania nasze, na 1 2 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 275. Tamże, s. 266. 602 �danych tylko, jakie mamy w ręku, oparte, zamiast przedstawić szereg ogniw w zgodną wiążących się całość, przeskakiwać nieraz muszą w nader odległe od siebie przestrzenią miejsca, dla braku materiałów ze stron pośrednich, i nie zawsze przystając do siebie nie objaśnią dostatecznie […] przedmiotu, o który potrącały1. Procedura porównawcza zastosowana przez Kolberga w kolejnych, wydawanych tomach Ludu i Obrazów etnograficznych obejmowała identyfikowanie podstawowych typów faktów kulturowych w ramach regionu i ustalenie jego cech charakterystycznych. Kolberg świadomie podjął pracę w tak wyznaczonym kierunku w pierwszym tomie opublikowanej przez siebie w roku 1865 monografii regionalnej, jaką było Sandomierskie. Napisał w nim, że ograniczenie się do ram „prowincji”: […] skupi zebrane wiadomości w jedno ognisko, okolicę uwydatni, a stąd utoruje łatwiejszą drogę poszukiwaniu, porównaniu, stosowaniu, badaniu, dając obok tego możność sprawiedliwszego na nią (a przez nią w przyszłości i na całość) poglądu i ocenku2. Zastanawiał się nad sposobem dokonywania porównań w odniesieniu do materiałów z własnych badań. Doszedł do wniosku, że porównanie jest szczególnie wartościowe, kiedy obejmuje materiały z terenów najbliższych, wówczas umożliwia lepszą charakterystykę zarówno omawianego faktu kulturowego, jak i regionu: Dla studiów porównawczych, dają tu obfity materiał skreślone szczegółowe opisy obrzędów weselnych. Sądzimy, że porównanie tego rodzaju wedle pewnego należałoby dokonywać planu; więc opisy wesel z pod Płocka i Bodzanowa, zestawić najprzód należy z takimiż opisami umieszczonymi w tomie I Mazowsza; gdy znowuż opisy z Pułtuskiego, Przasnyskiego i Ostrołęckiego pochodzące, skłaniają się ku skreślonemu przez nas opisowi wesel z tomu III3. W dochodzeniu do całościowego obrazu kultury ludowej w obrębie ziem dawnej Rzeczypospolitej Kolberg krokiem pośrednim uczynił porównania między regionami. Jest ich wiele, dotyczą zarówno regionów sąsiadujących 1 Tamże, s. 263. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 6. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), pierwodruk: Kraków 1888, s. X–XI. 2 603 �z sobą, jak i odległych. Badacz dostrzegł tereny pośrednie. Pisząc o Kujawiakach, stwierdził: W gwarze swej, obyczajach, podaniach, obrzędach i śpiewach trzymają oni środek miedzy Wielkopolanami a Mazurami, przybierając cechy właściwe jednym lub drugim, w miarę zbliżania się do ich granic1. W materiałach śląskich zachowało się, w zapisie terenowym Kolberga, zestawienie nazw części wozu z Mińska Mazowieckiego i ze Śląska, jednakże bez wskazania na cel tego porównania2. Powszechność i znaczenie porównań regionalnych w antropologii/etnologii nam współczesnej, tak ważnych również dla Kolberga, wymagających jednak intensywnych studiów terenowych oraz rozwiązania trudności w ustaleniu próby badawczej i definiowania jednostek porównania, spowodowało, że uznano je w tej dyscyplinie za odrębny typ metody porównawczej3. Kolberg porównywał także fakty kulturowe z terenów odległych. Przekonanie, że „Poszanowanie grobów wrodzonym jest u wszystkich, najdzikszych nawet ludów”, wsparł przykładem ze Szkocji, zaczerpniętym z notatki prasowej4. Porównał chodzenia młodzieży w czasie Wielkanocy „po wykupie” na Mazowszu z bieganiem dzieci i młodzieży po wsi z zapowiedzią wiosny w Szwajcarii5. Znalezione w publikacji podanie z Baku przypominało mu „w części powieść o Wandzie”6. Stosował zatem także porównanie przez podanie wybranego przykładu, zwane „porównaniem ilustracyjnym”7, które wykorzystywał dla zilustrowania tezy o powszechności czy szerszym niż ograniczony do ziem polskich zasięgu fenomenów kulturowych. Wnioskowanie przy pomocy analogii o podobieństwie form znalezionych w kulturze europejskiej i w odległych kulturach, np. w Ameryce, wymagało jednak, zdaniem badacza, ostrożności – formy te mogą przecież powstawać niezależnie: 1 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 8. O. Kolberg Śląsk (DWOK T. 43), s. 13–14. 3 A. Hultkrantz General ethnological concepts, w: International dictionary of regional european ethnology and folklore, vol. 1, Copenhagen 1960, s. 50; A. Barnard Antropologia. Zarys…, s. 96–98. 4 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 312. 5 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 77. 6 O. Kolberg Radomskie cz. II (DWOK T. 21), pierwodruk: Kraków 1888, s. 141. 7 G. Sarana Comparative method, w: Encyclopedia of social and cultural /anthropology, red. A. Barnard, J. Spencer, London-N. York 2002, s. 181. 2 604 �To nas zastanawia i każe być cierpliwym, dopóki nie znajdziemy innego materiału, który by nas oświecił, że to jest przypadkowe zejście się myśli i obrazów1. Podkreślał wartość, jaką informacje zaczerpnięte z publikacji miały dla celów porównawczych: Dla lepszego określenia znaczenia materiałów własnym nabytych staraniem, iż niezbyt pełnych, dołączyliśmy wyjątki z prac i spostrzeżeń niektórych autorów (n. p. Ryszarda Berwińskiego z r. 1854, Teobalda Klepaczewskiego z r. 1861, Emila Kierskiego i.t.d.); jak i dla poparcia dowodami naszego tekstu: kopie dokumentów z rzadszych wyjęte druków. Ułatwi to prace porównawcze, zwłaszcza gdy w zakres badań tego rodzaju wciągnięte będą materiały coraz obficiej nie tylko z ziem słowiańskich i im przyległych, ale i z najdalszych Europy i innych części świata napływające krańców2. Uzasadniał korzystanie także z kalendarzy, broniąc się przed zarzutem głoszenia niedorzecznych poglądów: Cytowanie to z kalendarzy mniemań ludu, choćby najdziwaczniejszych, w niezmienionej ich treści i dykcji […] przez etnologów bywa zbieraczom zalecanym, jako nader pomocne dla studiów porównawczych nad wyobraźnią i stopniowym rozwojem i stosowaniem pojęć u ludu3. Na uczyniony w recenzji z III cz. Pokucia zarzut Franki dotyczący nieuzasadnionego i nieuporządkowanego umieszczania w tomie materiałów wziętych z publikacji4 Kolberg odpowiada: Notaty Wójcickiego, Kirkora i innych autorów, umieszczone w tekście i w przypisach, użyte zostały do porównań, jako rzucające szersze światło na opisywane przedmioty lub popierające i dopełniające własne nasze obserwacje5. 1 O. Kolberg Głos w dyskusji…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 418. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), pierwodruk: Kraków 1882, s. IX. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. IX. 4 Recenzja cz. III „Pokucia” Iwana Franki i odpowiedź Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do t. 29–32 (DWOK T. 81), s. 286–291. 5 O. Kolberg Krótka replika jako odpowiedź na recenzję III tomu „Pokucia” napisaną i podaną do „Kwartalnika” (III, 7) przez I.F, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 290. 2 605 �Rozwijane w XIX wieku studia porównawcze w zakresie językoznawstwa indoeuropejskiego, a także w ramach wczesnego dyfuzjonizmu i ewolucjonizmu, były ważne dla Oskara Kolberga. Niekiedy uznawał wiarygodność przyjmowanych w nich odniesień do mitologii Wschodu lub Starożytności, często jednak podawał w wątpliwość bezkrytyczne ich stosowanie. Do swoich tekstów wprowadzał oparte na nich uwagi i komentarze dotyczące własnych materiałów: etnonimów i toponimów, wierzeń i literatury ludowej. Powtarzając zaczerpniętą od Maciejowskiego informację o powiązaniach „Kurpiów-Gociów” z „Germanami-Gociami”, stawia przy niej tylko znak zapytania1. Brak zdecydowania Kolberga w ocenie porównań tego rodzaju i uleganie autorytetom ujawniło się w jego dziełach w kilku miejscach, w których zastanawiał się nad przyjmowanymi etymologiami etnonimu Mazur. Podał jedynie w wątpliwość, a nie zanegował, stanowisko Naruszewicza, Maciejowskiego i Lelewela, wywodzących pochodzenie Mazurów od Massagetów2. Odpowiadając na postawiony mu przez E.S. Świeżawskiego zarzut, w dłuższym wywodzie napisał: Otóż nie myśleliśmy bynajmniej stawać w obronie hipotez Naruszewicza, Bielowskiego i innych, których błąd niezupełnie zresztą dowiedziony co do pochodzenia Mazurów wykażą dopiero dalsze badania historyków i etnologów; obecne bowiem prace (np. co do tożsamości Manimów3 i Mazowszan i t. p.), jakkolwiek na uznanie zasługują, pomroki tej całkowicie nie rozjaśniły. Wszakże chętnie godzimy się na to, iż hipotezy Naruszewicza i dawniejszych autorów łatwo się dadzą obalić, już ze względów, że w starożytności, jak wiadomo, ludy wcale z sobą nie pokrewne, nosiły podobne lub zbliżone do siebie (czasami nawet podsunięte im) nazwy, które przez późniejszych historyków brane były za dowód ich jednoplemienności. – Mimo to, hipotezy rzeczone, jakkolwiek kruche, nabierają pewnej siły wówczas, gdy się je zwalczyć pragnie jedynie argumentami etymologii, która właśnie do postawienia ich dała pochop. Bo dlaczegóżby źródłosłów mas nie miał wpłynąć zarówno na utworzenie nazwy Massa-getow, Mez-ów (Maesia, Moesia), jak i na nazwisko Mazurów, a następnie doprowadzić do wniosku, jakoby ludy te w pewnym zostawały powinowactwie4. 1 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 52. O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 37. 3 Manimowie, przez Tacyta wymienieni jako jedno z pięciu najważniejszych plemion Lugiów zajmujących tereny między Odrą i Wisłą – identyfikowano ich z przeworską kulturą grobów jamowych. H. Łowmiański umieścił Manimów na terenie Opolszczyzny, zob. tegoż Początki Polski. Z dziejów Słowian w I tysiącleciu, Warszawa 1963, s. 235. 4 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 349. 2 606 �Zdecydowanie krytycznie natomiast ocenił wywód Gołębiowskiego, próbującego wywieść etnonim Huculi od czasownika „koczować”. Stwierdził: „Ale wykład ten, jedynie na pewnym podobieństwie dźwięków oparty, ani historycznie, ani etymologicznie usprawiedliwić się nie da”1. Kolberg w komentarzach dotyczących mitologii słowiańskiej wskazywał stosujących porównania uczonych, od których czerpał inspirację. Wymienił Z. Chodakowskiego, I. Rakowieckiego, N. Medyńskiego, W. Maciejowskiego, A. Tyszyńskiego, K. Szajnochę, A. Marcinkowskiego (Nowosielskiego), J. Papłońskiego, A. Mierzyńskiego, A. Kirkora, J. Sienkiewicza i E. Tyszkiewicza. Napisał: Dodajmy, że niektórzy jak np. Skorochód Majewski, Hanusz, Borkowski i t.d., podżegnięci porównawczymi pracami lingwistycznymi, historycznymi i innymi Anglików, Francuzów i Niemców (Jonesa, Burnoufa, Boppa, Grimma, Lassena, Kuina [winno być: Kuhna] i t. d.) w oznaczeniu stanowiska mitologicznego Słowian skłaniali się stanowczo ku Indiom wschodnim i Persji, gdy inni zwrócili badawcze swe oko ku sąsiadującym ze Słowianami Litwinom, Skandynawom i Czudom2. Sam także sięgał do Indii, np. próbując znaleźć wyjaśnienie nazwy diabła Rokity i wierzeń związanych z wężami3. Poszukiwał materiałów do porównań również na terenach jeszcze dalszych. Materiały pozwalające interpretować pozostałości wierzeń pogańskich w postaci kultu ciał niebieskich i żywiołów, takich jak woda i ogień, czerpał z Birmy, Kambodży i Sumatry, posługując się pracami Bastiana4. W ocenie porównań w zakresie mitologii, podobnie jak innych porównań, nie był konsekwentny. W liście do Jana Karłowicza napisał: Mówiąc o Wandzie, nie wspominałeś Pan przy nazwach wody o nazwie litewskiej wody = wanda. Krok także nader ważną musiał odgrywać rolę w starożytności, stąd być może, że pochodzi odeń także nazwa Olbrzymich Gór Krko-noszy, a może i Kr-pat (lud miejscami nazywa te góry, osobliwie Tatry – Krępak). Mimowolnie nasuwa się przy Kroku nazwa indyjskiego Kriszny, jak przy Wandzie nazwa Gangi – nimfy Gangesu. Mówiąc to, nie myślę wcale porównywać, a tym mniej identyfikować tych mitów z sobą5. 1 O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. 38. O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. XVII; błędny zapis „Kuin” powtórzył J. Gajek, zob. s. 559. 3 Tamże, s. 13, 80. 4 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 179 i nast. 5 Brulion listu do J. Karłowicza z 10 XII 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 189. 2 607 �W rozważaniach związanych z mitologią często powoływał się na pracę Kazimierza Szulca Mityczna historia polska i mitologia słowiańska (Poznań 1880), którą polecał m.in. portugalskiemu uczonemu Zófimowi Consiglieriemu Pedroso1. Autor Mitycznej historii polskiej…, subskrybent Ludu Kolberga jest przez Kolberga ceniony, także ze względu na stosowaną przez niego komparatystykę: Dzieło jego usiłuje przy pomocy badań porównawczych skreślić ogólny bogosłowia tego zarys i wytłumaczyć znaczenie mityczne wielu podań, niemniej kultu i odnośnych doń obrzędów u poszczególnych słowiańskich plemion, o ile z kronik i zebranych dotychczas materiałów uczynić się to dało. Niektóre z wywodów jego, należyte już w świecie naukowym zyskały uznanie2. Kolberg stosował porównania z odległymi czasami i terenami również w stosunku do utworów literatury ludowej. Wskazywał, w przypisie dołączonym do bajki Dydak i Dziad z mosiężną brodą „od Wyrzyska, Szamocina”, na podobieństwo występującego w niej gryfa do tworów wyobraźni obecnych w architekturze i podaniach w różnych stronach świata – w Kambodży, Chinach, na Litwie, w Ameryce, Egipcie, Grecji – i u różnych autorów, starożytnych, średniowiecznych oraz u Bastiana3. Niekiedy czynił to ostrożnie. Umieszczając w przypisach obszerne omówienie artykułu na temat Niniwy i Babilonu oraz tamtejszych wierzeń związanych z wieżą Babel, zaopatruje je w przypis: „Nasuwa się tu porównanie z kilkoma baśniami w zbiorze niniejszym zamieszczonymi […]”4. Dokonywane przez Kolberga próby porównań i śledzenie na ich podstawie zapożyczeń i wzajemnych wpływów, inspirowane głównie tradycją filologiczną, i wynikający stąd stosunek badacza do źródeł ocenić można dwojako. Porównania prowadzone na materiałach z sąsiadujących z sobą lub niezbyt odległych geograficznie i kulturowo terenów uzasadniały związki między grupami ludzi i przeciwstawiały się twierdzeniom o prawach wyłączności do rozwiązań kulturowych i istnieniu kultur izolowanych. Te natomiast, które miały na celu osadzenie zebranych przez Kolberga materiałów 1 Brulion listu do Z. Consiglieriego Pedroso z 15 VII 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 529. 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. VII. 3 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), pierwodruk: Kraków 1881, s. 98–99. 4 O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), pierwodruk: Kraków 1875, s. 361. 608 �w niekiedy nadmiernie szerokich kontekstach, nie znajdywały uzasadnienia i krytykowane były już za życia badacza1. Władysław Smoleński zaliczył Kolberga z wczesnego okresu jego działalności do „młodzieńców składających drużynę” zainteresowanych badaniem ludu, zainspirowanych ideami romantyzmu, którzy „przygotowania do studiów porównawczych nie mieli żadnego”2. Na zarzuty Biegeleisena, że sięga do mitologii różnych narodów i niewiarygodnych autorów, Kolberg odpowiedział następująco: Słabości tej, co do mitologii, nie myślimy wcale zaprzeczać […]. Nie obstając bynajmniej przy twierdzeniu, jakoby wszelkie bez wyjątku wywody i tłumaczenia Hanusza i Szulca miały za sobą słuszność i uzasadnienie, mamy jednak przekonanie, że są wśród nich i takie, którym dalsze na tej drodze badania gruntowności, a częstokroć i słuszności odmówić nie zdołają3. Długo później Krzyżanowski oceniał na korzyść Kolberga to, że zajmując się wyjaśnieniami zjawisk związanych z wierzeniami, „nie przesadzał w powtarzaniu modnych objaśnień »mitologicznych«”4. Kolberg zdawał sobie sprawę, że podobieństwo faktów kulturowych nie zawsze świadczy o ich wspólnym pochodzeniu czy zapożyczeniu: Dostrzeżone przez niektórych pewne (np. przez Połujańskiego) podobieństwo charakteru Kurpiów z mieszkańcami Karpat, jest w istocie niczym więcej jak psychologicznym wpływem swobody życia wśród gór karpackich i borów Mazowsza5. Szerokie stosowanie porównań świadczyło o niezwykłym u dokumentalisty kultur partykularnych, a tak bardzo charakterystycznym dla Kolberga przekonaniu o braku izolacji kulturowej i istnieniu uniwersaliów kulturowych. 1 Biegeleisen w zbiorowej recenzji dzieł Kolberga z roku 1886 stwierdził: „Mitologia to słaba strona Kolberga, chciałby on wierzenia ludu naszego wywieść wprost od Gangesu, przytacza więc z Hanusza (starego) i z Szulca niestworzone rzeczy”, H. Biegeleisen O. Kolberg: „Pieśni ludu polskiego”, Warszawa, 1857, „Lud, jego zwyczaje” i.t.d. tom 1, Warszawa, 1865: „Sandomierskie” […], „Biblioteka Warszawska” 1886, T. IV, s. 438. 2 W. Smoleński Oskar Kolberg: Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. I–II, Kraków 1885– –1886; „Kwartalnik Historyczny” R. 1: 1887, s. 280. 3 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 400. 4 J. Krzyżanowski Oskar Kolberg i jego dorobek…, s. 29. 5 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 67. 609 �Bliskość etnografii/etnologii z innymi dyscyplinami i interdyscyplinarny charakter jej/ich studiów sprzyjały nie tylko podejmowaniu i przejmowaniu przez Kolberga problematyki właściwej dla innych nauk i typowej dla nich terminologii, ale także stosowaniu zapożyczonych od nich metod interpretacji materiałów. Kolberg często łączył zadania etnografa i historyka. Stosował metodę retrogresywną, jedną z podstawowych metod badawczych historii, uznawaną za wersję chronologiczną metody porównawczej1. Zapisaną przez siebie pieśnią czy zanotowanym wyrażeniem, funkcjonującymi w kulturze mu współczesnej, posługiwał się jako źródłem informującym o czasie wcześniejszym. Tak postąpił, zaopatrując w komentarz pieśń oskarżającą panów-Lachów o starania u cesarza o przywrócenie pańszczyzny2, a także umieszczając w swoim zbiorze wiele pieśni mówiących o okrucieństwie tego systemu prawnego oraz związanych z nim obciążeń, takich jak np. tłoka3. Metodę retrogresywną, opartą zresztą na nieprawdziwych źródłach, stosował również wówczas, kiedy pragnął dotrzeć do genezy zjawisk kulturowych, m.in. ważnego dla niego fenomenu społeczno-kulturowego, jakim był etniczny naród polski. W procesie wyodrębniania się ze wspólnoty słowiańskiej przeszedł on, zdaniem Kolberga, okres związany z Chrobacją i Lechią, które pozostawiły wyobrażone i dostrzeżone przez badacza w terenie, a następnie zapisane w publikacjach cechy chrobackie u ludu krakowskiego4 oraz lechickie, nazwane „czysto-lechickimi znamionami”, którymi miał się odznaczać lud w Wielkopolsce5. Przestrzeń, główna kategoria geografii, została poważnie potraktowana w poglądach i pracach dokumentacyjnych Kolberga. Być może miała na to wpływ profesja jego ojca, powołanego przez Stanisława Staszica na profesora geodezji, miernictwa i innych nauk z zakresu topografii w Uniwersytecie Warszawskim, autora licznych prac z tego zakresu, w tym map6. Kolberg uznawał, że dla antropologii/etnologii niezbędne są wiadomości i czynności związane z geografią7. Badacz sumiennie lokalizował zapisywa1 J. Topolski Metodologia historii, Warszawa 1973, s. 422. O. Kolberg Pokucie cz. II (DWOK T. 30), s. 244 i in. 3 O. Kolberg Pokucie cz. I (DWOK T. 29), s. 206. 4 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. III, 73. 5 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. I. 6 O Juliuszu Kolbergu zob. też: A. Skrukwa Życie Oskara Kolberga w Warszawie w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 17–18 i 26–27. 7 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 8. 2 610 �ne i opisywane przez siebie wytwory i zachowania kulturowe. Zalecał, aby przy publikacji pieśni „[…] wymienioną była przy każdej z nich wieś, z której pieśń pochodzi lub gdzie słyszaną była, co dla etnografów jest rzeczą nader ważną”1. Interesował się granicami badanych przez siebie grup etnograficznych, a także zasięgami wierzeń i zwyczajów. O terenie zasiedlonym przez Kurpiów, opierając się na przypisanych im obiektywnych cechach ich kultury, a nie na samoidentyfikacji, napisał: Rozległość tej krainy Kurpiów nie jest dostatecznie określoną […]. Tu mówi autor [A. Zakrzewski – Z.J.] o dzisiejszym rozsiedleniu Kurpiów, prostując zbyt rozlegle rozciągnięte ich granice przez Winc. Pola i Zygm. Glogera: twierdzi, że ludność kurpiowska tworzy obecnie dwie oddzielne, nie stykające się z sobą wyspy etnograficzne: północną i południową […]. Druga, południowa, mieści się na prawym brzegu Bugu […]. Tu ludność kurpiowska zatraciła w daleko znaczniejszym stopniu swoją odrębność etnograficzną i dlatego ścisłe oznaczenie jej granic dzisiejszych nie jest rzeczą łatwą2. Interesując się diabłem Borutą, zauważył: […] miał wszakże tutaj, w Łęczyckiem, jak się zdaje, swe rodzinne gniazdo […]. Czy atoli duch ten miał w istocie ogólne, wszechświatowe, czy też tylko lokalne jedynie […] znaczenie, wykażą dopiero dalsze a gruntowne na tym mało jeszcze obrobionym polu podjąć się mające badania3. Dziękując za dostarczone informacje na temat Sobótek, stwierdził: Są one jednak dostateczne dla potwierdzenia mniemania, iż palenie sobótek w Zielone Święta nie przechodziło poza granice obwodów Miechowskiego i Olkuskiego, gdyż w Kieleckiem i Stopnickiem palono je zawsze w wigilię św. Jana4. Znajomość zasięgów występowania wytworów i zachowań kulturowych miała pomóc w odtworzeniu procesu ich zmian: 1 Brulion listu do J. Karłowicza z 21 X 1878 r. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 168. O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. VIII. 3 O. Kolberg Łęczyckie (DWOK T. 22), s. IV. 4 Brulion listu do ks. W. Siarkowskiego z 7 XII 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 302. 2 611 �Niektóre ze zwyczajów starodawnych, po lewym brzegu Wisły sporadycznie jeszcze zachowanych, tu już od początku bieżącego stulecia wyszły z użycia. Ognie sobótkowe, czyli świętojańskie, pogasły wcześniej niż na lewym tej rzeki brzegu, lubo i tutaj także, mianowicie od strony wschodniej, pewne jeszcze pozostawiły swej bytności ślady1. Dokumentowane fakty umieszczał Kolberg w granicach regionów, które dostarczały jednocześnie ram dla przygotowywanych tomów Ludu i Obrazów etnograficznych. Wyznaczył plan swoich prac, który „[…] ogarnia wszystkie ziemie dawnej Polski”2, pisał o „etnologicznych granicach Polski”3. Pozostawił itineraria podróży badawczych i poznawczych, przy czym granice zaborów, istniejące od wielu już lat, odczuwał jako uciążliwy, ale jednocześnie oczywisty element rzeczywistości, w odróżnieniu od autorów żyjących w czasie bezpośrednio po dokonaniu podziału Polski, np. Juliana Ursyna Niemcewicza4. Po opuszczeniu w roku 1871 zaboru rosyjskiego i osiedleniu się w zaborze austriackim traktował siebie jako „emigranta”5. Kolberg nie stosował w swoich pracach metody kartograficznej (atlasowej), uznanej za ważną w etnografii6. Zdawał sobie jednak sprawę z jej użyteczności w lokalizacji zjawisk kulturowych i w wyjaśnianiu ich dynamiki. Zainteresowany ogniami świętojańskimi, napisał: Wielce pouczającym byłoby […] obok wskazania na mapie linii demarkacyjnej tych miejsc, gdzie panują ognie świętojańskie i tych, gdzie je niecą w Zielone Świątki, o ile linię taką nakreślić by się jeszcze dało przy stopniowym ich zatracaniu, wskutek rosnącego z każdym dniem u ludu do obrzędów dawnych zobojętnienia7. Korzystanie z informacji statystycznych uznał Kolberg za potrzebne w antropologii/etnologii8. Nie gromadził jednak i nie opracowywał ma1 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. VII. List do J.I. Kraszewskiego z 20 X 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 268. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. XI. 4 M. Nalepa Granice państwowe, narodowe i kulturowe w prozie wspomnieniowej Juliana Ursyna Niemcewicza, „Wrocławskie Studia Wschodnie” 2019, T. 29, s. 9–31. 5 Brulion listu do J. Wernerowej z 17 II 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 415. 6 Por. M. Pokropek Metoda etnogeograficzna, w: Metody etnologii cz. 1, red. E. Z. Szulc, Warszawa 1981, s. 61 i nast. 7 O. Kolberg Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), pierwodruk: Kraków 1885, s. II. 8 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 8. 2 612 �teriałów metodami statystycznymi. Oczekiwania wobec statystyki, przede wszystkim etnicznej, przedstawił w przypisie: Statystyka winna tu przyjść w pomoc etnografii. Zadaniem jej byłoby wykazać tu cyframi gęstość osiedlenia się ludności polskiej, ruskiej i żydowskiej, czego dotąd, jak mniemamy, dokładnie jeszcze nie spełniła1. Psychologia nie została wymieniona na, niezamkniętej zresztą, liście dyscyplin niezbędnych antropologii/etnologii, przytoczonej przez Kolberga za omawianą książką Maksymiliana Perthy’ego. Przedstawiając pracę Friedricha Müllera, kolejnego recenzowanego przez siebie autora, Kolberg zauważył, iż ten uznał, że w badaniach antropologicznych „zbyt mało uwzględniano dzieje i duchowo-społeczny, więc psychiczny ludów ustrój” 2. Dostrzegł istnienie etnopsychologii i zadanie etnografii oraz etnologii w dostarczaniu materiałów tejże subdyscyplinie3. Interesujące go wierzenia ludowe rozpatrywał z „psychologicznego jak i historycznego stanowiska”4. W swoich pracach dokumentatora kultury ludowej realizował to zadanie, wprowadzając do ich programu pojęcie psychologiczne „charakteru” i po części psychologiczne „typu” grup ludu oraz gromadząc dane ich dotyczące. Krytyka materiałów Kolbergowi stawiano zarzut braku krytyki w stosunku do źródeł zastanych, które włączał do swoich tomów i tek. Nie stosował on selekcji w dołączanych do nich materiałach znajdywanych w publikacjach, przede wszystkim w gazetach i kalendarzach. Był przekonany o bezpośrednich związkach niektórych przez siebie dokumentowanych faktów kulturowych ze Słowiańszczyzną przedchrześcijańską i starożytnym Wschodem. Przykładami mało krytycznej postawy jest umieszczenie tekstów literackich, m. in. Ignacego Danielewskiego, Emmy z Kurowskich Puffke czy Franciszka Morawskiego, wśród utworów ludowych5. Kolberg miał jednak świadomość 1 O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. VIII. O. Kolberg Studia, rozprawy…, s. 15. 3 Tamże, s. 18. 4 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 109. 5 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), s. 67 i nast.; s. 116 i nast. oraz s. 217 i nast. 2 613 �możliwości zniekształcania tekstów ludowych i wymyślania utworów za takie podawanych. Przytoczył, za „Przyjacielem Ludu”, „rozmowę o gadkach gminnych dwóch […] panów” potwierdzającą wiedzę, że „[…] owe drogie pamiątki patriarchalnej ludu naszego przeszłości, częstokroć też tylko nazwę takowych nosząc, niczym więcej nie są, jak wymysłami ich mniemanych zbieraczy”1. Niezajmowanie się krytyką Kolberg tłumaczył brakiem czasu i przenosił odpowiedzialność za nią na specjalistów: Autor, jako zbieracz, w nawale zatrudnień ograniczyć musiał swą czynność krytyczną na autentycznym i sumiennym przedstawieniu choćby najdziwaczniejszych piśmiennych i ustnych źródeł, na skromnej jedynie uwadze nad ich kompetencją i krótkim na ich znaczenie poglądem. Ocenę ich rozleglejszą i gruntowniejszą, jak i głębsze nad nimi studia pozostawia on specjalistom w każdej z owych gałęzi wiedzy2. Wielokroć powtarzał, że jako zbieracz nie ma obowiązku krytycznej oceny gromadzonych materiałów: Prawda też, żeśmy się nie zapuszczali w krytyczne każdego zdobytego szczegółu ocenienie, gromadząc po największej części materiał surowy, bo czynność taka należy do przeszłego mitologa, a nie do zbieracza3. Odpowiedzialnością za wiarygodność źródła obarczał jego autora: Czyniąc to, nie zaniedbaliśmy cytować nazwiska autorów i pism, i w ogóle źródła, skąd szczegół dany został poczerpnięty, albo też w braku tej wiadomości ustęp cytowany zawrzeć w nawiasie lub cudzysłowie, dając tym samym do zrozumienia, że odpowiedzialność za podaną w nim treść spada na karb pisarza przemawiającego w imieniu ludu; nasze zaś własne uwagi i poglądy, o ile takowe w toku pisania się nastręczały, zwykliśmy najczęściej mieścić w notkach na dole stronicy lub w przypisach do dzieła, o którym to postępowaniu niejednokrotnie w dawniejszych naszych napomykaliśmy dziełach4. 1 Tamże, s. 239. O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 392. 3 O. Kolberg Krótka replika jako odpowiedź na recenzję…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 415. 4 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. VIII. 2 614 �Powracał do roli, jaką przeznaczył dla „przypisów” i „notek” w swoim tekście: […] w przypisach zaś i notkach dawaliśmy wyciągi i komentarze to dłuższe, to krótsze z dzieł różnych, polskich i zagranicznych, z broszur, gazet, listów itd., nader rzadko wdając się w bliższą ich ocenę, bo nie było to naszej pracy zadaniem […]1. Pragnąc wesprzeć swe stanowisko, powołuje się na opinię Berwińskiego: „o przedwczesnej krytyce i w ogóle o manii krytycyzmu i tworzenia systematów […]” 2. Zaniedbania przez Kolberga krytyki źródeł nie można tłumaczyć przyjętym przezeń programem gromadzenia „surowych” materiałów. Materiały gromadził przecież dla celów naukowych. Niedostatek krytyki źródeł u Kolberga miały swe podstawy w ówczesnym poziomie rozwoju etnografii i innych nauk społecznych, a także w braku określenia charakteru źródeł etnograficznych oraz w niedocenieniu sprawdzania ich wiarygodności, ponadto w nierównym przygotowaniu badacza do realizacji różnych podejmowanych przez niego zadań. Kolberg nie był jednak bezkrytyczny. Wskazywał niekiedy na swe wątpliwości wobec wiarygodności źródła czy też dostrzeżonego w literaturze twierdzenia lub je dyskwalifikował. Wątpliwościom dawał wyraz, posługując się znakami zapytania, a sprzeciwom – wykrzyknikami3, pozwalającymi mu uniknąć komentarzy. Znaki zapytania stawiał m.in. w dokumentowanych bo zasłyszanych opowiadaniach dotyczących spraw bieżących badanych społeczności, kwestionując wiarygodność ich szczegółów i, tym samym, osób o nich opowiadających 4. Dobry przykład zawierający krytykę w przypisie źródła zacytowanego w tekście głównym znajdujemy w części pierwszej Krakowskiego: „Błędne to twierdzenie prostujemy w ten sposób […]”5. Uwagi krytyczne, poza przypisami, Kolberg umieszczał również w tekście głównym. Były to m.in. sceptyczne uwagi dotyczące fantastycznych koncepcji etnogenetycznych i niektórych porównań sięgających czasów starożytnych. 1 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 393. O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 392. 3 Por. O. Kolberg Mazowsze cz. II (DWOK T. 25), pierwodruk: Kraków 1886, s. 291 i nast. 4 Por. O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. 95. 5 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 112. 2 615 �Badacz krytycznie ustosunkowywał się także do idealizacji przeszłość ludności wiejskiej na terenach Rzeczypospolitej. Był przeciwny, o czym napisaliśmy, pańszczyźnie. Stwierdzenie wyrażone w artykule Wiktora Czajewskiego o nasilaniu się zabobonów skomentował (znowu w przypisie): Autor snać przypuszcza, iż dawniej nierównie mniej było tego rodzaju zabobonów, guseł i t. p., – co nam, zapatrującym się na istotę i rozwój lub zanikanie wierzeń ludowych z psychologicznego jak i historycznego stanowiska, czystym wydaje się niepodobieństwem1. Na uwagę zacytowaną z „Szematów” – odpowiedzi na ankietę rozesłaną przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu, nadesłaną w roku 1859: „Związki małżeńskie już się nie zawierają wedle serca, ale wedle interesu”, zareagował: Tu zachodzi pytanie, czy i dawniej pod tym względem mogło u chłopów być lepiej, skoro zważymy większą ich wówczas tak od woli ojcowskiej, jak i pańskiej zależność2. Sposób interpretowania materiałów z „Szematów” świadczy o stosowaniu przez Kolberga zarówno zewnętrznej krytyki źródła, związanej z okolicznościami jego powstania oraz osobą autora, jak i wewnętrznej, dotyczącej jego treści: Wśród szematów […] znaleźliśmy jeden, w którym np. o mieszkańcach Wronczyna pod Stęszewem, widocznie nader pochlebne (zapewne ręką życzliwego kapłana miejscowego skreślone), wyczytałem zdanie […]3. Badacz dostrzegł małą wiarygodność w opisie rzeczywistości w książeczce ks. Symforiana Tomickiego, ogłoszonej w celach wychowawczych: „Ks. S. Tomicki w dziełku Mądry Wach (Poznań 1866), malując nam wieś, raczej taką, jaką by widzieć pragnął niż jaką jest w rzeczywistości […]”4. Jednocześnie zdawał sobie sprawę z pożytku, jaki korzystanie z wielu źródeł przynosi dla pozyskania prawdziwego obrazu. Posługując się nadal opisem Wronczyna, stwierdził: 1 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 109. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. III (DWOK T. 11), s. 117. 3 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 47–48. 4 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), s. 47. 2 616 �Relacja ta o świetnych głównie stronach charakteru ludu wrączyńskiego dałaby się i do wielu innych wsi zastosować, gdybyśmy z innych źródeł nie wiedzieli, że są niestety i strony ujemne, których przemilczeć sumiennemu nie godzi się sprawozdawcy1. Kolberg nie poprzestał na ogólnie sformułowanych uwagach obciążających autorów odpowiedzialnością za przekazywane przez nich wiadomości, o czym informował przytoczony już przez nas cytat. Niekiedy, choć niezbyt często, wymieniał, w różnych kontekstach i formach, tych, którym zarzucał podawanie nieprawdziwych danych. Wykrzyknikiem opatrzył uwagę Łukasza Gołębiowskiego, że lud na Pokuciu nie jest pochodzenia słowiańskiego2. Kilkakrotnie protestował i podawał w wątpliwość stwierdzenia Szczęsnego Morawskiego zawarte w jego książce Pra-Słowianie i Pra-Łotwa, dwa wydania, Petersburg 1851 i Kraków 18823. Wieloma znakami zapytania i wykrzyknikiem oznaczył próby powiązania przez Antoniego Schneidera miejsc w Artasowie i okolicy z postaciami z mitologii słowiańskiej4. Nie uwierzył zapewnieniom Wójcickiego, że opublikowany przez niego obrazek wesela jest „wiernie skreślony”, dostrzegł w nim jednakże cechy pozytywne: Mimo tego zapewnienia, opis jego, ukazując w wrażeniach pewną afektację (równie jak i podany z upiększeniami opis Hofmanowej, obacz Lud Ser. XVI. Str. 139) nie daje gwarancji, żeby dykcja onego zupełnie była wierną. Że jednak zawiera on mnóstwo szczegółów (osobliwie pieśni) niewątpliwie z natury wziętych, więc pominąć go na tym miejscu, nie uważaliśmy za rzecz stosowną5. Jako wzięty „nie z natury” traktuje także opis Sobótek przedstawiony przez Ignację Piątkowską: Co się zaś tyczy wyżej wspomnianego opisu sobótek […] to powiemy, że skreślony on tam został wprawdzie szczegółowo i nader barwnie, lecz nie z natury, tylko z opisów wyjętych z dawnych dzieł i czasopism, z czego utworzono udatny ob1 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 49–50. O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. 34. 3 Por. O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. 5; tegoż Ruś Czerwona cz. I (DWOK T. 56), s. 23. 4 O. Kolberg Ruś Czerwona cz. I (DWOK T. 56), s. 18. 5 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 212–213. 2 617 �razek przypuszczalnego jego niegdyś obchodu w ziemi sieradzkiej, gdyż dziś, jak sama pani Piątkowska przyznaje, włościanie tam już sobótek nie palą1. Stosunek do omawianego tekstu i autora wynikał także z poglądów społecznych i politycznych Kolberga. Zaprotestował on przeciwko ustaleniom oficera carskiego P. Bobrowskiego na temat zróżnicowań językowych i etnicznych Słowiańszczyzny wschodniej, zawartych w dwutomowej pracy Grodnenskaja gubernija (S. Peterburg 1863). Opatrzył je, dostrzegając w innych swoich notatkach materiałowe wartości książki i często cytując jej autora, obszernym komentarzem rozpoczynającym się od słów: „Cały ten wywód językowy jest więc samowolny, dążnościowy, brany z punktu widzenia moskiewskiego rządu”2. Surowym krytykiem okazał się Kolberg, recenzując w obszernym artykule książkę Zygmunta Glogera Obchody weselne cz. I (Kraków 1869). Czuł się w obowiązku zabrać głos w sprawach stanowiących przedmiot zainteresowań dyscypliny, którą uprawiał, i działań autora, który należał do jego środowiska intelektualnego. Uwagi dotyczyły spraw metodycznych: niedostatku materiałów, ograniczenia źródeł do „cywilizacji narodu”3, nieuprawnionych porównań. Odnosiły się także do twierdzenia Glogera, że pod wpływem hierarchicznego porządku Rzeczypospolitej „wyrabiała się nowa jednolitość obyczajów wszystkich ziem polskich” 4, generalnego dyskredytowania przez niego materiałów dotyczących terenów polskich gromadzonych przez uczonych niemieckich czy kulturowego zrównywaniu Litwy z Polską i Rusią 5. Gloger, zapowiadający opublikowanie tomu drugiego Obchodów, tomu tego nie wydał, być może na skutek krytyki Kolberga. Zrezygnował także, w późniejszych swoich pracach, z ujęć porównawczych i prób syntetyzowania 6. Kolberg znał osobiście Glogera, uznawał za ważne jego kolekcje archeologiczną i etnograficzną, cenił jego badania, w jednym ze swoich listów nazwał go „jednym z najżarliwszych archeologii i etnologii uprawiaczy i popleczników”7. 1 O. Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. 97–98. O. Kolberg Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), s. 476. 3 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych… w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 303. 4 Tamże, s. 267. 5 Tamże, s. 285, 293 i in. 6 Z. Jasiewicz Zygmunt Gloger (1845–1910), w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, T. 5, red. K. Ceklarz, A. Spiss, J. Święch, Kraków 2019, s. 51. 7 Brulion listu do Z. Glogera z 1 VI 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 438. 2 618 �Wiele lat później, bo w roku 1890, Kolberg powraca do oceny Obchodów weselnych Glogera. Komplementując autora jako „światłego męża”, „wyprzedzającego innych”, o dziele napisał: […] było pierwszą na większe rozmiary przedsięwziętą pracą porównawczą całego tego obrzędu, a lubo dla braku potrzebnych materiałów, których liczba wówczas jeszcze była zbyt szczupła, nie zdołało ono, jak zamierzało, ogarnąć i powiązać wszelkich tego obrzędu szczegółów i odcieni na obszarze byłej Rzeczypospolitej, dziś, gdy materiału przybyło […] staje się ono wielce ułatwiającym a nawet niezbędnym podręcznikiem […]1. W rozdziale Wesele tegoż tomu Mazowsza, podkreślając wartość dobrze udokumentowanych materiałów zebranych przez Glogera i możliwość ich zestawienia dla celów porównawczych z materiałami zebranymi przez siebie i innych na wyraźnie określonym terenie, stwierdził; Z dzieła tego [Obchodów weselnych – Z.J.] pozwalam sobie wyjąć jedynie wiadomości dotyczące okolic Tykocina oraz pewnych osad Podlasia zabużańskiego i Mazowsza północno-wschodniego, t.j. miejscowości osobiście pod względem obchodu weselnego przez autora zbadanych2. Kolberg zwykle unikał krytyki autorów prac, z których korzystał, lub posługiwał się ową krytyką ostrożnie. Zgromadziwszy materiały dotyczące pieśni i gry obrzędowej „Zelman”, dopiero w końcowym przypisie, dołączonym do I tomu Pokucia, zaprzeczając przy pomocy wykrzyknika znalezionej w publikacjach interpretacji genezy święta Rachmanski Wełyk-deń, dodał: „Nie większą zapewne wartość naukową ma i wywód gry w Zelmana od Żyda Zelmana”3. Unikanie krytyki, o czym już napisałem, nie było jednak regułą. Kolberg, będąc w przyjaźni z Seweryną i Franciszkiem Duchińskimi, w oparciu o badania Kopernickiego delikatnie podał w wątpliwość twierdzenie Duchińskiego, zaliczającego „Moskali” do „rasy turańskiej” i wyłączającego ich z „rasy słowiańskiej” 4. Wielokrotnie powoływał się na prace Ryszarda Berwińskiego, z tą najważniejszą, jaką 1 O. Kolberg Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. IX–X. Tamże, s. 125. 3 O. Kolberg Pokucie cz. I (DWOK T. 29), s. 351; por. również Z. Jasiewicz Pieśń i gra obrzędowa „Zelman” u Oskara Kolberga i innych. Materiały i interpretacje, „Lud” T. 101: 2017, s. 284. 4 Brulion listu do S. Duchińskiej z 20 II 1879, Korespondencja… cz. II, (DWOK T. 65), s. 222. 2 619 �były Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki (Poznań 1854)1, o wyjątkowym, ze względu na podejście teoretyczne, znaczeniu w historii etnografii i folklorystyki polskiej, oraz na te, które dokumentowały folklor Wielkopolski. Korzystał z zawartych w nich materiałów2, polecał je swoim korespondentom 3. W części VII Wielkiego Księstwa Poznańskiego uznał za trafne rozważania Berwińskiego nad czarami i zabobonami jako podstawą „artystycznych i etycznych kreacji ludu”. Zrelatywizował jednakże jego stwierdzenie, że w czasach im współczesnych nie ma już możliwości odtworzenia przy pomocy zasłyszanych wśród ludu podań i zaobserwowanych praktyk elementów kultury przedchrześcijańskiej. Dowodził, że opublikowane w tymże tomie materiały, mimo twierdzeń Berwińskiego, będą sprzyjać rozwojowi badań wykorzystujących materiały etnograficzne do rekonstrukcji dawnej mitologii4. Dla poparcia swego stanowiska zacytował Teobalda Klepaczewskiego, który w swoim rękopisie napisał, że Berwiński, będący początkowo wielbicielem literatury ludowej, w Studiach popadł z jednej ostateczności w drugą, zanegował posiadanie przez lud tradycji wierzeniowych i odrzucił jego podania jako wniesione z zewnątrz i bezwartościowe5. Z arbitralnym stwierdzeniem Ryszarda Berwińskiego o braku zdolności twórczych ludu, o czym już napisaliśmy, nie mógł się Kolberg zgodzić. Nie odmawiał jednak wartości dziełu Berwińskiego: Praca wszakże Berwińskiego ściśle i sumiennie, mimo uprzedzeń jego z niedokładnej ludu znajomości pochodzących dokonana, będzie zawsze przy dalej prowadzonych w tym kierunku poszukiwaniach nader użyteczną, stawiając obok nieuzasadnionych przypuszczeń i argumenta, którym słuszności odmówić niepodobna6. 1 Kolberg korzystał także z drugiego wydania tej pracy pt. Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych, Poznań 1862, które polegało tylko na zmianie tytułu na bardziej atrakcyjny i wymianie strony tytułowej. 2 Zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 14, 23, 24, 29 i in.; brulion listu do T. Klepaczewskiego z 28 II 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 326–327; brulion listu do T. Klepaczewskiego z 12 IV 1881 r., tamże, s. 515. 3 Brulion listu do M.W. Dębickiego z 13 IX 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 499. 4 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. VIII–IX. 5 Tamże, s. 78. 6 O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. XVI. Stanowiska Kolberga nie przyjął Kopernicki. W swoim cennym studium wymienił Berwińskiego wyłącznie jako badacza „rzeczy 620 �Kolberg, tylko wyjątkowo stosujący krytykę, jednocześnie zdecydowanie bronił znaczenia i sposobu publikowania gromadzonych przez siebie materiałów. Cierpliwie wyjaśniał Lenartowiczowi, dlaczego nie usunął spośród zebranych pieśni przed ich publikacją „nędznych wierszydeł”1. Obszernie odpowiedział na wspomniane już krytyczne recenzje Biegeleisena i Franki, na pierwszą z nich tekstem pozostawionym w rękopisie 2, bo wycofanym z redakcji „Biblioteki Warszawskiej” po wymianie listów z jej redaktorem Józefem Plebańskim3, zaś na drugą – repliką opublikowaną w „Kwartalniku Historycznym”4. Teksty te są szczegółowe, niepozbawione ostro wyrażonego sprzeciwu wobec ich treści oraz oceny autorów. W odpowiedzi na recenzję Biegeleisena Kolberg napisał: „Wady, jakie cechują jego recenzję, stara się w następstwie recenzent zrzucić na samego autora, co dla piszącego jest rzeczą nader wygodną”5. W replice na recenzję Franki stwierdził: […] uczyniony przez sz. recenzenta zarzut bezkrytyczności i niesforności podanego materiału, bez podania szczegółowego, co jest w nim mylnym i nieautentycznym i w jaki sposób sprostowanym być winno, powiedziany jako frazes gołosłowny, bo nie poparty dowodami rzecz rozjaśniającymi, żadnej wartości naukowej ani w oczach publiczności, ani w oczach autora mieć nie może6. Inaczej reagował Kolberg na uwagi Ceslawa Neymanna dotyczące spraw językowych i etnicznych, przekazane korespondencyjnie i w recenzji cz. I i II Pokucia opublikowanej w czasopiśmie „Kiewskaja Starina”7. Był wdzięczny za pomoc okazaną w sprawach językowych: ludowych” z Wielkopolski i pominął jego Studia o literaturze ludowej… Por. I. Kopernicki O etnografii i etnologii…, s. 19. 1 T. Lenartowicz do O. Kolberga z 25 III 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 68 oraz list do T. Lenartowicza z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 70. 2 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 391–411. 3 Brulion listu do J. Plebańskiego z 12 II 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 411 i nast. 4 O. Kolberg Krótka replika jako odpowiedź na recenzję…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 412–415. 5 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 408. 6 O. Kolberg Krótka replika jako odpowiedź na recenzję…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 415. 7 Recenzja cz. I i II Pokucia napisana przez C. Neymanna została przetłumaczona i zamieszczona w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 275–285. 621 �Dzięki poczynionym łaskawie przez Szan. Pana uwagom twierdzenia me będą – jak się spodziewam – dokładniejsze i pełniejsze – gdyż w każdym wątpliwym razie do Niego (jeśli pozwolisz) po radę udać się nie omieszkam1. Na uwagę poczynioną przez Neymanna, że Kolberg nie powinien do Rusi włączać Wielkorosji, bo: W takim określeniu tkwi i omyłka etnograficzna i dla Rusinów obraza. Rusin bardzo się obraża, gdy go za południowego Moskala mają. Grupa wielkorosyjska ma swoje narzecza i podnarzecza, a grupa rusińska swoje2, Kolberg tłumaczył się, że czerpał wiedzę z dawno już wydanej pracy Szafarzyka3, co już odnotowaliśmy. Cenił Neymanna i przyjmował jego uwagi, bo nawiązał z nim kontakt za pośrednictwem Kopernickiego i uznał w nim człowieka, który potrafił być pomocny i rozumiał znaczenie jego prac. * Znaczenie Kolberga i jego dzieła dla etnografii/etnologii potwierdzają kolejne opracowania jej/ich historii przedstawiające badacza i omawiające jego prace. Obecność Kolberga, z zebranymi przez niego materiałami, metodami ich gromadzenia, porządkowania i interpretacji, wykracza jednakże poza granice studiów z zakresu historii dyscypliny. Najważniejszą przyczyną trwałego zainteresowania tymi pracami jest źródłowa wartość dokumentacji kultury ludowej utrwalonej w nich przez Kolberga, wykorzystywanej przez następujące po sobie pokolenia etnografów/etnologów/antropologów, dysponujących coraz to doskonalszymi narzędziami badawczymi, sięgających po materiały Kolbergowskie dla rozwiązywania ważnych w ich czasach problemów badawczych – etnografów/etnologów/antropologów przekonanych i przekonujących się, jak wiele w nich mogą jeszcze odkryć i w jak różny sposób je interpretować. 1 Brulion listu do C. Neymanna z 7 IV 1884 r., w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 270. 2 List C. Neymanna do O. Kolberga z 10 IV 1884 r., tamże, s. 271. 3 Brulion listu do C. Neymanna z 9 VI 1884 r., tamże, s. 273. 622 �Spis rycin1 1. Rkp. terenowy Kolberga z Ciepielewa i Pułtuska (Arch. PTL, teka 43 Miscellanea, sygn. 1352, k. 44v.), zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego w pracach Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II), s. 104. Rkp. terenowy Kolberga z Walichnów (Arch. PTL, teka 43 Miscellanea, sygn. 1352, k. 48v.), zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego … (DWOK T. 85/II), s. 104. Rkp. terenowy Kolberga z Parcic (Arch. PTL teka 43 Miscellanea, sygn. 1352, k. 48r.), zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (DWOK T. 85/II), s. 104. Rkp. terenowy Kolberga z Łomży (Arch. PTL teka 43 Miscellanea, sygn. 1352, k. 93r.), zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego … (DWOK T. 85/II), s. 104. „Proszowiacy”. Rycina nieznanego autora dołączona do artykułu Kolberga Proszowiacy, „Kalendarz Ilustrowany” J. Jaworskiego na rok 1869, s. 117. „Okrężne. Mogilany pod Krakowem. Podług rysunku T. Konopki”. Do druku przerysował W. Gerson. Rycina dołączona do artykułu O. Kolberga Krakowiacy. Etnografia słowiańska, „Kłosy” 1871, T. XIII, nr 318, s. 77. „Opatkowice i Mogilany pod Krakowem. Rys. z natury T. Konopka”. Do druku przerysował W. Gerson. Rycina dołączona do artykułu O. Kolberga Krakowiacy. Etnografia słowiańska, „Kłosy” 1871, T. XIII, nr 318, s. 77. Dom z Zakrzewka. Rys. nieznanego autora (Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/III k. 57), nazwę „Zakrzewko” dopisał Kolberg. Wnętrze domu z Zakrzewka. Rys. nieznanego autora (Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/III, k. 56). Pod rys. notatki Kolberga: „szafa i meble ciemno­ 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 1 Ryciny 5–12 zostały odnalezione już po wydaniu odpowiednich tomów monograficznych. 623 �wiśniowe”, „kołdra biała”, „poduszki i pierzyny z materyi w kratki czerwone lub niebieskie, łóżko wysuwane”. 10. Stołek i zydel. Rysunki nieznanego autora z jego podpisem (Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/III, k. 55), nazwę „Zakrzewko p. Toruniem” dopisał Kolberg. 11. Baba, ostatni snop zwożony po wygrabieniu pola. Rysunek nieznanego autora podpisany przez Kolberga, z jego notatką „Grudziądz”, niżej uwaga Kolberga: „Okrężne dopiero po wszystkich zbiorach” (Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354, k. 58). 12. Kapliczka Matki Boskiej Skępskiej w Zakrzewku. Rys. nieznanego autora, nazwę „Zakrzewko” dopisał Kolberg (Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354, k. 58). �1. Rękopis terenowy O. Kolberga z Ciepielewa i Pułtuska, zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (T. 85/II), s. 104. �2. Rękopis terenowy O. Kolberga z Walichnów, zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (T. 85/II), s. 104. �3. Rękopis terenowy O. Kolberga z Parcic, zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (T. 85/II), s. 104. �4. Rękopis terenowy O. Kolberga z Łomży, zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (T. 85/II), s. 104. �5. „Proszowiacy”. Rycina nieznanego autora. �6. Okrężne. Mogilany pod Krakowem. Podług rysunku T. Konopki. �7. Opatkowice i Mogilany pod Krakowem. Rys. z natury T. Konopka. �8. Dom w Zakrzewku (pow. Toruń). Rysunek nieznanego autora, nazwę „Zakrzewko” dopisał Kolberg. �9. Wnętrze domu w Zakrzewku (pow. Toruń). Rysunek nieznanego autora, pod rys. notatki Kolberga: „Szafa i meble ciemnowiśniowe, kołdra biała, poduszki i pierzyny z materyi w kratki czerwone lub niebieskie, łóżko wysuwane”. �10. Stołek i zydel. Rysunki nieznanego autora z jego podpisem, nazwę „Zakrzewko p. Toruniem” dopisał Kolberg. �11. Baba (ostatni snop zwożony po wygrabieniu pola). Rysunek nieznanego autora podpisany przez Kolberga z jego notatkami: „Grudziądz” i „Okrężne dopiero po wszystkich zbiorach”. �12. Kapliczka Matki Boskiej Skępskiej w Zakrzewku. Rysunek nieznanego autora, nazwę „Zakrzewko” dopisał Kolberg. ��ISBN 978-83-95-9125-8-0 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Dzieła wszystkie Subject The topic of the resource etnografia ; kultura tradycyjna ; folklor ; Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1916-1890) Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OSKAR KOLBERG. CZŁOWIEK I DZIEŁO ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 85/II INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �OSKAR KOLBERG CZŁOWIEK I DZIEŁO Część II STUDIA MONOGRAFICZNE Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Elżbieta Millerowa, Danuta Pawlakowa, Maciej Prochaska Poznań 2024 �Copyright © by: Instytut im. Oskara Kolberga & authors Poznań 2024 Rada Naukowa Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący Jan Adamowski, Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska Recenzenci dr hab. Piotr Grochowski, prof. UMK dr Weronika Grozdew-Kołacińska dr Agata Kusto dr Arleta Nawrocka-Wysocka Skład i łamanie Jacek Grześkowiak Wydano ze środków Ministra Edukacji i Nauki ISBN 978-83-95-9125-8-0 Druk i oprawa Zakład Poligraficzny Moś & Łuczka �Spis treści Od wydawców s. 7 Piotr Dahlig Oskar Kolberg jako muzykolog i etnomuzykolog s. 9 Danuta Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego w pracach Oskara Kolberga s. 75 Maciej Prochaska Kompozycje Oskara Kolberga s. 137 Elżbieta Millerowa Literatura ludowa w zbiorach Oskara Kolberga s. 179 Ewa Antyborzec Oskar Kolberga jako badacz terenowy i autor monografii etnograficznych s. 397 Zbigniew Jasiewicz Etnografia Oskara Kolberga s. 539 Spis rycin s. 623 ��Od wydawców Część II publikacji Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło zawiera prace kilku autorów, poświęcone różnym dziedzinom działalności twórczej, badawczej i wydawniczej autora Ludu. Sprofilowane tematycznie, w zamierzeniu składać się mają na całościowy obraz dorobku Kolberga, począwszy od jego prac kompozytorskich i popularyzujących muzykę ludową aż po dokumentację wszystkich przejawów kultury wsi w ujęciu regionalnym, a więc obok muzyki, także literatury ludowej i etnograficznego obrazu ziem dawnej Rzeczypospolitej. Ponieważ w edycji Ludu i Obrazów etnograficznych dziedziny te integralnie się splatają w obrębie poszczególnych monografii etnograficzno-folklorystycznych, nieuniknione są w poszczególnych pracach pewne powtórzenia i nawroty treściowe, jak choćby np. problem ewolucji programowej, decydujący o traktowaniu przedmiotu badań (co dotyczy zarówno melodii, jak i tekstu folkloru i opisu etnograficznego) czy metoda badań i gromadzenia zbiorów w założeniach i w praktyce (także odnosząca się do tych trzech głównych dziedzin zainteresowania Kolberga). Jednak właściwa dziełu badacza interdyscyplinarność w dokumentacji kultury wydaje się wystarczająco uzasadniać takie sprofilowanie tekstów. Z drugiej strony synkretyczne traktowanie przejawów kultury w ujęciu Kolberga narzuca jednak – wobec prezentowanego układu treści w formie odrębnych studiów – pewne praktyczne konsekwencje. Wśród nich na pierwsze miejsce wydaje się wysuwać fakt, że teksty te nawzajem się dopełniają. Dotyczy to nie tylko studiów tutaj publikowanych, ale i w pewnym stopniu opracowań z części I, a także z części III. Autorzy stosują wzajemne odniesienia oszczędnie, zakładając, że sam układ treści narzuci taki sposób postrzegania profilu całości i sposobu jej percepcji. ��Piotr Dahlig Oskar Kolberg jako muzykolog i etnomuzykolog Kolberg jako muzykolog, s. 9 – Kolberg jako chopinolog, s. 20 – Kolberg jako etnomuzykolog, s. 33 – Rezonans Kolberga w polskiej etnomuzykologii XX w. – wybrane aspekty, s. 64 Kolberg jako muzykolog Lektura Kolbergowskich pism muzycznych oraz etnograficzno-muzycznych monografii regionalnych przekonuje, że ich Autor, niezależnie od epokowego osiągnięcia w udokumentowaniu i badaniu śpiewów ludowych i kultury społecznej na ziemiach Pierwszej Rzeczypospolitej oraz niebłahego dorobku kompozytorskiego, może być, jak słusznie zauważa Mieczysław Tomaszewski, uznany za zwiastuna polskiej muzykologii (przeduniwersyteckiej)1. Tezy wydawcy Pism muzycznych (1975, 1981), wraz z klasyfikacją pisarstwa muzycznego autora Ludu, pozostają nadal aktualne (nawiązuję do nich niżej). Niniejsze opracowanie zawiera uogólnienia i uzupełnienia pochodzące od etnomuzykologa i omawiające również rezonans Etnografa w XX w. Składa się ono z trzech części przedstawiających Oskara Kolberga kolejno jako muzykologa, chopinologa i etnomuzykologa. Przedstawienie Kolberga jako muzykologa czy etnomuzykologa opiera się na doświadczeniu rozwoju tych gałęzi/profilów nauki humanistycznej w XX w. Muzykologia uniwersytecka została zarysowana przez Guido Adlera w 1885 r.2, a na ziemiach polskich (w b. Galicji, zaborze austriackim) 1 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. XI. Opinia ta sformułowana została w odniesieniu do Kolbergowskiej analizy źródeł i stylizacji muzycznych Krakowiaków i Górali Jana Stefaniego: Melodie ludowe w operze J. Stefaniego „Krakowiacy i Górale”, „Ruch Muzyczny” 1858, nr 46, s. 361–363, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. 546–554. Opinia ta może być też odniesiona np. do tekstu Kolberga O „Sonetach Krymskich” Stanisława Moniuszki, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 505–510, pierwodruk 1868. 2 G. Adler Umfang, Methode und Ziel der Musikwissenschaft, „Vierteljahresschrift für Musikwissenschaft” 1885, nr 1, s. 5–20. 9 �– umocowana na krótko przed I wojną światową w Krakowie (1911) i Lwowie (1912), następnie w II RP także w Poznaniu (1921) i Warszawie (1938). Pierwsze, ukraińsko-polskie definicje etnomuzykologii pochodzą z okresu międzywojennego (1929–1934)1. Możemy jednak śmiało twierdzić, że nic, co wystąpiło w przekroju tematycznym i metodycznym dwudziestowiecznej etnomuzykologii, nie byłoby autorowi Ludu… obce. Wszystkie wątki zainteresowań i postawy badawcze wystąpiły już wcześniej w jakimś kształcie u Kolberga. Jest to nie tylko świadectwo szerokich horyzontów jego umysłu, ale i właściwość nauki humanistycznej – wiedzy o muzyce i kulturze. Postaci i dorobku Kolberga w sferze muzykologii lub etnomuzykologii nie należy jednak widzieć tylko z perspektywy ludzi „mądrzejszych” o XX wiek – należy także poznawać kontekst współczesny Etnografowi. Skierujmy uwagę najpierw na czasy poprzedzające działalność Oskara Kolberga: okres wojen napoleońskich przyspieszył ruch etnocentryczny w krajach niemieckich, pobudzając refleksję nad rangą dziedzictwa kultury ludowej. Nastąpiła znamienna modyfikacja wydawnicza Stimmen der Völkern in Liedern J.G. Herdera; pierwsza, autorska redakcja Herdera (1778/1779) opierała się na podziale tematycznym pieśni, druga (1807) – na pochodzeniu narodowym poetyckich tekstów ludowych. Akademia Celtycka (1805) powołana przez Napoleona miała ożywiać narodowe emocje Francuzów. Pierwsze dokumentacje włoskiej pieśni ludowej na początku XIX stulecia również stanowiły rezonans polityki cesarza francuskiego. Za nowatorski, także w kontekście europejskim, możemy uważać całościowy ludoznawczy program badawczy z 1802 r. Hugona Kołłątaja, który przezwyciężał partykularyzm stanów społecznych, a postulował skoncentrowanie się na poznaniu całej różnorodności kulturowej narodu, w tym środowisk poza centrami miejskimi. Wiedza o muzyce zaczęła powracać na uniwersytety (znalazła się poza nimi z końcem XVI w.), najpierw niemieckie (od r. 1826). Równocześnie w Europie nastał czas rozwoju periodycznego piśmiennictwa muzycznego, odkrywania przeszłości muzycznej i ożywionego przekładu wrażeń muzycznych na język pisany (recenzje koncertów). W Polsce okresu zaborów piśmiennictwo tego typu otwiera „Tygodnik Muzyczny” redagowany przez Karola Kurpińskiego (ukazywał się tylko w 1820 roku), w którym 1 P. Dahlig The use of the term ethnomusicology in Ukraine and Poland between 1928 and 1939, „Muzyka” R. LIV: 2009, nr 1, s. 51–56. 10 �funkcjonalna definicja „pieśni w ogólności” (‘wszystko to, co lud śpiewa’1) zapoczątkowała szerokie, społeczne widzenie kultury artystycznej. Program ten dopełniony został, przynajmniej w sferze postulatów, zestawem zadań (także powinnością zbierania pieśni i melodii tanecznych) dla sekcji muzycznej Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, zredagowanym przez Kazimierza Brodzińskiego (1828)2. Na lata 20. XIX w. przypadły pierwsze edycje „pieśni narodowych” w krajach pod panowaniem Habsburgów3. Istnienie różnych narodów jako ozdób w koronie tej monarchii umotywowało podjęcie pierwszej akcji zbierania pieśni ludowych (1819). Była to jakby odpowiedź na osiągnięcia serbskie: w 1814 i 1815 r. Vuk Karadżić wydał po raz pierwszy w Wiedniu Srpske narodne pjesme, pierwszą ekspozycję eposu europejskiego i dziedzictwa bardów słowiańskich. Za tą głośną antologią poszły w innych krajach eksploracje dziejów średniowiecznych, przechowanych w tekstach pieśni – bądź to w autografach chansons de geste, bądź pozyskiwanych na żywo w czasie wędrówek badawczych (Kalevala odkrywana i redagowana w Karelii). Istotny okazał się wymóg zapisu nutowego we wspomnianej, prowadzonej w Wiedniu przez Gesellschaft der Musikfreunde akcji z 1819 r.4, co dowartościowało nie tylko poezję, ale i „nutę” rodzimą, którą z upodobaniem uprawiał np. w wiedeńskim Grinzingu Franz Schubert. Pożądane przez wiedeńskie Towarzystwo Przyjaciół Muzyki dopełnienie zbiorów tekstów pieśni ludowych o zapis nutowy stało się drogowskazem dla Oskara Kolberga, a świadectwem oddziaływania wielkiej przeszłości teorii muzyki na umysłowość Kolberga jest jego sięganie po metafory duszy, krwi, serca, aby oddać znaczenie melodii wobec słów (które są tylko ciałem pieśni). Podjęcie przez autora Pieśni ludu polskiego prób kompozytorskich to w pierwszej połowie XIX w. oczywistość (także dla koncertujących 1 Por. A. Chybiński Wskazówki zbierania melodii ludowych, „Przegląd Muzyczny” 1925, nr 1, s. 6–12, wznowione w: A. Chybiński O polskiej muzyce ludowej. Wybór prac etnograficznych pod red. L. Bielawskiego, Kraków 1961, s. 68. 2 P. Dahlig Etnograficzne i muzyczne wątki w działalności Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk (1800–1832), „Nauka Polska. Jej Potrzeby, Organizacja i Rozwój” 2008, T. XVII (XLII), s. 35–48. 3 T.A. Kunz Böhmische Nationalgesänge und Tänze. České národní zpěvy a tance, k vydání připravil Lubomír Tyllner, T. I Faksimile, T. II Texty, Praha 1995; pierwodruk 1825. 4 K. Vetterl, O. Hrabalová Guberniální Sbírka písní a instrumentální hudby z Moravy a Slezska z roku 1819, b.m.w. 1994. 11 �muzyków); naukowy dystans i beznamiętna dokumentacja czegoś, co narzucało się i było dostępne na wyciągnięcie ręki (również w samej Warszawie) wydawały się niedorzeczne – to, co bez przeszkód żyje i funkcjonuje, nie musi być cytowane (tak samo niełatwo było przekonać XX-wiecznego filatelistę do zbierania tzw. „masówki”, znaczków w obiegu powszechnym). W pierwszych dekadach XIX wieku muzyków otwartych na „pieśni w ogólności” intrygowały: improwizowanie na popularny temat zasłyszany, dopowiadanie do fraz, rozwijanie myśli muzycznej, dodawanie akompaniamentu, komponowanie miniatur mających popularyzować czytanie nut i granie po domach muzyki narodowej (przydomek „narodowy” dotyczył w latach 20. XIX w. również pieśni ludowych, tytuł Pieśni ludu… upowszechniał się od lat 30., także pod wpływem cenzury rosyjskiej usuwającej słowo „naród” po powstaniu listopadowym). Kompozytorzy byli przejęci zwłaszcza ideą tworzenia oper narodowych jako rodzimej, lokalnej alternatywy wobec dominacji włoskiej sztuki operowej. Obok ogólnych tendencji etniczno-twórczych w Europie, szczególnie tam, gdzie hegemonia polityczna nie pozwalała na suwerenność małych krajów, wstrząs powstania („rewolucji”) 1830/1831 r. rozbudził na ziemiach Polski rozgrabionych przez „sąsiadów” potrzebę upamiętniania ludowej twórczości poetyckiej w postaci drukowania antologii tekstów pieśni poszczególnych części kraju. Gdy do obiegu wchodziła pierwsza fala tego typu wydawnictw Wacława z Oleska1, Kazimierza W. Wójcickiego2, Żegoty Paulego3 i Józefa Konopki4, Oskar Kolberg pogłębiał wiedzę o muzyce, doskonalił w Berlinie i Warszawie swe rzemiosło muzyczne, zarabiał na życie lekcjami muzyki, wtajemniczał się w pracę kompozytora, a wkrótce, za namową brata Wilhelma, pogrążył się w buchalterii najbardziej rozwojowego środka transportu – kolejnictwa. Gdy w latach 40. XIX stulecia – w apogeum polskiej filozofii, literatury i sztuki – postanowił skupić się 1 Wacław z Oleska [Wacław Zaleski] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, Lwów 1833; K. Lipiński Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, Lwów 1833. 2 K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowiańskich, T. 1–2, Warszawa 1836. Reprint: Wrocław 1976. 3 Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838. Reprint: Wrocław 1973. 4 J.K. [J. Konopka] Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840. Reprint: Wrocław 1974. 12 �na pieśniach, muzyce, a wkrótce i na życiu ludu, można powiedzieć (kontynuując paralelę kompozytorską), że przybył, tak jak Fryderyk Chopin dla historii muzyki polskiej, mąż opatrznościowy dla kulturo- i ludoznawstwa Europy środkowo-wschodniej. W świetle współczesnej Kolbergowi ikonografii etnograficznej1 widzimy zdumiewającą, uderzającą różnorodność strojów ludowych i obfitość ówczesnych materialnych przejawów kultury chłopskiej i małomiasteczkowej ziem polskich. Dziś ówczesny obraz wydaje się czystą egzotyką. Tak samo mozaikowo rozmaita musiała być – i była – śpiewna oraz muzyczno-taneczna strona dawnych kształtów rzeczywistości społecznej. Oskar Kolberg, pierwszy wykształcony muzyk wśród miłośników pieśni gminnej, pozbył się wątpliwości co do wyboru swej misji pod wpływem zachęt K.W. Wójcickiego, który sam był tytanem pracy; wzniósł się jako pierwszy po Łukaszu Gołębiowskim2 na ogólnopolską arenę etnograficzną i pierwszy wyszedł do czytelnika masowego z kiermaszem swych książek historyczno-literackich. Nastąpiło szczęśliwe sprzężenie ducha czasów i sytuacji osobistej Kolberga. Niezałożenie rodziny, pewien dystans wobec podniosłości polskich tradycji szlacheckich z racji protestantyzmu, niechęć wobec oznak krzykliwej i pustej kultury masowej miast z jej „automatycznymi pudłami” (m.in. katarynkami), imperatyw bycia pożytecznym dla kraju, w którym rodzice się zasymilowali, wreszcie ambicje twórcze, które płynnie przeorientowały się z konstrukcji dźwiękowych na budowanie gmachu wiedzy empirycznej – „obrazu muzyki słowiańskiej” – wszystko to silnie uwarunkowało drogę życiową Kolberga jako pioniera integralnego kulturoznawstwa, antropologii, muzykologii i etnomuzykologii. Spójrzmy na jego drogę naukową w świetle Pism muzycznych. Mieczysław Tomaszewski wskazuje na trzy profile: teksty publicystyczne (1); hasła encyklopedyczne (2); monografia Chopina (3). W przypadku rozpoczynających pisarstwo Kolberga tekstów publicystycznych (1841–1843) autor podejmuje (trwającą aż do 1870) współpracę z „Biblioteką Warszawską”, recenzując tam kolekcje pieśni słowackich (1841) i wielkopolskich (1842) oraz wydawnictwo kompozycji religijnych (psalmy Mikołaja Gomółki, msza 1 A. Błachowski Ubiór i krajobraz kulturowy Polski i Ukrainy Zachodniej w ikonografii J. Głogowskiego i K.W. Kielisińskiego, Toruń 2011. 2 Ł. Gołębiowski Lud Polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830. Reprint: Warszawa 1983. Tegoż Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym, lub niektórych tylko prowincyach, Warszawa 1831. Reprint: Warszawa 1983. 13 �Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego)1, co świadczy o zainteresowaniach Kolberga także muzyką staropolską. Nekrolog Chopina, a w następnej dekadzie śmierć znajomych muzyków (Kasper Napoleon Wysocki – 1851, Emilian Jenike – 1852) skłoniła Kolberga także do bycia encyklopedystą ludzi odchodzących. Spisanie ich życiorysów i charakteryzowanie twórczości (przy Wysockim Kolberg dał wyraz swej otwartości na stylizację tematów ludowych) stanowiło personalną odsłonę dokumentalno-kronikarskiego talentu Kolberga i uświadomiło autorowi Ludu… obligację wobec współczesnego mu pokolenia muzyków i kompozytorów polskich. Podsumowanie ich dorobku było wstępem do opracowywania haseł encyklopedycznych, a dla Kolberga osobiście stanowiło doświadczenie pisania o muzyce jako sposobu życia oraz drukowania prac jako budowy dyscypliny naukowej (historii muzyki jako fundamentu muzykologii). Ponadto słowo o muzyce i „starożytnościach słowiańskich” było mile widziane przez redaktorów czasopism ogólnych, poświęconych kulturze, sztuce; w szczególności „Biblioteka Warszawska” (od 1841 r.) kształtowała, wobec braku uniwersytetu w Królestwie Polskim, humanistyczną myśl naukową. W tym czasopiśmie autor Ludu… opublikował (1865) swój apel-program badawczy odwołujący się do pomocy korespondentów terenowych. Kompetencje muzyczne/muzykologiczne Kolberga znalazły szczególny impuls rozwojowy we współpracy z Encyklopedią Powszechną Samuela Orgelbranda w latach 1859–1868. Na 1114 tekstów w Pismach muzycznych 1069 pochodzi z tej pierwszej polskiej antologii wiedzy ogólnej. Wydawnictwo to powstawało w okresie, gdy wydawano w Europie encyklopedie narodowe. Gromadzenie polskojęzycznego przekazu wiedzy należy widzieć także jako ówczesny wyraz suwerenności kultury polskiej. Kolberg, umysł chłonny, pilny i gorliwy, opanował lub ponowił odpowiednie lektury polsko- i obcojęzycznych wydawnictw o ambicjach słownikowo-encyklopedycznych, łącząc je z osobistym doświadczeniem, z wypracowanym już zmysłem redakcji-nawigacji (po morzu pieśni ludowych). Okazał się pośrednikiem w przekazaniu wiedzy nagromadzonej w kompendiach zachodnioeuropejskich (zwłaszcza niemieckich i francuskich) oraz znakomitym 1 O. Kolberg Śpiewy kościelne dawnych kompozytorów polskich zebrane i wydane przez Józefa Cichockiego, „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 421–424. Przedruk w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 501–503. 14 �kronikarzem/obserwatorem współczesnego mu życia muzycznego, podobnie jak starał się być „stenografem” kultury zachowanej w krajobrazie wiejskim. Z tą samą rzetelnością i dążeniem do kompletności (choć zdawał sobie sprawę z połowiczności wysiłków) rejestrował zarówno oprawy muzyczne wesel, repertuar pieśni powszechnych, „obsługujących” wszystkie duchowe, życiowe potrzeby ludzkie, jak i setki nazwisk kompozytorów tworzących mazury i inne miniatury taneczne do słuchania lub tańczenia1. Kompozycje taneczne, w szczególności mazurowe, traktował bowiem jako kluczowy etap ku „samoistności” muzyki, która w kulturach społeczności rolniczych pozostawała ściśle spleciona z obrzędami, kalendarzem (kościelnym, agrarnym) i życiem społecznym, niewiele miejsca zostawiając na indywidualną medytację (tu docenia Kolberg nurt pasterski jako ożywczy dla wyobraźni muzycznej, także własnej – w Królu pasterzy). Współpraca z periodykami i Encyklopedią powszechną Samuela Orgelbranda, kierowanymi do ogółu czytelników, wpłynęła na (czy też ugruntowała) Kolbergowski styl pisania o muzyce – komunikatywny, oszczędny, rzeczowy, skupiony na informowaniu, ani wybujały, ani poetycki, lecz wyważony, naukowy; czasem tylko z dodatkiem wartościującym, gdy był świadkiem czegoś. Tylko w jedynej Korespondencji2 z podróży zagranicznej (1857) daje dość pełny wyraz swej osobistej wrażliwości, skromności, bezpośredniości, humorowi. Analiza haseł przygotowanych przez Kolberga do Encyklopedii powszechnej Orgelbranda wskazuje, że powierzono mu całość zagadnień muzycznych. M. Tomaszewski stwierdza, że: hasła osobowe (574) przeważają ilościowo nad rzeczowymi (495); duże znaczenie w formułowaniu wniosków czy opinii ma autopsja Kolberga (co jest widoczne także w przedmowach do tomów monografii regionalnych). Kolberg, współtworząc krąg encyklopedystów, musiał praktykować różne stopnie swego autorstwa, od całkowicie własnych tekstów do przekładu tekstów obcojęzycznych, skupiając się wszędzie na walorze informacyjnym. Systematyka wiedzy muzykologicznej konstruowana na podstawie mozaiki haseł daje przekrój tematyczny właściwy projektowi muzykologii uniwersyteckiej Guido Adlera, który połączył profil systematyczny (zasady muzyki) z historią muzyki. 1 O. Kolberg Polskie tańce, w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 609–611. Pierwodruk: Encyklopedia powszechna, T. 20 Warszawa 1865. 2 O. Kolberg Korespondencja z Wiednia, w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 357–363. Pierwodruk: „Ruch Muzyczny” 1857, nr 26, s. 203–206. 15 �Zakres tej wiedzy zredagowany został przez M. Tomaszewskiego jako spis treści, zestaw tematów wiedzy muzykologicznej zawartej w Encyklopedii: O muzyce w ogólności: Muzyka; O elementach i zasadach muzyki; O nutach. O komponowaniu muzyki, jej działach, rodzajach i formach: O kompozycji muzycznej; Działy muzyki wedle rodzaju materiału: Muzyka wokalna, czyli głosowa: Gatunki muzyki wokalnej: chórał, figurał, motet, recitativo i aria, chór, kantata; Muzyka instrumentalna: Formy muzyki instrumentalnej: formy polifoniczne, formy swobodne, formy okolicznościowe, formy złożone; Formy obu rodzajów muzyki: formy zespołowe, części utworów. Działy muzyki wedle miejsca i celu: Muzyka kościelna: Muzyka dla celów liturgicznych: psalmy, hymny, antyfony, responsoria, litanie, lamentacje, sekwencje, msze; Religijna muzyka dramatyczna; Muzyka światowa: muzyka teatralna, muzyka koncertowa, muzyka pokojowa, muzyka taneczna, muzyka wojskowa. O głosie, instrumentach i wykonywaniu muzyki: Koloryt, instrumentacja, partycja; Głos i śpiew; Śpiewaczki i śpiewacy; Instrumenty muzyczne: Instrumenty strunowe: smyczkowe, czyli rznięte, strunowe szarpane, uderzane itp.; 16 �Instrumenty dęte: drewniane fletowe, drewniane stroikowe i języczkowe, dęte metalowe, dęte z klawiaturą; Instrumenty bite, czyli perkusyjne; Instrumenty wstrząsane; Instrumenty pocierane; Mechanizmy muzyczne. Budowniczowie, wynalazcy i fabrykanci instrumentów: – lutnicy; – organmistrze i fabrykanci fortepianów; – wynalazcy nowych instrumentów. Wirtuozi na instrumentach: – wirtuoz; – słynne rodziny wirtuozów; – skrzypkowie; – wiolonczeliści; – gitarzyści; – fortepianiści; – organiści; – wirtuozi na flecie, oboju, klarnecie i fagocie; – wirtuozi na innych instrumentach. Sposoby śpiewania i grania. Ozdoby; Z życia muzycznego: – chór; – orkiestra; – muzyczne uroczystości; – szkoły muzyczne. Powyższy przekrój wiedzy o muzyce, przedstawiony w tomie 61 Dzieł wszystkich Kolberga, przypomina encyklopedię według haseł rzeczowych. Część druga Pism muzycznych, tom 62, ujmuje w podtytułach „otwarty” podręcznik historii muzyki według krajów i kontynentów: Z dziejów muzyki powszechnej – o muzyce pierwotnej i starożytnej, o muzyce czasów nowszych w różnych krajach; Z dziejów muzyki polskiej – muzyka polska, życiorysy okolicznościowe i wspomnienia o muzykach polskich, 17 �wiadomości, sprawozdania i recenzje z polskiego życia muzycznego; O pieśni ludowej i powszechnej – śpiewy ludowe, popularne i narodowe, śpiewy religijne, rozprawy, dyskusje i wiadomości o pieśni i śpiewie, o zbiorach pieśni ludowych; O tańcu i muzyce tanecznej – taniec i jego dzieje, o tańcach towarzyskich i narodowych, o tańcach teatralnych, z wydawnictw muzyki tanecznej. To, że z dorobku Kolberga można było skonstruować powyższy spis treści, świadczy o dalekim i szerokim horyzoncie badawczym autora Ludu… Gdyby nie pochłonięcie pracami około etnografii muzycznej, byłby Kolberg pierwszym polskim polihistorem sztuki muzycznej i analitykiem stylów muzycznych. Przeświadczony o zmienności, różnorodności i swoistej łamliwości tradycji ustnych wobec modernizacji świata w drugiej połowie XIX wieku, wybrał kulturę muzyczną powszechnie zrozumiałą, charakteryzującą się obiegiem przeważnie ustnym i dużą rozmaitością wątków w poszczególnych stronach kraju. Badanie twórczości kompozytorskiej ma bowiem ostoję w postaci rękopisu i druku, twórczość ludowa zaś wspiera się głównie pamięcią żyjących pokoleń i pilnie potrzebowała wówczas interpretatora zewnętrznego wobec społeczności wiejskiej, wyrosłej z koegzystencji chłopsko-ziemiańskiej (mimo kulturowej separacji). Niezależnie od reprezentatywności i stopnia wyczerpania wiedzy o muzyce i kulturze muzycznej, szczebel pierwszego, XIX-wiecznego podsumowania historii i teorii muzyki w piśmiennictwie polskim został pokonany. Przy perspektywie ogólnej, europejskiej i światowej, jedyną metodą musiała być roztropna praca kompilatorska na podstawie dzieł zagranicznych. Do dyspozycji encyklopedystów polskich stała już dość obszerna literatura, w szczególności autorów niemieckich i francuskich1. To, co z dziedziny muzykologii (muzykografii) historycznej dał Kolberg piśmiennictwu 1 M. Tomaszewski wymienia następujące kompendia: E.L. Gerber Historisch-biographisches Lexikon der Tonkünstler, 2 T., Leipzig 1790–1792, nowe wyd. 4 T., 1812–1814; F.J. Fétis Biographie universelle des musiciens et bibliographie générale de la musique, 8 T., Bruxelles 1837–1844, nowe wyd. od 1860; J.G. Sulzer Allgemeine Theorie der schönen Künste, 2 T., Leipzig 1771–1774 (i dalsze wydania); H.Ch. Koch Musikalisches Lexikon, 2 T., Frankfurt a/M. 1802 (i dalsze wydania); G. Schilling Encyklopädie der gesammten musikalischen Wissenschaften oder Universal-Lexikon der Tonkunst, 6 T., Stuttgart 1835–1838, nowe wyd. 1840–1842; J.J. Rousseau Dictionnaire de musique, Amsterdam 1768; B.J. Dlabacz Allgemeines Künstler-Lexikon für Böhmen, 3 T., Prag 1815–1818; J.N. Forkel Allgemeine Geschichte der Musik, 2 T., Leipzig 1788–1801; R.J. Kiesewetter Geschichte der europäisch-abendländischen Musik, Leipzig 1834; C.G.A. Winterfeld Der evangelische Kirchengesang, 3 T., Leipzig 1843–1847; 18 �polskiemu, to – jak konkluduje M. Tomaszewski – summa ówczesnej wiedzy1, encyklopedyczna mozaika ułożona z poczucia narodowej obligacji i życiowej (ekonomicznej) potrzeby (Kolberg odstąpił w 1859 r.2 od pracy etatowej). Nic innego ponad ową summę nie mogło powstać, zważywszy na wielkie ciśnienie przemian w muzyce europejskiej XIX wieku i narastającą świadomość bogactwa muzycznego epok minionych. Od strony metodologicznej – wpływ filozofii Hegla, archeologiczna Kulturkreislehre, raczkujące językoznawstwo porównawcze oraz prądy pozytywistycznej faktografii wspomagały refleksję nad historią muzyki: Kolberg „na historię muzyki patrzy oczami J. N. Forkela (ciągły rozwój, doskonalenie się, dążenie do ideału, przy rozstrzygającej roli genialnych jednostek), Herdera (muzyka pierwotna i ludowa jako wiecznie żywe źródło) i Finka (centrum i migracje)”3. Motywem przewodnim Kolberga-encyklopedysty muzycznego jest szczególnie obszerne, szczegółowe i życzliwe przedstawienie problematyki polskiej, uczestnictwa polskich muzyków w kulturze kontynentu europejskiego. Kolberg brał przecież udział w pierwszej polskojęzycznej syntezie encyklopedycznej. Czerpał z istniejącego piśmiennictwa, szczególnie w odniesieniu do muzyki dawnej, komentował wydawnictwa muzyki staropolskiej. Chociaż historykiem muzyki (polskiej) autor Ludu, jak pisze M. Tomaszewski, nie był (i nie zamierzał być), to dał rzeczowy i syntetyczny przegląd dziejów muzyki polskiej, po Łukaszu Gołębiowskim (1831), a przed monografią Aleksandra Polińskiego (1907), oraz pozostawił pierwszorzędne przyczynki-portrety współczesnych sobie lub zapamiętanych muzyków polskich, wobec których poczuwał się do szczególnego obowiązku podsumowania ich życia i dorobku. W latach 50. XIX w. odeszli bowiem luminarze muzyki polskiej – Józef Elsner (1854) i Karol Kurpiński (1857). To poczucie odpowiedzialności splotło się też z przywilejem świadkowania geniuszowi Chopina. I tak trzecim (po publicystyce i współtworzeniu encyklopedii) zakresem zainteresowań – poza oczywiście etnografią muzyczną – Kolberga-muzykologa stał się Chopin, a zwłaszcza warszawski okres jego życia i twórczości. G.W. Fink Erste Wanderung der ältesten Tonkunst, als Vorgeschichte der Musik oder als erste Periode derselben, Essen 1831. 1 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga… (DWOK T. 61), s. LV. 2 W Szkicu autobiografii (rkp. Kolberga w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68) podał, że zakończył pracę etatową w roku 1861, dostępne obecnie źródła wskazują, że stało się to już w roku 1859. 3 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga… (DWOK T. 61), s. XLVIII. 19 �Hasło w Encyklopedii poświęcone Chopinowi traktuje M. Tomaszewski jako szczególnie udane. Ponieważ wkład do badań nad życiem i twórczością kompozytora jest oryginalnym osiągnięciem Kolberga, ten wątek w działalności Kolberga-etnomuzykologa zasługuje na szersze omówienie. Kolberg jako chopinolog Oskar Kolberg był pierwszym komentatorem Chopina, który połączył kompetencje właściwe badaniom muzykologicznym i etnomuzykologicznym oraz przekroczył próg egotyzmu artystycznego. Polot w pisaniu o Chopinie i muzyce polskiej zawsze gwarantowała Kolbergowi jego empiria-autopsja i fakt wspólnego z Chopinem zadomowienia (dosłownie i w przenośni) w Warszawie. Związkom rodziny Kolbergów z Fryderykiem Chopinem poświęcono wzmianki w większości monografii chopinowskich; istnieje ważny źródłowy artykuł Krystyny Kobylańskiej (1967), który podsumowuje wspomnienia braci Wilhelma i Oskara1, obszerny katalog wystawy poświęconej relacjom Chopina z braćmi Kolbergami (2005) przygotowanej przez Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie i Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze na konkurs chopinowski w 2005 r. 2, opracowanie Ewy Sławińskiej-Dahlig (2014) podnoszące wątki Chopinowskie w korespondencji Oskara Kolberga3. Wobec opracowań szczegółowych zwróciłbym uwagę na rolę Oskara Kolberga w tworzeniu podstaw wiedzy o kompozytorze, tj. chopinologii. Oskar Kolberg był pierwszym przedstawicielem nauk humanistycznych, w tym etnologii, który zmierzył się z unikatowym zjawiskiem w kulturze artystycznej, jakim była i pozostaje osoba i twórczość Fryderyka Chopina. W polu widzenia Kolberga znalazły się zatem dwa przeciwległe bieguny – z jednej strony wspólnota kulturowa wielkich zbiorowości ludzi, jaką była 1 K. Kobylańska Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg, w: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata, Kraków 1967, s. 378–390. W artykule podniesiona jest m.in. rola Kolberga jako kopisty dzieł Chopina. 2 H. Wróblewska-Straus, K. Markiewicz Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie na tle epoki. Przyjaźń, praca, fascynacje, katalog wystawy zorganizowanej z okazji XV Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina, Warszawa 2005. 3 E. Sławińska-Dahlig Fryderyk Chopin w świetle korespondencji Oskara Kolberga, „Polski Rocznik Muzykologiczny” T. XII: 2014, s. 65–79. 20 �kultura chłopska w jej dziewiętnastowiecznym, utrzymującym się wówczas nadal olbrzymim zróżnicowaniu i obfitości, z drugiej zaś – osobowość muzyczna wyjątkowa, której pojawienie się autorzy w XIX w. odnosili wręcz do sił nadprzyrodzonych. Znakomitym źródłem do rozpoznania wątku chopinologicznego jest zwłaszcza Korespondencja Oskara Kolberga, ważne wydawnictwo epistolograficzne1. Znaczenie korespondencji Kolberga dla oświetlenia relacji łączących go z Chopinem wykazał już w 1926 r. Roman Zawiliński 2, inicjator pierwszego nagrania folkloru polskiego (Jana Sabały-syna) w 1904 r.3 Autor Ludu zbierał materiały do większej pracy o Chopinie. Obligowały go do tego nie tylko podziw natury artystycznej, ale i świadomość, że był świadkiem młodości Chopina. Rzeczowy biogram o Chopinie, z licznymi, do dziś trafnymi sformułowaniami o przełomowym znaczeniu kompozytora i jego „akcentu polskiego” dla historii muzyki europejskiej, zestawiający bieg życia z kolejnością dzieł, oraz bibliografię, jakże małą w 1861 r., dał Kolberg w pierwszym wydaniu Encyklopedii powszechnej Orgelbranda4. Po ukazaniu się dwu monografii polskich autorów – Marcelego Antoniego Szulca (1873)5 i Maurycego Karasowskiego (1877)6, Kolberg, pochłonięty pracą nad przygotowywaniem, redakcją i korektą tomów Ludu czy Obrazów etnograficznych, bezinteresownie dzielił się swą wiedzą o Chopinie ze wspomnianymi autorami. Listy Kolberga do Szulca (począwszy od 1874 r.) i do Karasowskiego (począwszy od 1876 r.)7 ukazują charakter naukowego podejścia, cechy warsztatu Kolbergowskiego, jak dociekliwość, bezstronne dążenie do obiektywizmu, prawdy i ścisłości, do – według określenia samego autora Ludu 1 Korespondencja Oskara Kolberga cz. I–III (DWOK T. 64–66). R. Zawiliński Kolberg a Chopin, „Nowa Reforma” 1926, nr 272 i 273. Artykuł ukazał się w miesiącu odsłonięcia pomnika Chopina w Parku Łazienkowskim w Warszawie. 3 P. Dahlig Pierwszy zapis fonograficzny folkloru polskiego (1904), „Muzyka” R. XLII: 1997, nr 2 (165), s. 57–70. 4 O. Kolberg Chopin Fryderyk Franciszek, w: Encyklopedia powszechna, T. V, Warszawa 1861, s. 458–463. Przedruk w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 385–393. 5 M.A. Szulc Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne. Przyczynek do życiorysu i oceny kompozycji artysty, Kraków 1986, I wyd. Poznań 1873. 6 M. Karasowski Friedrich Chopin. Sein Leben, seine Werke und Briefe, Bd 1–2, Dresden 1877, wyd. II skrócone i poprawione: 1878, wyd. III: 1881. Wersja polska: Fryderyk Chopin. Życie. Listy. Dzieła, Warszawa 1882. 7 Roman Zawiliński twierdził, że listy od Szulca (23) i od Karasowskiego (9) do Kolberga pochodzą z lat 1871–1888. R. Zawiliński Kolberg a Chopin…, nr 272. 2 21 �– „czystej nauki”, nie poddanej żadnym tendencjom ideologicznym. Zważmy, że dekada lat 70. XIX w., w której powstawały pierwsze polskie prace o Chopinie, była okresem nie tylko wiary pozytywistycznej, lecz i formowania się w Europie narodowych centryzmów, nacjonalizmów (po wojnie francusko-niemieckiej 1870/71), wreszcie – Kulturkampfu. Powstawaniu prac o Chopinie towarzyszyły podobne dylematy jak w etnografii – tradycja ustna a źródła historyczne (czy „wycisnąć”, według określenia Szulca, wiedzę i pamięć świadków, rozsyłając ankiety, czy penetrować i studiować piśmiennictwo). Kolberg, podobnie jak Szulc, zwracał się listownie do osób pamiętających kompozytora z prośbą o szczegóły jego życia i twórczości, lecz prócz informacji uzyskanych od brata Oskara, Wilhelma Kolberga, kwerenda niewiele dała, co dziwiło autora Ludu1. Zaskakująca małomówność świadków, w tym zwłaszcza uczniów Chopina, miała, moim zdaniem, różnorodne uwarunkowania: siła oddziaływania kompozytora, której towarzyszyły trudność czy unikanie werbalizowania odczuć przez osoby z jego otoczenia (1); opóźniona reakcja społeczna – tradycję pisaną zapoczątkowuje na ogół następne pokolenie; dopiero gdy wymierają świadkowie, zaczyna się biografistyka ważnej postaci (2). Kolberg wyraził ubolewanie, że nikt nie zechciał po prostu zapytać ojca Chopina (zmarłego w 1844 r.) o rodzinne koneksje i tradycje2, a pozostawiono to wszystko przyszłym poszukiwaczom źródeł; otworzono otchłań rozważań i polemik, które dopiero dzisiaj uważa się za zamknięte3. Sam Kolberg podjął, w dro1 Do M. A. Szulca Kolberg pisał: „Zaraz po ukazaniu się znakomitej Pańskiej pracy o Chopinie powziąłem zamiar, obok powinszowania Mu tyle starannego i sumiennego jej wykończenia, dorzucić kilka uwag [uwagi te dołączył Kolberg do listu, zob. aneks nr 7 w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 724–728 – P.D.], które mi się przy czytaniu nasunęły, a miejscami nawet i sprostować. Wzgląd jednakże, że przychodzę z tym post festum i że nie mogą jeszcze być nagłymi szczegóły potrzebne do drugiej edycji, do której wydania, daj Boże, aby przyszło, wstrzymały moje pióro; a bardziej jeszcze i oczekiwanie wiadomości od ludzi żyjących niegdyś z nieboszczykiem w bliskich stosunkach, do których w tej mierze udałem się listownie. Gdy jednak upłynął rok cały z górą, a odpowiedzi od nich nie mam (wedle zwyczaju u nas dość powszechnego), prócz od brata mego starszego, Wilhelma, który z Ch[opin]em kolegował, przeto nie czekając już dłużej, pospieszam podzielić się z Panem choć tymi drobnymi szczegółami, które w pamięci mojej pozostały, jako i wiadomościami przez brata mi nadesłanymi, w nadziei, że może Pan z nich w jakikolwiek sposób będziesz kiedyś chciał użytkować”. Brulion listu z 13 XI 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 498. 2 Brulion listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 3 II 1879, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 202. 3 P. Mysłakowski Rodzina ojca Chopina. Migracja i awans, Warszawa 2002. 22 �dze na wystawę paryską w 1878 r., rekonesans w kwestii pochodzenia rodziny ojca kompozytora, zgodnie z zasadą ustalania rodowodu zjawisk etnograficznych 1. Warto podkreślić, że właściwą kwerendę wskazującą na polskiego przodka – dworzanina króla Leszczyńskiego (Mikołaja Szopa) wykonał nie Kolberg, lecz Francuz, prawnik P. Gervais, co wyklucza „życzeniowość”, tendencyjność Kolberga tak przychylnie usposobionego do kultury i narodu polskiego. Sam Kolberg bezstronnie oceniał tę hipotezę w konfrontacji z danymi uzyskanymi przez Karasowskiego od matki kompozytora 2. Trzecia przyczyna małomówności świadków dotyczy problemu psychologii społeczno-środowiskowej – wzajemnego powstrzymywania się, stale czuwającego partykularyzmu, obawy – „nie powiem, by ze mną nie polemizowali”, „zachowam to dla siebie, bym sam uchodził za szczególnego spadkobiercę i kontynuatora”. Są to postawy całkowicie obce Kolbergowi, lecz wydaje się, że dość rozpowszechnione i wówczas. Pomoc Kolberga, której udzielał pierwszym polskim monografistom Chopina, była następująca: 1) ściśle źródłowo-bibliograficzna (np. dostarczenie Karasowskiemu melodii „Chmiela”, z zaznaczeniem, że to wersja znana niegdyś w Warszawie; nota bene wskazuje to na szeroki zasięg pieśni ludowych także w środowisku miejskim)3; 1 Pierwsza relacja Kolberga na ten temat w brulionie listu do M. Szulca z 3 II 1879, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 200–204. Sprawa ta będzie przewijała się w szeregu dalszych listów Kolberga. 2 „Wszystko też, co piszesz o rodowodzie Ch[opin]a, uważam za najsłuszniejsze. Juści prosta rzecz, że trzymać się należy głównie tego, co opowiadała matka Fryderyka. Bo lubo się zdarza, że familie niektóre głoszą tylko to, co ich życzeniom lub widokom odpowiada, to jednakże informacje podane przez rodzinę uważać się muszą jako autentyczne i zawsze na pierwszeństwo przed innymi zasługują. Czy podane mi szczegóły przez innych a znane już Panu zgodzą się w czymkolwiek z tamtymi lub nie, dochodzić tego dla braku czasu i wielu innych trudności – nie będę. Ja tylko doniosłem o tym, com słyszał w przejeździe, a powziąwszy takie wiadomości, do takich też przyjść musiałem wniosków”. Brulion listu O. Kolberga do M. Karasowskiego z 30 X 1881, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 559. 3 Do Karasowskiego Kolberg pisał: „Brat mój, Wilhelm, pisał mi jeszcze w sierpniu (lecz list odebrałem dopiero w końcu paźdz[iernika]), że Pan sobie życzysz mieć nutę Chmiela. Przypuszczam, że potrzebna ona jest do biografii Chop[ina], którą – o ile mi wiadomo – Pan się zajmujesz. Lubo nuta ta w moim dziele ukazuje mnóstwo wariantów, jednak pewny jestem, że Ch[opin] nie mógł innego użyć, jak tego, który znany był wówczas w Warszawie, i jak go już wówczas nieraz miałem sposobność słyszeć. Oto nuta: […]”. Brulion listu z 9 XI 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 661–662. 23 �2) uzupełnienia na temat źródeł pomysłów twórczych i okoliczności powstawania utworów, np. Fantazji op. 131; 3) przekazanie uwag redakcyjnych, uzupełnień, uściśleń skierowanych do obu polskich autorów – w postaci aneksów do listów2, ale też ogólnych wskazówek co do opanowania bibliografii3; 4) pomoc moralna – zachęta do gromadzenia dalszych materiałów, do przygotowania dalszych wydań prac Szulca i Karasowskiego. Kolberg rozumiał naukę nie tyle jako zamykanie wiedzy w wykończonych dziełach, ale jako proces, stałe tworzenie, doskonalenie. Jest to własne doświadczenie z budowania monografii regionalnych. Ponadto Kolberg łagodził wzajemną krytyczność autorów4, podkreślał raczej to, co w pracach jest, a nie to, czego w nich nie ma. Jest to ujmująca cecha Kolberga w piśmiennictwie publicystycznym, recenzjach itp., nawet w tych naukowo-krytycznych, jak odnośnie do zbioru pieśni z Górnego Śląska Juliusza Rogera5. Sam Kolberg, obok uściślania szczegółów biograficznych i faktów wiążących się zwłaszcza z wczesnymi utworami Chopina, położył w listach nacisk na konkretne konteksty kulturowe i właściwości gry Chopina, które mają znaczne zakorzenienie historyczne, a nierzadko uchodzą uwadze badaczy życia i twórczości Chopina. Te konteksty kulturowe są następujące: 1 „I tak np. co do Fantazji op. 13. wiem, że pierwszy temat śpiewał mu pułkownik Józef Paszkowski u generałowej Sowińskiej, drugi temat to pieśń Kurpińskiego czy kantata z Elegii tegoż na śmierć Kościuszki (wykonanej w r. 1819), trzeci zaś podał mu Wodzyński w Warszawie czy też Służewie (jest to motyw ludowy, umieszczony w moim dziele Lud, seria IV, s. 244)”. Brulion listu O. Kolberga do M. Karasowskiego z 30 X 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 559. 2 Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks nr 7: Uwagi O. Kolberga odnoszące się do pracy Szulca o Chopinie, s. 724–729; aneks nr 11: Uwagi O. Kolberga odnoszące się do pracy Karasowskiego o Chopinie, s. 738–743. 3 „Myślę, że nie byłoby bezpożytecznym, ani bardzo utrudniającym, gdybyś Pan w przedmowie podał cały przebieg literatury chopinowskiej, tj. wykaz wszystkiego tego, co ktokolwiek dotychczas napisał o Chopinie, o ile to się zebrać da. Taki przegląd, jak sądzę, w lepszym by nawet postawił świetle i własną Pańską pracę, prostującą wszędzie to, co było niedokładnym lub mylnym”. Brulion listu O. Kolberga do M. Karasowskiego z 30 X 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 559. 4 Brulion listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 20 V 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 235. 5 O. Kolberg „Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku”…, „Biblioteka Warszawska” 1863, T. 1, s. 153–156, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 579–583. 24 �1. Przypominając wielkie znaczenie tańca i śpiewu w życiu towarzyskim młodzieży warszawskiej lat 1825–18301, podkreślał Kolberg, że i postawa muzyka uzualisty nie była kompozytorowi obca, tzn. Chopin, gdy chciał, był w sprzyjającym nastroju, grał i do tańca 2. Pojawia się tu dawne pojęcie 1 „Ażeby życzeniom Pańskim ile możności uczynić zadość, posyłam Mu owe drobiazgi chopinowskie, o których wspomniałem, dorzucając do tych kilku róż jego muzy i parę także własnych polnych bławatków, ażeby się jego bukiet tym lepiej wydał, pisząc bowiem tamte, stanęły mi na myśli błogie chwile mojej takowej młodości około 1830–40, kiedy się to na świat innym niż dzisiaj zapatrywało okiem, a w gronie życzliwych przyjaciół oddawało zabawie i wesołości, hasając nieraz do białego dnia. Wtedy to pisywało się owe obertasy, kujawiaki i mazury i bez należytego opracowania, i wykończenia na żądanie przyjaciół dawało czasami w 100 lub 200 egz. do druku na szarej, warszawskiej bibule, nie troszcząc się nawet wcale naówczas o porządną ich korektę. Ale młodość i myśl dobra krasiła wszystko. Ludzie w najlepszej wierze wmawiali w człowieka, że jest kompozytorem i człowiek nawzajem temu wierzył, zapominając, że to ziarko dobrego, jakie się w jego utworach znaleźć może bardzo często, nie jego, ale poczciwego ludu jest własnością. Próbki, jakie Panu (z liczby całej setki w mojej tece) posyłam jedynie dlatego tylko, że się sposobność do tego nadarza, powiedzą Panu więcej o tym wszystkim, gdy je muzykalnie, pobłażliwie o to raczysz zapytać, niż wszelkie tłomaczenia i komentarze”. Brulion listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 15 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 506–507. 2 Tamże, s. 508–509: „Co do kawałków Chopina, które oczywiście noszą na sobie piętno dorywczości (lubo ducha jego cechujące niewątpliwie), nadmieniam, że trzy te mazury były improwizowane wśród większej jeszcze liczby innych w ten sposób, jakem to wspomniał w moim przeszłym liście, na jakimś wieczorze tańcującym (zdaje się, że u rektora Lindego w r. 1826 czy 7), gdzie Ch[opin], w dobrym będąc humorze, sam siadał do fortepianu (nigdy go bowiem o to przy tańcach, szanując jego talent, nie proszono) i puszczał wodze swojemu wesołemu usposobieniu. Mazurów takich krocie sypały się wówczas spod jego ręki, jak z rogu obfitości, lecz tylko te trzy na żądanie brata mego nazajutrz spisanymi być mogły, że jeszcze z pamięci nie uleciały. Trzeci z nich (G-dur) nazwany został kulawym, dlatego, że go grał, gdy tancerz w obertasie na lewo (na kseb) przysiadał się czasami jedną nogą czy kolanem do ziemi, udając niby kulawego czy pijanego lub chcącego upaść, lecz wnet się podnosił, co mają oznaczać mocniej naciskane oktawy wiolinu i basu w drugim takcie każdej części (więc w pierwszej części c–h, w drugiej g–fis, w trzeciej a–g, oznaczone tu >). Dwa te mazury: B-dur i G-dur, mój brat następnie za pozwoleniem jego litografował; na świstkach bez tytułu w 30 tylko egzemplarzach odbite, rozdane one zostały znajomym (jeden egzemplarz mam u siebie). Są to te same, które później Friedlein wydał około r. 1852, a których edycja (zapewne niezbyt liczna) od dwudziestu już lat jest wyczerpaną, więc on sam dziś już ani jednego nie posiada egzemplarza. Miałem także i parę ecossaise’ów na tymże czy innym improwizow[anym] skomponowanych wieczorze (lecz ich odnaleźć nie mogę), z których jedna tak się zaczynała [nuty, op. 72 nr 4 – P.D.]. Zdawałoby się z niej, jakoby Ch[opin] przeczuwał już ducha późniejszej tak szerokowładnej polki. […] Z wszystkimi tymi kawałkami rób Pan wszystko, co się będzie Panu podobało. Możesz je nawet jako aneksa do drugiej dołączyć edycji, jeżeli to za stosowne uznasz”. Brulion listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 15 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 507–509. 25 �muzyki jako zabawy (typowo ludowe rozumienie sztuki muzycznej: muzyka = taniec + grupa instrumentalistów). 2. Wskazując na wysoką rangę improwizacji1, przypomniał tym samym o kompetencjach, umiejętnościach i obowiązkach muzyka zawodowego, co najmniej od XVII w., gdy rozkwitała muzyka instrumentalna. Przytoczmy słowa Mikołaja Dyleckiego, teoretyka muzyki z XVII w., z traktatu Gramatyka muzyczna (1675) opublikowanego w Wilnie: „chcę, żebyś wiedział, że powinieneś pisać choćby i tysiąc wariacji na ten albo podobny temat”2. Kolberg zwraca też uwagę na fazę pośrednią między przekazem ustnym a drukowanym 3. Wczesne kompozycje Chopina, w tym pieśni, funkcjonowały w postaci druków ulotnych. Cechował je brak wykończenia zapisu muzycznego, a ich przeznaczeniem było krążenie między przyjaciółmi jako pamiątki osobiste – wpisy do sztambucha. Ostateczna instancja i sankcja publiczności oraz „sito” historii nie istniały wobec juweniliów. Ze zrozumienia przez Kolberga wagi improwizacji wynika jego trwałe zainteresowanie „odmiankami”, tj. wariantami pieśni ludowych, i wola utrwalania ich, tak w antologiach pieśni, jak i w monografiach regionalnych. 3. Kwestia relacji „słowo a muzyka”, paralelizmu lub oddziaływania wzajemnego treści pozamuzycznej i dźwięku. Kolberg podnosi, że Chopin 1 „Gdy grał, uważny słuchacz mógł odgadnąć, co artysta czuje i o czym myśli. Wiadomo, że Ch[opin] w gronie przyjaciół improwizował często i wtedy malował niejako muzyką różne sytuacje i epizody z życia domowego i publicznego, np. przedstawiał rozkosze sielskiej ustroni, szumy strumyka, śpiew ptasząt, czasem i wrzawę, jarmark lub bitwę jakąś, nawet coś z życia miejskiego, salonów itp. Dzieła jego wskazują nieraz na podobne usposobienie ducha. Ale nie lubiał, jak to widzimy z jego dzieł, żadnych nadawać intytulacyj swoim kompozycjom, które by bliżej rzecz określały, pragnąc, ażeby one same za siebie mówiły. Powiadają, że nazajutrz po przedstawieniu Hamleta napisał Nokturno op. 15 nr 3 i dał mu napis: «Na cmentarzu», ale gdy pójść miało do druku, zmazał ten napis, mówiąc: «niech się domyślą»”. Brulion listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 20 V 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 236. 2 D. Grzybek Kultura muzyczna białoruskiej mniejszości narodowej w Polsce, maszynopis; dysertacja doktorska obroniona w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie w 2013 r., s. 79. 3 „[…] Ch[opin] już w czasie swej dojrzałości muzycznej około 1827–1830 r. pisał sporadycznie, że tak rzekę, w antraktach swych większych dzieł, a raczej rzucał na papier improwizowane niekiedy na balach i wieczorach swe tańce i inne drobne rzeczy wcale nie w myśli publikowania ich (bo owszem warował się od tego), ceniąc je sam zbyt mało i tylko dla zaspokojenia życzeń przyjaciół, którzy zawsze przeczuwali, że i te okruchy jego muzy mają pewną wartość”, Uwagi O. Kolberga odnoszące się do pracy Szulca o Chopinie, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 7, s. 724. 26 �grywał pod wpływem podpowiadanych przez przyjaciół obrazów i zdarzeń1. Byłby to literacko-plastyczny odpowiednik do powszechnie praktykowanej improwizacji na zadany temat muzyczny. Kontekstem tej praktyki był urzeczywistniony projekt „pieśnioksięgu” biskupa Jana Woronicza – Śpiewy historyczne Juliana Niemcewicza, do których melodie układało kilkoro polskich kompozytorów. Ponadto odkrywano wówczas w Europie eposy narodowe, które współtworzyły świadomość narodową i programy polityczne w XIX wieku. Kolberg, całe życie skupiony głównie na słowie śpiewanym, traktował programy literackie i plastyczne muzyki jako naturalne współczynniki, tak jak pieśń w obrzędzie ludowym. Podpowiadanie obrazów przypomina ludowe konkursy poetyckie na wybrany temat w świecie śródziemnomorskim, staroarabskim, nawet syberyjskim (badania Wacława Sieroszewskiego wśród Jakutów). Układanie wierszy i śpiewanie na zadany wątek, fantazja czy wariacja na daną melodię lub poddany temat plastyczny to ślad archaicznej jedności sztuk, obudzonej w refleksji Kolberga podczas obserwacji obrzędów ludowych. Zaawansowana chopinologia z lęku przed uproszczeniami i tzw. „tłumaczeniami” (wiersze-komentarze, podkładanie tekstu do melodii, np. wymyślanie tekstów do Mazurków Chopina, wersje baletowe utworów pierwotnie instrumentalnych) odżegnywała się, podobnie zresztą jak sam kompozytor, od programowości. Jednakże w relacji słowo – obraz – muzyka nie chodzi o odpowiedniość czy relacje wynikania lub wręcz wzajemnego uwięzienia, lecz o sprzężenie dynamiczne (także ukryte), które tworzy nową jakość w momencie kreacji. Chodzi zatem o synergię, nie o relacje logiczne. Realistycznie usposobiony Kolberg kładł nacisk na wiele wymiarów kultury i ekspresji artystycznej, pozostawił więc i dla chopinologii akcent interdyscyplinarny, szeroko omawiany w antropologii kultury jako synestezja, łączność zmysłów. Owa łączność znajduje potwierdzenie w kulturze starożytnej jako jedność poety i pieśniarza lub jedność śpiewakainstrumentalisty i tancerza; w czasach Kolberga żywotna pozostawała unia kompozytora i wykonawcy (pianisty, skrzypka, organisty). Kolbergowskie opisy strony wykonawczej w tradycji muzycznej ludu świadczą o otwartości także na ten synestezyjny i interdyscyplinarny wątek nauk o sztuce. 1 „Otóż mowa jest w Pańskim dziele o improwizacjach Ch[opina], że w towarzystwie nieraz mu ktoś ze znajomych podał obraz jaki z życia narodowego jako temat, na który on improwizował; zwykle czynił to Grzymała, Witwicki, z Tańskich Hoffmanowa lub który z wojskowych”. Brulion/konspekt listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 1 II 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 561. 27 �Kolberg dał uwagi o formowaniu się osobowości Chopina w okresie ich wspólnej młodości, otwartej na przyszłe specjalizacje; wiadomo, że Chopin miał uzdolnienia aktorskie, mimiczne, pantomimiczne, tak jakby był chwilami postacią z teatru ludowego, komedii dell’arte. Również w praktyce ludowej inspiracją do śpiewu bywał nie tylko nastrój, okoliczność społeczna, obowiązek obrzędowy, ale i wrażenie zmysłowe, widok przyrody – lasu, pola, drzewa, ptaka, kamienia (wypowiedzi Stanisława Brzozowego, 1901–1983, śpiewaka kurpiowskiego)1. 4. Od Kolberga pochodzą określenia dotyczące dziedziny stylizacji muzycznej. Komentując wczesne mazury Chopina, Kolberg wskazuje na utwory „podrobione” (naśladowane) i „podsłuchane” (oryginalne)2. Te pierwsze miały się tylko wzorować na utworze oryginalnym granym przez Chopina (może się to odnosić też do „podrobienia” na fortepianie oryginalnych melodii mazurkowych skrzypków wiejskich). Te drugie to „podsłuchane”, „podkradzione”, prawdziwe, autentyczne „ziarka” melodii ludowych lub autentyczne rysy stylu indywidualnego Chopina3. Sformułowania autora Ludu w listach trafiają w sedno zagadnień, tak jak listy Chopina. 5. Kolberg zauważył źródła wrażliwości muzycznej, jak śpiew do snu, śpiew piastunek. Przypomniał postać Zuzki – Zuzanny Wawrzek, „pomocy domowej” pochodzącej spod Opatowa w Sandomierskiem4. Agata Skrukwa przypuszcza, że zarówno dla Kolberga, jak i, być może, dla Chopina 1 P. Dahlig Stanisław Brzozowy (1901–1983) jako klasyk wśród śpiewaków ludowych, „Przegląd Muzykologiczny” 2003, T. III, s. 5–22. 2 Do M. Karasowskiego Kolberg pisał: „Przeglądając spis dzieł Fryderyka i uwagi o nich w Waszej biografii, natrafiłem na miejsce, gdzie mowa o podrobionych kompozycjach. Zaliczacie do nich niesłusznie, według mego zdania, i Mazurka F-dur wydanego niegdyś pojedynczo w Wiedniu (widać zaraz lub wkrótce po śmierci Ch[opin]a). Toteż przyznam Wam się, że miałem ją zawsze za prawdziwą. Bo jakkolwiek jest ona względnie do Chopina słabą, miejscami nawet jakby dosyć trywialną, w pośpiechu pisaną (nie słabszą przecież od wielu wydanych przez Fontanę), to jednak są tam modulacje i kombinacje harmonijne, które jedynie Fryderyk mógł napisać, a naśladować by je było trudno”. Brulion listu O. Kolberga do M. Karasowskiego z 12 IV 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 240. 3 „Że one jednak są pióra Ch[opina] mogę zaręczyć, zresztą nietrudno dla znawcy to odgadnąć. Nawet ów mazur podrobiony, o którym-eśmy mówili, był niezawodnie podsłuchanym, bo ma tok i pewne rysy Ch[op]ina”. Brulion/konspekt listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 1 II 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 561–562. 4 Zob. S. Dębicka W starym gnieździe, Warszawa 1989, s. 66–68. Autorka tych wspomnień, Stanisława Dębicka, była wnuczką Antoniego, brata Oskara Kolberga. Por. A. Nowaczyński La Zuska, „Wiadomości Literackie” 1935, nr 35 (615), s. 3. 28 �ten rodzaj śpiewu odegrał niemałą rolę1. Gatunek „kołyska” pojawił się już w pierwszej monografii regionalnej, właśnie sandomierskiej (trzy pieśni do kołyski, w tym jedna – piastunek)2. Psychologia rozwoju dziecka wskazuje na ważność pierwszych doświadczeń akustyczno-muzycznych (nawet prenatalnych), pamięć niemowlęcia pozostaje podświadoma. Jak wykazał festiwal „Dziecko w Folklorze” w Baranowie Sandomierskim w ostatniej dekadzie XX w., najpiękniejsze chyba na ziemiach polskich melodie kołysanek pochodzą właśnie z Sandomierskiego – soczewki polskiej (łączącej wschód – Lubelskie, południe – Małopolskie, środek – Powiśle). Tonalność kołysanek sandomierskich charakteryzuje się modalizmami, chromatyzmami; kołysanki miewają melodie tzw. polne, nietaneczne. Zuzka śpiewała nie tylko przy usypianiu, ale i przy różnorodnych zajęciach. Śpiew przy pracy także w mieście był czynnością powszechną w XIX w; śpiew to oswajanie nowego miejsca po migracji. Śpiew piastunki zsumował się zatem ze śpiewem matki Fryderyka – Kujawianki. Pełne wdzięku i humoru poczucie wyższości wobec wieśniaków, czytelne jeszcze u Chopina, a nieobecne już u Kolberga (dla którego etos uczciwej pracy był ponad wszystko), brało się zapewne z pierwszego kontaktu z wiejską służbą domową, niezależnie od struktury społecznej wsi, wówczas jeszcze przed-uwłaszczeniowej, pańszczyźnianej, poznawanej przez Chopina kilkanaście lat wcześniej niż przez Kolberga. 6. W autobiograficznym szkicu Kolberg podkreśla3, że pierwszym kręgiem inspiracji i praktyki dla Chopina był szlachecki (salonowy) mazur. Zainteresowania Chopina folklorem miałyby charakter bardziej post-oświeceniowy niż romantyczny. Najbardziej akceptowanym przez Chopina komentarzem dla Mazurków były „obrazy z natury”4. XX-wieczna chopinologia 1 „Razem z rodziną do Warszawy przybyła (w 1817 r.) także z Przysuchy Zuska Wawrzek, której śpiew kołysał do snu dzieci Kolbergów, a kilka lat później rozbrzmiewał w mieszkaniu Fryderyka Chopina”. A. Skrukwa Oskar Kolberg. Etnograf, folklorysta, kompozytor, w: Oskar Kolberg (1814–1890). Etnograf, folklorysta, kompozytor, przewodnik po ekspozycji muzealnej, Przysucha 2004, s. 15. 2 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), pierwodruk: Warszawa 1865, s. 155, 222. 3 „Przed r. 1830 lubiłem (jak i bracia moi) taniec namiętnie. Tańczyło się też często lub grało do tańca na wieczorkach prywatnych, a czynił to i Szopen, improwizując mazury i walce. Ale mazur ów, był to mazur salonowy, szlachecki, do którego tylko czasami dla odmiany i urozmaicenia go dodawano jakiś ustęp wzięty z muzyki wieśniaczej (a styl ten zachował Szopen i w następstwie także)”. O. Kolberg Szkic autobiografii, rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68. Tekst powstał prawdopodobnie w roku 1889. 4„Lubił słyszeć, jak nazywaliśmy te utwory obrazami z natury”. J.-J. Eigeldinger Chopin w oczach swoich uczniów, Kraków b.r.w., s. 102. 29 �już od połowy lat dwudziestych XX w. usilnie łączy Mazurki z tradycjami ludowymi, także o charakterze wiejsko-chłopskim, co miało podłoże polityczne i narodowotwórcze. Tymczasem w pierwszych dekadach XIX w. spoglądano na folklor z okna dworu ziemiańskiego, salonu mieszczańskiego; inna optyka była wszechstronnie utrudniona wskutek ograniczeń swobody poruszania się, kontroli policyjnej, nieufności chłopów. Dokładności Kolberga i jego bezstronnemu spojrzeniu na kulturę zawdzięczamy dział „Dwory i miasta” w monografiach regionalnych. Kultura szlachecka, tak jak staropolska, nie była separowana od wspólnych źródeł z chłopską (widoczne jest to np. w historii tańca), lecz stanowiła charakterystyczny już splot nurtów i wzorów estetycznych z kultury ogólnej, w odróżnieniu od chłopskiej, która swą wyjątkową jakość zawdzięczała izolacji, odrębności wynikającej ze struktury społecznej, typu gospodarowania i czasem trudniej niż zwykle dostępnego środowiska przyrodniczego. Od 1878 r. Kolberga zaprzątała chęć uczestnictwa w pracach edytorskich nad dziełami wszystkimi Chopina, zwłaszcza tomami utworów młodzieńczych. Kompletował spisy utworów Chopinowskich 1. Korespondował z wydawnictwami Breitkopf & Härtel oraz Gebethner i Wolff w sprawie kompletowania juweniliów 2, korekt wydawniczych, krytyki źródłowej 1 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks nr 8: Spis utworów Chopina sporządzony przez O. Kolberga, s. 730–734. 2 Np. w 1881 r. Kolberg wysłał lipskiemu wydawnictwu Breitkopfa i Härtla swoją kopię Poloneza Ges-dur Chopina, skomponowanego dla przyjaciół w 1830 roku, przed wyjazdem z Warszawy do Wiednia, a wydanego pośmiertnie (około 1870 roku) w warszawskiej oficynie J. Kaufmanna (zob. list z 5 I 1881 r., Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 446). Odpis swój sporządził Kolberg na podstawie innej kopii tego utworu, przysłanej mu w 1880 r. przez J. Kleczyńskiego i prawdopodobnie przez niego wykonanej na podstawie wydania Kaufmanna, już wówczas prawie niedostępnego (zob. list J. Kleczyńskiego z 20 IX 1880 r., Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 406, zob. też tamże, s. 396, list J. Sikorskiego z 23 VIII 1880, w którym pisze on, że Kleczyński podjął się przepisania tego utworu dla Kolberga). Kopia Poloneza Ges-dur, o której mowa, najprawdopodobniej pióra Kleczyńskiego, nadesłana przez niego z Warszawy, a dotąd nieznana, zachowała się w archiwum Kolberga (Arch. PTL, teka 50, sygn. 1357/III, k. 1–2). Utworu tego, dobrze sobie znanego i często wzmiankowanego w listach, poszukiwał Kolberg przez kilka lat, już w okresie pobytu pod Krakowem, zabiegając u zaprzyjaźnionych muzyków warszawskich o jego odpis z wydania Kaufmannowskiego (zob, Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 502, 509, 561, 626–627; cz. II, DWOK T. 65, s. 16, 58–59, 84, 257, 286, 323–324, 369, 406; cz. III, DWOK T. 66, s. 730 i 732). W roku 1886 próbował jeszcze zainteresować Polonezem Ges-dur biografistę Chopina, Maurycego Karasowskiego, przesyłając mu do Drezna kopię tego utworu (czy własną?), podkreślając przy tym jego wartość i zachęcając do próby wydania go tamże. Starania Karasowskiego u drezdeńskich wydawców nie powiodły się jednak, 30 �i oceny autentyczności, powołując się na swe kompetencje świadka, wykształcenie muzyczne i rozeznanie w kwestiach stylu narodowego z racji prac etnograficznych. Zgłosił i doprowadził do wydania antologię mazurków (jego lista utworów proponowanych do wydania objęła 60 utworów1). W projekcie przedmowy przebija naukowe podejście do ewolucji stylu muzycznego: od formy prymarnej, użytkowej do twórczości mistrzowskiej2. Kolberg rozważa relacje między indywidualnym porywem twórczym a wspólną domeną społeczną „ducha narodowego”. Zagadnienia talentu i roli środowiska kulturowego będą stale nurtowały monografistów Chopina, muzykologów XX w. Kolejna dziedzina, którą wyróżniły refleksje Kolberga, to wykonawstwo utworów Chopina, krytyka muzyczna wykonań pianistycznych i ich konfrontacja z zapamiętanym przez autora Ludu stylem wykonawczym twórcy Mazurków. Cenne uwagi dotyczą umiarkowania w tempach, rangi uwydatniania szczegółów, unikania afektacji, subtelności tempa rubato i są one ważną wskazówką dla wiernych realizacji3. Kolberg wprowadzał w tajniki a kopia poloneza została odesłana Kolbergowi (zob. listy z jesieni 1886 r., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 378, 379–380, 382–383, 390–391, 393). Poruszana w listach sprawa Poloneza Ges-dur, losy jego kopii i starań Kolberga mają więc swoja historię i wydają się zasługiwać na osobne opracowanie. Innym świadectwem zainteresowania Kolberga wydawnictwami utworów Chopina może być z kolei brulionowa wersja erraty dotyczącej sześciu tomów edycji zbiorowej dzieł Chopina (może Gebethnera i Wolfa z 1863–1864 r., choć pewności nie ma, bo była kilkakrotnie wznawiana?), także zachowana w spuściźnie Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 183–184). 1 Polnische Tänze. Mazurkas für das Pianoforte hrsg. von Oscar von Kolberg, Leipzig [1881]. Antologia objęła 50 mazurków, wstęp Kolberga do tego zbioru jest przedrukowany w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 666–669. Spis mazurków takich kompozytorów jak Karol Kurpiński, Karol Sołtyk (zm. 1830), Wincenty W. Studziński (1815–1854) opublikowano w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks nr 10, s. 736–738. Lista kompozytorów mazurów kompletowana przez Kolberga sięgała ok. 270 nazwisk, co oddaje istotę poglądów Kolberga, iż wiedza ma charakter kumulatywny. 2 „Uważne przejrzenie całego zbioru wykaże, że taniec ten (a więc i jego muzyka) ze skromnych – prawie nikłych – początków (podobnie jak to było z walcem), dzięki swemu rytmowi i sprzyjającym okolicznościom osiągnął powoli pewien stopień rozwoju i rozkwitu. Wykazuje on prócz tego, jak górujący w nim duch narodowy wywarł wpływ na Chopina, aby potem ze swej strony dzięki twórczości mistrza spowodować pewne wtórne oddziaływanie w kraju. Sądzę, że ogólnonarodowe cechy, które tak się uwydatniają w tych tańcach, niewątpliwie wywołają w publiczności żywe zainteresowanie zbiorem”. Brulion listu O. Kolberga do Breitkopfa i Härtla z 26 V 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 503. 3 Do M. A. Szulca Kolberg pisał:: „Ja sam słyszałem bardzo wielu wirtuozów grających dzieła C[hopina] (Liszta, Tausiga, Wieniawskiego, pannę Bohrer, Zarzyckiego, Śmietańskiego), 31 �chopinowskie mieszkańców odwiedzanych dworów, w tym kontekście znajdujemy też rozważania estetyczne Kolberga1. Kontakt z pianistyką był dla Kolberga odprężeniem, sposobem powrotu do młodości2. Kolberg faktograficznym warsztatem badawczym, szerokością doświadczeń społeczno-kulturowych, świadomością stanu prac etnologicznych w Europie, a także dzięki własnemu doświadczeniu pianistycznemu i kompozytorskiemu dał podwalinę chopinologii i pozostawił trafne i trwałe sformułowania dotyczące m.in. wczesnej twórczości kompozytora, jej źródeł, a także – zwłaszcza – warunków społecznego funkcjonowania. Naukowotwórcza rola Kolberga i jego nacisk na źródła są o tyle ważne, że literatura chopinologiczna bywa do dziś jakby pieśnią ludową. Autorzy mało zwracają uwagę na to, od kogo pobrali wiedzę, podając ją jakby własną. Tak było a przyznam się, że w zupełności żaden z nich mnie nie zadowolnił, chociaż najlepiej jeszcze grali je Liszt i Śmietański, a drobniejsze rzeczy k[się]żna Czartoryska, Wernik, Mikuli itd. Essipow ma znakomicie grać ballady, ale tej nie słyszałem. Ja znajduję, że wszyscy grają go za prędko, a biorąc szalone tempo w allegrach, gubią tym samym mnóstwo szczegółów, które właśnie u kompozytora tyle w piękne szczegóły obfitego jak Ch[opin] uwydatnione w grze być by powinny. Przy tym prawie każdy wpada w afektację, niestosowną przesadę, albo też inaczej cieniuje te dzieła (oprócz miejsc wyraźnie do wzmocnienia i osłabienia wskazanych), każdy chce naśladować (a naśladuje według własnego pojęcia, więc najczęściej bardzo nietrafnie) owe ociągania się, ową niezależność obu rąk od siebie, które autor oznaczał wyrazem tempo rubato lub przy spajaniu z sobą nut różnej wartości w czasie. Ja może dlatego tak jestem wymagającym, żem słyszał samego Ch[opin]a bardzo często bądź prywatnie, bądź i publicznie grającego w czasie jego dojrzałości w latach od 1827–1830, a wrażenie tej gry (jakkolwiek byłem wówczas prawie dzieckiem jeszcze) niezatarte aż do dnia dzisiejszego pozostawiło na moim umyśle ślady, nie dozwalające wcale porównań z nowszymi wykonawcami”. Brulion listu O. Kolberga do M.A. Szulca z 20 V 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 234. 1 Do Aleksandry Zduniowej pisał: „Ktoś (podobno Słowacki) powiedział, że muzyka jego, niekiedy burzliwa i hulaszcza, jest w ogóle (mimo elegancji) smutną i rzewną jak dzieje naszego narodu, a zawsze czystą jak łza”. Brulion listu z 18 X 1884 r., Korespondencja ... cz. III (DWOK T. 66), s. 201. 2 W liście do Tytusa Wojciechowskiego z 15 XII 1879 r. (pisanym niestety po śmierci adresata) Kolberg informował: „Tymczasem zbieramy wiadomości, jak ziarko do ziarka, aby ją [biografię i charakterystykę – P.D.] dla przyszłości, ile możności, uzupełnić i udokładnić. […]. W wolnych po pracy chwilach odgrywam sobie czasami to i owo dzieło Fryd[eryka], co dla mnie starego jest dziś niemal jedyną rozrywką. […] A wtedy staje mi często na myśli jakoby wspomnienie dnia wczorajszego, nasze uczone kadeckie koszary i ów długi pawilon przy Liceum, gdzieśmy mieszkali, i ćwiczenia Fryd[eryka] przy fortepianie i nasze na dziedzińcu, postać starego Chopina wołającego wieczorem z okna drugiego piętra na swoich elewów bawiących się na dole w piłkę: »rentrez, messieurs, rentrez!« Jakże to już dawno, ileż to wody upłynęło od owego czasu, iluż to przyjaciół opuściło i pożegnało nas na zawsze!” Brulion listu do T. Wojciechowskiego z 15 XII 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 285–287. 32 �już u początków, gdy Maurycy Karasowski nie odnotował w ogóle istnienia monografii Szulca, przepisując jednak jej fragmenty w swoim dziele. W Oskarze Kolbergu najpełniej ukonkretnił i uwydatnił się ogólny (artystyczny) prąd ludoznawczy pierwszej połowy XIX w., a uczestniczył w nim i Chopin, zachęcany przez przyjaciół, np. Stefana Witwickiego, do zapisywania melodii ludowych. Jak wiadomo, mamy spod pióra Chopina zapiski przyśpiewek spod Nieszawy, reportaże z Ziemi Dobrzyńskiej, rękopis dojny rumuńskiej. Kompozytor dał wyraz zainteresowaniu ekspresjami muzycznymi różnych narodów w listach, odnotował zwyczaje doroczne w Austrii, skomentował pieśni szkockie, skandynawskie, hiszpańskie, widząc w tradycjach etnicznych źródło odrębności, suwerenności kulturowej narodów jako wartości samej w sobie. To samo przesłanie realizował na drodze naukowej Oskar Kolberg. Kolberg jako etnomuzykolog Pracom około utrwalenia kultury narodów słowiańskich, w szczególności dziedzictwa staropolskiego bądź jeszcze plemiennego, różnorodnego tak historycznie, jak i przestrzennie, a przechowanego w XIX-wiecznym życiu małych społeczności lokalnych, poświęcić należy najwięcej miejsca. Prace etnograficzne Kolberga stanowią bowiem prefigurację oraz fundament etnomuzykologii polskiej. Twórczość kompozytorska, inspirowana głównie śpiewami, grą, obrzędami i tańcami krajowymi, opublikowana już w Dziełach wszystkich i sama w sobie zasługująca na osobną monografię1, dodała Kolbergowi sił do pracy naukowej około faktycznego budowania ogólnie pojętej etnografii – etnologii muzycznej, etnomuzykologii, antropologii kulturowej, ludo- i kulturoznawstwa. Swoją koncepcję metodologiczną, obecną także w opisie kultury muzycznej, zaprezentował Kolberg m.in. w artykule Obecne stanowisko etnografii (1876), omawiającym m.in. takie prace jak Grundzüge der Ethnographie J.A. Maksymiliana Perthy’ego (1859) i Allgemeine Ethnographie Friedricha 1 Pierwszy kształt takiej monografii dają naukowe wstępy Danuty Idaszak, zob. D. Idaszak Twórczość kompozytorska Oskara Kolberga, w: Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. V–XXXIX, oraz D. Idaszak Twórczość fortepianowa Oskara Kolberga, w: Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. V–XXX. Zob. też M. Prochaska Kompozycje Oskara Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. 2 [DWOK 85/2]. 33 �Muellera (1873). Artykuł Kolberga z r. 1876 oraz podstawy metodologiczne pracy badawczej Kolberga przebadał ks. Wojciech Domański1. Autor Ludu był przychylnie nastawiony do psychologii, która intensywnie rozwijała się w Niemczech. Akceptował teorię apercepcji Johanna Friedricha Herbarta (1776–1841). Apercepcja to aktywne kształtowanie spostrzeżeń w łączności z nagromadzoną wiedzą, to proces tworzenia nowej całości. Teoria apercepcji przyczyniała się do rozstrzygnięcia sporu między dwoma różnymi poglądami na kulturę ludową. Mianowicie, kulturę tę rozumiano bądź jako dziedzinę produktywną, twórczą, swoistą (pogląd romantyczny), bądź jako świat niesamodzielny, pasywny, lecz chłonny oraz reprodukcyjny (pogląd częsty w dobie industrializacji w drugiej połowie XIX w.). Kolberg, obserwując dynamikę tworzenia wariantów w pieśni i kulturze ludowej, był przeciwny temu drugiemu poglądowi, reprezentowanemu m.in. przez Ryszarda Berwińskiego. Według tego ostatniego kultura ludowa w Polsce miała być tylko sumą wpływów zewnętrznych, obcych, w szczególności refleksem ogólnego dziedzictwa średniowiecza. Kolberg zaś twierdził, że elementy dawne wiążą się integralnie z całym procesem przemian w historii ludów. Ideą przewodnią pism Kolbergowskich było przekonanie o wzajemnym oddziaływaniu i zgodnej całości duchowych (psychicznych) i materialnych składników kultury. „Jak najdokładniejsze” badania miały też uwzględniać „żywot moralny”, obejmujący wszystkie aspekty kultury duchowej i społecznej badanych grup ludności. Kolberg postulował program badawczy oparty na badaniach empirycznych i faktograficznych oraz na ujęciach interdyscyplinarnych, w których teorie psychologiczne, antropologiczne (dotyczące życia jednostkowego) lub przyrodnicze, a także wiedza z zakresu historii, archeologii, mitologii, lingwistyki, statystyki, geografii i geologii pomagałaby wyjaśniać podstawowy i autonomiczny korpus danych etnografii i etnologii. Dwie ostatnie gałęzie odnoszą się, zdaniem Kolberga, do życia człowieka w perspektywie społecznej, przy czym etnografia ujmuje życie i kulturę współczesną, łącznie z drobnymi szczegółami zachowania ludzi, a etnologia próbuje rekonstruować procesy historyczne, rozwojowe. Wojciech Domański określa naukową postawę Kolberga jako pozytywizm post-oświeceniowy. Zauważa jednak nowatorskie akcenty m.in. 1 W. Domański Oskar Kolberg i jego dzieło oraz Poglądy Kolberga na przedmiot, zakres i cel etnografii, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszawa 1995, s. 63–71 i 73–96. 34 �w Kolbergowskich komentarzach socjologicznych. Dyskusje o kulturze zinterioryzowanej w jednostkach ludzkich, o roli świadomości zbiorowej i jej wpływie na działania jednostek, innymi słowy rozumienie świadomości zbiorowej jako faktu społecznego odmiennego niż indywidualne pojęcia i przekonania jednostki, zbliżałyby autora Ludu do teorii socjologicznej Émile’a Durkheima (1859–1917), wypracowanej w ostatniej dekadzie XIX wieku. Oskara Kolberga, obok idei atlasu etnograficzno-kulturoznawczego i typologii repertuaru muzycznego (w tym muzyki tanecznej), intrygowała głębia historii zapisanej w kulturze ludu. To zainteresowanie minionymi epokami i ich dziedzictwem było jednym z motywów skupienia się Kolberga na etnografii muzycznej, bo w niej i z niej można było odczytać przeszłość („starożytność”) muzyki i kultury. O zagadnieniach wiążących się z samą analizą muzyczną niewiele pisał (poza Sandomierskiem), bo dla kogóż miał pisać? Przecież nie było w Polsce, poza „Ruchem Muzycznym”, odpowiedniego piśmiennictwa, środowiska teoretyków muzyki, ani muzyków zawodowych zajmujących się naukowo folklorem. Rozumiał go i polemizował z nim kompetentnie tylko Józef Sikorski, którego Doręcznik muzyczny (Warszawa 1852) Kolberg wysoko cenił. Informacjami o muzyce, pieśniach i ich właściwościach Kolberg jedynie okraszał ogólnoetnograficzne rozprawy kierowane do czytujących wówczas ludzi, kształtującej się warstwy inteligencji polskiej, jak np. opublikowaną w 1872 r. rozprawę Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi ze szczególnym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera) 1. W niej np. wspomniał o zmienności funkcji i miejsca poszczególnych pieśni weselnych jako bądź pieśni kluczowych, bądź akcesoryjnych czy przygodnych; o zwyczaju zapraszania skrzypka z rodziny lub przynajmniej symulowania początku grania przez pana młodego, bo skrzypek „obcy” mógł czarować; o „ogrywaniu” rózgi, wianka. Kolberg w tej rozprawie podniósł też pojęcia i kategorie analizy wspólne dla antropologii kulturowej (etnografii) oraz etnomuzykologii, jak: „tożsamość, wspólność, jednolitość, bliskość, podobieństwo, odcień, odmiana, różnica, odrębność, przeciwieństwo […], wariant, wersja, motyw 1 Przedruk: O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi ze szczególnym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera), w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 259–306. 35 �[…]”1; działanie zaś etnografa, także tego z przygotowaniem muzycznym, „powinno być przede wszystkim analityczne” 2. Rzecz o obchodach, fascynująca lektura dla współczesnego humanisty, także etnomuzykologa, uwidacznia ponadto przemianę Kolberga – od gromadziciela „snopów z pola muzyki naszej”, gdzie zachowana oryginalna melodia ludowa została uzupełniona nieskomplikowanym akompaniamentem przydatnym dla początkujących miłośników fortepianu 3, tj. od kompozytora, a właściwie w tym przypadku głównie autora wyboru melodii i jej harmonizacji 4, do etnografa-kulturoznawcy-antropologa. Cenne intuicje Kolberga, inspirujące dla etnomuzykologii, znajdziemy jednak i w wydawnictwach Kolberga przed monografiami regionalnymi. I tak we wstępie do pierwszego zeszytu u Żupańskiego w Poznaniu w 1842 r. Kolberg pisze: „Rozpoczną dzieło pieśni polskie, bo wśród całej Słowiańszczyzny dziś u tego plemienia muzyka najsamoistniej się rozwinęła, widać to szczególnie w mazurach, najoryginalniej malujących krzepki charakter ludu tego, oraz w krakowiakach odznaczonych już to niezakłóconą pogodą, już szumną wesołością, to znów lekką tęsknotą. Inne większe pieśni, mianowicie treści historycznej albo opisujące zdarzenia jakowe, toż pieśni obrzędowe, lubo zdają się być 1 O. Kolberg Rzecz o obchodach… s. 266. O. Kolberg Rzecz o obchodach… s. 303. 3 Por. anons o Pieśniach ludowych do śpiewu, Warszawa 1862; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II (DWOK T. 67/II), s. 278: „akompaniament […], odznaczający się wyrazistością utworom p. Kolberga właściwą, jak najprzystępniej dla miernie nawet grających ułożony, i niska cena publikację tę pożądaną uczyni wszystkim, którzy muzykę narodową miłują”. Opracowanie dotyczy 16 pieśni z tomu z r. 1857 i świadczy o przetrwaniu u Kolberga nurtu popularyzatorskiego do r. 1862. 4 Jak pisze Aleksander Pawlak w przedmowie do T. 67/I, nim ukazały się serie regionalnych monografii etnograficznych z bogatymi zbiorami pieśni ludowych, O. Kolberg wydał już w latach 1842–1849 oraz w r. 1862 szereg publikacji zawierających w sumie 598 pieśni, w tym 396 z melodiami w opracowaniu na głos z towarzyszeniem fortepianu (dalszych 236 pieśni znajdowało się w rękopisach): Pieśni ludu polskiego, Poznań1842–1845; Pieśni ludu polskiego, „Przyjaciel Ludu” 1846, nr 1–23, 26–36, 38–52; 1847, nr 2–4, 6–35; Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek, gaik, okrężne, w: Album literackie, Warszawa 1848, s. 331–350 dod. nut. s. 1–14; Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847–1849 (1847, T. 2, s. 188–206 dod. nut. s. 1–4, s. 649–661 dod. nut. s. 1–6; T. 3, s. 582–595 dod. nut. s. 1–6, T. 4, s. 625–639 dod. nut. s. 1–4; 1848 T. 3, s. 615–632 dod. nut. s. 1–6; 1849 T. 1, s. 605–623; T. 4, s. 383–403); Pieśni ludu do śpiewu Warszawa [1862] (16 pieśni). Ponadto 15 pieśni zawiera artykuł O pieśniach litewskich, „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, a 22 pieśni – Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4. Antologie te w opracowaniu A. Pawlaka opublikowano jako Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, cz. I i II (DWOK T 67/I–II). 2 36 �rozlane po całej Słowiańszczyźnie, wszakże jeśli u nas pierwotne miały gniazdo, napiętnowane są oddzielną cechą odróżniającą je od muzyki innych pokoleń”1. Po tej syntetycznej uwadze o kształtowaniu się autonomicznego świata muzyki i wyłanianiu się sztuki dźwięku z kultury ogólnej Kolberg zwraca się ku walorom użytkowym i inspiratorskim pieśni i muzyki ludowej, wątkom stale obecnym w publicystyce XX w.: „Muzyk bowiem, który by chciał poznać i korzystać z upowszechnionych u nas melodii, znajdzie tu zbiór bogatych, surowych, rodzimych, ale czerstwych, silnych i pięknych piosnek, a geniusz znajdzie obfity materiał do podsycania i rozwijania własnych pomysłów”2. Po tomy opracowanych melodii ludowych (DWOK 67/I i 67/II), a właściwie antologii pieśni oryginalnych wybranych do zaopatrzenia w akompaniament, warto sięgać choćby i z tego względu, że widnieją tam często wartości metronomiczne, co daje wyobrażenie o tempie śpiewu ludowego. Psychologia narodów w muzyce ludowej, stale komentowana w pierwszej połowie XX w., znajduje u Kolberga prostą konstatację: „Dowiedzioną i znaną jest ta prawda, że pieśni ludu jakiegokolwiek bądź narzecza mieszczą w sobie doskonałe odbicie zwyczajów, języka, wrażeń, pojęć, obyczajów i uczuć, słowem całą charakterystykę tego plemienia, z łona którego wysnuły się. Że fizjognomia ludów jednych od drugich jest różną i coraz rozmaitszą, w miarę jak się dalej posuwamy, wypływa z natury rzeczy; jako i to, że jedne z drugimi ogniwem sąsiedztwa i rozlicznych stosunków będąc połączone, wzajemny na siebie wpływ wywierają i nieraz sobie w zgodzie, i dłonie i myśli podają” 3. Po trzydziestu latach, w artykule Pieśni ludu litewskiego (1879) 4, owa psychologia zorientuje się na badania porównawcze zbliżonych wątków polsko-litewsko-ruskich, które w kontynuacjach folklorystycznych i etnomuzykologicznych XX w. będą owocować monografiami poszczególnych pieśni (zwłaszcza ballad) 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T 67/I), s. 2. 2 Tamże. 3 O. Kolberg O pieśniach litewskich. Melodie do „Pieśni litewskich” zebrał i na fortepian ułożył…, „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, z. 1–2, s. 93–107, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T 67/I), s. 350. 4 O. Kolberg Pieśni ludu litewskiego, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły… (DWOK T. 63), s. 307–336; pierwodruk: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III: 1879, s. 167–187. 37 �w ujęciu bądź międzyetnicznym (np. Filareta Kołessy)1, bądź międzyregionalnym (Chmiel Jana Stęszewskiego)2. Porównując różne żywioły etniczne, Kolberg zawsze wyważa cechy wspólne i specyficzne, postępując analitycznie, w imię „czystej nauki”. Trwałym etnomuzykologicznym motywem przewodnim w pracach Kolberga jest przeświadczenie o zmienności pieśni ludowej, „[…] bo gdzież jest prawo, które by rzeczy ustnej, a tak ruchliwej stanowczość sakramentalną nadać i trwałość zapewnić bez skazy było w stanie?”3. „Ja sam byłem świadkiem nieraz, jak te same pieśni po upływie 10 lat w ustach tych samych brzmiały inaczej – nie każda, ale mniej więcej – gdy tymczasem zabobony, gusła niezmienione się zachowały, jak jądro stare, któremu czas nie podołał, i zapewne długo się jeszcze będąc zachowywać”4. Zarazem częste u Kolberga sformułowanie, że coś z dawnej kultury „poszło w poniewierkę”, świadczyłoby o preferencji bardziej stabilnej (rzekomo) przeszłości. Głos w dyskusji nad wystąpieniem Piotra Chmielowskiego, iż (m.in.) natura pieśni jest bardziej zmienna niż trwalsze warstwy kultury ustnej w podaniach, magii itp. – brzmi ciepło i znajomo; jest tam i skromność badacza, porzucanie pewnych siebie twierdzeń, lecz i traktowanie nauki (humanistycznej) jako gwaranta rozwoju wiedzy o świecie i jego kulturze, jako ścieżki postępów samopoznania, co by wskazywało, że Kolberg chętnie by widział muzykologię (porównawczą) jako science, tzn. tak, jak ją, pod wpływem nastania epoki fonograficznej, widzieli zachodnioeuropejscy i amerykańscy badacze etnicznych tradycji muzycznych. Kolberg unika też absolutyzacji naukowego tu i teraz; sama wiedza zmienia się: „Czy takąż będzie za lat 10 lub 20, przyszłość okaże”5. U schyłku życia Kolberga pojawił się fonograf, który po raz pierwszy został zastosowany do nagrań śpiewów Indian w USA w 1889 r. Pierwsza wzmianka na temat tego nowego wynalazku w piśmiennictwie polskim 1 F. Kołessa Ballada o córce-ptaku w słowiańskiej poezji ludowej, „Lud Słowiański” 1938, T. 4, z. 1. 2 J. Stęszewski Chmiel: szkic problematyki etnomuzycznej wątku, „Muzyka” R. X: 1965, nr 1, s. 3–33. 3 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, s. 305. 4 O. Kolberg Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego pt.: „Jak należy traktować utwory poezji ludowej w historii literatury polskiej”, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły… (DWOK T. 63), s. 417. Pierwodruk: „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce” 1886, T. 5, s. 162–164. 5 O. Kolberg Głos w dyskusji…, s. 418. 38 �(„Wisła”, T. IV, s. 749) ukazała się w roku śmierci autora Ludu (1890)1. Nie wiemy, czy wiadomość o przełomowym dla muzycznej etnografii wynalazku dotarła do Kolberga. Jak wykazują kwerendy Bohdana Łukaniuka (Lwów), pierwsze rejestracje fonograficzne na ziemiach odwiedzanych przez Kolberga (na Wołyniu) datują się na rok 1898. Możliwość analizy szczególnych sposobów śpiewu, a zwłaszcza gry instrumentalnej, szanse dokładnej transkrypcji, z uwzględnieniem zdobnictwa i wariacyjności, oraz nowe perspektywy archiwizowania spotkałyby się na pewno z wielkim zainteresowaniem Kolberga. Umysł Kolberga, patrona etnomuzykologii, zajmowały w drugim półwieczu XIX stulecia dwa główne problemy badawcze i metodologiczne: (1) ogólna perspektywa (antropologiczna, kontynentalna, sięgająca indoeuropejskich szlaków) połączona ze specjalistycznymi metodami badań; (2) połączenie empirii – zbierania pieśni celem stworzenia atlasu Pierwszej Rzeczypospolitej – z budowaniem systemu interpretacji kultury. W zasadzie jest to odwieczny problem nauk humanistycznych: jak pogodzić walor szczegółu z zasadą ogólną. Refleksja zdolna do dystansu wobec przedmiotu badań potrzebowała czasu, np. okresu między „Tygodnikiem Muzycznym” Karola Kurpińskiego (1820) a profesjonalnym periodykiem „Ruch Muzyczny” pod redakcją Józefa Sikorskiego, którego inauguracja (1857) przypadła na ten sam rok co przełomowy tom Pieśni ludu polskiego z monodycznymi zapisami nutowymi melodii zebranych przez Kolberga we wsiach naszego kraju. Namysł XIX-wieczny nad historią muzyki skupiał się nad wielkimi kompozytorami i ich dziełami. Bogactwo muzyki minionych epok dopiero odkrywano w pierwszych dekadach XIX w. W krajach zachodnioeuropejskich śpiewy popularne, wiejskie lub miejskie były traktowane w kompendiach historii muzyki co najwyżej jako pożywka dla ambitnej twórczości kompozytorskiej (zwłaszcza opery). Natomiast w krajach środkowo- i wschodnioeuropejskich śpiewy wiejskie, melodie popularne w miastach stanowiły nadal żywotną, jeśli nie główną część doświadczenia życiowego chłopów i mieszczan polskich. Symbolicznym momentem, zauważonym przez Kolberga, było zarządzenie francuskiego Ministerstwa Oświaty z 1852 r. o spisaniu 1 Recepcję wynalazku fonografu szczegółowo omawia Jacek P. Jackowski. Zob. tegoż Zachować dawne nagrania. Zarys historii dokumentacji fonograficznej i filmowej polskich tradycji muzycznych i tanecznych cz. 1 (przełom XIX i XX w. – do drugiej wojny światowej), Warszawa 2014, s. 31–44. 39 �i wydrukowaniu zasobów pamięciowych francuskiej pieśni ludowej1. Być może także to stanowiło impuls specjalizacji badawczej Oskara Kolberga, tym bardziej, że z kulturą niemiecką łączyła Polaków pewna ambiwalencja, czerpano z niej wiedzę teoretyczną, naukową, przejmowano wzory optymalizacji gospodarowania, lecz lękano się dominacji, zwłaszcza po wojnie francusko-pruskiej w 1870 r. Kolberg, choć, jak wynika z korespondencji, nie podzielał fobii pruskich np. Marcelego Szulca, to jednak miał dla nich zrozumienie. Na styku kultury germańskiej i słowiańskiej uznał się Kolberg za rzecznika tego drugiego żywiołu, podkreślając jednak (w polemice z Zygmuntem Glogerem) pożyteczność zapoznawania się z niemiecką literaturą etnograficzną2. Profesjonalne wykształcenie muzyczne pozwoliło Kolbergowi widzieć przy tym muzykę w całej złożoności środowiskowej – od wiejskich zwyczajów, obrzędów, zabaw, przez repertuar dworów i salonów aż do teatru operowego i sali koncertowej. Pod tym względem był kontynuatorem poglądów Karola Kurpińskiego, będąc także realizatorem programu Hugona Kołłątaja. Na szczególną uwagę zasługują, kształtujące problematykę etnomuzykologii, wstępy Kolberga do jego antologii i monografii, gdyż formułował je po żmudnej pracy empirycznej. Wstępy cechuje ostrożny optymizm poznawczy i niezwykła treściwość. We wprowadzeniach pojawiają się opinie, twierdzenia, wnioski (także estetyczne) szczególnie istotne i w określonej hierarchii. We wstępie do antologii z roku 18573 uwidacznia się specyficzny horyzont teoretyczno-historyczny Kolberga. „Systemat starogrecki”, chorał kościelny, korowodowe starosłowiańskie koło to podstawowe układy odniesienia w fascynacjach śpiewem ludowym. Autor idzie na przekór ówczesnym redukcjom uproszczonego sposobu pojmowania folkloru polskiego jako oceanu przyśpiewek (zwłaszcza krakowiaków; tak w zestawieniu z folklorem Rusinów był skłonny widzieć tradycję i praktykę polską Wacław z Oleska). Kolberg, jak Herder wyróżniający Słowiańszczyznę, na pierwszym miejscu stawia kulturę śpiewu samodzielnego. Wyeksponowanie w 1857 r „dum i pieśni” ma więc motywy także estetyczne, nie tylko ideowe (dumy i pieśni jako zamiennik eposu, który nie zachował się w pamięci ludowej na 1 O. Kolberg Pieśni ludu, w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), przypis s. 520. Dodaje jednak Kolberg: „Nie jest nikomu tajnym, a i własne nasze uczy nas przekonanie, że wielu Niemców istne pisało o Słowiańszczyźnie brednie […]”. O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, s. 294. 3 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), pierwodruk: 1857, s. V–XI. 2 40 �ziemiach polskich). Kolberg interesuje się już problematyką wykonawczą w folklorze, zwykle niedostrzeganą w dziewiętnastowiecznych antologiach. Zauważa zmiany tempa i dynamiki w toku wykonania poszczególnych pieśni, niekiedy brak „równowagi taktowej”1. Komentuje szczególne sposoby kończenia melodii, w tym okrzyk „na kształt innych Słowian”2. Zwraca uwagę na typowe zachowania wykonawcy, świadczące o odczuwaniu muzyki całym ciałem. Nowatorskie jest notowanie (kursywą) nazw i określeń lokalnych, gwarowych. Niezastąpione są uwagi o tańcach i instrumentach – spostrzeżenia, które daleko wykraczają poza pierwsze (1820) obserwacje Karola Kurpińskiego3. Wstęp do tomu z roku 1857 zawiera postulat, często pojawiający się wśród badaczy europejskich, aby nie traktować pieśni ludowej wyłącznie jako tekstów słownych o przesłaniu odczytywanym w zależności od potrzeb epoki. Pieśń to nie tylko poezja, literatura, lecz autonomiczna całość słowno-muzyczna: „[…] treść i melodia uzupełniają się, podnoszą wzajemnie, jedną wspólną stanowiąc całość; a często melodia, ta część mniej określona, mniej materialna, stanowi całą piękność pieśni”4. Tak w latach trzydziestych XX w. Łucjan Kamieński będzie traktował pieśń ludową – jako „organiczną całość logo-meliczną”5. Innym zagadnieniem, które absorbowało Kolberga, podobnie jak wielu innych zbieraczy w różnych krajach, były próby lokowania wiedzy muzycznej w konstelacji tworzących się wówczas nowych nauk, jak psychologia, etnologia, socjologia. Przynależność wiedzy muzycznej do historii i filozofii wydawała się mu oczywistością: „Śledzenie szczegółowe rozwoju melodyj, jej przyczyn i następstw, należy do historyi i filozofii muzycznej i może mieć miejsce dopiero po jak najdokładniejszem zebraniu melodyj nie już jednego ludu, ale wszystkich innych ludów”6. Widzimy tu zalążki popularnej na przełomie wieków XIX i XX muzykologii porównawczej. Wnioski z badań nad 1 Tamże, s. VIII. Tamże, s. VII. 3 Artykuł Karola Kurpińskiego pt. O pieśniach w ogólności („Tygodnik Muzyczny” 1820, nr 8, s. 29–30; nr 9, s. 33–34) jako pierwsze opracowanie typu etnomuzykologicznego analizuje Jan Stęszewski. Zob. Muzyka ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, T. 2, red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981, s. 245–267. 4 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego… (DWOK T. 1), s. V. 5 B. Muszkalska Łucjan Kamieński – etnomuzykolog, w: Ł. Kamieński O biologii pieśni, wstęp i dobór tekstów B. Muszkalska, Poznań 2011, s. 32. 6 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego… (DWOK T. 1), s. VI. 2 41 �pieśniami ludowymi rozszerzają „wiedzę i estetykę muzyczną”1. Erich Moritz von Hornbostel w początkach wieku XX będzie widział zadanie muzykologii porównawczej również w pełniejszym oświetleniu zagadnienia piękna w muzyce2. Pierwszy tom Kolberga z 1857 r. wystarczyłby, aby autorowi zapewnić trwałe miejsce w historii kultury polskiej. Gdyby tom taki nie powstał, raziłaby w połowie XIX wieku na ziemiach polskich pustka w tej dziedzinie, tym bardziej dotkliwa, że właśnie wówczas w Europie zaczynała się faza systematycznych monografii narodowych lub regionalnych, uwzględniających stronę muzyczną, tj. obejmujących transkrypcje nutowe melodii. Nacisk na empirię, faktografię i bieżący ład dokumentacji nie był wyłącznie pochodną formatu zdolności Kolberga, lecz wynikał właśnie z jego oceny stanu wiedzy, ze stwierdzenia poważnego niedostatku bazy źródłowej. Niedostateczność ta była spowodowana m.in. pozbawieniem ziem polskich wyższych uczelni w okresie prac ludoznawczych Kolberga, poza dobrowolnymi kilkoma Towarzystwami Przyjaciół Nauk i elitarnym Uniwersytetem Jagiellońskim. Kolberg dostosował się do stanu wiedzy, który zastał. Rozumiał, że ziemie polskie, pozbawione suwerennego przywództwa politycznego, mogą pozostać upośledzone pod względem utrwalonego dziedzictwa kulturowego. Gdyby urodził się w XX w., synteza intelektualna przychodziłaby mu łatwiej i szybciej niż w jego stuleciu, gdy wszystko sam musiał składać cierpliwie z elementów pozyskiwanych osobiście. W tej perspektywie nie istniałby pozatechnologiczny postęp w nauce, a tylko różnice w jakości rozeznania bieżących potrzeb ludzkości. Światły pragmatyzm Kolberga zadziałał także w kontekście społeczeństwa polskiego okresu zaborów. Chronienie niezależności kultury wyłącznie w obszarze tradycji szlacheckich (ziemiańskich) czy post-szlacheckich i kształtującej się warstwy inteligencji polskiej nie było jego powołaniem. Bagaż kultury intelektualnej podpowiadał mu ujęcia uniwersalizujące, uzupełnione „przekorą” protestantyzmu, usuwającego średniowieczne podległości społeczne. Przeważała kategoria ogólnego obowiązku społecznego, odziedziczona po ojcu, kartografie, którego działalność nota bene na swój sposób rozwijał i dopełniał, gdyż tak jak Juliusz Kolberg pokrywał kraj siatką symboli graficznych, tak jego syn tworzył atlas kulturowy, etnograficzno-muzyczny. 1 Tamże. Nota bene Hornbostela i Kolberga będzie łączyć też zdecydowana awersja do „mechanicznych pudeł” (katarynek, szaf grających itp.), gdyż niszczą ducha twórczego i oryginalne systemy dźwiękowe i tonalne. 2 42 �Choć Oskar usuwał się od wszelkich rewolucji i skłaniał ku legalizmowi/lojalizmowi wobec władz zaborczych (o których całkowicie i znacząco milczy), to przecież utrwalając obraz kultury większości ludzi żyjących na ziemiach polskich pomógł nie mniej ocaleniu pamięci o Rzeczypospolitej niż elity narodowe. To, że Kolberg dokonał dzieła, którego samo opanowanie naukowo-wydawnicze zabierze zapewne czasokres życia etnografa, uprzytamnia realność cudu, wspartego jednak względną żywotnością badanej kultury, liczebnością życzliwych współpracowników i korespondentów terenowych oraz gotowością tysięcy śpiewaków (częściej śpiewaczek), którzy przełamali opory przed panem i śpiewali m.in. pieśni obrzędowe poza oryginalnym kontekstem, a więc wbrew zwyczajom ówczesnej reguły chłopskiej; podobnie Sabała, zwierzający się ceprom, poniósł pewne środowiskowe koszty – nie był traktowany całkiem jako „swój” przez współczesnych sobie Górali. Ważnym czynnikiem mobilizującym warsztat Kolberga – przeduniwersyteckiego muzykologa/etnomuzykologa – było doświadczenie nie tylko wspomnianej wyżej zmienności pieśni ludowej, ale i ogólnej zmiany kulturowej, ustępowania – pod wpływem postępu technologicznego (któremu służył Wilhelm Kolberg), industrializacji, a przede wszystkim wskutek koniecznego uwłaszczenia chłopów – tradycyjnych kształtów życia chłopskiego. Odwieczna celebracja zwyczajów, obrzędów, zatapianie się w śpiewie, zapamiętanie w tańcu, były jakimś „oszukiwaniem” (jak lament panny młodej, płaczącej na weselu, aby po nim nie płakać) pańszczyznońki, naturalną kompensacją losu społeczno-gospodarczego chłopów. Zakłopotanie z powodu upośledzonego położenia chłopów sygnalizowane jest niekiedy w pismach Kolberga. Z kolei sprzeciw polskiego etnografa wobec niemieckiej siły modernizacji, wobec germanizacji, wynikał stąd, że – zdaniem Kolberga – protestantyzm, zwykle otwarty na unowocześnienia gospodarcze i podnoszący etos pracy, w przypadku gdyby nie posługiwał się językiem polskim, straciłby szanse oddziaływania na rzesze włościan polskich. Z drugiej jednak strony, spotykane czasem w terenie (także w XX w.) połączenie izolacji, biedy i – o dziwo – nadzwyczajnego bogactwa osobowości i ekspresji artystycznej musiało urzekać Kolberga i obligować go do wytężonej i nieustannej pracy etnograficzno-muzycznej. Nakład pracowitości Kolberga zdaje się wprost proporcjonalny do malejącego czasu poświęcanego przez uwłaszczonych chłopów na śpiew. Mitręga własnego gospodarstwa pogłębiała wśród rolników rzeczowość spojrzenia na świat, 43 �a zajęciom muzycznym wyznaczała czystą pragmatykę (wcześnie zadziałało to w Wielkopolsce; jeszcze w XX w. np. na Pałukach więcej i częściej śpiewano w folwarkach niż we własnych gospodarstwach chłopskich). Tak prozaiczny i konieczny objaw postępu w XIX w., jak uczęszczanie dzieci do szkół ludowych (powszechnych), rzutował na fakt, że najmłodsze pokolenie przestało, podczas wielogodzinnych przygrywań, śpiewów i zabaw na pastwiskach, imitować świat dorosłych. Zwiększonej mobilności i jej wpływu na stan zachowania kultury materialnej i duchowej na wsi doświadczył sam Kolberg, przemieszczając się po kraju już także po drogach żelaznych. Obok wyraźnych, choć względnie jeszcze powolnych przeobrażeń społecznych, samotność Kolberga (dopiero u schyłku życia został prawdziwie doceniony), otwartość na pocieszenie głębszą więzią społeczną (świadczy o tym np. troska o korespondencję) wraz z energią polskiego ewangelika, niezainteresowanego żadną władzą, a tylko „czystą nauką”, formowały osobowość Kolberga i pogląd na sztukę muzyczną. Pisarstwo muzyczne i etnografia nie były kompensacją ograniczonych sukcesów w kompozycji, lecz raczej odkryciem dla siebie nowej przestrzeni aktywności umysłowej. Czułość na wspomnienia młodości i zapamiętane prądy romantyczne (może i pierwsza wyprawa na wschód w 1836 r. po wielkomiejskich trudach w Berlinie) współgrały u Kolberga z pozytywistycznym basso continuo, jak lewa ręka dyrygenta oddająca ekspresję z prawą pilnującą pulsu rytmicznego. Odrzucał w muzyce zarówno nadmierną bujność uczuć, jak i efektowne pustosłowie. Na prywatny użytek żył czasem pogodną melancholią, czy też lekką autoironią1. Formułując apel w „Bibliotece Warszawskiej” w lutym 1865 r.2, Kolberg odwołał się do wiedzy społecznej o kulturze ludowej, zawierzył metodzie ankietyzacji, popularnej w stosowanych naukach społecznych (także w socjologii muzyki). Spośród 11 zakresów tematycznych kwestionariusza – „1. Wieś i chata […]. 2. Praca i zajęcia domowe i gospodarskie wieśniaków […]. 3. Żywność […]. 4. Ubiór mężczyzn, kobiet i dzieci, odświętny i codzienny […]. 5. Mowa, czyli narzecze prowincjonalne [...]. 6. Przysłowia, zdania, bajki, powiastki, klechdy, legendy, podania itp. […]. 7. Zabobony, gusła (zaklęcia), 1 „[…] przewiduję, że na początku sierpnia diabeł jakiś etnograficzny popędzi mnie do Lwowa”. Brulion listu O. Kolberga do szwagierki Karoliny z 15 IV 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 14. 2 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 102–105, pierwodruk: „Biblioteka Warszawska” 1865, T. I, s. 306–308. 44 �przesądy [...]. 8. Pieśni, o ile możności z nutą, a choćby i bez niej, oddane mową miejscową. Pieśni nabożne i dziadowskie. 9. Tańce. Opis tychże i nuta, jeśli można. 10. Obrzędy: a) Wesela […]. b) Chrzciny […]. c) Pogrzeby […]. d) Sobótki […]. e) Obchód różnych świąt uroczystych i niedziel w ciągu roku. Kolędy, szopki, zabawy mięsopustne, przebierania się itp. Wielkanoc. Gaik, kogutek, konik itp., z pieśniami [...]. f) Dożynki […] koncepta i zabawy [...]. 11. Zwyczaje i piosnki przy różnych zatrudnieniach […]”1 – cztery ostatnie są splecione bezpośrednio z repertuarem i kulturą muzyczną. Skierowanie się do czytelników, zwykle ziemian, będących w stanie opisywać otaczającą kulturę ludową, wymusiło rozszerzenie programu badawczego. Gdyby Kolberg prosił piszącą publiczność wyłącznie o pieśni z nutami, grono potencjalnych współpracowników jeszcze bardziej by się uszczupliło. Równocześnie z apelem (1865) ujrzał światło dzienne tom Sandomierskie z tytułowym integralnym rozszerzeniem: Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, które stało się słownym „logo” całego programu rodzącej się etnologii (antropologii kulturowej) z komponentem (dla Kolberga kluczowym) etnografii muzycznej – etnomuzykologii. Wspomniany pierwszy program muzykologii uniwersyteckiej Guido Adlera2 pochodzi ze schyłkowych lat życia Kolberga. Adler podzielił muzykologię na historyczną i systematyczną. Głównie do tego drugiego działu muzykologii zaliczylibyśmy prace etnograficzne Oskara Kolberga. Adler kładzie nacisk na struktury dźwiękowe, w mniejszym zaś stopniu na specyfikę kulturową i bieżące uwarunkowania funkcjonalne. Jest to typowe podejście w warunkach kreacji dyscypliny wiedzy. Pierwsza definicja etnomuzykologii Klymenta Kvitki3 również czyni przywilej dla klasyfikacji samych pieśni ludowych wraz z prawidłową ich analizą czysto muzyczną i formalną (tekstową). Kolberg przeżył fascynację możliwościami szerokiego interpretowania systemów tonalnych i wczesnej analizy porównawczej w Sandomierskiem, gdy zapewne nieoczekiwanie zapoznał się z archaicznymi śpiewami obrzędowymi (weselnymi i na okrężne, tj. zakończenie żniw) o zwrotach pentatoniki półtonowej (hemitonicznej). Kolberg, wykształcony na bieżących 1 Tamże, s. 103–105. Zob. przyp. 2 na s. 9. 3 P. Dahlig The use of the term ethnomusicology…, s. 53. 2 45 �wzorach akademickich repertuaru o tonalności dur-mollowej, o wyraziście zarysowanych formach muzycznych, w których muzyka musi mieć swoją miarę, tj. takt; biegły w pianistyce, ugruntowującej słyszenie w systemie temperowanym, znalazł się nagle w konfrontacji z żywym, dynamicznym systemem dźwiękowym wywodzącym się niewątpliwie z odległej przeszłości (badania porównawcze w XX w. datują ten rodzaj śpiewów na I tysiąclecie n.e.). Rozległe lektury z historii muzyki (m.in. prace J.J.M. Amiota 1, G.W. Finka2) zachęciły Kolberga do analizy tego uderzająco dawnego systemu, w którym coś „jęczało dziko-namiętnie”3. Sandomierskie stanowi, razem z Kujawami, etnomuzykologiczne credo Kolberga. Właśnie w okresie przejściowym, między muzyczną a muzyczno-ogólnokulturową dominantą zainteresowań, Kolberg czuje potrzebę zdefiniowania swego warsztatu pracy. W żadnym z dalszych tomów nie musiał już formułować podobnego exposé. Autor (w Sandomierskiem) najpierw uzasadnia przejście od antologii gatunku do monografii regionalnej, by wyróżnić szczegóły „prowincyjonalne”, które mają się składać na „ciekawszy jeszcze obraz całego kraju” 4. Postanowił zatem w pracach swych „wydawać […] prowincyjami […] wszystkie w tych prowincyjach zebrane pieśni, obrzędy i muzykę bez względu na rodzaj, treść i barwę”, co „utoruje łatwiejszą drogę poszukiwaniu, porównaniu, stosowaniu, badaniu, dając obok tego możność sprawiedliwszego na nią (a przez nią w przyszłości i na całość) poglądu i ocenku”. Zadaniem warsztatu kulturoznawczo-muzykologicznego jest wykrywanie cech charakterystycznych bez względu na „polityczne podziały i rozgraniczenia” (co u schyłku XIX stulecia poczytano Kolbergowi za zasługę pokonywania kordonów zaborczych), w łączności ze środowiskiem przyrodniczym, bowiem „[…] przegrodami rodów i narodów są częstokroć bory, nieużytki, wielkie puszcze, wody i góry, a rozdział ten utrudniając związki, jest powodem wyrabiania się miejscowych obyczajów”. Bazując na czynniku psychicznym, na nieidentyczności ludzi, oględnie traktuje kwestię 1 J.J.M. Amiot Mémoires concernant l’histoire, les sciences, les artes, les moeurs, les usages etc. des Chinois par les Missionnaires de Pekin, T. VI, Mémoire sur la musique des Chinois, tant anciens que modernes, Paris 1780. 2 G.W. Fink Erste Wanderung der ältesten Tonkunst, als Vorgeschichte der Musik oder als erste Periode derselben, Essen 1831. 3 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s.12. 4 Tamże, s. 5; kolejne przytoczone fragmenty również pochodzą z tej przedmowy, s. 5–8. 46 �wydobywania specyfiki kulturowej, konstatując raczej stopniowe odmiany, płynność różnic, rzadko przechodzącą w odrębność. Celem ściśle etnomuzykologicznym jest „systematyczne i porządne, o ile być może, przedstawienie wszelkich odmian, odcieni, ruchów, właściwości, zwichnień nawet, więc całego nastroju i piętna muzyki naszej ludowej, której pochód i rozwój historyczno-obyczajowy nie przestaje być głównem usiłowań i śledzeń moich zadaniem”. Kolberg od razu jednak czuje potrzebę dołączenia przykładów literatury ustnej, takich jak „przypowiastki, klechdy, baśni, gadki, zagadki, przysłowia, sentencyje, gusła, zabobony, gry i t.p. wychodzące już za obręb muzykalności”. Daje też wyraz typowej dla etnomuzykologów-zbieraczy zadumie: „Ileż to tysięcy pieśni, wieleżby opisów przybyło, gdyby czas z równą ścisłością dozwolił zbadać wszystkie rzeczonego powiatu zakątki!”. Przejście do wniosków analitycznych wyróżnia się wstrzemięźliwą samoświadomością Kolberga: „Na zasadzie posiadanych i przejrzanych już materyjałów poczyniłem uwagi, mogące się w przyszłości zmodyfikować, a może i innego nabrać kierunku w miarę nowo przybywających zapasów. Uwagi te dotyczą składu, budowy i piętna czyli charakteru melodyi, nie mniej jej miary i rytmu; rzucają obok tego myśli co do jej pochodzenia, starości i rozrostu. Najwięcej podobnych myśli nastręczają nam pieśni obrzędowe, mianowicie weselne”. Podstawowym zadaniem tej pre-etnomuzykologii jest zatem typologia i chronologizacja (względna, tj. określenie, co starsze, co nowsze) pieśni; tak definiować będzie zadanie etnomuzykologii („nauki o pieśni ludowej”) Łucjan Kamieński w latach 30. XX w. Dokonanie typologii w warunkach pełni żywotności praktyki i repertuaru, gdzie panowała, zdaniem Kolberga „pstrocizna i ruchliwość”, nie było jednak łatwe i, jak się okazało w następnych monografiach, zbyt czasochłonne. Wstępy do następnych serii (tomów) będą zawierały tylko ogólne uwagi o pieśniach, a ciężar prac przeniesie się z typologii muzycznej na funkcjonalną (cykle doroczny, rodzinny) i tekstową (pieśni powszechne). Wstępna procedura analizy muzycznej Kolberga przypomina w zalążkach założenia metody zastosowanej w slawistycznej pracy Anny Czekanowskiej Melodie wąskiego zakresu w krajach słowiańskich1, gdzie 1 A. Czekanowska Ludowe melodie wąskiego zakresu w krajach słowiańskich. Przegląd dokumentacji źródłowych, próba klasyfikacji metodą taksonomii wrocławskiej, Kraków 1972. 47 �z pomocą matematycznej taksonomii wrocławskiej i diagramu Jana Czekanowskiego zgrupowano melodie, już na początku zwarte stylistycznie (tak jak wybrał Kolberg do swej roboczej „klassyfikacji” melodie weselne), w konglomeraty blisko spokrewnione, obliczone na podstawie mierzalnej charakterystyki według wybranych i skategoryzowanych cech. Inspirujący jest sam tok myślenia Kolberga, wynikły z pewnego uniesienia czy zdumienia wobec witalności melodyki kształtowanej ustnie-pamięciowo: W całej bowiem owej muzyce, podobnie jak w słowach, daje się dostrzegać parę dawnych typów, które mimo wyginania się melodyi wedle coraz to nowszych tekstów i dodatków (obok dawnych), niby mchem starości porosłe rdzenie a raczej korzenie (radices), od niepamiętnych czasów zachowały się i rozgałęziły na rozległym ziemi obszarze. Typy takie dają niejako zasadę, tonalność, podobnie jak dźwięki organu mowy dają ją dla języka. Z wątku takiego w danej prowincyi w ten a nie inny sposób wysnuwa się, przeciąga i ucina nić melodyi, raz dłużej, to znów krócej, to szybko i żywo, to powoli i ospale, to gładko, to chropawo, to w jednę, to w drugą przeciwną tamtej stronę (k’sobie lub na odsib’, jak mówi chłop), a zawsze wierne swojej zasadzie. Z takiego źródła wybiwszy się, melodyja płynie kręto lub prosto na kształt rzeki […]1. Kolbergowi nasuwają się zatem w opisie typologicznym melodii metafory ze świata przyrody (drzewa, sieć wodna), rzemiosła (może kądziele, przy których utrwalał się kobiecy repertuar wokalny), a także z ruchu tanecznego; ważniejsza jest dla niego pojemność i kontur melodii niż szczegółowy kierunek i interwały. W Sandomierskiem daje przykład roboczej typologii pieśni weselnych: Opisane tu kilka obchodów weselnych z bliskich sobie położeniem okolic Sandomierza, potrafią właśnie przez swą bliskość objaśnić w jaki sposób kształtowały się pieśń i muzyka w waryjanty czyli wersyje, krocząc od sioła do sioła, lub je przeskakując, gdy znalazły gotowe już wyrażenia2 „Jądro”, „gromada”, „rozgałęzienie”, „bliski/odmienny kształt” melodii – to pojęcia Kolbergowskie (jakby z makro- czy mikrokosmosu) wypracowywane w toku transkrypcji, zestawiania i porównywania melodii lub ich formuł obrzędowych: 1 2 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 9. Tamże. 48 �„[…] w każdym opisie wesela widzimy kilka (acz nie zawsze dosyć ściśle od siebie odgraniczonych) grup, czyli gromad pokrewnych sobie melodyj. I tak: w weselu I stanowią pierwszą gromadę (jądro niejako wesela, bo dwa główne jego momenta mające na względzie: wianek i czepek), n-ra 1, 5, 30; drugą gromadę (w części rozgałęzienie tamtej) nr 7, 10, 12, 13, 14, 20, 21, 33, 39; trzecią gromadę nr 3, 4, 41, 43; czwartą nr 28, 29, 32, 34, 35, oprócz wielu pojedynczych pieśni jak np. nr 9, na dobranoc śpiewanej a wracającej w tym samym niemal kształcie przy każdym opisie wesela (nr 53, 89), nadto nr 26 i 63. [...]. W podobny sposób można by uklasyfikować i melodyje następnych trzech wesel”1 . Kolberg u progu serii monografii wydaje się promotorem myślenia o muzyce jako o procesie (wykonawczym), a nie tylko jako o produkcie (dziele); to zaś jest głównym postulatem antropologów kultury w XX w. z Alanem Merriamem na czele2. Kolberg wiedząc, że wystawia się na zarzut notowania drobnych wariantów, deklaruje asekuracyjnie w przypisie: Wszakże skłonił mnie do tego wzgląd tak na samą ważność tych różnic, jak na dokładność odznaczenia ich w nutach. Ważność ta polega według mnie na przekonaniu, że tylko większa liczba, choćby drobniejszych odmian i odcieni (które mimo to bynajmniej nie są i nie mogą być wyczerpane, gdy lud coraz to nowe tworzy) obok wymienienia miejsca ich powstania lub użytkowania, daje wyobrażenie o stopniowem (czy to dodatniem czy ujemnem) kształtowaniu czyli urabianiu się pieśni, pod względem formy rytmu i spojności z tekstem; a urabianie to ma niewątpliwie swą logikę psychologiczną, którą tylko szereg szczegółów tłumaczy, a na którą pragnę zwrócić uwagę3. Wrażliwość na warianty wynika z jednej strony z ogromu doświadczeń empirycznych i osłuchania się Kolberga ze śpiewem ludowym, z drugiej zaś – z woli ujęcia żywiołu muzycznego, tj. świata procesualno-zmiennego, w zapisie i w opisie. Kolberg omawia w komentarzach muzycznych formę obrzędowych pieśni sandomierskich, zwracając szczególną uwagę na relacje między nieparzystą a parzystą, symetryczną liczbą taktów, normatywną dla okresu muzycznego. Koncentruje się jednak głównie na tonalności śpiewów jako na podstawie-zasadzie tożsamości kultur. 1 Tamże, s. 100–101. A.P. Merriam The anthropology of music, Evanston 1964. 3 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s.70. 2 49 �Akademickie przygotowanie i repetytorium literatury historycznej studiowanej w związku z Encyklopedią powszechną Orgelbranda każą Kolbergowi spojrzeć najpierw na śpiew ludowy w świetle dziedzictwa chorału gregoriańskiego: „Wielka zatem ilość pieśni słowiańskich opiera się na tonalności kościelnej różnych epok, to jest: że zasadą ich nuty są prawa jakim ulegały śpiewy w czasie wszechwładztwa tych tonacyj tworzone”1. Teza ta potwierdzana jest w XX-wiecznych badaniach obecności chorału gregoriańskiego w pieśniach ludowych (o tematyce religijnej), pracach terenowych i analitycznych prowadzonych przez etnomuzykologów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego od lat 70. XX w., a także w studiach etnomuzykologów ukraińskich w odniesieniu do korzeni wąskozakresowej archaicznej „ładkanki”, której odpowiedników można dopatrywać się w śpiewach religijnych od przełomu pierwszego i drugiego tysiąclecia po Chrystusie. Tego typu interpretacje ilustrują tezę kulturoznawczą (aktualną do XXI w.) o przenikaniu się sacrum i profanum w kulturach słowiańskich, a nie o ich separacji (jak w kulturze zachodnioeuropejskiej). Kolberg idzie jednak dalej: […] obok tonalności starokościelnych, dostrzegłem i inne, od nich niezawodnie starsze, tu i owdzie spod warstw melodyjnych przeglądające, niby dolatujące nas echa zamierzchłych od dawna wieków, w dziwny nieraz sposób z nowszemi poplątane wyobrażeniami. Już samo np. wahanie się tonów h1 i b1 […] pokazuje, że tony te nie są pierwotne ale napływowe, równie jak ton przechodni e2 (bo akcent pada dopiero na następne d2) i ton podwyższony cis2, który częściej brzmi jak c2; stanowczo zaś brzmiące: dolne f1, g1, a1, c2 wraz z rozpoczynającemi te pieśni tonami d2 i f2, są wyraźnym znamieniem gammy głównej staro-chińskiej, staro-indyjskiej i staro-szkockiej czyli celtyckiej […]2. Kolberg był w pełni świadomy niedoskonałości narzędzi badawczych, ale starczyło mu odwagi, by wyjść poza teoretycznomuzyczny krąg myślenia europocentrycznego i dać wczesny przyczynek do muzykologii porównawczej, która rozwinęła się dopiero z nastaniem fonografu. Nie stosuje terminów „pentatonika”, ani „pien” na oznaczenie wypełniających pentatonikę tonów, ale wystarczająco opisuje ją pierwotnym pochodem czy systemem kwart a, d, g, c, f, które zbite „w bliskie tony”3 dają „gammę”/„tonacyję” 1 Tamże, s. 14. Tamże, s. 103–104. 3 Tamże, s. 105. 2 50 �dobrze znaną jako relikt w folklorze polskim: f, g, a, c, d, występującą albo w wersji hemitonicznej (Lubelszczyzna, Sandomierskie), albo anhemitonicznej (Kurpie); jako ewenement w Wielkopolsce nagra na fonografie i skomentuje w latach 30. XX w. melodię Chmiela o pentatonice typu celtyckiego (anhemitoniczną) Łucjan Kamieński. Erich M. v. Hornbostel (1877–1935), współtwórca muzykologii porównawczej, podobnie koncypował pochody (koła) interwałowe, by wyjaśniać pozaeuropejskie zjawiska skalowe (teoria kwint przedętych). W roku 1885 – tym samym, gdy Guido Adler utożsamia Musikologie z vergleichende Musikwissenschaft i definiuje ją jako porównywanie dźwiękowych wytworów, a zwłaszcza pieśni ludowych różnych ludów, krajów i terytoriów, oraz grupowanie i porządkowanie tych wytworów według wybranych cech – Aleksander John Ellis (1814–1890) podsumowuje doświadczenia z pomiarów skal instrumentalnych za pomocą tonometru (półton = 100 centów, 1200 centów w oktawie), podnosząc jednak wagę osłuchania przy analizie skali. Kolberg, dokładny rówieśnik wszechstronnego uczonego angielskiego, matematyka, filologa i muzykologa, daje temu wyraz, omawiając zmienną intonację h/b i c/cis i komentując ćwierćtony w melodiach pięciotonowych; jest też dociekliwy, prosi wykonawców ludowych o powtórzenia śpiewu, by upewnić się, że zmiany intonacji h/b nie są „wybrykiem”, lecz „właściwością”. Ellis w toku analizy porównawczej skal muzycznych różnych narodów konkluduje: „scales are not natural, but very diverse, very artificial, and very capricious”1. Fonografia XX w. zdążyła potwierdzić rozległe występowanie pentatoniki na świecie. Pentatonice przyznano zasięg prawie globalny. Współwystępowanie pentatoniki w wielu obszarach świata szeroko dyskutowano wśród muzykologów w XX w. i próby analityczno-porównawcze Kolberga mogą być uznane za sensacyjnie nowatorskie. W czasach Kolberga i później wątpliwości mogły i mogą budzić jednak proporcje między autochtonicznym a migracyjnym charakterem systemu pięciodźwiękowego. Podobnie w archeologii dyskutuje się, czy pewne odkrycia, wynalazki mogły zaistnieć tylko w jednym miejscu (kręgu) i stamtąd rozchodzić się do innych ośrodków cywilizacyjnych lub ich peryferii, czy też odkryć tych dokonywano (wynalazki opracowywano) równocześnie w wielu miejscach. W przypadku 1 A.J. Ellis On the Musical Scales of Various Nations, „Journal of the Society of Arts” 1885, nr 33, s. 485–527. 51 �tzw. multanek (fletni syrinx) z Przeczyc k. Zawiercia, instrumentu dętego wielopiszczałkowego odkopanego w latach 60. XX w. w warstwie kultury łużyckiej z końca epoki brązu, z okresu 1000–700 lat p.n.e., okazało się, że dziewięć kościanych cewek również daje dźwięki skali pentatonicznej, jak stwierdził Włodzimierz Kamiński1. W przypadku pentatoniki bardziej przekonuje druga koncepcja (wielość miejsc wyłonienia się tej skali, jak grzyby po deszczu), co nie wyklucza dyfuzji systemów tonalnych, a zwłaszcza ich ujęć teoretycznych. Porównanie nie musi oznaczać, że coś jest starsze, coś młodsze, oryginalne, wtórne, własne i zapożyczone. Kolberg po prostu testował możliwości interpretacji archaicznych zjawisk tonalnych pogranicza Zachodu i Wschodu w Sandomierskiem. Ta analiza była nowatorska (i czasochłonna) w kraju, gdzie większość ludzi nie umiała czytać i pisać, gdzie przewodnicy życia umysłowego, jak Józef Sikorski, musieli się liczyć z analfabetyzmem (również muzycznym) i tworzyć doręczniki głównie z „baczeniem na miejscowe potrzeby”. Gdy Kolberg komentował pięciotonowy (pentatoniczny) kościec melodii Bogurodzicy, wskazując na możliwy chińsko-hinduski rodowód systemu tonalnego, natrafił na opór redaktora „Ruchu Muzycznego”. Nie było może miło słyszeć uszom europejskim, gdy kontynent stał u szczytu ekspansji gospodarczej i politycznej (kolonialnej), że coś powstało poza Europą, że Europa jest tylko na szlaku pięciotonowego systemu kultywowanego w kolonizowanej Azji. Jak pisze M. Tomaszewski, polemikę z Józefem Sikorskim odnośnie do (chińskiego) pochodzenia pentatonicznego kośćca pieśni Bogurodzica2 przeniósł na pole etnografii muzycznej. Kwestia podstaw i pochodzenia dawnej tonalności Bogurodzicy nurtowała Kolberga do końca życia. W monografii Kaliskie, wydanej w 1890 r., autor wycofując się z prostolinijnych tez w Sandomierskiem, łączy jednak gamę c, d, f, g, a, c z pierwotną tonalnością kantyku oraz z macierzą 1 W. Kamiński Instrumenty muzyczne na ziemiach polskich, Kraków 1971, s. 29–32. Odnośny fragment brzmi (s. 31): „Wielokrotne próby praktyczne poprzedzone obliczeniami akustycznymi wskazują, że w omawianym instrumencie z Przeczyc szósta piszczałka stroiła o oktawę wyżej niż pierwsza. Wszystkie dalsze próby ustalenia pięciu stopni tej oktawy prowadziły każdorazowo do pentatoniki anhemitonicznej. Zastrzegając się z góry, że dokładność oznaczeń uwzględnia tu tolerancję w granicach ćwierćtonu, można przyjąć, że strój tego instrumentu obejmował dźwięki: c3, d3, e3, g3, a3, c4, g4. Być może dalsze odkrycia wniosą dodatkowe informacje do badań nad ówczesnymi skalami, jednak obecnie tylko taki strój wydaje się możliwy do przyjęcia”. 2 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga…, s. XI–XII. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 13–16. 52 �indoeuropejską1, co stanowiłoby muzyczną paralelę do osiągnięć w rekonstrukcji historii języków w badaniach filologii porównawczej, starszej „siostry” muzykologii. Twierdzenia o dawności pentatoniki na ziemiach polskich dotyczyły raczej śpiewów obrzędowych. Zdaniem Waleriana Batki melodie pentatoniczne w Lubelskiem nawet wśród młodzieży odbierane były jako naturalne w okresie międzywojennym2. Natomiast rekonstrukcje stroju piszczałek średniowiecznych z wieków XIII–XIV, z okresu największego znaczenia aerofonów w instrumentarium Słowian zachodnich, wskazują już na skale diatoniczne o pojemności seksty 3. Stroje instrumentów łatwiej podlegają modernizacji niż wzory śpiewu wspólnotowego. Zjawiska tonalne śpiewu obrzędowego w Sandomierskiem Kolberg rozpatrzył zatem według ówczesnego stanu wiedzy o wspólnocie (wędrówkach) systemu tonalnego w kręgu celtyckim (staro-szkockim), staro-chińskim i hinduskim. XIX-wiecznym przywilejem Kolberga było usłyszenie pentatoniki także w grze skrzypcowej, gdyż tradycyjna muzyka instrumentalna wyrastała wprost ze śpiewu i naśladowała melodie wokalne. Zdumiony swobodą tonacji w grze skrzypków, Kolberg widział w ich grze modulacje między dwoma szeregami półtonowej skali pentatonicznej (z jednym tonem wspólnym). Niewiele można dodać do tych analiz, gdyż w świetle ówczesnych pojęć analitycznych tak właśnie można było to interpretować. Dzisiaj widzielibyśmy w XIX-wiecznych melodiach obrzędowych Sandomierskiego, ogólniej terytorium o zasięgu wschodniosłowiańskich tradycji muzycznych, nawarstwienie (jak w archeologii) trzech pokładów: elementów skal wąskozakresowych, tj. skal chordalnych, diatonicznych, które mimo wszystko mogły mieć odległy (luźny) związek z tetrachordami 1 O. Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. IV, V, 247. „…młodzież wiejska [na Lubelszczyźnie – P.D.] w dużym stopniu jszcze przeżywa skalę pentatoniczną jako aktualne i normalne zjawisko w muzyce ludowych wesel i obrzędów dorocznych” – W. Batko, zdanie na marginesie recenzji („Teatr Ludowy” 1938, nr 11, s. 329–330) antologii Łucjana Kamieńskiego Śpiewnik pomorski. Na 1 głos lub więcej. Dla przyjaciół śpiewu ludowego i młodzieży szkolnej [70 pieśni]. Zob. P. Dahlig Tradycje muzyczne a ich przemiany. Między kulturą ludową, popularną i elitarną Polski międzywojennej, Warszawa 1998, s. 256. 3 M. Rychły Instrumenty wykopaliskowe jako podstawa dla ustalania diachronii systemu muzycznego, „Muzyka” R. XXXI: 1986, nr 2, s. 67–78. Rozważania autora i jego rekonstrukcje stroju, oparte także na ergonomii gry, dotyczą dwu kościanych piszczałek: z Kowalewa (o pięciu otworach bocznych) i Międzyrzecza (o czterech otworach bocznych). W ramach seksty możliwe są też, dzięki odmiennej artykulacji, chromatyczne zmiany poszczególnych tonów. 2 53 �starogreckimi; zwrotów lub pełnej skali pentatonicznej; następnie tonów psalmodii i skal modalnych. Dziś mówi się też o dawnym dwucentrycznym systemie tonalnym, tzn. dwa centra tonalne ścierają się między sobą, nadając tonalności charakter dynamiczny. Właśnie to zadziwienie autora Sandomierskiego: „[…] ile subtelności jest w modulacyjach melodyj ludowych […]”1, a nie odgórne założenia, skłoniło Kolberga do bliższej analizy. Nie osłabia to też często formułowanych ogólnych opinii Kolberga o przenikaniu się czy symbiozie elementów dawnych i nowszych w kulturze duchowej (np. literaturze ustnej). Z punktu widzenia etnomuzykologii Kolberg jako pierwszy stwierdził obecność pentatoniki w muzyce ludowej. Relikty tego systemu będą się cieszyć szczególną uwagą wśród etnomuzykologów XX w. Kolberg uznał później chińsko-hindusko-europejskie panoramy za przedwczesne („wybujałe”); analizę jednak rozumiał jako dowartościowanie tego, co zarejestrował w toku badań terenowych. Przeszkodą dla wypracowania twierdzeń pewnych były braki nutowych źródeł muzycznych oraz niedostateczne podstawy empiryczne dla interkontynentalnych porównań. Sumienność, którą wyróżnia się praca i warsztat naukowy Kolberga, oraz imperatyw badań terenowych dla wypełniania atlasu etnograficzno-muzycznego I Rzeczypospolitej pozostawiły na uboczu dywagacje o globalnych związkach kulturowych. Kolberg nie był przecież uczonym „gabinetowym”. Być może ze studiów berlińskich przejął bakcyla myśli uniwersalistycznej (świat jako jedna roślina), co w połączeniu z duchem romantyzmu i filozofią pozytywizmu dało fenomen jedyny w swoim rodzaju – Oskara Kolberga. Szerokie porównania nie były obce i muzykologom XX wieku. Łucjan Kamieński, profesor Uniwersytetu Poznańskiego, gdy w 1933 r. poznał z autopsji (nagrywał na fonografie Edisona) diafonię, tj. śpiew równoległych kwint wśród górali pienińskich, dopuszczał związki tej prostej wielogłosowości z dziedzictwem skandynawskim i bizantyjskim2. Sandomierskie jako prototyp, obok Kujaw, monografii regionalnej rozbudziło zainteresowanie Kolberga praktyką wykonawczą skrzypków, głównych (obok dudziarzy spotkanych w Wielkopolsce) reprezentantów ludowej muzyki instrumentalnej. Znalazło to wyraz w opisie zachowania muzyka w czasie gry, w komentowaniu sposobów urozmaicania, ozdabiania gry 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 12. Ł. Kamieński Diafonia ludowa w Pieninach, w: Ł. Kamieński O biologii pieśni, wstęp i dobór tekstów B. Muszkalska, Poznań 2011, s. 46–49. 2 54 �z jednoczesnym kierunkowaniem jej na wypełnienie dłuższego czasu gry1. Dziedzictwem jeszcze starożytnym myślenia o instrumencie jako o figurze ciała są komentarze Kolberga, iż instrument w rękach muzykanta, a właściwie wspólna dusza grajka i skrzypiec „[…] jęczy, płacze, wzdycha, drży (tremoluje), skacze i zżyma się, posłuszna wszechwładnym poruszeniom ramienia i ręki […]”2. Antropomorficzne traktowanie głosu instrumentu (niezależnie od „cielesnego” nazewnictwa części skrzypiec) jest bliskie opiniom muzyków ludowych do dnia dzisiejszego. Pojawiające się już Pieśniach ludu polskiego z 1857 r. zaciekawienie praktyką wykonawczą, zachowywaniem się muzyków, śpiewaków w czasie gry i śpiewu, traktowaniem ich w społecznościach, jest cennym wkładem do wiedzy etnologicznej i pożywką dla etnomuzykologii. Z kolei lektura Kujaw motywuje do przekrojowego studium tradycji muzycznej, tak w perspektywie repertuaru, osoby muzyka/śpiewaczki/śpiewaka, jak i społecznych funkcji i kontekstu kulturowego. Uwagi o ambiwalentnej ocenie osoby muzyka i sposób ich formułowania przez Kolberga można zestawić z analogicznymi rozważaniami Alana Merriama sto lat później3. Otwartość formy muzycznej tak śpiewu, jak i gry (zawieszanie na kwincie dolnej lub górnej), nastawienie praktyki muzycznej na ciąg dalszy (Kolberg to zawieszanie na dominancie rozumie dosłownie jako „odroczenie” do czasu, gdy następny śpiewak/tancerz podejmie nutę), tworzenie atmosfery grania, „ogrywanie” pomysłów formuł muzycznych stanowiły również, podobnie jak dawna tonalność śpiewu, odkrycie dla Kolberga (o ile nie zachował wspomnień śpiewu swej piastunki Zuzanny Wawrzek, pochodzącej z Sandomierskiego). Lektura komentarzy Kolberga jest stale inspirująca, np. kwestia urozmaiconej reprodukcji lub preferencji nowości: skrzypek–rutynista „urozmaica melodyję we właściwym jej duchu”; skrzypek–wirtuoz „lubi nowość”, a skoro droga daleka do kościoła i karczmy, może „bujać swobodnie po instrumencie”, dodając czasem dwugłos4. Zaobserwowanie zależności między wokalnym a instrumentalnym medium, między grą zbliżonego tematu muzycznego do tańca i do słuchania podczas pokonywania dystansu między kościołem, zajazdem (karczmą) 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 9–10. Tamże, s. 10. 3 A.P. Merriam Basongye Musicians and Institutionalized Social Deviance, “Yearbook of IFMC” 1979, nr 11, s. 1–26. 4 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 101–102. 2 55 �i chatami weselnymi było rezultatem doświadczeń terenowych, uczestnictwa w weselu w Sandomierskiem, a może i przemieszczania się wozem drabiniastym razem z muzyką. Do końca XX w. zachowało się nazywanie owych melodii przez muzyków ludowych tych właśnie sandomierskich okolic wędrowcami, podróżniakami (granymi przez skrzypka z basistą w drodze na wesele lub z wesela) lub światówkami, tzn. przyśpiewkami i ich wersjami instrumentalnymi w plenerze, „na świat”. W innych tomach, tam gdzie może, zestawia Kolberg wokalne i analogiczne instrumentalne melodie, aby oddać w tej „konwersacji” śpiewu i gry rdzenne właściwości folkloru polskiego. Po tej ścieżce będą chadzać w XX w. Łucjan Kamieński z Jadwigą i Marianem Sobieskimi oraz ich uczniami, zachęcając muzyków instrumentalistów w trakcie nagrań dokumentalnych najpierw do zaśpiewania, a potem do odegrania melodii; bywa to nawet dziś kontestowane przez konserwatywnych dudziarzy, bo przecież „gracze nie śpiewają” (a tylko ci, co tańczą). Teksty Kolberga odnoszone do wrażeń i doświadczeń słuchowych wymagają właściwej im, cierpliwej interpretacji, egzegezy. Dzielą nas, w historii muzykologii, zmiany generacyjne. Każde pokolenie uwydatnia swój wkład, filtrując, zmieniając proporcje wiedzy, redukując osiągnięcia minionych pokoleń (lub nie pamiętając o nich). Istotna zmiana polega głównie na specjalizacji, kosztem perspektywy ogólnej, kulturowej, symbolicznej. Kolberg próbował równoważyć szczegółową i uogólniającą perspektywę. Sformułował np. potrzebę wyróżnienia typów melodycznych („wybitek”), zachęcał także do samodzielnego tworzenia obrazu wesela z różnych części składowych z sąsiednich miejscowości1, co stało się normą w tworzeniu dziesiątek widowisk regionalnych wesel w XX w., na czele z Weselem na Kurpiach ks. Władysława Skierkowskiego (1933). Drugim regionem, w którym Kolberg sprawdził i wypełnił swój system ekspozycji i utrwalania kultury ludowej, były (jak już wspomniano) Kujawy, szczególnie dotknięte podziałem zaborów. Kolejność wyboru regionów można by tłumaczyć domową inicjacją muzyczną i (hipotetycznymi) pytaniami natury naukowej: Jak się miał indywidualny repertuar piastunki Zuzanny Wawrzek w Warszawie do jej stron macierzystych (Sandomierskie) oraz czy dar „czucia muzyki narodowej” Chopina da się objaśnić analizą „muzykalności” w regionie, gdzie urodziła i wychowała się matka kompozytora? 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 97. 56 �Oprócz uporządkowania panoramy opisu kulturowego, w kontekście obfitego zasobu kujawskiego repertuaru, podanego jeszcze w kaligraficznej (urzekającej) wersji, doszedł do głosu bardzo nośny wspomniany już wątek zainteresowania Kolberga praktyką wykonawczą. Wątek ten godzić będzie w XX-wieczną muzykologię historyczną i systematyczną, zapowiadając nachylenie „performatywne” w naukach społecznych. Kolberg notuje obserwacje, jak ludzie tańczą (pierwsze opisy cyklów tanecznych), jak grają po swojemu na skrzypcach, aerofonach prostych. W tym ostatnim przypadku uwidacznia się przekonanie Kolberga o głębokiej dawności pasterskiego śpiewu i muzykowania, o mocy dźwięku w komunikacji człowieka ze światem zwierząt („żywiną”). W istocie, elementarne, pierwsze formy muzyczne (zawołanie, wyliczanie) 1, a nawet scenariusze muzyczne, ilustrowanie wydarzeń grą na aerofonach 2 będą identyfikowane w XX w. w obszarze muzykowania pasterskiego. Zauważenie w tomach kujawskich swoistych lokalnych terminów okołomuzycznych, stosowanych przez i wobec muzyków wiejskich, czy ogólnie słownictwa chłopskiego w kontekście obrzędowości i praktyki społecznej, to pierwsze jaskółki XX-wiecznych studiów nad etnoteoriami w antropologii kulturowej i etnomuzykologii, dyktowane zwiększonym uznaniem dla wewnętrznych, lokalnych pól wartości (emic) 3, może nawet zapowiedź tych motywacji, które towarzyszą odrodzeniu muzyki wiejskiej (skrzypcowej) wśród grup młodzieżowych XXI w. Jak wszędzie, tak i tutaj Kolberg rozsypuje ziarna zainteresowań, które zakiełkują i rozwiną się w następnych stuleciach. 1 L. Bielawski Rytmika polskich pieśni ludowych, Kraków 1970, s. 40–42; I. Nazina On early forms of traditional instrumental music among the people of Belarus, w: Traditional Musical Cultures in Central-Eastern Europe. Ecclesiastical and Folk Transmission, red. P. Dahlig, przeł. J. Comber, Warsaw 2009, s. 13–26; P. Dahlig Muzyka Adwentu. Mazowiecko-podlaska tradycja gry na ligawce, Warszawa 2003, s. 143–162. 2 I. Maciews’kyj Muzyczni instrumenty huculiw, Winnyca 2012, s. 221–222 (zagubienie kozy przez pasterkę huculską, poszukiwanie, radość ze znalezienia, ilustrowane w melodii instrumentalnej na aerofonie – flujerce, org. флyєpкa). Cykliczno-programowe muzykowanie na sopiłce utrwalił Kolberg na Pokuciu w grze Tymka Czupruna, zob. Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 9 i 70, nr 723, i w tomie suplementowym: Pokucie. Suplement do tomu 29–31 (DWOK T. 81), s. 55–56, nr 64. 3 J. Stęszewski Rzeczy, świadomość i nazwy w badaniach etnomuzykologicznych (na przykładzie polskiego folkloru), w: J. Stęszewski Rzeczy, świadomość, nazwy. O muzyce i muzykologii, red. P. Podlipniak, M. Walter-Mazur, Poznań 2009, s. 253–278. P. Dahlig Ludowa praktyka muzyczna w komentarzach i opiniach wykonawców w Polsce, Warszawa 1993. 57 �W Kolbergowskich „obrzędach przejścia”, od układania dźwięków do struktury opisu kultury, uzewnętrzniają się zatem nowe pomysły na pojęciowe i werbalne ogarnięcie żywiołu praktyki muzycznej. Każda następna seria będzie charakteryzowała się bądź zróżnicowanymi proporcjami repertuaru (choćby znacząca reprezentacja pieśni dziadowskich w Krakowskiem), bądź niepowtarzalnymi szczegółami interpretacji, i oczywiście niepowtarzalną faktografią oraz swoistym repertuarem, lecz przekrój zagadnień i sposób widzenia kultury muzycznej zastanej na wsi przez autora Ludu… wypracowane zostały „na gorąco” w pierwszych tomach (seriach) monografii. Do rozważania pozostają, w kontekście każdego poszczególnego tomu (wydanego za życia autora), w jakim stopniu Kolbergowska charakterystyka muzycznych nurtów regionalnych, jako obiektywna wartość pracy etnomuzykologa, wynikła z dostępności piśmiennictwa, z autopsji etnografa oraz stanu teorii wiedzy (wraz z jej stereotypami) w XIX w. W swym obiektywizmie Kolberg dawał zawsze priorytet repertuarowi i charakteryzowaniu muzyki, kraju, ludu, zwyczajów i obrzędów; jego atlas etnograficzno-muzyczny był, jak wspomniano, sublimacją kartografii ojca. O priorytecie repertuaru muzycznego świadczy ciągła numeracja repertuaru (np. nr 1–571 w wydanym w 1889 r. Łęczyckiem, DWOK T. 22). Problemem dla Kolberga było modelowanie przebiegu wesela z szeregu lokalnych realizacji, wydobycie cech obrzędowych jako iskry wyobraźni muzycznej ludu; dla outsidera owe cechy obrzędowe stanowiły klucz do uściślenia dziedzictwa pod względem terytorialno-regionalnym. W redagowaniu i modelowaniu, których aksjomatem dla Kolberga była poprawność, chodziło o demonstrowanie dialogowego przebiegu wesela (role chóru kobiet, druhen, mężczyzn, śpiewu drużbów, starostów) oraz o uwydatnienie współdziałania śpiewów z partiami czysto instrumentalnymi (skrzypka). Kolberg był prekursorem etnografii wykonania muzycznego. Problemem dla autora Ludu było też rozgraniczanie funkcjonalne repertuaru wokalnego: pieśni weselnych i powszechnych. Dbał o zachowanie proporcji repertuaru; proporcje liczbowe repertuaru: dorocznego, weselnego, pieśni powszechnych i tańców miały się w 22. tomie Łęczyckie tak jak 1:3:7:7. Dążył do reprezentatywności repertuaru. W Łęczyckiem dał przypisy do Mazowsza, umieścił w tymże tomie sporo repertuaru kujawskiego, ze względu na stwierdzone pokrewieństwo. Zauważył i zapisał przeplatanie się w chodzonych trój- i dwumiaru. Prostotę   podziału metrum (tempo na  lub  ) uzupełnił dbałością o nazewnictwo tańców (Mazur szlachecki, żydowski, kujawski). Do rejestracji melodycznej 58 �tańców i ich nazw czerpał zapewne siły z czasów młodości, gdy młodzież w pierwszych dekadach XIX w., jak sam wspomina, zawzięcie tańczyła. W omawianym tomie łęczyckim (1889) zauważamy upodobanie do folkloru pasterskiego (melizmatyczne owczarki, wolarki, podobne obserwacje na Kujawach) i dziadowskiego. Gromadzi materiały o diable Borucie, przytacza trzy strony przekleństw. Każdy tom ma swój niepowtarzalny urok. Etnomuzykologia XX w. budowała kompetencje badaczy na zaaranżowanych sesjach nagraniowych. Kolberg, zwykle z pomocą dworu ziemiańskiego, również specjalnie przygotowywał swe sesje muzyczne (choć nie tak komfortowo jak Béla Bartók, który ustawiał kolejkę włościan do tuby fonografu) i był często świadkiem spontanicznych akcji muzycznych; miał do dyspozycji tylko swą czujność słuchową, refleks i wyposażenie w bardzo zwięzłą (wobec praktyki ludowej) bazę znaków i pojęć. Z pewnością miał też wianuszek ciekawskich, bo zbieranie pieśni było jeszcze do lat 50. XX w. wydarzeniem społecznym. Uwagi Kolberga do redakcji swych transkrypcji trzeba zatem rozumieć w kontekście intensywnego przekazu ludowego, żywej ekspresji bliskiej transowi, gdzie rzeczywiście wiele elementów mogło być nieprzewidywalnych nawet dla samego wykonawcy. Bywało, że rozmówca śpiewał, jak pisze Kolberg, byle do składu1. To określenie powszechnie występowało i sto lat później wśród śpiewaczek/śpiewaków ludowych w późnych dekadach XX w. Epoka fonograficzna uczuliła badaczy folkloru na ostateczność wizerunku muzycznego i skłaniała do maksymalnej dokładności zapisu nutowego, np. w transkrypcjach na podstawie fonogramów Ł. Kamieńskiego2; to podobna tendencja do dążenia do precyzji redaktorów odczytujących pierwszy Urtext, tj. autograf dzieła kompozytorskiego. Kolberg nie miał żadnej rękojmi wierności, polegał tylko na swym znakomitym słuchu, zdolności ustawicznej mobilizacji, doświadczeniu „stenografii” muzycznej. Przygotowania do druku wiązały się ze żmudną autoredakcją: „Rzeczą [bacznego znawcy] jest: pracą ducha wyrównać i wygładzić co było szorstkie, co zakłócone oczyścić, co sprzeczne pogodzić, co urwane związać”. Zarazem trzeba to czynić „ostrożnie i umiejętnie”3. Co prawda „balastu przyrostków oj, hej, da, dana” nie traktowalibyśmy dzisiaj jako balastu, lecz jako integralną 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 98. Ł. Kamieński Pieśni ludu pomorskiego, Toruń 1936. 3 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 99–100. 2 59 �cząstkę wykonania, gdyż jest to muzyczna realizacja funkcji języka naturalnego (m.in. nastawienie na kontakt i jego podtrzymanie), lecz są to znacznie późniejsze obserwacje językoznawców, folklorystów i etnomuzykologów, którzy by przy takiej obfitości repertuaru i tradycji muzycznej, jaką miał przed sobą Kolberg, zapewne „potracili głowy”. Ciekawe światło na trud redakcyjny Oskara Kolberga rzuca jego tekst z 1864 r. Jest to niepublikowana w XX w. recenzja zbioru pieśni ewangelickich w języku polskim1. Dbałość Kolberga o ład w repertuarze ewangelików polskich, podobna tej, którą w XX w. wykazywał Jan Tacina, zwróciła już uwagę Arlety Nawrockiej-Wysockiej2. Recenzja zbioru, choć dotyczy melodii pieśni religijnych, ukazuje redakcyjno-muzyczne preferencje Oskara Kolberga. Mianowicie dążył on do ujęcia w notacji muzycznej śpiewów ludowych (w tym religijnych) tak, by były one dobrze czytelne dla kompetentnych muzycznie odbiorców w XIX w. Czytelność obejmowała np. zapis w określonym takcie, w którym ewentualne wydłużenia powinny być wskazane fermatą, ale najlepiej ujęte konkretnymi wartościami rytmicznymi. Kolbergowi zależało nie tylko na tym, by melodia była podana w uporządkowanym metrum, przygotowana redakcyjnie, lecz by wersja zredagowana nie roniła cech istotnych. Ta racjonalizacja, zwłaszcza przebiegu rytmicznego, i zabieg metryzacji służyły też celom porównawczym w sytuacji, gdy autor Ludu… operował tysiącami wytworzonych przez siebie zapisów. Zapisy te musiały pełnić rolę podstawowego źródła, urtekstu, w odróżnieniu od zbiorów badaczy począwszy od lat trzydziestych XX w., gdy pierwotnym źródłem stał się fonogram. Część tej unikatowej recenzji warto zacytować, także ze względu na szczególną skłonność Kolberga do poszukiwania korzeni zjawisk muzycznych i na klauzulę recenzji, ukazującą dyskretną osobę autora w całej prawdzie: Objęte niniejszym zeszycikiem melodie dobierane są już to z kancjonałów niemieckich dawnych i nowych, już z polskich, już (i to najwięcej) z ust ludu, a w tym ostatnim razie są one niezbyt szczęśliwemi odmianami (wariantami) 1 O. Kolberg Zbiór II melodyj choralnych ułożony przez ks. Dra W. Altmanna, pastora odolanowskiego. Erfurt i Lipsk 1856. Nakładem G. W. Körnera, Wrocław u Schefflera (dawniej Cranz’a), Odolanów u wydawcy. Drukował T. Hofmann w Ostrowie, „Zwiastun Ewangeliczny” 1864, nr 8, s. 125–127. Tekst udostępniła mi Agata Skrukwa. 2 A. Nawrocka-Wysocka Nurt ewangelicki w dokumentacji Oskara Kolberga, „Polski Rocznik Muzykologiczny” T. XII: 2014, s. 81–95. 60 �niektórych znanych pieśni starodawnych, wspólnych tak protestantom jak i katolikom, jak np. pieśni: „Jezu Chryste Panie miły” (nr 14), „Kiedy król Herod królował” (nr 15), psalmy, mianowicie psalm 91: „Kto się w opiekę poda” (nr 17), pieśń: „Nuż wszyscy z serca wiernego” (nr 29, która jest wariantem Hejnału roratnego adwentowego w pieśniach ks. Mioduszewskiego1 nr 1 w Krakowie wydanych, zamieszczonego) itd. Pieśni te wydawca usiłował widocznie oddać nutami tak jak je lud śpiewa, więc niewolniczo prawie trzymał się jego dykcyi i nie oznaczył nigdzie taktu ani tempa w jakiem się poruszać mają, zastępując często fermatą  przydłuższe, lecz nieokreślone głosu zatrzymanie, większemi a stanowczemi naznaczyć się mającego nutami. Niepewność ta, a raczej niedokładność w określeniu, dozwala śpiewakowi skracać lub przedłużać tony takie wedle swego widzimisię. Przypuściwszy, że lud tamtejszy śpiewa czysto i dobrze, że robi nacisk (akcentuację) właściwy, że zachowuje iloczas języka jak należy (o której to ostatniej okoliczności wszakże wątpić się godzi, znając pieśni ludowe polskie, co też i niniejszy zbiorek stwierdza), to zawsze śpiewa on tylko instynktowo, a rzeczą jest człowieka muzykalnego, choćby elementarnie tylko w tej sztuce wykształconego, gdy notuje melodią ze słuchu oddać ją wiernie i muzykalnie zarazem, a nie roniąc nic z jej swobody w rozwijaniu się, a nawet i z iloczasu, nadać jej przecież porządek i pewną symetrię w układzie2. Czujemy bowiem bardzo dobrze, że melodie pozornie bezładne, niedające się niby ująć w regularne takty, tak samo jak w poezji wiersze niejednostajnej miary nie mogą się jednak obejść bez rytmu i pewnego nacisku (akcentu) właściwą uwydatnionego deklamacją; a te, mimo bardzo wybujałej nieraz śpiewaków tych swobody w polocie, nadają im pozór jak największej szykowności. I tak np. psalm „Błogosław duszo moja” (nr 3), napisany, równie jak wszystkie inne, bez oznaczenia taktu, można było rozdzielić na takty cztero-ćwierciowe lub na trzyćwierciowe, lub też mieszane; niektóre zaś z nut ćwierciowych (fermatami na wierzchu odznaczonych) przedłużyć o drugie tyle (to jest zrobić z nich półnuty) lub też ligaturami połączyć. W taki lub podobny sposób dałoby się wszystkie niemal w tym zbiorku zamieszczone melodie ułożyć, traktując rzecz tę umiejętnie, t.j. bez naruszenia ich właściwości. Baczyć by przede wszystkiem należało na długość nut, nad któremi fermata są położone, przedłużać niekiedy nawet i te nad którymi nie ma fermatów, uwzględniać i poprawiać czas trwania niektórych półnut, a same 1 M.M. Mioduszewski Śpiewnik kościelny, Kraków 1838, s. 9–10. Tu Kolberg dołączył przypis: „Że w ten sposób pisano i wydawano, i wydają jeszcze mnóstwo śpiewników, że niektóre śpiewy jak np. lamentacje, mogłyby a nawet winny czasami pozostać bez oznaczenia taktu – nie uwalnia bynajmniej wydawcy od zarzutu jaki wyżej wyłuszczamy”. 2 61 �melodie porównywać z odmianami czyli wariantami używanymi po innych częściach naszego kraju. Prawda, że praca to arcy-mozolna, lecz nie bez pożytku dla śpiewającej gminy. Do najdawniejszych z tych pieśni (z których wiele idzie w tonacjach tak zwanych kościelnych) należą niewątpliwie Lamentacje III i IV (nr. 22 i 23, „Rozważajmy wszyscy” i „Posłuchajcie lamentu”), których tonalność sięga może przedchrześcijańskich czasów, a przynajmniej współczesną być może słynnej pieśni św. Wojciecha Bogarodzicy. Pierwiastkowo musiały one brzmieć surowiej niż dzisiaj, prawdopodobnie brakowało im tonów charakterystycznych (tonami charakterystycznemi zowią się: wielka tercja i wielka septyma każdej gamy). Mimo usterek, jakie wyżej co do braku znaków taktowych wykazaliśmy, zalecając potrzebę ich uregulowania, którym to usterkom zresztą dobry śpiewaka instynkt łatwo zaradzić i takowe sprostować sobie może, przyznać musimy, że melodie te, w tym nawet kształcie w jakim są podane, znakomity posiadają jeszcze w sobie zasób siły, powagi i piękności, aby się same przez się gminie polecić mogły; są bowiem utworem starych błogich czasów, kiedy to wiara silnie jeszcze do serc przemawiając, budziła natchnienie ku chwale Bożej i tworzyła, jednym je namaszczając duchem, zarówno wielkie dzieła sztuki, jak i skromne pieśni pobożne. W dokumentacji badań terenowych Kolberg nie zapisywał danych o wykonawcach. Kwestia braku imion i nazwisk śpiewaków i muzyków u Kolberga może być wyjaśniona następująco: Pytanie „jak się nazywasz?” było podstawowym zachowaniem ówczesnego żandarma we wszystkich zaborach; wiązało się ponadto z urzędami, podatkami i poborem do wojska. Samo spisywanie pieśni, śpiewanie na żądanie mogło wydawać się podejrzane dla chłopów. Outsider nie powinien wchodzić w personalia rozmówcy. Ponadto trzeba pamiętać, że urzędowe nadawanie nazwisk mieszczanom i chłopom realizowane bywało na początku XIX w. dopiero przez administracje zaborcze. Ludzie czasem nie wiedzieli dokładnie, jak się nazywają i w którym roku się urodzili. Kolberg mógł nie chcieć darmo się trudzić. Pieśń ludowa była tym, czym dziś public domain, kwestia autorstwa była wtórna, funkcjonowało prawo wykonawcze, nie autorskie. Ówczesna obfitość tradycji ustno-pamięciowej przesłaniała wagę tego, kto konkretnie śpiewał lub grał. Kolberg traktował wykonawcę ludowego jako medium. Zdecydowana większość ówczesnych jego „informatorów”, śpiewaków i muzyków była wówczas niepiśmienna. Personalia obowiązywały tylko w paszporcie, w przyjściu, ślubie i zejściu z tego świata (księgi parafialne). Nawet rozpoznanie własnego wizerunku okazywało się kłopotliwe (lustro 62 �w chacie było rzadkością, odbicie oblicza dawało lustro wody). Dopiero późny zwyczaj zawieszania zdjęć ślubnych uprzytamniał fizjonomie. W lokalnym środowisku każdy miewał swoje imię lub przydomek. Osoba w środowisku dookolnym zyskiwała konkretność. W sferze publicznej zaś autorstwo dzieła, personalia wykonawcy zaczynały się wyłaniać historycznie wraz ze świadomym słuchaniem muzyki, począwszy od koncertów publicznych, a szczególnego znaczenia nabrały w epoce radia, gdy chodziło też o to, by mieli o czym mówić spikerzy. Wydaje się, że gdy słuchamy jakiejś muzyki, najpierw uświadamiamy sobie, że znamy ją, potem – że znamy kompozytora, potem zaś ewentualnie wykonawcę. Chociaż Kolberg był jak najdalej od wyniosłości wobec ludności chłopskiej, myślał raczej typami ludowymi niż jednostkami ludzkimi. Nie ukrywał naturalistycznych, surowych czy grubiańskich stron życia ludu; z kolei jednak brał w obronę chłopów, gdy spotykał się z ich pogardliwym traktowaniem. Kolberg spisywał ze słuchu melodie z życia, rysował kulturę, oddawał prawo, nie dopuszczał zaś uzurpacji jednostek, typowej dla dzisiejszego świata rzeczywistych lub imaginacyjnych artystów. Czynność zapisywania pieśni tu i teraz miała też szczególny sens; to była materialna konkretyzacja rzeczy ogólnej, duchowej, sama czynność zapisu to jakby chwytanie osobowości. Już sama pieśń jest osobą, tak jak performance wybitnej śpiewaczki/muzyka jest szczerą ekspozycją całej, pełnej osobowości. To Kolbergowi wystarczało. Okres wzmożonej refleksji antropologicznej, kulturoznawczej i kontekstowo-muzycznej miał miejsce w drugiej połowie XX wieku, i to zwłaszcza w kręgu anglosaskim. Kolberg sprawy z dziedziny socjologii muzyki uznawał za oczywistość; wielu wybitnych etnomuzykologów ukraińskich do dziś koncentruje się, podobnie jak Kolberg, głównie na typologii muzycznej i rekonstrukcji procesów historycznych, traktując społeczne funkcje folkloru jako powszechnie zrozumiałe. Kolberg, który położył podwaliny dla slawistyki muzycznej, był jednak także wyczulony na związek muzyki z życiem indywidualnym (geneza ekspresji w pieśniach powszechnych) i społecznym (śpiewy cyklów rodzinnego i dorocznego). Traktował muzykę jako synonim życia. Zapewne też z tego powodu przeszedł od monografii gatunku pieśni do regionalnych monografii tradycyjnej kultury muzycznej; ewolucję tę wyczuwamy w recenzji pieśni weselnych Glogera, gdzie Kolberg dzieli się doświadczeniem zarówno wielości zastosowań funkcjonalnych danej pieśni, jak i wypełniania danego epizodu obrzędu przez różne, wymienne epickie i liryczne utwory. Jest to zjawisko tzw. liryzacji obrzędu weselnego, 63 �komentowane przez współczesnych etnomuzykologów białoruskich1, gdy w miejsce lub obok wspólnotowych śpiewów rytualnych pojawiają się liryczne personalno-indywidualne wątki pieśniowe. O ile dla muzykologii historycznej XIX-wieczna summa Kolbergowska, zawarta zwłaszcza w Encyklopedii powszechnej Orgelbranda, jest ważnym odsyłaczem do stanu wiedzy o muzyce i świadomości historycznej XIX w., to dla etnomuzykologii (muzykologii systematycznej) wiedza źródłowa zawarta w dziełach Kolberga stanowi fundament i inspirację stale aktualną. Wszystkie studia nad tradycjami regionów czy okolic kraju muszą zaczynać się od Kolberga, także na zasadzie stwierdzenia, iż Kolberg o tym nie pisał lub go tam nie było. Ważny problem: rozbieżność między źródłami folkloru „z pierwszej ręki”, prosto „z ust ludu” a stylizacją, aranżacją folkloru w opracowaniach dla ruchu amatorskiego lub w twórczości artystycznej, ten rozdźwięk uwydatniony w XX w., był Kolbergowi już dobrze znany. Wydaje się, że w sposób nam współczesny opowiedziałby się za suwerennością i komplementarnością obu nurtów folklorystycznych i wysłuchałby dzisiejszego zaawansowanego folkowego performance’u z takim samym przejęciem jak czterogłosowych opracowań pieśni w wykonaniu włościańskiego chóru z Bieżanowa na swym jubileuszu 75-lecia urodzin i 50-lecia pracy naukowej w 1889 roku. Rezonans Kolberga w polskiej etnomuzykologii XX w. – wybrane aspekty „Życie po życiu” Kolberga, jego rezonans w XX-wiecznej etnomuzykologii, dotyczy takich zagadnień jak: 1 – syntetyczna charakterystyka muzyki ludowej na ziemiach polskich (w pierwszym projekcie –„charakterystyka muzyki słowiańskiej”); 2 – monografie poszczególnych ballad i pieśni „wędrujących”; 3 – choreologia; 4 – instrumenty i praktyka instrumentalna; 5 – specyficzne sposoby śpiewu i gry; 6 – przemiany kulturowe, w szczególności kultury muzycznej. 1. Zagadnienie sprawdzalnej charakterystyki jako pierwsze przyciągnęło uwagę badaczy. Helena Rogalska-Windakiewicz (1868–1956) oparła 1 T. Varfolomeyeva The song systems of Belarusian rituals of the family cycle, w: Traditional Musical Cultures in Central-Eastern Europe. Ecclesiastical and Folk Transmission, red. P. Dahlig, przeł. John Comber, Warsaw 2009, s. 49–66. 64 �się na źródłach Kolbergowskich, gdy podjęła studia nad rytmiką, wierszem, zwrotką, formą i tonalnością polskiej muzyki i pieśni ludowej, a także badania nad inspiracjami ludowymi Fryderyka Chopina 1. Podobnie jeszcze przed I wojną światową zaczął spożytkowywać zapisy muzyczne Kolberga Adolf Chybiński (1880–1952). Dokonał on w 1907 r. przeglądu metod klasyfikacji pieśni i muzyki ludowej wypracowanych w XIX w. oraz zweryfikował je w świetle zbiorów Kolbergowskich 2. Bronisława Wójcik-Keuprulian (1890–1938), autorka pierwszych syntetycznych artykułów o polskiej muzyce ludowej, ilustrowała swe analizy i wnioski przykładami ze zbiorów Kolberga 3. Wydaje się, że w zakresie rozpoznawania kultury regionalnej Oskar Kolberg oddziaływał nie tylko poprzez to, czego dokonał, lecz także przez niewyczerpujące opracowanie przez niego niektórych działów bądź regionów. I tak, począwszy od okresu międzywojennego, bliższemu opracowaniu zaczęły podlegać te zbiory regionalne, które nie były obficie reprezentowane u Kolberga, mianowicie Śląsk4, Kaszuby5, Podhale6 i Kurpie7 (dwa pierwsze regiony były ponadto kluczowe dla II RP). 1 H. Rogalska-Windakiewicz Rytmika ludowej muzyki polskiej, „Wisła” T. XI: 1897, s. 716–737. Tejże Chromatyka muzyki polskiej ludowej, „Wiadomości Artystyczne” R. V: 1900, nr 2/3–6/7. Tejże Studya nad wierszem i zwrotką poezyi polskiej ludowej, Kraków 1913. Tejże Wzory ludowej muzyki polskiej w mazurkach Fryd[eryka] Chopina, Kraków 1926. Tejże Ze studiów nad formą muzyczną pieśni ludowych: Okres kolisty, w: Księga pamiątkowa ku czci prof. Dr. A. Chybińskiego, Kraków 1930, s. 115–123. Tejże Pentatonika w muzyce polskiej ludowej, „Kwartalnik Muzyczny” 1933, z. 17–18, s. 1–26. Tejże Zagadnienie chronologii pieśni ludowych polskich, „Ziemia” R. XXIV: 1934, nr 12, s. 298–301. Tejże Ślady teorii gam greckich w muzyce i pieśni ludowej, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń PAU” T. XLIV: 1939, nr 5, s. 194–195. Tejże Dysonans w muzyce polskiej, „Ruch Muzyczny” 1946, nr 22–23, s. 13–16. 2 A. Chybiński O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych, „Lud” 1907, T. XIII, s. 171–201. Wznowienie w: A. Chybiński O polskiej muzyce ludowej. Wybór prac etnograficznych pod red. L. Bielawskiego, Kraków 1961, s. 23–57. 3 B. Wójcik-Keuprulian Muzyka ludowa, w: Wiedza o Polsce, T. 5, cz. 3, Warszawa 1932, s. 437–446. Tejże Polska muzyka ludowa, „Lud Słowiański” 1932/34, T. III, s. B3–B33, dod. nutowy s. 3–5. 4 Pieśni ludowe z polskiego Śląska, T. 1, wydał J.S. Bystroń, Kraków 1927–1934; T. 2, wydał J. Ligęza, S. Stoiński, Kraków 1938. 5 Ł. Kamieński Pieśni ludu pomorskiego… 6 S. Mierczyński Muzyka Podhala, Lwów 1930; II wyd. Kraków 1949; III wyd. Kraków 1973. Tegoż Pieśni Podhala, Warszawa 1935. 7 Ks. W. Skierkowski Puszcza kurpiowska w pieśni, cz. 1–2, Płock 1928–1934. Reedycja: Puszcza kurpiowska w pieśni. Dzieła zebrane red. H. Gadomski, cz. 1–3 Ostrołęka 1997–2003. 65 �2. Łucjan Kamieński, profesor muzykologii na Uniwersytecie Poznańskim, rozpoczął m.in. prace nad poszczególnymi wątkami pieśniowymi. Z jego inicjatywy przestudiowano i analizowano w formie prac magisterskich, na podstawie materiałów Kolbergowskich i w pewnym stopniu kontynuując metodę porównawczą zastosowaną przez Kolberga w antologii z 1857 r., monografie pieśni balladowych: Konrada Pałubickiego Na Podolu biały kamień (1937) i Witolda Kandulskiego Pojechał pan z chartami na pole (1939); jako odpowiednik lwowskich studiów nad tańcami powstała w Poznaniu praca magisterska Bożeny Czyżykowskiej o melodiach wiwatów wielkopolskich (1938). Sam Kamieński dał pogląd na muzykologię porównawczą w mikroskali w monografii jednej z pieśni na Kaszubach1. Warto dodać, że w środowisku poznańskim spojrzano również metodycznie na dorobek Oskara Kolberga. Refleksji w tej dziedzinie, w nieopublikowanym referacie „O trzech seriach Ludu Oskara Kolberga”, podjęła się Maria Pleuss-Turczynowicz na I Wszechpolskim Zjeździe Muzykologów w Poznaniu w październiku roku 1938. 3. Główny obszar badań Adolfa Chybińskiego – muzyka staropolska – skierował uwagę profesora Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie na tańce ludowe2. Z inspiracji kierownika Zakładu Muzykologii (powstałego w 1912 r.) przygotowano studia o oberku – Wilhelmina Bagarówna (1932), polonezie – Jan Józef Dunicz (1932), krakowiaku – Tadeusz Głodziński (1933); wszystkie z dopiskiem w tytule „na postawie zbiorów Oskara Kolberga”. Ciągłość zainteresowań tańcem w dziełach Kolberga potwierdzają w drugiej połowie XX w. prace Marii Drabeckiej3 i Grażyny Dąbrowskiej4. Znaczenie Kolberga dla choreologii przedstawił ostatnio Tomasz Nowak5. W kontekście wpływu Kolberga na etnochoreologię trzeba przypomnieć zorganizowanie przy Muzeum Etnograficznym w Toruniu przez Roderyka Langego w roku 1956 młodzieżowo-studenckiego zespołu im. Oskara Kolberga, który zaczął odtwarzać w wersji oryginalnej, na podstawie kinetogramów, tradycyjne, wolne od stylizacji tańce wiejskie, m.in. tchnące 1 Ł. Kamieński Monografja pieśni zmówinowej z Kaszub południowych, „Polski Rocznik Muzykologiczny” 1935, T. 1, s. 107–131. 2 A. Chybiński O polskich tańcach ludowych, w: tegoż O polskiej muzyce…., s. 186–242. 3 M. Drabecka Polskie tańce ludowe w dziełach Oskara Kolberga, Warszawa 1963. 4 G. Dąbrowska Taniec w polskiej tradycji. Leksykon, Warszawa 2006. 5 T. Nowak Znaczenie zbiorów Oskara Kolberga dla współczesnych badań choreologicznych, „Polski Rocznik Muzykologiczny” T. XII: 2014, s. 145–157. 66 �elegancją kujawiaki. Była to pierwsza zapowiedź promocji folkloru w postaci możliwie wiernej, która swą muzyczną ostoję znalazła na Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym w r. 1967 (wiejskie tańce tradycyjne zyskały dopiero w 1985 r. doroczną enklawę ochronną w postaci Ogólnopolskiego Konkursu Tradycyjnego Tańca Ludowego w Rzeszowie). 4. Nie można wykluczyć, że nikłość materiałów o instrumentach muzycznych była jedną z przyczyn podjęcia studiów nad instrumentami Podhala i Huculszczyzny1, Wielkopolski2, Żywieckiego3, Kurpiów4. W poszczególnych tomach Kolberga informacje o instrumentach są sporadyczne, jednak uwzględniwszy całość jego dorobku otrzymamy blisko 1500 wzmianek, które pozwalają sporządzić słownik instrumentów, określić lokalizację i zasięgi geograficzne instrumentów oraz składów kapel, omówić role instrumentów muzycznych w pieśni i w ustnej literaturze ludowej, wyjaśniać role muzyka-instrumentalisty w społecznościach wiejskich, przedstawić zjawisko hałasu obrzędowego z pomocą narzędzi dźwiękowych; wszystko to stanowi XIX-wieczną podstawę dla studium samych instrumentów, kapel i funkcji społecznej muzyki5. Transkrypcje muzyki instrumentalnej są wyrazem kunsztu stenografii muzycznej Kolberga. Marian Sobieski obecność zdobnictwa traktował jako wartość wyróżniającą zapisy Kolberga na tle zbiorów europejskich. Brak zapisów gry kapel (poza, jak stwierdzają redaktorzy DWOK, pojedynczymi przykładami, mającymi się znaleźć w suplementach do tomów Kolberga) łatwo jest wytłumaczyć elementarnością akompaniamentu (burdon lub ostinato rytmiczne), oszczędnością w druku pięciolinii, a także trudnością słuchowego rozszyfrowania np. współgry dudów i skrzypiec, którą można odczytać dopiero na podstawie nagrania dwumikrofonowego. 1 A. Chybiński Instrumenty muzyczne ludu polskiego na Podhalu, Kraków 1924. Reedycja: tenże O polskiej muzyce…, s. 245–420. Cenne opisy instrumentów Huculszczyzny – cymbałów, trombity, sopiłki i in. wraz z transkrypcjami solowej i zespołowej muzyki instrumentalnej pozostawił Stanisław Mierczyński, zob. S. Mierczyński Muzyka Huculszczyzny, przygotował do druku z rękopisu, skomentował i wstępem opatrzył J. Stęszewski, Kraków 1965. 2 J. Pietruszyńska [-Sobieska] Dudy wielkopolskie, Poznań 1936. Przedruk: J. i M. Sobiescy Polska muzyka ludowa i jej problemy, red. L. Bielawski, Kraków 1973, s. 75–136. 3 S.M. Stoiński Dudy żywieckie, „Gronie” 1938, nr 1, s. 25–34, nr 2, s. 58–66, nr 3, s. 144–153. Wznowienie: S. Stoiński Pieśni żywieckie, red. W. Poźniak, Kraków 1964. 4 A. Chętnik Instrumenty muzyczne na Kurpiach i Mazurach, red. S. Olędzki, Olsztyn 1983. 5 P. Dahlig Instrumentarium muzyczne w dziełach etnograficznych Oskara Kolberga, „Muzyka” R.XXXIII: 1988, nr 3 (130), s. 71–98. 67 �5. Kwestia praktyki wykonawczej i specyficznych sposobów (manier) śpiewu i gry, choć nie znajduje się na pierwszym planie w monografiach regionalnych, bywa jednak podnoszona. Kolberg nigdy nie poddaje się rutynie, każdy tom, do ostatniego wydanego za życia, zawiera jakieś szczególne akcenty opisu, szczegóły muzyczne, kulturowe, które świadczą o chłonności i otwartości Autora Ludu, o twórczych dyspozycjach, utrzymanych także w ostatniej dekadzie życia, bez reszty poświęconej przygotowywaniu do edycji tomów regionalnych. Wprawdzie sporadycznie, ale zwraca Kolberg uwagę na związek osobowości i nastroju wykonawcy z realizacją muzyczną 1. Niekiedy uwzględnia też zewnętrzne zachowania wykonawcy w czasie śpiewu lub gry 2, wykrzyki 3, cechy głosowe śpiewaków 4, zróżnicowanie tempa, głośności, akcentów w odniesieniu do tempa rubato 5. Zwraca uwagę na chromatyzmy w melodiach 6, które świadczą o związkach niektórych polskich melodii ludowych z muzyką Słowian południowych, a nawet Bliskiego Wschodu. Omawiając praktykę instrumentalną, Kolberg zauważa różnice między wokalnym a instrumentalnym wykonaniem melodii, twórcze cechy gry skrzypków 7. Podaje również nazwy i komentarze wykonawcze pochodzące bezpośrednio od śpiewaków i muzyków ludowych, w tym także oceny estetyczne 8. Napotykamy wreszcie uwagi 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VI. O Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VII, IX; tegoż Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 200, 202; tegoż Kaliskie (DWOK T. 23), s. 137; tegoż Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 107; tegoż Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. 207; tegoż Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 70; tegoż Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 213. 3 O Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VII; tegoż Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 201; tegoż W. Ks. Poznańskie cz. III (DWOK T. 11), s. 73, 194, 202; tegoż W. Ks. Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), s. X. 4 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VIII; tegoż Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 100; tegoż Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 216; tegoż Litwa (DWOK T. 53), s. 61, 63. 5 O Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VII, X; tegoż Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 10–12; tegoż Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 10; tegoż Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 208; tegoż Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. IV–VI; tegoż W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), s. V, VI. 6 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 12, 102–107. 7 Tamże, s. 9, 10, 101, 102; O Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 9; tegoż Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 208, 209; tegoż W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), s. VI; tegoż Kaliskie (DWOK T. 23), s. 138. 8 O Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. IX; tegoż Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 9, 99; tegoż Kujawy cz. I(DWOK T. 3), s. 9; tegoż Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 199, 207, 2 68 �o ludowych klasyfikacjach repertuaru (pieśni długie, krótkie) 1, a nawet o wyobrażeniach formy muzycznej 2. Ważną cechą uwag i komentarzy wykonawczych Kolberga jest fakt, iż są one przeważnie zlokalizowane geograficznie, niekiedy też czasowo, co umożliwia także bliższe zbadanie zmienności manier śpiewu i gry przy porównywaniu z dokumentacją dwudziestowieczną. Oczywiście te krótkie komentarze o praktyce wykonawczej giną na tle kolosalnego zbioru samych pieśni i melodii instrumentalnych, niemniej jednak zebrane w całość nabierają wielkiej wagi – każdy komentarz Kolberga jest bowiem skrótem, obrazem wielkiego doświadczenia terenowego. 6. Przemiany kulturowe. Zbiory muzyczne w monografiach regionalnych Oskara Kolberga pozwalają dzisiaj na namysł nad przemianami kulturowymi – społeczno-środowiskowymi oraz muzyczno-repertuarowymi – w stosunku do źródeł z XX i już XXI w. Konstatacje przeobrażeń w warunkach ogólnego rozwoju technologiczno-cywilizacyjnego XX/XXI w. musiałyby koncentrować się na olbrzymich ubytkach w różnorodności i żywotności lokalnych tradycji muzycznych wskutek przezwyciężania izolacji, na homogenizacji i utracie cech archaicznych, jak je czasem nazywa Kolberg – „dzikich”, wreszcie na zasadniczych przesunięciach funkcjonalnych – od zadań dośrodkowych, wzmacniających wspólnotę, do odśrodkowych, reprezentacyjno-rekreacyjnych. Ubytki oryginalności kompensują liczne próby ożywiania i uprawiania, zwykle zespołowego i z pomocą instytucjonalną, a przede wszystkim nieograniczone upowszechnianie, które jednak nosi brzemię stereotypów. W XXI w. wzrasta znaczenie Kolberga również dla kulturoznawstwa. Analityczne, pozytywistyczne nastawienie epoki wobec kultury, typowe dla czasów Kolberga, przełożyło się na imponującą obfitość szczegółów z wielu dziedzin życia (ujętych w kolekcji nazw w tytule Ludu). Wyobraźnia dzisiejszego czytelnika ożywia i składa z elementów, mozaikowych cząstek spójne obrazy żywych niegdyś kultur, niesłychanie zróżnicowanych przestrzennie i środowiskowo-społecznie. Podobnie z zapisami muzycznymi – są to klucze do wejścia w potoczysty świat śpiewu i gry, pełen witalności lub 209–211; tegoż W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), s. 233; tegoż Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 140; tegoż Chełmskie cz. II (DWOK T. 34), s. 133; tegoż Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. 272. 1 O Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 24. 2 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 167. 69 �rzewności; specyficzny sposób ujęcia świata w sprawdzone formy poezji i śpiewu, dobrze rozpoznawalne skróty i znaki ekspresji ludzkiej. Osłuchanie się z fonograficznym, XX-wiecznym obrazem tych praktyk muzycznych, których badaniu poświęcił się Oskar Kolberg, ułatwia rozpoznanie sedna jego zapisów nutowych, które nie są ani „szkicami akustycznej rzeczywistości”, ani obiektywną melografią, lecz sumienną próbą zinterpretowania powszechnie lub lokalnie znanego repertuaru według reguł zawodowego wykształcenia muzycznego XIX w. Refleksja nad znaczeniem dorobku Kolberga ożywiła się w Polsce na początku lat 60. XX w. w kontekście decyzji ówczesnej Rady Państwa o opublikowaniu prac etnografa w ramach obchodów 1000-lecia Państwa Polskiego. Znaczenie zbiorów muzycznych Kolberga podsumował Marian Sobieski w dwóch artykułach1, w których przedstawił ewolucję od kompozytorskich do naukowych dążeń Autora Ludu oraz omówił wartość materiału muzycznego zawartego w monografiach. W dekadach międzywojennych, w czasie rozwoju techniki nagrań, postulowano stworzenie raczej obrazu dźwiękowego, fonograficznego muzyki regionów Polski; w przededniu reedycji Sobieski podniósł zaś rangę historyczną dzieła Kolberga. Po upływie 60 lat opinie M. Sobieskiego zachowują aktualność. Współtwórca (z Jadwigą Sobieską) powojennych zbiorów fonograficznych folkloru muzycznego w Polsce uznaje zapisy Oskara Kolberga za pełnowartościowe dokumenty polskiej kultury muzycznej. Jak Chybińskiemu zależało na wzmożeniu krytyczności wobec zapisów nutowych Kolberga (utrwalanych przecież ze słuchu w trakcie śpiewu lub gry!), by podnieść znaczenie akcji fonograficznej2, tak Marianowi Sobieskiemu, już po przeprowadzeniu Akcji Zbierania Folkloru Muzycznego (1950–1954), nadrzędna wydała się sprawa uprzystępnienia dorobku etnografa. Dopiero zresztą późniejsze analizy tek Kolbergowskich, związane z przygotowaniami kolejnych tomów Dzieł wszystkich Oskara Kolberga, mogły wykazać w porównaniu do wersji ostatecznych żmudne retusze zapisów terenowych dokonane przez Autora Ludu oraz 1 M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T 1), s. XLII–LVI. Przedruk: J. i M. Sobiescy Polska muzyka ludowa…, s. 498–511. M. Sobieski Wartość zbiorów Oskara Kolberga dla polskiej kultury muzycznej, „Muzyka” R. VI: 1961, nr 1, s. 105–113. Przedruk: J. i M. Sobiescy Polska muzyka ludowa…, s. 512–520. 2 A. Chybiński Dalszy ciąg pracy, czy praca od nowa? (w sprawie polskiej muzyki ludowej), „Muzyka Polska” 1937, nr 3, s. 99–107. 70 �istotnie kłopotliwe dla każdego próby ujęcia w takty śpiewów o cechach wschodniosłowiańskich1. Zapisy nutowe Kolberga, owe stenogramy muzyczne, należy – przy honorowaniu nienaruszalności źródła pisanego (drukowanego) – traktować, zwłaszcza w ruchu odnowy pieśni/muzyki ludowej, również jako „przepis” na śpiew, na grę w duchu tradycyjnie ludowym (powszechnym), nie tylko jako Urtext, tekst pierwotny przeznaczony jedynie do wiernej reprodukcji. Zapis nutowy Kolberga nie mógł być, jak wspomniano, biologicznym sejsmografem, „melodiomierzem” jak u Łucjana Kamieńskiego (por. tegoż Pieśni ludu…), gdzie każda transkrypcja, zrealizowana już na podstawie dokumentu fonograficznego, stara się uwiecznić wykonanie unikatowe, mogące być za każdym następnym razem nieco inne. Kolberg notuje wiernie, na ile to możliwe z realizacji tu i teraz, w słuchowym transkrybowaniu „w biegu”. Z uwagi na ustawiczną zmienność szczegółów w wykonaniu melodii poszczególnych zwrotek pieśni, zmienność typową dla performance’u w kulturze tradycyjnej, zapis końcowy do druku bywa, na co wskazał już A. Chybiński, standaryzowany (zwłaszcza pod względem metrorytmicznym). To samo, może w większym jeszcze stopniu, dotyczy gry instrumentalistów ludowych, u których (do dziś, zwłaszcza na Mazowszu) zmienność powtórzeń sprawia wrażenie odruchu naturalnego. Kolberg dokłada starań, by warianty nanosić na jeden system pięcioliniowy, wykazuje nadludzką cierpliwość, by redagować, a równocześnie zachowywać możliwie pierwotny kształt. Próba zmierzenia się Kolberga z nieskończoną różnorodnością, którą zawsze zapewnia żywe słowo, zwłaszcza śpiewane, wydaje się zdumiewającym sukcesem. Gdyby nie praca Kolberga, nie wiedzielibyśmy prawie nic o tym, jak pieśń ludowa na ziemiach polskich przedstawiała się w swych właściwościach muzycznych i konkrecie środowiskowo-regionalnym w XIX w. Nic nie zastąpi też uważnej lektury tomów Kolbergowskich, a każdy z nich dostarcza niespodzianek świadczących o spostrzegawczości, giętkości opisu i wrażliwości muzycznej autora. Z szeregu możliwości utrwalenia żywej muzyki tradycyjny zapis nutowy jest dziś raczej w odwrocie, przynajmniej w praktyce dydaktycznej. Przez zapis nutowy kształci się jednak sam transkrybent, który musi wnikać w formę, strukturę śpiewu 1 Zwraca na to uwagę między innymi Bogusław Linette w przedmowie do Rusi Czerwonej (DWOK T. 56), s. LX, LXI. 71 �oraz gry i wyróżniać elementy ważne wobec mniej ważnych. Zapis nutowy, o ile nie zabija inwencji, jest znakomitym wtajemniczeniem dla nowicjuszy i miłośników. Znając zapis można kompetentnie porównywać muzykę. Gdy uczestnicy odnowy śpiewu i muzyki tradycyjnej (wiejskiej) zaznaczają niekiedy, że nie znają i nie używają nut, nie należy się cieszyć z takiej retrospektywy, raczej sukcesem byłoby, gdyby p o m i m o znajomości nut przekazywali melodie tak, jakby były muzyką żywą, kształtowaną pamięciowo, wtedy dopiero można by powiedzieć, że „umieją coś śpiewająco”. Ponadto odnowa (revival) jest zawsze odmianą, nigdy klonem, pojawiają się chociażby n o w e generacje śpiewaków/ muzyków/ tancerzy. Samo zagwarantowanie dzięki rewolucji cyfrowej dostępności źródeł muzyki ludowej bez kształtowania środowiska, wychowywania słuchaczy i praktyków może okazać się maksymalnym upowszechnieniem skierowanym w pustkę. Należy jednak mieć nadzieję, że przemiany technologiczno-cywilizacyjne nie pójdą tak daleko, aby te emocje i wzruszenia, które towarzyszyły Kolbergowi i następnym pokoleniom etnomuzykologów, uległy całkowitemu zatarciu. Ku końcowi trzeba podkreślić, że istniała chronologiczna zbieżność tak publikacji, jak i szeregu poglądów w licznych krajach europejskich w drugiej połowie XIX w.1, a w tę perspektywę wpisuje się imponująco działalność Oskara Kolberga. Trzeba też nadal uwydatniać faktyczną wyjątkowość postaci Kolberga w dziedzinie europejskiej i światowej etnografii, etnologii, etnomuzykologii i muzycznie zorientowanej antropologii kulturowej. Wyjątkowość ta polega na ogromie przestrzeni badań i dokonań oraz metodologicznej nowoczesności łączenia muzyki z całokształtem kultury. Dzieło Kolberga to jeden z największych sukcesów nauki i kultury polskiej doby zaborów. Podsumowując, powtórzmy, że wszystkie wątki badawcze w pismach muzycznych i monografiach Oskara Kolberga są, częściowo zagospodarowanymi już przez autora Ludu, zalążkami pól i zainteresowań muzykologii i etnomuzykologii w XX stuleciu. Owe pola to: historia muzyki powszechnej i historia muzyki polskiej, współczesne życie muzyczne, kulturoznawstwo muzyczne (traktowanie muzyki jako dobra wspólnego dla wszystkich 1 P. Dahlig Dzieło Oskara Kolberga a badania folklorystyczne w Europie, w: Muzyka wobec tradycji. Idee–dzieło–recepcja. Księga pamiątkowa Profesor Ireny Poniatowskiej, red. S. Paczkowski, Warszawa 2004, s. 101–111. 72 �środowisk społecznych) i oczywiście etnomuzykologia, która w pierwszej definicji miała za zadanie klasyfikować pieśni ludowe (etno-muzykologia), a następnie ukazywać ich miejsce (funkcje) i znaczenie w życiu społecznym (etnografia muzyczna). „Zapominanie” przez kolejne pokolenia osiągnięć poprzedników (także z braku czasu na wyczerpujące ich poznawanie) i wykorzystywanie szansy studiów specjalistycznych w XX w. nie zmienia faktu, że na wielu szlakach drogę już przetarł Oskar Kolberg, choćby przez przyznanie pierwszeństwa analizie, tj. studium wewnętrznego porządku zawartego w dobrach (niematerialnych) kultury. To, co z Kolberga najbardziej „przebija się” przez stulecia, to całościowe spojrzenie na muzykę jako dobro powszechne, stałe uwzględnianie korzeni etnicznych muzyki profesjonalnej oraz ofiarowanie nam etnograficznego obrazu–wehikułu czasu, jakby żywego filmu z historii życia naszych przodków. Niezależnie od współczesnej i zmieniającej się interpretacji dorobku najbardziej zasłużonego w skali całego kontynentu etnografa XIX w. odnawia nas zawsze prosta lektura tomów Kolberga i nic nie osłabi stałego wrażenia podziwu dla jego pracy i osiągnięć, ani też sensu zadumy nad przeszłością. ��Danuta Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego w pracach Oskara Kolberga1 Kształtowanie się poglądów Kolberga na folklor muzyczny i zasady jego edycji, s. 75 – Metody badań terenowych oraz zapisywania i opracowywania redakcyjnego melodii wokalnych i instrumentalnych, s. 97 – Informacje o tańcach, instrumentach i wykonawcach, s. 123 – Oceny Kolbergowskiej dokumentacji muzyki ludowej, s. 132 Kształtowanie się poglądów Kolberga na folklor muzyczny i zasady jego edycji Rozpoczęte we wczesnych latach młodzieńczych kształcenie muzyczne przygotowało Oskara Kolberga do profesji muzyka – pianisty i kompozytora. Umiejętności i wiedzę z tego zakresu zdobywał najpierw w Warszawie u Tomasza Głogowskiego i nieznanego bliżej Vettera, później u Józefa Elsnera i Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego, następnie w Berlinie u Karla Friedricha Girschnera i Carla Friedricha Rungenhagena. Panujące wówczas, charakterystyczne dla okresu romantyzmu zafascynowanie kulturą ludową wzbudziło i w nim zainteresowanie tą dziedziną, a szczególnie muzyką. W Szkicu autobiografii, napisanym pod koniec życia, tak przedstawił przyczyny swojej działalności na tym polu, szeroko zakrojonej w późniejszych latach: Dopiero ogólny prąd literatury skierowany ku rzeczom ludowym około r. 1834 i później, zbiory Wacława z Oleska i Wójcickiego i osobista tego ostatniego zachęta do poszukiwania melodyj (których w jego dziele jest bardzo mało), jak i zachęta Dobrzyńskiego, a wreszcie słyszane oryginalne odgłosy piszczałek, skrzypeczek i katarynek za miastem (w Czerniakowie, Wilanowie itd.) skłoniły mnie do poszukiwań w tym kierunku. Pierwszy połów na większe rozmiary do1 Autorka zmarła w 2016 roku przed ostatecznym przygotowaniem tekstu do druku. W pozostawionym przez Nią opracowaniu wprowadzono niezbędne uzupełnienia i korekty. 75 �konany r. 1839 w Wilanowie, dał mi już spory zasób nader ciekawych motywów i pchnął do dalszych poszukiwań na tym polu1. Poszukiwania te zostały szybko zauważone w środowisku literacko-naukowym Warszawy. Już w 1841 roku Antoni J. Szabrański, ówczesny redaktor „Biblioteki Warszawskiej”, omawiając najnowsze zbiory pieśni ludowych, zapowiadał: U nas w Warszawie p. Oskar Kolberg, artysta muzyczny, zajmuje się zebraniem pieśni ludu, a bardziej samych melodyi, któremi pragnie oznaczyć i wykazać charakter muzyki słowiańskiej2. Użycie terminu „słowiańska” mogło być wybiegiem wobec ówczesnej cenzury, która wtedy często zakazywała użycia w druku przymiotnika „polska”, zwłaszcza w tytułach, jednak faktem jest, że od samego początku Kolberg interesował się również muzyką krajów sąsiednich, co znajdzie później odzwierciedlenie w gromadzonych przez niego materiałach. Od samego też początku jego zainteresowanie folklorem wiązało się z próbami analizowania i porównywania melodii ludowych, polskich i innych narodów słowiańskich, a co za tym idzie – służyło badaniom naukowym. Już pierwsze penetracje terenowe, kontakty z twórczością pieśniową ludu pozwoliły też Kolbergowi zauważyć więź tekstu i melodii w pieśniach. W 1841 r. Kolberg pisał: Pieśni ludu […] są wszystkie śpiewami, w których tak słowa, jak i nuta z jednego źródła razem wytryskują i tak ściśle są ze sobą spojone, że jedno bez drugiego ostać się nie może3. Tymczasem na półkach księgarskich stały już zbiory pieśni ludowych, które ukazały się drukiem w latach 1833–1842. Były one w zasadzie antologiami tekstów pieśni, w niewielkim tylko stopniu posiadającymi zapisy nutowe, lub nie mającymi ich w ogóle. Jako druki zwarte ukazały się Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego Wacława z Oleska z 160 melodiami 1 O. Kolberg Szkic autobiografii, rkp. w BN PAU i PAN w Krakowie, sygn. 2184, k. 68. A.J.S. [A.J. Szabrański] Zbiory pieśni ludu z r. 1840, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 1, s. 163. 3 O. Kolberg Melodie ludu słowiańskiego, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 3, s. 502; przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 583–584. 2 76 �opracowanymi przez Karola Lipińskiego i wydanymi oddzielnie pt. Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” […] Wacława z Oleska1, Pieśni ludu Białochrobatów […] Kazimierza Władysława Wójcickiego z 30 melodiami w opracowaniu Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego2, Pieśni ludu polskiego w Galicji Żegoty Paulego3, niezawierające zapisów nutowych, Pieśni ludu krakowskiego Józefa Konopki z 16 zapisami nutowymi4 oraz Piosnki ludu wielkopolskiego Józefa Jana Lipińskiego z 20 zapisami nutowymi przekazanymi przez bliżej nieznaną „szanowną Polkę, która mniej obeznanemu z muzyką […] raczyła takoweż na fortepian ułożyć”5. Wszystkie melodie załączone do tych zbiorów prezentowane były na głos z towarzyszeniem fortepianu. U zarania swoich prac zbierackich i edytorskich Kolberg uznał za konieczne uzupełnienie o muzykę wydanych już drukiem tekstów pieśni. We wstępie do pierwszej publikacji zapisanych przez siebie melodii pisał: Sądzę, że dogodzę potrzebie czasu i współziomków, gdy tyle ważną, a może ważniejszą jeszcze pieśni tych część, to jest muzykę, dołączę do istniejących już zbiorów6. Jego Pieśni ludu polskiego drukowane były w Poznaniu w latach 1842–1845 (125 pieśni w pięciu zeszytach). Resztę przygotowanych do druku w tym zbiorze nut i tekstów, 100 utworów, zamieścił leszczyński tygodnik „Przyjaciel Ludu” w latach 1846–1847. Pieśni ludu polskiego były 1 Wacław z Oleska [W. Zaleski] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, Lwów 1833; Karol Lipiński Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, Lwów 1833. 2 K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowiańskich, T. 1–2, Warszawa 1836; toż: wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Wojciechowski, Wrocław 1976. O autorstwie muzyki do zbioru zob. R. Wojciechowski Posłowie do tego wydania, s. XLII. 3 Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838; toż: wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Górski, Wrocław 1973. 4 J.K. [J. Konopka] Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; toż: wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław 1974. Być może melodie do tego zbioru zanotowała Antonina Męcińska. 5 J.J. Lipiński Piosnki ludu wielkopolskiego zebrał i wydał…, Poznań 1842. Anonimową autorkę zapisów nutowych wspomina J.J. Lipiński na s. X. 6 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego, Poznań [1842–1845], s. 1, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), s. 1. 77 �wydawnictwem w ścisłym znaczeniu tych słów nutowym, a wszystkie melodie wokalne, jak nakazywał ówczesny zwyczaj, miały opracowane przez Kolberga towarzyszenie fortepianu. Już po ukazaniu się pierwszego zeszytu autor doczekał się pochlebnej opinii ze strony poznańskiego recenzenta, Marcelego Antoniego Szulca: Każdy prawie numer jak najpilniej opracowany, towarzyszenie proste, ale zawsze melodii odpowiednie, a niekiedy nawet artystyczne, położenie głosu wygodne, przegrywki przyłączone nie są czczymi dodatkami, lecz zupełnie w duchu pieśni ułożone. I to chwalić wypada, że gdzie kilka melodii do tegoż samego tekstu zastosowanych pomiędzy ludem obiegł[o], wydawca wszystkie umieścił, nastręczając tym samym znawcom sposobność porównania względnej ich wartości. […] Dodane miary czasu (tempo) podług metronomu Mälzla będą zapewne niejednemu przydatne1. Szulc doskonale odczytał intencje Kolberga, który – przy zachowaniu szacunku dla ludowej twórczości – swój zbiór przeznaczał dla potrzeb domowego muzykowania. W dalszym ciągu wstępu do tego zbioru Kolberg pisał: Wiernie ją [melodię] schwycić i oddać w zupełności, ozdobić i ubrać w przegrywki, przystroić w harmonią było zadaniem pracy mojej przy zbieraniu melodii, jako i tekstu samychże pieśni2. Poza pieśniami zapisanymi w czasie własnych wycieczek w teren, w zbiorze tym opublikował 81 tekstów pochodzących z wymienionych już opracowań innych autorów oraz z wydanych przez Karola Reyznera Pieśni i piosneczek narodowych z fortepianem3, a także z pieśni zamieszczanych przez anonimowych zbieraczy w „Przyjacielu Ludu” z lat 1836–1837. Pewna liczbę melodii zaczerpnął Kolberg także z wydanych już zbiorów. Uzupełnienie o muzykę wybranych obcych zapisów przebiegało w dwojaki sposób. Jeżeli tekst pochodzący ze zbiorów poprzedników nie miał 1 M.A. Szulc „Pieśni ludu polskiego”. Zebrał i rozwinął Oskar Kolberg. Oddział pierwszy, „Tygodnik Literacki” 1842, nr 42; zob. przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 273. 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego…, zob. przedruk w tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 1. 3 Pieśni i piosneczki narodowe z fortepianem cz. I, Poznań 1828, nakładem K. Reyznera, księgarza. 78 �w źródle muzyki, Kolberg łączył z nim melodię z pokaźnych już wówczas własnych zasobów rękopiśmiennych wraz z napisaną przez siebie partią fortepianu1. Natomiast gdy wybrana z któregoś zbioru pieśń opublikowana była z zapisem nutowym, tzn. z melodią i akompaniamentem fortepianu, Kolberg przytaczał tekst i melodię wokalną i dołączał partię fortepianu własnego autorstwa2. W tych przypadkach melodie były w zasadzie wiernie przejmowane ze źródła, choć zauważyć można pewne zmiany. Polegały one na sporadycznie dokonywanych nieznacznych retuszach linii melodycznej, niekiedy transpozycji melodii, natomiast regułą było zwiększanie   wartości rytmicznych przez zmianę podanego w źródle metrum z  na    i z  na . Być może Kolberg czynił tak przez wzgląd na przyszłych wykonawców tych utworów, wokalistów i pianistów nie posiadających wysokich kwalifikacji muzycznych (wolniejsze tempo ułatwiało im odczytanie nut). Już na tym wczesnym etapie swojej działalności zbierackiej i edytorskiej dostrzegał Kolberg potrzebę powiązania pieśni z miejscem ich pochodzenia czy występowania. Własne zapisy zamieszczone w Pieśniach ludu polskiego oznaczał notami wskazującymi zwykle na szerszy zasięg popularności danego utworu, np. „od Przysuchy, Radomia”, „od Czerska”, „od Łowicza”, „spod Warszawy”, „od Czerniakowa”, rzadziej podawał nazwy konkretnej miejscowości, np. „Złaków Kościelny pod Łowiczem”, „Chochołów pod Żychlinem”, „Przysucha”. Nie zachowały się jednak rękopisy tych pieśni sporządzone bezpośrednio w czasie ich wykonywania (nazywane dalej rękopisami terenowymi), nie wiemy więc, jakie miały tam noty lokalizacyjne. Niewątpliwie były one plonem pierwszych badań Kolberga prowadzonych w czasie letnich wędrówek w roku 1839 i w kilku następnych latach w bliższych i dalszych okolicach Warszawy. Również pieśni zaczerpnięte ze zbiorów wydanych drukiem opatrywał Kolberg notami lokalizacyjnymi. Spośród wykorzystanych źródeł takich informacji nie było w trzech: Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich” […], 1 Por. np. w zbiorze z lat 1842–1845 (zob. przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… DWOK T. 67/I) teksty nr 4, 25, 26, 113 i 143 zaczerpnięto z wymienionych wcześniej publikacji poprzedników Kolberga. 2 Por. np. w Pieśniach ludu polskiego (przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… DWOK T. 67/I) nr 2 i melodię u Wójcickiego w Pieśniach ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 306; w Pieśniach ludu polskiego… nr 53 i 56 i w Pieśniach ludu krakowskiego Konopki, s. 93 (tekst), dod. nutowy nr III, i s. 98 (tekst), dod. nutowy nr I; w Pieśniach ludu polskiego… nr 116 i 133 i w Piosnkach ludu wielkopolskiego J.J. Lipińskiego mel. nr 14 i 11 z tekstami na s. 94–96 i 77–81. 79 �Pieśni ludu krakowskiego i Piosnki ludu wielkopolskiego. W dwóch ostatnich tytuły zbiorów wskazują teren, z którym związane są zamieszczone tam pieśni. Spośród pieśni drukowanych anonimowo w „Przyjacielu Ludu” ogólną notę: „z północnych okolic Wielkopolski” miała tylko jedna. Natomiast niektóre melodie i teksty przejęte z Pieśni ludu Białochrobatów… Wójcickiego już w źródle proweniencję geograficzną miały również ujętą ogólnie: „z Krakowskiego”, „z Mazowieckiego”, „Małopolska”, lub: „ubiór mazowiecki”, „mazowiecka na Kujawiaków”. Pochodzenie pieśni przejętych z tych publikacji Kolberg określał nazwą regionu, np.: „z Wielkopolski”, „z Krakowskiego”. Niektóre z tych pieśni opatrzone są jednak w publikacji Kolberga notami dokładniejszymi, co w wypadku utworów pochodzących ze zbiorów K.W. Wójcickiego i J. Konopki może wynikać z konsultacji z ich autorami. Obu znał osobiście i mógł uzyskać od nich potrzebne informacje. Jednak dla przypisania nazw konkretnych miejscowości, np.: „z Myślenic”, „Tarnów”, „ze Lwowa” do melodii pochodzących ze zbioru Muzyka do „Pieś­ni polskich i ruskich”… K. Lipińskiego nie znajdujemy dziś zadowalającego wyjaśnienia, a konieczna do tego dokumentacja nie zachowała się. Równolegle z ukazującymi się w „Przyjacielu Ludu” polskimi pieśniami Kolberg zamieścił w piśmie zbiorowym „Dzwon Literacki” w latach 1846–1847 dwa niewielkie zbiorki: O pieśniach litewskich oraz Pieśni czeskie i słowackie1. Poprzedzają je krótkie noty pióra Kolberga, nakreślające w kilku zdaniach pewne cechy charakterystyczne tych pieśni oraz wskazujące na ich źródła. Podobnie jak pieśni polskie, tak i litewskie oraz czeskie i słowackie opracowane były jeszcze wówczas na głos ze skomponowanym przez Kolberga akompaniamentem fortepianowym. W przygotowaniu do druku pierwszego zbiorku pomagali autorowi mieszkający w Warszawie literaci litewscy, Franciszek Zatorski i Kajetan Niezabitowski2, którzy nieznającemu języka litewskiego zbieraczowi folkloru tłumaczyli teksty na język polski. Wydaje się prawdopodobne, że właśnie oni zaśpiewali mu te pieśni 1 O. Kolberg O pieśniach litewskich, „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, s. 93–107 i dodatek nutowy, przedruk tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 350–372; O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i dodatek nutowy, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373–401. 2 Ich nazwiska Kolberg wymienił we wstępie do zbiorku pieśni litewskich, natomiast o swej nieznajomości języka litewskiego pisał w liście do J. Karłowicza w 1877 r., zob. Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (DWOK T. 65), s. 24. 80 �i wskazali ich proweniencję geograficzną. Drugi zbiorek powstał również w Warszawie, o czym poinformował Kolberg we wstępie do niego: Tak nazwani druciarze, pochodzący z tego [tj. słowackiego] narodu, po większej części Górale, a wędrujący zimą po krajach słowiańskich i niemieckich dla zarobku, z wiosną zaś wracający pod rodzinną strzechę, odśpiewali mi tu w Warszawie kilkanaście […] pieśni1. Zamieścił tam Kolberg 21 pieśni zapisanych w czasie spotkań ze Słowakami w Warszawie i jedną melodię bez tekstu zasłyszaną prawdopodobnie w 1841 roku w okolicach Podiebradów i odtworzoną z pamięci na potrzeby zbiorku. Następne wydawnictwa z serii opracowań muzyki ludowej na głos z towarzyszeniem fortepianu drukowane w warszawskich czasopismach, tj. Pieśni ludu obrzędowe2 i Pieśni ludu weselne3, miały inny charakter. W obu zbiorach obok pieśni znajdują się opisy zwyczajów i obrzędów, którym owe pieśni towarzyszą. W tym poszerzeniu zakresu rzeczowego publikacji zauważyć można ewolucję w postrzeganiu muzyki ludowej przez Kolberga – dostrzeżenie jej roli jako jednego z ważnych elementów w życiu społecznym ludu. Zdanie swoje na ten temat wyraził tak: Lud nasz ściśle się trzyma zwyczajów przekazanych mu od przodków w puściźnie. Obrzędy, jakie zachowuje przy różnych okolicznościach i w różnych porach roku, mają właściwe sobie pieśni z właściwą nutą4. Wydając drukiem opisy wesel we wstępie określił przedmiot swej pracy: Zatem, gdy muzyka jest tu z tekstem nierozdzielną (bo bez niej żadne wesele nie ma miejsca), przedsięwziąłem skreślić pieśni weselne z melodiami, jakie mi się 1 O. Kolberg, wstęp do Pieśni czeskich i słowackich, zob. w: tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373. 2 O. Kolberg Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek, gaik, okrężne, w: Album literackie, Warszawa 1848, s. 331–350 i dodatek nutowy, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 402–441. 3 O. Kolberg Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847–1849, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 442–674, tam wykaz kolejnych tomów „Biblioteki Warszawskiej”, w których publikowany był cały zbiór. 4 O. Kolberg Pieśni ludu obrzędowe…, zob. tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 402. 81 �w różnych okolicach kraju naszego słyszeć zdarzyło, oraz wykazać (o ile można) ich warianty, przerabiania, wyskoki, różnorodne napływy, nawet zwichnienia […], a rozwijając jedne po drugich obrzędy weselne z różnych mianowicie oddalonych od siebie stron, najlepiej przez porównanie ich między sobą, rozróżnić, […] odgadnąć wzajemny wpływ, jaki na siebie wywierały, i ocenić ich wartość poetyczną będziemy w możności1. Warto zwrócić uwagę na zadanie, jakie Kolberg sobie wówczas wyznaczył: rejestrowanie i gromadzenie nie tylko wariantów melodii i pieśni, ale także odmian w przebiegu obrzędu. Publikowanie przez Kolberga wielu wariantów poszczególnych wątków tekstowych i muzycznych bywało w późniejszym okresie przedmiotem krytyki ze strony recenzentów2. Niemal wszystkie melodie ze zbioru Pieśni ludu weselne zostały później ponownie opublikowane, już bez partii fortepianu, w odpowiednich monografiach: w Radomskiem, Mazowszu, Łęczyckiem i Kaliskiem. Powtarzając po wielu latach materiały z Pieśni ludu weselnych w monografiach regionalnych, a więc w innym typie publikacji, Kolberg opatrywał je zastrzeżeniami: Opis ten, podany już przez nas do czasop. „Biblioteka Warszawska” w r. 1847, powtarzamy tu w dokładniejszej przeróbce, tj. uzupełniając go późniejszymi nabytkami i prostując niektóre z ogłoszonych wówczas szczegółów […]3, […] obecnie podajemy wersję poprawniejszą4, […] Tu podajemy wersję poprawniejszą5. Stwierdzenia te mogą budzić pewien niepokój co do wiarygodności zapisów i ich pierwodruków. Z porównania fragmentów Pieśni ludu weselnych z odpowiadającymi im tekstami i melodiami w monografiach wynika, że uwagi te odnieść należy do całości przedrukowywanych materiałów, w tym także do opisu przebiegu obrzędu. Zgodnie z informacją o uzupełnianiu „późniejszymi nabytkami” wesela zamieszczone w Ludzie zostały wzbogacone wieloma zapisami pieśni z melodiami lub samymi tekstami, 1 O. Kolberg Pieśni ludu weselne, zob. tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 442–443. 2 Zob. np. J. Sikorski Ruch muzyczny. Pieśni wydawane przez O. Kolberga, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219, przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. 133. 3 O. Kolberg Radomskie (DWOK T. 20), pierwodruk: Kraków 1887, s. 165. 4 O. Kolberg Łęczyckie (DWOK T. 22), pierwodruk: Kraków 1889, s. 43. 5 O. Kolberg Kaliskie (DWOK T. 23), pierwodruk: Kraków 1890, s. 148. 82 �szczególnie w monografiach Kaliskie i Mazowsze1, a tylko nieliczne pieśni lub melodie zostały pominięte. Zdanie o „poprawniejszym” przekazaniu materiału folklorystycznego odnosi się zapewne do opuszczenia partii fortepianu, do przywrócenia w pewnym stopniu w tekstach pieśni i oracji cech gwarowych i nadawania zapisom nutowym mniejszych wartości rytmicznych, bowiem melodie publikowane w Pieśniach ludu weselnych i Pieśniach ludu obrzędowych były w dalszym ciągu przeznaczone do wykonywania z partią fortepianową. Większość melodii w późniejszych monografiach została wydana wiernie w stosunku do pierwodruku. Nieliczne przykłady wskazywać mogą na „prostowanie niektórych z ogłoszonych wówczas szczegółów”. Do nich należy przywrócenie właściwej struktury pieśni „Wiedziałaś ty, pani matko…” (melodii i tekstu) w Kaliskiem. Już w rękopisie terenowym zaburzony został tok notowanej melodii, być może nieprecyzyjne było samo wykonanie. Tak zakłócony zapis terenowy zamieszczony został w Pieśniach ludu weselnych, natomiast w monografii otrzymał poprawną formę: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 46. 1 Zob. O. Kolberg Kaliskie (DWOK T. 23), s. 143–154 i 175–191 – opis wesela II, III i VII oraz w Pieśniach ludu weselnych przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… (DWOK T. 67/I) s. 504–546; O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), pierwodruk: Kraków 1887, opis wesela IV, s. 127–139, oraz w Pieśniach ludu weselnych… (DWOK T. 67/I), s. 546–579. 83 �84 �Druk w Pieśniach ludu weselnych…, za przedrukiem w Pieśniach i melodiach ludowych w opracowaniu… (DWOK T. 67/I), s. 530, nr 363. 85 �Druk w Kaliskiem (DWOK T. 23), s. 150, nr 122. Innym przykładem „podania wersji poprawniejszej” jest skorygowanie zapisu melodii nr 319 z Pieśni ludu weselnych, przedrukowanej w Łęczyckiem jako nr 38, zob. ilustracje na następnych stronach. Nie zachował się wprawdzie rękopis sporządzony ze słuchu, jednak przypuszczać można, że w pierwodruku (Pieśni ludu weselne) została ona przedstawiona z nim zgodnie. Po niemal pięćdziesięciu latach, przygotowując monografię Łęczyckiego do druku, Kolberg poprawił brzmienie tej obrzędowej melodii, obniżając w trzecim takcie trzecią nutę z h1 na a1, wskutek czego powstała tercja wielka między II a IV stopniem, tworząc zwrot g1 a1 cis2 d2, charakterystyczny dla tego wątku1. 1 Por. także O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), pierwodruk: Warszawa 1867, s. 265–266, nr 26 i 27; tegoż Kaliskie (DWOK T. 23), s. 150, nr 123 oraz A. Pawlak Folklor muzyczny Kujaw, Kraków 1981, s. 90. 86 �Druk w Pieśniach ludu weselnych…, według przedruku w Pieśniach i melodiach ludowych w opracowaniu… (DWOK T. 67/I), s. 478, nr 319. 87 �Druk w Łęczyckiem (DWOK T. 22), s. 46, nr 38. W latach czterdziestych, a także prawdopodobnie jeszcze na początku lat pięćdziesiątych Kolberg do druku redagował wciąż melodie z opracowaniem fortepianowym. W jego spuściźnie znajduje się ok. 3500 zapisów melodii w różnym stopniu przygotowanych do takiego opracowania, rozproszonych w kilkunastu tekach. Niewielka ich część ma wpisany akompaniament1, dla większości w rękopisach zanotowane zostały tylko melodie i teksty pieśni (lub incipity) z notami lokalizacyjnymi, natomiast pięciolinie przeznaczone dla fortepianu są puste, niewypełniane nutami2. Być może zapisy te stanowić miały materiał do kontynuacji Pieśni ludu polskiego drukowanych w latach 1842–1847, jednak prace nad partią fortepianową zostały podjęte tylko dla nielicznych melodii pieśni i tańców. Zachował się także oddzielny zwarty zbiór melodii tanecznych pozbawiony tytułu, a liczący nieco ponad 3200 zapisów nutowych3. Dodawanie akompaniamentu fortepianowego do melodii ludowych spotkało się z dwiema nieprzychylnymi opiniami. Pierwszą było zdanie Karola Libelta o „przegrywkach” wyrażone jeszcze w 1842 r.: 1 Zob. w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), pieśni i melodie nr 599–834. 2 Są to następujące rękopisy: Arch. PTL, teka 5 Płock, Dobrzyń, Pułtusk, Kurpie, sygn. 1137, k. 80; teka 7 Kujawy, Gostynin, Łęczyca, sygn. 1156, k. 1, 2, 7, 8; teka 33 Miscellanea, sygn. 1308 I, k. 1–7, 9, 10–13, 16, 17, 20, 23–25, 29, 30; sygn. 1308 II, k. 12, 14, 17, 22–24, 26; teka 36, Miscellanea, sygn. 1317, k. 30, 31, 38; sygn. 1320, k. 9, 10, 45, 49, 52, 56, 57, 59, 63–67, 69–72, 80–82, 85, 90; teka 42, Miscellanea, sygn. 1349, k. 1, 1a, 4, 6, 7, 13–15, 23–25, 27, 40–42. 3 Arch. PTL, teka 33 Miscellanea, sygn. 1305, k. 1–81. Zob. też uwagi o tym rękopisie w: A. Skrukwa Spuścizna rękopiśmienna O. Kolberga…, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 88 �Niechby autor tylko zawsze miał na uwadze, że idzie tu o to tylko, aby śpiew ludu jak najwierniej był oddany, że zatem wszelkie zdobywanie się na sztukę, wszelkie dodatki na koszt wierności i prostoty w oddaniu melodii ludowej nie są na swoim miejscu. Przegrywki wydają nam się za niestosowne, końcówki melodii zakrawają czasem na coś obcego, np. w pieśni nr 13 bas za sztuczny i mało zbliżony do wiejskich tonów […]1. Uważał on za ważny fakt publikację licznych melodii ludowych, których tak mało było w dotychczasowych zbiorach, ale harmonizację uznał za niewłaściwy dodatek. Akompaniamentu dotyczy też bardzo krytyczna ocena Fryderyka Chopina, zamieszczona w liście do rodziny w roku 1847, którą być może Kolberg poznał: […] dobre chęci, za wąskie plecy. Często podobne rzeczy widząc, myślę, że lepiej nic, bo mozół ten tylko skrzywia i trudniejszą robi pracę geniuszowi, który kiedyś tam prawdę odwikła. A aż do czasu owego wszystkie te piękności zostaną z przyprawionymi nosami, różowane, z poobcinanymi nogami albo na szczudłach, i pośmiewiskiem będą tym, co lekko na nie spojrzą2. Te słowa oraz wypowiedź Libelta mogły mieć pewien wpływ na zaprzestanie przez Kolberga tworzenia tego typu opracowań. Zasadniczą jednak przyczyną zaniechania „przyozdobień” wydają się doświadczenia pozyskane w wyniku badań terenowych. Ukierunkowywały one zbieracza na potrzebę, wręcz konieczność dokumentowania twórczości ludowej, a nie na kompozytorskie przybliżanie muzyki ludowej przez dopowiedzenia w postaci akompaniamentu do autentyków ludowych. Pierwszą publikacją, w której Kolberg w pełni zrealizował swe nowe założenia w zakresie edycji muzyki ludowej, były Pieśni ludu polskiego wydane w 1857 r. We wstępie do tego tomu pisał: Muzyka jest głównym przedmiotem niniejszego zbioru. […] Oddaję nutę w nieskażonej prostocie (tj. o ile skażenie nie pochodzi z winy śpiewających) tak jak wybiegła 1 [K. Libelt] Pieśni ludu polskiego przez Oskara Kolberga, „Dziennik Domowy” 1842, nr 21, s. 174; przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. II (DWOK T. 67), s. 275–276. 2 Korespondencja Fryderyka Chopina, zebrał i opracował B.E. Sydow, T. 2, Warszawa 1955, s.193, zob. też M. Tomaszewski Chopin. Człowiek, dzieło, rezonans, Poznań 1998, s. 111. 89 �z ust ludu, bez żadnego przystroju harmonijnego, bo mam przekonanie, że najdzielniejszą jest w samorodnej, niczym nie zmąconej czystości jak ją natura natchnęła1. Opracowanie do druku tego zbioru pieśni i melodii tanecznych jest niewątpliwie punktem zwrotnym w postrzeganiu przez Kolberga ludowej kultury muzycznej, jej dokumentowania i sposobu utrwalania w druku. Wprawdzie po pięciu latach powrócił raz jeszcze do zaniechanego już sposobu prezentowania melodii ludowych, ale spowodowane to było potrzebą uzyskania choćby niewielkiego dochodu. Dlatego w roku 1862 wydał Pieś­ ni ludowe do śpiewu2 w czterech zeszytach opracowane na głos z towarzyszeniem fortepianu jako muzykalia do użytku praktycznego. Materiał pieśniowy, jaki tam zamieścił, pochodził właśnie z Pieśni ludu polskiego z 1857 r. Do wybranych z tego zbioru ośmiu wątków balladowych i ośmiu melodii tanecznych z przyśpiewkami Kolberg dodał akompaniament, którego w edycji z 1857 r. nie było. Partia fortepianu tym razem zasługuje na ocenę wyższą niż opracowanie dołączone do pieśni publikowanych w latach 1842–18453. Aleksander Pawlak, omawiając Kolbergowskie zbiory pieśni z akompaniamentem, napisał: „Najwyższy poziom wykazują Pieśni ludowe do śpiewu, ostatnia tego rodzaju publikacja” 4. Było to jednak, jak już wspomniano, opracowanie przygotowane wyłącznie dla amatorów domowego muzykowania, mających pewne umiejętności wykonawcze, a nie wydawnictwo źródłowe, przeznaczone dla badaczy muzyki ludowej. Powodem powrotu do takiej formy publikacji były niedostatki finansowe, bowiem w roku 1859 Kolberg zrezygnował z pracy w Dyrekcji Dróg i Mostów przy Komisji Skarbu5. Oddał więc do druku Pieśni ludowe do śpiewu, licząc na 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), pierwodruk: Warszawa 1857, s. V–VI. O. Kolberg Pieśni ludowe do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu zebrał i ułożył […], zeszyt 1–4, Warszawa [1862]; przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 675–700. 3 W zbiorze z roku 1862 Kolberg powtórzył trzy pieśni zamieszczone po raz pierwszy w wydaniu z lat 1842–1845, por. opracowanie pieśni drukowanych w latach 1842–1845 z opracowaniem tych samych pieśni w roku 1862 w przedruku w tomie Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… (DWOK T. 67/I i 67/II) nr 156 i 583, nr 141 i 585, nr 75 i 597. 4 A. Pawlak „Pieśni i melodie ludowe” w opracowaniu fortepianowym, w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. I (DWOK T. 67/I), s. VIII. 5 Dotychczasowe biografie O. Kolberga i on sam w Szkicu autobiografii…, podają, że pracę w Komisji Skarbu zakończył w 1861 r., jednak analizy dostępnych dokumentów, m.in. zapisów w Notatniku zawierającym rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859– –1869 (rkp. Kolberga w BN PAU i PAN, sygn. 3210), wykazują, że stało się to już w roku 1859. 2 90 �uzyskanie dochodu ze sprzedaży, który choć w małym stopniu zasiliłby jego budżet. Czy było to działanie skuteczne, nie wiadomo. Zapewne z tego samego powodu przygotował zespół 72 melodii instrumentalnych opracowanych na fortepian, zatytułowany Zbiór mazurów i obertasów gminnych wydanych przez O[skara]a Kolberg. Ten ostatni nie został jednak za jego życia nigdzie opublikowany1. Pieśni ludu polskiego wydane w roku 1857 składają się z dwóch części, ze zbioru ballad i z rozdziału zawierającego melodie taneczne z tekstami przyśpiewek. W pierwszej części o porządkowaniu i układzie pieśni decydowały wyłącznie teksty ballad. Zestawionych jest 41 wątków tekstowych, większość z wieloma wariantami, co w sumie daje 444 utwory, a zaledwie kilka z nich zamieszczonych zostało bez melodii. Na materiał muzyczny tego rozdziału złożyły się głównie zapisy nutowe Kolberga: […] największą część zamieszczonych słów sam własnym staraniem wraz z nutami wydobyłem z ukrycia naszych zagród. Wszakże obok tego nie omieszkałem wcielić do mego zbioru i tego, co inni skrzętni badacze różnemi czasy nagromadzili, o ile mi się tylko właściwa melodia nawinęła2. Tę część tomu zasiliło nieco ponad sto tekstów zaczerpniętych z wymienianych tu już zbiorów poprzedników: W. Zaleskiego i K. Lipińskiego, K.W. Wójcickiego, J. Konopki, J.J. Lipińskiego, Ż. Paulego oraz z nieco późniejszych druków Józefa Lompy, Roberta Fiedlera i Ludwika Zejsznera3. Nadto materiału dostarczyły znajdujący się wówczas w zbiorach Kolberga obszerny manuskrypt Gustawa Gizewiusza4 oraz inne źródła rękopiśmienne: znacznie skromniejszy rękopis sporządzony prawdopo1 Rkp. ten (Arch. PTL, teka 42, sygn. 1348, k. 1–4) został wydany w tomie: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 197–268, nr 763–834. 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. XI. 3 J. Lompa Kilka pieśni ludu górnoszląskiego, „Przyjaciel Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 38; R. Fiedler Kilka pieśni ludu polskiego w Dolnym Szląsku, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 11, 13 i 16; L. Zejszner Pieśni ludu Podhalan czyli Górali tatrowych polskich zebrał i wiadomość o Podhalanach skreślił […], Warszawa 1845. 4 Rękopis G. Gizewiusza Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane od 1836 do 1840–go roku przez X. G. G. znajduje się w zbiorach BN PAU i PAN w Krakowie, sygn. 2559 II; wybrane teksty zamieścił Kolberg w Pieśniach ludu polskiego (DWOK T. 1) oraz w rękopisie Mazury pruskie, opublikowanym w T. 40 DWOK. Wydanie krytyczne całości rękopisu: G. Gizewiusz Pieśni ludu znad górnej Drwęcy…, z rękopisu opracowała, wstępem i komentarzami opatrzyła D. Pawlak, Poznań 2000. 91 �dobnie przez Teofila Lenartowicza1 oraz niewielkie objętościowo zapisy niezidentyfikowanego autora2. Do tekstów balladowych przejętych z wyżej wymienionych publikacji Kolberg przytoczył 25 zapisów nutowych z tych samych źródeł, a blisko 50 melodii dołączył z własnych zasobów. Zapisy nutowe zaczerpnięte ze zbiorów drukowanych i z rękopisu nieznanego autora przekazane zostały wiernie w stosunku do podstawy. Natomiast wykorzystanie materiału muzycznego z rękopisu Gizewiusza wymaga dokładniejszego omówienia. Gizewiusz w latach 1836–1840 zapisywał polskie pieśni wykonywane przez śpiewaków z Ostródy i pobliskiego Kraplewa. Jego rękopis trafił, za pośrednictwem K.W. Wójcickiego, do rąk Kolberga, o czym wspomina on we wstępie do Pieśni ludu polskiego. W rękopisie Gizewiusza pt. Pieśni ludu znad górnej Drwęcy… zanotowanych jest 441 tekstów o bardzo różnej tematyce, a dopełniają je zaledwie 32 zapisy nutowe. Znikoma ich liczba wskazuje, że Gizewiusz nie miał wprawy w rejestrowaniu melodii ze słuchu, a potwierdza to w wielu wypadkach ich notacja. Połowa z nich ma wprawdzie zapisy pełne, inne są jednak niekompletne, wymagają uzupełnień, przy czym zawsze zanotowana jest w całości linia melodyczna w postaci główek nut. Pozostałe elementy zapisu zarejestrowane są w takim stopniu, że pozwalają na właściwe odczytanie melodii i zrekonstruowanie obrazu nutowego. Do części balladowej Pieśni ludu polskiego Kolberg włączył ze zbioru Gizewiusza 35 tekstów oraz 9 zapisów nutowych3. Dziesiąta melodia (w Pieśniach ludu polskiego nr 9k) pochodzi z artykułu zbieracza ostródzkiego pt. Pieśni, które lud wiejski w okolicach Osterode w Prusach Wschodnich śpiewa4. Z owych dziewięciu zapisów trzy są cytatami (nr 12y, 14k, 20e), sześć pozostałych wymagało ze strony Kolberga dopełnienia5. 1 Rękopis ten powstał prawdopodobnie w czasie wspólnej wycieczki Kolberga i Lenartowicza do dworku Norwidów w Wysocem w r. 1843 i znajduje się w Arch. PTL, w tece 43 Miscellanea, sygn.1352, k. 36–37. W r. 1968 na zlecenie redakcji Dzieł wszystkich Kolberga wykonano jego ekspertyzę grafologiczną, jednak ani nie potwierdziła ona autorstwa Lenartowicza, ani mu nie zaprzeczyła. 2 Ten rękopis nieznanego autora znajduje się w Arch. PTL, teka 4, sygn. 1134, k. 2. 3 Są to w Pieśniach ludu polskiego O. Kolberga (DWOK T. 1) melodie nr 1b, 2, 6f, 6g, 12y, 14k, 20e, 25d, 4 Artykuł zamieścił G. Gizewiusz w „Przyjacielu Ludu” R. 6: 1839, T. 1, nr 5. 5 Pozostałe zapisy nutowe G. Gizewiusza włączył Kolberg do monografii Mazury pruskie przygotowanej do druku około 1889 r., a wydanej dopiero w roku 1966 jako tom 40 Dzieł wszystkich. 92 �Druga część tomu Pieśni ludu polskiego, zatytułowana Tańce, a w podtytule Polskie tańce, mazury, kujawiaki (obertasy), walce, obejmuje 466 zapisów. Poza wymienionymi w tytule tańcami w tomie znajdują się także parzystotaktowe drabanty (nr 344, 439), melodie pasterskie (nr 128, 167, 239), kołyskowe (214, 402) i weselna (201). Materiał muzyczny tej części tomu, poza kilkoma zapisami, jest plonem pozyskanym wyłącznie przez Kolberga w czasie badań przeprowadzanych na Mazowszu od roku 1839. W odróżnieniu od uporządkowanej pierwszej części tomu tutaj trudno dopatrzeć się jakichkolwiek kryteriów w układzie zapisów – ani rodzaj tańca, ani struktura metrorytmiczna, formalna czy sposób wykonania (wokalny, instrumentalny) nie stanowiły wyznacznika grupowania zapisów, widoczne jest jedynie kilkakrotne zamieszczanie koło siebie zapisów z tego samego manuskryptu 1. Nie można jednak prześledzić takiego porządkowania wszystkich melodii w rozdziale poświęconym tańcom, ponieważ nie zachowała się całość ani zapisów terenowych, ani ich późniejszych wersji redakcyjnych opracowanych do druku. Rozdział zamyka kilka melodii (nr 461–465) opatrzonych notami Kolberga wskazującymi na autorstwo ówczesnych kompozytorów: Józefa Elsnera, Józefa Damsego, Jana lub Józefa Stefaniego i Adama Tarnowskiego. Spośród nich na szczególną uwagę zasługuje melodia nr 461, dla której istnieją dwa przekazy źródłowe. Jeden to własnoręczny zapis Kolberga sporządzony prawdopodobnie bezpośrednio w czasie wykonywania przez ludowego artystę, znajdujący się wśród innych melodii na karcie oznaczonej lokalizacją „Miedniewice”, drugi przekaz przywołany przez Kolberga – to melodia duetu z opery Król Łokietek, czyli Wiśliczanki J. Elsnera 2. W obu melodie są takie same. Powstaje więc pytanie o źródło: czy jest nim anonimowa twórczość ludowa, z której Elsner zapożyczył melodię do swej kompozycji, czy też jest to oryginalny 1 Np. z rękopisów terenowych z teki 7 Kujawy. Gostynin. Łęczyca pochodzą w T. 1 melodie tańców nr 58–64, 126–134), z rękopisu terenowego z teki 43 Miscellanea pochodzą nr 352–356, 366–370, w kopii zapisów terenowych znajdujących się w tece 33 Miscellanea zapisane są nr 65–81, 200–215, 298–312. W przypisach źródłowych w tomie O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70, s. 64–112) podane są wszystkie źródła rękopiśmienne zachowane dla melodii opublikowanych przez Kolberga w Pieśniach ludu polskiego (DWOK T. 1). 2 Zob. wstęp M. Prochaski w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. LIX, oraz tamże s. 120, przypis źródłowy do nr 461. 93 �utwór kompozytora spopularyzowany dzięki teatrowi i wchłonięty przez repertuar ludowy. Podobne wątpliwości wyrażał Kolberg w stosunku do melodii Jana Stefaniego, omawiając materiał muzyczny Krakowiaków i Górali: Stąd też niepodobna wyrzec co do przytoczonych motywów, czy Stefani brał je żywcem z ludu, czy tylko korzystał z nich po swojemu1. Niewątpliwie obydwa przykłady stanowią widoczne świadectwo wzajemnego przenikania się muzyki ludowej i muzyki profesjonalnej. Podobnie jak w poprzednich publikacjach, również w Pieśniach ludu polskiego z 1857 roku zapisy tekstów i melodii pochodzące ze źródeł drukowanych opatrywane są notami lokalizacyjnymi, choć w pierwodrukach nie zawsze mają ten element dokumentacji. Wtedy, gdy tekst innego zbieracza Kolberg łączył z zapisaną przez siebie melodią, podawał miejscowość, z której pochodził zapis nutowy. Jednak niekompletne dziś materiały rękopiśmienne nie pozwalają ustalić jednoznacznie we wszystkich wypadkach, jakimi kryteriami kierował się w każdej z takich sytuacji. Pieśni ludu polskiego drukowane były w postaci zeszytów od czerwca 1856 r. do czerwca 1857 r., a ukazanie się ich wywołało żywy oddźwięk wśród ówczesnych krytyków. Zbiór przyjęto z wielkim uznaniem. Przedstawione tam zapisy melodii postrzegano jako tworzywo dla kompozytorów muzyki „prawdziwie narodowej” (M. Karasowski, K.W. Wójcicki), „jako skarbnicę niewyczerpanego natchnienia” dla muzyków (J.I. Kraszewski) 2. Zawartość dwóch pierwszych zeszytów poddał ocenie także J. Sikorski. Podkreślając wielkość przedsięwzięcia, ustosunkował się negatywnie do umieszczenia w tomie tak wielkiej liczby wariantów tekstowych i odmian, jak pisze, „jednej i tej samej melodii”. Nadto sugerował, by „zawiłe harmonicznie miejsca […] cyframi i dodanym basem 1 O. Kolberg Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale”, „Ruch Muzyczny” R. 2: 1858, nr 46, s. 363; przedruk w: tegoż Pisma muzyczne (DWOK T. 62), s. 554. 2 M.K. [M. Karasowski] Kilka słów o dziele Oskara Kolberga pod tytułem „Pieśni ludu polskiego”, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1857, nr 55; W. [K.W. Wójcicki] Pieśni ludu polskiego zebrał i wydał Oskar Kolberg, „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 3, s. 470–471; J.I. Kraszewski Listy do redakcji „Gazety Warszawskiej”, „Gazeta Warszawska” 1857, s. 206–207; przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 124–128, 149–150, 134–138. 94 �objaśnić” 1. Propozycja Sikorskiego dołączenia do ludowej muzyki wokalnej akompaniamentu fortepianowego w postaci basu cyfrowanego była wyrazem zupełnej nieznajomości folkloru. Zaniechanie, czy tylko ograniczenie publikowania wariantów, byłoby całkowitym zaprzeczeniem idei Kolberga, który wówczas już dążył do zgromadzenia możliwie największej liczby „odmianek” melodii i tekstów pieśni. Miały one służyć jako materiał do przyszłych badań porównawczych, tak jak późniejsze zbiory bajek, przysłów, opisy etnograficzne itp. Część krytyków nie dostrzegła i nie zrozumiała rzeczy istotnej, wręcz podstawowej: zmiany stosunku zbieracza do kultury muzycznej ludu, przyjęcia nowych założeń, które czyniły z niego już nie popularyzatora muzyki, ale wyłącznie dokumentalistę i badacza, dla którego upowszechnianie folkloru muzycznego stało się sprawą dalszą. W planach Kolberga było opracowanie i wydanie w sposób podobny do ballad także innych pieśni w zbiorach grupujących utwory o jednorodnej tematyce lub wykonywanych w podobnych sytuacjach. Chciał zestawić w wariantach z różnych regionów Polski pieśni obrzędowe (w tym weselne), wojackie, żartobliwe i miłosne, jak informował J.I. Kraszewskiego, wysyłając mu świeżo wydrukowany tom Pieśni ludu polskiego z prośbą o ocenę. Tak wydany materiał pieśniowy miał ukazać „dosadnie ducha muzyki ludowej”2. Wśród rękopisów zachowały się karty, na których wpisane są np. pieśni kołyskowe, myśliwskie, wojackie czy dożynkowe. Na kartach takich, obecnie rozproszonych w różnych tekach, widoczna jest ta sama zasada konstruowania zawartości przyszłego tomu: obok własnych materiałów korzystanie z zapisów wcześniejszych zbieraczy czy to w postaci cytatów, czy też kontaminacji zapożyczonych tekstów pieśni z melodiami zarejestrowanymi przez siebie. Kolberg rozpoczął nawet poszukiwanie wydawcy następnego tomu. Zwrócił się do Aleksandra Grozy, założyciela nowopowstałego Stowarzyszenia Księgarsko-Wydawniczego w Żytomierzu, „z propozycją wydania drugiej części, która tej samej, co pierwsza jest objętości, z tyluż rycinami”3. 1 J. Sikorski Ruch muzyczny. Pieśni ludu wydawane przez O. Kolberga, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219, przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 128–134. 2 List Kolberga do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (DWOK T. 64), s. 73. 3 Brulion listu Kolberga do A. Grozy z 20 VI 1859 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 90. 95 �Do opublikowania takiej pozycji nie doszło, co więcej nie zachowały się w materiałach, poza wieloma zestawieniami wariantów pieśni, żadne ślady realizowania redakcji takiego tomu, a nawet informacje wskazujące na zakres merytoryczny planowanego zbioru. Około roku 1862 Kolberg zrezygnował z wydawania zbiorów zawierających wybrany gatunek pieśni lub utwory związane z określonym obrzędem z całej Polski na rzecz publikacji obejmujących repertuar jednego regionu. Oddany do druku w 1863 r. tom Sandomierskie miał prezentować różne gatunki pieśni z tego terenu, jego druk przeciągnął się jednak aż do roku 1865. Przedstawiony w tym właśnie roku na łamach „Biblioteki Warszawskiej” program1 Ludu był wynikiem kolejnej zmiany w planach badawczych i edytorskich Kolberga. Kolberg podjął wówczas zadanie zbierania materiałów i przygotowywania do druku etnograficzno-folklorystycznych monografii regionalnych. Znajdujący się od dwu lat w drukarni tom Sandomierskie przekształcił wtedy w bardzo niepełną jeszcze monografię etnograficzną, a opracowane następnie Kujawy, wydane w latach 1867–1869, były już całkowitą realizacją nowo przyjętego programu. Jednak muzyka zawsze stanowiła dominantę jego zainteresowań i jej dokumentacja była ważną częścią każdego z tomów, choć jej miejsce w nich było teraz podporządkowane ogólnemu planowi monografii. We wstępie do Sandomierskiego Kolberg pisał: Do wydania następnych seryj prac moich w przywiedziony tu sposób skłania mnie nadto wzgląd na systematyczne i porządne, o ile być może, przedstawienie wszelkich odmian, odcieni, ruchów, właściwości, zwichnień nawet, więc całego nastroju i piętna muzyki naszej ludowej, której pochód i rozwój historyczno-obyczajowy nie przestaje być głównym usiłowań i śledzeń moich zadaniem2. 1 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, „Biblioteka Warszawska” 1865, T. I, s. 306–308. Przedruk w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 102–106. 2 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), pierwodruk: Warszawa 1865, s. 7. Wstęp ten dotyczył jednak pierwotnej koncepcji książki, tj. zbioru pieśni regionalnych z opisami obrzędów, którym towarzyszą. 96 �Metody badań terenowych oraz zapisywania i opracowywania redakcyjnego melodii wokalnych i instrumentalnych Podróże podejmowane w celu badania kultury ludowej przynosiły obfity plon zapisów nutowych drukowanych później w monografiach regionalnych. Z tego powodu spotkał się Kolberg z krytyczną opinią Mścisława Kamińskiego, recenzenta pierwszej części monografii Kujaw: […] przeładowanie jednorodnymi szczegółami, że wspomnim tu tylko o melodiach ludowych, które tak nieproporcjonalnie poważną część dzieła tego stanowią. Zdaniem naszym niewielką stratę poniosłaby etnografia, gdyby autor przynajmniej do połowy zredukował cały dział poświęcony melodiom1. Zauważyć tu trzeba, że tom ten zawiera zaledwie 104 melodie. Uznanie i poparcie dla swego stanowiska zyskał Kolberg w wypowiedzi Zygmunta Glogera, który podkreślając umiejętności i profesjonalizm autora Ludu, napisał: Niesłusznym jest zarzut, że p. Kolberg za wiele podał w swym dziele odmian muzyki ludowej. Autor, sam będący muzykiem, a specjalnie poświęcający się badaniu ludowych melodii, powinien jak najwięcej podawać nam tego, co niełatwo przyjść może komu innemu i czym podobno nikt więcej tak gorliwie u nas się nie zajmuje2. Spisywane i następnie publikowane przez Kolberga melodie miały być pomocne w poznawaniu dziejów muzyki ludowej, stać się podstawą studiów nad jej właściwościami, wpłynąć „na rozwój i kierunek muzyki narodowej”, a „polskiemu kompozytorowi [wskazać] drogę, po jakiej postępować mu wypadnie, by na miano narodowego piewcy zasłużyć sobie zdołał”3. Gromadził zatem wszystkie pieśni i utwory instrumentalne powszechne na terenie kraju „czy to ludowe, czy szlacheckie, czy oryginalne, czy naśladowane”, także mające swe źródło w utworach scenicznych 1 M. Kamiński „Lud, jego zwyczaje sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i taniec”. Przedstawił Oskar Kolberg. Seria III. Kujawy. Część I, „Przegląd Tygodniowy” 1867, nr 52, s. 419. 2 Z. Gloger Kujawiacy, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 28, s. 16. 3 O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), pierwodruk: Kraków 1873, s. III. 97 �kompozytorów polskich i obcych, gdyż należą one do „ogólnego obrazu muzyki narodowej”1. Początkowe podróże badawcze Kolberga, podejmowane dla pozyskiwania melodii, miały charakter raczej spontaniczny. Jedno lub kilkudniowe wypady z Warszawy w bliższe i dalsze jej okolice (Wilanów, Czerniaków, Praga, Czersk) odbywały się w towarzystwie zaprzyjaźnionych przedstawicieli warszawskiego świata sztuki – literatów, muzyków, malarzy, m.in. Emila Jenikego, Teofila Lenartowicza, Karola Marconiego, Antoniego Kolberga (brata Oskara), Ignacego Komorowskiego, Walentego Zakrzewskiego, a także krakowianina Józefa Konopki. Jednak dosyć wcześnie musiał Kolberg zrezygnować ze spontanicznych wycieczek i wyjazdy swe, zwłaszcza dłuższe i w dalsze od Warszawy okolice, organizował inaczej. Opisał to w Szkicu autobiografii sporządzonym pod koniec życia: Więc podróże moje były obmyślane i uplanowane z góry do przyjaciół i znajomych obywateli kraju w różnych mieszkających okolicach (lub do innych, za tychże listem rekomendacyjnym). Przybywszy tam badałem najprzód i kaptowałem sobie ludzi dworskich, którzy ośmieleni w służbie dworskiej, byli skorsi do pogawędy i śpiewu, a zrozumiawszy, o co rzecz chodzi, namawiali i sprowadzali innych ze wsi, iż za napitek i wynagrodzenie udawali się w tym celu do dworu, lub pozwalali do swojej przychodzić chaty2. Przykładem takiego przebiegu eksploracji może być trwająca ponad dwa miesiące podróż w Lubelskie, Radomskie i Sandomierskie w lecie 1859 roku. W notatkach Kolberga o tej podróży znajdujemy m.in. wzmianki o datkach pieniężnych dla wykonawców: „4 lipca – za pieśni (i na struny)” zapłacił 30 kopiejek muzykowi z okolic Kozienic, „21 lipca – za śpiewy i służbę (4 kobietom)” dał w miejscowości Bąkowiec 60 kopiejek, między 1 a 25 sierpnia płacił wielokrotnie „za pieśni” i skrzypkowi po około 15 kopiejek w okolicach Chojna, Lublina i Gałęzowa3. Podobnie było podczas wyprawy na Kujawy w 1860 roku, kiedy to przez parę tygodni przebywał po kilka dni kolejno w Bogusławicach, Redczu, Kłonowie, Bodzanowie, Otmianowie, Płowcach i Służewie. Tu również wykonawcy wynagradzani 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 173–174. O. Kolberg Szkic autobiografii…, k. 68. 3 O. Kolberg Notatnik…, k. 23. 2 98 �byli za grę lub śpiew, co potwierdza między innymi notka z 9 sierpnia: „w Bogusł[awicach], pieśni – 1,50 rubla”1. Nawiązywanie kontaktu z informatorami bywało trudne, warunki notowania wykonywanych melodii często dalekie od komfortu czy chociażby spokoju i minimalnej wygody. Kolberg tak opisał w liście z 1857 roku do J.I. Kraszewskiego ówczesne swe badania: Co do sposobów zbierania i zdobywania tych pieśni, tyle tylko powiem, że niemało przy tym zaznałem trudności, a nawet i przykrości. Trudności te leżały w nieufności naszego ludu, w niechęci, jaką ma do powierzania swoich pieśni obcemu (tak nazywa każdego w paletocie lub surducie), w jego niecierpliwości okazywanej przy powtarzaniu kilkakrotnym jednejże zwrotki itp. Nieraz przyszło mi w brudnej izbie, przy obawie o własną skórę, wśród duszącego dymu, wyziewów i gwaru tłumnie zgromadzonego i cisnącego mnie ludu, bez światła prawie stenografować ulatujące dźwięki skrzypka i nieraz w lesie na pniu drzewa lub w polu na własnym kolanie, lub na karku towarzysza wędrówki wpisywać nuty – a przy tym usuwać podejrzenia nastręczające się często co do szkodliwych niby celów lub skutków mego zbierania itd.2. Podczas notowania melodii wyniknąć też mogły inne trudności: Głos wieśniaków naszych z natury dźwięczny jest i donośny; lecz u wielu z nich nadużycie trunku i ciężka praca fizyczna pozostawiły w miejscu jego tylko chryp­liwą artykulacją tonów do nie wiedzieć jakiej gamy należących […]. Oczyścić pieśń przy spisywaniu jej z takich fałszów i pleśni po bacznym w nią wsłuchaniu się, było rzeczą mego sądu i sumienia3. W Modlnicy, gdzie mieszkał 14 lat (1871–1884), prowadził badania – można by użyć dzisiejszego terminu – stacjonarne. Informatorami byli przedstawiciele dworskiej służby pochodzący z okolicznych wsi, robotnicy sezonowi zatrudnieni do prac w okresie letnim (Górale), tak że Kolberg często gromadził materiały, nie opuszczając domu. Opisuje to Antonina Konopczanka, wieloletni świadek działań autora Ludu: 1 2 s. 74. 3 Tamże. List Kolberga do J. I. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VIII. 99 �W każdym dworze mieści się zwykle dosyć służby z bliższych i dalszych wsi nagromadzonej, także w porze letniej przybywa dużo robotników – i pan Oskar nigdy czasu nie tracił, często nie wychodząc z pokoju, zbierał pieśni z różnych stron, które sobie układał i porządkował w teki, stające się później tomami dzieł jego. Niekiedy w towarzystwie goszczących go obywateli jeździł zwiedzać okolice albo obchodził chaty wiejskie. Po największej części pomagały mu kobiety – panie, panny, nauczycielki albo też księża proboszcze1. Mieszkańcy dworów pobyt Kolberga wspominali z sympatią. Po audycji radiowej o Kolbergu, w której brał udział J. Burszta, wówczas redaktor naczelny Dzieł wszystkich, napisała do niego wnuczka właścicieli jednego z podkrakowskich dworków goszczących Kolberga w XIX w.: Nie jedną noc taką pamiętała moja matka, jak to szczupły wysoki pan zrywał się w nocy i grał i przegrywał cicho zasłyszane piosenki. […] Ilekroć, będąc w Krakowie, przechodzę koło jego mogiły […] przypomina mi się opowiadanie matki: wysoki, szczupły, starszy pan w nocy grający na fortepianie, by dobrze utrwalić melodie ludu, który tak ukochał2. Jednocześnie Kolberg w dalszym ciągu odbywał coroczne, wcześniej zaplanowane wyjazdy w teren. Wspominał je Izydor Kopernicki, świadek pobytu etnografa na Pokuciu w 1877 r. Dodał, że kontakty nawiązane z mieszkańcami dworów owocowały czasem późniejszym korespondencyjnym dostarczaniem materiałów etnograficznych. Relacji Kopernickiego zawdzięczamy też inne ważne informacje o okolicznościach badań, m.in. o stosunku Kolberga do indagowanych osób: Potrzeba doprawdy widzieć i podziwiać ten jego spokój, cierpliwość i tę natężoną uwagę, pochłaniającą badanego, i tę dobrotliwość jego i słodycz, z jaką on zachęca i podtrzymuje chłopa, znudzonego i znużonego już powtarzaniem zapisywanej pieśni lub opowiadania; potrzeba widzieć tę jego uporczywą wytrwałość w badaniu, dopóki nie wyciągnie z chłopa lub z baby tego, co mu po1 K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek z Modlnicy o Oskarze Kolbergu, „Wieś Radomska” T. 11: 2018, s. 102. 2 List J. Jasińskiej-Zawadzkiej do J. Burszty, datowany 18 XII 1964 r., w aktach Instytutu im. O. Kolberga w Poznaniu. Autorka przytacza wspomnienia swojej matki mieszkającej wtedy w Liszkach pod Krakowem, miejscowość ta jako miejsce zapisu licznych pieśni i melodii pojawia się w tomach Krakowskiego (DWOK T. 5–8 i 73), Kolberg nie odnotował jednak daty prowadzenia badań w Liszkach. 100 �trzeba – ażeby się przekonać, że takie badania etnograficzne kosztują trudu wiele i że zesumowawszy wszystko, co Kolberg zdziałał, trud przez niego poniesiony okaże się bajecznie olbrzymim1. Uprzejmość Kolberga oraz drobne wynagrodzenie bądź szklanka trunku zachęcały niewątpliwie informatorów do śpiewu, grania lub opowiadania. Sam badacz budził też zapewne sympatię, a jego nazwisko zostało zapamiętane przez jednego z wykonawców, czego wyrazem jest zabawna przyśpiewka, którą Kolberg zanotował najprawdopodobniej w powiecie kutnowskim: A jak ci ja umrę, moja dusza wstanie, jak ona usłyszy pana Kolbra granie2. O uwadze, jaką Kolberg poświęcał ludowym wykonawcom, oraz o ich stosunku do badacza świadczy także notatka zamieszczona przez niego w Kujawach: Skrzypek grający mi jedną z podobnych melodyj, zawieszonych na dominancie, gdym mu wskazał w jaki sposób ma znowu przejść do toniki i na niej zakończyć, po kilku z rozmaitym powodzeniem odbytych próbach, wracał do dawnego trybu, w którym mu daleko gładziej szło, i w końcu zniecierpliwiony rzekł: Eh! Jużcić to ta panowie musita lepij wiedziéć jak mo być, bo się uczyta w szkole; a u nas, chłopstwa, to tylko się tak gro zwyczajnie, po prostu, jak Bóg przykazał!3 Podczas prowadzonych systematycznie przez kilkadziesiąt lat badań Kolberg zgromadził zapisy nutowe z terenów obejmujących znaczną część przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Wprawdzie w 1865 roku, już jako autor monografii regionalnej i badacz dokumentujący całokształt kultury ludowej, o wcześniejszych swoich pracach pisał: „Zbierałem wówczas [tj. w 1860 r.] głównie pieśni i melodie ludowe”4, jednak niezaprzeczalnym pozostaje fakt, 1 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. XI, pierwodruk: Kraków 1891. 2 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 568; tekst został zanotowany prawdopodobnie w 1847 roku w okolicach Chochołowa i Tretek w powiecie kutnowskim (te miejscowości wymienione są w rękopisie nad zapisanymi wyżej pieśniami). 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 9. 4 List do J. Blizińskiego z 13 IV 1865, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 117. 101 �że muzyka przez całe życie stanowiła zasadniczy przedmiot jego zainteresowań i każdy wyjazd przynosił kolejny, obfity zbiór melodii. Współpracując niekiedy w terenie z innymi badaczami, Kolberg zawsze zapisywał nuty (co było uzasadnione ze względu na jego wykształcenie i wyjątkowe umiejętności), pozostawiając swoim towarzyszom rejestrowanie tekstów pieśni, czy też innych jeszcze informacji. Tak pracował z Józefem Konopką podczas pierwszej wspólnej wyprawy do Czerska w 1841 r., a także później w czasie pobytu w Modlnicy i Mogilanach1. Nie jest wykluczone, że w podobny sposób prowadził badania także z Władysławem Wierzbowskim na Suwalszczyźnie w 1858 roku2. Natomiast na pewno później, w 1865 roku na ziemi czerskiej w okolicach Czaplina, gromadził materiały wspólnie z Kornelem Kozłowskim. Ten ostatni swoje zapisy tekstów opublikował w pracy Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodiami3. Na potrzeby tego zbioru Kolberg przygotował około 100 melodii4, ale mimo zapowiedzi w tytule i odsyłaczy do nut przy poszczególnych pieśniach nie zostały one wydrukowane, prawdopodobnie ze względu na zbyt wysokie koszty. Badania terenowe były bez wątpienia podstawowym sposobem gromadzenia zapisów muzyki ludowej wykonywanej przez mieszkańców wsi i miasteczek, ale Kolberg wykorzystywał też inne okazje, by pozyskać nowe materiały. Jego informatorami bywały także osoby okazjonalnie przybywające do danej miejscowości, jak na przykład Górale, którzy zatrudniani byli w Modlnicy podczas żniw. Wykorzystywał też takie okazje w Warszawie, gdzie pozyskiwał pieśni od służby, która przybywała do stolicy wraz z rodzinami ziemiańskimi, czasem nawet z odległych okolic Ukrainy. Pisał 1 Zachował się m.in. rkp. J. Konopki (Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k.139–140) z zapisami tekstów, część melodii do tych tekstów zanotowana została przez Kolberga (rkp. w Arch. PTL, teka 42, sygn. 1349, k. 147–148). 2 Zachował się rkp. terenowy (Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 91) z melodiami zanotowanymi przez Kolberga i (tamże k. 87–89) z tekstami zapisanymi prawdopodobnie przez Wierzbowskiego. 3 Praca ukazała się w Warszawie, najpierw w czterech zeszytach (1867–1868), a powtórnie jako całość w 1869 roku. 4 Zbiór miał liczyć 142 melodie, z czego, jak sam Kozłowski informuje, 2/3 otrzymał od Kolberga. Melodie te zostały zanotowane podczas ich wspólnych badań; zob. K. Kozłowski Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego, wraz z tańcami i melodiami zebrał […], Warszawa 1869, s. 23. Zapisy melodii przekazane Kozłowskiemu przez Kolberga zaginęły. 102 �o tym sposobie gromadzenia materiałów w liście zamieszczonym w „Ruchu Muzycznym” w r. 1859: Wyczytawszy w numerze 19 z rb. w liście Adama Pługa1 objawione przez niego życzenie, aby ktoś zajął się zbieraniem ludowych melodyj ukraińskich, jak niemniej w przypisku Redakcji z tego powodu dołączonym zapewnienie, że już się koło tego dzieła krzątają niektóre tam zamieszkałe osoby, miło mi oświadczyć, że w tece mojej posiadam z jakie tysiąc melodyj z Wołynia, Podola, Ukrainy, Białorusi i Pokucia (w Galicji) pochodzących, które w Warszawie i Królestwie zebrałem i spisałem od przybyłych tu wychowańców stron tamtejszych, jak łaskawych obywateli i obywatelek, żołnierzy, służących itp., więc nieposzlakowanej autentyczności. Stosunkowo do liczby tych pieśni żyjących między ludem zbiór mój zbyt jest szczupły, mianowicie, by dał dokładne wyobrażenie o różnicach prowincjonalnych i pomniejszych cechach powiatowych. Dla dopełnienia braków czuję, ile pożądanym byłoby zwiedzenie osobiście stron tamtych. Podróży wszakże w tym celu ani czas, ani środki jakimi dysponować mogłem i mogę, dotąd odbyć mi nie pozwoliły. O. Kolberg2. Jednak w ciągu następnych kilkunastu lat znakomicie powiększył swe zbiory melodii ludowych zapisami terenowymi z kilku regionów Ukrainy. Kolberg sporządzał swoje zapisy nutowe zwykle na dużych arkuszach papieru o wymiarach 32–35,5 cm x 20–27,5 cm. Jednak często, gdy trafiała się okazja zarejestrowania kilku lub choćby jednej melodii, wykorzystywał jakąkolwiek kartkę, nawet skrawek papieru. U góry typowych dużych kart, zazwyczaj w górnym rogu, umieszczał nazwę miejscowości wskazującą na miejsce sporządzania notatek bądź na ich inny związek z danym terenem. Początkowo Kolberg starał się zgromadzić informacje o miejscu pochodzenia pieśni, które, jak pisał „mogłoby uchodzić za jej właściwe gniazdo, ze względu, że ją tam nasamprzód słyszano”3. Zapewne w praktyce terenowej okazało się to niemożliwe i ostatecznie w 1857 roku we wstępie do Pieśni ludu polskiego zapowiedział: 1 Wyjątek z listu Adama Pługa do Redakcji „Ruchu Muzycznego”, „Ruch Muzyczny” R. 3: 1859, nr 19, s. 161–163. 2 O. Kolberg Do Redakcji „Ruchu Muzycznego”, „Ruch Muzyczny” R. 3: 1859, nr 22, s. 193. Przedruk w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 524 w przypisie. 3 Rkp. Kolberga będący wcześniejszą wersją wstępu do Pieśni ludu polskiego (Arch. PTL, teka 35, sygn. 1314, k. 3), sporządzony prawdopodobnie około roku 1849, zob. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 5. 103 �Stając się wiernym jej [pieśni] tłumaczem, wszędzie wskazałem miejsce, gdzie wysłuchaną została. Wymienioną wieś lub miasto (a raczej okolicę ich) po większej części uważać można za miejsce, gdzie ze szczególnym zamiłowaniem pieśń tę i ową śpiewają. Nie zawsze jednak w tym miejscu powstała […]”1. Niekiedy między kolejnymi zarejestrowanymi melodiami widnieje inna nazwa niż podana na górnym marginesie karty. Może to wskazywać, że zmienił się wykonawca i nowy pochodził z innej miejscowości niż poprzedni, przykładem jest karta z zapisami z Ciepielewa i Pułtuska2. Kolberg nie datował swoich manuskryptów. Niekiedy opatrywał datą roczną niektóre utwory publikowane w Mazowszu czy w Radomskiem, zwłaszcza wtedy, gdy czas zapisania i czas druku były odległe, a dzieliło je niekiedy nawet czterdzieści lat. Wydaje się, że zbieracz przygotowywał wcześniej arkusze, przynajmniej ich część, kreśląc na nich starannie pięciolinie jedna pod drugą na całą szerokość. Później, wykorzystując pełną długość pięciolinii, notował obok siebie melodie, szczególnie instrumentalne, oddzielając je kluczami (zob. ilustracja na s. 105). Na innych kartach wykreślał kilka pięciolinii na górnej części karty, również na całą szerokość, i tam zapisywał melodie, głównie wokalne, z incipitem tekstu. Całość przynależącego tekstu umieszczał poniżej lub na oddzielnej karcie, przy czym incipit tekstu zapisany pod nutami spełniał rolę odsyłacza do pełnego tekstu3. Niemało jest jednak kart nieprzygotowanych wcześniej do notowania, gdzie rejestrowanie materiału tekstowego odbywało się bezpośrednio po muzycznym i utwory zapisywane są kolejno jako całostki. Wtedy melodie zapisywane były często dwuszpaltowo4. Czasem używał papieru nutowego, zapewne droższego, na którym niekiedy notował ołówkiem. Wpisywał wtedy melodie bezpośrednio jedna po drugiej, po dwie lub trzy na jednej pięciolinii, np. na kartach z zapisami terenowymi z Łomży5 zmieścił na jednej stronie ponad 50 melodii. Zdarzało się, że teksty przyśpiewek notował wtedy na marginesach. 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VI. Zob. ryc. 1 po s. 120. 3 Zob. ryc. 2 po s. 120. 4 Zob. ryc. 3 po s. 120. 5 Zob. ryc. 4 po s. 120. 2 104 �Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 3. Pismo Kolberga jest drobne, ścisłe, na ogół czytelne, szczególnie gdy używał atramentu, a notatki powstawały w dogodnych warunkach przy biurku lub stole w gościnnych domach. Nie można tego powiedzieć o wielu zapisach ołówkowych, dokonywanych być może w warunkach trudniejszych. Pismo jest wówczas mniej dokładne, mniej precyzyjne, a dziś, po półtora wieku, miejscami zatarte i trudne do odczytania. We wszystkich rękopisach sporządzonych ze słuchu w czasie śpiewu lub gry widoczny jest pośpiech w notowaniu ulatujących dźwięków, w uchwyceniu melodii, rytmu czy ewentualnych cech wykonawczych. Dlatego zapisy nutowe często bywają niekompletne. Zawsze brak oznaczenia miary taktu, ale w oczywisty sposób można ją odczytać z podziału na takty i urytmizowania melodii. Z uwagi na konieczność szybkiego pisania, z przyczyn 105 �czysto praktycznych Kolberg notował melodie trójmiarowe prawie wyłącz nie w większych wartościach – w metrum . Z konieczności nadążenia za rozbrzmiewającą melodią nie notował oddzielnie z chorągiewkami wartości ósemkowych i mniejszych w utworach wokalnych, lecz łączył belkami. O pośpiechu świadczą też puste, niewypełnione nutami powtarzające się takty: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 143. Druk w Krakowskiem cz. II (DWOK T. 6), s. 501–502, nr 852. Niekiedy puste takty opatrzone są znakiem wskazującym na powtórzenie taktu poprzedniego, co potwierdzają zredagowane czystopisy i druki: 106 �Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 30. Druk w Mazowszu cz. II (DWOK T. 26) s. 204, nr 235. Notując, Kolberg stosował też znaki repetycji lub umieszczał nad taktami notę „bis”, obejmując łukiem fragmenty melodii, których dotyczyła. Nie zawsze zapisywał melodie, także instrumentalne, w realnej wysokości wykonania, lecz transponował je do tonacji, w których większość nut mieściła się na pięciolinii. Wybierał przy tym tonacje o możliwie niewielu znakach chromatycznych: dla jednolitości i dogodniejszego ich czytania pozwoliłem sobie niekiedy transpozycji z tonacji najeżonych w wykonaniu krzyżykami i bemolami do prościejszych1. 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 102. 107 �Często w zapisach terenowych pisał znaki chromatyczne w przebiegu melodii przed lub nad odpowiednią nutą, w druku natomiast umieszczał je zgodnie z ortografią muzyczną przy kluczu: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 44v. Druk w Pieśniach ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 402–403, nr 311. Umieszczenie znaków nad nutami może oznaczać też możliwość fakultatywnego ich zastosowania, o czym pisał np. w erracie do drugiej części Kujaw (DWOK T. 4) do melodii nr 408: „takt 12 i 16 krzyżyk na wierzchu znaczy, że biorą c lub cis wedle woli”, dotyczy to zresztą także taktu 20 tej melodii. Tak też należy odczytywać inne przykłady znajdujące się w czystopisach i drukach, m.in. w monografii Sandomierskie i w materiałach do Gór i Podgórza1. Zdarza się, że w rękopisach znaki te w ogóle są opuszczone, gdy na jednej pięciolinii umieszczonych jest parę melodii granych lub śpiewanych w tej samej tonacji. Oddzielone są one wtedy od siebie 1 Zob. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), nr 197, 201, 202; zob. też O. Kolberg Góry i Podgórze (DWOK T. 44) nr 5, 125, 135, 447. 108 �kluczem, jednak bez powtórzenia znaków znajdujących się przy pierwszym zapisie. O tym, że dla Kolberga oczywiste było utrzymanie tej samej tonacji w następnych melodiach zapisanych na tym samym systemie, świadczą czystopisy, w których melodie te zanotowane są we właściwej tonacji i z poprawnym wprowadzeniem znaków przykluczowych: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 65v. Rkp. Kolberga, czystopis, Arch. PTL, teka 8, sygn. 1163, k. 175 r. nr 2. W zapisach ze słuchu w notacji linii melodycznej widoczne są poprawki, skreślenia, wahania co do wysokości nut, dopisywanie nuty nad zasadniczą nutą, pod nią lub obok niej, zapisywanie o oktawę niżej brzmienia całego taktu. Taki nieprecyzyjny, pozornie niezdecydowany zapis nie oznacza wyłącznie niepewności, wahań czy korekt Kolberga. Jest przede wszystkim wynikiem wariantowego wykonania dalszych zwrotek pieśni lub skutkiem kilkakrotnego powtarzania przez wykonawcę danej melodii dla umożliwienia zarejestrowania całości utworu. Na ogół śpiewacy i instrumentaliści nie powtarzają idealnie tak samo linii melodycznej i rytmu melodii, co szczególnie charakteryzuje grę skrzypków. O kujawskich wykonawcach Kolberg pisał: Niektórzy improwizatorską obdarzeni zdolnością, rzadko kiedy powtarzają bez ozdób jedne i te same frazesa, ale owszem coraz to inne z nich wytwarzają, albo je nowymi obwieszają melizmatami1. 1 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 209, pierwodruk: Warszawa 1867 (recte 1869). 109 �Wspominał o tym problemie także wcześniej, charakteryzując zapisy z Sandomierskiego: „Urozmaicenia te choć w cząstce starałem się pochwycić i oddać, bo wszystkiego niepodobna”1. Niemożliwością również było dla Kolberga oddanie w grafice nutowej ćwierćtonów uwzględnianych niekiedy przez skrzypków: Skrzypek taki daje nawet gdzieniegdzie, obok półtonów, słyszeć zarzucone dziś ćwierćtony […]. Dla braku znaków pisarskich w dzisiejszej naszej muzyce służących na oznaczenie takich ćwierćtonów, należało je, gdzie się przypadkiem zdarzyły, obniżyć lub podwyższyć wedle okoliczności o drugie jeszcze ćwierćtonu, sprowadzając do najbliższego półtonu2. Tak więc nuty zapisane ciasno obok siebie lub jedna nad drugą mogą być próbą utrwalenia przez Kolberga takich odmianek wykonania. Gdy zapis stawał się nieczytelny, Kolberg często zaznaczał literowo wysokości nut nad pięciolinią, pisał też obok zanotowanej melodii właściwszą wersję danego taktu lub odcinka, czasem dodając uwagę „lepiej”. Natomiast gdy chodziło o wersję alternatywną, używał wyrazu „lub”, „vel” bądź znaczka „x”, wpisując je w odpowiednim miejscu melodii i nad dopisanym na marginesie taktem: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 97. Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 12(3). 1 2 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 10. Tamże, s. 105–107. 110 �Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 2, sygn. 1124, k. 22r. Z notacją metrorytmiczną melodii wiąże się istotny problem stosunku Kolberga do melodii o rytmie swobodnym i do melodii wykonywanych z zastosowaniem tempa rubato. Melodie ametryczne przyrównywał do śpiewów i chorałów kościelnych, pisząc we wstępie do Pieśni ludu polskiego, że są one tylko „pozornie pozbawione owej równowagi taktowej, do której ucho nasze nawykło”1. Swoje stanowisko w sprawie notacji melodii ametrycznych i konieczności ich ujęcia w takty podkreślił również w recenzji Zbioru II melodyj chóralnych Wilhelma Altmanna, pastora z Odolanowa: […] a rzeczą jest człowieka muzykalnego, choćby elementarnie tylko w tej sztuce wykształconego, gdy notuje melodię ze słuchu, oddać ją wiernie i muzykalnie zarazem, a nie roniąc nic z jej swobody w rozwijaniu się, a nawet i z iloczasu, nadać jej przecież porządek i pewną symetrię w układzie2. Czujemy bowiem bardzo dobrze, że melodie pozornie bezładne, niedające się niby ująć w regularne takty, tak samo jak w poezji wiersze niejednostajnej miary nie mogą się jednak obejść bez rytmu i pewnego nacisku (akcentu) właściwą uwydatnionego deklamacją, a te, mimo bardzo wybujałej nieraz śpiewaków tych swobody w polocie, nadają im pozór jak największej szykowności. I tak np. psalm „Błogosław duszo moja” (nr 3) napisany, równie jak wszystkie inne, bez oznaczenia taktu, można było rozdzielić na takty czteroćwierciowe lub na trzyćwierciowe, lub też mieszane, niektóre zaś z nut ćwierciowych (fermatami na wierzchu odznaczonych) przedłużyć o drugie tyle (to jest zrobić z nich półnuty) lub też ligaturami połączyć. W taki lub podobny sposób dałoby się wszystkie niemal w tym zbiorku zamieszczone melodie ułożyć, traktując rzecz tę umiejętnie, tj. bez naruszenia ich 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VIII. Że w ten sposób pisano i wydawano, i wydają jeszcze mnóstwo śpiewników, że niektóre śpiewy, jak np. lamentacje, mogłyby, a nawet winny czasami pozostać bez oznaczenia taktu – nie uwalnia bynajmniej wydawcy od zarzutu jaki wyżej wyłuszczamy. [Przypis Kolberga w przytaczanej recenzji.] 2 111 �właściwości. Baczyć by przede wszystkim należało na długość nut nad którymi fermata są położone, przedłużać niekiedy nawet i te, nad którymi nie ma fermatów, uwzględniać i poprawiać czas trwania niektórych półnut, a same melodie porównywać z odmianami czyli wariantami używanymi po innych częściach naszego kraju. Prawda, że praca to arcymozolna, lecz nie bez pożytku dla śpiewającej gminy.1 Zgodnie więc z takim przekonaniem już w czasie zapisywania melodii ametrycznych Kolberg usiłował ująć je w sztywne ramy taktów i naginał swobodną pulsację rytmiczną do ustabilizowanych stosunków czasowych. Przyporządkowanie rytmiki do regularnej budowy taktowej wymagało przepracowania struktury metrorytmicznej. Wydłużał więc lub skracał wartości nut, przesuwał kreski taktowe, wprowadzał rytm synkopowany, fermaty, pauzy. Tak zapisane melodie zatracały swój charakter, swoją płynność wykonania. Przedstawione przykłady, wybrane spośród wielu, ilustrują to zagadnienie. Dwie pierwsze melodie są zapisami z Sanockiego, każda w trzech wersjach, które ukazują zmagania Kolberga ze sformalizowaniem zapisu. Rkp. Kolberga, zapis terenowy, BN PAU i PAN, sygn. 3195, k. 54. 1 Recenzja Kolberga: Zbiór II melodyj chóralnych ułożony przez ks. Dra W. Altmanna, pastora odolanowskiego, Erfurt i Lipsk 1856 ukazała się w „Zwiastunie Ewangelicznym” 1864, nr 8, s. 125–127. 112 �Rkp. Kolberga, zapis terenowy, BN PAU i PAN, sygn. 3195, k. 51. Przytoczone niżej dwie melodie, zanotowane pierwotnie przez zbieracza na Hali Królowej koło Stawów Gąsienicowych w Tatrach, po zredagowaniu ujęte zostały w czystopisach w karby metrum parzystego: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 11, sygn, 1176/18, k. 6 i czystopis, Arch. PTL, teka 11, sygn. 1176/11, k. 7. 113 �Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 11, sygn. 1176/18, k. 6 i czystopis, Arch. PTL, teka 11, sygn. 1176/11, k. 7. Charakterystyczne dla polskiej muzyki ludowej tempo rubato było Kolbergowi znane. Opisał je w drugiej części Kujaw: Grając kujawiaka […] skrzypek wiejski rad przystraja go w kwieciste zwroty […] przydłużając obok tego lub opóźniając (tempo rubato) miejscami części taktów i całkowite takty, albo je zbijając, czyli chłoniąc w siebie, które to wykonanie prowadzi za sobą mniejsze lub większe w podobnych taktach wartości w czasie niż tempo  i , lubo te nie rażą, gdy symetrycznie w danych a równych powracają okresach1. Badacz nie sygnował swoich zapisów muzycznych jakąkolwiek notą wskazującą na tempo rubato, zapewne dlatego, że poza określeniami słownymi: rubato, tempo rubato, nie istniał wówczas w grafice nutowej znak dla tego zjawiska. Być może też dlatego, że ów środek wyrazowy wykonawstwa ludowego był powszechny wśród muzyków, zresztą nie tylko kujawskich. Dokładne uchwycenie tej maniery i wypracowanie oznakowania stało się możliwe dopiero w XX w. dzięki nagraniom muzyki ludowej i jej transkrypcjom2. 1 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 208–209. Zob. J. i M. Sobiescy Tempo rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej, w: J. i M. Sobiescy Polska muzyka ludowa i jej problemy, wybór prac pod red. L. Bielawskiego, Kraków 1973, s. 430–441. 2 114 �Kolberg starał się natomiast zanotować w swych rękopisach terenowych niektóre ornamenty. Spośród nich najczęściej zanotowana jest przednutka krótka i długa. Ta ostatnia w istocie jest też krótką i tylko z uwagi na pośpiech w pisaniu nie bywała przekreślona i w zredagowanych już przez Kolberga zapisach nutowych ma ona postać przednutki krótkiej. Notowane są też podwójne przednutki, mordenty, tryle i bardzo często melizmaty. Nadto Kolberg zarejestrował w litewskich zapisach nutowych manierę wykonawczą, jaką jest apokopa, znana także na terenie polskim, m.in. na Kurpiach. Polega ona na tym, że w końcowym takcie pieśni, a czasem także i zdania, jako przedostatnia zanotowana jest dłuższa nuta, a po niej krótka, wykonywana przez śpiewającego krótko, prawie bezdźwięcznie, na wydechu lub niewykonywana w ogóle1. Z dokumentacją melodii wokalnych wiąże się problem rejestrowania przez Kolberga tekstów pieśni i relacji między tekstami a zapisami nutowymi. W zapisach terenowych Kolberg nie podpisywał tekstu pod nutami z podziałem na sylaby, zaznaczał tylko podział na zwrotki i wiersze. Często zauważyć można, że tekst nie jest zgodny z melodią, szczególnie w dalszych zwrotkach. Ma to niewątpliwie związek z kilkakrotnym wykonywaniem pieśni, przy czym Kolberg najpierw rejestrował melodię, a później tekst. W trakcie wykonywania kolejnych zwrotek, zwłaszcza pieśni dłuższych, melodia ulegała pewnym zmianom i zapis jej wykonania dla pierwszej zwrotki mógł nie odpowiadać tekstowi dalszych. Problem ten pozostał nierozwiązany także w zredagowanych i przygotowanych do druku materiałach. Melodie wokalne stanowią zdecydowaną większość wśród zarejestrowanych w manuskryptach. Muzykę instrumentalną reprezentują przede wszystkim skrzypce, rzadziej piszczałka i dudy. Sam Kolberg sporadycznie informował, na jakim instrumencie wykonana była melodia. W wielu melodiach można rozpoznać wykonanie skrzypcowe, rzadziej na fujarce, w większości jednak trudno odgadnąć rodzaj instrumentu na podstawie samego tylko zapisu2. W monografii Kujaw podał Kolberg istotną informację o umiejscowieniu na końcu drukowanego zapisu nutowego partii skrzypiec, które w oryginalnym wykonaniu zwykle współbrzmią z melodiami wokalnymi: 1 Zob. O. Kolberg Litwa (DWOK T. 53), nr 24, 45, 74, 117 i in. Zob. też T. Strumiłło Muzyka podhalańska u Kolberga, „Muzyka” R. V:1954, nr 3–4, s. 9–11. Strumiłło analizował zapisy Kolberga zawarte w tece 11 Górale i doszedł do wniosku, że są wśród nich notacje gry na dudach i trombicie; w artykule jako wykonaną na trombicie przytoczył melodię z rękopisu, która później została wydana w tomie Góry i Podgórze cz. II (DWOK T. 45), nr 1931. 2 115 �Częstokroć to, co grają skrzypce jako urozmaicenie, napisałem w dalszym ciągu po skreśleniu śpiewu, jakkolwiek głos skrzypiec zwykł towarzyszyć śpiewowi […], niekiedy wszakże grają skrzypce po śpiewie rodzaj odpowiedzi, tj. jakoby drugą część tego, co słyszały w pierwszej wyśpiewanym1. Wydaje się, że uwaga o „odpowiedzi” skrzypcowej na melodię wokalną może dotyczyć 2-, 4- i 6-taktowych przygrywek instrumentalnych, które towarzyszą pieśniom i przeważnie korespondują z nimi motywicznie, a rzadziej zawierają odrębny materiał muzyczny. Rzeczą znamienną jest to, że często nie mają one swego źródła w zachowanych zapisach terenowych, obejmujących tylko melodie wokalne, bez owych przygrywek, które uzupełnione zostały w czystopisach i w drukowanych pieśniach, np.: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 56 i czystopis, Arch. PTL, teka 8, sygn. 1159, k. 84. 1 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 209. 116 �Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 7, sygn. 1157, k. 5a i druk: O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 298, nr 70. O pracy redakcyjnej Kolberga nad zapisami ze słuchu znajdujemy nieliczne wzmianki w korespondencji. O tym, że podejmował ją bezpośrednio, tego samego dnia, wspomina Teofil Lenartowicz w roku 1857 po otrzymaniu Pieśni ludu polskiego: 117 �[…] zdawało mi się, że jeszcze chodzimy razem po Wysocem i Mokrym Lesie, Ty za nutami, a ja za słowami, i że wieczorem, jak wówczas porządkujemy nasze zbiory w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida1. Sporządzając czystopisy melodii na podstawie rękopisów terenowych, Kolberg porządkował ich zapis. Wprowadzał miarę taktu, określając tym samym tempo danej melodii, zmieniał wartości nut na mniejsze dla szyb  szych melodii (metrum ), pozostawiając miarę  dla wolniejszych. Wartością dzielącą melodie pod względem tempa było dla ósemki mniej więcej  = 140 M.M.2. W czasie redagowania materiału muzycznego doświadczenie, pamięć i znajomość lokalnego folkloru podpowiadały mu, kiedy przyjąć   dla danego utworu miarę , a kiedy . Uzupełniał też wszelkie braki zapisu terenowego: wypełniał puste takty, ustalał zasadniczą linię melodyczną, gdy w taktach odnotowanych było obok siebie więcej nut lub gdy melodia wyrażona była literami, dokonywał drobnych korekt w linii melodycznej, rezygnował z alternatywnych nut lub je uwzględniał zgodnie z zapisem terenowym, rozgraniczał graficznie nuty sylabiczne od melizmatycznych, czasami transponował melodie do innych tonacji niż te, w których zanotowane były w rękopisie terenowym, poprawiał nieprecyzyjne urytmizowanie, np. rytmy punktowane, dla melodii wykonanych swobodnie pod względem metrorytmicznym wprowadzał budowę metryczną. Niekiedy wpisywał też bezpośrednio nad melodią notę lokalizacyjną odmienną od zanotowanej w trakcie badań dla całej karty, być może wskazującą na bliższe związki wykonawcy z daną miejscowością. Przygotowując czystopisy przeznaczone do druku, do roku 1879 (tj. w pierwszych dwunastu tomach Ludu) Kolberg opracowywał melodie w pełnym brzmieniu z wszelkimi ozdobami i odmiankami wykonania wynikającymi z uzdolnień muzycznych śpiewaków i instrumentalistów. Odmiany te odnotowywał małymi nutami obok nut dużych, stanowiących podstawowy przebieg melodii, o czym pisał w tomach Kujawy i Krakowskie3. 1 List T. Lenartowicza z 25 III 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 66. Lenartowicz wspomina wycieczkę do dworku Norwidów odbytą w roku 1843. 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VII i tegoż Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 205. 3 Zob. O Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 209, i tegoż Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. I–II. 118 �Po latach wrócił jeszcze raz do wyjaśnienia znaczenia tak rejestrowanych melodii: Przypominamy, iż małe nuty umieszczone nad i obok większych, główny tok melodyi głoszących, oznaczają odmianę, urozmaicenie tej melodyi i używane są zwykle przy powtórzeniu śpiewu1. Począwszy od piątej części Poznańskiego wydanej w 1880 r. znaczenie małych nut poszerzył. Nie przedstawiały one już wyłącznie odmian wynikłych z powtarzania melodii, ale stały się przede wszystkim częścią głównego przebiegu melodii, częścią jej struktury. Przyczyną tego było wprowadzenie przez Kolberga w druku skróconej notacji melodii. Polega ona na zamieszczeniu np. ośmiotaktowej melodii w czterech taktach przy zastosowaniu znaków repetycji w poprzedniku i wpisaniu do niego małymi nutami melodii następnika lub odwrotnie: wpisaniu do następnika małymi nutami melodii poprzednika. Kolejność przebiegu melodii wyznaczają w odpowiednich miejscach cyfry 1 i 2. W wyniku takiego zapisu wielotaktowe melodie mieściły się w połowie ilości taktów, zajmowały więc w drukowanych tomach znacznie mniej miejsca, co w konsekwencji łączyło się z mniejszymi kosztami druku. Można też przypuszczać, że powodem zastosowania skróconego zapisu była chęć zamieszczenia w publikacji większej liczby melodii, których ogromna część w dalszym ciągu pozostawała jeszcze niewydana. Sposób odczytywania takiego zapisu zamieścił Kolberg w r. 1880 w części piątej Wielkiego Ks. Poznańskiego 2, nie wyjaśniając jednak przyczyn, dla których go wprowadził. Stosując taki zapis, musiał z konieczności rezygnować z zamieszczania wszelkich odmian, np. alternatywnych wersji powtarzających się fragmentów melodii, mimo ich wariantowego ujęcia znajdującego się w zapisach nieskróconych, pełnych. Zachowały się dziesiątki czystopisów pierwotnie sporządzonych w pełnym brzmieniu, a następnie sprowadzonych do zapisu skróconego. Kolberg dokonywał tego bezpośrednio na zredagowanych już kiedyś pełnych melodiach lub przepisywał je, tworząc nową wersję redakcyjną: 1 O. Kolberg Mazowsze cz. II (DWOK T. 25), pierwodruk: Kraków 1886, s. II; cytat dotyczy melodii zebranych w tym regionie w latach czterdziestych i publikowanych przede wszystkim w Pieśniach ludu polskiego w 1857 r. 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), pierwodruk: Kraków 1880, s. XIV–XV. 119 �Rkp. Kolberga, czystopis, Arch. PTL, teka 8, sygn. 1163, k. 112. Rkp. Kolberga, czystopis, Arch. PTL, teka 8, sygn. 1163, k. 115. Następowało więc zubożenie, zeschematyzowanie zarejestrowanych wcześniej melodii. Nadto w późniejszych monografiach, kierując się oszczędnością miejsca i jednocześnie chęcią opublikowania jak największej ilości materiału muzycznego, Kolberg łączył w druku w ramach jednego zapisu dwie wariantowe melodie, które były odrębnymi utworami pochodzącymi z różnych wykonań, zarejestrowanymi jako dwie melodie niezależne, samoistne: Melodia 1: Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 17 i czystopis przygotowany do Kieleckiego, Arch. PTL, teka 14, sygn. 1198, k. 41, nr 190. 120 �Rkp. Kolberga, zapis terenowy, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 18 i czystopis przygotowany do Kieleckiego, Arch. PTL, teka 14, sygn. 1198, k. 41, nr 189. Melodie połączone w druku: O. Kolberg Kieleckie cz. II, (DWOK T. 19) s. 113, nr 370. 121 �Inny przykład dwu odrębnych melodii zredagowanych w ten sposób do druku w Kieleckiem: Rkp. Kolberga, czystopis, Arch. PTL, teka 33, sygn. 1305, k. 41, nr 489 i czystopis, Arch. PTL, teka 33, sygn. 1305, k. 41, nr 490. Rkp. Kolberga, zapis zredagowany do druku, Arch. PTL, teka 14, sygn. 1198, k. 13, nr 37. Charakterystyczną cechą tomów publikowanych po roku 1879, poza skróconą notacją melodii, jest rezygnacja z zamieszczenia niektórych zapisów nutowych i odsyłanie tekstów notą: „obacz nuta nr…”, do podobnych, już drukowanych lub przeznaczonych do druku melodii. Wprawdzie ideą Kolberga było gromadzenie wszystkich wariantów melodii, jednak wysokie koszty druku nut powodowały, że zmuszony był od niej odstąpić, co zresztą przewidywał już na samym początku publikowania monografii regionalnych: Ważność ta [przytaczania wielu wariantów] polega według mnie na przekonaniu: że tylko większa liczba, choćby drobniejszych odmian i odcieni (które mimo to 122 �nie są i nie mogą być wyczerpane, gdy lud coraz to nowe tworzy) obok wymienienia miejsca ich powstania lub użytkowania, daje wyobrażenie o stopniowem […] kształtowaniu czyli urabianiu się pieśni pod względem formy, rytmu i spójności z tekstem […]. W przyszłości jednak, posiłkując się odsyłaczami, unikać będę powtarzania tych samych lub zbyt do siebie podobnych melodyi1. Często też pod jedną melodią zamieszczonych zostało kilka, a nawet kilkanaście tekstów przyśpiewek. Właściwością takich jedno- lub dwuzwrotkowych utworów jest ich swobodne łączenie się z różnymi melodiami o odpowiedniej strukturze metrycznej. Takie obserwacje poczynił zbieracz odnośnie do krakowiaka: Że rytm krakowiaka jest mniej więcej jednostajny, a i miara wiersza częstokroć jednakowa, przeto słowa krakowiaka pod jaką bądź melodią mniej więcej stosowną, bez skrupułu bywają podkładane, byle się do niej nadały i przytoczone tu słowa do melodyi po większej części za przypadkowe uważane być winny […]2. Spostrzeżenia te rozszerzyć można i na teksty przyśpiewek do tańców trójmiarowych, np. kujawiaka, obertasa. Informacje o tańcach, instrumentach i wykonawcach Tańce zajmują istotne miejsce w monografiach regionalnych Kolberga. Już w Pieśniach ludu polskiego (1857) zamieścił podstawowe informacje o ich rodzajach, podziale terytorialnym i przynależności do obrzędów, a w kolejnych tomach Ludu znalazły się liczne ich opisy. Niekiedy zostały one zaczerpnięte z literatury, np. w Sandomierskiem opisy Kolberga oparte są tekście J. K. Gregorowicza3, a w Krakowskiem i Mazowszu zamieścił wypisy między innymi z publikacji K. Brodzińskiego, Ł. Gołębiowskiego i K. Czerniawskiego4. Dotyczą one przede wszystkim tańców powszechnie 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 70 O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 620–621. 3 J.K. Gregorowicz Obrazki wiejskie, T. 4, Warszawa 1852, s. 238–245. 4 K. Brodziński Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele” 1829, s. 97–98; przedruk pt. O tańcach narodowych, w: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860, s. 97–119, tę ostatnią pracę opublikował Czerniawski najpierw pt. Charakterystyka tańców 2 123 �znanych, takich jak polonez, krakowiak, mazur, obertas. Zupełnie inny charakter mają opisy tańców regionalnych, które znajdziemy np. we wstępie do części V W. Ks. Poznańskiego. Wymienione tam wiatraki, kowale, kołodzieje, wiwaty, a także walc, sztajer czy lendler zostały zaobserwowane przez Kolberga podczas jego podróży w latach 70.1 i poza wzmiankami o ich przebiegu opisy zawierają szczegółowe informacje o odmianach i miejscu wykonywania (np. „w Lubostroniu, Oporowie, Smogurzewie, pow. szubiński”, „w Bukowskiem i Międzyrzeckiem”). Równie szczegółowo zostały scharakteryzowane tańce z Pokucia. W monografii tego regionu Ukrainy najwięcej miejsca spośród tańców autor poświęcił kołomyjce i jej lokalnej odmianie horodylance2, ale opisał też wertaka, czobana, serpena, kozaka, hajduka i wołocha. Podobnie jak w przypadku innych elementów kultury ludowej, na jakość opisów zamieszczonych w monografii Pokucia wpływ miał stosunkowo długi kontakt badacza z tym terenem, m.in. w czasie organizacji wystawy w Kołomyi w 1880 r., oraz dobry kontakt z miejscowymi regionalistami. Niewątpliwie wyjątkowe miejsce w badaniach Kolberga zajmują tańce z Kujaw. Przebywając na tym terenie w latach sześćdziesiątych XIX wieku, mógł widzieć jeszcze taniec składający się z trzech, coraz to szybszych części. Według jego opisu taniec kujawski składał się z: chodzonego czyli polskiego, odsibki czyli kujawiaka właściwego oraz ksebki czyli mazura (vel obertasa kujawskiego)3, sam jednak pisał, że bardzo często odrzucają „owego chodzonego, rozpoczynając taniec od razu od odsibki” 4. Funkcjonowanie takiego wieloczęściowego tańca do początków XX wieku, nie tylko na Kujawach, potwierdził także Marian Sobieski5. Taniec kujawski stał się w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1847, T. 2, s. 293–354. Zob. też Ł. Gołebiowski Gry i zabawy różnych stanów…, Warszawa 1831, s. 304–327 1 Kolberg pisał m.in.: „W Kościańskiem zauważyliśmy (w r. 1872 i 1875) głównie następujące tańce: walec powolny (w  lub  takcie) zwany czasami wałkiem i linder (Ländler, walc prędszy w  lub  t.)”, zob. tenże W. Ks. Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), s. IX. 2 W cz. III Pokucia (DWOK T. 31), pierwodruk: Kraków 1888, na s. 5 Kolberg podał nazwę tego tańca w wersji „hordyjanka czy horodyjanka”, ale tamże na s. 7, a przede wszystkim nad melodiami (zob. s. 46–48) zapisuje nazwę tego tańca jako „hordylanka”. 3 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 204. Zob. też T. Nowak Znaczenie zbiorów Oskara Kolberga dla współczesnych badań choreologicznych, „Polski Rocznik Muzykologiczny”, T. XII: 2014, s. 145–157. 4 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 204. 5 M. Sobieski Polskie tańce, w: J. i M. Sobiescy Polska muzyka ludowa…, s. 390. 124 �przedmiotem specjalnych opracowań Kolberga, z których najwcześniejszym był prawdopodobnie rękopis Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury zawierający ponad 700 tańców (większość z nich składa się z dwóch lub trzech odrębnych melodii), przy czym kolejność melodii w danym tańcu nie zawsze odpowiada wcześniejszemu opisowi autora. Jest to zapewne pierwsza wersja zbioru tańców, który miał się znaleźć w planowanym trzecim tomie Kujaw1. Ostatecznie jednak znaczna część tych melodii opublikowana została w monografiach regionów sąsiednich w osobnych rozdziałach (jak w Łęczyckiem) lub rozproszona wśród innych zapisów (w Poznańskiem). Informacje o tańcach zawarte w Ludzie wspomniany już Marian Sobieski podsumował następująco: Kolberg wymienia około 200 różnych nazw tańców. Nie podaje wprawdzie bliższych analiz muzycznych, ale określa tempo tańców i stosowane w nich akcenty rytmiczne. Szerzej natomiast opisuje je od strony choreotechnicznej, wskazując również na przynależność do poszczególnych obrzędów2. Opisy instrumentów, informacje o ich budowie i wymiarach pojawiają się u Kolberga – zarówno w rękopisach, jak i w monografiach – bardzo rzadko. Do wyjątków należą dane zamieszczone w Pokuciu o lokalnej sopiłce i skonstruowanej przez miejscowego muzyka żołomyjce: W Jasieniowie Polnym, chłopiec jeden nazwiskiem Tomasz Czuprun zrobił sobie instrument maleńki, 5 cali długi, z trości (trzciny stawowej) o 6 dziurkach i z pyszczkiem wsuwanym jak mundsztyk u klarnetu, jednakże dla ostrości tonu stłumionym cokolwiek kłociem (włósiem), który nazwał żołomyjka3. Etnomuzykolodzy zwracają uwagę, że w monografii Poznańskiego brak jakiejkolwiek wzmianki o koźle weselnym, który w czasach Kolberga był 1 Rkp. Kolberga Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury przechowywany jest obecnie w Arch. PTL, w tece 42 Miscellanea, sygn. 1350, opublikowany został w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3–4 cz. I (DWOK T. 72/I). Kolejne redakcje tego zbioru są w Arch. PTL w tece 51, sygn. 1358: k. 1–19 i k. 21–40; szczegółowy opis tych manuskryptów oraz przebieg badań Kolberga nad tańcem kujawskim zob. D. Pawlak Zbiór tańców kujawskich Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement… cz. I (DWOK T. 72/I), s. V–XXIII. 2 M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. LIV. 3 O. Kolberg Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 9. 125 �rozpowszechniony w Wielkopolsce na obecnym pograniczu lubusko-wielkopolskim1. Jednak w przeciwieństwie do Pokucia, gdzie autor Ludu przebywał dłuższy czas, część Wielkopolski zwana dziś regionem kozła nie była terenem jego bezpośrednich badań, prawdopodobnie nie miał też stamtąd materiałów uzyskanych pośrednio. Sporą część informacji dotyczących Wielkopolski Kolberg zaczerpnął z Szematów, czyli ankiet opracowanych i rozesłanych przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu2, nie wiadomo jednak, czy z okolic Zbąszynia i Wolsztyna (tj. z regionu kozła), gdzie dominowała ludność niemieckojęzyczna i gdzie właścicielami dworów, nauczycielami i duchownymi byli najczęściej Niemcy, w ogóle zostały nadesłane jakiekolwiek odpowiedzi. Ponadto instrumentarium ludowe jako przedmiot badań nie wchodziło w zakres zainteresowań Kolberga3, być może ze względu na dość skromny jego zasób. Pisał o tym jeszcze w Pieśniach ludu polskiego w 1857 roku, wymieniając jedynie skrzypce jako podstawowe „narzędzie muzyczne”, a oprócz nich – basy. Pozostałym instrumentom poświęcił w tej publikacji zaledwie dwa zdania: Dudy czyli kobza wychodzi już z użycia i tylko w niektórych stronach Wielkopolski, w Tatrach i na Rusi słyszeć się daje, dzieląc w tym los znanej jeszcze na Rusi liry i cymbałek żydowskich. W polu za bydłem pasterze czyli pastuchy dmą w fujarki wykręcane na wiosnę z kory wierzbowej, których miły dźwięk daleko rozlega się po rosie, podobnie jak na Rusi w sopiałki z kory bzu białego, a na Podlasiu w ligawki4. To krótkie wyliczenie poprzedził nieco obszerniejszymi uwagami o grze skrzypków: Narzędzia muzyczne służące do rozbudzenia ochoty wiejskiej po karczmach są przede wszystkim skrzypce, a obok nich basy, znaczące zwykle takt (rytm) 1 A. i D. Pawlak Instrumenty ludowe, w: Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, T. III, Poznań 1967, s. 272. Do tego opracowania odwołał się Z.J. Przerembski w artykule Kolbergowska dokumentacja ludowej muzyki instrumentalnej z perspektywy współczesnych badań, „Polski Rocznik Muzykologiczny” T. XII: 2014, s. 125. 2Zob. E. Antyborzec Dzieje „Szematów”, czyli ankiet Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 1: 2017, s. 97–105. 3Na ten temat szerzej zob.: P. Dahlig Instrumentarium muzyczne w dziełach etnograficznych Oskara Kolberga, „Muzyka” R. 33: 1988, nr 3, s. 71–98. 4 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. IX. 126 �akordem próżnej kwinty. Przekonani jesteśmy, że charakterystycznej ruchliwości skrzypiec nie zdoła wyrugować martwota wkradającej się już tu i owdzie katarynki, czyli pozytywy. Skrzypek wiejski, grajkiem albo wesołkiem zwany (zwołując innych do powszechnej zabawy) coraz to bardziej sam się przy grze zapala, przechyla głowę ku skrzypcom i nastawia im ucha, jakby wysłuchiwał z głębi (najczęściej bardzo niedokładnie zbudowanego) narzędzia wydobywających się tonów, które nieraz niby w krzyki, piski lub skargi przechodzą; gdy tak gra, mówią, że rżnie od ucha. Z przytoczonych tu melodyj tanecznych gra on jedną po kilkanaście razy w kółko, pstrząc ją gdzie niegdzie dodatkami, nim wpadnie na drugą, którą tak samo obrabia. A nie zmieniłby jej na żadne modne kontredanse, polki, walce i mazury, których nie rozumie, chyba by je na swoje (jak to mówią) kopyto przerobił1. Tezę Kolberga o powszechnym użyciu skrzypiec potwierdza Zbigniew J. Przerembski, pisząc: „W jego [Kolberga] czasach podstawowe znaczenie dla ludowej praktyki muzycznej miały skrzypce i dudy”2. Jednocześnie ustosunkowuje się do zamiennego użycia przez Kolberga terminów „kobza” i „dudy”: Zdarza mu się wszakże używać nieprawidłowych nazw, czego najbardziej znamiennym przykładem jest rozpowszechniające się w XIX wieku określenie „kobza” odnoszące się do dud. Kolberg posługuje się nim sam, nie zmienia go w przytaczanych tekstach innych autorów, chociaż zwykle zaznacza: „dudy czyli kobza” lub „kobza czyli dudy”, a nawet stwierdza wręcz, że instrument ten zwany jest „wcale niewłaściwie kobzą”3. Te oraz inne uwagi Z. Przerembskiego dotyczą nie tylko tekstów zamieszczonych w Ludzie, ale oparte są również na analizie haseł, które Kolberg opublikował w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda. Wśród licznych zamieszczonych tam opisów instrumentów znalazły się też tzw. instrumenty wiejskie, takie jak gęśle, fujara czy wspomniane już dudy i kobza4. 1 Tamże. Z.J. Przerembski Kolbergowska dokumentacja ludowej muzyki instrumentalnej…, s. 125. 3 Tamże, s. 116. Przerembski odsyła do hasła „dudy” w T. 17 Encyklopedii powszechnej z roku 1896, która była kolejnym przedrukiem pierwszego wydania z lat 1859–1868. Zob. hasło Dudy w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. 256–259, gdzie zostało opublikowane na podstawie pierwodruku w T. 7 Encyklopedii powszechnej z r. 1861. 4Kolberg w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda opublikował wiele haseł poświęconych instrumentom, w tym także dotyczących instrumentów ludowych; zostały one 2 127 �Nieliczne są też w Ludzie wzmianki dotyczące techniki gry na skrzypcach, basach i piszczałce wierzbowej, a stosunkowo obszerny fragment o lirze korbowej zamieszczony w Pokuciu zaczerpnięty został z publikacji K.W. Wójcickiego i koncentruje się raczej na postaci lirnika1. Lirze poświęcił też Kolberg hasło w Encyklopedii powszechnej, w którym potwierdził jej upowszechnienie „u dziadów kościelnych i ślepców na Rusi”2. Kilka lat wcześniej wspomniał też o tym instrumencie w odniesieniu do Podhala: „Powiadają, że i lirę, i cymbałki w tych stronach napotkać można, lecz ja ich nie widziałem”3. Wzmianki o zastosowaniu instrumentów pojawiają się natomiast stosunkowo często przy okazji opisów zwyczajów i obrzędów. Kolberg zamieszczał informacje o roli instrumentów w konkretnych sytuacjach obrzędowych (zarówno w rękopisach, jak i później w druku), na przykład podczas wesela: „Jadą do kościoła z trzaskiem i śpiewem, przy towarzyszeniu grajków”4 i „Skrzypek przygrywa, gdy już została oczepioną”5, czy pogrzebu: „Jak tylko umrze kto z rodziny, jeden z krewnych idzie i na wszystkie cztery rogi chałupy na trembicie trąbi smutną melodię”6. Mimo że Kolberga interesował głównie wiejski folklor muzyczny danego regionu, odnotował on zjawisko poszerzania repertuaru i instrumentarium solistów oraz kapel ludowych o elementy zaczerpnięte z folkloru miejskiego. We wstępie do Sandomierskiego pisał m.in.: „Ani wspominam tu o owych […] najętych z dalszej okolicy lub z miast Żydach i grajkach, w towarzystwie wrzaskliwego klarnetu i bębenka występujących, ani o nieznośnych pozytywach, organkach, katarynkach i tym podobnych auprzedrukowane w jego Pismach muzycznych cz. I (DWOK T. 61), zob. tam np.: Kobza (s. 239– –240), Gęśl (s. 242–243), Fujara (s. 254), Dudy (s. 256–259). 1 W cz. I Pokucia (DWOK T. 29), pierwodruk: Kraków 1882, na s. 24–26 Kolberg zamieścił fragmenty pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, Warszawa 1840, T. II, s. 156–157 i T. III, s. 221–225. 2 O. Kolberg Lira, w: Encyklopedia powszechna, T. 17, Warszawa 1864, przedruk w: tegoż Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. 232–234. 3 O. Kolberg Korespondencja [list z Wiednia z 11 września 1857 r.], „Ruch Muzyczny” R. 1: 1857, nr 26, s. 204; przedruk w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 359. O lirnikach wspomniał też Kolberg w cz. IV Mazowsza (DWOK T. 27), pierwodruk: Kraków 1888, s. 364. 4 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), pierwodruk: Kraków 1885, s. 222–223, nr 86 i 87. 5 Tamże, s. 226, nr 92. 6 O. Kolberg Ruś Karpacka (DWOK T. 54), s. 325. 128 �tomatycznych pudłach, na nieszczęście zbyt już gęsto w kraju naszym zagnieżdżonych”1. Były to jednak dla Kolberga problemy marginalne, a inne nieliczne dotyczące tego zjawiska wzmianki zamieszczone w monografiach przywoływał za innymi źródłami2. Wśród jego materiałów nie ma natomiast zapisów melodii w wykonaniu kapel i z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, że ze względu na trudność zanotowania jednoczesnego brzmienia wielu instrumentów zbieracz w ogóle takich wykonań nie rejestrował. Niezmiernie rzadko wymienia Kolberg w rękopisach, a jeszcze rzadziej w drukowanych tomach nazwiska wykonawców, czy to śpiewaków, czy instrumentalistów. Tego rodzaju notatki bywają umieszczane niekiedy na marginesach kart z zapisami melodii. Sugerują one, iż materiał muzyczny zanotowany obok pochodzi od wymienionych osób. W ten sposób przekazał nazwiska Mateusza Glunka – muzyka z Mazowsza, Walkowej – śpiewaczki z Kujaw oraz Jana Maślonki – skrzypka z Kujaw, którego nietypowe trzymanie instrumentu w czasie gry wzbudziło takie zainteresowanie Kolberga, że opisał je w rękopisie, a później krótką notatkę o nim zamieścił w druku: […] będąc szmają (mańkutem, [lewo]rękim), wyuczył się grać na skrzypcach na szmajndę tj. lewą ręką smykował (wodził smyczek po strunach), palcami zaś prawej ręki przebierał na strunach, które stosownie do tego działania, miał nawiązane na opak3. Inni wymienieni z nazwiska muzycy to: Kazimierz Kurek z Tomaszowic i Wojciech Kluska z Mogilan – obydwaj skrzypkowie, Hania Cyniawska – śpiewaczka z Krynicy, Walenty Polak – „grajek na dudach” z Grzechyni, Izak Engel z Zakopanego – wykonawca paru pieśni żydowskich, Iwantyczycha – śpiewaczka z Leszczowatego, bezimienni „Góral duda z Zawoi” i śpiewak z Czarnego Dunajca. Większa liczba informatorów wymieniona została w materiałach dotyczących Pokucia. Są to dwie śpiewaczki z sąsiadujących wsi w pow. Horodenka: Zofia Olejniczka z Żukowa i Ilczycha (żona Ilki 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 10. Zob. np. O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 81–82, tam za: W. Anczyc Obrazy krakowskie, „Tygodnik Ilustrowany” 1862, T. V, nr 131; O. Kolberg Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), pierwodruk: Kraków 1890, tam za: Z. Gloger Obrzędy rolnicze, „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 2, s. 274–287. 3 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 209; wyróżnienia w tekście od Kolberga. 2 129 �Hrycaniuka) z Harasymowa, z tegoż powiatu ze wsi Siekierczyn niewidomy lirnik i śpiewak Dmetro Marczuk oraz Anna Czartecka, śpiewaczka, autorka tekstu pieśni z Ispasa. Nieco więcej uwagi poświęcił Kolberg wspomnianemu już Tomaszowi Czuprunowi z Jasienowa Polnego grającemu na sopiłce, który był jednocześnie budowniczym instrumentu nazwanego przez samego konstruktora żołomyjką. Z jego repertuaru pochodzą też dwa utwory zamieszczone w części III Pokucia: „Owczarz” i „Polka”1. Nielicznymi wymienionymi w rękopisach z nazwiska wykonawcami muzyki byli także przedstawiciele ziemiaństwa i ówczesnej inteligencji, np. Aniela i Klotylda Biesiekierskie z Piołunowa i Płowców na Kujawach, Helena Kraińska z Leszczowatego, Kazimiera Kleczyńska z Zakopanego, Amelia Okólska z Kornicza. Ich repertuar muzyczny obejmował głównie pieśni nieludowe, popularne, zamieszczone przez autora Ludu w osobnych rozdziałach zatytułowanych zwykle „Dwory i miasta”. Muzykę ludową, która stanowiła główny przedmiot zainteresowań i poszukiwań Kolberga, uznawał on za powszechną własność lokalnej społeczności, zatem dokumentowania nazwisk jej odtwórców, a nawet twórców, nie uważał za rzecz nieodzowną. W odpowiedzi na recenzję Iwana Franki2, który zarzucał mu, że nie podaje informacji o wykonawcach, pisał w roku 1890: „Wprawdzie można jeszcze było […] podać dla potomności i nazwiska śpiewaków Hryciów lub śpiewaczek Hafek […] lecz – przyznajemy się do tego otwarcie – uczynić tego nie uważaliśmy już za rzecz konieczną, więc zaniedbaliśmy tych szczegółów, równie jak i nasi poprzednicy”3. Do wyjątków bowiem w historii zbieractwa folkloru, nie tylko muzycznego, należy wspomniany już Gizewiusz, zbieracz polskich pieśni na Mazurach, który niezwykle szczegółowo dokumentował swoje zapisy4, a także 1 O. Kolberg Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 70–71, nr 723, i s. 74, nr 735; utwory te opublikował Kolberg na podstawie własnych zapisów, które zachowały się w Arch. PTL, teka 35, sygn. 1313, k. 9. Zob. też O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. 55, nr 64. 2 Recenzja I. Franki opublikowana była w „Kwartalniku Historycznym” w r. 1889, s. 740–741, przedrukowano w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 286–288. 3 Krótka replika jako odpowiedź na recenzję III tomu Pokucia zamieszczona była w „Kwartalniku Historycznym” w r. 1890, s. 221–223, przedruk w: tegoż Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 288–291. 4 Zob. D. Pawlak Gustaw Gizewiusz i jego dzieło…, w: G. Gizewiusz Pieśni ludu znad górnej Drwęcy…, s. XV. Nie wiadomo jednak, czy podawałby w druku nazwiska wykonawców odnotowane w rękopisie. 130 �K.J. Turowski, który w Dodatku do zbiorów pieśni ludu polskiego i ruskiego1 podawał nazwisko i wiek niektórych swoich informatorów. Kolberg, podobnie jak większość ówczesnych badaczy, traktował wykonawców jako anonimowych odtwórców folkloru, przedstawicieli „ludu” jako zbiorowości, dlatego też nie uważał, aby konieczne było notowanie ich nazwisk. Dla pełniejszego obrazu metod dokumentowania przez Kolberga muzyki ludowej pozostaje jeszcze krótkie przedstawienie jego stosunku do manuskryptów innych zbieraczy folkloru muzycznego, którzy przekazywali autorowi Ludu swoje zapisy lub których zbiory i zbiorki melodii znalazły się w jego posiadaniu pośrednią, nie zawsze znaną obecnie drogą. Wspomniano tu już rękopis Gustawa Gizewiusza, a wymienić należy także manuskrypty Józefa Blizińskiego, ofiarodawcy 45 własnoręcznych zapisów melodii pochodzących z Kujaw2, wśród których na uwagę zasługuje jedyny w zbiorach Kolberga zapis kapeli (skrzypce i basy)3. Melodie notowała też Maria Hemplówna z Tarnowa, która przekazała Kolbergowi m. in. 26 zapisów nutowych z Orchówka (pow. Włodawa)4 i Zofia Moszyńska, która zapisała 12 pieśni ukraińskich we wsi Uście na Podolu i której rękopisy muzyczne z prośbą o nieujawnienie autorstwa przekazał Kolbergowi Henryk Szopowicz5. Za pośrednictwem ks. Władysława Siarkowskiego Kolberg otrzymał kilka zapisów melodii z Kieleckiego, nieoznaczonych nazwiskiem spisującego6. W tece zatytułowanej Pokucie przechowywany jest zeszyt z pieśniami ukraińskimi i czeskimi, otrzymany przez Kolberga od Wacława Dundera, w którym zanotowanych jest 14 melodii, głównie ukraińskich7. Wśród materiałów z Wołynia zachował się rękopis nieznanego autora pt. Ukraińskie śpiewy i tańce, zawierający ponad 70 melodii8. 1 K.J.Turowski Dodatek do zbiorów pieśni ludu polskiego i ruskiego, Lwów 1846. Zbiorek ten zwiera tylko teksty pieśni. 2 Zob. D. Pawlak, wstęp do: O. Kolberg Kujawy. Suplement… cz. I (DWOK T. 72/I), s. XV–XVII. 3 Ten zapis J. Blizińskiego został opublikowany w tomie Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/II), s. 147, nr 157. 4 Zob. B. Linette, wstęp do: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), s. LXXI. Zob. też wstęp E. Millerowej tamże, s. XVIII i XXXI. 5 Zob. D. Pawlak, wstęp do: O. Kolberg Podole (DWOK T. 47), s. XXV. 6 Zob. H. Pawlak, wstęp do: O. Kolberg Kieleckie. Suplement do tomów 18–19 (DWOK T. 76), s. XXIV. 7 Rkp. Dundera teka 21/22, sygn. 1258, k. 92–113. 8 Znaczna część pieśni z tego rękopisu została zredagowana przez Kolberga i w tej postaci wydana przez J. Tretiaka w tomie Wołyń (DWOK T. 36) a później w suplemencie do niego (DWOK T. 84). Zob. też O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian wschodnich (DWOK 131 �Manuskrypty innych zbieraczy, a także druki, włączał Kolberg, o czym już wspomniano, do swoich materiałów, uznając je za „żywioł uzupełniający [jego] własne liczniejsze zbiory”, który miał dopełnić „braki pewnych rubryk słabiej […] zaopatrzonych, np. w pieśni zalotne, weselne, rzemieślnicze itd.”1. Wysoko oceniał wiarygodność zarejestrowanych melodii i traktował je na równi z własnymi zapisami, np. przekazując Z. Moszyńskiej podziękowanie za otrzymane manuskrypty, pisał: Bardzo wdzięczny jestem za przesłanie mi 12 pieśni ukraińskich nader oryginalnych i tym cenniejszych dla mnie, że zanotowane zostały przez osobę kompetentną w takich rzeczach i wiarygodną2. Zdawał sobie jednak sprawę, że niektórzy autorzy zapisów muzycznych dokonywali pewnych modyfikacji, niwelując celowo oryginalne cechy folkloru bądź nie potrafiąc ich oddać. Wspomniał o tym w liście do Szopowicza: Napisane [pieśni] przy fortepianie, zaokrąglone, wymuskane, straciły, zdaje mi się, zupełnie charakter pierwotnej swej dzikości. […]. To mnie przekonało, że nie chciały, albo nie potrafiły uchwycić prawdziwego sensu muzycznego pieśni lub też dokładnie jej napisać nie umiały. Pod piórem straciła ona wprawdzie swą szorstkość i dzikość, ale z nimi zarazem i swą wyrazistość, życie, oryginalność, o które to ostatnie przymioty głównie mi chodzi3. Oceny Kolbergowskiej dokumentacji muzyki ludowej Podczas trwających blisko pół wieku peregrynacji Kolberg zapisał prawdopodobnie kilkanaście tysięcy melodii. To właśnie zapisy terenowe sporządzane bezpośrednio ze słuchu przedstawiają dla współczesnych badaczy największą wartość. Biorąc pod uwagę także przeznaczone do druku T. 58), gdzie zamieszczono całość tego zbioru (tom w opracowaniu), oraz A. Skrukwa, wstęp do: O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84), s. XXXI–XXXII i XLI–XLII. 1 Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena, w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 396. 2 Brulion listu O. Kolberga do H. Szopowicza z 18 VI 1870 r., w: Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 360. Zob. także D. Pawlak, wstęp do: O. Kolberg Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/II), s. XCVII oraz B. Linette, wstęp do: O. Kolberg Chełmskie. Suplement… (DWOK T. 82), s. LXXV. 3 Brulion listu O. Kolberga do H. Szopowicza z 18 VI 1870 r., w: Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 361. 132 �późniejsze redakcje zapisów terenowych i inne ich kopie, jego archiwum liczy obecnie około 25 tysięcy zapisów nutowych. Liczba ta obejmuje więc zarówno wykonane ze słuchu zapisy terenowe, jak i czystopisy, czasem kilkakrotne, sporządzane do różnie sprofilowanych publikacji, przy czym wiadomo, że żadna z tych „warstw” nie zachowała się w całości i w jednym miejscu. W wydanych za życia autora 33 tomach Ludu i Obrazów etnograficznych (DWOK T. 1–33) znalazło się około 9 000 zapisów nutowych1. Wymieniona tu liczba przekłada się jednak w rzeczywistości na znacznie więcej melodii, gdyż jak słusznie wskazuje Marian Sobieski, ze względu na wysokie koszty druku Kolberg wypracował system zapisu kilku linii melodycznych na jednej pięciolinii2. Zdarza się także, że pod jednym numerem łączył kilka odrębnych melodii, np. w tańcach. W tomach wydanych na podstawie zachowanych rękopisów (DWOK T. 39–84) zamieszczono około 12 000 melodii, przy czym – tak jak w wypadku melodii publikowanych przez Kolberga – zastrzec trzeba, że w rzeczywistości jest ich więcej. Niezależnie od zabiegów stosowanych przez Kolberga podczas przygotowania melodii do druku kolejne pokolenia badaczy muzyki ludowej wysoko oceniały wartość zapisów autora Ludu. Już w r. 1936 Karol Hławiczka pisał: Ponieważ materiały pozostawione przez Kolberga przedstawiają, jak to już zaznaczyłem, wartość niezwykłą (niektóre zapiski sięgają roku 1843) i zasługują na to, by je jak najszybciej wydano, chciałbym przedstawić zawartość choćby kilku teczek i podkreślić ich znaczenie. […] Nie ulega też wątpliwości, że i tekst muzyczny nie zawsze jest ścisły, ponieważ Kolberg nie podaje np. wielogłosowej muzyki ludowej, notując wyłącznie melodie […]. Mimo to materiały zebrane przez Kolberga przedstawiają wartość bezcenną, ponieważ niczym nie dadzą się zastąpić i sięgają czasów, kiedy kultura ludowa była mniej narażona na unifikujący wpływ komunikacji i radia3. 1 Liczby melodii znajdujących się w poszczególnych tomach Dzieł wszystkich wydanych do roku 1997 podaje L. Bielawski w zestawieniu dołączonym do artykułu biograficznego, zob. tegoż Kolberg Henryk Oskar, w: Encyklopedia muzyczna PWM, red. E. Dziębowska, T. KLŁ, Kraków 1997, s. 141–142. 2 Zob. M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor…, s. LIV. 3 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” 1936, nr 47, s. 3–4. 133 �Adolf Chybiński krótko po wojnie, w 1947 r., odpowiadając na pytanie Béli Bartóka „Czy polska etnografia muzyczna posługuje się nadal jeszcze wydawnictwami O. Kolberga?”, stwierdził: […] musimy się nimi posługiwać, jakkolwiek uznając w całej pełni znaczenie dzieła O. Kolberga, zdajemy sobie dobrze sprawę z braków jakie jego publikacje posiadają i z góry posiadać musiały. Tu zaś należy, nie bez pewnego nacisku, zaznaczyć, że istnieje szereg pokolbergowskich, nawet najnowszych wydawnictw (polskich melodii ludowych), które nie osiągają nawet tej względnej poprawności, jaką odznaczają się nawet najpobieżniej traktowane tomy Ludu O. Kolberga. Musimy korzystać z wydawnictw Kolberga już choćby z tego powodu, że nie posiadamy starszych wartościowych materiałów polskiej muzyki ludowej, równie stosunkowo obfitych, a są to w niektórych wypadkach zabytki bardzo dawne, jakkolwiek tylko w pewnych szczegółach zdradzające swe średniowieczne pochodzenie a zarazem odbycie już pewnej ewolucji od nieznanego prymitywu po wiek XIX. (Nie same tylko ich pentatoniczne i inne, także «kombinowane», skale mam tu na myśli)1. Marian Sobieski w roku 1961 we wstępie do pierwszego tomu Dzieł Kolberga, omawiając jego zapisy muzyczne, dokonał też ich analizy i wskazał oraz ocenił nowatorskie cechy rejestracji przyjęte przez autora Ludu: Środki, które zastosował, to: wykazanie drobnymi nutami wszelkich odmian, jakie wykonawcy ludowi stosowali przy śpiewaniu melodii, co świadczy, że Kolberg nie ograniczał się do zapisania jednej wersji melodycznej, lecz czujnie śledził wszelkie formy wariantów; podanie wskazówek co do tempa melo  dii (wolniejsze tempa ujmuje jako  , szybsze jako  ); precyzja jaką włożył w zapis melizmatyki ludowej, zarówno wokalnej, jak i instrumentalnej. Tryle, mordenty, mordenty wolniejsze wpisane jako triole, przednutki pojedyncze i podwójne, ponutki, wokalizy i rytmiczne rozdrobnienia – oto arsenał jego oznakowań, którymi wyprzedza nie tylko swoich poprzedników, lecz i następców. Nikt ze współczesnych Kolbergowi zbieraczy, ani Smolerj na Łużycach, ani Erck w Niemczech, Erben w Czechach czy Sušil na Morawach nie wnikają tak jak Kolberg w te szczegóły muzyki ludowej, zwłaszcza instrumentalnej. Setki Kolbergowskich tanecznych melodii skrzypcowych, szczególnie z terenu 1 A. Chybiński O potrzebach polskiej etnografii muzycznej, „Polska Sztuka Ludowa” 1947, nr 1, tu przytoczone za: tegoż O polskiej muzyce ludowej. Wybór prac etnograficznych, przygotował do druku L. Bielawski, Kraków 1961, s. 82, 134 �Mazowsza i Kujaw, zawierają najistotniejsze cechy ornamentyki instrumentalnej i w wielu wypadkach nie różnią się dokładnością od tego, co dziś zapisujemy transkrypcyjnie w oparciu o taśmę magnetofonową. Szacunek wzbudza nieustępliwa postawa Kolberga, który mimo zarzutów współczesnej krytyki, z całą konsekwencja notował wszystkie zasłyszane warianty melodyczne, wiążąc je starannie odsyłaczami, by wskazać drogi ewolucji pieśni i jej żywotności w różnych formach na terenie różnych regionów. Skrępowany kosztami drukarskimi wypracował Kolberg system pozwalający na zapisywanie kilku wersji melodycznych na jednej pięciolinii, co potwierdza, że świadomie dążył do uzyskania największej dokładności zapisu strony muzycznej. Należy więc stwierdzić, że dzięki tym wysiłkom Kolberga zapisy nutowe jego publikacji stanowią materiał mający rangę pełnowartościowego dokumentu historycznego, tym cenniejszego, że niepowtarzalnego.1 Bogusław Linette, który przygotowywał do druku wiele rękopisów Kolberga i jako doświadczony badacz terenowy analizował jego zapisy muzyczne z różnych regionów, w roku 1995 pisał: Oceniając wiarygodność zapisów muzycznych Kolberga należy pamiętać, że notowanie melodii ludowych jest ogromnie złożoną czynnością. Polega ona bowiem na przekładaniu kodu dźwiękowego na uproszczony, nieadekwatny kod graficzny, odnoszący się do temperowanego systemu tonalnego o stałych relacjach wysokości i czasu trwania dźwięków. Kolberg zaś dokonywał zapisów ze słuchu, musząc uporać się z problemami wahań intonacji i znaczną swobodą rytmiczną żywych wykonań. Analiza jego zapisów terenowych, szczególnie pieśni obrzędowych ze wschodnich peryferii Polski, pozwala poznać mozolną pracę i rozterki Kolberga w trakcie notowania melodii. Daje też podstawy do stwierdzenia, iż zapisy Kolberga są z muzykologicznego punktu widzenia wiarygodne. Przemawia za tym również fakt, że Kolberg miał świetny słuch i odpowiednie kompetencje muzyczne, co potwierdzają jego notacje oddające ludowy, regionalny idiom muzyczny2. W miarę postępu wieloletnich prac badawczych nad spuścizną Oskara Kolberga wysoka ocena jego dokumentacji folkloru muzycznego 1 M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor…, s. LXVIII–LXIX. B. Linette Znaczenie wydania Dzieł Kolberga dla kultury polskiej, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, redakcja: L. Bielawski, J. K. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszwa 1995, s. 13. 2 135 �ugruntowywała się1; Ludwik Bielawski, autor hasła encyklopedycznego o Kolbergu, stwierdza: K[olberg] należy do najwybitniejszych twórców narodowej kultury muz[ycznej], obok Chopina i Moniuszki. Sprawiły to jego dokonania jako naukowca, folklorysty i etnografa, który utrwalił w piśmie i ocalił od niepamięci zbiorową twórczość lud[ową], przekazany tradycją dorobek wielu pokoleń. K[olberg] uważany jest słusznie za ojca pol[skiej] etnografii. W ciągu 50 lat pełnej wyrzeczeń, niestrudzonej działalności budował gmach nauki o kulturze tradycyjnej, w którym uprzywilejowane miejsce wyznaczył pieśni i muzyce ludowej. Nieczęsto zdarza się w dziejach, aby ktoś tak całkowicie oddał się jednej idei, aby ją tak konsekwentnie i z takim samozaparciem realizował. W efekcie powstało potężne dzieło o nieprzemijającej wartości źródłowej: obraz kultury lud[owej] ogromnego obszaru środkowo-wschodniej Europy, bowiem K[olberg] utrwalił nie tylko pol[skie] tradycje, choć na nich przede wszystkim się skoncentrował. […] Spuścizna K[olberga] przekracza znacznie wartość hist[orycznego] dokumentu epoki; jest to dzieło wyprzedzające swój czas, stanowi bowiem wyraz tej intuicji, która legła u podstaw antropologii muz[ycznej] naszych czasów, wyczulonej na więzi artystycznej wypowiedzi muz[ycznej] z człowiekiem i jego kulturą. Niezwykłe i niepowtarzalne dokonania K[olberga] zapewniły mu trwałe miejsce w pol[skiej] i europ[ejskiej] nauce i kulturze2. 1 O aktualnym znaczeniu dorobku Kolberga zob. też W. Grozdew-Kołacińska Myśli i dzieło Oskara Kolberga jako inspiracja dla współczesnego muzykologa, „Lud” T. XCVIII: 2014, s. 63–79. 2 L. Bielawski Kolberg Henryk Oskar…, s. 150. 136 �Maciej Prochaska Kompozycje Oskara Kolberga Wykształcenie muzyczne i podstawy nauki kompozycji, s. 137 – Pieśni na głos z towarzyszeniem fortepianu, s. 143 – Pieśni chóralne, s. 148 – Król pasterzy i inne utwory sceniczne, s. 150 – Kompozycje fortepianowe, s. 165 – Pieśni ludowe w opracowaniu fortepianowym, s. 172 Wykształcenie muzyczne i podstawy nauki kompozycji Prace kompozytorskie Kolberga związane są głównie z okresem jego pobytu w Warszawie od czasów zdobywania podstaw edukacji ogólnej i muzycznej aż do opuszczenia przez niego zaboru rosyjskiego w 1871 roku. Zyskując rzetelne wykształcenie ogólne pod okiem znakomitych pedagogów Liceum Warszawskiego i w oświeceniowej atmosferze rodzinnego domu, jako uzdolniony młodzieniec Kolberg kształcił się u różnych nauczycieli muzyki. W roku 1824 rozpoczął pobieranie regularnych nauk muzycznych. Jego pierwszym nauczycielem był Tomasz Głogowski1, rok później nauki pobierał u Vettera2. W roku 1830 rozpoczął naukę kompozycji i gry fortepianowej u Józefa Elsnera. Po dramatycznym okresie powstania listopadowego, w latach 1832–1834, Kolberg kontynuował naukę u Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego. W roku 1834 wyjechał do Berlina, gdzie uczestniczył w kursie buchalterii w akademii handlowej oraz pobierał regularne lekcje kompozycji u Karla Friedricha Girschnera (1794–1860) i Karla Rungenhagena (1778–1851). Efektem tych wieloletnich nauk i zbieranych doświadczeń 1 Prawdopodobnie chodzi o Tomasza Głogowskiego, pianistę i muzyka działającego w Warszawie w I poł. XIX wieku. Nieznane są lata jego życia. Od 1840 roku był członkiem Towarzystwa Wspierania Artystów Muzycznych w Warszawie. Śladami jego działalności są publikowane przez niego w latach 1840–1860 utwory fortepianowe: mazury, walce, polki, pieś­ni, polonez i galop. Zob. W. Bogdany-Popielowa Rękopisy muzyczne 1 połowy XIX wieku ze zbiorów Biblioteki Narodowej, Warszawa 1997, s. 86, oraz W. Tomaszewski Bibliografia warszawskich druków muzycznych 1801–1850, Warszawa 1992, s. 371. 2 O tym muzyku brak informacji. 137 �w praktyce muzycznej było nieukrywane przez Oskara Kolberga pragnienie rozwijania kariery muzyka i kompozytora. Bezcenne uwagi o wykształceniu muzycznym Kolberga przekazał Izydor Kopernicki w swojej nocie biograficznej zawartej w Przemyskiem: Kształcenia w muzyce młodego artysty podjął się najprzód sam Elsner i uczył go przez cały rok. Potem przez trzy lata nauczycielem jego był Feliks Dobrzyński, sławny kapelmistrz opery warszawskiej. Fanatyczny zwolennik muzyki klasycznej i jako nauczyciel takiż naśladowca Hum[m]la, Dobrzyński we trzy lata tak wyćwiczył ulubionego ucznia, że 19-letni O. Kolberg, władając już doskonale fortepianem, z całą pewnością siebie, począł marzyć o kompozytorstwie. Dla zdobycia też niezbędnej do tego teoryi i najwyższej wiedzy muzycznej, w roku 1834 udał się do Berlina, gdzie przez całe dwa lata z zapałem młodzieńczym oddawał się nauce harmonii i kontrapunktu u najsławniejszych nauczycieli ówczesnych, Girschnera i Rungenhagena. Już w Berlinie, krok po kroku zdobywając tajemnice twórczości muzycznej, roił sobie młody kompozytor dla przyszłych utworów swoich drogi nowe i nowy świat tonów, ów świat melodyj swojskich, lubych sobie od kolebki, któremi w uszlachetnionej postaci czarował go genialny Szopen w samotnych swych improwizacjach, gdy dzieckiem jeszcze będąc, zasłuchiwał się niemi chłopczyna1. W czasie swojego pobytu w Warszawie, już po okresie nauki, Kolberg starał się, aby działalność związana z praktyką muzyczną stała się jego głównym zawodowym zajęciem. Realia życia zmusiły go jednak do podjęcia, za radą i wsparciem brata Wilhelma, etatowej pracy w zarządzie Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Mierne dochody z działalności muzycznej, głównie z udzielania lekcji gry na fortepianie, okazały się niewystarczające dla zapewnienia mu spokojnego bytu. Pierwsze próby kompozytorskie pochodzą jednak jeszcze sprzed okresu studiów w Berlinie. W czasie nauki podjętej u Józefa Elsnera Kolberg był już zaznajomiony z podstawami zasad muzyki, przypuszczać można, że to właśnie znakomity warszawski kompozytor i nauczyciel skierował uwagę młodego Oskara w stronę kompozycji. Z tego okresu pochodzą z pewnością niektóre notatki muzyczne w Zeszytach do studiów muzycznych2, 1 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. VII, pierwodruk: Kraków 1891. 2 Zeszyty do studiów muzycznych to robocza nazwa zszytych rękopisów muzycznych przechowywanych w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu w tece 51 138 �obejmujące szkice różnych fragmentów dokonane ręką samego Kolberga, odpisy kompozycji obcych oraz krótkie noty muzyczne pisane obcą ręką. Kolejny, bardzo ważny etap w edukacji kompozytorskiej wyznaczają studia berlińskie. Wspomniane powyżej źródła dają nam pewien pogląd na metody nauczania stosowane przez Rungenhagena i Girschnera. Być może na polecenie tych profesorów Kolberg dokonywał fortepianowych opracowań utworów obcych, w tym przede wszystkim transkrybował arie z oper Johanna Adolfa Hassego. Zeszyty do studiów muzycznych to rękopisy przechowywane obecnie w dwóch różnych miejscach. Jedna część tych manuskryptów, w postaci zeszytu, znajduje się w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w tece 51 Miscellanea1. Druga część, w formie luźnych, niezszywanych kart, zawierająca ponad 20 utworów oraz znaczną liczbę niekompletnych szkiców, znajduje się obecnie w zbiorach biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego2. Inny zwarty rękopis z tego okresu, równie istotny dla Miscellanea (sygn. 1358), utworzona dla celów źródłoznawczego opracowania zbioru Kolbergowskiego przez Redakcję Dzieł Wszystkich i Instytut im. Oskara Kolberga. Podobnej nazwy używa się na określenie zbioru luźnych kart rękopiśmiennych zachowanych w Bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, gdzie trafiły one już w XIX wieku jako trzy grupy manuskryptów. Nie ma żadnych wskazówek co do tego, że rękopisy z teki 51 i dokumenty z WTM stanowiły kiedyś jeden Zeszyt do studiów muzycznych. Pochodzą jednak prawdopodobnie z tego samego okresu nauki u Elsnera, Dobrzyńskiego i u profesorów berlińskich. 1 W Arch. PTL rękopisy te mają sygnaturę 1358, k. 204–214. Są to własnoręcznie sporządzone przez Kolberga transkrypcje kompozycji zaczerpniętych z oper XVIII-wiecznych: Johanna Adolfa Hassego: arie „Di quell’acciaro al lampo” z opery Solimano (1753) i „Guardami in volto, e vedi” z opery Artemisia (1754), „Digli ch’e un infedele” z opery Adriano in Siria (1752), „Come all’amiche” z opery Semiramide riconosciuta (1747) oraz niedokończona „Chia ritrova e aspira prudenza” z opery Atillio Regolo (1750). Znajdują się tam także transkrypcje dwóch marszów Josepha Nagla oraz opracowania uwertur i innych utworów instrumentalnych przeznaczone do wykonania na fortepianie na cztery ręce. 2 Drugi zespół zeszytów do studiów muzycznych, zachowany w zbiorach Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, został tam uporządkowany i oznaczony sygnaturami: 12091, 12092, 12093. Zbiór ten jest znacznie obszerniejszy i podobnie jak w przypadku fragmentów przechowywanych w tece 51 Miscellanea w Archiwum PTL, składa się ze szkiców własnych kompozycji Kolberga oraz opracowań fortepianowych kompozycji innych autorów, m.in.: Leopolda Hoffmanna Concerto p[er] il Clavicembalo solo (z notą: „im jahr 1745”), uwertura do opery Lodoiska Simone Mayra, uwertura do opery François-Adriena Boieldieu La fệte du village voisin (1816), uwertura do opery Nicolasa Dalayraca Les deux petits Savoyardes (1789) oraz Mazur „dedykowany przyjacielowi swemu O. de Kolberg przez Michała Bergson”. Ten ostatni utwór jest prawdopodobnie zapisany ręką kompozytora Michała Bergsona (1820– –1898), cenionego w tym okresie pianisty, ojca znanego filozofa Henriego Bergsona. W zbiorze 139 �pierwszego okresu twórczego, to czystopis Sonaty fortepianowej Es-dur, także zachowany w archiwum Kolbergowskim w tece 51 Miscellanea. Te trzy grupy rękopisów łączy czas ich powstania, czyli okres po roku 1830, kiedy to Kolberg zdobywał wykształcenie muzyczne, najpierw na lekcjach u Józefa Elsnera i Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego, a później w Berlinie. W datowaniu wczesnych kompozycji Kolberga pomocne są dokonywane i wpisywane własnoręcznie przez Kolberga transkrypcje dzieł z I poł. XIX wieku zawarte we wspomnianych powyżej rękopisach. Nota na marginesie Kolbergowskiego zeszytu z teki 51 pokazuje źródła, które być może wskazywane były adeptowi kompozycji jako godna naśladowania inspiracja dla własnych poczynań twórczych. Wymienione są tam nazwiska następujących kompozytorów: „Mozart, Rode, Boieldieu, Haydn, Beethoven, Bach, Chopin, Hertz, Paganini, Herold, Rossini, Paer, Righini, Spontini, Cherubini, Weber, Cimarosa”. Szkoła berlińska opierała się zatem w pewnym stopniu na wykorzystywaniu do nauki kompozycji dzieł dawnych i współczesnych (XIX-wiecznych) autorów, których utwory niejednokrotnie uznawano ówcześnie za niedoścignione wzorce doskonałości i klasycznej harmonii. W obu zachowanych częściach Zeszytów, prócz wspomnianych transkrypcji fortepianowych oraz kompozycji wpisywanych przez inne osoby, znajdują się w większości autorskie prace kompozytorskie Kolberga. Podzielić je można na kompozycje ukończone oraz szkice kompozytorskie obejmujące przeprowadzenia motywów, ciągi przebiegów harmonicznych, niejednokrotnie zarzucone w połowie i nierozwijane, znajdujemy tam również notatki samych tylko motywów melodycznych, w tym kilka melodii „ludowych” bez akompaniamentu wynotowanych z oper Kurpińskiego i Elsnera1 oraz kilka wypisanych ze zbioru Jana Józefa Lipińskiego Piosnki tym znajduje się również transkrypcja fortepianowa fugi z oratorium Der Tod Jesu Carla Heinricha Grauna, jednej z najbardziej popularnych osiemnastowiecznych kompozycji pasyjnych. Wiadomo, że utwór ten był bardzo dobrze znany wśród polskich muzyków; sam Elsner w wieku młodzieńczym brał udział w jego wykonaniu w 1785 roku jako sopranista. W zespole rękopisów o sygnaturze 12092 znajduje się m.in. odpis pieśni Wojak Fryderyka Chopina wykonany przez nieznanego kopistę, oznaczony notą: „Pieśń, muzyka Fryderyka Chopina (1831)”. Zob. także Katalog mikrofilmów nr 26: Rękopisy muzyczne XIX–XX wieku T. 1 (A-K), oprac. E. Wąsowska, Warszawa 2001, s. 298–302. 1 Wśród notatek tam zawartych znajdują się również motywy melodyczne z dwiema ciekawymi adnotacjami. Pierwsza to: „Kurpiński, 1816, Marcinowa w seraju”, chodzi tu o operę Marcinowa z Dunaju w Stambule w seraju, którą wystawiono w 1812 roku w Warszawie. Druga nota: „Elsner, z Łokietka”, przywołuje melodię mazurka z opery Król Łokietek czyli 140 �ludu wielkopolskiego1. Wiele z tych konstrukcji muzycznych to struktury z charakterystyczną dla tańców polskich rytmiką mazurkową, niektóre fragmenty zdradzają pokrewieństwo z fakturą typową dla form związanych z etiudą. W przeważającej części szkice te miały być utworami przeznaczonymi na fortepian, wyjątkiem są niektóre prace zawarte w części Zeszytów do studiów muzycznych przechowywanej w zbiorach Biblioteki WTM w Warszawie2. W żadnym zachowanym do dziś źródle rękopiśmiennym nie pojawiają się jakiekolwiek ślady kompozycji orkiestrowych Kolberga z tego okresu. Taki stan rzeczy wydaje się dość zastanawiający, ponieważ jedyna zachowana partytura orkiestrowa, tj. Król pasterzy, pomimo wielu wad, nieścisłości czy też instrumentacyjnych niedogodności i pewnego schematyzmu, pokazuje Kolberga jako dość sprawnego kompozytora orkiestrowego. Być może szkice orkiestrowe sporządzane podczas studiów w Berlinie nie weszły w skład Kolbergowskiego archiwum i jako ćwiczenia wykonywane pod okiem Girschnera i Rungenhagena oraz Elsnera i Dobrzyńskiego pozostały w ich prywatnych zbiorach muzycznych. Do dziś nie udało się odnaleźć żadnej partytury orkiestrowej Kolberga z młodzieńczego okresu nauki kompozycji. Zachowane źródła poświadczają, że metody przygotowania młodego adepta sztuki muzycznej były w I poł. XIX wieku dość ograniczone i sprowadzały się często do przepisywania i opracowywania dzieł dawnych mistrzów oraz rozpisywania zadanych przez nauczyciela tematów muzycznych3. Dodatkowym elementem nauczania, jak się wydaje dość istotnym z punktu widzenia rozwijania ogólnej erudycji, był osobisty kontakt ucznia Wiśliczanki, dzieła wystawionego w 1818 roku w Warszawie, przy czym Kolberg zamieścił tę melodię później w swoich Pieśniach ludu polskiego z 1857 jako świadectwo transmisji repertuarowej. 1 J.J. Lipiński Piosnki ludu wielkopolskiego zebrał i wydał…, Poznań 1842. 2 Zachowały się tam fragmenty kwartetów smyczkowych zapisane ręką Kolberga. Jeden jest odpisem trzech fragmentów kwartetu smyczkowego d-moll op. 8 Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego, drugi to ekspozycja allegra sonatowego C-dur niezidentyfikowanego autorstwa, być może jest to szkic kompozycji własnej Kolberga. 3 W Zeszytach do studiów muzycznych znajdują się dwie kompozycje nazwane fugami, są to w rzeczywistości inwencje w kontrapunkcie swobodnym. W kompozycjach tych widoczne są zapisane nieznaną ręką (Dobrzyńskiego?) tematy i kanoniczne wejścia poszczególnych głosów, rozwijane i przekształcane w prostym kontrapunkcie ręką Kolberga. W tych Kolbergowskich rozwinięciach zwraca uwagę wyraźny wpływ faktury klawiszowej na typ kształtowania figuracji w poszczególnych głosach. 141 �z dziełami orkiestrowymi i operowymi poprzez opracowywanie ich na fortepian. Przypuszczać należy, że Kolberg nabywał wiedzę o podstawowych zasadach muzyki, kształtowaniu melodyki, harmoniki i architektoniki muzycznej stopniowo, zarówno poprzez stałe rozwijanie umiejętności pianistycznych, a więc praktyczną naukę wielu kompozycji, w tym sonat fortepianowych, miniatur tanecznych, być może także koncertów fortepianowych, jak i przez sporządzanie fortepianowych transkrypcji uwertur, arii i chórów operowych i oratoryjnych. Ostateczna ocena przygotowania Kolberga do zawodu muzyka została wyrażona przez najbardziej zasłużonego ówcześnie polskiego nauczyciela, jakim był Józef Elsner. Wydany w roku 1836 dokument wyraźnie podkreśla trwałe efekty edukacji muzycznej Kolberga: Odwołując się do mego zaświadczenia z roku 1834, nim JW. Oskar Kolberg udał się do Berlina w celu wydoskonalenia się w muzyce, do której wtenczas już niepospolity talent i znaczne usposobienie widziałem. Zaświadczam teraz, jako tenże po złożonym przede mną egzaminie okazał stopień celujący jako fortepianista, generałbasista i kompozytor muzyki, wskutek czego ma prawo być policzonym i liczę go do rzędu znakomitszych artystów miasta Warszawy. Dnia 14 grudnia 1836 Józef Elsner b. Profesor Warsz[awskiego] Uniwers[ytetu], b. Rektor Konserwatorium Muzyki1 Rozwijane przez ponad sześć lat umiejętności pianistyczne i kompozytorskie, wraz z pozyskiwaną stopniowo wiedzą o formach muzycznych, o zasadach kształtowania melodyki i prawidłach relacji harmonicznych, bez wątpienia przysłużyły się w sposób niezwykle istotny do wykształcenia doskonałej podstawy dla podjętych później przez Kolberga prac związanych z utrwalaniem folkloru muzycznego. Wrażliwość, znakomicie rozwinięty słuch muzyczny, zdolności analityczne i ćwiczona przez wiele lat pamięć muzyczna umożliwiły badaczowi wykorzystanie umiejętności muzycznych w sposób, który okazał się znacznie trwalszy i znacznie bardziej użyteczny dla rodzimej kultury niż twórczość kompozytorska, czy kariera pianistyczna. 1 Rkp. Józefa Elsnera, zaświadczenie zachowane w tece z dokumentami osobistymi Kolberga w zbiorach BN PAU i PAN w Krakowie (sygn. 2183, k. 37). 142 �Podstawy rzemiosła kompozytorskiego stały się dla Kolberga mocnym fundamentem działań podjętych przez niego później w sferze gromadzenia, badania, porównywania i publikowania folkloru muzycznego ziem polskich. Pieśni na głos z towarzyszeniem fortepianu Lirykę wokalną Oskara Kolberga reprezentuje ponad 25 pieśni pisanych do tekstów polskich poetów. Utwory te z jednej strony ujęte zostały w stylistyce bliskiej wczesnoromantycznym pieśniom niemieckim, z drugiej natomiast stanowią kontynuację polskiej pieśni sentymentalnej, której najbardziej znanym elementem, do dziś obecnym w repertuarze koncertowym, są pieśni Fryderyka Chopina. Kontakt Kolberga z formą pieśni solowej nastąpił z pewnością dość wcześnie, ponieważ na początku wieku XIX była ona ważnym elementem codziennego życia kulturalnego mieszczan i szlachty. Wiązało się to z pewnością z upowszechnieniem się w epoce Kolberga fortepianu oraz z traktowaniem nauki muzyki i śpiewu jako jednego z obowiązkowych elementów wychowania. W środowisku Kolbergów codzienny kontakt ze sztuką był naturalnym sposobem na spędzenie wolnego czasu w gronie rodziny i znajomych. Pieśń solowa z akompaniamentem była zatem, obok tanecznych utworów fortepianowych, najczęściej praktykowaną postacią amatorskiej aktywności muzycznej. Lirykę wokalną uważano już wtenczas za jeden z najdoskonalszych sposobów na wyrażenie emocji poprzez powiązanie poezji i muzyki, które spajało dwie niezależne sztuki i miało dodatkowy walor związany z wykorzystaniem tekstów słownych, najczęściej w języku narodowym. O ile arię operową komponowano na kształcone głosy śpiewaków i stanowiła ona wymagający dla wykonawcy sprawdzian jego możliwości, o tyle pieśń z towarzyszeniem fortepianu była częstokroć dostępniejszą formą muzykowania w salonie. Pieśni Kolberga powstawały zapewne w latach jego pobytu w Warszawie, przy czym niektóre z nich ukazały się drukiem jeszcze za życia kompozytora 1. W jego dorobku można zauważyć trzy nurty inspiracji, które mogły mieć znaczenie dla stylu pieśni. Pierwszy ważny element to krąg wczesnoromantycznej pieśni niemieckiej. Trzeba tu zwrócić uwagę 1 Zestawienie pieśni wydanych w czasach Kolberga zob. D. Idaszak Twórczość kompozytorska Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. XXXIV. 143 �zwłaszcza na olbrzymi dorobek pieśniarski Carla Loewego oraz styl wokalny Feliksa Mendelssohna. O obu tych twórcach wyrażał się Kolberg z wielkim szacunkiem i podziwem i być może ich dokonania dane mu było śledzić już od czasu studiów w Berlinie. Pieśń solowa była w kręgu niemieckojęzycznych twórców gatunkiem szczególnie uprzywilejowanym i rozwijanym przez najwybitniejsze osobowości twórcze epoki. Ciekawe światło na ten typ inspiracji rzucają nieznane wcześniej – zidentyfikowane dopiero w XXI wieku – trzy krótkie pieśni do słów niemieckich poetów. Manuskrypty te zachowały się wśród materiałów Kolbergowskich przechowanych przez Warszawskie Towarzystwo Muzyczne, włączonych do wspomnianego już wcześniej zbioru szkiców muzycznych. Pieśni napisane zostały ręką Kolberga, noszą ślady poprawek charakterystycznych dla autografów kompozytorskich Kolberga i według piszącego te słowa mogą być jego własnymi kompozycjami. Dwa utwory zostały napisane do tekstów Johanna Heinricha Vossa (1751–1826), a jeden do słów Henricha Ludwiga Theodora Giesbrechta (1792–1873)1. Kompozycje te są krótkie i być może powstały w okresie studiów w Berlinie jako prace studyjne 2. Pieśni te charakteryzują się prostą budową, a stylistycznie są do pewnego stopnia zbieżne z wczesnoromantyczną liryką wokalną. Być może inspirowane były muzyką Carla Loewego. Pieśni te zostały prawdopodobnie przez samego Kolberga zapomniane lub uznane za nieskończone. Jest też prawdopodobne, że Kolberg nie uznawał napisanych przez siebie dzieł muzycznych z tekstami w języku innym niż polski za godne upowszechniania. Są to ważne manuskrypty, ponieważ przy założeniu, że stanowią obraz kompozytorskich poczynań z okresu nauki w Berlinie, wskazują wyraźnie na styl wczesnoromantycznej pieśni niemieckiej jako istotne źródło pewnych elementów warsztatu kompozytorskiego Kolberga. Pieśni na głos z towarzyszeniem fortepianu opublikowane w tomie Kompozycje wokalno-instrumentalne (tom 68 DWOK), mimo że wszystkie napisane zostały do tekstów polskich, mają szerokie tło stylistyczne. Związane 1 Wiersze obu poetów były ówcześnie dosyć chętnie wykorzystywane do opracowań kompozytorskich, ich teksty odnaleźć można u tak ważnych muzyków jak Carl Loewe czy Carl Maria von Weber. 2 Utwory te nie zostały opublikowane w tomie Kompozycje wokalno-instrumentalne Kolberga (DWOK. T. 68), ponieważ w okresie przygotowywania jego utworów do druku rękopisy tych trzech pieśni nie były uznane za autografy Kolberga, co automatycznie wykluczyło ich publikację wśród jego kompozycji. 144 �są zarówno z liryką niemiecką, jak i z sentymentalną polską pieśnią z czasów po kongresie wiedeńskim, a w sposobie kształtowania rysunku melodycznego widoczne są również dalekie echa operowej kantyleny inspirowanej stylem bel canto. W kilku kompozycjach można także zauważyć nawiązanie do melodyki przejętej z polskiej muzyki ludowej. Tę inspirację folklorem trzeba jednak uznać za element sztafażu, nie jest to w żadnej mierze próba naśladowania czy imitacja, lecz twórcze spożytkowanie takich elementów jako sposobu budowania klimatu emocjonalnego. Pieśni Kolbergowskie należą w historii polskiej muzyki do okresu wczesnoromantycznego1, ze szczególną skłonnością do sentymentalizmu i sielanki. Zasadnicze znaczenie dla typu emocjonalności obecnej w pieśniach Kolberga ma dobór tekstów. Kompozytor wykorzystał w swoich lirykach wokalnych wiersze Juliana Heppena, Józefa Bogdana Zaleskiego, Teofila Lenartowicza, Seweryny Duchińskiej-Pruszakowej, Stefana Witwickiego, Gustawa Zielińskiego, Edmunda Wasilewskiego i Konstantego Zakrzewskiego. Dobierał przede wszystkim teksty o charakterze sentymentalnym i sielankowym (Rojenia wiosenne, Śpiew poety, Pod twym okienkiem, Gdy na górach świta dzionek, Piszczałeczko jedyna, Kukułeczko moja siwa, Wiosna, Westchnienie za rodzinną chatką, On zginął), a także o tematyce miłosnej (Do dziewczyny, Kochanka do gwiazdy, Wyjazd, Zakochana, Przyczyna, Krakowiak), nieliczne natomiast są w nich znamiona baśniowości czy fantastyki (Talizman). Niektóre z wierszy służyły już wcześniej innym kompozytorom, w tym Chopinowi2. Opracowanie muzyczne Kolberga respektuje zwykle dość dokładnie prozodię tekstu. Pojawiają się czasem sugestie, jakoby Kolberg miał problem z dopasowaniem melodyki swoich pieśni do wybranych tekstów poetyckich. Zdanie to wypada uznać za krzywdzące, ponieważ sam Kolberg, obeznany dokładnie z literaturą współczesnych mu twórców liryki wokalnej, stosował czasem celowo pewne rozbieżności, przybliżając w ten sposób odbiorcom klimat śpiewów popularnych i ludowych3. 1 O periodyzacji polskiej pieśni w okresie romantyzmu zob. M. Tomaszewski Oblicze i losy pieśni polskiej 1795–1918, w: Muzyka polska w okresie zaborów, red. K. Bilica, Warszawa 1997, s. 13–14. 2 Uwagi o opracowaniach tekstów tych autorów przez innych kompozytorów zob. D. Idaszak Twórczość kompozytorska… (DWOK T. 68), s. XV. 3 O wykorzystywaniu specyfiki polskiej prozodii w kompozycjach polskich tego okresu zob. K. Bilica Melos polski u Chopina, w: Muzyka polska w okresie zaborów…, s. 67–93. 145 �Nie sposób dziś zarzucić znawcy polskiej pieśni ludowej nieumiejętność obchodzenia się z prozodią polskiego języka w trakcie aktu kreacji dzieła muzycznego. Kilkukrotnie nawet przepisywane szkice tych samych pieśni różnią się przede wszystkim poszukiwaniem szczegółów opracowania muzycznego, autokorekty te nie dotyczą przyporządkowania słów poezji do fraz melodycznych. Te dyskusyjne tezy o braku umiejętności łączenia wybranych przez siebie tekstów poetyckich z własną, koncypowaną muzyką nie są wystarczająco uzasadnione, podobnie jak tezy o wykorzystywaniu „autentycznej ludowości” 1. W kompozytorskim opracowaniu pieśni Kolbergowskich widoczne są trzy zasadnicze wątki stylistyczne. Pierwszy związany jest ze wspomnianym już kręgiem niemieckiej pieśni wczesnoromantycznej. Znane ówcześnie i będące w powszechnym odbiorze cykle pieśniowe Carla Loewego czy liryka wokalna Webera odcisnęły pewne piętno na utworach Kolberga, widoczne przede wszystkim w dążeniu do strukturalnego porządku i harmonijnej budowy, co było również konsekwencją wykorzystania środków związanych z muzyką późnego klasycyzmu. Kolejny element znany z kompozycji mistrzów niemieckiej liryki to istotna rola akompaniamentu fortepianowego, który u Kolberga jest w kilku pieśniach bardziej nawet urozmaicony niż w pieśniach chopinowskich. Ważna jest także rola rozwiniętej, choć niestroniącej od chłodnego akademizmu harmoniki, która kształtuje emocjonalność przebiegu na równi z melodyką i tekstem poetyckim2. Drugim znamieniem stylistycznym, dotyczącym w tym przypadku przede wszystkim partii wokalnych, jest stosowanie formuł melodycznych znanych z włoskich oper bel canto. Fragmenty takie spotkać można zwłaszcza w zakończeniach fraz. Włoski typ melodyki nierzadko łączy kompozytor z akompaniamentem „harfowym” opartym na rozłożonych akordach. Ten typ stylistyczny ujawnia się również w utworach o marszowych rytmach, gdzie poprzez spowolnienie tempa uzyskany został charakter cavatiny operowej, ozdobionej jeszcze typowym włoskim zdobnictwem w partii wokalnej3. 1 Por. D. Idaszak Twórczość kompozytorska… (DWOK T. 68), s. XIV. Zob. O. Kolberg Talizman i Rojenia wiosenne, w: tegoż Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 3–4 oraz tamże, s. 16–18. 3 Zob. O. Kolberg Śpiew poety, Do dziewczyny i On zginął, w: tegoż Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), odpowiednio s. 21–23, s. 27 oraz s. 75–76. 2 146 �Trzecim, najważniejszym światem inspiracji muzycznych Kolberga jest krąg muzyki polskiej okresu późnego klasycyzmu i współczesnych kompozytorowi muzyków. Pomimo niezwykłego, udowodnionego wielokrotnie uwielbienia, jakim Kolberg darzył twórczość Chopina, w pieśniach Kolbergowskich nie ma jasnych nawiązań do znanej przecież wówczas i wykonywanej powszechnie chopinowskiej liryki wokalnej. Bez wątpienia jednak podobnie jak Chopin, także Kolberg jako twórca pieśni wyrósł na muzyce Elsnera, Kurpińskiego, ale też na tradycji polskiej opery ludowej (Maciej Kamieński, Jan Stefani) oraz na całej tradycji polskiej muzyki ludowej i popularnej. Z tej inspiracji powstały pieśni o charakterze dumki, ujęte w metra parzyste i w wolnych tempach, o prostej budowie i częstych powtórzeniach motywów1. W tym typie mieści się także stosowanie polskiego stylu „ludowego”, uzyskiwanego przez maksymalne uproszczenie akompaniamentu i partii wokalnej. Widoczne jest to najwyraźniej w pieśni Kukułeczko moja siwa2. Przejawem tej tradycji jest również, spotykane niekiedy w pieśniach Kolbergowskich, nasycenie kompozycji rytmiką tańców polskich, w szczególności mazurka, poloneza i krakowiaka. O ile taneczność synkopowanej rytmiki krakowiaka jest zawsze uchwytna i zaznaczona dodatkowo tytułem pieśni, o tyle rytmy mazurkowe są czasem ukryte w pieśniach o wolniejszym tempie, gdzie taneczność nie jest głównym celem przekazu. Rytmy mazurowe dodają wówczas narodowy rys. Analogiczną funkcję pełnią również rytmy polonezowe, niejednokrotnie jeszcze głębiej ukryte w strukturze pieśni3. Pieśni Kolberga należą do chętniej wykonywanych jego kompozycji. Z pewnością utworów tych nie można postawić na równi z muzyką mistrzów niemieckich. Przy dokładniejszym zapoznaniu się z nimi widać jednak staranność opracowania kompozytorskiego, rozwinięte rzemiosło w kształtowaniu partii akompaniamentu fortepianowego oraz swobodę w doborze środków przy budowaniu partii wokalnych. Szerokie wykorzystanie wczesnoromantycznych środków muzycznych jest tu świadectwem wyrobionej erudycji Kolberga. Przy dokładniejszej analizie widać także wyraźnie kręgi jego inspiracji. Zauważyć też można, że brak w tych utworach 1 –50. Np. Dumka, zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 47– 2 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s 107–108. Zob. O. Kolberg Pod twym okienkiem (I), Młodo zaswatana, Krakowiak, Jaskółka (III) i Kochanka do gwiazdy w: tegoż Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), odpowiednio s. 7, 13–15, 46, 62–63 i 68–70. 3 147 �rysu indywidualnego, jest to jednak cecha całej twórczości Kolberga. W miniaturach pieśniowych, ze względu na ich niewielką formę, ta niejednolitość stylistyczna jest szczególnie wyrazista. Wykorzystywanie doświadczeń innych kompozytorów w budowaniu dzieła muzycznego jest jedną z częstych cech kompozycji romantycznych, jednak Kolbergowi najwyraźniej zabrakło czasu na dopracowanie indywidualnego sposobu korzystania z tych elementów. Stąd też niektóre pieśni trzeba określić jako utwory konwencjonalne i akademickie, gdzie często ciekawe, oryginalne myśli muzyczne zestawiane są z elementami płytszymi pod względem wyrazu. Ujawnia się tu „nieromantyczna” osobowość Kolberga, który w kompozycji pozostał wierny ograniczeniom późnego klasycyzmu muzycznego. Pieśni chóralne Osobnego omówienia wymagają dwie kompozycje chóralne Kolberga1. Pierwsza, zatytułowana Do smutnego przyjaciela, ze słowami Stefana Witwickiego, przeznaczona na czterogłosowy męski chór a cappella (TTBB), jest dziełem nieskomplikowanym strukturalnie. Ten typ kształtowania struktury muzycznej znany jest przede wszystkim z pieśni chóralnych kompozytorów niemieckich. W kompozycji dominuje najlepiej rozumiana prostota. Cały tekst tej zwrotkowej pieśni został potraktowany deklamacyjnie, z wyraźną dominacją melodyczną najwyższego głosu. W utworze nie ma żadnych nawiązań do muzyki ludowej, a jego struktura harmoniczna – z opóźnieniami, zmiękczającymi całość alteracjami i dyskretną chromatyką – zasługuje na wysoka ocenę. Podobne cechy posiada ośmiogłosowy Psalm 85 „Nakłoń ucha Twego, Panie”, choć charakteryzuje się on znacznie bardziej rozwiniętą fakturą i znakomicie przemyślanym akompaniamentem fortepianowym. Kolberg skorzystał tutaj z tłumaczenia autorstwa Franciszka Karpińskiego2. Pokutny tekst otrzymał opracowanie muzyczne w trzyczęściowej formie ABA’. 1 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 127–129 O proweniencji tekstu w tym utworze zob. A. Nawrocka-Wysocka Oskar Kolberg a tradycje polskich ewangelików – twórczość, krytyka, dokumentacja, w: Oskar Kolberg – Polak z wyboru, seminarium, zeszyt z materiałami z sesji popularno-naukowej wydany w roku Kolberga staraniem parafii ewangelicko-augsburskiej Świętej Trójcy w Warszawie, red. E. Kobierska-Maciuszko [Warszawa 2014], s. 17. 2 148 �Części skrajne to deklamacyjne partie ośmiogłosowe o nasyconej harmonice, w części pierwszej rozpisane z rozmachem w barokowej formie dialogowanej między głosami męskimi i żeńskimi. Afektowane pauzy między wersami potęgują klimat powagi i smutku1. Część środkowa miała być prawdopodobnie przeznaczona na głosy solowe2, wskazuje na to wyodrębnienie klasycznego czterogłosu, z rozpisaniem partii poszczególnych głosów na ustępy solowe i duety i połączeniem ich przed repryzą części pierwszej w pełen czterogłos3. Także zastosowany tu kantylenowy typ melodyki sugeruje obsadę solową tego fragmentu. Epizod środkowy przynosi zmianę klimatu, akcentowaną zarówno zmianą trybu z e-moll na E-dur, jak i poprzez ascendentalnie zakreśloną frazę oraz progresję harmoniczną z wyraźnym dążeniem do kulminacji i z dynamicznie podkreśloną partią akompaniamentu. Cały ten fragment ma wyraźnie włoski kształt, przywodzący na myśl ensemble z oper bel canto4. Poważny charakter kompozycji i jej patetyczne nacechowanie przypomina nieco żałobne utwory Cherubiniego, tym bardziej że w środkowej fazie dzieła widać wyraźną inspirację muzyką operową w sposobie budowania frazy melodycznej, a części skrajne zdominowane są przez deklamacyjną retorykę, sugestywnie oddającą pokutny nastrój tekstu. Jest to jedna z najciekawszych kompozycji Kolberga, z wyraziście nakreśloną formą i o poważnej wymowie emocjonalnej, z przemyślanym planem harmonicznym i atrakcyjną pod względem melodycznym częścią środkową. Forma utworu i jego rozmach obsadowy oraz nasycenie faktury w akompaniamencie mogą wskazywać na to, że Kolberg planował zorkiestrowanie tego dzieła. Jest to jedyna zachowana kompozycja religijna Oskara Kolberga, trudno dziś jednak stwierdzić, czy utwór ten powstał na jakąś szczególną okazję. Trudno też zaakceptować sugestię, że była to kompozycja towarzyska, o charakterze Tafelmusik5. Przeczy takiej tezie zarówno rozbudowana obsada wokalna i wyodrębnienie partii solowych wymagających głosów operowych o dużych umiejętnościach wykonawczych, jak i dość mroczny jak na utwory 1 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 110. Zasada dialogowania między głosami męskimi i żeńskimi jest tu zastosowana równie konsekwentnie jak w części pierwszej psalmu, zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 112–121. 3 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 118. 4 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 116–117. 5 Por. D. Idaszak Twórczość kompozytorska… (DWOK T. 68), s. XVI. 2 149 �Kolberga klimat opracowania muzycznego. Jest prawdopodobne, że psalm ten powstał z myślą o wykonaniu w kościele protestanckim, na co wskazuje użycie wersji tekstu w języku polskim. Aktywne związki Kolberga z ewangelicką parafią Świętej Trójcy w Warszawie wydają się najbardziej prawdopodobnym źródłem inspiracji dla powstania tego utworu1. Król pasterzy i inne utwory sceniczne Zainteresowanie Kolberga formami scenicznymi miało swój początek już w okresie nauki kompozycji i teorii muzyki. Wykonywane w tym czasie transkrypcje fortepianowe arii i uwertur operowych z pewnością kierowały jego uwagę w stronę dzieł przeznaczonych do wykonania w teatrze. Zainteresowaniu temu sprzyjał znaczący rozwój warszawskiego teatru operowego za czasów dyrekcji Karola Kurpińskiego. W tym okresie, aż do lat czterdziestych, publiczność warszawska miała możliwość zapoznania się z prawdziwie europejskim repertuarem operowym. Pomimo represji po powstaniu listopadowym opera warszawska działała nadal, choć tematyka przedstawień podlegała ścisłej cenzurze, a działalność tej instytucji znajdowała się pod całkowitą kontrolą władz rosyjskich. Z pewnością rodzina Kolbergów uczestnicząc w życiu kulturalnym miasta, korzystała także z bogatej oferty repertuarowej teatru. Młody Kolberg dorastał przy tym w środowisku, które aktywnie kreowało życie muzyczne Warszawy pierwszej połowy XIX wieku. Wśród dzieł prezentowanych wówczas w Warszawie przeważał repertuar włoski, francuski i niemiecki2. 1 Zob. A. Nawrocka-Wysocka Oskar Kolberg a tradycje polskich ewangelików…, s. 17–19. Wiele oper po premierze doczekało się jedynie kilku przedstawień, jednak niektóre tytuły zyskiwały popularność i utrzymywały się dłużej w repertuarze teatru warszawskiego. W sumie publiczność warszawska mogła poznać szeroki repertuar europejski, w tym opery Mozarta (Don Giovanni, Czarodziejski flet), Rossiniego (Tankred, Turek we Włoszech, Sroka złodziejka, Cyrulik sewilski, Włoszka w Algierze, Kopciuszek, Hrabia Ory, Otello), Elsnera (Król Łokietek czyli Wiśliczanki) oraz Kurpińskiego (Pałac Lucypera, Szarlatan, Jadwiga, Nowe Krakowiaki, Czaromysł, Leśniczy w Puszczy Kozienieckiej, Cecylia Piaseczyńska). W późniejszych latach, za dyrekcji Kurpińskiego, na scenie pojawiły się również dzieła Aubera (Niema z Portici, Fra Diavolo), Halévy’ego, Herolda, Paera, Boieldieu, Damsego (Chłop milionowy), Webera (Wolny strzelec), Meyerbeera (Robert Diabeł), Donizettiego (Napój miłosny) i Belliniego (Lunatyczka). Por. A. Lisowska Karol Kurpiński jako pisarz, działacz i organizator muzyczny w Warszawie, w: Szkice o kulturze muzycznej XIX wieku, T. II, red. Z. Chechlińska, Warszawa 1973, s. 199–213. 2 150 �Omawiane już zeszyty do studiów muzycznych wskazują na pewne wątki repertuarowe, nazwiska kompozytorów i tytuły dzieł operowych, które znane były Kolbergowi. Dodatkową wskazówką, dzięki której poznajemy upodobania Kolberga w sferze sztuki operowej, są jego artykuły i pisma muzyczne. Noty biograficzne przygotowane przez niego dla potrzeb Encyklopedii Orgelbranda pokazują szeroką wiedzę oraz zawierają czasem jasne deklaracje estetyczne autora1. Z tekstów tych wyłania się wiedza Kolberga o dziełach, które mogły być dla niego inspiracją w pracy nad własnymi kompozycjami – dotyczy to w szczególności utworów dramatycznych. Chociaż sam Kolberg podążał konsekwentnie drogą wyznaczoną przez kompozytorów pierwszych polskich oper (Jan Stefani, Maciej Kamieński), to z napisanych przez niego haseł dotyczących najwybitniejszych muzyków europejskich wynika, że twórczość operowa wielu autorów włoskich, francuskich czy niemieckich była mu bardzo dobrze znana. Z tekstów przygotowanych do Encyklopedii wnioskować można o wielkiej erudycji Kolberga oraz o perspektywicznym spojrzeniu przez niego na historię muzyki. Głównym jednakże źródłem jego poglądów odnośnie do muzyki scenicznej było przywiązanie do stworzonej przez Bogusławskiego, patriotycznej i „ludowej” wizji polskiego teatru narodowego. Kontynuację i twórcze rozwinięcie znanego z dzieł Bogusławskiego sposobu kreowania i kształtowania opery polskiej Kolberg upatrywał w działalności Stanisława Moniuszki: 1 Zwracają uwagę zamieszczone tam noty o kompozytorach operowych, dające wyobrażenie o poziomie erudycji muzycznej Kolberga. Autor nie stroni w nich od żywych, nierzadko ostrych, lecz inteligentnych ocen estetycznych na temat kompozytorskich dokonań najwybitniejszych współczesnych mu oraz dawniejszych kompozytorów. Zob. na przykład hasła z Encyklopedii Orgelbranda, przedrukowane w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62): Dobrzyński (s. 396–400), Elsner (s. 400–404), Kurpiński (s. 421–425), Moniuszko (s. 434–439), Stefani (s. 450–451) oraz Halévy (s. 181–183), Herold (s. 183–184), Gluck (s. 244–248), Graun (s. 248–249), Haendel (s. 250–251), Hasse (s. 254–255), Marschner (s. 173–275), Meyerbeer (s. 278–282), Mozart (s. 282–287), Spohr (s. 300–301), Weber (s. 306–309), Lully (s. 186–188), Gounod (s. 179–180), obszerny i krytyczny artykuł o Berliozie (s. 164–167), bardzo rozbudowany i jednocześnie obiektywny artykuł o Auberze (s. 156–163), entuzjastyczna w tonie nota o Rossinim (s. 128–131), podobna o Donizettim (s. 107–109), pochlebny tekst o Cherubinim (s. 104–106) i Bellinim (s. 97–99), krytyczny tekst o Verdim (s. 135–137) i napisana z nieskrywanym podziwem nota o Wagnerze (s. 304–305). Z tekstów o kompozytorach „nieoperowych” zwraca uwagę pełna ciepła i osobistej fascynacji, rozbudowana nota o Mendelssohnie (s. 275– –278), o rodzinie Bachów (s. 224–230), Beethovenie (s. 230–234), Haydnie (s. 257–261), krytyczny tekst o Schubercie (s. 296–297) i entuzjastyczny o Schumannie (s. 297–299). 151 �Dzieła te, jak w ogóle wszystkie pomysły tego kompozytora, cechuje prostota bynajmniej nie wyłączająca namiętności ni zapału, obok opracowania bogatego szczegółów, zawsze siłę i głębokość, a gdzie potrzeba, szumność i rubaszność im nadającego. Przymioty te składają się na całość udatną, skończoną, a przesiąknięte melodią i harmonią swojską, działają wybitnie na umysł i serce każdego myślącego i czującego człowieka1. Uzasadniał także potrzebę inspirowania się przez kompozytorów tradycją własnego kraju i powiązaniem twórczości z lokalną problematyką społeczną: Artysta krajowy, zapatrując się na otaczającą go społeczność i naturę, w duszy swej ze zbiorowych jej uczuć i obrazów snuje i tworzy ideały, którym wierny pozostać winien pod karą utraty samodzielności, a stąd i miłości w narodzie2. Szczególnie ważny dla zrozumienia idei, którą Kolberg jako twórca operowy starał się w swoich kompozycjach zrealizować, jest artykuł Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i górale” 3. Opublikowany został w „Ruchu Muzycznym” w 1858 roku, a czas publikacji tego artykułu wyraźnie zbieżny jest z rokiem teatralnej premiery opery Kolberga Król pasterzy. Z postawy Kolberga jako historyka muzyki i teoretyka wynika jasno, że za wartościowe dla rozwoju kultury muzycznej Polski pod zaborami uznał te postawy twórcze, które w sposób kreatywny i jednocześnie szeroki akceptowały korzystanie z polskiej tradycji muzycznej oraz z kultury muzycznej wsi. W pewnym stopniu swoje opery uważał prawdopodobnie za kontynuację idei Wojciecha Bogusławskiego, korzystając z doświadczeń kompozytorskich Jana Stefaniego, Józefa Elsnera, Karola Kurpińskiego i po części samego Stanisława Moniuszki, starał się włączyć w nurt „opery narodowej”. Już na początku lat pięćdziesiątych XIX wieku, kiedy to komponował Króla pasterzy, mógł poszczycić się wnikliwą znajomością polskiej muzyki ludowej, wynikającą z wieloletniej już wówczas praktyki zbierackiej. Zgromadzone przez niego w tym czasie pieśni (teksty i melodie) nie tylko stały się podstawą jego działalności 1 O. Kolberg Moniuszko Stanisław, w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 438, pierwodruk w Encyklopedii powszechnej Orgelbranda, T. 18, Warszawa 1864. 2 Tamże, s. 439. 3 „Ruch Muzyczny” 1858, nr 46, s. 361–363, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 546–554. 152 �wydawniczej jako etnografa muzycznego, ale także bezpośrednio wpłynęły na jego zainteresowania kompozytorskie. Można przypuszczać, że wyrażona przez niego chęć „oznaczenia charakteru muzyki słowiańskiej” 1 odnosiła się na początku jego działalności również do działań kompozytorskich. Być może sam Kolberg liczył na to, że jednym ze sposobów praktycznego wykorzystania publikowanych przez niego zbiorów melodii może być inspirowanie folklorem muzycznym działań kompozytorskich (w tym jego własnych). Mając zatem na początku lat pięćdziesiątych na swoim koncie pokaźny zasób dokumentacji folkloru ziem polskich, czuł się dobrze przygotowany do stworzenia pewnego rozwinięcia Krakowiaków i Górali Stefaniego i późniejszej kontynuacji „narodowej opery” Kurpińskiego. Na początku lat 50. XIX wieku Kolberg nie porzucił jeszcze myśli o komponowaniu. Twórczość kompozytorska i aktywność muzyczna były przez niego wtenczas spostrzegane jako równoległe drogi rozwoju. Dopiero z biegiem lat ta kompozytorska pasja Kolberga stopniowo ustawała na rzecz pochłaniającej go działalności zbierackiej, etnograficznej, pisarskiej i edytorskiej. Libretto Króla pasterzy zostało przygotowane przez Teofila Lenartowicza na podstawie sielanki Feliksa L. Jaskólskiego Pasterze na Bachorzy2. Opera została ujęta w siedem obrazów i poprzedzona introdukcją orkiestrową, zaś w ramach obrazów można wyróżnić arie, duety, niewiele recytatywów. Tekst zaczął powstawać już w 1848 roku, jednak ze względu na zagrożenie aresztowaniem Lenartowicz musiał w tym roku opuścić Warszawę. Być może już od tego momentu trwały także prace Kolberga nad planowaną operą. Ostatecznie za oficjalną datę powstania Króla pasterzy przyjmuje się rok 1853. Szkice zachowane w archiwum Kolbergowskim w tece 51 powstały być może jeszcze przed rokiem premiery „salonowej” tego utworu3. Faktem bezspornym jest, że jakaś wstępna wersja tego dzie1 A.J.S. [Antoni Józef Szabrański] Zbiory pieśni ludu z r. 1840, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 1, s. 163. 2 F.L.J. [F.L. Jaskólski] Pasterze na Bachorzy. Sielanki kujawskie, Warszawa 1827, reedycja w opracowaniu B. Burdzieja, Włocławek 2005. 3 W Archiwum PTL we Wrocławiu, w tece 51, sygn. 1358, zachowały się szkice do kilku fragmentów Króla pasterzy. Na k. 167 zachowało się arioso Wojtka ze sceny II, na k. 181 wstępna wersja recytatywu Sołtysa ze sceny II i arioso Wojtka, na tej samej karcie oraz na k. 182 widnieje chóralna partia z poloneza oraz niewykorzystane później epizody instrumentalne dla sceny V, na k. 199 i 200 znajdują się niewykorzystane ostatecznie dwie różniące się od siebie wersje wstępu orkiestrowego do opery, na k. 201 jeszcze kilka taktów 153 �ła (wraz z fragmentami opery Scena w karczmie czyli Powrót Janka, obie najpewniej z akompaniamentem fortepianowym samego kompozytora) została zaprezentowana w 1853 roku w warszawskim salonie Faustyna Żylińskiego1. Świadectwem tego wykonania jest nota zamieszczona przez Karola Kucza w Pamiętnikach miasta Warszawy z 1853 roku: Co zaś do prywatnych tego rodzaju wieczorów, jednym z znaczniejszych był wieczór w domu znanego muzyka p. Żylińskiego, gdzie zebrani Amatorowie i Amatorki wykonali pod przewodnictwem p. Kolberga dwie opery własnego jego utworu, to jest Król pasterzy i Powrót Janka. Z tych pierwsza na samych ludowych motywach oparta odznacza się nadzwyczajną melodią i znaczną liczbą wzniosłych ustępów i godną byłaby publicznego przedstawienia2. Nie są znane żadne szczegóły tego wykonania, nie wiadomo także, na podstawie jakich materiałów muzycznych przedstawienie to zostało przygotowane. Warto tu wspomnieć, że jako autora libretta podaje się konsekwentnie Teofila Lenartowicza, jednak słowa Kolberga wskazują na nieco bardziej skomplikowany proces powstawania nieukończonego ostatecznie przez librecistę tekstu 3. Pomimo genetycznej niejednolitości tekstu, tej introdukcji, przy czym najpierw zanotowane są one jako wersja fortepianowa, niżej natomiast widnieje próba rozpisania ich w formie partytury na kilka niezidentyfikowanych instrumentów. 1 Faustyn Żyliński (1796–1867), śpiewak, dyrygent, pedagog i kompozytor. Jako tenor występował w operach wystawianych w operze warszawskiej, prowadził w Warszawie salon muzyczny. Jest prawdopodobne, że w salonowej prezentacji opery Król pasterzy z roku 1853 śpiewał rolę Wojtka. Zob. O. Kolberg Żyliński Faustyn, w: Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. 209; zob. także B. Chmara-Żaczkiewicz Faustyn Żyliński, hasło w: Encyklopedia muzyczna PWM, T. W-Ż, pod. red. E. Dziębowskiej, Kraków 2012. 2 K. Kucz Pamiętniki miasta Warszawy z roku 1853, T. I, Warszawa 1854, s. 235. Kucz wymienia tytuł Powrót Janka, pełny tytuł brzmiał Scena w karczmie czyli Powrót Janka, zob. też informacje o tym utworze Kolberga w: A. Skrukwa Życie Oskara Kolberga w Warszawie, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 101–103. 3 Przedstawienie salonowe z 1853 roku nie było wynikiem jakiejś spontanicznej inicjatywy, a zaplanowane zostało przez Kolberga i jego warszawskich przyjaciół z pewnym wyprzedzeniem. W liście do Józefa Sikorskiego Kolberg wspomina bowiem o nieukończeniu pracy nad librettem przez Lenartowicza i kłopotach związanych z powstawaniem dalszej części tekstu: „Tymczasem, pragnąc jako tako mieć wykończonym ten obrazek dla przedstawienia go w salonie znajomego mi, zacnego obywatela, uprosiłem parę osób zajmujących się pracami literackimi o napisanie reszty, czego chętnie dopełnili”. Zob. niedatowany brulion listu do J. Sikorskiego Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (DWOK T. 66), s. 682. Kolberg podał tam mylnie, że Lenartowicz wyjechał z Warszawy w roku 1849 zamiast 1848. 154 �ze względu na prostotę tematu i niewielkie komplikacje dramaturgiczne, w ostatecznej wersji nie odczuwa się w nim udziału kilku autorów. Być może zachowany w tece 51 Miscellanea czystopis wersji fortepianowej Sceny w karczmie jest śladem wykonania tego utworu scenicznego w salonie F. Żylińskiego. Natomiast nie zachowała się żadna sporządzona własnoręcznie przez autora rękopiśmienna wersja fortepianowa Króla pasterzy, która mogła służyć jako podstawa interpretacji koncertowej w roku 18531. Wyciąg fortepianowy tego utworu został wydany drukiem2 w ośmiu zeszytach w latach 1859-1860 prawdopodobnie przy okazji przygotowywania inscenizacji tej opery w teatrze warszawskim. Można domniemywać, iż ta starannie opracowana, drukowana wersja na fortepian i głosy wokalne jest powieleniem pierwszej, wykonanej w 1853 roku kompozycji. Partytura orkiestrowa, sporządzona przez Kolberga własnoręcznie, zachowała się w zbiorach Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. Rękopis ten jawi się obecnie jako dokument wyjątkowy, jest to bowiem jedyne znane dziś samodzielnie zorkiestrowane dzieło Kolberga. Ostateczna wersja partytury została przez niego prawdopodobnie zakończona w roku 1858. Na ten rok wskazują dwie noty zamieszczone na karcie tytułowej. Pierwsza z nich to wyrażona po francusku opinia dyrektora opery warszawskiej, Giovanniego Lodovico Quatriniego3, w której przewiduje on sukces sceniczny w razie wykonania tego dzieła. Kolejna adnotacja została wpisana przez Stanisława Moniuszkę4, który od 1858 roku, jako odpowie1 W zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie znajduje się odpis wyciągu fortepianowego sporządzony przez kopistę o nazwisku Filipow. Kopia ta pochodzi z roku 1938. Jak już wspomniano, nie zachował się jednak rękopis Kolberga, dlatego nie wiadomo dokładnie, jaka wersja została przepisana w tym manuskrypcie. Zob. W. Bogdany-Popielowa Rękopisy muzyczne drugiej połowy XIX wieku ze zbiorów Biblioteki Narodowej, Warszawa 2002, s. 75, nr 157 i 157a. 2 Opis postaci wydawniczej tej publikacji zob. D. Idaszak, Twórczość kompozytorska… (DWOK T. 68), s. XX. 3 Giovanni Lodovico Quattrini (1822–1898), włoski dyrygent i pedagog, w 1843 przybył do Warszawy, gdzie w latach 1853–1874 piastował stanowisko pierwszego dyrygenta Warszawskich Teatrów Rządowych, od 1858 roku dzielił tę funkcję ze Stanisławem Moniuszką, z którym był zaprzyjaźniony i którego opery wystawiał bardzo starannie. Zob. B. Chmara-Żaczkiewicz Quatrini Jan Ludwik, hasło w: Encyklopedia muzyczna PWM, T. Pe-R, pod red. E. Dziębowskiej, Kraków 2004. 4 Kolberg znał Moniuszkę już od lat czterdziestych XIX wieku. W zachowanych do dziś listach Moniuszki skierowanych do Józefa Sikorskiego nadawca wielokrotnie prosi o przekazywanie 155 �dzialny za przygotowywanie oper polskich, dzielił obowiązki dyrygenckie z Quatrinim: Potwierdzam zdanie W[wielmożnego] Pana Dyrektora Quattrini. Stanisław Moniuszko Nieznana osoba wpisała także dodatkową notę: JWy Generał polecić raczył wobec Dyrektora i artystów opery spróbować niniejszą partyturę i podać projekt do rozdania ról w razie pozytywnej opinii1. Pierwsza prezentacja sceniczna Króla pasterzy na deskach opery warszawskiej miała miejsce 3 marca 1859 roku2. Partytura, pomimo bardzo przejrzystej, czystopiśmiennej formy, wskazuje na intensywną pracę, której świadectwem są znaczne ilości poprawek, a czasem nawet daleko idące korekty, włącznie z wykreślaniem pewnych fragmentów oraz dopisywaniem alternatywnych wersji. Niektóre korekty miały prawdopodobnie na celu zmniejszenie wolumenu, dotyczy to chociażby wykreślania partii puzonów lub ograniczania partii fletów w wysokich rejestrach. Część tych poprawek pochodzi od Kolberga i wpisana została jego ręką, wiele jednak naniesionych zostało przez nieznane osoby w nieznanym czasie. Operę Kolberga prezentowano później kilkakrotnie i trudno dziś zidentyfikować, kto i kiedy te niejednokrotnie znaczące korekty wprowadził. Alternatywne wersje wpisane przez Kolberga mogły powstać podczas przygotowywania pierwszego przedstawienia. Korekty te mogły być opracowywane przy współudziale Stanisława Moniuszki, a może nawet wprowadzane w odpowiedzi na jego bezpośrednie sugestie. Do dziś zachował się bilet przesłany Kolbergowi przez Moniuszkę o wymownej treści: pozdrowień dla Kolberga, zob. S. Moniuszko Listy zebrane, przygotował do druku W. Rudziński przy współpracy M. Stokowskiej, Kraków 1969. 1 Notatkę tę cytuje D. Idaszak w komentarzu rewizyjnym, zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 627. 2 O recepcji opery i kolejnych jej wykonaniach oraz o wykonawcach zob.: D. Idaszak Twórczość kompozytorska… (DWOK T. 68), s. XXII–XXV oraz 626–645. Józef Sikorski jako datę premiery scenicznej podaje w swojej recenzji w „Ruchu Muzycznym”: „2 b.m. [marca] 1859”, zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 660. 156 �Mój zacny Oskarze! Potrzebuję mego Flisa. Twój najżyczliwszy Stanisław Moniuszko1. Ta krótka nota wskazuje na to, że Kolberg starał się przygotować do zorkiestrowania Króla pasterzy poprzez przestudiowanie dzieła Moniuszki. Trudno dziś wskazać, czy jakieś fragmenty Flisa zaważyły bezpośrednio na partyturze Kolberga. Możliwe, że pierwsze takty introdukcji, wyraźnie obrazujące wschód słońca i poranek, mogły być inspirowane sielankowym klimatem wstępnego fragmentu uwertury do Flisa2. Spoglądając dzisiaj obiektywnie na pracę Kolberga-orkiestratora, zauważyć można w partyturze Króla pasterzy wyraźne przywiązanie do brzmienia znanego mu z dzieł kompozytorów okresu klasycyzmu, a zatem do wiodącej roli instrumentów smyczkowych. Odnotować można również nieśmiałe dysponowanie instrumentami dętymi drewnianymi oraz blaszanymi, co stało się bezpośrednim powodem ostrych w tonie uwag Maurycego Karasowskiego3. W swoim opracowaniu orkiestrowym Kolberg podążał drogą wyznaczoną przez kompozytorów epoki klasycyzmu, jednakże w kilku miejscach swojej partytury wykazał się niekonwencjonalną pomysłowością. Standardowym rozwiązaniem instrumentacyjnym stosowanym przez Kolberga było włączenie do opery wielkiego bębna, czyneli i trójkąta, czyli tzw. „perkusji tureckiej” 4, szczególnie subtelnie użytej 1 Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (DWOK T. 64), s. 88. Samą operę Kolberg w sposób dość skrótowy wspomniał w cytowanym już tutaj biograficznym haśle o Moniuszce napisanym dla Encyklopedii Orgelbranda: „[…] jest to obrazek ludowy warszawski, zręczną, choć zbyt może poważną odziany muzyką”. Zob. O. Kolberg Moniuszko Stanisław…, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 434–439. 3 Maurycy Karasowski (1823–1892), muzyk i publicysta muzyczny, był wiolonczelistą w operze warszawskiej, a od roku 1854 działał jako krytyk muzyczny. Po scenicznej premierze Króla pasterzy w 1859 roku opublikował w „Kronice Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” bardzo krytyczną recenzję, w której wykazywał znaczące jego zdaniem wady opery Kolberga, zwłaszcza w zakresie instrumentacji. Zob. M.K. [M. Karasowski] Koncerta – Król pasterzy – Małżeństwo przy latarniach, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81, s. 3–4, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK, T. 68), aneks, s. 663. Podobnie krytyczną recenzję napisał wówczas Aleksander Rożniecki, zob. tamże, s. 664. 4 Perkusja turecka, a w zasadzie janczarska, od czasów Uprowadzenia z seraju Mozarta używana była zwyczajowo dla odmalowania klimatu dźwiękowego światów pozaeuropejskich, zwłaszcza kojarzonych z kulturą turecką, arabską, perską itd. Od początku XIX wieku instrumenty te na stałe weszły do użytku orkiestrowego, zwłaszcza w operach, gdzie jednak 2 157 �w arii Maciusia Ciemięgi, gdzie intensyfikuje ona komiczny wydźwięk tego fragmentu1. Interesującym brzmieniem charakteryzują się również chóry „ludowe”, w których stosuje Kolberg klasyczne sposoby przywoływania klimatów sielankowych w postaci burdonów, a poprzez zdwojenia oktawowe w instrumentach dętych drewnianych uzyskuje charakterystycznie ostro zarysowane, jasne, a nawet piskliwe brzmienie, co wzmaga jeszcze rustykalny charakter krótkich motywów powtarzanych na wzór kujawiaków2. Pomysły takie należy uznać za udaną formę odmalowania klimatu dźwiękowego „wiejskiej” muzyki, który dla słuchacza i widza w operze, w sytuacji scenicznej, ma być czymś zupełnie innym niż typowe, symfoniczne brzmienie operowe. Zaskakujące jest też to, że w wielu fragmentach tutti Kolberg jako instrumentator radzi sobie lepiej niż w ustępach kameralnych. Dotyczy to szczególnie arii i duetów3, w których zwłaszcza instrumenty dęte drewniane nie wpływają korzystnie na wyrazistość brzmienia, zaciemniając czasem melodykę partii wokalnych4. Partytura Króla pasterzy została przez Kolberga napisana na skład charakterystyczny dla możliwości zespołu opery warszawskiej z połowy XIX wieku. Z pewnością warunkiem przedstawienia tego utworu na wielkiej scenie operowej było rozpisanie fortepianowej wersji na pełen skład orkiestrowy, co nie oznacza, że wersja fortepianowa Kolbergowskiej opery nie dawała możliwość zadysponowania materiału muzycznego w sposób efektowny. Dla obiektywnej oceny tej najczęściej służyły wzmocnieniu tutti orkiestrowego. Użycie ich w dynamice piano bywało rzadsze i świadczyło o oryginalnym spojrzeniu na ich walory brzmieniowe. 1 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 278–291. 2 Tamże, s. 228–230. 3 Do mniej udanych fragmentów zaliczyć należy duet Maciusia i Sołtysa poprzedzający poloneza w scenie piątej. Skupienie instrumentów o ciemnej barwie i niskim rejestrze z dwoma głosami męskimi sprawia, że partie wokalne są nieco przesłonięte. Za udane instrumentacyjnie fragmenty z głosami solowymi, obok znakomitej, przesyconej humorystycznymi epizodami arii Maciusia Ciemięgi, trzeba uznać duet Wojtka i Rózi ze sceny pierwszej, arię Rózi z ruchliwą partią klarnetu oraz cavatinę Wojtka z finału opery, gdzie widać prostotę i celność koncepcji brzmieniowej: lekki akompaniament smyczków wspomagają instrumenty dęte podkreślające przebieg harmoniczny. 4 Innym problemem wykonawczym może stać się, szczególnie kłopotliwe dla śpiewaków, eksponowanie przez Kolberga niskich rejestrów w partiach solistów przy jednoczesnym nagromadzeniu masywnego brzmienia orkiestrowego. Epizody takie można niejednokrotnie znaleźć w Kolbergowskiej partyturze. Mogą one powodować obniżenie komfortu wykonawczego solistów oraz chórzystów. 158 �partytury wskazane jest przypomnienie, iż jest ona jedyną znaną dziś pracą orkiestrową Kolberga. Jeżeli zatem uznamy Króla pasterzy za pierwszy zorkiestrowany przez niego utwór, z pewnością niedociągnięcia czy pewne nielogiczności tej partytury staną się całkowicie zrozumiałe1. W odniesieniu do samej treści muzycznej Króla pasterzy należy wskazać na zachowawczy styl tej kompozycji, w którym widać bezpośrednią fascynację muzyką z Krakowiaków i Górali Jana Stefaniego. Kolberg operuje prostymi motywami melodycznymi, często o rytmach mazurowych i polonezowych (chóry ze sceny pierwszej i z finału). W niektórych fragmentach, zwłaszcza przywołujących asocjacje miłosne, posługuje się melodyką przejętą z włoskich oper w stylu bel canto (Romans Rózi z cadenzą i cavatina Wojtka z finału)2. Ta cecha, dotkliwie skrytykowana przez współczesnych mu recenzentów, dzisiaj nie wydaje się już tak rażąca. Przejmowanie włoskich wzorców w konstrukcji przebiegu melodycznego dziś uznać można za całkowicie naturalne dla kompozytorów I połowy XIX wieku – może to być przecież z łatwością wskazane także w operach Moniuszki. Z pewnością „ludowe” chóry, jak wspomniano już wyżej, pomimo prostoty użytych przez kompozytora środków charakteryzują się często świeżością melodyczną, cechuje je także wyraźnie rozwijana motoryka, co dziś uznać można za sugestywną aluzją do wiejskiego muzykowania. Nie sposób także nie zauważyć świadomych najpewniej nawiązań melodycznych do Czarodziejskiego fletu Mozarta w niektórych fragmentach duetu Rózi i Wojtka. Zgodnie z uwagami dziewiętnastowiecznych krytyków trzeba przyznać, że najsłabiej prezentują się w operze Kolberga recytatywy, z jednym może wyjątkiem – rozpoczynającym finał opery solo sołtysa3. Fragment ten, mniej recyta1 Napisana zaraz po premierze i opublikowana przez J. Sikorskiego w numerze 10 „Ruchu Muzycznego” recenzja zawiera nieco bardziej pozytywne wnioski niż wspomniane wyżej krytyki Karasowskiego i Rożnieckiego. Sikorski szeroko omawia treść opery, dzieje jej powstania, w ocenie dzieła stara się wykazać jego niektóre walory, zwracając jednocześnie uwagę na słabą orkiestrację i brak rozwinięcia niektórych ciekawych dramaturgicznie fragmentów. Autor omawia również szerzej interpretację wykonawców pierwszego przedstawienia. Ogólna wymowa tej recenzji jest pozytywna i zachęcająca Kolberga dla dalszych prób kompozytorskich. Zob. J. Sikorski Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego napisany w 1-ym akcie przez T. L [T. Lenartowicza], muzyka O. Kolberga. Pierwsze przedstawienie d. 2 b.m., „Ruch Muzyczny” 1859, nr 10, s. 81–83, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), aneks, s. 660–662. 2 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 260 i 342. 3 Zob. tamże, s. 339. 159 �tywny a bardziej chorałowy, zinstrumentował Kolberg na instrumenty dęte drewniane (klarnety, fagoty) i blaszane (rogi i puzony), przez co przywołuje on skojarzenia z osiemnastowiecznym sposobem obrazowania „wyroczni” (w tym wypadku rolę tę pełni postać Sołtysa), znanym na przykład z oper Mozarta1. Król pasterzy wydaje się obecnie dziełem interesującym, choć niepozbawionym wad i niezręczności. Styl utworu wyraźnie nawiązuje do dzieł Jana Stefaniego i Karola Kurpińskiego, co pozwala tę kompozycję uznać za należącą jeszcze do późnego muzycznego klasycyzmu, zwłaszcza w zakresie kształtowania warstwy harmonicznej i instrumentacyjnej. Ciekawe dla dzisiejszego odbiorcy nawiązania do oper włoskiego bel canto wbrew ostrej krytyce współczesnych Kolbergowi recenzentów przydają dziełu pewnej lekkości i oczekiwanej w tej formie teatralności. Odniesienia do ludowej muzyki są wyraziste i pokazane odbiorcom z dużą dozą naturalności, co widać w sposobie kształtowania frazy, w podpatrzonym (podsłuchanym) u ludowych muzyków wariacyjnym „ogrywaniu” krótkich motywów w kujawiaku z introdukcji orkiestrowej2. Wyraźnymi zaletami kompozycji są żywa akcja, spora doza poczucia humoru oraz różnorodność użytych środków kompozytorskich przy jednoczesnym skupieniu się na oddaniu muzyką klimatu wsi kujawskiej. Wady dzieła obejmują zarówno niezręczności instrumentacyjne, jak i zbyt skrótowe – jak słusznie zauważył Józef Sikorski – potraktowanie poszczególnych fragmentów, nierozwijanie udanych pomysłów kompozytorskich i szczególnie charakterystyczną dla stylu tego utworu niezbyt wyrazistą pracę tematyczną. Kolejna opera Kolberga, Scena w karczmie czyli Powrót Janka, według wspomnianego już wcześniej świadectwa Karola Kucza została zaprezentowana wraz z Królem pasterzy w salonie Faustyna Żylińskiego. W rękopisach muzycznych Kolberga przechowywanych w tece 51 Miscellanea znajduje się obecnie zespół szkiców do tego dzieła oraz czystopis wersji fortepianowej wraz z zapisem partii wokalnych. Manuskrypt ten jest niestety niepełny, brakuje w nim zakończenia opery, które zachowało się 1 Sceny takie popularne były zwłaszcza w operach francuskich już od czasów Christopha Willibalda Glucka, weszły one do konwencjonalnych środków operowych jako pewien standardowy element finałów ex machina. Kolberg najprawdopodobniej mógł inspirować się tu operami Mozarta (np. w Don Giovannim partia Komandora w finale oraz w Czarodziejskim flecie finałowy recytatyw Sarastra). 2 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 176. 160 �w szkicowej formie na dalszych kartach w tejże tece. Nie wiadomo zatem, czy podczas salonowej prezentacji w roku 1853 wykonano Scenę w karczmie z jakiegoś kompletnego, a niezachowanego do dziś rękopisu, czy była to niedokończona wersja z teki 51. W utworze tym Kolberg wykorzystał jako libretto tekst Jana Kantego Gregorowicza, którego rękopis zachował się obok partytury fortepianowej kompozycji we wspomnianej tece. Historia rozgrywa się w karczmie na nieokreślonej bliżej sandomierskiej wsi, gdzie Basia czeka na powrót swojego ukochanego Janka, pocieszana przez ojca i grupę współmieszkańców. Janek przybywa w końcu i opowiada o swoich przeżyciach z podróży po Warszawie. Dzieło kończy się szczęśliwym połączeniem pary kochanków oraz pochwałą zdrowego i pracowitego życia mieszkańców wsi. Ta apoteoza wiejskiej prostoty i stabilności została tu przedstawiona w kontraście do pełnej pośpiechu i powierzchowności egzystencji mieszczan. Scena w karczmie to opera numeryczna z wyraźnie wyodrębnionymi scenami, w których ważną rolę pełni bohater zbiorowy – chór mieszkańców wsi, komentujący i bezpośrednio uczestniczący w akcji scenicznej. Kolberg wykorzystuje tu arie solowe, duety, arie łączone z chórami, a w finale zaplanował (zachowany w formie szkicowej) tercet Basi, Janka i Stanisława – ojca Basi. Opera poprzedzona została żywiołową introdukcją, opartą na materiale muzycznym arii Janka opowiadającej o hałaśliwym życiu warszawskiej ulicy. Koda tej uwertury jest ciekawym echem pomysłów w stylu Rossiniego, stanowi bowiem rodzaj instrumentalnej cabaletty, ze wzmożeniem ruchu i dwukrotnym przeprowadzeniem, które za drugim razem znajduje swój finał w brawurowym zakończeniu. Pod względem opracowania muzycznego kompozytor starał się o oddanie w tej operze klimatu emocjonalnego wynikającego z tekstu i sytuacji scenicznej. W sferze nawiązań do „ludowości” widać wyraźne operowanie rytmami tańców polskich: oberka, mazura, poloneza czy krakowiaka1. W porównaniu jednak z przesyceniem Króla pasterzy motywami wzorowanymi na ludowych melodiach, w Scenie w karczmie folklor muzyczny traktowany jest jako sztafaż i „dekoracja”. Po uwerturze rozbrzmiewają dźwięki skocznego obertasa, widać tu świadome kształtowanie frazy, w sposób oddający pewną 1 Wśród szkiców do Sceny w karczmie zachowanych w tece 51 Miscellanea (Arch. PTL) znajduje się jedna karta z notą „Janek”, na której Kolberg zapisał prawdopodobnie szkic finałowego chóru w rytmach krakowiaka. 161 �swobodę muzyki ludowej i jej fantazyjność. Uwidacznia się to poprzez wtrącenia elementów skali cygańskiej do całego durowego przebiegu melodycznego, powtarzanie krótkich motywów i uzyskiwaną przez to motoryczność kształtowania całej frazy1. Partia solowa Janka w lirycznej scenie jego powrotu do rodzinnej wsi także zawiera interesujące elementy skali cygańskiej, która stworzyła Kolbergowi możliwość niekonwencjonalnego opracowania harmonicznego, oscylującego pomiędzy dur i moll2. Inne partie solowe, szczególnie epizody kantylenowe, kształtuje Kolberg w sposób bliższy konwencjonalnej melodyce pieśniowej. W rzewnej arii Basi z chórem zastanawia bliski słynnej moniuszkowskiej arii z Halki sposób wyprowadzenia frazy solowej. Pewien zasób humorystycznych środków kompozytor wykorzystał do zilustrowania ruchu i zgiełku życia miejskiego, co widać w pierwszej części o motorycznym charakterze, wykorzystującej typowe dla środków włoskiej opery komicznej parlando. Ciekawym fragmentem jest także parodystyczny marsz, spożytkowany przez kompozytora na opisanie charakteru mieszkańców Warszawy3. Partie chóralne napisane zostały przez Kolberga jako homorytmiczne, zwarte struktury, eksponujące czytelnie tekst libretta i ciekawie wkomponowane w całość, często naprzemiennie z partiami solowymi, co ożywia dość statyczną już w samym libretcie akcję sceniczną. W zestawieniu z ewidentnie komediowym w charakterze Królem pasterzy druga opera Kolberga jawi się jako typowy przykład lirycznej sielanki, z pewnymi aspiracjami do krytyki społecznej. Pod względem muzycznym Scenę w karczmie można ocenić jako dzieło ciekawsze z uwagi na wyraźnie romantyczny już sposób kształtowania struktury harmonicznej. Statyczny charakter libretta Kolberg zrekompensował znacznym udziałem chóru w dialogach z postaciami, co słusznie nasuwa skojarzenia z najstarszą tradycją dramatu muzycznego4. W archiwum Kolbergowskim zachowały się również obszerne szkice fortepianowe do trzeciej opery Kolberga, Pielgrzymka do Częstochowy, z librettem opracowanym przez kompozytora na podstawie tekstu Seweryny 1 Zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 499–501. Zob. tamże, s. 545. 3 Zob. tamże, s. 579–581. 4 Hasła opracowane przez Kolberga do Encyklopedii Orgelbranda pokazują dziś ich autora jako niezwykle świadomego muzyka, z olbrzymim jak na XIX wiek bagażem wiedzy o historii muzyki. W hasłach tych, mimo często dość ogólnych sformułowań, widać wyraźnie, że Kolberg nabył szeroką wiedzę o historii opery i innych gatunków muzycznych. 2 162 �Pruszakowej1. Manuskrypty obejmują zanotowaną skrótowo uwerturę, kilka szkiców partii solowych, arii i chórów. Kompozycja stylistycznie jest zbliżona do Sceny w karczmie, choć ma bardziej charakter opery obyczajowej, w której rysy delikatnie humorystyczne przenikają się ze scenami obrazującymi specyficzny typ „religijności pielgrzymkowej”. W jednej ze scen zawarł Kolberg autentyczną, religijną pieśń ludową, której pierwowzór zanotował podczas badań w regionie kaliskim i opublikował później w swojej monografii tego regionu2. W oryginale pieśń posiada tekst pokutny „Wszystka moja nadzieja u Boga mojego”. W planowanej operze melodia tej ludowej pieśni3 otrzymała tekst inspirowany słowami antyfony maryjnej Salve Regina, muzyczne opracowanie natomiast bardzo przybliża się do „ofiarnych”, dostojnych chórów z oper Glucka czy Mozarta. Wiele zachowanych fragmentów muzycznych umożliwia dziś odtworzenie kilkunastu epizodów tej opery, zarówno chórów, jak i partii solowych. W kompozycji uwidaczniają się wpływy melodyki włoskiej, w strukturze harmonicznej dominują jednak konwencjonalne, choć sprawnie stosowane wzorce czerpane z klasycystycznych dzieł operowych. Niektóre partie solowe konsekwentnie powielają typ melodyki inspirowany polską muzyką ludową. Naszkicowana uwertura, podobnie jak introdukcja do Sceny w karczmie, ma charakter nawiązujący do włoskiej opery buffa. W finale opery, jak wskazuje sama konstrukcja libretta, Kolberg planował przedstawienie typów muzycznych obrazujących specyfikę polskich regionów. Zachowały się zatem muzyczne szkice do krakowiaka, poloneza kojarzonego z Wielkopolską czy mazowieckiego mazurka. W ostatecznej ocenie trzeba stwierdzić, że dzieło to mogło stać się interesującą kompozycją, dojrzalszą niż obie poprzednie opery. W archiwum Kolberga zachował się także szkic, niedokończona pieśń „Niechże ja lepiej nie żyję”, do planowanej opery Wiesław na podstawie sielanki Kazimierza Brodzińskiego4. Być może jednym z powodów, dla których Kolberg zniechęcił się do samego gatunku opery, było wyraźnie krytyczne nastawienie recenzentów Króla 1 Pielgrzymka do Częstochowy opublikowana została w Obrazkach dramatycznych S. Pruszakowej, Warszawa 1857, s. 51–111. 2 Pieśń tę zamieścił Kolberg wśród śpiewów religijnych związanych z okresem Wielkiego Postu, zob. O Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. 77, nr 31. 3 Por. Hymn z opery Pielgrzymka do Częstochowy w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 617 z pieśnią „Wszystka moja nadzieja…” w: O. Kolberg Kaliskie (DWOK T. 23), s. 77, nr 31 oraz jej wariantem w: O Kolberg Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79), s. 5, nr 3. 4 Zob. D. Idaszak Twórczość kompozytorska…, (DWOK T. 68), s. XXVIII i s. 131–132. 163 �pasterzy. Dziś widać, że miał on bezsprzecznie predyspozycje do tworzenia form scenicznych, wyczucie sceny, potrafił muzycznie odmalować emocje i w sposób niezwykle celny ilustrował muzycznie klimat polskiej wsi. Samą treść muzyczną cechuje jednak wyraźny akademizm i brak indywidualnych rysów. Nie można zarzucić Kolbergowi słabej inwencji, jednak w jego operach ewidentnie zawodzi umiejętność rozwijania i przekształcania udanych pomysłów muzycznych. Spore znaczenie miało tu uzyskane przez niego wykształcenie, opierające się z jednej strony na skonwencjonalizowanych operach dawnych mistrzów, z drugiej zaś na chłodnych czasem w wyrazie dziełach współczesnych mu kompozytorów francuskich czy niemieckich, słusznie dziś uznawanych za pomniejszych twórców. Być może zaważyła tu także fascynacja Kolberga muzyką fortepianową i mało fantazyjne podejście do roli orkiestry. Na pewno dobrze ocenić trzeba typ wyobraźni harmonicznej kompozytora, korzystającego zarówno z konwencji klasycyzmu, jak i z doświadczeń kompozytorów wczesnoromantycznych. Pomimo tych zalet nie sposób dziś nie zauważyć, że wyraźnie zadeklarowana w jego utworach scenicznych chęć kontynuacji polskiej opery „ludowej” została zaniechana, przede wszystkim dlatego że Kolberg całkowicie poświęcił się badaniom etnograficznym i pracy edytorskiej. We wspomnianych przy omówieniu Króla pasterzy recenzjach zwraca także uwagę dość natarczywe nakłanianie kompozytora do pisania „w ludowym stylu”. Z jednej strony wydaje się to zrozumiałe, przede wszystkim ze względu na typ jego zainteresowań i dokonań, z drugiej strony mogło to ograniczyć go w rozwoju jako kompozytora i sprowadzić do roli twórcy „rustykalnego”, czego być może pomimo szczerego zainteresowania kierowanego w stronę ludowej tradycji muzycznej chciał uniknąć. Na zaprzestanie działań kompozytorskich w sferze opery miała też wpływ niestabilna, a później wręcz tragiczna dla mieszkańców zaboru rosyjskiego sytuacja polityczna. Świadczą o tym także słowa samego Kolberga dotyczące pracy nad operą Wiesław, zawarte w szkicu autobiografii: Wiesław – opera Pruszakowej – zacząłem ją pisać i naszkicowałem już kilka ustępów, ale wypadki r. 1863 znów przeszkodziły dalszej na tym polu pracy i rzecz nie została odtąd wcale już podjętą. Są to zatem słabe okruchy czegoś, co być miało, ale do skutku wcale nie przyszło i nie przyjdzie1. 1 O. Kolberg Szkic autobiografii, rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68; w pochodzącym z 1889 r. Szkicu… Kolberg błędnie zanotował nazwisko autora libretta, zamiast „Pruszakowej” winno być „Brodzińskiego” . 164 �Kompozycje fortepianowe Muzyka fortepianowa od samego początku zajmowała w życiu Kolberga niezwykle ważne miejsce. Wspomniana już opinia Józefa Elsnera o Kolbergu jako znakomitym muzyku odnosi się z pewnością przede wszystkim do jego umiejętności pianistycznych. Ze świadectw innych osób także wyłania się postać bardzo zdolnego wykonawcy i być może również improwizatora1. Dzieła na fortepian, obejmujące głównie tańce, zachowały się zarówno w rękopisach, jak i w formie wydawanych powszechnie w XIX wieku druków muzycznych. Kolbergowskie kujawiaki, mazury, polonezy i walce drukowane były przez znanych dziewiętnastowiecznych wydawców muzycznych, m.in. Adama Dzwonkowskiego, Gustawa Sennewalda, Franciszka Spiessa, Ignacego Klukowskiego i Henryka Hirszela2. Wiele z tych wydawnictw powielało dzieła już opublikowane, co świadczy o pewnym powodzeniu tych kompozycji. Popularnością cieszyły się zwłaszcza jego kujawiaki. Taniec ten jako miniatura fortepianowa stał się dla Kolberga szczególnie inspirujący. Spore znaczenie dla tej fascynacji miała osobista styczność twórcy z folklorem kujawskim, jednak warto zaznaczyć, że kompozycje fortepianowe Kolberga nazwane kujawiakami są formami artystycznymi i z nielicznymi wyjątkami miniatury te nie są opracowaniem ludowych tematów. Kujawiaki fortepianowe publikowano za życia autora najchętniej i spotykały się one z pozytywnymi, choć niepozbawionymi uwag krytycznych, opiniami recenzentów muzycznych3. Kolejne formy taneczne licznie reprezentowane w spuściźnie autora Ludu to mazury, polonezy, walce i kontredanse. Zachowało się także kilka etiud, nokturnów, fantazje, cykl wariacji, marsze oraz napisana jeszcze w Berlinie i dedykowana Girschnerowi sonata fortepianowa. Utwory te zostały opublikowana w tomie Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), 1 Ważna jest tu relacja Pauliny Wilkońskiej z wieczoru u Seweryny Pruszakowej: „[…] potem nastąpiła muzyka, Słuchaliśmy gry dźwięcznej na fortepianie, niezrównanej lekkości, wycieniowania i czucia, tyle zasłużonego Oskara Kolberga. I ożywiały nas jego kujawiaki ochocze, z cechą wybitnie swojską”. P. Wilkońska Moje wspomnienia o życiu towarzyskim w Warszawie, opracowała Z. Lewinówna, red. J.W. Gomulicki, Warszawa 1959, s. 132; zob. także D. Idaszak Twórczość fortepianowa Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. V–XVII. 2 Zestawienie kompozycji fortepianowych i ich drukowanych wersji zob. D. Idaszak, Twórczość fortepianowa..., (DWOK T. 69), s. XX–XXX. 3 Zob. przedruki recenzji w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 713–725. 165 �tylko nieliczne szkice bądź fragmentarycznie zarysowane w rękopisach utwory nie zostały w tej publikacji wydane drukiem. W twórczości fortepianowej Kolberga kujawiak jest zwartą formą miniatury muzycznej, kształtowaną przez wielokrotnie powtarzane krótkie motywy, najczęściej rozwijane w niewielkim stopniu poprzez poddawanie ich nieskomplikowanym, ewolucyjnym zabiegom wariacyjnym. Dość często kompozytor wykorzystuje tu kilka taktów wstępu, nierzadko w postaci oktaw, kwint lub bardzo krótkich motywów, przydających utworowi charakterystycznego klimatu i wprowadzających od początku specyficzny typ motoryki. Niektóre z takich fragmentów mogą stanowić artystycznie przetworzoną aluzję do idei przygrywki, powszechnej w praktyce wykonawczej muzyków ludowych1. Niektóre z kujawiaków oparte zostały na oryginalnych ludowych motywach muzycznych, co odnotowane zostało przez kompozytora w postaci podtytułu. Charakterystyczną cechą kujawiaków Kolberga jest wspomniane już kształtowanie przebiegu muzycznego poprzez powtarzanie krótkich motywów modulujących czasem do bliskich tonacji. Większość tych krótkich tańców posiada dwie lub trzy grupy tematyczne, ściśle ze sobą łączone (bez wpływu na motorykę) i swobodnie przenoszone do różnych rejestrów. Są one czasem stopniowo figurowane i wzbogacane o nowe odcienie harmoniczne. W kujawiakach przeważa forma repryzowa, zbliżona do typu ABA’. Tematy są skontrastowane tylko w niewielkim stopniu, w większości tańców kompozytor pozostaje wierny jednemu typowi melodycznemu, najczęściej jest to rodzaj melodyki „falującej”, w której fraza koncentruje się na jakimś centralnym dźwięku. Kolejne odcinki fraz kształtowane są regularnie i równoważnie, stąd też najczęstszym wynikiem takiego sposobu budowania melodyki jest wrażenie braku napięcia. Trudno w przebiegu melodycznym wyznaczyć poważniejszy punkt kulminacyjny, ponieważ rozdrobnienie frazy prowadzi bezpośrednio do rozłożenia napięcia na krótkich odcinkach2. Ten typ kształtowania jest prawdopodobnie efektem uważnego przebadania muzyki ludowej i ma swoje źródło w sposobie ogrywania krótkich tematów przez muzyków ludowych. W wyniku takiego sposobu budowania kujawiaki Kolberga zyskują dość często na motoryce, choć tempo pozostaje w nich znacznie wolniejsze niż w obertasach i mazurach. 1 2 Zob. np. wstęp do kujawiaka, O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 55. Zob. O. Kolberg Kujawiak I w: tegoż Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 15. 166 �Zrównoważone, krótkie motywy, transponowane i nierzadko dyminuowane w repryzie, dodają miniaturom „okrągłości” i potoczystości. Bardzo istotnym elementem w uzyskaniu tej falującej struktury melodycznej jest rytm, najczęściej naprzemiennie wykorzystujący drobniejsze wartości i akcentujący niektóre dźwięki stanowiące „oparcie” frazy poprzez wydłużenie ich czasu trwania. W niektórych tańcach ostrzejsze rytmiczne motywy o mazurowym zarysie łagodzone są triolami1. Cechą typową dla kujawiaków jest także nieskomplikowana harmonika, skupiona na podkreślaniu struktury melodycznej i urozmaicana czasem w powrotach motywów. Struktury tematyczne eksponowane są najczęściej w partii prawej ręki, w lewej pojawia się często konwencjonalny akompaniament ćwierćnutowy, niekiedy urozmaicany brzmieniami burdonowymi w niskich rejestrach lub podkreślający niektóre charakterystyczne formuły rytmiczne. Mazury fortepianowe Kolberga obrazują wszystkie najważniejsze cechy tego tańca. Pierwszym elementem charakterystycznym dla tej formy jest tu nieodzowny, punktowany motyw rytmiczny, pojawiający się nie tylko na początku frazy, ale również w dalszych fragmentach przebiegu muzycznego. Forma Kolbergowskich mazurów nie odbiega od konwencji i z reguły zamyka się w układach repryzowych ABA’. Tematy mazurowe zarysowane są ostrzej niż w kujawiakach i dość często podkreślane są pionami akordowymi. W porównaniu z koronkową i niejednokrotnie intymną w charakterze tkanką melodyczną kujawiaków, mazury odznaczają się znacznym wzmocnieniem wolumenu, uzyskanym poprzez używanie pełnych akordów i skupienie się na mocnym wybrzmieniu motywów. Akcentowane nuty w zgodzie z konwencją tańca są wyostrzane i podkreślane nasyconą strukturą harmoniczną2. W przeciwieństwie do kujawiaków melodyka mazurów jest mocno rozwinięta, w przebiegu muzycznym często pojawiają się nagłe skoki, a niespokojną linię podkreślają figuracje, gamy i ozdobniki znane z faktury typowej dla stylu brillant. Również w przeciwieństwie do krótkich i „falujących”, powtarzanych regularnie fraz i nieskontrastowanych myśli muzycznych kujawiaków, mazurowe tematy są często kontrastowe i łączone krótkimi epizodami bądź oddzielane wyraziście przez zmianę tonacji i typu faktury. 1 Zob. tamże, s. 23 (zestawienie triol i rytmów punktowanych) oraz s. 56 (szeregowanie tematów). 2 Zob. wstępy mazurów na s. 244 i s. 279 w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69). 167 �Co prawda, analogicznie jak w kujawiakach, także i w mazurach struktury tematyczne obecne są niemal wyłącznie w partii prawej ręki, jednakże w akompaniamencie pojawiają się ukształtowania bardziej fantazyjne i dynamiczne przy zastosowaniu kontrastów tempa i charakteru1. Kompozytor w śmielszy sposób posługuje się tu harmoniką i nie poprzestaje na prostych modulacjach do bliskich tonacji, korzystając z odniesień medianowych, a w przebiegu muzycznym nie stroni od chromatyki i, w konsekwencji, od łańcucha alteracji2. Do typu tanecznego wypada także zaliczyć trzy utwory pozostawione w rękopisie bez tytułów, a opublikowane współcześnie3. Są to kompozycje eksponujące w warstwie rytmicznej formuły charakterystyczne dla kujawiaka bądź mazura, ich forma jednak jest swobodniejsza i bardziej fantazyjna. Stąd też, choć są to nadal utwory taneczne, wypada je uznać za dzieła stylizowane o przeznaczeniu koncertowym, tym bardziej że kompozytor stosuje tutaj znacznie bardziej urozmaicone zabiegi formalne i fakturalne, korzystając z możliwości, jakie daje pełna skala fortepianu. Przebieg harmoniczny tych utworów także ma mniej schematyczny charakter. Formy dwóch z tych kompozycji zbliżają się do formuły ABA, a jedna ma rzadką u Kolberga formę ronda. W kilku fragmentach tych dzieł widać także próby pracy tematycznej, zwłaszcza w bardziej rozbudowanych epizodach łącznikowych i kodach. Do tego samego rodzaju kompozycji o rytmach tanecznych, lecz swobodnie kształtowanej formie, należy Fantazja b-moll. Kompozycja rozpoczyna się kantylenowym wstępem w tonacji F-dur, dalej następuje właściwa fantazja o repryzowym zarysie formy. Utwór ten posiada też pewne elementy pracy tematycznej z wykorzystaniem wariacyjnych przekształceń głównego, mazurowego tematu. Omówione powyżej kompozycje można w zasadzie zaliczyć do popularnego w XIX wieku typu rapsodii opartych na tematach ludowych lub inspirowanych folklorem. Ciekawą, choć nieoryginalną formą w twórczości fortepianowej Kolberga są jego polonezy. Utwory te wydane zostały za życia autora i nie odbiegają stylistyką od standardowych polonezów wczesnoromantycznych. Kompozytor nie stosuje tu żadnych aluzji do muzyki ludowej, traktując tę 1 Zob. tamże, s. 273, t. 29–36. Zob. O. Kolberg Wielki mazur fantastyczny, t. 35–40, w: tegoż Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 477. 3 Są to utwory w tonacjach As-dur (ABA), C-dur (rondo) i B-dur (ABA), zob. O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 582–606. 2 168 �formę jako typowy przejaw tradycji szlacheckiej 1. Przy zachowaniu statecznego charakteru, nadawanego przez wymagane w tej formie rytmiczne formuły, polonezy Kolberga charakteryzuje przede wszystkim kantylenowość. W odróżnieniu od powtarzalności krótkich motywów kujawiaka czy wyostrzonego rysunku tematów mazurowych, polonezy cechuje szeroka, wokalna w charakterze fraza. Te kantylenowe tematy ujmowane są często w ramy akordowych wstępów i epizodycznych łączników przypominających o konwencji tańca. Kompozytor prezentuje tematy najczęściej w partii prawej ręki, choć w kilku tańcach przenoszone są one również do partii ręki lewej. Kolberg stosuje dość prosty, motoryczny akompaniament w postaci ósemkowych, rozłożonych akordów, a w triach dość konsekwentnie wprowadza bas Albertiego. W rozwinięciach motywów pojawiają się także rozbudowane figuracje, gamy, tremolanda i zmiany rejestrów, co wzbogaca fakturę omawianych kompozycji. Przebieg harmoniczny tych utworów wykazuje się prostotą, a nawet zachowawczością, co w zestawieniu z konwencjonalnymi środkami kompozytorskimi nadaje polonezom Kolberga klimat nieco osiemnastowieczny. Etiudy są w twórczości kompozytora formą marginalną, choć mogą mieć znaczenie dla zrozumienia i oceny umiejętności wykonawczych Kolberga jako pianisty. Kompozycje te mają dwuczęściową formę, gdzie powolny wstęp, nierzadko o nokturnowym charakterze, w którym wykorzystywane są często rozbudowane gamowe figuracje, prowadzi do części szybkiej, figurowanej, o motorycznym i wirtuozowskim zarysie. W etiudach As-dur i H-dur wstęp ten opatrzony jest określeniem Prelude, w etiudzie E-dur i drugiej etiudzie w As-dur jest to Introduction. Tylko jedna z etiud nie posiada wolnej części wstępnej, od pierwszych taktów eksponując właściwy materiał muzyczny. Wśród zachowanych w rękopisach Kolbergowskich kompozycji bez nadanych im tytułów można także zidentyfikować formy bliskie etiudowym. W zgodzie z tradycją tej formy kompozytor poświęca każdą etiudę określonym problemom technicznym czy fakturalnym, unika przy tym konwencjonalnych motywów gamowych czy pasażowych. Nie rozwija jednak swoich pomysłów w sposób oryginalny, pozostając w tej mierze w akademickiej konwencji wyznaczonej przez kompozycje Clementiego, 1 Kolberg zawarł swoje uwagi o polonezie w tekście opublikowanym w Encyklopedii Orgelbranda, zob. przedruk: O. Kolberg Polonez, w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 634–635. 169 �Hummla i Kalkbrennera. Utwory te świadczą jednak o wysokim stopniu umiejętności pianistycznych Kolberga i całkowicie potwierdzają świadectwa z epoki mówiące o jego znakomitej technice wykonawczej. Wśród innych miniatur fortepianowych wymienić trzeba walce, utrzymane w konwencji salonowych kompozycji użytkowych i podobnie jak kontredanse nie charakteryzujące się żadną szczególną cechą indywidualną. Variations brillantes to kilkuczęściowa, rozbudowana forma, poprzedzona introdukcją o nokturnowym zarysie. Temat wariacji według sugestii samego kompozytora został ujęty w stylu haydnowskiego menueta, a kolejne jego opracowania noszą cechy typowe dla figuracyjnych wariacji stylu brillant. Ciekawą kompozycją jest Grande marche1 h-moll opublikowany jeszcze za życia Kolberga, który spotkał się z pochwałą Maurycego Karasowskiego2. Zdanie to wypada potwierdzić, ponieważ kompozycja ta została napisana z rozmachem, w nawiązaniu do konwencji marsza operowego. Bezpośrednio utwór przypomina swoim charakterem analogiczne dzieło Kalkbrennera3, choć w kompozycji Kolberga zwraca uwagę równowaga fakturalna w stosowaniu technik stylu brillant oraz subtelniejsze spożytkowanie harmoniki, ze znacznym udziałem chromatyki. Jedynym utworem cyklicznym w formie sonatowej jest napisana prawdopodobnie na zakończenie studiów w Berlinie Grande sonate4 op. 3, dedykowana Karlowi Girschnerowi. Dzieło to zachowało się w precyzyjnie sporządzonym autografie Kolberga. Kompozycja ujęta jest w cztery części: Andante sostenuto – Allegro vivace, Minuetto, Adagio con espressione, Rondo militare. Francuskie określenie grande jest bardzo charakterystyczne dla kompozycji okresu brillant5. Utwór Kolberga jest w pewnym sensie wytworem akademickim i charakteryzuje się pewną schematycznością, choć w kilku fragmentach widać rozwiązania oryginalne i niepozbawione inwencji. Pierwsza część to allegro sonatowe o zaburzonej formule, gdzie 1 Zob. O. Kolberg Grande marche, w: tegoż Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 377–393. 2 Zob. przedruk recenzji w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 724–725. 3 F.W. Kalkbrenner Grande Marche interrompue par un orage et suivie d’une Polonaise pour le Pianoforte avec accompagnement de 2 violons, alto et violoncello, contre-basse ad libitum, op. 9, wyd. w Lipsku w r. 1828. 4 O. Kolberg Grande sonate, w: tegoż Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 502–545. 5 O terminologii opisującej styl wirtuozowskich kompozycji z I poł. XIX wieku i genezie sformułowania brillant zob. D. Jasińska Styl brillant a muzyka Chopina, Poznań 1995, s. 18–32. 170 �rozpoczynające Andante jest prezentacją właściwego tematu pierwszego o charakterze wolnego marsza, a wprowadzone po kilku taktach Allegro jest, mimo znacznego kontrastu, strukturą łącznikową prowadzącą do drugiego, afektowanego tematu; w dalszej części przebiegu, po epizodach łącznikowych, można wydzielić trzeci temat w partii lewej ręki. Przetworzenie rozpoczyna powrót tematu pierwszego w tonacji dominanty, dalej następuje praca tematyczna na materiale łączników i tematu drugiego. Repryza wyznaczona jest przez powrót drugiego tematu w tonacji zasadniczej, po czym konsekwentnie kompozytor przypomina trzeci temat i dopiero przed kodą powraca Andante, czyli właściwy temat pierwszy. Skrócona repryza jest bardzo charakterystyczna dla kompozytorów polskich tego okresu, spotykana jest nawet w dziełach Chopina. Omówione allegro sonatowe jest najsłabszym ogniwem sonaty. Dalsze części, wymagające mniejszej przestrzeni kompozytorskiej, stoją na wyraźnie wyższym poziomie. Minuetto jest rodzajem lekkiego w charakterze scherza, o prostej budowie, ale jednocześnie z przemyślaną strukturą harmoniczną i ciekawymi przesunięciami akcentów. Adagio o budowie zbliżonej do ronda sposobem opracowania muzycznego przywołuje klimat liryczny i pieśniowy. Rondo militare ma charakter zbliżony do etiudy i w epizodach między refrenami eksponuje głównie figuracje triolowe. W pierwszej części, pomimo żywej motoryki całości, widać wyraźne nadużywanie basu Albertiego, co w nieunikniony sposób prowadzi do monotonii przebiegu muzycznego, objawiającej się także w niemal nieprzerwanym ciągu szesnastek. Kompozycja ta dowodzi, iż Kolberg spełniał się jako kompozytor w formach miniaturowych, nie wymagających rozbudowanej pracy tematycznej. Jako twórcę muzyki fortepianowej należy przyporządkować go do reprezentantów stylu brillant, ponieważ zaobserwować można w jego dziełach konsekwentne stosowanie wielu środków, które ten styl definiują. Znacznie rzadziej jednak korzystał z tak ulubionej przez reprezentantów stylu brillant techniki wariacyjnej, natomiast najbardziej wyrazistym elementem tego stylu jest w jego kompozycjach rozbudowanie epizodów figuracyjnych, stosowanie formuł fakturalnych i koronkowych w charakterze przebiegów, przy wykorzystaniu możliwości skontrastowania rejestrów fortepianu. Kompozycje fortepianowe Kolberga świadczą o jego znakomitym przygotowaniu jako wykonawcy i rozwiniętej technice pianistycznej. Odbija się w nich również styl epoki, w której wzrastał jako muzyk. Kompozytorskie przygotowanie oraz wybitna erudycja muzyczna, znajomość dzieł i trendów 171 �w muzyce I połowy XIX wieku oraz rzetelne przygotowanie teoretyczne stanowiły solidny fundament jego działań związanych z dokumentowaniem żywej kultury muzycznej ludu. Pieśni ludowe w opracowaniu fortepianowym Pierwsze próby dokumentowania folkloru muzycznego podejmowane przez Kolberga były w pewnej mierze związane z chęcią zdobycia ciekawych, oryginalnych melodii ludowych, które mógłby wykorzystać jako inspirację dla własnej twórczości. Kompozytorska konwencja posługiwania się cytatem melodii jako źródłem inspiracji była w czasach młodości Kolberga bardzo powszechna, warto tu przypomnieć utwór, który samego badacza szczególnie fascynował, czyli Fantazję na tematy polskie op. 13 Fryderyka Chopina. Dzieło w twórczości geniusza fortepianu miało znaczenie raczej drugorzędne, natomiast dla Kolberga stało się prawdziwym objawieniem możliwości, jakie tkwić mogą w prostych tematach umiejętnie przetworzonych i rozwijanych. Jak już wykazano wcześniej, cytat melodii ludowej w autorskich kompozycjach Kolberga pojawia się dość rzadko. W utworach o tematyce rustykalnej zauważalny jest jednak bardziej subtelny sposób kształtowania dzieła poprzez zarysowywanie charakterystycznych elementów „podejrzanych” u ludowych muzyków. Taki sposób wykorzystania oryginalnych utworów muzyki tradycyjnej miał znaczenie dla wielu jego kompozycji. Najczęstszym sposobem inspirowania się oryginalnymi melodiami ludowymi było przejmowanie z nich pewnych formuł rytmicznych i melodycznych, które wplecione w artystyczną tkankę kompozycji nadawały jej klimat sugerujący słuchaczowi „sielskość” czy „swojskość” Taki sposób dodawania drobnych elementów przejętych przez Kolberga z oryginalnej, zapisywanej przez siebie muzyki ludowej wspomniany już został przy okazji omówienia Kolbergowskich oper i tańców fortepianowych. Te nawiązania to także wyraźnie zauważalne wykorzystanie rytmów przejętych z polskich tańców – przede wszystkim mazurowych, polonezowych i krakowiakowych. Przy dokładniejszej analizie w kompozycjach tych znaleźć można łatwo spostrzegalne aluzje, takie jak formuły kadencyjne, preferowanie określonych następstw interwałowych (np. tercja wielka–sekunda mała), unikanie struktur melodycznych z przedtaktem, powtarzalność krótkich fraz, preferowanie 172 �drobnych odmian w powrotach tematów i dyminucje w przebiegach melodycznych. Widać tu twórcze przetworzenie techniki „ogrywania” melodii przez muzyków ludowych, wspomniane już przy okazji omówienia kujawiaków. Taki sposób kształtowania struktury muzycznej dotyczy przede wszystkim kompozycji, które swoim tematem, tytułem lub treścią pozamuzyczną co prawda sugerują związek z kulturą ludową, ale celem ich stworzenia przez Kolberga jest kreacja własnej, autorskiej formy. Są to zatem dzieła do pewnego stopnia inspirowane folklorem, ale w sposobie operowania wspomnianymi środkami nie wykraczające poza późnoklasycystyczną konwencję muzyki artystycznej. Odrębnym problemem w spuściźnie muzycznej Kolberga są pozostawione przez niego fortepianowe opracowania oryginalnych melodii ludowych. Najczęściej są to pieśni z dokomponowaną przez niego partią instrumentalną. Kolberg spożytkował w nich konwencję publikowania folkloru muzycznego, którą stosowano w pierwszych dziesięcioleciach wieku XIX. Niewątpliwie było to przede wszystkim działanie edukacyjne i upowszechniające, skierowane do wyższych, wyedukowanych literacko i muzycznie sfer społecznych. Zarówno warstwa ziemiańska, jak i mieszczanie mieli być główną grupą odbiorców tak opracowanych materiałów. W czasie, w którym Kolberg rozpoczynał swoją działalność wydawniczą, czyli w I połowie lat 40. XIX wieku, dostępne już były zbiory pieśni ludowych opublikowane przez różnych autorów. Te wczesne zbiory pieśni sprzed 1850 r., które mogły Kolbergowi służyć jako wzorzec, to przede wszystkim publikacje Wacława z Oleska1, Kazimierza Wójcickiego2, Józefa Konopki 3 i Jana Józefa Lipińskiego 4. Melodie w wymienionych zbiorach zgodnie z ówczesną praktyką wydane zostały z uproszczonym akompaniamentem fortepianowym, przy czym samego materiału muzycznego jest w nich niewiele, a dominują zapisy tekstów pieśniowych. 1 Wacław z Oleska [W. Zaleski] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, Lwów 1833. Muzyka została wydana osobno: K. Lipiński Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, Lwów 1833. 2 K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowiańskich, T. 1–2, Warszawa 1836; autorem zawartych tam zapisów muzycznych był I.F. Dobrzyński. 3 J.K. [J. Konopka] Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; autor opracowania muzycznego nieznany. 4 J.J. Lipiński Piosnki ludu wielkopolskiego…, ze wstępu autora wiadomo, że melodie pieśni zapisała dla niego znajoma. 173 �Podobnie opracowany został zbiór Wojciecha Sowińskiego1, w którym akompaniament fortepianowy jest nieco bardziej rozbudowany, a część pieśni otrzymała opracowanie wielogłosowe. W zbiorze tym do każdego tekstu opublikowano odpowiadające mu opracowanie muzyczne2. Celem takiego sposobu wydawania muzyki ludowej było przekazanie jej motywów muzycznych w formie łatwo przekładalnej na praktykę wykonawczą, czyli przekonanie odbiorców do osobistego z nią kontaktu poprzez wykonanie pieśni lub tańców ludowych na fortepianie. Zatem chodziło tu przede wszystkim o edukację społeczną i wskazanie, iż także niepiśmienna przecież warstwa włościańska, czyli oświeceniowo rozumiany „szlachetny chłopek”, ma własną kulturę, twórczość literacką i muzyczną. Dla zrozumienia konwencji zbiorów pieśni z dokomponowaną partią fortepianu zasadnicze znaczenie ma zobrazowanie oczekiwań adresatów tych wydawnictw. Odbiorca z początku XIX wieku nie był przygotowany na oryginalny obraz ludowej pieśni (monofonię bez akompaniamentu) oraz literalną transkrypcję brzmienia kapeli ludowej (heterofonię). Sama konwencja miała także źródło w postrzeganiu twórcy ludowego jako depozytariusza dawnej, prasłowiańskiej nawet kultury. W świetle takiej postawy sam artysta wiejski nie był uznawany za świadomego twórcę, był bardziej reprezentantem swego środowiska niż indywidualnym twórcą. Ślady takiego poglądu tkwią jeszcze w niektórych wypowiedziach Kolberga. Jednocześnie od początku swych badań traktował on pieśń jako integralny utwór muzyczno-literacki. Od roku 1849 zaprzestał dodawanie w swych publikacjach partii fortepianu, instrumentu nie używanego przecież przez wykonawców ludowych, ponieważ uznał, że od popularyzacji ważniejsza jest dokumentacja ludowej muzyki. Zanim jednak Kolberg wystąpił ze swoją innowacyjną koncepcją utrwalania kultury muzycznej ludu, posłużył się konwencją już zastaną. Pierwsze opracowane przez niego pieśni wydawane były w latach 1842–1845 w Poznaniu u Jana Konstantego Żupańskiego, następnie w latach 1846–1847 w leszczyńskim tygodniku „Przyjaciel Ludu”3, a ostatnie zbiory pieśni ludo1 W. Sowiński Chants polonais nationaux et populaires, Paryż 1830. Część publikacji pieśni z tego okresu w ogóle nie zawiera zapisów muzycznych, np. Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838 i Ludwika Zejsznera Pieśni ludu Podhalan czyli Górali tatrowych polskich, Warszawa 1845. 3 O zapisach muzycznych publikowanych przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” i w innych czasopismach zob. A. Pawlak „Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym” 2 174 �wych z opracowanym akompaniamentem fortepianu opublikował Kolberg w r. 18481. Wspominana już wcześniej ważna zmiana w tym zakresie nastąpiła w czasie przygotowywania do druku Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 r. Była to pierwsza publikacja Kolberga nieujęta w formę typowego śpiewnika2, ale mająca znaczenie naukowe i dokumentacyjne, w której materiał pieśniowy został poddany typologizacji ze względu na wątki tematyczne tekstów, a także zestawionych zostało wiele różnych wariantów muzycznych i tekstowych tej samej pieśni. Ostatecznym efektem tej zmiany koncepcji wydawniczej było wykształcenie się idei monografii regionalnej. Od opublikowanego w 1865 roku Sandomierskiego koncepcja monografii stopniowo kształtowała się w dojrzałą formę wydawniczą, w którą włączane były opisy kultury duchowej i materialnej, teksty literatury ludowej i ikonografia, a melodie pieśni i muzyka instrumentalna ujęte były już wyłącznie w zapisy monofoniczne 3. Pieśni ludowe z akompaniamentem są w dorobku Kolberga formą hybrydyczną. Nie można zakwalifikować ich do kompozycji, ponieważ w swojej twórczości Kolberg posługiwał się własnymi motywami muzycznymi, a jeśli korzystał z określonego tematu o proweniencji ludowej, zaznaczał to w tytule kompozycji. Jak już wskazano, swoje utwory taneczne kształtował z charakterystycznych formuł, które znał z repertuaru muzyki ludowej, jednak nie były to cytaty muzyczne. Natomiast cechą podstawową publikowanych przez niego pieśni ludowych z akompaniamentem jest to, że ich warstwa zasadnicza, a zatem słowa oraz przebieg melodyczny partii wokalnej, są pochodzenia ludowego. Partia akompaniamentu jest najczęściej Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), s. V–XVIII. 1 Tamże, s. V. 2 Jedną z publikacji, która być może wskazała Kolbergowi możliwość zaprezentowania czytelnikowi pieśni bez akompaniamentu, był Śpiewnik kościelny wraz z późniejszymi Dodatkami Michała Marcina Mioduszewskiego wydany w Krakowie w latach 1838–1853. W publikacji tej pieśni religijne uporządkowano według układu roku kościelnego i ich funkcji w liturgii. Do niemal wszystkich tekstów przypisane zostały właściwe im melodie w formie zapisów monofonicznych, choć w praktyce wykonawczej w wielu świątyniach melodiom tym towarzyszyły organy. Większość wydrukowanych tam pieśni to tradycyjne śpiewy w języku polskim z różnych regionów Polski przedrozbiorowej. 3 O idei monografii regionalnej i jej praktycznej realizacji zob. E. Antyborzec Monografie regionalne Oskara Kolberga. Założenia i realizacja, Poznań 2015, oraz tejże Oskar Kolberg jako badacz terenowy i autor monografii regionalnych w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 175 �sprowadzona do najprostszej harmonizacji, z rzadką obecnością alteracji i całkowitym podporządkowaniem faktury i rytmiki oryginalnej melodii ludowej. W niektórych opracowaniach Kolberg dokomponował krótkie łączniki między zwrotkami lub przygrywki i kilkutaktowe postludia. W swoich opracowaniach kompozytor starał się podążać za charakterem pieśni, podkreślając czasem charakterystyczne zwroty rytmiczne i wydobywając w ten sposób rytmy taneczne mazurka czy poloneza. Najwyższy głos w partii prawej ręki zdwaja zazwyczaj melodię wokalną, choć w niektórych opracowaniach uzyskuje pewną samodzielność poprzez wprowadzenie figuracji i rozłożonych akordów w równych wartościach. Wszystkie opracowania cechuje jednak maksymalna prostota harmoniczna, która jest wynikiem podporządkowania struktury akompaniamentu przebiegowi melodii wokalnej. Cecha ta wyraźnie odróżnia pieśni ludowe od pieśni skomponowanych przez Kolberga. Opracowania melodii ludowych nie są także budowane z pomocą technik wariacyjnych. Jak wynika z powyższych spostrzeżeń, nie można opracowań melodii ludowych uznać za pełnoprawne kompozycje Kolbergowskie, tym bardziej że sam autor akompaniamentu starał się unikać zbytniej ingerencji w oryginalny przebieg melodii ludowej. Nadrzędnym celem Kolberga stało się pokazanie prawdziwego rysunku melodycznego monofonicznej polskiej pieśni ludowej. Być może zaniechanie dołączania do ludowych pieśni akompaniamentu fortepianowego było także efektem niekorzystnej oceny, którą pieśniom publikowanym u Żupańskiego i w „Przyjacielu Ludu” wystawił w liście do swojej rodziny sam Fryderyk Chopin1. Pozbawienie zapisów folkloru muzycznego akompaniamentu odebrane zostało przez część krytyków niezbyt przychylnie, czego świadectwem jest recenzja Pieśni ludu polskiego z 1857 roku autorstwa Józefa Sikorskiego2. Przyzwyczajenie odbiorców do publikowania pieśni z towarzyszeniem fortepianu było mocno ugruntowane w środowisku, do którego kierował Kolberg swoje wydawnictwa. Z czasem pozbawienie zapisów folkloru akompaniamentu zostało jednak zaakceptowane przez odbiorców, a z punktu widzenia historii polskiej etnomuzykologii decyzja Kolberga nie tylko dowodzi odwagi edytorskiej, ale także jest widomym znakiem ewolucji świadomości badacza. 1 M. Tomaszewski Chopin. Człowiek, dzieło, rezonans, Poznań 1998, s. 111. J. Sikorski Ruch muzyczny. Pieśni ludu wydawane przez O. Kolberga, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219, przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. 128–134. 2 176 �Za niewątpliwą zasługę Kolberga trzeba uznać zerwanie z dotychczasowym sposobem popularyzowania muzyki ludowej. Zrezygnował on z formy śpiewnikowej, mającej znaczenie przede wszystkim utylitarne i edukacyjne dla wyższych warstw zainteresowanych rozwijaniem swojej wiedzy o kulturze i poszerzeniem repertuaru pieśniowego. Wydawnictwa jego, począwszy od Pieśni ludu polskiego z 1857 r. i Sandomierskiego, nabrały, jak już wspomniano, cech edycji źródłowych, w których materiał zgromadzony w trakcie badań terenowych i kwerend miał posłużyć jako egzemplifikacja autentycznej kultury ludowej regionu. Zapisy muzyczne z akompaniamentem fortepianu pozostały jednak świadectwem najwcześ­ niejszego etapu działalności wydawniczej Kolberga na polu etnomuzykologii. ��Elżbieta Millerowa Literatura ludowa w zbiorach Oskara Kolberga Geneza zainteresowań Kolberga literaturą ludową. Ewolucja programów badawczych i wydawniczych, s. 181 – Stosunek badacza do tekstów ludowych i ich miejsca w kulturze wsi. Założenia teoretyczno-metodologiczne, s. 209 – Metody gromadzenia i źródła tekstów ludowych w pracach Kolberga, s. 215 – Zasób tekstów folkloru i ich dokumentacja źródłowa w rękopisach i w drukowanych monografiach, s. 223 – Postać językowa tekstów zbieranych i wydawanych przez Kolberga, s. 245 – Miejsce tekstów folkloru w Ludzie i Obrazach etnograficznych. Selekcja i systematyzacja. Przegląd gatunków: klasyfikacja, terminologia, specyfika genologiczna w ujęciu badacza, s. 258: – Pieśni, s. 268 – Bajki. Podania, s. 288 – Przysłowia, s. 318 – Zagadki, s. 337 – Widowiska, s. 348 – Oracje, s. 373 – Formuły magiczne, s. 383 Przyjęcie w tej pracy tradycyjnego terminu „literatura ludowa” podyktowane jest przeświadczeniem autorki, że przylega on ściślej do tekstów folkloru zebranych przez Kolberga ponad półtora wieku temu. Stanowią one bowiem przekazy literatury ustnej „zastane”, są tekstami „zamkniętymi”, dawniej zapisanymi, a ich uwikłanie sytuacyjne, wskazywane przez Kolberga niekonsekwentnie i okazjonalnie, pozwala na co najwyżej częściową rekonstrukcję ich synkretycznego charakteru jako tekstów kultury, tekstów komunikacji, tekstów dziejących się i obserwowanych jako proces. Nie przyjmuje się w tym opracowaniu wyłącznie perspektywy literaturoznawczej ani też antropologicznej czy etnolingwistycznej, a jedynie pomocniczo sięga – w miarę potrzeby – do elementów tych stanowisk badawczych dla ukazania sposobu widzenia tekstu ludowego przez Kolberga w jego czasie i warunkach, i to zarówno jako składnika dokumentacji całokształtu kultury, jak i odrębnego utworu artystycznego. Celem pracy jest przede wszystkim przedstawienie miejsca i funkcji literatury ludowej w kulturze i życiu ówczesnej wsi w ujęciu Kolberga, jego poglądu na dynamikę zmian, wędrówki i wariabilność folkloru słownego, ukazanie założeń i praktyki wyodrębniania gatunków, ich 179 �zróżnicowania, specyfiki i systematyki, a także metod zbierania, selekcji i wydawania. Z tego punktu widzenia ani stanowisko filologiczne, ani antropologiczne nie definiują prawidłowo i wyczerpująco założeń i metod Kolberga, lecz je w pewien prekursorski sposób łączą i splatają, gdyż teksty ludowe traktowane były przez zbieracza i wydawcę zarówno jako gatunki folkloru autonomiczne, niepowiązane ściśle z sytuacją wykonawczą – samoistne, fabularne i niefabularne przekazy artystyczne (bajki, pieśni powszechne, zagadki, przysłowia), jak i jako gatunki uwikłane sytuacyjnie, związane ze zwyczajami kalendarzowymi i obrzędami rodzinnymi (kolędy, pieśni dożynkowe, pieśni i oracje weselne, lamenty pogrzebowe). Ponadto badacz dokumentował obserwowaną przez siebie płynność w tym zakresie (np. fakt okazjonalnego włączania niektórych pieśni powszechnych do konkretnego wesela) lub w swoim holistycznym ujęciu sam narzucał ilustratywną funkcję części tekstów (np. przysłowia i podania wierzeniowe jako element charakterystyki ludu, jego sposobu myślenia i wyobrażeń o świecie i przyrodzie). Co więcej, autor Ludu już wówczas zauważał, że miejsce tekstów folkloru w kulturze i obyczaju nie było zjawiskiem ustabilizowanym i identycznym w poszczególnych regionach, miejscach i odstępach czasu, lecz zmiennym, podlegającym dynamicznym procesom w zależności od czynników środowiskowych, różnorakich wpływów i migracji, wreszcie indywidualnych predyspozycji i talentów śpiewaków i narratorów. Zadaniem tej pracy będzie zatem próba ukazania, jak w ówczesnych warunkach i na tle prądów epoki Kolberg torował drogę nowo powstającej folklorystyce, kształtującej się najpierw pod wpływem romantyzmu, potem dojrzewającej w duchu pozytywistycznym, jak abstrahując świadomie od nadmiernych, jałowych często dociekań filozoficzno-teoretycznych i przedwczesnych interpretacji materiału jeszcze niekompletnego, a dopiero rozpoznawanego, budował fundamenty nowej dyscypliny, gromadząc ogromny zasób tekstów folkloru o bezcennej wartości źródłowej dla przyszłych badaczy 1. 1 Posługując się terminem „folklor”, zaznaczyć należy, że sam Kolberg go nie używał; pojęcie to, wprowadzone w 1846 roku przez Williama Thomsa, przyjęło się w Polsce znacznie później. Pod koniec życia autor Ludu wyraził jednak swój brak akceptacji dla angielskiego neologizmu, pisząc 2 września 1888 roku, że nie da się on gładko adoptować (przyswoić) do organizmu naszego języka”. Była to opinia skierowana do Jana Karłowicza, redaktora „Wisły” (zob. Korespondencja Oskara Kolberga cz. III , DWOK T. 66, s. 530), który przysłał mu pierwsze zeszyty czasopisma, gdzie znalazł się m. in. jego krótki artykulik pt. Folklore, z wyjaśnieniem 180 �W pracy wykorzystano wyniki wieloletnich analiz i studiów nad warsztatem Kolberga jako zbieracza i wydawcy oraz nad jego dziełem drukowanym i spuścizną rękopiśmienną. Owoce tych prac stanowią w pewnym sensie rezultat doświadczeń i dorobek całego zespołu skupionego nad tymi zagadnieniami w ciągu ponad półwiecza – najpierw w Redakcji Dzieł wszystkich Kolberga, potem w Instytucie im. O. Kolberga. Geneza zainteresowań Kolberga literaturą ludową. Ewolucja programów badawczych i wydawniczych Teksty folkloru stanowią najliczniej reprezentowaną w dokumentacji Kolberga dziedzinę kultury ludowej. Zbioru o podobnych rozmiarach i zróżnicowaniu gatunkowym, z tak ogromnego obszaru jak dawna przedrozbiorowa Rzeczpospolita, stworzonego przez jednego uczonego, nie dorobiło się żadne poprzednie ani późniejsze pokolenie nie tylko w Polsce, ale i w Europie. Bogactwo literatury ludowej zgromadzonej w ciągu 50-letniej działalności – zarówno w monografiach wydanych za życia autora Ludu, jak i w materiałach zachowanych w jego spuściźnie rękopiśmiennej i publikowanych po raz pierwszy w ramach Dzieł wszystkich – wiąże się z jednej strony z uwarunkowaną historycznie genezą zainteresowań Kolberga twórczością ludową, z drugiej strony ze swoistą ewolucją, której podlegał jego program i warsztat badawczy i wydawniczy. Pracę dokumentacyjną nad folklorem słownym rozpoczął Kolberg około roku 1839 jako muzyk z wykształcenia i zamiłowania. Muzyka i poezja ludowa (pieśń) były też na początku jedynym przedmiotem zainteresowań młodego zbieracza i wydawcy. Jego kontakt z tekstami folkloru rozpoczął się zatem od zapisu słownego (tekstów) pieśni jako organicznego ich składnika obok melodii, a nie jako samodzielnego obiektu badań. Przygotowania filologicznego do pracy nad tekstem literackim nie miał, lecz jako niestrudzony rejestrator folkloru, w miarę postępu badań i nabywanych doświadczeń, stał się niekwestionowanym znawcą poezji i prozy ludowej, mechanizmu ich życia i funkcjonowania. U podstaw jego zainteresowań folklorem leżał terminu i informacją o jego upowszechnianiu się w Europie zachodniej. Zob. D. Simonides Pojęcie „folklor” w myśli europejskiej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego”. Filologia Polska 36. Folklorystyka 1, Opole 1995, s. 5–12, U. Sobczyk Dzieje pojęcia „folklor” w polskim dyskursie humanistycznym, „Ogrody Nauk i Sztuk” 2014, nr 4, s. 417–425. 181 �romantyczny zwrot ku ludowości. Związany z kulturalno-artystycznym środowiskiem stolicy, stał się Kolberg uczestnikiem jego życia i wyrazicielem nowych romantycznych postulatów ideowych i estetycznych, z którymi łączyła się ściśle popowstaniowa refleksja nad naszą sytuacją narodową. Zainteresowanie „rzeczami ludowymi”, gorące dyskusje teoretyczne i niezwykłe ożywienie ruchu zbierackiego podyktowane były przeświadczeniem o zabytkowej wartości folkloru, o zawartych w nim pamiątkach dawnej przeszłości, reliktach epoki przedchrześcijańskiej. Kultywowanie tradycji miało stanowić spoiwo wspólnoty rozdartej przez rozbiory i zagrożonej przez utratę niepodległości. W zbiorowej pamięci o naszych korzeniach i dziedzictwie kulturowym upatrywano podstawę bytu narodu wymazanego z mapy Europy i warunek jego przetrwania w czasach niewoli. Świadome tych zagrożeń ówczesne literackie i artystyczne pokolenie szukało więc w folklorze źródeł naszej kulturowej tożsamości, a także inspiracji twórczej dla własnej sztuki. Cele te określały wręcz obywatelski obowiązek w czasie niewoli. Program „powrotu do ludu” leżał też u podstaw kształtowania się polskiej folklorystyki w drugim trzydziestoleciu XIX wieku. Nie było to zjawisko zupełnie nowe. Zainteresowanie ludem postulowali już przedstawiciele Oświecenia, koncentrując się jednak bardziej na celu, jakim była wiedza o ludzie, naukowe, racjonalne poznanie jego bytu materialnego i duchowego, niż na twórczości ludu jako skarbnicy pamięci i źródle inspiracji dla sztuki narodowej. Działalność utworzonego w roku 1800 Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, z jego apelami, instrukcjami w tej kwestii, z dojrzałym programem badań etnograficznych, sformułowanym przez Hugona Kołłątaja w 1802 roku, miała po latach znaleźć swoją praktyczną kontynuację w pracach Kolberga. Pod koniec lat trzydziestych młody Oskar pozostawał jednak pod wpływem aktualnych idei romantyzmu, jego fascynacji poezją ludową. Był nie tylko uważnym obserwatorem i świadkiem nowego ruchu umysłowego, ale stał się jego czynnym uczestnikiem i entuzjastą. Należał do generacji, która kształtowana w duchu ideałów późnego Oświecenia, przeżyła romantyczny przełom lat 1822–1830 (umowną datą początku romantyzmu jest wydany w 1822 roku pierwszy tomik Poezji Mickiewicza) oraz tragedię upadku powstania listopadowego, która w znacznej mierze zmieniła postrzeganie ludu i jego dziejowej roli. Niemal bezpośrednio na oczach Oskara dokonywały się narodziny romantyzmu i rozwój jego idei, najpierw w ścieraniu się z klasycyzmem. Rodzina Kolbergów przyjaźniła się z mieszkającymi po sąsiedzku rodzinami Kazimierza Brodzińskiego i Mikołaja Chopina. Ojciec Oskara, 182 �Juliusz, członek Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, powołany na profesora geodezji Uniwersytetu Warszawskiego w roku 1817 z rekomendacji S. Staszica, pasjonował się poezją, sam ją tworzył, przekładał na niemiecki wiersze F. Karpińskiego i K. Brodzińskiego, historyka literatury i poety, prekursora romantyzmu w literaturze, autora przełomowej rozprawy O klasyczności i romantyczności. Kolberg, młodszy o cztery lata od Fryderyka Chopina, był uważnym słuchaczem jego gry, świadkiem rozwoju talentu i osobowości artystycznej kompozytora. Do końca życia zachował fascynację jego twórczością i sztuką pianistyczną. Dom rodzinny, jego atmosfera intelektualna i upodobania artystyczne ukształtowały więc wrażliwość młodego Oskara na aktualne prądy umysłowe i ożywiony ruch literacki, na nowe zjawiska kulturowe. Trauma klęski powstania, w którym uczestniczył jego starszy brat Wilhelm i z którym zbiegła się śmierć ojca, pozostawiła niezatarty ślad w świadomości Kolberga jako przedstawiciela całego dotkniętego tym dramatem pokolenia. Zmieniła też radykalnie – podobnie jak u wielu rówieśników i przyjaciół – życiowe plany 17-letniego Oskara. Zmuszony był przerwać edukację w Liceum Warszawskim, gdyż szkoła została zamknięta, podobnie jak wiele innych instytucji kultury, m.in. uniwersytet i działająca przy nim Szkoła Główna Muzyki, miejsce studiów Chopina, który wyemigrował do Paryża w 1830 roku. Wprawdzie Kolberg podjął pracę w kantorze bankowym S. Fraenkla, nie zarzucił jednak planów kariery kompozytorskiej i studiów muzycznych. Kształcił się najpierw u Józefa Elsnera, kontynuując naukę u Ignacego F. Dobrzyńskiego, potem w Berlinie. Po powrocie do Warszawy w roku 1836 i otrzymaniu świadectwa J. Elsnera, który zaliczył go do grona „znakomitszych artystów Warszawy”, zamierzał poświęcić się komponowaniu, utrzymując się z lekcji muzyki. Wkrótce pojawiły się też pierwsze kompozycje, nawiązujące do tradycji polskiej muzyki ludowej. Jednak wobec trudności utrzymania się z nauczania muzyki Kolberg w roku 1845 podjął na stałe pracę urzędniczą, która trwała kilkanaście lat1. Na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych XIX wieku znalazł się w gronie młodych romantyków, literatów i artystów, wyprawiających się na wieś w poszukiwaniu wątków, tematów, utworów i „typów” ludowych. W trakcie tych wędrówek zasłyszane melodie i teksty, napotykane pejzaże, 1 Środowisko, życie, rozwój zainteresowań i działalność Kolberga w Warszawie do roku 1871 szerzej przedstawiła A. Skrukwa w pracy Życie Oskara Kolberga w Warszawie (1814– –1871), w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I). Zob. też wyżej w tym woluminie opracowanie M. Prochaski Kompozycje Oskara Kolberga. 183 �postacie, chaty i rekwizyty życia wiejskiego utrwalali oni w swoich notatnikach i szkicownikach, spodziewając się znaleźć w nich tworzywo i źródło inspiracji twórczej oraz pamiątki dawnej kultury, tradycji i „charakteru” narodowego. Kolberg jako muzyk, obdarzony wybitnym słuchem i jak nikt przygotowany do rejestracji muzyki, zajął się spisywaniem melodii i pieśni. Jak wspomniano, w centrum jego ówczesnych zainteresowań znajdowała się wtedy jedynie muzyka i pieśń ludowa. I to za sprawą tej ostatniej przedmiotem rejestracji badacza, a później wydawcy stał się obok melodii także tekst pieśni, postrzeganej jako naturalna i nierozerwalna symbioza muzyki i słowa poetyckiego. Po latach tak wspominał początki swych zainteresowań folklorem: […] ogólny prąd literatury skierowany ku rzeczom ludowym około roku 1834 i później, zbiory Wacława z Oleska i Wójcickiego i osobista tego ostatniego zachęta do poszukiwania melodii (których w jego dziele jest bardzo mało), jak i zachęta Dobrzyńskiego, wreszcie słyszane oryginalne odgłosy piszczałek, skrzypeczek i katarynek poza miastem (w Czerniakowie, Wilanowie itd.) skłoniły mnie do poszukiwań w tym kierunku. Pierwszy taki połów na większe rozmiary dokonany w roku 1839 w Wilanowie dał mi już spory zasób nader ciekawych motywów i popchnął do dalszych poszukiwań na tym polu1. Prace nad folklorem muzycznym i podjęcie notowania melodii ludowych miało zatem dwa cele: eksplorację artystyczną, tj. poszukiwanie materiału, tematów i wątków dla własnej twórczości kompozytorskiej, oraz dokumentację muzyczną dla uzupełnienia zbiorów pieśni już wydanych przez poprzedników, w których jednak melodie były nieliczne bądź nie było ich wcale, gdyż autorzy tych antologii poezji ludowej do rejestrowania muzyki nie byli przygotowani. Zbiory wcześniejsze, na które powołuje się Kolberg jako na inspirację dla siebie, to Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego zebrane i wydane przez Wacława z Oleska (tj. Wacława Zaleskiego) w 1833 roku oraz Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu Kazimierza Władysława Wójcickiego z roku 1836. Listę poprzedników dopełniają: Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji z roku 1838 1 O. Kolberg Szkic autobiografii, rkp. sporządzony prawdopodobnie pod koniec życia,. BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 68. Pojedyncze pieśni i melodie z takimi lokalizacjami znajdują się wśród rękopisów Kolberga i zostały opublikowane później, w Pieśniach ludu polskiego z 1857 r. i w monografii Mazowsza. 184 �i tegoż Pieśni ludu ruskiego w Galicji z lat 1839 i 1840 (2 tomy) oraz Józefa Konopki Pieśni ludu krakowskiego z roku 1841 i Jana Józefa Lipińskiego Piosnki ludu wielkopolskiego opublikowane w 1842 roku. Wszystkie wymienione prace Kolberg nie tylko poznał dokładnie, lecz korzystał z nich w późniejszych latach dla celów porównawczych i dla dopełnienia własnych zbiorów, budując tym samym ciągłość bazy źródłowej dla polskiej folklorystyki. Do sposobu wykorzystania tych zbiorów wypadnie w trakcie dalszej analizy powrócić. Własną działalność wydawniczą rozpoczął Kolberg w latach 1842–1845, kiedy to ukazały się w Poznaniu u Jana K. Żupańskiego Pieśni ludu polskiego (125 pieśni i 11 nieliczbowanych wariantów), których edycja kontynuowana była w leszczyńskim „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847 (80 pieśni i 2 warianty). Kolejne publikacje pieśniowe to następujące artykuły: O pieś­niach litewskich (z 15 pieśniami) i Pieśni czeskie i słowackie (z 22 pieś­niami) – w „Dzwonie Literackim” w 1846 roku, Pieśni ludu obrzędowe zamieszczone w Album literackim w 1848 roku (21 pieśni), wreszcie Pieśni ludu weselne opublikowane w latach 1847–1849 w „Bibliotece Warszawskiej” (309 pieśni i 2 warianty)1. Wszystkie wymienione prace zawierają melodie w opracowaniu fortepianowym, co wskazuje na zamysł ich popularyzacji i przeznaczenie do muzykowania domowego. Przypisane do melodii teksty nie odnotowują systemowo i starannie cech gwarowych, występujących w nich jedynie sporadycznie, najczęściej jednak eliminowanych. Towarzyszą muzyce jako element całości pieśni. Niewątpliwie tak przygotowane zbiorki miały przede wszystkim uprzystępnić pieśń ludową, nie gubiąc przy tym waloru dokumentacyjnego, który pozwoli „oznaczyć i wykazać charakter muzyki słowiańskiej”2. Notując pieśni ludowe, w naturalny sposób objął więc Kolberg rejestracją także przynależne do melodii teksty, od początku traktując obie symbiotycznie związane warstwy, muzykę i słowo pieśni, jako integralną całość. I choć w deklaracjach zbieracza i w praktyce dokumentatora 1 Wszystkie utwory z tych zbiorków przedrukowane zostały w tomie Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym O. Kolberga cz. I (DWOK T. 67/I). Późniejsze Pieśni ludu do śpiewu (16 utworów) wydane u A. Dzwonkowskiego w Warszawie w 1862 roku stanowiły już tylko pogłos zarzuconej koncepcji opracowań melodii z harmonizacją. 2 Określeniem charakteryzującym w ten sposób plany badawcze i edytorskie Kolberga posłużył się A J. Szabrański w swojej recenzji podpisanej A .J. S. pt. Zbiory pieśni ludu z r. 1840, zamieszczonej w „Bibliotece Warszawskiej” 1841, T. 1, na s. 163. 185 �traktował jako swoją powinność zasadę równorzędności, niejednokrotnie wyrażał przekonanie o priorytecie melodii. W prospekcie i w przedmowie do zeszytu 1. swoich pieśni pisał w roku 1842: Kiedy obecnie tylu miłośników Słowiańszczyzny pracuje nad wydobyciem zapomnianych i poniewieranych skarbów umysłowych różnych pokoleń, kiedy wartość pieśni gminnych dziś już należycie ocenioną została, a przywiązanie do rzeczy narodowych niepomału wzrasta, sądzę, że dogodzę potrzebie czasu i współziomków, gdy tyle ważną, a może ważniejszą jeszcze pieśni tych część, to jest muzykę, dołączę do już istniejących zbiorów. I w rzeczy samej częstokroć pieśń, sama przez się licha, dla melodii jedynie przetrwała i upowszechniła się wszędzie. Melodia jest duszą pieśni gminnej, w niej poznasz myśl i serce jak w zwierciadle, ona znamionuje ducha każdego pokolenia1. Recenzujący edycję Kolberga Karol Libelt nazwał w kontekście tej wypowiedzi tekst pieśni „ciałem”2. Z czasem, w miarę postępu prac i doświadczeń, temu „ciału” pieśni, tj. tekstom, poświęcał Kolberg coraz więcej uwagi, traktując ludową poezję jako odrębny gatunek folkloru i przedmiot badań rządzący się specyficzną formą, poetyką, stylistyką, a także wymagający analiz historycznych, genetycznych, klasyfikacyjnych. Pogląd Kolberga na pieśń jako „rzecz narodową”, wyrażony w cytowanym fragmencie, warto zestawić z wypowiedziami jego poprzedników w dziedzinie XIX-wiecznego zbieractwa. Romantyczna metryka pierwszych pieśniowych edycji Kolberga jako zamierzonej kontynuacji dokonań wcześniejszych badaczy zyskuje w tym zestawieniu dodatkowe wsparcie. Wymienić tu trzeba przede wszystkim Wacława Zaleskiego (1799–1849), pisarza, poetę i krytyka, autora pierwszego w Polsce i największego do czasów Kolberga zbioru pieśni ludowych, liczącego 1496 pieśni polskich i ruskich (z 160 melodiami, które „do śpiewu i na fortepian ułożył” Karol Lipiński). W rozprawie wstępnej do tego zbioru z roku 1833, przedstawiając syntezę ówczesnych poglądów na znaczenie i wartość poezji ludowej, Zaleski pisał: 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął…, oddział pierwszy, w: tegoż Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 1. Omówienie tych pierwszych publikacji pieśniowych Kolberga zob. tamże, wstęp A. Pawlaka, s. V–XVIII, por. też wyżej w tym woluminie opracowanie D. Pawlakowej Dokumentacja folkloru muzycznego w pracach Oskara Kolberga. 2 [K. Libelt] Pieśni ludu polskiego przez Oskara Kolberga, „Dziennik Domowy” 1842, nr 21, s. 174, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), aneks 1, s. 275. 186 �Któż zaprzeczy, że pieśni ludu, będąc obrazami, w których każdy naród swój charakter najwierniej maluje i przedstawia, wynurzając swoje uczucia, opisując zwyczaje i wszelki obyczaj, są najdokładniejszym wyrazem życia narodowego1. I określał cel swojej edycji: […] zamiarem moim było tylko okazać, jak pieśni ludu, pominąwszy nawet ich wewnętrzną wartość, najbardziej są zgodne z duchem narodu, jak pod tym względem stać się powinny prawdziwą nauką i jak dlatego każdemu, komu chodzi o poznanie ducha narodowego, a mianowicie poecie, zbiory pieśni ludu są wielce pożyteczne, a nawet i niezbędnie potrzebne2. Wysoka ocena pieśni i ich narodowego charakteru trafiła na podatny grunt, wywarła też decydujący wpływ na Kolberga, który do opinii i zbioru Zaleskiego wielokrotnie się odwoływał i na nim się wzorował. Praca spotkała się zresztą z żywym i entuzjastycznym oddźwiękiem; recenzenci podnosili jej wartość i postulowali rozpowszechnienie „w każdym polskim domu”3. Zaś wagę historyczną zbioru dla przyszłych badań tak podsumował Piotr Chmielowski: Pierwszy to był u nas zbiór poważny zabytków twórczości ludowej; od niego dopiero zaczyna się gorączkowa na tym polu praca we wszystkich prowincjach i to mu nadaje pierwszorzędne znaczenie4. W roku 1834, dwa lata przed wydaniem kolejnego zbioru pieśni, jego autor, Kazimierz Władysław Wójcicki, warszawski literat, starożytnik i historyk, wypowiadał się podobnie w lwowskim noworoczniku „Ziewonia”: Uderzyła godzina rozwagi i zaczynamy poznawać, co jest narodowością w poezji. Materiałami po temu są pieśni ludu. […] w nich się przechowuje duch narodowy, czysty, bo nieskalany wpływem cudzego”5. 1 Wacław z Oleska [Wacław Zaleski] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego…, Lwów 1833, s. XVII. 2 Tamże, s. XXVIII. 3 K. S. [K. Słotwiński] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, zebrał i wydał Wacław z Oleska [rec.] „Czasopismo Naukowe od Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich wydawane” 1833, z. 3, s. 59. 4 P. Chmielowski Historia literatury polskiej, Warszawa 1900, T. 5, s. 69. 5 K.W. Wójcicki O pieśniach polskiego ludu, „Ziewonia”, Lwów 1834, s. 111 i 114. 187 �Zbiór pieśni wydał Wójcicki w Warszawie pod osobliwym tytułem Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, który skrywał rzeczywistą treść, zapewne ze względu na paskiewiczowską cenzurę. W przedmowie, charakteryzując pieśni, autor położył jednak nacisk na wspólnotę słowiańskiego repertuaru, nie na narodowy charakter ludowej poezji. Wskazywał na ujawniającego się w pieśniach „jednorodnego ducha, co ożywia całą Słowiańszczyznę” 1, a utwory z różnych „krain” opisywał jako śpiewane „na jednę słowiańską, narodową nutę”2. Mówił o „ludzie narzecza polskiego”3 zamiast o ludzie polskim. Współcześni mu, a wraz z nimi Kolberg, który znał autora i redaktora „Biblioteki Warszawskiej” osobiście, rozumieli jednak ten szyfr jako swoisty wybieg wobec restrykcyjnej cenzury władz carskich w zaborze rosyjskim po powstaniu listopadowym. Wójcicki był przecież wcześniej, w roku 1830, wydawcą pracy Przysłowia narodowe, z wyjaśnieniem zrzódła początku oraz sposobu ich użycia, okazujące charakter, zwyczaje i obyczaje, przesądy, starożytności i wspomnienia ojczyste. Odwołując się do tej publikacji w zbiorze pieśni, używał już jednak tylko tytułu w skrócie – Przysłowia, nie Przysłowia narodowe. W rzeczywistości ludowość utożsamiano wtedy z narodowością. Jak pisze R. Wojciechowski, był to pogląd i program ideowy, począwszy od Brodzińskiego, który „z pieśni ludu jako z natury charakter i obyczaje narodu” wywodził, poprzez Mickiewicza, który w pieśni gminnej widział „arkę przymierza miedzy dawnymi a nowymi laty i strażniczkę narodowego pamiątek kościoła”. Można się zatem w dużej mierze zgodzić ze zdaniem Wojciechowskiego, który stwierdzał, że „popowstaniowy program badań słowiańskich należy traktować jako ocenzurowaną wersję pierwotnego brzmienia” 4, tj. narodowego charakteru poezji ludowej. Zdanie to nie przekreśla jednak – co wyraźnie trzeba tu zaznaczyć – celowości i potrzeby postulowanych przez romantyków badań porównawczych nad kulturą ludową różnych narodów słowiańskich, za którymi niejednokrotnie opowiadał się zresztą także Kolberg. W sumie, choć zbiór Wójcickiego jest wyrazem romantycznych założeń, zwłaszcza 1 Tenże Pieśni ludu Białochrobatów…, wyd. fototyp. pierwodruku z 1836 r., pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Wojciechowski, ,T. 1, Wrocław 1876, s. 10. 2 Tamże, s. 11. 3 Tamże, s. 9. 4 R. Wojciechowski Posłowie, w: K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, Wrocław 1976, s. IX–X. 188 �potrzeby wskazania śladów dawności w pieśniach wsi, ma swoje istotne znaczenie dla dziejów folklorystyki, przede wszystkim dzięki próbie ukazania związków poezji ludowej z literaturą staropolską, poezją XVII-wieczną, dawnymi drukami, w czym autor jako bibliotekarz, archiwista i starożytnik torował drogę przyszłym badaczom i za czym w poszukiwaniach źródłoznawczych i bibliotecznych podążać miał też Kolberg. Z prac Wójcickiego korzystał, począwszy od pierwszych swoich publikacji pieś­niowych. O roli poezji ludowej w podobnym duchu wypowiadał się też trzeci z poprzedników Kolberga, Żegota Pauli, historyk i etnograf, wydawca pieśni polskich i ruskich w Galicji. Oba zbiory, starannie przygotowane pod względem wyboru tekstów, języka i oprawy naukowej, przynoszą 383 warianty polskie i 600 ruskich. W przedmowie do antologii pieśni polskich Pauli pisał, że do jej wydania skłoniła go przede wszystkim „potrzeba ogłoszenia zbioru pieśni gminnych kraju naszego, zwłaszcza przy wzmagającym się postępie poezji narodowej […]”1. A w prospekcie do zbioru potrzeba ta znalazła takie uzasadnienie: Do rzędu pamiątek narodowych, które od dnia do dnia coraz bardziej nikną, a które troskliwie przechować winniśmy, należą szczególniej pieśni gminnne, w nich to bowiem naród składa podług słów poety naszego „swych myśli przędzę i swych uczuć kwiaty”2. Do publikacji przeznaczył Pauli „same tylko pieśni narodowe”, pochodzące głównie ze środowiska wiejskiego, a utwory związane z obrzędami dla lepszego zrozumienia opatrzył opisem tych ostatnich. Cały materiał wzbogacił też wartościowymi wyjaśnieniami historycznymi i etnograficznymi oraz odniesieniami do Słowiańszczyzny. Praca została wysoko oceniona także przez późniejszych folklorystów, historycznie wpisywała się natomiast w romantyczną koncepcję ludowości. Badacz ten odegrał ważną 1 Ż. Pauli Przedmowa do tegoż Pieśni ludu polskiego w Galicji, wyd. fototyp. pierwodruku z 1838 r., Wrocław 1973, s. [1] nlb. 2 Prospekt do „Zbioru pieśni gminnych ludu galicyjskiego” Ż. Paulego, rkp. BJ, sygn. 5454 II, k. 1. Zob. też R. Górski Posłowie, w: Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego…, s. XIV–XV. Zbiór Paulego był gotowy do wydania kilka lat przed rokiem 1838. Autor, podejrzany o współautorstwo pamfletu przeciwko rządowi austriackiemu, został jednak aresztowany i uwięziony, a uwolniony w 1836 roku, nie otrzymał pozwolenia na druk swoich Pieśni; cenzor zakwestionował określenie „gminnych” użyte w cytowanym prospekcie, co jednak wkrótce zostało zrewidowane (zob. R. Górski Posłowie… s. XII–XIV). 189 �rolę w kształtowaniu się poglądów i warsztatu przyszłego autora Ludu nie tylko dzięki swoim publikacjom, ale i późniejszym bezpośrednim kontaktom w Krakowie, gdzie mieszkał od 1845 r. Kolberg miał się okazać gorliwym kontynuatorem pionierskich przedsięwzięć swoich zasłużonych dla folklorystyki poprzedników, do których wielokrotnie się odwoływał i z których prac korzystał. Zaleskiemu, Konopce, Wójcickiemu i Paulemu, „niezmordowanym współpracownikom w odgrzebywaniu skarbów umysłowych ludu” dedykował też początkowy „oddział” swojej pierwszej edycji 125 pieśni wydanych w latach 1842–1845 u Żupańskiego w Poznaniu. Opublikowane w latach czterdziestych przez Kolberga pieśni ludowe zebrane w wymienionych wyżej zbiorkach przynoszą w sumie 572 pieśni, w tym 396 z melodiami (186 tekstów bez melodii to około 31% całego zasobu). Pochodzą z różnych stron Polski i w przeważającej liczbie opatrzone są notami lokalizacyjnymi o różnym stopniu szczegółowości – od konkretnych miejscowości: „z Krakowa”, „Ostrołęka”, „ze Lwowa”, często z bliższym geograficznym dookreśleniem dla miejscowości mniejszych, np. „Modlnica pod Krakowem”, „Tretki i Chochołów pod Żychlinem”, „Wilanów pod Warszawą”, „Kuligów nad Bugiem (pod Serockiem)”, poprzez ogólniejsze wskazania okolicy większych miejscowości, typu: „od Przysuchy i Opoczna”, „od Łowicza i Kutna”, „spod Radomia”, „z okolic Warszawy”, czy wręcz regionu: „z Wielkopolski”, „z Sandomierskiego”, „z Mazowsza”, „z Galicji”, aż po określenie zasięgów: „z Krakowskiego, Kaliskiego i Wielkopolski”, „z Galicji i Sandomierskiego”, „z Lubelskiego i Galicji”, a nawet po notę o powszechności występowania, np. „znana w całej Polsce”. Już wtedy zatem pierwszorzędnym elementem dokumentacji jest dla Kolberga określanie proweniencji geograficznej publikowanych pieśni, co dowodzi świadomości badacza w kwestii regionalizacji zjawisk folkloru, przekonania o jego zmienności i specyfice w różnych stronach kraju. Nie jest tu zresztą Kolberg zupełnym nowatorem; w zbiorach Zaleskiego i Wójcickiego lokalizacje geograficzne, choć rzadziej doprecyzowane szczegółowo, a częściej dość ogólne, pojawiają się również. Brak ich natomiast w zbiorze Paulego, gdzie ogólniejsze wskazówki dotyczą jedynie krakowiaków. Ciekawym przyczynkiem w tej kwestii jest fakt, że brak ten Kolberg próbował po latach uzupełnić na drodze osobistych konsultacji. Świadczy o tym zachowana notatka rękopiśmienna, w której niektóre pieśni opublikowane przez tego autora opatrzone są notatkami lokalizacyjnymi sporządzonymi przez 190 �Kolberga, a pochodzącymi z informacji czy zapisków Paulego1. W publikacjach Kolberga z tego wczesnego okresu działalności widoczne jest również, że zauważał już wówczas zjawisko wariantywności pieśni jako cechę wyróżniającą folklor, wręcz go konstytuującą. Świadczą o tym próby zestawiania wariantów, przy czym kryterium odniesienia stanowią dla Kolberga teksty pieśni, nie melodie, co wskazuje na uświadomienie sobie przez badacza już wtedy rangi warstwy słownej w odczytaniu charakteru pieśni, jej funkcji i przeznaczenia, „ucieleśnienia” uczuć i przeżyć. Temat pieśni miał też później stać się jednym z nadrzędnych i najbardziej operatywnych wyznaczników klasyfikacji materiału pieśniowego, choć jej strona muzyczna nie traciła przy tym w ocenie Kolberga swojego szczególnego, „duchowego” znaczenia. Warianty zestawiał Kolberg według tekstów, przywołując też w miarę możliwości przynależne do nich melodie i lokalizacje, czasami zestawiał różne teksty śpiewane na tę samą melodię2. Zdarzało się jednak niekiedy, że wątki tekstowe łączone były na zasadzie niezrozumiałej, gdyż odrębności są znaczne. Podobnie wskazywał warianty pieśni śpiewanych w ramach określonych zwyczajów dorocznych, kogutka, gaika i okrężnego, w różnych okolicach Polski. Zaś plan dokumentacji pieśni weselnych w całym ich zróżnicowaniu określał tak we wstępie do poświęconego im artykułu: […] gdy muzyka jest tu z tekstem nierozdzielną (bo bez niej żadne wesele nie ma miejsca), przedsięwziąłem skreślić pieśni weselne z melodiami, jakie mi się w różnych okolicach kraju naszego słyszeć zdarzyło, oraz wykazać (ile można) ich warianty, przerabiania, wyskoki, różnorodne napływy, nawet zwichnienia. Przekształcenia takowe spowodowały tysiące okoliczności i stosunków, których drobiazgowe śledzenie mozolną, niewykonalną, wreszcie niepotrzebną byłoby pracą. Oddaję je przeto, jakimi są, ludowi, od którego je wziąłem, a rozwijając jedne po drugich obrzędy weselne z różnych, mianowicie oddalonych do siebie stron najlepiej przez porównanie ich między sobą rozróżnić, co w nich pierwotnego, a co było napływowego z innych pieśni lub okolic, odgadnąć wzajemny wpływ, jaki na siebie wywierały, i ocenić ich wartość poetyczną będziemy w możności3. 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 12a, sygn. 1190, k. 1. Zob. O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), m.in. nr 9 i 9a, 35 i 35a, 54 i 54a, 99 i 99a, 112 i 112a–d, 122, 122a i 123, 255–259, 264–273. 3 O. Kolberg Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 188, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe…cz. I (DWOK T. 67/I), s. 442–443. 2 191 �Materiał potraktowany zatem porównawczo ułożył tam Kolberg geograficznie, zamieszczając jedenaście opisów wesel (osiem z Radomskiego, Łęczyckiego, Kaliskiego i Mazowsza oraz trzy z Galicji), w których znalazło się ponad 300 tekstów pieśni, przy czym tylko trzecia ich część posiadała melodie. Dając pogląd na regionalne zróżnicowanie folkloru weselnego, skoncentrował się tam jednak bardziej na ukazaniu odmienności i podobieństw w samych obchodach obrzędu w poszczególnych okolicach niż na zestawianiu wariantów pieśni, które w efekcie często zostały rozdzielone. Nowym, istotnym elementem opracowania pieśni związanych ze zwyczajami i weselami w dwu poświęconych im zbiorkach z lat 1847–1849 jest osadzenie ich w kontekście kulturowym zwyczajów i obrzędu weselnego, w którym występują. Stanowi to bardzo ważny krok na drodze ewolucji stosunku Kolberga do tekstów literatury ludowej. Dostrzegając organiczny związek pieśni z opisywanymi uroczystościami, funkcję pieśni w okreś­ lonym momencie obrzędu, w rytualnej sytuacji wykonawczej celebrowanej przez konkretnego śpiewaka lub grupę uczestników, publikował takie pieśni wraz z opisem odpowiedniego momentu w ramach przebiegu obrzędów czy obchodów, dając tym samym pogląd na „ścisłą łączność” żywego folkloru z życiem społecznym określonej wspólnoty lokalnej. Poszedł tu Kolberg tropem Paulego; pieśni obrzędowe takiego kontekstu w sposób naturalny się domagały. W repertuarze Pieśni ludu polskiego z tego okresu charakterystyczne jest też uwzględnienie przez Kolberga pieśni szlacheckich i mieszczańskich, z wyraźnym określeniem środowiska, z którego pochodziły, oraz różnorodność utworów bez preferencji dla jednego typu, tematu czy gatunku. Część tekstów zaczerpnął tam ze zbiorów wcześniejszych, odnajdując dla nich melodie w trakcie własnych badań terenowych. Nie zawsze można jednak ustalić jednoznacznie na podstawie podanej przez Kolberga noty bibliograficznej, czy wskazuje ona źródło, a więc pochodzenie zapisu, czy też kieruje porównawczo do wariantu z innego zbioru. Zróżnicowanie, ale i wspólnotę wątków pieśniowych, ich ruchliwość i zmienność oraz wzajemne wpływy i specyficzne stałe atrybuty widział Kolberg zresztą szerzej, nie tylko w ujęciu regionalnym, tj. w utworach z różnych stron kraju, ale i u rozmaitych narodów i „plemion”. We wstępie do artykułu o pieśniach ludu litewskiego pisał w roku 1846: 192 �Dowiedzioną i znaną jest ta prawda, że pieśni ludu jakiegokolwiek bądź narzecza mieszczą w sobie doskonałe odbicie zwyczajów, języka, wrażeń, pojęć, obyczajów i uczuć, słowem, całą charakterystykę tego plemienia, z łona którego wysnuły się. Że fizjognomia ludów jednych od drugich jest różną i coraz rozmaitszą, w miarę jak się dalej posuwamy, wypływa z natury rzeczy, jako i to, że jedne z drugimi ogniwem sąsiedztwa i rozlicznych stosunków będąc połączone, wzajemny na siebie wpływ wywierają i nieraz sobie w zgodzie i dłonie, i myśli podają1. Z kolei ciekawym przejawem pojmowania folkloru jako własności określonego środowiska zawodowego był artykuł również z 1846 roku, w którym opublikował Kolberg kilkanaście spisanych przez siebie w Warszawie pieś­ni druciarzy, górali słowackich „wędrujących zimą po krajach słowiańskich i niemieckich dla zarobku, z wiosną zaś wracających pod rodzinną strzechę”2. Była to jednocześnie pierwsza praca badacza, w której dokumentował folklor innego słowiańskiego narodu i mierzył się z jego językowym zapisem. Zasób pieśni opracowanych na fortepian, który prezentują publikacje Kolberga z pierwszej połowy XIX wieku, wzbogacają zapisy rękopiśmienne, których nie wydał, a które opublikowano z zachowanych rękopisów w części II tomu Opracowania melodii ludowych… (DWOK T. 67/II). Wśród 236 pieśni i melodii z tego zespołu 148 posiada tekst, pozostałe to zapisy melodii tanecznych bez tekstu. W większości są to pieśni i przyśpiewki polskie (141 zapisów), pozostałe to 4 utwory ukraińskie i 3 chorwackie. W sumie publikacje te, przynoszące wraz z wariantami prawie 700 polskich pieśni, stanowią wyraz ówczesnych tendencji badawczych i edytorskich, są twórczą kontynuacją prac poprzedników z innowacyjnym poszerzeniem dokumentacji folkloru pieśniowego o zapisywane ze słuchu melodie. Można też już mówić o wykrystalizowanej wcześnie, bo na pierwszym etapie badań Kolberga, pryncypialnej zasadzie dokumentowania proweniencji geograficznej prezentowanego materiału, o rozumieniu znaczenia jego specyfiki narodowej, regionalnej i lokalnej, wariantywności, dynamice pokrewieństw i zróżnicowań, a także o związku folkloru 1 O. Kolberg O pieśniach litewskich, „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, z. 1, s. 93, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK 67/I), s. 350. 2 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–273, przedruk w: tegoż Pieśni i melodie ludowe ... (DWOK T. 67/I), s. 374. 193 �pieśniowego z życiem określonego środowiska społecznego. W okresie pierwszego dziesięciolecia badań, w latach 1839–1849 wypracował więc Kolberg i zaczął stosować w praktyce kryterium synkretyczności, czyli sytuowanie ludowego tekstu w ścisłym związku z muzyką i tańcem, a także w pewnym stopniu już wtedy z sytuacją kulturowo-społeczną. Były to wówczas pionierskie założenia badawcze; rozwinęła je współczesna folklorystyka, przyjmując synkretyczność za istotę folkloru i postulując badanie go jako części kultury 1. Równolegle z publikacją w 1849 roku Pieśni ludu weselnych zaczął kształtować się w planach Kolberga zamysł cyklu wydawniczego. Był to nowatorski program edycji zbiorów pieśni określonego gatunku, z licznymi wariantami poszczególnych wątków. W okresie tym, po wydarzeniach rabacji galicyjskiej 1846 roku i później Wiosny Ludów, zmieniło się radykalnie nastawienie do ludu, a entuzjazm i zachwyt nad jego twórczością ustąpił miejsca trzeźwym postulatom obiektywnych badań nad rzeczywistym bytem i kulturą wiejskiej społeczności. Niektórzy badacze folkloru rewidowali też lub zmieniali swoje poglądy i oceny wartości folkloru, czego radykalnym wyrazem była sformułowana w roku 1854 opinia Ryszarda Berwińskiego. Zakwestionował on zdolności twórcze ludu, sugerując jedynie naśladowczy, reproduktywny w stosunku do literatury wysokiej charakter folkloru. Zdeprecjonował tym samym romantyczny aprioryzm co do samorodności, autentyzmu i rodzimości folkloru oraz jego wartości dla literatury narodowej2. Po kilkunastu latach Kolberg stanowczo przeciwstawił się tezom Berwińskiego, broniąc możliwości twórczych ludu, choć nie negując wzajemnych wpływów i przenikania się literatury ludowej i literatury warstw wykształconych3. Do polemiki tej trzeba będzie jeszcze powrócić. 1 O współczesnym rozumieniu folkloru jako przedmiotu badań zob. m.in. C. Hernas Miejsce badań nad folklorem literackim, „Pamiętnik Literacki” 1975, T. 66, nr 2, s. 3–15, przedruk w zbiorze: Teoria kultury. Folklor a kultura, oprac. M. Waliński, Katowice 1978, s. 66–82; J. Bartmiński Folklor– język – poetyka, Wrocław 1990; P. Kowalski Współczesny folklor i folklorystyka: o przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych, Wrocław 1990; R. Sulima Folklorystyka wobec kultury współczesnej, „Literatura Ludowa” 1992, nr 6, s. 39–61, Folklorystyka. Dylematy i perspektywy, red. D. Simonides, Opole 1995 (praca zbiorowa), J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska Tekstologia, Warszawa 2009. 2 Zob. R.W. Berwiński Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, T. 1–2, Poznań 1854. Toż, ze zmienioną kartą tytułową: [R.W. Berwiński] Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych, T. 1–2, Poznań 1862. 3 O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. XIV–XVI. 194 �W atmosferze tej nabierało znaczenia bardziej naukowe, systemowe podejście do folkloru, plan jego metodycznego zbierania i dokumentowania jako bazy źródłowej dla badań porównawczych. Koncepcji systematyzującej obszerny materiał domagało się również ciągle pomnażane archiwum Kolberga. Pozyskiwane przez kolejne lata badań terenowych coraz bogatsze zbiory, a wraz z nimi rosnące doświadczenie i wiedza o sposobie życia i mechanizmie funkcjonowania tradycyjnej literatury ustnej zaowocowały po ośmiu latach od wydania ostatnich pieśni weselnych w 1849 roku nową publikacją o odmiennym profilu. W roku 1857 ukazały się Pieśni ludu polskiego, obszerna antologia ballad i tańców ludowych, stanowiąca pierwszą z monografii określonych gatunków i grup pieśni, które zamierzał Kolberg wydzielać według różnych kryteriów: treściowego, środowiskowego bądź okolicznościowego, planując wydanie m.in. pieśni miłosnych, weselnych, wojackich, żniwiarskich, żartobliwych1. Plany te zostały jednak zarzucone i jak się miało okazać, Pieśni ludu polskiego były pierwszą i jednocześnie ostatnią publikacją z zamierzonego cyklu tomów o takiej koncepcji edytorskiej. W centrum zainteresowania Kolberga pozostały w tym zbiorze nadal melodie, co autor podkreślił wyraźnie we wstępie: „Muzyka jest głównym przedmiotem niniejszego zbioru. Do każdej pieśni dołączam właściwą jej nutę […]”. Radykalnej zmianie uległ jednak sposób potraktowania zapisu muzycznego; melodie wydane tu zostały bez akompaniamentu fortepianowego, co odtąd będzie stałą praktyką Kolberga: Oddaję nutę w nieskażonej prostocie (tj. o ile skażenie nie pochodzi z winy śpiewających), tak jak wybiegła z ust ludu, bez żadnego przystroju harmonijnego, bo mam przekonanie, że najdzielniejszą jest w samorodnej, niczym niezmąconej czystości, jak ją natura natchnęła2. W pierwszej części zbioru zamieścił Kolberg 444 pieśni balladowe, grupując razem warianty tekstowe 41 wątków z całej prawie Polski. Tylko 21 pieśni w tym zespole nie posiadało zapisu nutowego. W części drugiej znalazły się „Polskie tańce, mazury, kujawiaki (obertasy), walce”, w sumie 466 melodii 1 Zob. m.in. wypowiedzi Kolberga na ten temat w liście do J. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 73 oraz we wstępie do Sandomierskiego (DWOK T. 2), s. 5–6. 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. V–VI. 195 �tanecznych z okolic Warszawy, przeważnie z tekstami przyśpiewek1. Choć w części pierwszej Kolberg łączył także warianty melodyczne ballad, jednak to teksty pieśni stały się wyznacznikiem układu i tym samym uzyskały w zbiorze sprofilowanym gatunkowo szczególnie istotne znaczenie, gdyż podstawą typologii ballad stała się właśnie analiza tekstów. Ich temat i struktura fabularna pozwoliły określić zasadnicze cechy gatunku, wyodrębnić wątki i powiązać ich warianty w grupy. Taka nowatorska metoda prezentacji folkloru pieśniowego stanowiła dalszy, decydujący krok na drodze ewolucji programu badawczego Kolberga, a także i jego stosunku do tekstu ludowego. O ile w zespole ballad o publikacji decydowało kryterium gatunkowe, o tyle w grupie melodii tanecznych wyznaczała je funkcja i sytuacja wykonawcza. Jest więc Kolberg świadomy różnorodności kryteriów systematyzujących materiał; wyraźnie rozgranicza je dla „Dum i pieśni” oraz dla „Tańców”. Nie stosuje terminu „ballada”; posługuje się określeniem „duma”, używanym w XIX wieku, także przez poprzedników, w odniesieniu do ludowych pieśni fabularnych, historycznych. We wstępie do Pieśni ludu polskiego nie definiuje gatunku i nie podejmuje rozważań na temat charakteru tekstów balladowych. Pisze jedynie: Co do wyrazów pieśni nadmieniam tylko, że znaczenie głębokie dum ludowych, ich estetyczna, lingwistyczna, a często moralna i historyczna wartość, jako należycie dziś oceniona, nie potrzebuje dalszego wywodu2. Zapewne ustępował tu Kolberg miejsca wypowiedziom teoretycznym swoich poprzedników-literatów. Jednak w niedrukowanej wcześniejszej wersji przedmowy do tego tomu tak określa dumy: Wśród tylolicznych i tak rozmaitych pieśni ludu dumy, mające za podstawę wydarzenia domowe, do których klucz zagubiły wieki, można uważać za jeden z najpiękniejszych zabytków przeszłości naszego ludu. Liczba ich jest wielka, treść osnuta już to na prawdziwym zdarzeniu, już na zmyśleniu, które jednak obok wygórowanej fantazji przybiera niezatartą cechę prawdy3. 1 Analizę materiału źródłowego tego zbioru, koncepcji edytorskiej i metod pracy Kolberga nad książką oraz jej znaczenia dla polskiej folklorystyki przedstawiła A. Skrukwa we wstępie „Pieśni ludu polskiego” Oskara Kolberga, w: tegoż Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. XIX–XLIII. 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. IX–X. 3 Rkp. Kolberga prawdopodobnie z około 1849 r. (Arch. PTL, teka 35 Miscellanea, sygn. 1314, k. 1), zob. też Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 3 oraz XXIV. 196 �Opis ten zbieżny jest z przedstawianymi przez folklorystów ówczesnych, m.in. Wacława z Oleska i Żegotę Paulego, którzy określali dumy jako pieśni „tyczące się zdarzeń pojedynczych osób” lub „tyczące się zdarzeń domowych” (przy czym Pauli wyjątkowo używa terminu „ballady”). W sumie gatunek rozumiany jest wówczas – jak pisze w nawiązaniu m. in. do tych określeń zbieraczy Elżbieta Jaworska – poprzez „temat rodzinny i właściwość morfologiczną, jaką jest fabularność (zdarzeniowość)”1. Do problematyki tej w ujęciu Kolberga powrócić wypadnie w dalszym ciągu tego opracowania przy analizie pojęć gatunkowych przyjmowanych dla poszczególnych grup tekstów. Większość materiału w części I Pieśni ludu polskiego z 1857 r. pochodzi z badań terenowych Kolberga prowadzonych w latach 1840–1855, po części wespół z towarzyszami pierwszych wypraw. Skoncentrowany jednak przede wszystkim na poszukiwaniu i dokumentowaniu spisywanych samodzielnie melodii brakujących we wcześniejszych publikacjach, część tekstów zaczerpnął także ze zbiorów poprzedników – Zaleskiego, Wójcickiego, Paulego, Konopki, Lipińskiego – oraz z rękopisu G. Gizewiusza Pieśni ludu znad górnej Drwęcy, w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane od 1836 do 1840 roku, który użyczył mu Wójcicki2. Korzystał również sporadycznie z prac innych zbieraczy, J. Lompy, R. Fiedlera, L. Zejsznera. Sposób dokumentowania proweniencji tekstów pochodzących z tych zbiorów nie jest jednak w opracowaniu Kolberga na tyle czytelny i precyzyjny, by jednoznacznie ustalić, czy podane przez niego w druku wskazówki bibliograficzne oznaczają źródło, czy kierują jedynie do wariantu w innych pracach. Analiza wskazuje jednak, że w większości są to odsyłacze do tekstów źródłowych w zbiorach już opublikowanych, do których to tekstów dołączał pozyskane i zanotowane przez siebie melodie. Zaznaczyć trzeba, że nie zawsze są to wierne przedruki tekstów wcześniejszych, często przywołując źródło, dokonywał Kolberg uzupełnień, zmian lub skrótów, a wyjątkowo 1 E. Jaworska Posłowie, w: Polska ballada ludowa. Antologia. Wybrała i opracowała…, Kraków 1991, s. 143, Wacław z Oleska [W. Zaleski] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego…, s. 483, Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji…, s. 81. O historii nazwy i definicjach ballady zob. również E. Jaworska we wstępie do Katalogu polskiej ballady ludowej, Wrocław 1990, s. 8–17. O balladzie jako gatunku i jego funkcjach modelowych zob. J. Jagiełło Polska ballada ludowa, Wrocław 1975. 2 Kolberg wspomina o tym we wstępie do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1) na s. XI, zob. też tamże, s. V, gdzie mowa o poprzednikach zainteresowanych głównie tekstami pieśni. Rękopis Gizewiusza opublikowany został w opracowaniu, ze wstępem i komentarzami D. Pawlakowej w Poznaniu w roku 2000. 197 �posunął się nawet do kompilacji z kilku zapisów formowanych następnie w jeden pełny wariant1. Pomijał cechy gwarowe przywoływanych przekazów drukowanych, nie uwzględniał ich też w zapisach własnych z tego okresu. Starannie oznaczał natomiast lokalizację geograficzną pieśni, przy czym nie zawsze jest ona tożsama z oznaczoną w cytowanym źródle, co prawdopodobnie wskazuje na określanie proweniencji pozyskanej melodii. Ten element dokumentacji pozostaje trwałym fundamentem warsztatu Kolberga i jego spojrzenia na utwory folklorystyczne. W części drugiej tomu zebrał Kolberg nie tylko przyśpiewki towarzyszące tytułowym tańcom, „piosneczki krótkie najczęściej w czasie tańca nucone”, ale także śpiewki towarzyszące różnym okolicznościom życiowym, wykonywane okazjonalnie, ulotne lub powszechnie znane, utrwalone w pamięci. Pisał: Słowa zaś i treść śpiewek krótkich, ucinkowych, mimo rozlanego w nich humoru i czucia nie zawsze godzą się z przyzwoitością i dobrym smakiem. Wiele podobnie rubasznych piosnek odrzucić musiałem, lecz i między pozostałymi znaleźć można niejedną małoznaczącą, nawet lichą, umieszczoną tu jedynie dla wskazania, w jaki sposób lud wyrazy układa, szykuje i w wiersz splata, jak łączy sylaby z tonami […] Śpiewki takie nie zawsze lud w tańcu lub w karczmie przy kieliszku nuci, owszem słyszeć one się często dają przy robocie w domu i na polu, podczas żniw, sianożęci, w ogrodzie, na paszy za bydłem, także przy dojeniu krów, w czasie jazdy, przy kołysce. Nieprzebrana ich mnogość jest owocem chwilowego natchnienia podnieconego trunkiem i miejscowymi okolicznościami, do czego lada codzienna przygoda dać może pochop, inne wszakże są znane i śpiewane powszechnie na równi z dłuższymi pieśniami i dumami […]2. Widać tu zainteresowanie strukturą słowno-muzyczną pieśni, a także wymogi autocenzury, konieczność liczenia się obowiązującym ówcześnie konwenansem obyczajowym. Analizując zawartość Pieśni ludu polskiego z 1857 roku, można stwierdzić, że utrwalone jest już w świadomości badacza i świadomie realizowane przekonanie o strukturalnym związku melodii i tekstu pieśni, które nawzajem się dopełniają, współtworzą. Ma też Kolberg świadomość 1 Zob. też A. Skrukwa „Pieśni ludu polskiego” Oskara Kolberga…. (DWOK T. 70), s. XXX– –XXXIV. 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. X. 198 �specyfiki gatunków i różnych kryteriów ich wyodrębniania. Pieśni fabularne, balladowe, widzi jako „śpiewane historie” o niezwykłych, tragicznych zdarzeniach rodzinnych i miłosnych, trwalsze w tradycji, często starsze, z wędrownymi i ustabilizowanymi wątkami, choć w różnych realizacjach. Przyśpiewki lokuje w kontekście sytuacyjnym, eksponując ich funkcję i związek z tańcem bądź innymi okolicznościami życiowymi, a więc mniejszą stabilność, często ulotność i dorywczość. Książka jest już dziełem badacza–folklorysty, świadomego zjawiska wariantowości i zmienności pieśni, ich regionalnego zróżnicowania, a jednocześnie trwałości niektórych wątków, celowości prac porównawczych, ale i ciągłości tradycji, co pozwoliło sięgać autorowi po teksty do wcześniejszych zbiorów, by uzupełnić je o zapisy melodii. W tomie zaznacza się waga, jaką Kolberg przywiązywał do tekstu dla określenia tematu i charakteru pieśni, postrzeganie przez niego indywidualnej realizacji narracyjnej, znajomość środków poetyckiego wyrazu w pieśniach, takich jak powtórzenia, refreny, paralelizm, polegający na zestawianiu życia i uczuć ludzkich ze światem przyrody. O ile jednak wariant tekstowy rozumiany jest przez Kolberga jako przekaz realizujący oś tematyczną wątku, choć różniący się odmiankami treści od innych przekazów, o tyle nieostre i drugorzędne jest widzenie wariantu wykonawczego różniącego się np. językiem, stylistyką i nacechowaniem gwarowym tekstów, rozbudowaniem motywów, przy tożsamej treści głównej. Przejawem tego podejścia jest zastosowane w tomie skracanie testów o fragmenty uznane przez Kolberga za powtarzające się, zbyt podobne lub nieodległe treściowo w innych wariantach, co sygnalizuje w druku notką: „dalej jak w nr […], od wiersza […]”. Porównanie tekstów wskazuje, że opuszczenia te niejednokrotnie nie dotyczą partii tekstów zbieżnych filologicznie i tożsamych treściowo i stylistycznie w tych wariantach, do których kierują. Pominięte partie często różnią się znacząco, są zindywidualizowanymi poetycko i motywicznie opowieściami tej samej fabuły 1. Można wręcz mówić o modelowaniu wariantów metodą zestawiania tekstów, które różnią się źródłowo. Zastrzec 1 Zob. np. Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 15, nr 3c, gdzie po zwr. 5. ballady od Poznania „Stała nam się nowina” Kolberg odsyła do wariantu od Warszawy, tj. nr 3a tamże, notą: „dalej jak w no 3a, od wiersza 7 do 22”. Pieśń zaczerpnięta została ze zbiorku J. Lipińskiego, co wskazuje nota Kolberga w druku, a opuszczony tekst z tego źródła jest krótszy od warszawskiego, znacznie bogatszego w motywy. Por. też O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 12, gdzie opuszczony przez Kolberga tekst tej ballady został przytoczony. 199 �wprawdzie należy, że zabieg ten zastosował Kolberg nie tylko i może nie przede wszystkim ze względów merytorycznych, ale dla oszczędności miejsca i chęci pomieszczenia jak największej ilości pieśni i melodii. Książkę wydawał własnym nakładem, a koszty druku nut były wówczas bardzo wysokie. Można więc stwierdzić, że choć traktował fabułę pieśni jako wyznacznik przynależności do wątku i podstawę określonego wariantu, samych tekstów nie traktował jako osobnych bytów literackoartystycznych w ścisłym rozumieniu znaczenia indywidualności przekazu. Ogromne znaczenie dla ewolucji metod badawczych Kolberga, a także dla jego dalszych prac ma wyrażony we wstępie, a zatem sformułowany już w 1857 roku pogląd na kwestię pochodzenia pieśni i mechanizm ich życia: Stając się wiernym jej [tj. pieśni] tłumaczem, wszędzie wskazałem miejsce, gdzie wysłuchaną została. Wymienioną wieś lub miasto (a raczej okolicę ich) po większej części uważać można za miejsce, gdzie ze szczególnym zamiłowaniem pieśń tę i ową śpiewają. Nie zawsze jednak w tym miejscu powstała; rozmaite koleje, przypadki i burze mogły ją tam zagnać, a więc powikłać nasze domniemania co do jej początku. A lubo znalazłyby się cechy naprowadzające na pierwotne gniazdo pieśni, któż jednak chciałby wyrokować tu z bezwarunkową ścisłością, gdzie ono było? W jednej i tej samej wsi zdarzało mi się niekiedy słyszeć po parę odmian jednejże pieśni, w sąsiedniej wsi już inaczej śpiewano, gdy tymczasem o kilkanaście mil dalej pierwsza melodia znów wypływała. Bywały przypadki, że taż sama osoba po kilku latach zmieniała nieco tok melodii, co już (choć nie ze wszystkim) zacierało pierwotny jej wyraz, a cóż dopiero gdyby ją przyszło usłyszeć po latach kilkunastu lub kilkudziesięciu?. Pieśń jest po większej części tradycyjną, więc czas, stosunki ludzi zobopólne, zmiana trybu życia, moda, która z dworca szlacheckiego zaczyna już do chaty wieśniaczej zaglądać, wreszcie osobistość śpiewaka (jego muzyczne usposobienie) i mnóstwo innych okoliczności wciąż na nią wpływają w nieskończonych odcieniach. Ruch tu, jak wszędzie, gdzie życie, nieustanny […]1. Wprawdzie nawiązuje tu Kolberg do melodii, ale dynamika i ruchliwość jako przypisane całości pieśni dotyczą także i tekstu. Pieśni ludu polskiego miały pozostać wyjątkowym tomem w całym jego dorobku edytorskim. Włączone po latach do serii Ludu jako jej tom pierwszy, przyniosły prawie 900 melodii i były nowatorskim dokonaniem 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VI. 200 �badacza jako najwcześniejsza w polskiej folklorystyce i etnomuzykologii publikacja o charakterze analityczno–typologicznym, mająca na celu usystematyzowanie materiału muzyczno-tekstowego pieśni. Do czasów współczesnych pozostają największym polskim zbiorem ballad ludowych, stanowiąc jedno z najważniejszych źródeł do badań nad tym gatunkiem literatury tradycyjnej1. Porzucając plan kontynuacji monografii pieśniowych, legitymowanych wariantami z różnych regionów Polski, posunął się Kolberg dalej na drodze ewolucji swojego programu badawczo-edytorskiego. Podjął ambitne zamierzenie cyklicznej publikacji serii monografii etnograficzno-folklorystycznych poszczególnych regionów, w których uwzględnione zostaną wszystkie przejawy kultury ludowej – materialnej, społecznej i duchowej. W tych ramach obok preferowanych dotąd wyłącznie pieśni i tańców przedmiotem dokumentacji badacza stać się miały również inne gatunki folkloru, takie jak bajka, podanie, anegdota, przysłowie, zagadka, opowieść wierzeniowa. Drogę do konstruowania tak szerokiego planu wytyczało Kolbergowi zarówno doświadczenie nabywane w trakcie postępujących intensywnych badań własnych, jak i programowa dyskusja podejmowana w opiniotwórczych środowiskach literackich pierwszej połowy XIX wieku. W debacie tej, której głosy fragmentarycznie przytaczano wyżej, obok poezji ludowej znalazło się również miejsce dla innych rodzajów twórczości ludowej, a także całościowo widzianego folkloru osadzonego w badaniach w szerszym kontekście kulturowym, obejmującym sferę materialną i społeczną życia ludu. W ścisłym związku wszystkich dziedzin życia i twórczości ludu upatrywać zaczęto stopniowo główny postulat badawczy kształtującej się folklorystyki. Materiał do dyskusji i ewolucji poglądów przyniosły nie tylko zbiory pieśni „gminnych”, ale także wydawane w drugim trzydziestoleciu XIX wieku, a zawierające ludową prozę prace K.W. Wójcickiego, K. Balińskiego, L. Siemieńskiego, R. Zmorskiego, A. Glińskiego2. 1 Zbiór ballad Kolberga stał się podstawowym materiałem, na którym J. Jagiełło zbudowała model fabularny gatunku ukazany w pracy Polska ballada ludowa (Wrocław 1975) oraz bogatym źródłem do opracowanych przez E. Jaworską Katalogu polskiej ballady ludowej (Wrocław 1990 ) i antologii pt. Polska ballada ludowa (Kraków 1991). 2 K.W. Wójcicki Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, T. 1–2, Warszawa 1837; K. Baliński Powieści ludu spisane z podań przez…, wyboru i wydania K. W. Wójcickiego, Warszawa 1842; L. Siemieński Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845; [R. Zmorski] R. Zamarski Podania i baśni ludu w Mazowszu, z dodatkiem kilku 201 �Geneza tych pierwszych zbierackich i edytorskich prac w zakresie bajki – podobnie jak równolegle powstających zbiorów pieśni – wiąże się ściśle z romantycznym zwrotem do ludu, z programem stworzenia narodowego archiwum do dziejów naszej kultury budowanego w oparciu o przeświadczenie o zabytkowej wartości folkloru, o zachowanych w nim reliktach epoki przedchrześcijańskiej i możliwości odkrycia w nim pamiątek dawnego piśmiennictwa polskiego. Ten romantyczny aprioryzm i presja historycznego paradygmatu w odniesieniu do literatury ludowej zaciążył na charakterze pierwszych prozatorskich zbiorów. Prezentowane w nich teksty poddawane były literackiej obróbce i stylizacji, przypisywano im, często karkołomnie, dawną metrykę, wiążąc z czasami przedchrześcijańskimi, zmieniano koloryt i realia. Choć praktyki te realizowano w różnym stopniu, generalnie przy takich tezach programowych teksty prezentowane przez pierwszych wydawców nie stanowiły dokumentów indywidualnego przekazu, niepowtarzalnych wariantów konkretnych realizacji wykonawczych, ale miały być świadectwem dawnej historii, pamiątkami przeszłości narodu. Stopniowo jednak w dyskusji teoretyczno-metodologicznej tamtego czasu pojawiają się głosy krytyczne w stosunku do takiego stanowiska. Już w 1842 roku Józef Ignacy Kraszewski, który wcześniej zarzucił Klechdom Wójcickiego takie właśnie zacieśnienie perspektywy badawczej1, pisał: Podania gminu stały się ważnym i prawie jedynym żywiołem dzisiejszej literatury; podania dziś mają dostarczyć tego, czego dawniej dostarczały mitologia starożytnych, ich dzieje itp. Ale jesteśmy w epoce, w której dopiero zbierać się one poczynają, jeszcześmy podobno charakteru ich dobrze nie poznali, ogółu nie schwycili, a już je obrabiamy chciwie. Mnóstwo głodnych rzucili się na tę pastwę i użyli jej, po większej części przenaturzając […]2. Natomiast, żeby poznać zasób podań i bajek, konieczne jest – zdaniem Kraszewskiego – rozdzielenie kompetencji i celów poety jako twórcy i zbieracza–rejestratora, którego zadaniem powinna być rzetelna dokumentacja szląskich i wielkopolskich, Wrocław 1852; A.J. Gliński Bajarz polski. Zbiór baśni, powieści i gawęd ludowych, T. 1–4, Wilno 1853. 1 J. I. Kraszewski Podania gminne („Klechdy” Wójcickiego), „Tygodnik Petersburski” 1838, nr 44. 2 J. I. Kraszewski Podania gminu, w: tegoż Studia literackie, Wilno 1842, s. 93. 202 �tekstów i zgromadzenie materiałów, a dopiero na dalszym etapie ich kompleksowe badania. Pisarz postulował: Zbierający podania i ogłaszający je po raz pierwszy ograniczyć by się powinni jedynie ścisłym, wiernym, dokładnym ich spisaniem, porównaniem naprzód z pobratymczymi skazkami innych ludów słowiańskich, potem z różnymi podobnymi i pokrewnymi im charakterem powieściami innych krajów. Gdy zbierający obrabia natychmiast i dodaje swoje, ściśle wziąwszy, nie przedstawia nam podania, które powinno być w rodzimej szacie oddane, jak było wzięte z ust ludu […] Po zbierającym nic nie wymagamy ponad ścisłość i dokładność; można by go nawet od badań filozoficznych i naukowych uwolnić, bo te raz mając źródłowe podania, dopełnić się dadzą łatwo1. Obok tej priorytetowej tezy o konieczności stworzenia bazy materiałowej dla przyszłych prac analitycznych jako zadaniu pierwszoplanowym dla badaczy folkloru Kraszewski sformułował drugą fundamentalną o zasadności badań kompleksowych nad kulturą ludową, której folklor jest integralnym, ale i komplementarnym przejawem. W tej samej pracy z 1842 roku pisał: […] nie dość się nauczyć treści podania, by je upoetyzować, by z niego, jak mówią, coś zrobić, trzeba znać miejsce, gdzie się urodziło, lud, co je powtarzał, obyczaje, przesądy, zabobony itd. Póki w zbiorze podań nie będą się dołączać i z nimi jednoczyć wiadomości te, póty okształtowanie artystyczne podań będzie niepodobne […] Każdy pracuje nad drobnostkami, nikt całości objąć się nie odważył […] Całość zaś dopiero wykaże charakter właściwy narodowości naszej2. Wprawdzie nie abstrahuje tu autor od opracowania literackiego podań, jednoznacznie wskazuje jednak na wagę kontekstu kulturowego, w jakim funkcjonują. Te nowatorskie propozycje znajdą po latach realizatora właśnie w osobie Kolberga, jednak jako głos znaczący w dyskusji nad folklorem były z pewnością znane już w tamtym czasie przyszłemu autorowi Ludu i niewątpliwie wpłynęły na kształtowanie się jego planów badawczych i edytorskich. Tym bardziej że stopniowo presja romantycznego historyzmu ustępowała pod naciskiem obiektywniejszych ocen literatury ludowej. 1 2 Tamże, s. 99–100. Tamże, s. 104 i 106. 203 �Wbrew wcześniejszym arbitralnym zapatrywaniom, zamiast szukać w niej pomnikowych zabytków przeszłości narodowej, coraz częściej spostrzegano niejednolitość i zmienność, nawarstwianie się różnych wpływów, przeobrażenia i adaptacje do odmiennych warunków. Stopniowo folklor słowny przestaje być wyłączną domeną literatów, a kolejne lata przynoszą wytyczanie nowych kierunków badań usamodzielniającej się jako odrębna dyscyplina naukowa folklorystyki. Radykalnym wyrazem nowej postawy stała się przełomowa praca Berwińskiego pt. Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki wydana w dwu tomach w Poznaniu w 1854 roku. Była to pierwsza naukowa i udokumentowana książka o folklorze, jako pierwsza prezentowała też metodę komparatystyczną. Sformułował w niej autor nowatorską tezę, że nie w twórczości ludu należy szukać reliktów dawnej historii i źródeł odrodzenia literatury, ale poprzez badanie materiałów historyczno-literackich docierać do źródeł wiedzy o ludzie. Berwiński jako pierwszy wskazał wagę i przydatność dokumentów i świadectw pośrednich, materiałów XVI- i XVII-wiecznych, dla badań nad folklorem i analizą jego żywotnych form. Ocenił też krytycznie dorobek romantycznego okresu folklorystyki, dostrzegając w nim brak kryteriów oceny literatury ludowej oraz precyzji w określaniu jej istoty i charakteru, sprzeczności w sądach. Dał wreszcie ramowy plan przyszłych prac nad literaturą ludową. Postulaty te były nowe i cenne, w ich sformułowaniu leży też wartość pracy Berwińskiego. Natomiast fałszywe okazały się uogólnienia zawarte w Studiach – krańcowym, skrajnym wnioskiem autora stało się bowiem przeświadczenie o niesamodzielnym, jedynie reproduktywnym charakterze literatury ludowej, która według autora tylko wchłaniała w siebie tradycje kościoła i warstw oświeconych, nie będąc zdolną do samodzielnego tworzenia. To paradoksalne stwierdzenie przy jednoczesnym naukowym warsztacie Berwińskiego było z jednej strony efektem przeniesienia wyników badań nad wierzeniami, czarami i zabobonami ludu na literaturę ludową, z drugiej stanowiło rezultat załamania się poety po rabacji galicyjskiej 1846 roku, prowadząc do tak absurdalnej i pesymistycznej oceny 1. Stanowisko to spotkało się później ze stanowczą krytyką Kolberga, do czego wypadnie jeszcze powrócić. 1 Por. T. Brzozowska-Komorowska Ryszard Berwiński (1819–1879), w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Warszawa 1982, s. 11–24. 204 �Sygnalizowany wyżej postulat Kraszewskiego dotyczący kompleksowych badań kultury ludu sformułowany został w roku 1842, kiedy to Kolberg wydał swój pierwszy zbiorek pieśni. Równoległa refleksja nad potrzebą porzucenia romantycznego aprioryzmu w stosunku do twórczości ludu oraz koniecznością obiektywnego jej analizowania w oparciu o źródłową dokumentację, także na tle porównawczym, kontynuowana była również przez następne lata, jeszcze przed publikacją stanowiska Berwińskiego1. W roku 1859 kolejny apel o całościowe badania kultury wsi publikuje „Biblioteka Warszawska”, ważny opiniotwórczy periodyk popowstaniowej stolicy. Obok pieśni, podań i przysłów – postuluje redakcja – należy uwzględnić rysunki narzędzi i sprzętów rolniczych, a także „charakterystykę każdej wydatniejszej okolicy, dołączyć rys zwyczajów, uroczystości, kostiumów, w najwierniejszym oddaniu nie tylko właściwych ubiorów, ale fizjonomii i postaci kmiotków naszych” 2. Rok później na łamach tego samego czasopisma opublikowany zostaje apel wzywający do badania mowy ludu, dla dopełnienia dzieła Lindego, oczyszczenia języka z obcych naleciałości, odnowy słowotwórstwa poprzez nawiązanie do rodzimego zasobu leksykalnego 3. Kolberg, żywo zainteresowany tą problematyką, związany blisko z redakcją „Biblioteki Warszawskiej” i uczestniczący w życiu literacko-umysłowym Warszawy, był z pewnością szczególnie chłonnym odbiorcą tej kampanii i postulatów nawiązujących do oświeceniowego programu Kołłątaja. Upadek powstania styczniowego w 1864 roku i narodziny pozytywizmu w polskich warunkach kraju pod zaborami przyniósł też radykalne przewartościowanie dotychczasowych postaw, odejście od romantycznej idealizacji ludu i jego poezji na rzecz konkretnej pracy organicznej i pracy u podstaw dla szerzenia oświaty wśród ludu, poprawy jego bytu materialnego i podniesienia świadomości narodowej w walce z rusyfikacją i germanizacją. A cele te domagały się gruntownej i realnej wiedzy naukowej o życiu mieszkańców wsi i ich kulturze. 1 Zob. m. in. E. Dembowski Uwagi nad źródłami do badań dziejowych, „Przegląd Naukowy” 1842, T. 3, nr 24, s. 950–951, [tenże] E.–D.– Piśmiennictwo polskie w zarysie, Poznań 1845, s. 13, 32–33, J. Majorkiewicz Historia, literatura i krytyka, Warszawa 1847, s. 39–73; W. A Maciejowski Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, T. 1, Warszawa 1851, s. 108 i nast. 2 Wiadomości literackie, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3, s. 522. 3 S.. Mikucki Odezwa do miłujących mowę ojczystą, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 2, s. 530–533. 205 �Przede wszystkim jednak zmianę przedmiotu badań i potrzebę całościowego widzenia kultury ludowej dyktowało Kolbergowi własne doświadczenie nabywane w trakcie wieloletnich już badań terenowych i bezpośredniego obcowania z życiem ludu i jego folklorem, praktyczna obserwacja ścisłego związku wszystkich przejawów kultury wsi w jej zróżnicowaniu regionalnym. Reorientacja koncepcji Kolberga w tym duchu – zbieżna z programem postulowanym w ówczesnym środowisku literackim –sprawiła więc, że jego wcześniejsze wyłączne zainteresowanie muzyką i pieśnią przyporządkowane zostało kompleksowej wizji kultury w ujęciu regionalnym, a w niej ważne miejsce wyznaczył badacz także innym gatunkom literatury ludowej. Za cezurę nowego etapu uznać można rok 1865, w którym Kolberg ogłosił w „Bibliotece Warszawskiej” list otwarty, apel do społeczeństwa o pomoc i czynny współudział w zbieraniu materiału do planowanego według nowej koncepcji dzieła i jednocześnie zarysował jego panoramiczny profil1. W liście tym osobne działy, które miałyby być obiektem badań i rejestracji – obok odnoszących się do kultury materialnej i społecznej – poświęcone są literaturze ludowej. Pod nr 6. czytamy: „Przysłowia, zdania, bajki, powiastki, klechdy, legendy, podania itp., o ile możności (lubo niekoniecznie) w mowie potocznej, miejscowej oddane”, dział 8. obejmuje: „Pieśni, o ile możności z nutą, a choćby i bez niej, oddane mową miejscową. Pieśni nabożne i dziadowskie”, zaś w ramach „Zwyczajów i „Obrzędów” wymienia Kolberg towarzyszące tym uroczystościom „piosnki”, „śpiewy i mowy”. W tym samym roku 1865 wydany zostaje jako tom pierwszy dzieła pt. Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni i tańce „zarys etnograficzny” pt. Sandomierskie (później przemianowany na tom drugi, po włączeniu do Ludu jako tomu pierwszego Pieśni ludu polskiego z 1857 roku). Nie jest to jeszcze pełna monografia etnograficzno-folklorystyczna, jak późniejsze w ramach Ludu, ale jako zarys monograficzny stanowi pierwsze ogniwo monumentalnego planu, uwidocznionego w tytule serii wydawniczej. W tomie widoczna jest zmiana koncepcji: obok pieśni powszechnie śpiewanych, zebranych 1 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej. List otwarty, „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 1, s. 306–308, przedruk w: Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 102–105. 206 �w osobnym dziale (w liczbie 55) oraz wyodrębnionej grupy kilkunastu pieśni szlacheckich, dworskich i mieszczańskich, są tam opisy pięciu wesel, dwu obchodów zwyczajów sobótkowych i czterech dożynkowych, opublikowane wraz z pieśniami wplecionymi w relację, a związanymi z odpowiednimi uroczystościami. Tom zawiera też krótkie „wiadomości topograficzno-etnograficzne”, tańce podzielone według metrum dwu- i trójdzielnego oraz stosunkowo obszerny materiał językowy, na który składają się: „Słowniczek”, „Właściwości mowy” oraz „Próbki mowy”. W ramach tych ostatnich znalazły się m.in. trzy teksty bajkowe („legenda”, „klechda”, „gadka”), potraktowane jednak „służebnie”, jako przykłady ilustrujące żywy język z okolic Sandomierza. Ponadto kilka tekstów ludowych (podania, pieśni, przysłowia) zamieścił Kolberg w przypisach. W sumie materiał pieśniowy i taneczny dominuje (325 pozycji), ale jest już w miarę rozpoznanej funkcji osadzony w szerzej wskazanym kontekście. Odtąd kolejne tomy Ludu, potem Obrazów etnograficznych wydawane przez Kolberga do roku 1890, tj. do końca życia, przynosić będą – zgodnie z wypracowanym modelem monografii etnograficzno-folklorystycznej – także dokumentację z zakresu literatury ludowej danego regionu, potraktowanej jako integralny składnik konstytuujący kulturę określonej wspólnoty, choć w różnym stopniu dla niej reprezentatywny, co warunkować będą możliwości badawcze, a także ilość oraz charakter uzyskanych materiałów. Ewolucję tę sam badacz tak przedstawił w 1868 roku, tj. trzy lata po wydaniu Sandomierskiego: Z początku, idąc za ogólnym wówczas popędem w literaturze do rzeczy swojskich, ludowych, zwracałem uwagę na jego [ludu] poezję, więc na pieśni i muzykę, i znaczną zebrawszy ilość piosnek ludowych, takowe już to w osobnych poszytach, już po różnych rozproszone czasopismach ogłaszałem. Przekonawszy się później, że wielka pieśni tych mnogość wiąże się z pewnymi obrzędami, bez opisania których treść ich stałaby się zagadkową, a często niezrozumiałą, że nadto wielka ich liczba przez systematyczny dopiero układ, tj. zestawienie i porównanie z sobą licznych wariantów i wersyj, dostateczne znajdzie objaśnienie i ocenienie, rozszerzyłem zakres prac moich, wciągając w nie także opis szczegółowy obrzędów i zwyczajów ludu. Rozpatrywanie się znowu w tych ostatnich po ich uporządkowaniu powiodło mnie do szukania i śledzenia podań, baśni, gadek, przysłów i zabobonów ludowych, w pośredniej i bezpośredniej z tamtymi będących styczności, niemniej do skreślenia takowych w ludowej mowie i spo207 �sobie wyrażania się, a to dla użytku filologów. Wszystkie te objawy życia wewnętrznego, duchowego, łącząc się w zgodną całość z zewnętrznym, fizycznym ludu ustrojem, wymagały przedstawienia także jego postaci, szaty, mieszkania i zajęć gospodarczych1. Na zmianę koncepcji wpłynęło także przeświadczenie, że prezentowany w Pieśniach ludu polskiego obraz folkloru balladowego zakrojony był „na zbyt rozległą skalę” i planowana kontynuacja takiej metody dla innych gatunków pieśni okazała się zadaniem nierealnym. W przedmowie do Sandomierskiego wyjaśniał, że układ pieśni wiążący w jednę całość mnóstwo wariantów, zebranych z najodleglejszych […] okolic kraju, lubo uzasadniony chęcią przedstawienia (wedle treści słów) ogólnego całej Polski muzykalnej zarysu, jaki dać zamierzałem, […] nie dozwolił w masie nagromadzonych różnorodnych materiałów dopatrzeć i wyróżnić szczegółów prowincjonalnych, które jedne po drugich systematycznie opisane, nie roniąc nic w monografiach swych z właściwości i odcieni miejscowych, wzięte razem składałyby się na niemniej rzetelny – i pochlebiam sobie – tym ciekawszy jeszcze obraz całego kraju2. W kolejnych monografiach Kolberg nie zarzucił całkowicie zestawiania wariantów, ograniczył jednak ich ilość do wybranych i znaczących, posługując się dla celów porównawczych systemem odsyłaczy do utworów zawartych w innych monografiach czy tomach. Konsekwentna realizacja nowego i monumentalnego programu przyniosła w efekcie największe kompendium tekstów folklorystycznych będące dziełem jednego badacza. W nowym ujęciu folklor słowny reprezentowany przez różne gatunki literatury ludowej – nie tylko poezję, ale i prozę: bajki, podania, legendy, anegdoty, opowieści wierzeniowe, a także mikroformy takie jak zagadka czy przysłowie – w dużej mierze potraktowany zostaje synkretycznie, więc osadzony w towarzyszącym mu lub organicznie przynależnym kontekście kulturowym danego regionu (muzyka i taniec, zwyczaje, obrzędy, wierzenia), a po części prezentowany jest autonomicznie w całej różnorodności form, gatunków, ich funkcji i specyfiki oraz kolorytu lokalnego. 1 List do Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 28 II 1868 r., Korespondencja…cz. I (DWOK T. 64), s. 246. 2 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 5. 208 �Stosunek badacza do tekstów ludowych i ich miejsca w kulturze wsi. Założenia teoretyczno-metodologiczne Uznanie literatury ludowej za niezbędny, integralny element „kompletnego obrazu ludu” odzwierciedlało holistyczne spojrzenie Kolberga na kulturę ludową i folklor. Podejście to było rezultatem przekonania, wypracowanego empirycznie w trakcie własnych badań i wieloletniej obiektywnej obserwacji faktów kulturowych, o ścisłym związku kultury duchowej i materialnej. Przedmiot etnografii stanowić miały obie dziedziny dopełniające i przenikające się nawzajem. Pisał: […] gdy jednak przedmiot, którym [etnografia] się zajmuje, tj. człowiek, obok cech zwierzęcych, do ziemi go przykuwających, ukazuje razem całe bogactwo swej natury duchowej, jakoby świat drugi nadzmysłowo nad światem zmysłów rozpięty, przeto aby nauce o nim potrzebną nadać pełność, w opis objawów bytu jego zewnętrznego wciągnąć także należy cały tak widocznie od innych istot odróżniający go żywot moralny, skłaniający go do społeczności z współbliźnim równie potrzebą duchową, jak materialną, który to żywot sam dopiero piętno człowieczeństwa w najszlachetniejszym wyrazu tego znaczeniu zdolen wycisnąć mu na czole1. Teksty folkloru miały ukazywać ów „żywot moralny” i jak wyrazi to Kolberg wielokrotnie gdzie indziej, „ducha ludu (narodu)”, jednakże z uwzględnieniem odbicia w nich bytu materialnego. Jednocześnie wyraźnie podkreślił w tej wypowiedzi społeczny aspekt kultury. Twórczość ludowa pojmowana więc będzie jako własność zbiorowa; przekaz utworów dokonuje się wprawdzie przez konkretnego bajarza czy śpiewaka, który nadaje im swój indywidualny rys, przekształca je po swojemu, stając się autorem kolejnego wariantu, ale zasadniczo pozostają przynależne do wspólnoty. Kolberg był świadomy nieustannych przeobrażeń tekstów folkloru, ich wędrówek, niezliczonych odmian, wpływów, „zwichnień”. Za główną cechę folkloru słownego, podobnie jak muzycznego, uważał wariantywność, którą postrzegał przede wszystkim w kategoriach zróżnicowania regionalnego, ale 1 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia, rozprawy, artykuły (DWOK T. 63), s. 7 (pierwodruk: „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1876, R. 4, nr 8, s. 710–726). Zob. też W. Domański Poglądy Kolberga na przedmiot, zakres i cel etnografii, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dadak–Kozicka, K. Lesień–Płachecka, Warszawa 1995, s. 77. 209 �także indywidualności wykonawcy, jego predyspozycji do reprodukowania i improwizacji, warunków transmisji itd. Przyjmując za cel swoich badań obraz kultury poprzez monografie regionalne, starał się dokumentować tę różnorodność i dynamikę zmian folkloru, lokalne właściwości, gromadząc jak największy zasób materiału i starając się o systematyczne zestawienie „wszelkich różnic, odmian i drobnych odcieni i o metodyczne ich porównanie”. I wyjaśniał dalej: Działanie takie przyczyni się do łatwiejszego wyśledzenia, co w wyobrażeniach, pieśniach i zwyczajach jest specyficzną własnością miejscowości, powiatu, prowincji, plemienia (dajmy na to: słowiańskiego), a co i w jakiej dozie naleciałością obcego plemienia, narodu, prowincji itd., w jaki sposób układała się treść pierwiastkowa i prosta w warianty i jak dalece wyobrażenia jednych ludów oddziaływały na wyobrażenia drugich. Stąd też etnograf i w ogóle wszelkiego rodzaju badacz żadnym, by najmniejszym gardzić nie powinien szczegółkiem (byle tylko autentyczność jego nie ulegała zaprzeczeniu) […]1. Tak więc swoje zasadnicze zadanie upatrywał w zebraniu jak najbogatszego materiału do przyszłych wielostronnych badań i interpretacji naukowych. Jednocześnie tym tłumaczyć można szczególną powściągliwość Kolberga w formułowaniu uogólnień i dalej idących wniosków, które na etapie budowania bazy źródłowej uważał jako praktyk za przedwczesne. W ukształtowaniu tak dojrzałego stanowiska obok empirycznego poznawania folkloru wspomagała badacza także oparta o rozległe studia orientacja w dorobku polskiego i europejskiego ludoznawstwa i nauk humanistycznych. Choć akcentował mocno potrzebę osadzania utworów ludowych w kontekście kulturowym i w praktyce realizował ten postulat w ramach zwyczajów, obrzędów, gier i zabaw oraz tańców, gdzie pieśni czy oracje i przyśpiewki stanowiły składnik uroczystości czy rozrywek utrwalony tradycją i organicznie do nich przyporządkowany, w innych sytuacjach wykonawczych pomijał jednak na ogół informację o kontekście sytuacyjnym, rozmaitych okolicznościach transmisji bajek, zagadek, przysłów oraz pieśni 1 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych w Polsce i na Rusi ze szczegółowym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera), czytana na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przez…, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 265 (pierwodruk: „Na Dziś” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266–285). 210 �niezwiązanych z obrzędami, śpiewanych przy różnych okazjach czy zdarzeniach życia codziennego wsi. Określając pieśni takie jako „powszechne”, funkcję ich postrzegał jako ruchliwą, zmienną, kształtowaną bardziej lub mniej doraźnie. Podobnie folklor prozatorski i małe formy (zagadki, przysłowia), ilustrujące świat wyobrażeń i wiedzy ludu, przypisywał do określonego regionu zgodnie z ich proweniencją, nie informując przy tym na ogół o sytuacji, okolicznościach, w jakich narrator czy informator realizował swój przekaz. Takie teksty lokował w osobnych poświęconych im rozdziałach, klasyfikując je wewnętrznie według różnych kryteriów, przeważnie jednak treści, do czego wypadnie jeszcze powrócić. Taka praktyka prezentowała utwory ludowe jako samodzielne, integralne, odrębne kategorie folkloru, co było odbiciem romantyczno-filologicznego rozumienia tekstu jako obiektu sztuki, okazu poezji czy prozy „gminnej” lub reprezentanta gatunku. Niektórym gatunkom przypisał jednak w praktyce funkcję ilustratywną, dopełniając nimi informacje topograficzne i opis etnograficzny kraju, ludu czy tzw. świata nadzmysłowego. Wymienić tu należy m.in. legendy, podania historyczne, ogólnonarodowe i lokalne związane z opisywanymi miejscowościami, postaciami historycznymi, topografią terenu, zabytkami, patronami kościołów itd., anegdoty i przysłowia ilustrujące charakterystykę ludu danego regionu oraz opowieści wierzeniowe o strachach, duchach, czarach, które to teksty opowiadane często jako przygody konkretnych osób i włączone w opis uprawdopodobnić miały przedstawiane wierzenia, wyobrażenia i przesądy ludowe w danym regionie. Dotyczyło to zarówno tekstów w postaci fabularnej, jak i streszczeń czy sygnałów, komunikatów o wątkach przypisanych do miejsc i osób czy sytuacji społecznych oraz legitymizujących wierzenia. W sumie, traktując folklor słowny jako składnik całościowego obrazu kultury, Kolberg okazał się prekursorem nowoczesnego antropologicznego podejścia do twórczości ludowej, które postrzega tekst słowny nie tylko jako „wytwór sztuki”, ale jako „działanie komunikacyjne”, „tekst kultury”, „tekst-zachowanie”, „tekst-proces”1. W praktyce jednak, choć dostrzegał uwikłanie tekstów 1 Problem niewystarczalności filologicznego traktowania tekstu folkloru wobec jego antropologiczno-kulturowego ujęcia jest jednym z wiodących zagadnień we współczesnej debacie nad folklorem. Postulat C. Hernasa: „Wypowiedź może znaczyć co innego w zależności od sytuacji; jeżeli nie zapiszemy sytuacji, tylko sam tekst – nic nie zapisaliśmy”, określający „synkretyczność tekstu jako utworu wielotworzywowego i przede wszystkim sytuacyjnego”, w dzisiejszej folklorystyce uznawany jest za bezdyskusyjny, choć – zdaniem wielu badaczy – nie znosi postrzegania go i badania w kategoriach „tekstocentrycznych” (według kryteriów estetycznych 211 �folkloru w sytuację wykonawczą, metodycznie i szczegółowo kontekstu nie dokumentował. Dla tego materiału jednoznaczna rekonstrukcja funkcji, jaką poszczególne teksty folkloru pełniły w lokalnym środowisku społeczno-kulturowym, staje się wątpliwa bądź wręcz niemożliwa, gdyż sam temat pieśni czy fabuła wątku bajkowego i jego lokalizacja geograficzna na tę funkcję nie wskazują, skoro brak informacji o okolicznościach transmisji konkretnego przekazu i o jego wykonawcy1. Można tu jedynie odwoływać się do wiedzy i pamięci Kolberga jako badacza-praktyka, rejestratora przekazu, który był świadomy sytuacji wykonawczej i jej potencjalnej powtarzalności dla pewnych tekstów, np. pieśni dziadowskich czy żołnierskich, choć trudno zakładać, że odtwarzał tę sytuację z pamięci jako identyczną dla wszystkich wariantów danego wątku, gdyż poszczególne wersje pieśni czy bajki mogły funkcjonować w różnych, zmiennych sytuacjach i być produktem różnych wykonań. Jak się okaże w dalszych rozważaniach, przy utworach traktowanych przez Kolberga autonomicznie decydowała hierarchia oraz kryterium tematyczne, podmiot lub przedmiot wykonywanej pieśni czy struktura treściowo-fabularna bajki. Wychodząc z założenia, że twórczość słowną należy badać i ukazywać wiernie w całym jej bogactwie treściowym i formalnym, autor Ludu szybko przeciwstawił się też tak typowej dla romantyków praktyce upiększania ludowej poezji i prozy, wybierania tekstów pod kątem ich artystyczno-estetycznych walorów. Teofilowi Lenartowiczowi, który w nawiązaniu do wydanych świeżo Pieśni ludu polskiego radził przyjacielowi, aby drukował tylko takie teksty, „w których znajduje się coś piękniejszego”, odpowiadał już w 1857 roku: Wierzę ja, że zapatrując się okiem poety, mogłeś wiele tu rzeczy niesmacznych dla siebie dojrzeć, ależ ja nie zbieram pieśni li tylko dla poezji w nich zawartej. Są i będą one skarbnicą ciekawą dla gramatyków, lingwistów, historyków, dla ludzi kreślić mających nie tylko duchowość narodu, nie tylko całe jego moralne i niemoralne usposobienie, jego obyczajowość, ale i zewnętrzną skorupę, wszysti kodu werbalnego). Zob. m.in. J. Bartmiński Folklorystyka, etnonauka, etnolingwistyka – sytuacja w Polsce, „Literatura Ludowa” 2005, nr 6, s. 5–13. Wyżej posłużono się określeniami cytowanymi z tej pracy. Por. też dyskusję zainicjowaną przez C. Hernasa po wydaniu książki J. Bartmińskiego O języku folkloru (Wrocław 1973), „Literatura Ludowa” 1976, nr 4/5, s. 3–21, oprac. M. Łazuk pt. Co to jest język folkloru? (tam na s. 4 cytowana wyżej opinia Hernasa). 1 Por. też P. Grochowski, V. Wróblewska Materiały Kolbergowskie a metodologia badań folklorystycznych, „Lud” T. XCVIII: 2014, s. 49–51. 212 �kie przypadłości słowa i dźwięku, przez jakie przechodził […] Takimi, jakimi są, zbieracz je ma przedstawić, nie wolno mu w nich nic dodać ani ująć, jeżeli chce być wiernym swemu zadaniu i zyskać zaufanie1. Kolberg miał świadomość złożoności zjawisk folkloru, jego funkcjonowania i mechanizmu przemian, nieustannych wędrówek i trudności w ustaleniu proweniencji tekstów. Akcentował to wielokrotnie w przedmowach do swoich tomów, w korespondencji i w publicystyce. M.in. pisał jeszcze przed rokiem 1857 w zaniechanej wersji wstępu do Pieśni ludu polskiego: Od lat kilku przebiegałem kraj w różnych kierunkach dla zbierania pieśni. Wszędzie prawie była ich wielka obfitość i śmiało rzec mogę, że co wieś, to pieśń, i to niejedna, ale nieprzebrane źródło. Po wyśpiewaniu melodii nie zaniedbałem bowiem ze śpiewaka wybadać pochodzenie pieśni, jej początek, dawność i rozgałęzienie w okolicy. Częstokroć po dworach znajdowały się w służbie śpiewaczki z oddalonych stron będące, które tym samym wiele z okolic rodzinnych i lat dawnych umiały śpiewów, lubo i w nowym siedlisku miejscowych pouczyły się pieśni, którą to okoliczność wyraźnie przy wykonaniu wymieniały. Stąd też miejsce wyrażone obok pieśni po większej części mogłoby uchodzić za jej właściwe gniazdo ze względu, że ją tam nasamprzód słyszano, chociaż rzecz nie zawsze się tak ma, bo zaprzeczyć nie podobna, że i okoliczne sioła posiadają tęż samą, podobną, bardziej oryginalną lub piękniejsze jej warianty, a to według miejscowego usposobienia i uświęcenia. Bywa i to, że pieśń niejedna, z dalekiego zakątka kraju przywędrowawszy do stolicy lub przeniesiona w zupełnie przeciwną stronę, dopiero tam, na kończynach kraju oparła się i upowszechniła. Ponieważ działanie to od wieków w różnych kierunkach i na rozmaity sposób się odbywało, przeto w tych dziwnych i chaotycznych uplotach wykryć ślady rozlicznych melodyjnych wędrówek byłoby to samo, co chcieć szczęśliwie wyjść z labiryntu lub rozwiązać gordyjski węzeł. Wszelako na podstawie osiągniętych już rezultatów troskliwy badacz będzie w stanie wnioskować o pochodzeniu i dawności wielu pieśni, potrafi zbadać koloryt miejscowy, różny wpośród różnych prowincji, tysiączne odcienia i warianty do pierwotnego sprowadzić źródła i jakim gdzie korytem pieśń mogła płynąć, wykazać2. Wcześnie wyrażał przekonanie, że teksty folkloru nie egzystują w pierwotnej postaci, ale noszą ślady różnych epok i wpływów, wędrówek 1 List T. Lenartowicza z 25 III oraz odpowiedź Kolberga z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 67 i 70–71. 2 Rkp.O. Kolberga, Arch. PTL, teka 35, sygn. 1314, k. III. 213 �i miejsc. Daleki był jednak od arbitralnego wiązania genezy twórczości ludowej z czasami przedhistorycznymi, doszukiwania się w niej jedynie śladów przeszłości i uznawania za źródło do poznania historii narodu. Dostrzegał utwory i elementy starsze, zabytkowe, ale i odbicie czasów nowszych, nieodległą w czasie metrykę niektórych tekstów. Literatura ludowa, którą dokumentował jako ciągle się „dziejącą” w kolejnych przetworzeniach, należała według badacza do jego czasu, choć wchłonęła i wchłania różne wcześniejsze i ościenne wpływy. Dynamikę tych przemian uznawał za nieuchronną i tym bardziej za pilne uważał systematyczne zbieranie i porządkowanie materiałów spisanych wiernie „z ust ludu”. Bogactwo zbieranych źródeł i obserwacji skłoniło go w 1871 roku do znamiennej polemicznej wypowiedzi w obronie zdolności twórczych ludu, które zakwestionował R. Berwiński we wspomnianej już głośnej pracy z 1854 roku pt. Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki: Że sąd tak bezwzględnie postawiony (a wywołany widocznie grozą wypadków galicyjskich 1846 r.) ostać się długo jako pewnik nie mógł, tego dowodzić tu obszernie nie potrzebuję. Zaprzeczając bowiem umysłowi naszego ludu twórczości i na bierne, naśladowcze jedynie skazując go ducha stanowisko, ubliżałby on naturze ludzkiej w ogóle, która jakkolwiek uległą być może prądom wypadków, czy to gwałtownie, czy mniej nagle z zewnątrz na nią napływających, nie zrywa przecież od razu wszystkich ogniw wiążących ją z przeszłością, nie wyrzeka się jej bezwarunkowo, chociaż nie zawsze czuje wagę i pojmuje znaczenie przechowanych w swym łonie tradycyj. Jak tedy z jednej strony skutkiem nowszych coraz wypadków i wyobrażeń mógł on w pewnych kraju miejscach niejedno zapomnieć, uronić, to z drugiej zapamiętał także i zachował niemałą zabytków podobnych ilość (acz je często zwichnął), tam zwłaszcza gdzie wpływy wyżej wskazane działały słabiej. Jeżeli i u innych narodów, nad którymi niemniejsze jak nad naszym huczały dziejów nawałnice, są mnogie tego rodzaju zabytki, to nie widzę przyczyny, dlaczego by znaleźć ich nie było można i wśród naszego ludu umysłowo i pamięciowo wcale nieupośledzonego?1 Opinia ta dobitnie pokazuje perspektywę badawczą Kolberga wobec folkloru. 1 O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. XV. 214 �Metody gromadzenia i źródła tekstów ludowych w pracach Kolberga Teksty ludowe gromadził Kolberg równolegle z innymi materiałami etnograficznymi i folklorystycznymi i publikował je w kolejnych monografiach regionalnych wydawanych w latach 1865–1890. Zasób poszczególnych gatunków poezji i prozy ludowej układał się różnie w ramach różnych serii, co warunkowały możliwości badań i kontaktów w danym regionie, ilość i charakter pozyskanego materiału oraz ograniczenia finansowe związane z wysokimi kosztami druku, a zatem konieczność eliminacji części źródeł w trakcie przygotowań do publikacji. Literaturę ludową dokumentował Kolberg w trojaki sposób: z autopsji w trakcie własnych badań terenowych, dzięki współpracy z innymi zbieraczami i badaczami, w wyniku studiów i kwerend bibliotecznych i archiwalnych. Pozyskany materiał układa się więc odpowiednio w trzy warstwy źródłowe: zapisy ze słuchu sporządzane samodzielnie w trakcie bezpośredniego kontaktu ze śpiewakiem czy narratorem; teksty zanotowane przez inne osoby, uzyskane od korespondentów i współpracowników, przeznaczone dla Kolberga i specjalnie przygotowane dla jego potrzeb bądź też podarowane mu, lecz pierwotnie nie dla niego spisywane; utwory zaczerpnięte z różnego rodzaju źródeł literackich i archiwalnych. Już we wspomnianym wyżej liście do redakcji „Biblioteki Warszawskiej”, zwracając się o pomoc do „współobywateli” w gromadzeniu materiału, badacz wskazał drugą z wymienionych dróg jako niezbędne dopełnienie własnych zbiorów wobec niemożliwości zrealizowania swego ogromnego zamierzenia bez wsparcia życzliwych etnografów-amatorów i osób związanych z danym regionem. Zaś systematyczne i rozległe studia nad literaturą pozwoliły zorientować się szybko w ilości materiału już publikowanego, który może poszerzyć i wzbogacić obraz własny, dokumentując przy tym ciągłość tradycji, wędrówkę wątków, podobieństwa i różnice, wiek i pochodzenie, rozpowszechnienie i wielość wariantów pieśni i bajek, wreszcie ich specyfikę regionalną, „miejscową”. Materiał zbierany tymi trzema kanałami nie jest więc jednolity źródłowo, cechuje go różnorodność formalna, językowa i treściowa w zależności od kompetencji źródła, preferencji i celu autora, czasu, miejsca i okoliczności rejestracji tekstu, osoby informatora i zapisującego itd. Najbogatszą ilościowo i najcenniejszą źródłowo część dorobku Kolberga w zakresie folkloru słownego stanowią jego własne zbiory terenowe z lat 1839–1885 pozyskane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Szybko odszedł 215 �od młodzieńczych, romantycznych wypraw, głównie w okolice Warszawy, na rzecz podróży i badań zaplanowanych i przemyślanych, pozwalających skutecznie wykorzystać czas i skromne środki finansowe. Za cel obierał miejscowości, które mogły stanowić stacje badawcze, tj. najczęściej życzliwe dwory i dworki ziemiańskie, plebanie, domy inteligencji itd. ofiarowujące gościnę. U zaprzyjaźnionych znajomych lub poleconych gospodarzy mógł zatrzymać się dłużej, za ich pośrednictwem pozyskać informatorów, znaleźć często pomoc merytoryczną w zakresie dziejów i kultury regionu czy okolicy, a także w organizacji pracy. Taką metodę badań wymuszały niejako warunki życia w kraju rozdartym przez zabory, restrykcje polityczne nasilone zwłaszcza po upadku powstania styczniowego, nieufność chłopów wobec obcych przybyszy i ich niechęć do odpowiadania na indagacje i oczekiwania badacza. Był wprawdzie uzależniony od życzliwości gospodarzy; ci jednak ofiarowując mu gościnę i pomoc, rozumieli na ogół wagę pracy Kolberga „na niwie narodowej”, a pobyt u nich nierzadko odejmował mu kosztów wypraw. Sam tak o tym pisze w autobiograficznym szkicu: […] podróże moje były obmyślane i uplanowane z góry, do przyjaciół i znajomych obywateli kraju w różnych mieszkających okolicach (lub do innych, za tychże listem rekomendacyjnym). Przybywszy tam, badałem najprzód i kaptowałem sobie ludzi dworskich, którzy ośmieleni w służbie dworskiej byli skorsi do pogawędy i śpiewu, a zrozumiawszy, o co rzecz chodzi, namawiali i sprowadzali innych ze wsi, iż za napitek i wynagrodzenie udawali się w tym celu do dworu lub pozwalali do swojej przychodzić chaty. Ponieważ wszędzie nader gościnnie byłem przyjmowany i konie do dalszej wycieczki miałem prawie zawsze na pogotowiu, przeto koszta takich podróży (ponoszone z oszczędzonych na zajęciach lub pracach moich pieniędzy) nie były zbyt wielkie, a czasami ograniczały się jedynie na datkach [dla] włościan za pozyskane materiały1. Dzięki takiej organizacji badań Kolberg odwiedził wiele miejscowości na ziemiach wszystkich trzech zaborów i pozyskał setki tekstów ludowych zapisanych z autopsji, ze słuchu, w bezpośrednim kontakcie z narratorem czy śpiewakiem. Wśród gościnnych stacji, w których pobyt okazał się owocny, wymienić można dla przykładu: Wysoce na Mazowszu („słomiany dworzec Norwidów”), Bodzanowo na Kujawach (u Biesiekierskich), Czeszewo na Pałukach (u Libelta) i Morownicę (u Niegolewskich) – w Wielkopolsce, 1 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68. 216 �Tarnów w Chełmskiem (u Hemplów), Zakrzewko (u Czarlińskich) i Telkwice (u Donimirskich) – na Pomorzu, Bóbrkę (u Blizińskich) i Leszczowate (u Kraińskich) – w Sanockiem, Sanoczany (u Jaruzelskich) i Iskań (u Załęskich) – w Przemyskiem, Żabie (u ks. Witwickiego) i Czortowiec (u Przybysławskich) – na Pokuciu, Barysz (u Szawłowskich) i Zadwórze (u Bochdanów) – w Lwowskiem, a przede wszystkim Modlnicę i Mogilany pod Krakowem, gdzie u zaprzyjaźnionej rodziny Konopków przebywał wielokrotnie, od roku 1842, by zamieszkać w gościnnym dworze w Modlnicy na kilkanaście lat (1871–1884), ciesząc się tam szczególnym zrozumieniem i pomocą właścicieli w swoich badaniach i pracy. Inaczej było natomiast np. na Mazurach, gdzie nie znalazł punktów oparcia, bo brakło dworów polskiego ziemiaństwa, a próby nawiązania kontaktów z miejscową ludnością za pośrednictwem duchownych protestanckich dały znikome rezultaty. Nie zdołał też Kolberg przeprowadzić planowanych badań na Śląsku (w zaborze pruskim), konkretny ich projekt w 1885 roku nie doszedł do skutku. Najbogatsze materiały pozyskał oczywiście tam, gdzie miał korzystne warunki dla swoich badań terenowych, tj. przede wszystkim na Mazowszu i w Krakowskiem, z którymi był związany długoletnim miejscem zamieszkania, a także w regionach, w których znalazł szczególne oparcie i gdzie wracał parokrotnie, czyli na Kujawach, w Wielkopolsce, w Sanockiem czy na Pokuciu. Bezpośredni kontakt z informatorem podlegał jednak w tych okolicznościach pewnym ograniczeniom. Nie zawsze, dokonując notacji ze słuchu, utrwalał Kolberg wykonania spontaniczne, nieograniczane nieufnością i skrępowaniem chłopskiego informatora wobec obcego badacza. Często bywały to sytuacje sztuczne, zaaranżowane, organizowane we dworze, w obecności pani lub pana, co stanowiło barierę dla swobodnej wypowiedzi czy śpiewu, onieśmielało wiejskiego wykonawcę, narzucało retuszowanie lub eliminację niektórych treści czy utworów. Stąd często w tej roli występowała bardziej obyta służba dworska. Z kolei jako gość i rezydent Kolberg niejednokrotnie musiał liczyć się też z ograniczeniami ze swojej strony w trakcie indagacji czy w opisie sytuacji, o którą mu chodziło. Rzutowało to również na repertuar i charakter pozyskiwanego materiału. Z jednej strony specyficzna autocenzura śpiewaka czy narratora wobec słuchaczy dyktowała unikanie treści ich zdaniem niepożądanych, tj. np. pieśni stanowych czy obscenicznych, rubasznych konceptów czy epizodów dwuznacznych obyczajowo. Z drugiej strony sam Kolberg zapewne nieraz pozbawiony był 217 �swobody w bezpośrednim kontakcie z informatorem, w zadawaniu pytań i w obmyślanym wywiadzie, zmuszony liczyć się z pośrednikami i animatorami sytuacji dla niego zorganizowanej. Wreszcie niejednokrotnie śpiewali dla Kolberga pieśni i opowiadali bajki gospodarze znający miejscowy folklor i gwarę, często żony i córki właścicieli, rezydentki i nauczycielki we dworach, muzykujące i śpiewające. Wskazują na to zachowane rękopisy oraz znajdujące się w nich notatki i liczne wzmianki rozsiane w korespondencji. Wówczas również repertuar i charakter przekazywanych tekstów folkloru zdeterminowany był, choć w różnym stopniu, przez subiektywną ocenę wykonawcy wybierającego opowieści i bajki „odpowiednio” reprezentatywne. W skomplikowanej sytuacji politycznej kraju i przy ograniczonych możliwościach własnych, czasowych i finansowych, nie ograniczał się Kolberg do dokumentacji folkloru słownego w granicach regionu, z którego pochodziły i gdzie funkcjonowały. Gromadził teksty poetyckie i prozatorskie także poza granicami ich macierzystych regionów, korzystając z najrozmaitszych sprzyjających po temu okazji. Znaczną ilość materiału pozyskał w Warszawie od zjeżdżających do stolicy, zwłaszcza zimą, rodzin ziemiańskich i ich służby. Często osoby takie pochodziły z najodleglejszych zakątków dawnej Rzeczypospolitej, np. z Kresów Wschodnich, czego potwierdzeniem są rękopisy i własne świadectwa Kolberga w rodzaju takiego z roku 1859: […] w tece mojej posiadam z jakie tysiąc melodyj z Wołynia, Podola, Ukrainy, Białorusi i Pokucia (w Galicji) pochodzących, które w Warszawie i Królestwie zebrałem i spisałem od przybyłych tu wychowańców stron tamtejszych, jak łaskawych obywateli i obywatelek, żołnierzy, służących itp. […]1. Także w okresie długoletniego zamieszkiwania w Modlnicy pod Krakowem spisywał utwory ludowe od gości i przyjezdnych przybywających do dworu z różnych stron kraju; podobnie korzystał z okazji rodzinno-towarzyskich w czasie swoich dłuższych pobytów w zaprzyjaźnionych stacjach badawczych. Pozyskiwał też materiał w podróżach od przypadkowo napotykanych na trasie informatorów, od pracowników kolejowych, robotników sezonowych wędrujących w poszukiwaniu zarobku itd. Pochodzili oni z różnych stron Polski, Kolberg zaznaczał więc wówczas na ogół 1 O. Kolberg Do redakcji „Ruchu Muzycznego”, „Ruch Muzyczny” R. 3: 1859, nr 22, s. 193. 218 �proweniencję geograficzną zapisywanych w ten sposób tekstów, rzadziej poprzestając jedynie na odnotowaniu miejsca zapisu, gdy pochodzenie nie zostało ustalone lub było wątpliwe, zdarzało się również, że odnotowywał i jedno, i drugie. Rękopisy dostarczają w tym zakresie bezcennego materiału, dokumentując takie sytuacje. Oto dwa wybrane przykłady ilustrujące tę metodę. Trzynaście bajek zapisanych śląską gwarą na Mazowszu od sezonowych robotników rolnych ze Śląska opatrzył w rękopisie notatką, w której wymienia najpierw ich nazwiska i pisze dalej: „Ludzie ci ze Szląska byli w służbie u p. Młockiej przez lat 6–7, od r. 1860–[186]8 [!] we Woli Rasztowskiej (pod Radzyminem) i tu opowiadał te bajki Koźlik w r. 1868”1. Przy siedmiu pieśniach zanotowanych na jednej karcie manuskryptu zamieścił notatkę: „śpiewał pastuch w Złotopolicach, z Galicji będąc” i podał lokalizację tych pieśni: „z Galicji (z Rzeszowskiego), od Leżajska”2. Pobyt w obu miejscowościach na Mazowszu, zarówno w Woli Rasztowskiej w 1868 roku, jak i w Złotopolicach pod Płońskiem w 1864 roku potwierdza własnoręczne itinerarium Kolberga3. Zachowane rękopisy i korespondencja dokumentują też fakt, że chcąc pozyskać jak najwięcej materiału, skłaniał do takiej metody zapisu także swoich współpracowników. Sugerował np., że niektóre pieśni czy bajki pozyskać można w miastach od przybywających tam mieszkańców wsi czy od zatrudnionej tam służby ze wsi pochodzącej. Zastrzegał przy tym: „[…] tylko musi być powiedziane, z której wsi lub miasta […] pochodzą”4. Drugą warstwę źródłową tekstów folklorystycznych – obok zanotowanych przez Kolberga w trakcie własnych badań i kontaktów – stanowią zapisy uzyskane od współpracowników i korespondentów. Do takiego sposobu wzbogacania swojej dokumentacji odwoływał się autor Ludu we wspomnianym liście otwartym z 1865 roku, już wówczas świadomy, że sam nie jest w stanie podołać wielkiemu badawczemu zamierzeniu, mimo że mu się bez reszty poświęcił. Przez cały okres swojej 50-letniej działalności korzystał więc również z materiałów udzielonych mu przez inne osoby, wcielając 1 Rkp. Arch. PTL, teka 10, sygn.1170, k. 26; teksty bajek na k. 12–26, zob. też O. Kolberg Śląsk (DWOK T. 43,) s. 76 i nast., opowieści nr 9–11, 13, 15–23. 2 Rkp. Arch. PTL, teka 15, sygn. 1204, k. 11, zob. też O. Kolberg Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), pieśni nr 9, 35, 67, 75, 88,107, 143. 3 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705 i 706. 4 Zob. m.in. bruliony listów Kolberga z lat 1880–1882 do B. Moraczewskiej i do B. Jurczeńki Korespondencja..., cz. II (DWOK T. 65), s. 320, 556, 672 (tu cytowany fragment).. 219 �je do swojego archiwum i następnie po dokonaniu selekcji w miarę potrzeby do drukowanych monografii na zasadzie równorzędnej z własnymi zasobami. Autorzy tych zapisów pochodzili z bardzo różnych środowisk, mieli różne wykształcenie i kompetencje oraz cele, dla których notowali folklor słowny. Niektórzy znani Kolbergowi przygotowywali swoje zbiorki czy notatki specjalnie dla niego, niekiedy przekazując je nie bezpośrednio, a za pośrednictwem znajomych, inni kontynuowali współpracę z nim po zakończeniu podróży i pobytu u nich lub między kolejnymi odwiedzinami, jeszcze inni pozostali nierozpoznani, a ich rękopisy dotarły do zbiorów badacza nieznaną drogą. Wśród grona współpracowników i ofiarodawców znaleźli się więc przedstawiciele ziemiaństwa i inteligencji, lekarze, nauczyciele, ludoznawcy amatorzy, księża, literaci, a także naukowcy i badacze. Osobną znaczącą grupę, jak się wydaje, w większości anonimową, stanowiły panie z dworów i dworków, które na ogół miały muzyczne przygotowanie, by notować melodie pieśni, oraz szczególną gotowość i cierpliwość, by wspierać Kolberga własnymi zapiskami i ułatwiać mu kontakt z miejscową ludnością. Wśród autorów rękopisów obcych znalazły się też osoby mające trudności z pisaniem, nieporadne językowo, niewprawne w posługiwaniu się piórem. Były to postacie na ogół bliżej nieznane, co najwyżej w rękopisie podane było tylko ich nazwisko. Zarówno zasób gatunkowy, jak i poziom językowy oraz wartość źródłowa zanotowanych przez innych zbieraczy tekstów przedstawiały się bardzo różnie i w różnym też stopniu wzbogaciły monografie regionalne Kolberga, gdyż nie zawsze spełniały jego oczekiwania. Wśród szczególnie wartościowych materiałów wymienić można dla przykładu bogate zbiory folkloru pieśniowego, wierzeniowego, podaniowego i bajkowego Antoniny Konopczanki z Modlnicy, bliskiej i długoletniej współpracownicy, materiały folklorystyczne (obok etnograficznych) Marii Hemplówny z Tarnowa pod Chełmem, która w znacznym stopniu przyczyniła się do zbudowania monografii tego regionu, pieśni i bajki zanotowane przez ks. Władysława Siarkowskiego z Kielc czy ponad 200 zapisów tekstów pieśni mazurskich sporządzonych przez Wojciecha Kętrzyńskiego1. Część przekazanych Kolbergowi materiałów stanowiła większe, jednorodne gatunkowo zbiorki pieśni czy opowieści, inne zawierały różne 1 Wkład wymienionych zbieraczy w dzieło Kolberga i pochodzący od nich materiał źródłowy omówione zostały we wstępach do tomów suplementowych do Krakowskiego, Chełmskiego i Kieleckiego i (DWOK T. 73/I, T. 82 raz aneks do tegoż i T. 76), a także do Mazur pruskich (DWOK T. 40). 220 �przemieszane teksty i informacje, jeszcze inne to pojedyncze zapisy pieśni, oracji czy bajki. Niektórzy z autorów na swoje życzenie zachowali anonimowość, ze względu na sytuację polityczną, np. udział w powstaniach i grożące im stąd represje. Inni podpisali swoje rękopisy, informowali o nich w listach, o niektórych podał wiadomość sam Kolberg w korespondencji lub w postaci własnej notatki na manuskryptach. Ten niezwykle zróżnicowany autorsko, chronologicznie, merytorycznie i formalnie zasób źródeł tekstów folkloru pochodzących od innych osób znacznie wzbogacił kolejne monografie regionalne Kolberga, a w ramach edycji Dzieł wszystkich także nowe tomy wydawane z rękopisów po raz pierwszy. Trzeci rodzaj źródeł Kolberga stanowią teksty prozatorskie i poetyckie zaczerpnięte przez niego z literatury. Obejmuje ona najrozmaitszego typu publikacje i materiały archiwalne. Korzystał z nich Kolberg wielostronnie przez cały okres swej działalności, od pierwszych zbiorów pieśni po ostatnie tomy Obrazów etnograficznych. Wybierał interesujący go materiał folklorystyczny przy okazji szerokich studiów nad dorobkiem polskiej i europejskiej etnografii i ludoznawstwa oraz nad dyscyplinami sąsiednimi, historią literatury, muzyki, kultury, filologią, lingwistyką. Sięgał do zbiorów pieśni, bajek i przysłów poprzedników: Wacława z Oleska, K.W. Wójcickiego, Ż. Paulego, M. Mioduszewskiego, J. Konopki, J. Lipińskiego, L. Zejsznera, K. Balińskiego, L. Siemieńskiego, R. Zmorskiego, J. Glińskiego, A. Marcinkowskiego i innych. Szukał też materiału folklorystycznego w literaturze pięknej, zwłaszcza staropolskiej, w utworach poetów renesansu, w starych kronikach, annałach, drukach straganowych, by wykazać ciągłość tradycji polskiej, żywotność w niej niektórych form folkloru. Odwoływał się m.in. do utworów M. Reja, J. Kochanowskiego, S. Klonowica, Ł. Górnickiego, P. Skargi, K. Miaskowskiego, K. Twardaskiego, H. Morsztyna, W. Kochowskiego, F. Bohomolca, niektóre z nich cytował, czasami wtórnie, za innymi bezpośrednimi źródłami, z których czerpał. Sięgał także szeroko do czasopism różnego profilu, od poważnych naukowych periodyków w rodzaju „Czasopisma Naukowego Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich”, „Biblioteki Warszawskiej” czy późniejszego „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” i „Wisły”, poprzez tygodniki kulturalne, takie jak „Tygodnik Ilustrowany”, „Kłosy”, „Wędrowiec”, znane dzienniki warszawskie, galicyjskie, wielkopolskie, po kalendarze regionalne i prasę prowincjonalną. Niekiedy sporządzał Kolberg wyciągi ze źródeł, wcielając 221 �do swoich tomów wybrane teksty pieśni czy bajek, podań i legend lub zespoły tekstów ludowych, np. pieśni ze zbiorów Wacława z Oleska, Konopki i Lipińskiego, prac Wójcickiego i Gołębiowskiego czy bajki i podania z leszczyńskiego „Przyjaciela Ludu”. Nie pomijał nawet czasopism takich jak „Pszczółka Krakowska”, „Przyjaciel Dzieci”, „Dzwonek”. Choć zdarzało się, że bywał w doborze źródeł niedostatecznie krytyczny, wydobył jednak w czasie tych kwerend i studiów szereg cennych tekstów i przyczynków folklorystycznych. Niejednokrotnie ocalił je od zapomnienia, gdyż pochodziły z druków dziś zaginionych bądź nieznanych. W sumie dzięki penetracji źródeł literackich, sięgających okresu staropolskiego, poszerzył zasób materiału folklorystycznego i odniósł go w dużej mierze do dawnej tradycji, dokumentując jej trwałość i twórczą dynamikę. Wychodził z założenia, że nie należy lekceważyć żadnego ze źródeł, nawet mniej znaczących, gdyż często tytuły błahe mogą przynieść znaleziska i świadectwa istotne dla badacza poszukującego w nich materiału folklorystycznego. W odpowiedzi Henrykowi Biegeleisenowi, który zarzucił mu w swojej recenzji Ludu brak krytycyzmu w doborze źródeł literackich, pisał w niedrukowanej za życia replice z roku 1886: Skąd pewność, że materiał dziś za lichy uważany nie nabierze z czasem wagi przy bliższym rozpoznaniu go przez uczonych? Czyja powaga ma ocenić wartość źródeł, skoro najznakomitsi nawet uczeni zagraniczni nie są co do ich kompetencji w zgodzie? […] niemal w każdej, choćby najlichszej broszurze może się znaleźć dla etnografa lub uprawiacza innej gałęzi wiedzy ziarno zdrowe i wielce pożyteczne, byle je tylko chciał i umiał tam odszukać1. Intuicja naukowa Kolberga co do nietrafności przedwczesnej i arbitralnej oceny wartości źródeł do badań nad folklorem i przydatności takich penetracji dla nauki także w zakamarkach literackich, ulotnych drukach, rzadkich periodykach czy drugorzędnych publikacjach miała się po latach doczekać uznania ze strony nestora polskiej folklorystyki, Juliana Krzyżanowskiego, który z własnego doświadczenia znał wagę drobnych nawet, a niekiedy cennych znalezisk w takich źródłach2. W ten sposób Kolberg 1 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję H. Biegeleisena, w: tenże Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 394–395 (cała replika s. 391–411). Recenzja H. Biegeleisena ukazała się w „Bibliotece Warszawskiej” 1886, T. 4, na s. 432–441. 2 Zob. J. Krzyżanowski Kolberg i jego dorobek w dziedzinie literatury ludowej, w: tegoż Szkice folklorystyczne T. 1, Kraków 1980, s. 278. 222 �znowu potwierdzał swoje główne założenie teoretyczno-metodologiczne o pierwszoplanowej konieczności zbudowania pełnej bazy źródłowej, co poprzedzać powinno wszelkie interpretacje i oceny krytyczne źródeł. Ponadto twórczo realizował poszukiwanie tekstów i treści folklorystycznych nie tylko w żywej tradycji ustnej, ale i w starszych, nowszych i aktualnych świadectwach literackich, okazując się prekursorem współczesnego stanowiska o niewystarczającej w badaniach nad twórczością słowną ludu kategorii ustności jako folklor wyodrębniającą1. Zasób tekstów folkloru i ich dokumentacja źródłowa w rękopisach i w drukowanych monografiach Prowadząc z niespotykaną pracowitością i determinacją własne wieloletnie badania na historycznych ziemiach dawnej Rzeczypospolitej i korzystając z literatury i pomocy współpracowników, zgromadził Kolberg przez półwiecze swej działalności monumentalny, nie mający sobie równego w skali światowej zbiór tekstów ludowych. Już w roku 1961, u początku edycji Dzieł wszystkich J. Krzyżanowski dokonał ich wstępnego obliczenia według gatunków w 35 tomach badacza wydanych w XIX wieku i w 3 monografiach opublikowanych w pierwszej dekadzie XX stulecia. Mimo widocznych dziś i nie zawsze zrozumiałych błędów w tych szacunkach wynik okazał się nie tylko imponujący ilościowo, ale także reprezentatywny dla wzajemnych proporcji między gatunkami. Wyrażają go liczby (podawane w przybliżeniu): około 13 000 pieśni, 1250 podań, 670 bajek, 2700 przysłów, 340 zagadek, 15 widowisk i 50 innych dokumentów folkloru2. Dobiegająca obecnie końca edycja Dzieł wszystkich, która z ogromnego archiwum Kolberga wydobyła niedrukowane materiały zamieszczane w nowych monografiach regionalnych oraz w tomach suplementowych do monografii wcześniejszych, pozwala ten zasób znacznie powiększyć do następujących, także przybliżonych liczb: około 27 000 pieśni, blisko 2400 podań i bajek, około 8400 przysłów, prawie 600 zagadek, ponad 20 widowisk, 1 Por. J. Bartmiński Folklorystyka, etnonauka, etnolingwistyka…., s. 8. J. Krzyżanowski Dorobek Oskara Kolberga w dziedzinie literatury ludowej, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. XXVIII. W swojej kwerendzie badacz ten m. in. pominął kilka publikacji Kolberga ogłoszonych za jego życia w czasopismach, a zawierających teksty folkloru. 2 223 �około 100 innych tekstów folkloru (oracje, formuły magiczne itd.). Uderzająca jest tu przewaga pieśni; ich zasób dokumentuje fakt, że pieśń i muzyka ludowa pozostały przez cały czas działalności Kolberga w centrum jego zainteresowania. Respektował jednak wszystkie pozostałe gatunki folkloru słownego, tj. podania, legendy, bajki magiczne, facecje, opowieści wierzeniowe, przysłowia, zagadki, teksty dramatyczne (widowisk), oracje, nawet drobne formy folkloru dziecięcego (mętowanie, rymowanki) i najtrudniejsze do uzyskania formuły magiczne. Zbierał je i wcielał do swoich zbiorów zgodnie z potrzebami, traktując część z nich – jak wspomniano – jako samodzielne utwory ludowe, część sytuując w ramach zwyczajów, obrzędów, wierzeń, gier i zabaw, a nawet obrazu etnograficznego ludu jako ich organiczne elementy lub jako ilustrację opisywanych treści. Ilość tekstów i ich gatunkowe proporcje w poszczególnych monografiach kształtują się rozmaicie w zależności od możliwości badawczych w danym terenie i charakteru pozyskanych zbiorów. Kwestia gatunków w dziele Kolberga podjęta zostanie dalej. Określony takimi liczbami zasób materiału folklorystycznego pochodzącego z różnych stron dawnej Rzeczypospolitej, od różnych informatorów i z różnorodnych źródeł literackich, rejestrowanego także przez współpracowników i innych zbieraczy, przy rozmaitości regionalnej, źródłowej, chronologicznej, merytorycznej i formalnej zgromadzonych tekstów, wymagał oczywiście od Kolberga wypracowania względnie stałego modelu dokumentacji źródłowej dla swojego seryjnego wydawnictwa i dla tak mocno akcentowanego celu, jakim była systematyzacja materiału do badań porównawczych. W tym zakresie bezcenny jest materiał, który przynoszą wieloletnie analizy spuścizny rękopiśmiennej, nie tylko odnoszonej do tomów przez Kolberga wydanych, ale i publikowanej po raz pierwszy w edycji Dzieł wszystkich. Choć zachowane manuskrypty nie są dziś kompletne i odbiegają znacznie od stanu, w jakim pozostawił je Kolberg 1, stanowią źródło niezastąpione, zwłaszcza dla rekonstrukcji metod dokumentacji folkloru. Niezastąpione tym bardziej, że sam Kolberg nie podawał na ogół wskazówek warsztatowych dotyczących konkretnych zapisów. Dzięki tym analizom można obecnie zweryfikować ustalenia wcześniejsze – oparte jednak tylko na materiale drukowanym w edycji XIX-wiecznej – i określić 1 Zob. A. Skrukwa Spuścizna rękopiśmienna O. Kolberga. Jej dzieje, edycje i obecny stan, w: O. Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 224 �principia, którymi praktycznie posługiwał się Kolberg jako zbieracz (dane z rękopisów) oraz jako wydawca (dane z tomów). Podstawowy i stały element modelu dokumentacji tekstów, przyjęty przez badacza zarówno w rękopisach, jak i w druku, stanowi lokalizacja geograficzna1. Jest to naturalna konsekwencja jego całościowej wizji obrazu kultury ludowej w ujęciu regionalnym. Pierwszoplanowe miejsce kryterium geograficznego przy rejestracji tekstów, tak jak i wszystkich innych materiałów, określało zarazem ich przydział do konkretnej monografii regionalnej. Z reguły oznaczał więc Kolberg systematycznie miejscowości, z których pieśni i bajki pochodziły, w których funkcjonowały bądź zostały zanotowane. Noty te miały różnorodny charakter: od nazwy konkretnej miejscowości, z której dany tekst folkloru pochodził, proweniencji odniesionej do większego miasta czy miasteczka, do określenia zasięgu, a nawet powszechności występowania. Jak wskazuje analiza rękopisów – zasada lokalizacji tekstu bywała jednak przemieszana z zasadą lokalizacji zapisu, często nie pozwalając odróżnić jednego od drugiego. Nie zawsze bowiem Kolberg w swoich notach wyraźnie to precyzuje, jak w przypadku wspomnianych wcześniej bajek ze Śląska czy pieśni z Rzeszowskiego zapisanych na Mazowszu. Notując teksty nie tylko w granicach interesującego go regionu, z którego pochodziły, ale i poza jego granicami, często nie podawał w swoich notach obu wskazówek dotyczących miejscowości, a poprzestawał na jednej z nich, w zależności od danych, które zdołał uzyskać. Na ogół w zapisach, sporządzanych przez Kolberga ze słuchu w trakcie bezpośredniego kontaktu z nadawcą przekazu, nazywanych w uproszczeniu, choć niezbyt precyzyjnie, zapisami terenowymi2, stosował Kolberg lokalizację generalną dla całej karty (lub strony) rękopisu mieszczącej grupę tekstów. Dotyczyło to najczęściej pieśni notowanych w blokach po kilka, kilkanaście, a nawet więcej utworów na jednej karcie, a także materiałów tematycznie przemieszanych, wśród których znalazły się teksty słowne (wkomponowane w opis obrzędu, gier, wierzeń itd.). Bajki jako utwory dłuższe opatrywane były zazwyczaj notą indywidualną dla każdego tekstu. W sporządzanych później przez Kolberga czystopisach, opracowywanych redakcyjnie do druku, przeważnie notę lokalizacyjną otrzymywał każdy 1 Zob. też E. Miller Kolbergowskie metody zbierania i wydawania tekstów ludowych w świetle rękopisów, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury…, s. 15–36. 2 Taki roboczy termin przyjęto w całej edycji Dzieł wszystkich dla zapisów prymarnych Kolberga dokonanych w trakcie bezpośredniej transmisji. 225 �tekst lub zwarta źródłowo grupa, np. przysłów czy zagadek, przy czym lokalizacje te często bywały określane inaczej niż w zapisach prymarnych, doprecyzowywane, uogólniane czy wręcz korygowane. Z kolei w wersji drukowanej obserwować można także różnice – niekiedy nawet znaczne – i to zarówno w stosunku do zapisu prymarnego, jak i czystopisu. Jak wiadomo, materiały rękopiśmienne nie dotrwały do naszych czasów nienaruszone i kompletne; wiele manuskryptów zaginęło, zostało zniszczonych przez samego Kolberga, potem przez wydawców z lat 1891–1914 i w czasie wojny, nie dysponujemy więc pełną bazą źródłową do porównań. W wyniku uszkodzenia manuskryptów, oderwania pojedynczych fragmentów od macierzystych zlokalizowanych całości, przesunięć kart w zespołach archiwalnych, będących skutkiem burzliwych losów spuścizny Kolberga, często bezpowrotnie zatarta została proweniencja geograficzna zapisów kiedyś wyraźnie przez niego określona. Dotyczy to szczególnie braku lokalizacji geograficznej przy pojedynczych tekstach folkloru w zachowanych rękopisach prymarnych. Obserwowane dziś różnice w tym zakresie dotyczą braku lub obecności noty lokalizującej w poszczególnych wersjach źródłowych lub też zmian danych geograficznych na bardziej szczegółowe lub ogólniejsze; zdarzają się też rozbieżności międzyregionalne. Np. w rękopisie terenowym teksty pieśni zapisane bez melodii opatrzone są notą: „Wysoce”, „Mokrylas”, zamieszczone zaś w druku z melodiami mają m.in. lokalizacje: „od Rożana (Mokrylas, Brzeźno) czy „od Ostrowa (Wąsew, Wysoce)”. Być może tak były udokumentowane melodie niezachowane w rękopisie terenowym1. Albo: teksty kilku bajek oznaczone zostały w druku w Radomskiem i Sandomierskiem notami: „od Denkowa”, „od Ostrowa, Szewna”, „od Szydłowca”, „od Ożarowa, Ćmielowa”, „od Ożarowa (Wojciechowice)”, zaś w rękopisie prymarnym lokalizacja podana jest jedynie nad dwiema ostatnimi opowieściami: dwukrotnie: „Ożarów”2. Przykłady różnic dalej idących można by mnożyć. Ich części nie da się dzisiaj wytłumaczyć wobec braku źródłowych przesłanek i warsztatowych wskazówek Kolberga. Niektóre złożyć można na karb obiektywnych warunków jego badań, tj. utrudnień 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k, 36 i 37, por. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 148, nr 11a i tenże Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 312, nr 330. 2 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 16, sygn. 1213, k. 4–4a. Por. w druku odpowiednio: O. Kolberg Radomskie cz. II (DWOK T. 21), nr 4, 6, 12, tenże Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 273 i, 274. 226 �w swobodnej eksploracji terenowej wobec restrykcji politycznych, nieufności wiejskich śpiewaków i bajarzy, na którą się niejednokrotnie sam uskarżał, uzależnienia od przygotowania i dobrej woli korespondentów i współpracowników, wreszcie ograniczeń materialnych przesądzających często o intensywności i zakresie kontaktu z informatorami, możliwościach powtórnej penetracji itd. Niekiedy wahania i niekonsekwencje w umiejscawianiu tekstów folkloru wynikać mogły z wspomnianego przemieszania oznaczeń lokalizacyjnych, tj. miejsca pochodzenia z miejscem notacji, co w trakcie opracowania redakcyjnego do druku Kolberg prostował lub uściślał. Z pewnością uznać można jednak, że część tych zmian i rozbieżności tłumaczy późniejsza weryfikacja Kolberga, do której przykładał dużą wagę i którą poświadczają liczne dokumenty, zwłaszcza własne notatki i korespondencja. W listach kieruje Kolberg do współpracowników i przyjaciół częste pytania i prośby o podanie, sprawdzenie czy skorygowanie na miejscu lokalizacji geograficznej tekstów o niepewnej proweniencji, zebranych wcześniej przez siebie lub inne osoby w tej okolicy lub pozyskanych z literatury. Ma wówczas zdecydowanie na myśli pochodzenie geograficzne pieśni czy bajki, ów fundamentalny element swojej dokumentacji, tak wyraźnie określony już w 1857 roku w cytowanej wyżej niedrukowanej wersji wstępu do Pieśni ludu polskiego. Tak np. pisze w sprawie materiałów od zbieraczki, która prosiła o nieujawnienie jej nazwiska w druku: Życzenie pani M[oszyńskiej], aby nazwisko jej w tajemnicy zachowanym było, święcie uszanować potrafię i pragnąłbym jednak, aby mi dozwolono wykazać miejsce, z którego pieśni pochodzą, bo to jest dla etnografa ważną wskazówką […] 1. Zaś w swojej rozprawie o pieśniach ludu litewskiego ocenia : […] dotkliwą wadą [omawianego zbioru pieśni Nesselmanna] jest brak wskazówki miejsca urodzenia pieśni, jej metryki, a przynajmniej miejsca, gdzie była słyszaną i spisaną, chociaż o miejscu takowym dowiedzieć się wcale autorowi nie było trudno. Rozszerzać się tu o ważności tego przedmiotu nie mamy potrzeby. 1 Brulion listu do H. Szopowicza z 18 VI 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 361, zob. też list tegoż z 10 V 1870 r., tamże, s. 356. Mowa o Józefie Moszyńskiej (1820–1897), córce Piotra, działacza patriotycznego, zesłańca na Syberię, żonie J. Szembeka, właścicielce ogromnych dóbr na Wołyniu i Podolu, zbieraczce folkloru i późniejszej autorce cennych prac z tego zakresu publikowanych w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” od 1878 r. 227 �Każdy bowiem badacz zna dostatecznie wagę takiego rodowodu przy pracach porównawczych, już dla samych własności i różnic lingwistycznych1. Indagacje badacza o sprawdzający wywiad czy uściślającą informację korespondenta z autopsji dotyczą też sytuacji, gdy znane mu miejsce zapisu sam oznaczył, co dowodzi istotnej dla niego hierarchii obu danych źródłowych. Podobnie postępował Kolberg z zapisami tekstów innych zbieraczy oraz z przejętymi z literatury. Zabiegał o podanie, sprawdzenie, uzupełnienie danych lokalizacyjnych, często pomijanych lub podawanych ogólnikowo, okazjonalnie, z relacji, a nawet z domysłu. W listach i notatkach formułował liczne pytania o to, skąd pochodzą zapisy folkloru dokonane przez inne osoby bądź też czy są znane w miejscu ich zamieszkania utwory przejęte przez niego skąd inąd, głównie z literatury. I tak np. zachował się rękopis, w którym Kolberg notował, zapewne w trakcie bezpośredniego kontaktu z autorem, wspominane już informacje o bliższej proweniencji 34 tekstów i 7 zespołów pieśni wypisanych ze zbioru Żegoty Paulego, a pozbawionych tam lokalizacji2. Odnalazły się też notatki przekazane Kolbergowi przez Józefa Blizińskiego, przyjaciela i pomocnika w badaniach na Kujawach, o pochodzeniu kilkunastu pieśni kujawskich i mazowieckich, wcześniej przez siebie spisanych i dostarczonych, co Kolberg wykorzystał w obu monografiach3. Na drodze takich ustaleń weryfikował nawet miejscowości zaszyfrowane przez autorów w druku, prawdopodobnie ze względu na cenzurę warszawską, i przedrukowując w Krakowie ich tekst po latach w swoim tomie, uzupełniał miejscowość na podstawie otrzymanych informacji. Tak stało się np. w przypadku opisu dożynek zaczerpniętego z artykułu L. Kunickiego w „Dzienniku Warszawskim” z roku 1854, a opublikowanego przez Kolberga w Chełmskiem pół wieku później. Kunicki wymienia w swoim artykule jako miejsce opisywanego zwyczaju „wieś nad Bugiem”, „Nadbuże”, Kolberg, przedrukowując partie z Kunickiego w swoim tomie, podaje konkretne miejscowości: „Majdan Stuleński, Stulno, Zbercza 1 O. Kolberg Pieśni ludu litewskiego, w: tenże Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 310 (pierwodruk rozprawy: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III:1879, s.167– 187. Mowa o zbiorze G.H.F. Nesselmanna Littauische Volkslieder gesammelt kritisch bearbeitet und metrisch übersetz, Berlin 1853. 2 Zob. wyżej, s. 190–191. 3 Rkp. J. Blizińskiego, Arch. PTL, teka 6, sygn. 1141, k. 24. Pieśni te zob. O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), nr 343, 204, 205 oraz Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41) nr 532, 520, 551, 519. 228 �[błędnie; powinno być Zbereże], pod Włodawą”. Kunicki, pisarz i rysownik, był właścicielem Stulna i Majdanu Stuleńskiego, o czym Kolberg dowiedział się zapewne w kręgach literatów warszawskich, w których kiedyś obaj bywali. Identycznie, drukując opis wesela III w Chełmskiem na podstawie artykułu M. Jasieńskiej, z „Księgi Świata”, podpisanego kryptonimem M. J., w którym brak bliższej lokalizacji (jedynie informacja: „o dwie mile od Buga”), w swoim tomie precyzuje ją: „od Włodawy (Brus)”, a także podaje tam pełne nazwisko autorki. Musiał więc także ustalić, pewnie jeszcze przed opuszczeniem Warszawy, że dobra Bruss należały do rodziny Jasieńskich1. Te i szereg podobnych sytuacji, w których Kolberg uzupełnia lub doprecyzowuje lokalizację, wskazują ponadto, jak utrudniona była praca dokumentalisty w kraju podzielonym na zabory i borykającym się z represjami policji i cenzury. Dziś wobec tej ostatniej trudno ocenić, ile ważnych wskazówek źródłowych nie ujrzało z tych powodów światła dziennego i przepadło bezpowrotnie. Częstą praktyką Kolberga była też weryfikacja własna w czasie badań terenowych. Tak stało się np. w przypadku pieśni religijnych pochodzących ze zbioru Mioduszewskiego, a publikowanych także w Chełmskiem. Mioduszewski drukuje je w zwartym bloku „Pieśni cerkiewnych w diecezji chełmskiej”, Kolberg podaje w swoim tomie przy pieśniach sygnowanych nazwiskiem Mioduszewskiego konkretne miejscowości (np. „od Chełma”, „od Kodnia, Włodawy”, „od Horodła, Uhnin”) oraz informacje typu: „przez Mazurów śpiewana”, „śpiewana przez Mazurów i Rusinów”, „u Mazurów śpiewana (znana i Rusinom)”, a ponadto przy jednej z pieśni podaje rok 1869, tj. datę swojego jej potwierdzenia w terenie wiele lat po wydaniu zbioru Mioduszewskiego2. Podobnie uzupełniał lub poprawiał noty proweniencyjne w sytuacjach, gdy w terenie odnalazł i zapisał konkretną melodię do tekstów publikowanych w innych zbiorach lub zanotowanych przez siebie czy innego zbieracza wcześniej, jak to miało zapewne miejsce w przypadku melodii wspomnianych pieśni mazowieckich z Wysocego. 1 Zob. L. Kunicki Maryśka. Obrazek znad Buga, „Dziennik Warszawski” 1854, nr 24, M.J[asieńska] Obrzędy weselne na Rusi, „Księga Świata” 1863, cz. II, s. 113–120 oraz O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 167–169 i 219–237. 2 Zob. O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), nr 1, 13–16, 25–26[b]. Mowa o zbiorze J. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny, Kraków 1838, uzupełnionego Dodatkami z lat 1842–1854. Pieśń opatrzona w tomie Kolberga z 1890 roku datą 1869 ma nr 25; Mioduszewski opublikował ją 27 lat wcześniej w Dodatku z 1842 roku, na s. 633. 229 �Lokalizacja zapisu muzycznego dokumentowanego z autopsji przypisywana była wówczas do całej pieśni, potwierdzając jednocześnie żywotność tekstu czy wątku. Dla pieśni religijnych – odmiany względnie stabilnej – ze zbioru Mioduszewskiego jest to szczególnie charakterystyczne. Do innych okoliczności wyjaśniających wahania i rozbieżności w zakresie danych lokalizujących ten sam tekst w poszczególnych wersjach źródłowych (rękopis terenowy, czystopis, druk) może też należeć chęć wyjścia poza wąskie lokalizacje konkretnych wsi i wskazania zasięgu występowania, usytuowania utworu na większym obszarze. Umożliwiać to mogła również świetna orientacja Kolberga w ogromnym materiale folklorystycznym, wiedza o mechanizmach funkcjonowania i transmisji przekazów folkloru, umiejętność indagacji informatora, wreszcie znakomita pamięć pozwalająca odtwarzać okoliczności, w jakich niektóre teksty zostały zasłyszane i zanotowane. Wówczas następować mogła zmiana noty proweniencyjnej np. w opracowywanym z rękopisu prymarnego czystopisie, wersji redakcyjnej do druku czy nawet w korekcie tomu. Wiadomo, że po powrocie z wyprawy terenowej Kolberg na gorąco porządkował uzyskane zbiory; refleksja nie była więc odległa w czasie. Drobiazgowa rekonstrukcja tego elementu dokumentacji dla tekstów folkloru nie jest jednak dzisiaj możliwa. Z tego względu, mimo widocznej w świetle rękopisów płynności not lokalizacyjnych, właśnie analizy źródłowe skłaniają do szczególnej ostrożności w ich krytycznej ocenie, a wnioski w dużej mierze pozostają hipotetyczne. Zastrzeżenie to nie zmienia jednak faktu, że dokumentowanie geografii tekstów folklorystycznych, postrzeganych i gromadzonych z uwzględnieniem ich wariantowości i systematyzowanych w poszczególnych monografiach, pozostaje trwałą i bezsporną zasługą Kolberga, a wiarygodność i celowość tej podstawowej dla jego dzieła zasady nie tylko wytrzymuje próbę czasu, ale i uwiarygadnia się we współczesnej praktyce badawczej. Odmiennie natomiast przedstawiają się i w rękopisach, i w druku inne elementy dokumentacji źródłowej tekstów, takie jak dane o informatorze, czasie czy okolicznościach zapisu tekstów ludowych. Kolberg nie podawał na ogół nazwisk śpiewaków, narratorów, bajarzy i gawędziarzy, którzy przekazywali mu pieśni, opowieści czy drobne formy folkloru. W jego materiałach pojawiają się one sporadycznie. Nie przywiązywał takiej wagi do indywidualnego wykonawcy, jak do miejsca pochodzenia i występowania spisywanych utworów. Teksty ludowe funkcjonujące w ustnej tradycji 230 �uważał za własność zbiorową wspólnoty etniczno-kulturowej, specyficzną dla danego regionu. Przekonanie o możliwościach twórczych ludu, wyrażone tak kategorycznie w cytowanej wyżej polemice z Berwińskim, w praktyce przekładało się na gromadzenie i zestawianie jak największej liczby wariantów i form folkloru; zdolności i talenty konkretnych śpiewaków czy narratorów – jako drugorzędne – przyporządkowane były dokumentowaniu różnorodności i dynamiki tekstów1. Autentyczna twórczość regionalna przejawiała się w tym rozumieniu przede wszystkim w wielości i rozmaitości wariantów i form folkloru, wyrażających ludowy pogląd na świat (baśnie, podania, wierzenia, anegdoty), społeczne życie i obyczaje (zwyczaje i obrzędy), sferę życia emocjonalnego (pieśni i tańce), mądrość utrwaloną w doświadczeniu pokoleń (przysłowia). Wszystkie te przejawy kultury duchowej i społecznej, ściśle zespolone z kulturą materialną, decydowały dopiero o poczuciu regionalnej wspólnoty i świadomości jej odrębności. W takim ujęciu indywidualny wykonawca pozostawał reprezentantem określonej zbiorowości, wyrazicielem jej żywotnych wyobrażeń i możliwości twórczych. Choć Kolberg nie dokumentował informacji o wykonawcach metodycznie i nie opatrywał poszczególnych tekstów danymi o nich, w publikowanych tomach i niewydanych przez niego rękopisach odnaleźć można pojedyncze notatki na ten temat. Z zachowanych manuskryptów udało się wyłowić niektóre nowe i cenne wskazówki źródłowe o informatorach autora Ludu, które rzucają dodatkowe światło na metody zbierania i zapisywania tekstów. Dane te są na ogół dość skąpe i ogólnikowe, ale tym bardziej zasługują na uwagę. Oto kilka przykładów (najpierw z publikowanych tomów). Przy dwu bajkach z Poznańskiego zamieszczone są w druku informacje o narratorach: „Opowiadał Walenty Babiór, 1872”, „Opowiadał r. 1867 w Morownicy rymarz Józef Chota, pracujący po dworach w okolicy Leszna, Wschowy, Przemętu, Szmigla i Kościana”2. Jedenaście pieśni dziadowskich z Pokucia opatrzył autor w tomie nazwiskiem wykonawcy, podając o nim szerszą informację: „Śpiewał Dmetro Marczuk, lirnik z Siekierczyna nad Dniestrem (rodem ze Ścianki, wyuczony w Koropcu)”, przy innych trzech, także dziadowskich, wskazał: „Śpiewał wróż z Jasienowa”3. 1 Por. też W. Domański Poglądy Kolberga na przedmiot, zakres i cel etnografii…, s. 85–87. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), s. 118, nr 24 i s. 162, nr 33. 3 O. Kolberg Pokucie cz. II (DWOK T. 30) s. 268, nr 494, zob. też noty o wykonawcy pod pieśniami nr 359, 406, 495, 496, 498, 501, 503–505, 507 (lirnik z Siekierczyna) oraz pod pieśniami nr 2 231 �Osobliwy przykład takiej informacji znajdujemy przy pieśni dziadowskiej zamieszczonej w Krakowskiem: „Pieśń tę [nr 443] śpiewał w lecie 1862 r. lirnik ze Strzelbisk w Brzeżańskiem, w Jawczu pod Rohatynem zamieszkały. Umieściliśmy ją tu dla porównania z poprzedzającą”1. Chęć zestawienia wariantów z odległych stron sprawiła, że zakwestionowane zostało w tym przypadku nadrzędne kryterium geograficznego rodowodu pieśni z Rusi Czerwonej. Inna pieśń dziadowska w tomie krakowskim otrzymała notkę: „Pieśń tę [nr 444] i nr 442 śpiewał dziad (r. 1854) spod kościoła Ks. Karmelitów na Piasku”. Czasami odnaleźć można wzmianki na ten temat w korespondencji, w której np. Kolberg ciepło wspomina Halkę i Marysię, swoje informatorki ze służby dworskiej w Bóbrce, w Sanockiem, gdzie gościł u przyjaciół, Pelagii i Józefa Blizińskich, czy szewca z Soliny, „opowiadacza” bajek, spisywanych przez Pelagię Blizińską, zaś Michał Sokołowski w swoim liście z Głuszyna na Kujawach wyraża nadzieję, że podczas następnego pobytu w jego domu „zbierzemy od niewyczerpanej naszej Plichciny lub Graszkowskiego znowu coś nowego”2. Wyjątkowo wspomina Kolberg swoich informatorów we wstępach do monografii, jak np. do Pokucia, gdzie wymienia bajarzy z tego regionu: włościan, włościanki, diaków i inne osoby (z różnych Pokucia pochodzące miejscowości), które nam spisane tu kazki w rodzinnej swej udzielali mowie, a jakimi byli: pan S., nauczyciel w Kołomyi, p. Bazyli Jurczeńko z Ispasa, Iwan Nikityszyn, diak w Horodnicy, Zofia Olejnyczka z Ispasa, Jewdocha Haraczycha, Łeś (Oleś) Ozarko i Michajło Basarab w Czortowcu, Tymko Czuprun i Fedor Serhiniuk w Jasienowie Polnym, i wielu innych3. Zaś w przedmowie do części V W. Ks. Poznańskiego dziękuje p. T. Klonowskiemu, nauczycielowi muzyki w pozn[ańskim] seminar[ium] za dostarczenie kilkudziesięciu pieśni miejskich i ludowych, jak również p. Stanisławowi Jurasz za kilkadziesiąt melodyj tanecznych, spisanych przezeń ze 492, 497 i 502 (wróż w Jasienowie Polnym). Charakterystyczne, że dane te dotyczą pieśni dziadowskich, gatunku, którego wykonanie stanowiło zazwyczaj indywidualny występ, swoiste autorskie przedstawienie, mające zatrzymać uwagę słuchaczy, a więc nietrudne da zapamiętania. 1 Informacje cytowane tu i niżej zob. O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), przypisy na s. 234 i 235. 2 Zob. listy do J. Blizińskiego z 28 IX 1883 r. i z 15 X 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66 ), s. 72 i 198 oraz list M. Sokołowskiego z 16 XI 1865 r., tamże, cz. I (DWOK T. 64), s. 139. 3 O. Kolberg Pokucie cz. IV (DWOK T. 32), s. XI. 232 �skrzypiec, gdy pełnił obowiązki nauczycielskie na prowincji, niemniej wszystkim obywatelom ziemskim, którzy chętną i życzliwą przy poszukiwaniach nieśli nam zawsze pomoc1. Osoby z Pokucia to zatem nie tylko informatorzy chłopskiego pochodzenia, podobnie jak poznańscy nauczyciele, którym zapisywanie pieśni i melodii tanecznych umożliwiło przygotowanie muzyczne. Bliższych danych o okolicznościach rejestrowania przez nich folkloru nie znamy, choć pewnych szczegółów dostarcza tu korespondencja w odniesieniu np. do B. Jurczeńki z Ispasa, studiującego w Czerniowcach, któremu Kolberg udzielał wskazówek dotyczących sposobu zbierania materiału, sugerując np., że także w Czerniowcach czy w Kołomyi, tj. większych miejscowościach, może spotkać przybyłych ze wsi potencjalnych informatorów 2. Podobnie ogólnikowe informacje, niekiedy niewykraczające poza sygnał wyrażony nazwiskiem, ale i niekiedy bardzo istotne, odnaleźć można w rękopisach. Często nie wykorzystał ich Kolberg w druku, gdyż dotyczyły materiałów, których sam nie zdążył wydać. Niektóre, umieszczane na marginesach lub w narożnikach kart, nie dają pewności, że chodzi o informatora, a nie o oderwaną od zapisów notatkę, np.: „Hania Cyniawska”, „Staszeczek Jan Walkosz” 3. Inne, w rodzaju: „Giżyńska opowiadała”, pozwalają jedynie na podstawie charakteru tekstów domyślać się środowiska wykonawcy 4, jeszcze inne, np. „fornal”, „pastuch”, „szewc z Dukli opowiedział”5, informują o zajęciu opowiadacza czy śpiewaka, ale nie zawierają nazwisk. Część tych not wyraźnie wskazuje na osoby niepochodzące z ludu, które same odtwarzały znane sobie i zapamiętane utwory lub spisywały je z ust wiejskich informatorów, np. „śpiewała p. 1 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), s. XV. Zob. bruliony listów do B. Jurczeńki z lat 1881 i 1882, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 556, 652, 672, 682. 3 Zob. O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), nr 158–160, tamże cz. II (DWOK T. 45), nr 210. 4 Taką notą opatrzył Kolberg cztery spisane swoją ręką „gawędy” z miejscowości Kosino, zob. O. Kolberg Mazowsze cz. VII (DWOK T. 42), s. 490–491, 491–493, 556–558, 562–563. Postać narratorki pozostaje nieznana. 5 Zob. np. O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. 202–203, nr 3 (tam bajka bez noty o narratorze) oraz tenże Przemyskie. Suplement do tomu 35 (DWOK T. 83/II), s. 469 (tam nota cytowana za rękopisem: „szewc z Dukli opowiedział”). 2 233 �Kleczyńska w Zakopanem, 1882”, „pani Jenike”, „p. Marianowa Biesiekierska z Piołunowa”, „w Leszczowatem, pani Jaruzelska”, „panna Wunsch w Sanoczanach” 1. Niekiedy lakoniczność notatki nie pozwala odróżnić ludowego wykonawcy od zbieracza o inteligenckim czy ziemiańskim rodowodzie, który spisywał teksty lub odtwarzał je sam z pamięci dla Kolberga. Wówczas zaciera się granica między nadawcą folkloru z wiejskiego środowiska a pośrednikiem–zbieraczem z tym folklorem oswojonym, zaś o tym nadawcy „mówi” jedynie charakter tekstu, stopień językowej nieporadności wypowiedzi, nasycenie elementami gwarowymi, tok narracji itd. Bardziej lub mniej dokładnych informacji o wykonawcach dostarczali też czasami korespondenci i współpracownicy Kolberga w listach lub uwagach na rękopisach mu przekazywanych. Np. kilka mazowieckich bajek zanotowanych w Modlnicy przez Antoninę Konopczankę opatrzyła autorka zapisu uwagą: „mówił Józef Leśniowski” i wpisała ich lokalizację: „z Augustowskiego – Zambrów”, „Warszawa”, „z Łomży”, przy czym wskazała Modlnicę jako miejsce zapisu2. Władysław Siarkowski w swoim manuskrypcie kieleckich tekstów prozatorskich dostarczonych Kolbergowi zamieścił uwagę, którą Kolberg opublikował wraz z bajkami: Opowieści niniejsze głównie spisane z opowiadań Tomasza Dudały, Tomasza Kubali, Wojciecha Hynka, Piotra Kaczmarczyka ze wsi Rembowa i Samostrzałowa w parafii Kije3. 1 Zapewne chodzi o żony lub krewne Jana Kleczyńskiego, muzyka i kompozytora, oraz Ludwika Jenikego, pisarza i publicysty, a także o Anielę, żonę Mariana Biesiekierskiego gospodarującego w Piołunowie na Kujawach, i Helenę Jaruzelską, żonę Józefa z Sanoczan w Przemyskiem, która pochodziła z Leszczowatego. Panna Wunsch z Sanoczan, może rezydentka lub nauczycielka albo gość we dworze Jaruzelskich, pozostaje bliżej nieznana; z jej repertuaru pochodzi ponad czterdzieści pieśni typowych dla środowiska dworów i dworków. Zob. odpowiednio pieśni w: O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), nr 520; Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), nr 531 i 532; Kujawy. Suplement… (DWOK T. 72/II), m.in. nr 112, 114–116, 122, 123, 128, 131, 133, 134, 137–140, 142–146; Sanockie-Krośnieńskie cz. II (DWOK T. 50), nr 329; Przemyskie. Suplement… (DWOK T. 83/II), nr 668–711. 2 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. VII (DWOK T. 42), bajki na s. 453–455, 468–469, 485–488. W rękopisie Konopczanki wśród opowiadań Leśniowskiego fragmenty zapisów z Modlnicy (oracje weselne i część bajki krakowskiej) oraz ukośnie wpisana na tekście ręką autorki nota: „Modlnica”. 3 Zob. O. Kolberg Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 218. 234 �Józef Riedmüller, krakowski lekarz, wysyłając Kolbergowi w roku 1857 kilka pieśni z okolic Szczawnicy, tak określił swojego pieśniarza i okoliczności zapisu: Śpiewał je Rusnak, który przysiadł się na czółno do nas w czasie podróży po Dunajcu, od Czerwonego Klasztoru do Szczawnicy. […] Rusnak ten był ze Szlachtowy, wsi ruskiej w obw[odzie] sandeckim […]1. Zofia Urbanowska, autorka powieści dla młodzieży, wysyłając Kolbergowi w 1885 roku 74 teksty pieśni góralskich, wyjaśniała: Jest trochę z Zakopanego, nie ze wsi jednak, tylko miejscowości za lasem położonej, a zwanej Hamrami, i z Poronina. Tych i tamtych dostarczyły mi służące Góralki, ale trochę już w służbie ucywilizowane, więc sposób ich wymawiania zbliżony trochę do naszego stracił nieco swej pierwotnej barwy2. Ludwik Czarkowski, lekarz, bibliograf i bibliotekarz, mieszkający w Siemiatyczach, swój rękopis czterech opowieści wydanych dopiero w ramach edycji Dzieł wszystkich tytułuje: „Cztery gadki spisane dosłownie z opowiadania 14-letniego chłopca we wsi Pobikry, w dawnej ziemi dobrzyń­ skiej”3. Wreszcie Izydor Kopernicki, charakteryzując materiał Kolberga w wydanym przez siebie pośmiertnie Przemyskiem, pisze, że tom mieści w sobie wyłącznie wiadomości autentyczne i świeże, przez samego Kolberga zebrane w tej okolicy […] r. 1883 i 1885, a w nader szczupłej tylko części (bajek) dostarczone mu przez osoby miejscowe4. 1 List J. Riedmüllera z 18 IX 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 78. Pieśni przez niego przysłane zob. O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), nr 364, tamże cz. II (DWOK T. 45), nr 1030, 1031, 1033, 1034, 1203, 1308, 1775, 1776. 2 List Z. Urbanowskiej z 13 XI 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 295. Pieśni (z Poronina i Zakopanego–Kuźnic) z rękopisu Urbanowskiej zob. O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), m.in. nr 222–239, 746–748, 751, 788, 789, 802–807, 811, 812. 3 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. VII (DWOK T. 42), s. 415–416, 446–449, 505–507, 561–562, 586–587, 579–581 (w rzeczywistości 6 opowieści). Z Kolbergiem współpracowała Melania Czarkowska, żona Ludwika, literatka, przysyłająca mu materiały z Podlasia (opisy obrzędów, wierzeń). O opowiadaniach spisanych przez męża brak bliższych informacji. Zob. listy z lat 1884 i 1885, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), nr 1171, 1182, 1186. 4 Dr I. K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. XVII. 235 �„Osoby miejscowe” to zapewne postacie związane z tamtejszymi dworami, które spisały przemyskie opowieści (zarówno w języku polskim, jak i ukraińskim) z ust ludowych bajarzy lub z zapamiętanego przez siebie lokalnego repertuaru. Przywoływane przykłady, zarówno z tomów drukowanych przez Kolberga, jak i z rękopisów, świadczą o tym, jak różni informatorzy i zbieracze współpracowali z Kolbergiem i jak różny materiał mogli mu dostarczać. Różnili się nie tylko pochodzeniem i wykształceniem, ale i wiekiem, i talentem twórczym i odtwórczym. Nie wszyscy byli bezpośrednimi nosicielami folkloru, nie wszyscy też byli związani z wsią i jej kulturą. Kolberg był tego świadomy; wykorzystywanie wszelkich sprzyjających sytuacji i chętnych do śpiewu czy opowiadania osób stanowiło immanentny element jego metody zbierackiej w realiach XIX-wiecznej rzeczywistości polityczno-społecznej Polski. Zaznaczał to wielokrotnie; np. w przedmowie do części IV W. Ks. Poznańskiego, omawiając swój zbiór pieśni z tego obszaru, pisał: […] niemałą pieśni liczbę (częstokroć pisanych w zeszycikach) dostarczyli nam już to ludzie miejskiego pochodzenia, już oficjaliści wiejscy, służący, panny pokojowe, słowem ludzie na chlebie dworskim wychowani […]1. Najpełniejsze i najciekawsze dane o narratorach, jakie udało się w zbiorach Kolberga odnaleźć, dotyczą wierzeń i opowieści wierzeniowych, podań i bajek z okolic Krakowa, spisanych w 1869 roku przez Antoninę Konopczankę w Modlnicy. Zbieraczka zachowała w swoim prymarnym rękopisie, do dziś przechowanym w archiwum, formę wywiadów i utrwaliła autentyczne rozmowy z konkretnymi, dobrze sobie znanymi osobami oraz okoliczności dnia codziennego, w jakich się toczyły. Dzięki temu z utalen­towaną bajarką, Jadwigą Skoczkową z Modlnicy, jej córką Elżbietą Kostaśką, ogrodnikiem z Modlnicy, Antonim Kurkiem, owczarzem z Tomaszowic, Jackiem Rogalą, można nie tylko powiązać relacje o „świecie nadzmysłowym”, czarach, lecznictwie i ziołach, opowiadane „historyje” i bajki z Modlnicy i okolicznych wsi, ale także uchwycić rysy indywidualne, charakterystyczne dla wyrazistych rozmówców Konopczanki i ich repertuaru2. A niekiedy nawet własną, dojrzałą świadomość 1 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), s. VII–VIII. Rękopis ten opublikowano w całości pt. Raptularz Antoniny Konopczanki w tomie Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 (DWOK T. 73/III), s. 5–105. Zob. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga, w: tegoż Krakowskie. Suplement … (DWOK T.73/I), 2 236 �znaczenia ich świadectw i opowieści, jak np. w wypowiedzi wspomnianej Jadwigi Skoczkowej, która zwróciła się do Konopczanki słowami: „Dobrze, że Wielmożna Pani zapisze, choć pamiętność zostanie w pisaniu […]”1. Jednak większość śpiewaków i narratorów przekazujących Kolbergowi swoje pieśni czy opowieści pozostała anonimowa. Niejednokrotnie działo się tak – jak w przypadku wykonawców niepochodzących z ludu – na ich własne życzenie lub na prośbę goszczących Kolberga gospodarzy. Skłaniała do tego również nieufność chłopów wobec obcych przybyszów „z miasta”, na którą Kolberg wielokrotnie się uskarżał i którą trudno było przełamać podczas często zbyt krótkiego spotkania. Warunki w kraju nękanym przez restrykcyjną i policyjną politykę władz zaborczych przyczyniały się do tego w sposób decydujący. Udzielanie nazwisk i informacji o sobie nieznajomym lub świeżo poznanym osobom mogło oznaczać w rozumieniu indagowanego chłopa zagrożenie; śpiewanie czy opowiadanie dla obcych bywało karane2. Ponadto nie wszyscy chłopi w tym czasie używali nazwisk; pytania o nie mogły być szczególnie podejrzane. Tak więc skąpą stosunkowo dokumentację Kolberga w zakresie danych o informatorach należy – jak się dziś wydaje – złożyć nie tylko na karb mniejszej wagi, jaką badacz do tego elementu przywiązywał, ale także, a może przede wszystkim, warunków politycznych i społecznych w kraju wymazanym z mapy Europy, który walczył o przetrwanie i zachowanie tożsamości. Ciepło, szacunek i cierpliwość, z jakimi Kolberg traktował swoich informatorów w czasie wywiadów, opisywane przez świadków jego badań i przyjaciół, zdają się dodatkowo potwierdzać tę refleksję. Nie było również systematyczną zasadą Kolberga datowanie sporządzanych zapisów słownych folkloru. W rękopisach dane takie należą do rzadkości. Choć teoretycznie badacz przywiązywał wagę do utrwalania s. LXIX–LXXX oraz E. Millerowa Niezwykły dokument zachowany w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga, „Wieś Radomska” T. 9, Radom 2011, s. 233–245. 1 Zob. Raptularz Antonimy Konopczanki…(DWOK T. 73/III), s. 30. 2 Wspominał o tym m.in. poznański literat, Antoni Woykowski, który spotkał się z podobnymi trudnościami w czasie swojej wycieczki w okolice Krakowa. Towarzyszący mu chłopi, niechętni zaśpiewaniu na jego życzenie, tłumaczyli: „Nam nie wolno śpiewać, Wielmożny Panie! […] Pan komisarz zakazał […], bo wielu z nas śpiewało piosenki takie, co tu nie wolno śpiewać! Od tego czasu każdy chłopak ze wsi dostaje 20 batów, gdy śpiewa. Niedawno znów dostało z naszej wsi aż trzech” (przypis redaktora A. Woykowskiego do zapowiedzi wydawniczej Pieśni ludu polskiego Kolberga w dziale Doniesienia literackie, w „Tygodniku Literackim” 1842, nr 14, s. 112). 237 �informacji o czasie uzyskania przekazów folklorystycznych, a dynamikę tekstów ludowych, ich zmienność i wielotworzywowość postrzegał nie tylko w przestrzeni, w aspekcie geograficznym, regionalnym, ale i w czasie, w praktyce ten element dokumentacji na ogół jest nieobecny. Do rzadkości należą sytuacje takie jak przywołana wyżej, gdy bajki śląskie zapisane poza rdzennym ich regionem, na Mazowszu, opatrzone są w manuskrypcie datą. Częściej daty, wyłącznie roczne, pojawiają się w drukowanych tomach, co jest wynikiem późniejszej refleksji Kolberga przy opracowaniu materiałów do druku, przy czym niejednokrotnie czas zapisu i późniejszej publikacji dzieliło wiele lat. Daty te dotyczą wtedy przeważnie kultury społecznej lub materialnej. Na ogół podawany jest wówczas w druku rok, w którym opis obrzędu, zwłaszcza wesela, czy występowanie regionalnego stroju lub jego elementów było obserwowane. Niekiedy wymienia Kolberg lata swoich podróży i badań terenowych we wstępach do monografii lub w odpowiednich przypisach, jak np. w przedmowie do części I Chełmskiego, gdzie z wdzięcznością wspomina pobyt w Tarnowie pod Sawinem w Chełmskiem, u goszczącej go rodziny Hemplów, u której znalazł znakomite warunki dla swojej pracy i szczególną pomoc w zbieraniu materiału dzięki osobie Marii Hemplówny1. W samej monografii nie wiąże jednak z wymienianymi datami konkretnych zapisów. Teksty przejęte z literatury sygnuje na ogół notami bibliograficznymi, a więc data publikacji jest wówczas znana; nie czyni tego jednak metodycznie, w efekcie dane takie bywają często niepełne (np. tylko nazwisko autora lub tytuł artykułu) lub na tyle ogólnikowe, nieprecyzyjne, że wymagają żmudnej niekiedy weryfikacji. Czasami opatruje takimi wskazówkami niedatowany rękopis obcy pozyskany od współpracownika czy ofiarodawcy, ale również nie czyni tego systematycznie. Sporadyczność danych datujących zapisy własne Kolberga sprawia, że często trudno jest ustalić czas, w którym poszczególne teksty pieśni czy 1 Kolberg pisze tam: „Poszukiwania nasze […] najobfitszy owoc przyniosły nam w okolicy Chełma, gdzie osobliwie w gościnnym domu pp. Hemplów, w Tarnowie pod Sawinem, dzięki umiejętnej pomocy i zamiłowaniu do rzeczy ludowych córki domu, p. Marii Hempel, zdołaliśmy (w latach 1867, 1869, 1870) nagromadzić zasób wiadomości i notatek etnograficznych rzadko kiedy w takiej przez nas w innych okolicach nabytych obfitości” (Chełmskie cz. I, DWOK T. 33, s. X). O współpracy z M. Hemplówną i jej materiałach zob. E. Millerowa „Chełmskie” Oskara Kolberga, w: tegoż Chełmskie. Suplement do tomów 33–34 (DWOK T. 82), s. XIV– –XXII i LIII–LX oraz tejże autorki wstęp do aneksu do suplementu chełmskiego . 238 �bajek zostały przez niego zanotowane. Pewnych informacji dostarcza w tym zakresie analiza zachowanych źródeł, zwłaszcza korespondencja i nieliczne notatki Kolberga o jego wyprawach terenowych, zapiski autobiograficzne i rachunkowe, dotyczące wydatków. Przeważnie jednak wnioski z tych analiz płynące nie pozwalają na ustalenie konkretnych dat zapisu poszczególnych tekstów, co najwyżej na hipotetyczne powiązanie ich z określonym etapem badań, z trasą podróży czy miejscem pobytu wskazanym w zachowanych świadectwach lub jedynie na usytuowanie w ramach prawdopodobnych cezur czasowych Rękopisy dostarczają natomiast cennych i odkrywczych informacji źródłowych, dotyczących autorskiego pochodzenia tekstów folkloru dokumentowanego przez innych zbieraczy, korespondentów i współpracowników Kolberga. Jak wspomniano przy opisie poszczególnych warstw źródłowych w zbiorach Kolberga, jego pomocnicy stanowią bogatą galerię rozmaitych postaci. Są wśród nich profesjonaliści i entuzjaści, amatorzy i dyletanci, sawantki i panie z dworów i dworków, ziemianie i inteligenci, nauczyciele i studenci, księża, literaci i lekarze. Znaleźć można w ich gronie zarówno badaczy świadomych celu i założeń Kolberga, czasami zbierających pierwotnie materiał do własnych prac przekazany później Kolbergowi, np. Gustawa Gizewiusza, Władysława Kętrzyńskiego, Władysława Siarkowskiego czy Teobalda Klepaczewskiego1, jak i autorów z trudem posługują1 Z rękopisu pieśni mazurskich G. Gizewiusza pt. Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zebrane od 1836 do 1840 roku, przekazanego Kolbergowi przez K. Wójcickiego po śmierci badacza (w roku 1848), korzystał on częściowo już w Pieśniach ludu polskiego z 1857 roku oraz przede wszystkim przy opracowaniu monografii Mazury pruskie (zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazury pruskie, DWOK T. 40, s. VII i nast., oraz edycja tegoż rękopisu w oprac. D. Pawlak z roku 2000). W. Kętrzyński na prośbę autora Ludu ofiarował mu swój zbiór ponad 200 tekstów pieśni mazurskich (zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie”…., s. XIV–XVI oraz Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, listy 1543 i 1545 z 1890 r.) Kolberg czerpał także z rękopisu rozprawy pt. Pogląd historyczny na czary w Polsce T. Klepaczewskiego, którego prosił o materiały na ten temat; fragmenty tej pracy cytował wielokrotnie przy opisie wierzeń wielkopolskich (w cz. VII W. Ks. Poznańskiego, DWOK T. 15, zob. listy Kolberga do tego autora z lat 1880 i 1881, Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, nr 699, 720, 852; rękopis Klepaczewskiego zachował się w zbiorach Kolberga). Z kolei W. Siarkowski, jeden z najgorliwszych współpracowników Kolberga, przesłał mu „do użytku” swój rękopis zawierający kieleckie pieśni, notatki o Sobótkach, czarach i lekach oraz zbiór bajek, gadek i legend z tego regionu, za co Kolberg podziękował w przedmowie do cz. II Kieleckiego, wyjątkowo starannie oznaczając tam pochodzenie tego materiału (zob. Kieleckie cz. II, DWOK. T. 19, s. III). 239 �cych się piórem i ledwie panujących nad zapisywanym tekstem (Andrzej Wojtas, Michał Szczurek)1. Niektórzy z współpracujących z badaczem zbieraczy związani byli z wsią i bezpośrednio kontaktowali się z ludem, jak np. mieszkańcy zaprzyjaźnionych ziemiańskich dworów (Józef Bliziński na Kujawach, potem w Sanockiem, Maria Hemplówna w Chełmskiem, Antonina Konopczanka w Krakowskiem, Józefa Koźmianówna w Lubelskiem). Inni stykali się z chłopskimi informatorami sporadycznie w trakcie przelotnych spotkań, czasami wywiadów organizowanych na zamówienie Kolberga (Władysław Ciesielski, Bazyli Jurczeńko)2. Materiały folklorystyczne, zarówno zebrane przez nich dla potrzeb i według instrukcji Kolberga, jak i przekazane z samodzielnych badań i własnych zasobów, a także do dziś niezidentyfikowane, zapisane przez nieznanych autorów i nieznaną drogą złożone w archiwum badacza, prezentują oczywiście różny stopień kompetencji językowych, rozmaity repertuar, odmienny poziom notacji, a nawet zrozumienia tekstu. Po poddaniu ich selekcji badacz traktował te nabytki równorzędnie z własnymi, wcielając je do swoich tomów zgodnie z potrzebami i układem monografii. Wkład ten w ramach poszczególnych „serii” jest bardzo zróżnicowany, w różnym stopniu bowiem Kolberg dysponował materiałem obcym i w różnym decydował się uzupełniać nim własny, zdobyty z autopsji. Zapisy tekstów folkloru pochodzące od współpracowników i ofiarodawców znacznie pomnożyły jednak zasób poezji i prozy ludowej w kolejnych monografiach regionalnych wydanych przez Kolberga, a także publikowanych współcześnie z manuskryptów po raz pierwszy. Dotyczy to szczególnie tekstów ludowych właśnie, liczniejszych w obcych zapisach od melodii, w których notowaniu nikt nie mógł Kolbergowi dorównać. 1 Rękopis pieśni zanotowanych nieporadnie (w języku polskim i ruskim) przez bliżej nieznanego A. Wojtasa, służącego z Podhorców pod Tomaszowem, opublikowany został w całości jako dokument folkloru środowiskowego w suplemencie chełmskim (zob. DWOK T. 82, nr 76– 97). Teksty „śpiewek” i opowieści („pogadek”) zapisane przez niezidentyfikowanego M. Szczurka w Mogilanach pod Krakowem znalazły się w suplemencie krakowskim (zob. DWOK T. 73/I, , nr 736–781 – pieśni, DWOK T. 73/II, s. 472–475, 484, 487–488, 488–489 –„pogadki”). 2 Materiał pozyskany od W. Ciesielskiego, literata i powstańca z 1863 roku, wykorzystał Kolberg w monografii Lubelskie (DWOK T. 16 i 17), od B. Jurczeńki, studenta z Ispasa, w Pokuciu ( DWOK T. 31 i 32). Kontakty z obydwoma zbieraczami oraz z wyżej wymienionymi osobami dokumentuje korespondencja, a ich współpraca z Kolbergiem i pozyskany od nich materiał omówione są we wstępach wydawców do monografii publikowanych z rękopisów po raz pierwszy w edycji DWOK oraz w odpowiednich tomach suplementowych. 240 �Tymczasem autorstwo innych osób jest często przemilczane na kartach drukowanych tomów, niekiedy z powodów wyżej wskazanych, tj. ze względu na życzenie zachowania anonimowości autorów, co Kolberg rozumiał dobrze w rzeczywistości popowstaniowej kraju, sam borykając się z barierami i przeszkodami stawianymi przez zaborcze władze. Czasami proweniencja autorska nie została wskazana z powodów warsztatowych; w tamtym czasie precyzyjne odniesienia źródłowe do prac drukowanych i do rękopisów innych autorów nie były powszechnie respektowane. Tak więc wkład innych zbieraczy w dzieło Kolberga nie zawsze jest czytelny. Rękopisy przynoszą w tym zakresie cenny materiał źródłowy, pozwalając ustalić cały szereg danych proweniencyjnych, których brak przy tekstach obcych autorów drukowanych przez Kolberga i wtapianych często w opis etnograficzny czy własną jego relację. Dzięki temu możliwa staje się identyfikacja autorska takich zapisów folkloru, o których pochodzeniu w druku brak informacji, a po skorelowaniu wersji publikowanej przez Kolberga ze źródłową w rękopisie obcym – ustalenie stopnia i sposobu wykorzystania go przez Kolberga oraz jego stosunku do nie zawsze podzielanych i zgodnych z własnymi opinii zbieraczy1. W archiwum Kolberga zachowały się większe lub mniejsze zespoły tekstów lub ich fragmenty, pojedyncze kartki z zapisami pieśni, opowieści czy przysłów, ale i całe zbiory i zbiorki tekstów zapisanych przez innych zbieraczy. Nie wszystkie oczywiście wykorzystał Kolberg w swoich tomach i w różnym stopniu z nich czerpał. Po poddaniu ich ocenie i selekcji niekiedy odrzucał materiał obcy lub dokonywał potrzebnego mu wyboru. Czasami otrzymywał takie rękopisy już po wydaniu odpowiedniej monografii regionalnej i wtedy te, które zachowały się w jego archiwum aż do czasów obecnych, można było opublikować w suplementach do tych monografii. Zapisy i zbiorki innych osób rzadko są skrupulatnie opisane i podpisane przez samych autorów, jak to ma miejsce w przypadku zapisów Hemplówny, Siarkowskiego czy Konopczanki, blisko współpracujących z Kolbergiem autorów, których materiały znacznie wzbogaciły jego monografie Chełmskiego, Kieleckiego i Krakowskiego. Niektóre zbiorki opatrywał 1 Wszystkie dane na ten temat odnalezione w rękopisach zachowanych w archiwum Kolberga zostały przytoczone w części komentarzowej tomów suplementowych do monografii wydanych przez Kolberga w XIX wieku, zawierającej przypisy źródłowe do materiału publikowanego w tych monografiach. W tomach wydawanych po raz pierwszy w edycji DWOK odnotowano je w przypisach do poszczególnych tekstów. 241 �odpowiednią notatką proweniencyjną sam Kolberg, inne noty dopisał Kopernicki, porządkujący po śmierci Kolberga jego materiały jako wykonawca testamentu autora Ludu, a wcześniej przyjaciel i świadek jego prac i kontaktów. Czasami teksty ludowe zapisane przez inne osoby powiązane były bezpośrednio z listami korespondentów, stanowiąc omawianą w nich przesyłkę. W innych przypadkach – oderwane od listów dziś nieznanych, doręczane osobiście lub okazjonalnie przez pośredników – nie posiadają bliższych wskazówek źródłowych. Niektóre rękopisy są sygnowane jedynie ogólnikowymi notami typu: „od p. Kubaczka”, „od Blizińskiego”, które wskazują nazwisko zbieracza nie zawsze bliżej znanego. Inne dane o autorach cytowanych rękopisów, w rodzaju: „Oto co jedna z literatek nam znajomych pisze (z okolic Puchaczowa, Parczewa)”, „Inny autor powiada”, „Piszą nam z Cycowa (pod Puchaczowem, r. 1870)”1, są wręcz zaszyfrowane i pozostają enigmatyczne. Jeszcze inne zapisy z manuskryptów obcych cytuje Kolberg anonimowo w rozdziałach poświęconych pieśniom i prozie ludowej. Bardzo rzadko starannie opatruje odpowiednimi notami teksty pochodzące od innych zbieraczy. Regułą jest bardziej lub mniej ogólnikowa wzmianka o współpracy i pozyskanym materiale i niewiązanie w publikacji poszczególnych tekstów z nazwiskiem ich autora. Dlatego dane z rękopisów umożliwiają identyfikację autorską szeregu zapisów folkloru i sposobu ich wykorzystania przez Kolberga, a w tomach wydawanych po raz pierwszy – zdyskontowanie tych informacji w przypisach. I tak np. można ustalić na podstawie wspomnianego rękopisu raptularza A. Konopczanki, w którym notowała swoje rozmowy z mieszkańcami Modlnicy i sąsiednich wsi, oraz sporządzanych przez zbieraczkę czystopisów ich opowiadań i relacji, że większość tekstów bajkowych publikowanych w częś­ci IV Krakowskiego, tj. ponad połowa ze 111 opowieści, pochodzi z jej zbiorów, podobnie jak znaczna część opisu wierzeń i wtopionych w nie opowieści wierzeniowych. Można też oznaczyć pochodzenie autorskie (Konopczanka i jej informator) konkretnych tekstów folkloru z tego źródła oraz prześledzić sposób pracy zbieraczki redagującej swe zapisy prymarne, a następnie ingerencję Kolberga opracowującego te czystopisy do druku i selekcjonującego je. Wkład Konopczanki dopełnia kilkadziesiąt opowiadań 1 Zob. O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 22, 17 i 129. Monografia tego regionu należącego wówczas do zaboru rosyjskiego, wydawana w Krakowie, znalazła się na liście dzieł w Królestwie Polskim zabronionych. Stąd prawdopodobnie szczególna i uprzedzająca ostrożność Kolberga przy podawaniu nazwisk współpracowników. 242 �niedrukowanych przez Kolberga, w tym dwadzieścia podań wydanych dopiero obecnie w suplemencie do Krakowskiego1. Podobnych ustaleń dokonać można po porównaniu tomów Chełmskiego z zachowanymi rękopisami Hemplówny czy Kieleckiego z manuskryptami Siarkowskiego, mniej spektakularnych także w przypadkach innych zbieraczy, np. Blizińskiego, Ciesielskiego, Koźmianówny czy bliżej nieznanych autorów, kiedy przynajmniej można ustalić proweniencję źródłową (ten sam autor i rękopis) dla tekstów rozproszonych w monografii Kolberga bez żadnych odesłań do źródła. Sytuację wykonawczą, okoliczności przekazu tekstów folkloru Kolberg dokumentował tylko dla części zapisów, tj. dla pieśni związanych ze zwyczajami i obrzędami, oraz dla oracji, które lokował w ramach uroczystości opisywanych w cyklu dorocznym (od Bożego Narodzenia począwszy) i w cyklu życia ludzkiego (chrzest, wesele, pogrzeb), wreszcie dla pieśni towarzyszących grom i zabawom i wplatanym w ich opis. Wprawdzie kontekst, w jakim konkretnie występowały, określany bywał dość ogólnikowo i schematycznie, nierzadko bez istotnych szczegółów, ale miejsce w obrzędzie lub czas czy okoliczności wykonania utworu Kolberg sygnalizował (np. „przy weselu, do przepiórki”, „w niedzielę rano”, „na Zielone Świątki, przed obchodem pól”, „oddając wieniec państwu”). Po części rekompensowały tę skąpość gromadzone przez Kolberga liczne warianty pieśni i obrzędów z informacjami dopełniającymi się nawzajem. Natomiast pieśni autonomiczne i okolicznościowe pozbawione były informacji o konkretnych sytuacjach wykonawczych, podlegały innym kryteriom systematyzującym – literackim lub muzycznym, środowiskowym i społecznym – takim jak temat (miłosne), gatunek (dumy), metrum (tańce), osoba, środowisko, zawód wykonawcy (dziadowskie, żołnierskie, pasterskie, myśliwskie, rzemieślnicze). Uwagi takie o okolicznościach wywiadu i opowiadań poszczególnych narratorów, jak zanotowane w raptularzu Konopczanki, np. „Rozmowa z babami przy międleniu lnu” czy „Rozmowa z babami przy wyrywaniu konopii”, należą do wyjątków, bardziej wskazujących na formę współpracy zbieraczki z ludowym informatorem i aranżację sytuacji niż na autentyzm przekazów 2. Metrykę zapisu tekstów folklorystycznych, bezwarunkowo konieczną w rozumieniu współczesnych badaczy, widział więc Kolberg mniej 1 2 Zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement…(DWOK T. 73/II), s. 405–437, 450–454, 460–462. Zob. Raptularz Antoniny Konopczanki…(DWOK T. 73/III), s. 53–59 oraz s. 64–66 i 71–74. 243 �rygorystycznie, w czym był reprezentantem swojego czasu, gdy folklorystyka dopiero się konstytuowała, między innymi w oparciu o jego własne dokonania. Choć teoretycznie mocno podkreślał wagę dokumentowania proweniencji źródłowej (lokalizacja geograficzna, informator, datowanie, inny zbieracz, sytuacja wykonawcza), w praktyce różnie traktował poszczególne elementy tej dokumentacji. Najskrupulatniej stosowane lokalizowanie tekstów (miejsce pochodzenia, występowania lub zapisania) umożliwiało realizację wielkiego planu obrazu folkloru w ujęciu regionalnym i jego wariantowości na obszarze dawnej Polski. Natomiast brak informacji o wykonawcy i okolicznościach przekazu, uwarunkowany wprawdzie obiektywnymi ograniczeniami ówczesnej sytuacji społeczno-politycznej, metodą badań uzależnioną od możliwości własnych i osób współpracujących sprawił, że zatracił się szereg istotnych dla dokumentacji elementów transmisji opowiadanych bajek czy śpiewanych pieśni. W dzisiejszym rozumieniu dopiero relacja nadawca – odbiorca współtworzą aktualizującą się w czasie konkretnego, jednostkowego wykonania wersję tekstu, najlepiej w trakcie spontanicznego kontaktu, a nie zaaranżowanego występu. W przypadku bezpośrednich badań Kolberga często brakło warunków naturalnych dla obserwacji i wysłuchania wykonawców, a spotkania z narratorami i śpiewakami były organizowane. Ponadto przekaz ustny rządzi się specyficznymi prawami; ma w nim udział gest, mimika, intonacja, swoista teatralizacja komunikacji, jednoczesność wykonania i odbioru, dialogowość, a więc w sytuacji spotkania „twarzą w twarz” interakcje ze słuchaczem, którego osoba może wpływać na repertuar (pani z dworu, nieznany przybysz z miasta, osoba wykształcona), przebieg narracji (dodatkowe wyjaśnienia czy epizody w razie niedowierzania czy znudzenia słuchającego, powtórzenia bądź skrócenia itd.). Mimo że wiele cech dokumentujących oralność przekazu1 i jego dialogiczność, charakter i sytuację wykonania jest dziś nie do odtworzenia, to jednak – w oparciu o dostępne dane w świetle zachowanych rękopisów – można się pokusić o rekonstrukcję niektórych metod dokumentacji źródłowej i typów przekazu. Bardziej lub mniej prawdopodobne hipotezy wydają się w tym zakresie układać w pewną spójną 1 O specyfice komunikacji ustnej i ekspresji słownej w wymiarze antropologicznym i teoretycznoliterackim pisał Walter Jackson Ong w podstawowej dla tej problematyki pracy Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii (Lublin 1992, przekład J. Japoli). Język ludowy z perspektywy etnolingwistycznej badał zwłaszcza Jerzy Bartmiński, który zastosował w swoich pracach Lordowską koncepcję formuły przywoływaną także przez Onga. 244 �całość, określającą ten etap badań nad folklorem, który przecierał szlaki przyszłej nauce, budując bezcenną bazę źródłową, zawierał więc elementy nowatorskie obok traktowanych jeszcze zalążkowo, niekonsekwentnie lub wręcz pomijanych. Postać językowa tekstów ludowych zbieranych i wydawanych przez Kolberga Teksty folkloru spisywane przez Kolberga w trakcie własnych badań terenowych oraz pochodzące od innych zbieraczy i przejęte z literatury gromadzone były przez półwiecze pracy autora Ludu. Ich różnorodność dotyczy więc nie tylko proweniencji źródłowej w szerokim rozumieniu, tj. lokalizacji geograficznej, czasu rejestracji, osoby informatora i zbieracza, sytuacji wykonawczej, typu wykorzystywanych źródeł drukowanych, ale także – jako skutek niejako powyższych okoliczności – również charakteru formalnego i kształtu językowego. Dla ukazania obrazu języka tekstów słownych warto przypomnieć pewne stosowane przez Kolberga w praktyce zasady generalne notacji ze słuchu. Zapisy sporządzane przez Kolberga w bezpośrednim kontakcie ze śpiewakiem czy bajarzem w trakcie badań terenowych bywały pospieszne, choć w różnym stopniu, zależnie od warunków przekazu i notacji. Jest w nich widoczne staranie, by nadążyć za wykonawcą, szczególnie konieczne przy notowaniu pieśni, gdzie trzeba było dokumentować i melodię, i tekst, uchwycić wariantowe wersje i odmianki muzyczne w kolejnych zwrotkach. Często melodie grupowane były wtedy w bloki, a pod nimi Kolberg umieszczał rozpoznawczy incipit tekstu, zaś pełne teksty, także zblokowane, zapisywał dalej. Notę lokalizacyjną umieszczał wtedy na ogół jedną, generalną, obowiązującą dla całej karty. Takie prymarne zapisy tekstów pieśni cechuje skrótowość, zwłaszcza wtedy, gdy badacz utrwalał i melodię, i tekst w czasie jednego wykonania czy raczej spotkania, bo powtarzanie niektórych partii było – jak się wydaje w świetle rękopisów – niezbędne. Fragmenty czy wyrazy są w nich niedokończone, miejscami nieczytelne, widoczne są wahania zapisu, poprawki i nadpisane uzupełnienia czy alternatywne wersje. Człony powtarzające się pozostają często niewypełnione; zastępuje je oznaczenie „ditto” lub domyślna kreska. Paralelne fragmenty czy refreny pozostają nierozpisane, a jedynie zasygnalizowane. Początkowe słowa 245 �pieśni w tych prymarnych zapisach, jeśli zostały podpisane pod nutami, zazwyczaj nie są dzielone na sylaby. Teksty zapisywane osobno bywają często niesegmentowane na zwrotki i wiersze. Nie zawsze pieśni notowane są w jednorodnych grupach, zdarzają się zapisy przemieszane, w których na gorąco notował Kolberg np. zasłyszane opisy obrzędów czy zwyczajów, lokując wśród nich pieśni niekoniecznie w porządku chronologicznym w stosunku do przebiegu uroczystości, ale według zaburzonej często kolejności relacji i wykonań pieśni, podążając wtedy za informatorem. Niektóre zapisy, wyraźnie okazjonalnie pozyskane, dokonane zostały na osobnych kartkach i karteczkach, czasami na marginesach kart wypełnionych innymi treściami lub między różnymi notatkami. Zdarza się, że ręką Kolberga zanotowane są melodie, ewentualnie początek tekstu pod nutami, słowa dalsze spisywała współpracująca z nim osoba, np. blisko zaprzyjaźniony z badaczem Józef Konopka z Mogilan, Aniela Biesiekierska z Piołunowa na Kujawach czy współpracownica Kolberga z Tarnowa pod Chełmem, Maria Hemplówna1. W niektórych pieśniach kolejność zwrotek jest zachwiana, w czym zapewne odbijał się tok wykonania, potem porządek był poprawiany odpowiednią ich numeracją. W czystopisach redagowanych do druku tekst podlegał retuszowi redakcyjnemu, opuszczenia wypełniał Kolberg tekstem lub znakiem repetycji po skorelowaniu go z melodią, nadawał układ wersyfikacyjny odpowiadający strukturze zapisu muzycznego, często numerował zwrotki, uzupełniał wyjaśnienia słów gwarowych lub archaizmów, niekiedy informacje o pieśni oraz odsyłacze filiacyjne do zbiorów innych autorów lub tomów swojego Ludu. Bajki, legendy i podania zapisywał ze słuchu na ogół na większych arkuszach, przy czym teksty te sprawiają często wrażenie notowanych mniej pospiesznie, choć także „na żywo”, jakby narrator był przygotowany na 1 Taka bezpośrednia współpraca przy rejestracji pieśni udokumentowana jest m.in. w zachowanych rękopisach krakowskich, kujawskich i chełmskich. Wskazać można: ponad sześćdziesiąt łączonych zapisów J. Konopki (teksty) i O. Kolberga (melodie), wykonanych w Mogilanach m.in. w 1861 roku, zapisy pieśni, których wykonawczynią, zapewne z pamięci i z własnego repertuaru, była wspomniana już A. Biesiekierska, żona Mariana, właściciela Piołunowa, która w czasie pobytu Kolberga na Kujawach w 1865 roku zanotowała pełne teksty do melodii utrwalonych przez Kolberga ze słuchu, oraz podobne zapisy z Chełmskiego ręką Kolberga i M. Hemp­ lówny, która także samodzielnie notowała dla Kolberga i teksty, i melodie. Zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement... (DWOK T. 73/I), np. nr 519 i 706 (por. też tamże, wstęp, s. XLVI– –XLVII), Kujawy. Suplement… (DWOK T. 72/II), np. nr 112, 128, 142 (por. też tamże, wstęp, s. XVII i LIX–LX), Chełmskie. Suplement… (DWOK T. 82), np. nr 74 (por. też tamże, wstęp, s. XV–XIX). 246 �pewne spowolnienie w czasie, by słuchacz nadążył z notowaniem. Dłuższe opowiadania, jako mniej doraźnie i spontanicznie przekazywane, wymagały zresztą z natury odpowiedniego czasu na prezentację, wręcz „występ” narratora i udokumentowanie go przez badacza. O widniejących w zapisach bajek poprawkach, skreśleniach, uzupełnieniach rozmaitego rodzaju – treściowych, gramatycznych, stylistycznych – nie zawsze wiadomo, czy i które były wprowadzane doraźnie w trakcie opowiadania, czy i które później, choć niekiedy unaocznia to sam rękopis (np. inny kolor atramentu, ołówek zamiast pióra lub odwrotnie). Niestety prawie nie dysponujemy podwójnymi wersjami rękopiśmiennymi bajek i innych dłuższych opowiadań, tj. rękopisami prymarnymi oraz sporządzanymi z nich czystopisami przeznaczanymi do publikacji, a ponieważ poprawki, o których mowa, w różnym zakresie respektowane są w druku, uznać można, że Kolberg bądź sporządzał kolejną redakcję, która nie wróciła z drukarni, bądź – co bardziej prawdopodobne – część poprawek i zmian wprowadzał na etapie korekty. Brak bowiem wskazówek, że sporządzał ponowne wersje opowiadań do druku; zachowane rękopisy wskazują, że przystosowywał do publikacji pierwotne i jedyne zapisy. Wyjątkowo zachowane w manuskryptach obie wersje bajek i podań to materiał wspomnianej już Konopczanki, która z prymarnego raptularza sama wypreparowała czystopisy, korygowane następnie przez Kolberga przed drukiem1. Krótsze teksty, np. streszczenia wątków podaniowych czy wręcz niefabularne sygnały o nich, zamieszczał najczęściej już w rękopisach partii opisowych, dotyczących kraju, ludu, wierzeń. Drobne formy folkloru, takie jak przysłowia, zagadki, formuły magiczne (zamówień, zażegnywań, zaklęć), rymowanki, także lokował często już w manuskryptach w ramach odpowiednio treściowo się z nimi łączących relacji o zwyczajach (tzw. przysłowia gospodarskie i związane z dniami świętych patronów), o wierzeniach (sposoby na czary, choroby, klęski żywiołowe), przy charakterystyce ludu (dla zilustrowania omawianych jego cech, sposobów bycia i komunikacji), opisie gier i zabaw itd. Pojedyncze małe formy czasami notował w wolnych miejscach zapisanych kart rękopisu, na marginesach czy obok innych zapisków etnograficznych, niezwiązanych treściowo, lub jako teksty osobne na mniejszych kartkach. Większe 1 Na temat tych materiałów zob. E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. LXIX–LXXX. Konopczanka udostępniła Kolbergowi jedynie swoje czystopisy, nie zaś pierwotny raptularz, który do zbiorów PTL, gdzie jest przechowywany, trafił dopiero w 1959 r. 247 �zespoły przysłów czy zagadek zachowały się w rękopisach korespondentów lub odpisach i wyciągach badacza z literatury. Teksty folkloru w materiałach Kolberga ze względu na zróżnicowanie ich postaci językowej można ująć w kilku grupach: zapisane gwarą (lub ją odtwarzające) albo ze znacznymi wtrętami gwarowymi; zapisane w ogólnopolskim języku potocznym, czasami z elementami gwary lokalnej lub środowiskowej; zapisane polszczyzną literacką (przynajmniej intencjonalnie); zapisane nieporadnie przez autora o słabej świadomości językowej. Kolberg nie miał przygotowania filologicznego, a w czasie kiedy zaczął rejestrować cechy gwarowe, czyli w połowie XIX wieku, badania językoznawcze nad dialektami dopiero się rozpoczynały. Przełom datuje się dopiero od 1873 roku, kiedy to Lucjan Malinowski ogłosił swoją rozprawę o dialektach śląskich1. Autor Ludu miał jednak znakomity słuch i determinację, by wiernie oddać język wysłuchiwanych tym uważniej pieśni i opowieści. Jego zapisy utrwaliły wiele zjawisk językowych w polskich gwarach ze starszego stadium ich rozwoju, i to nie, jak kiedyś sądzono, wyłącznie w zakresie słownictwa, ale także fonetyki, morfologii, fleksji i składni2. Dotyczy to również dialektów ruskich na wschodnich ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, dokumentowanych w monografiach takich jak Pokucie, Chełmskie, Przemyskie, Wołyń, Sanockie-Krośnieńskie, Ruś Karpacka, Ruś Czerwona, Podole. Na ogół większą wartość dla dokumentacji cech gwarowych przedstawiają dla językoznawstwa teksty prozatorskie niż wierszowane. Ich nieskrępowana forma sprawia, że język występuje tam w postaci najbardziej naturalnej, swobodnej, a tym samym zachowuje również cechy gwarowe. Ponadto najczęściej reprezentują one gwarę miejscowości, w której je 1 L. Malinowski Beitrage zur slavischen Dialektologie. Über die Oppelnische Mundart in Oberschlesien, Leipzig 1873. 2 Ocenę wartości prac Kolberga dla językoznawstwa jako przydatnych jedynie dla słownika sformułował K. Nitsch, zob. tegoż Dialekty języka polskiego, reedycja, Wrocław–Kraków 1957, s. 12. Późniejsze wnikliwe prace nad spuścizną Kolberga i edycją Dzieł wszystkich doprowadziły jednak badaczy do innych wniosków i do wysokiej oceny wartości materiałów Kolberga dla dialektologii historycznej. Zob. m.in. M. Gruchmanowa Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg (1814–1890), „W Służbie Nauki” (PAU) 1998, nr 1, s. 27–34; T. Zdancewicz [Wstęp do:] O. Kolberg Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), s. XLV–LXVIII; T. Skulina [Wstęp do:] O. Kolberg Sanockie-Krośnieńskie (DWOK T. 49), s. XLVI–LX (gwary ruskie regionu); M. Rak „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga w ujęciu dialektologicznym, w: „Ja daję właśnie materiał”…. O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę Jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 225–237. 248 �zanotowano, gdyż w przypadku dłuższych opowiadań łatwiej zapamiętać treść niż formę, wędrowne są więc najczęściej wątki, nie konkretny przekaz z jego postacią formalną, językową, trudniejszy do utrwalenia w pamięci. Chyba że wędruje sam narrator, jak w wypadku wspominanych bajek śląskich spisanych na Mazowszu. Przykłady zapisów prozatorskich, cennych pod względem dialektologicznym, znaleźć można m.in. wśród bajek kujawskich, śląskich, mazowieckich, wielkopolskich, a także chełmskich, przemyskich czy sanockich. Zostały w nich poświadczone nie tylko zjawiska fonetyczne właściwe gwarom, ale także łatwiej wychwytywalne w prozie cechy fleksyjne i składniowe, ponadto teksty te przyniosły wartościowy materiał w zakresie morfologii i słownictwa. Zapisy bajek pozyskiwanych przez Kolberga bezpośrednio z ust ludowych narratorów utrwaliły też niekiedy autentyczne cechy oralnego przekazu. Szeregowe ciągi prostych zdań łączonych wieloma spójnikami, częste powtórzenia, zwłaszcza podmiotu działającego, zjawisko refundacji, tj. nadmiaru informacji dla podtrzymania uwagi słuchacza i zyskania czasu na namysł i przypomnienie bez przerywania wypowiedzi, charakterystyczne dopowiedzenia z użyciem zaimków wskazujących, które mogą sugerować towarzyszące opowiadaniu gesty bajarza, wreszcie interpunkcja retoryczno-intonacyjna, lepiej oddająca charakter oralny przekazu – takie cechy odnaleźć można w szeregu bajkowych tekstów prymarnych, nie tylko niedrukowanych przez Kolberga, ale i publikowanych, a w druku nie zawsze i nie wszędzie ogładzanych redakcyjnie. Trudno dziś orzec, w jakim stopniu zjawisko to wynikało ze świadomego zachowania werbalnej specyfiki terenowego wykonania i jego głosowej realizacji, na którą ucho Kolberga – muzyka było szczególnie wyczulone, a w jakim było skutkiem praktycznej rezygnacji z przystosowania niektórych tekstów do norm literatury pisanej1. W zapisach pieśni język ludowy prezentuje się inaczej. Jest on krępowany miarą wiersza, rytmem i rymem, co często powoduje zniekształcenia wyrazów pod względem fonetycznym, słowotwórczym i fleksyjnym. Składnię ogranicza rytmika i miara. Użycie form i końcówek dłuższych lub krótszych zależy od potrzeb metrycznych wiersza, a rytmika decyduje o miejscu 1 Na zjawisko to zwróciła uwagę w oparciu o analizę kilku bajek kujawskich Izabela Kot­ larska w pracy Próba odtworzenia cech oralności w drukowanych przez Kolberga tekstach bajkowych, zamieszczonej w Ja daję właśnie materiał….., s. 137–144. Te same cechy wykazują też inne zapisy terenowe bajek, np. śląskich czy sanockich (zob. DWOK T. 43 i 51). 249 �akcentu. Pieśni są łatwiejsze do zapamiętania, a ich postać formalna utrwalona przez miarę, rytm i rym w czasie wędrówek – stabilniejsza. Łatwiej też przenieść cechy gwary udokumentowane w tekście pieśni konkretnie zlokalizowanej w inne okolice. Z kolei w pieśniach zachowuje się znacznie więcej form archaicznych niż w bajkach, a także cechuje je bogactwo form słowotwórczych, zwłaszcza zdrobnień i spieszczeń. Wszystkie te cechy materiału pieśniowego jako źródła do badań dialektologicznych poświadczają zapisy Kolberga. I choć często, zwłaszcza wobec braku lub niepewności co do lokalizacji geograficznej pieśni, wnioski w tym zakresie muszą być ostrożne, współcześnie zapisy Kolbergowskie oceniane są jako wartościowe. Warto dodać, że Kolberg, kierując się swoim świetnym słuchem i – paradoksalnie – nie będąc profesjonalistą, więc notując tym skrupulatniej to, co usłyszał, udokumentował niektóre niuanse czy trudno opisywalne zjawiska językowe, takie jak zmiany artykulacji spółgłosek, wariantywność fonetyczną, wymowę pośrednią samogłosek itd. Odnotować tu trzeba, że dla obu ostatnich zjawisk, tj. wymowy wariantowej lub pośredniej samogłosek, stosował w rękopisach zapis piętrowy, potrafił je więc oddać w sposób, w jaki posługuje się nim dialektologia współczesna. Niestety notacja Kolberga w rękopisach musiała być często korygowana w druku, ze względu na istniejące wówczas i dostępne czcionki nietypowe. I tak zapisy piętrowe zastępowano w druku znakami diakrytycznymi (á, é, ä, ö, ü) lub pomijano nadpisane głoski, nie oddając tym samym niuansów zaznaczonych przez Kolberga. W tomach drukowanych za jego życia ten walor dokumentacyjny po części umknął; można go było natomiast zarejestrować w nowych tomach edycji dzieł Kolberga, gdzie wszystkie cechy gwarowe zapisywane przez Kolberga na różne sposoby, z różnych etapów notacji i w różnych okolicach, a więc i dialektach, zostały skrupulatnie oddane. Jest to niemniej ważne dla badaczy historii i rozwoju dialektów, jak obszerny materiał leksykalny, który jako włączony do Słownika gwar polskich J. Karłowicza został najwcześniej doceniony1. W zapisach Kolberga zwraca również uwagę fakt, że część tekstów, a w niektórych zespołach źródłowych większość, dokumentuje cechy gwarowe niekonsekwentnie; pojawiają się i znikają lub występują 1 Dla dokumentacji dialektologicznej mają również znaczenie przytaczane w rękopisach i tomach Kolberga, zwłaszcza w rozdziałach „Lud” i „ Język”, tzw. próbki żywej mowy, w których cytuje on używane zwroty frazeologiczne, fragmenty dialogów, powiedzenia, epitety, przezwiska, przekleństwa itd. oraz obszerne niekiedy słowniki i zestawienia toponomastyczne i onomastyczne. 250 �sporadycznie. Na tej podstawie zarzucano badaczowi, że jego zapisy, jako nieskrupulatne w poświadczaniu dialektu określonego lokalizacyjnie tekstu, nie są w pełni wiarygodne, że ich „strona językowa, ściśle biorąc fonetyczna […] pozostawia dużo do życzenia”1. Analiza rękopisów i wypowiedzi Kolberga pozwala jednak zarzut ten co najmniej obwarować istotnymi zastrzeżeniami. Tego typu „niekonsekwentne” zapisy były często odbiciem rzeczywistej strony językowej przekazu, z niemetodycznym w nich zachowaniem i prezentowaniem cech gwarowych. O ówczesnej specyfice transmisji i notacji tekstów folkloru była mowa wcześniej, tu wystarczy przypomnieć, że to informatorzy Kolberga często posługiwali się językiem „oszlifowanym” w służbie dworskiej lub w pracy w mieście, a ich wypowiedzi miewały już bardziej lub mniej zatarte cechy autentycznego dialektu, niekiedy nawet „prostego wysłowienia ludowego”. Takie przekazy zdradzają rozchwiany już system gwarowy u samego informatora, czego Kolberg świadomie nie ujednolicał. Tak np. cytowana już Z. Urbanowska, wysyłając Kolbergowi pieśni z Poronina i Zakopanego–Kuźnic, śpiewane przez „służące, góralki, ale trochę już w służbie ucywilizowane”, wyjaśniała: „[…] chociaż w zapisach usiłowałam trzymać się ich ortografii, spostrzegałam, że to jest niemal daremne, bo tam gdzie raz było tylko samo s lub samo c, drugi raz słyszałam sz i cz”. W odpowiedzi Kolberg przyznał, że „[…] dlatego ortografia nie może być tu stałą i jednostajną”2. Przykładów podobnych jest więcej, nie można jednak w ocenie konsekwencji i metodyczności zapisów Kolberga abstrahować od istotnej okoliczności, jaką bywał częsty zapewne pośpiech w notacji. Kłopoty, jakie zapewne niejednokrotnie sprawiał zapis niewprawionemu w rejestracji gwary Kolbergowi, mogły powodować w efekcie niedokładność lub pomijanie niektórych cech w notowanych tekstach. Nie znaczy to jednak, że nie stajemy często przed sytuacjami zagadkowymi ze względu na skalę tego zjawiska. Przykładem mogą być zapisy tekstów pieśni z rękopisu G. Gizewiusza i W. Kętrzyńskiego, które Kolberg wykorzystał w monografii Mazury pruskie. Na ponad 500 tekstów z tych źródeł jedynie około połowa nie wykazuje większych przekształceń i zmian w stosunku do pierwowzorów, z kontaminacją tekstów włącznie. Innym przykładem mogą być bajki kujawskie, zanotowane w zachowanych 1 Zob. J. Krzyżanowski Dorobek Oskara Kolberga w dziedzinie literatury ludowej, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. XXX. 2 Listy Z. Urbanowskiej i O. Kolberga z 13 XI i 9 XII 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 295 i 304. 251 �rękopisach z ograniczonym poświadczaniem gwary w stosunku do wersji drukowanej, w której cech tych jest znacznie więcej i znacznie dokładniej ukazanych1. Być może łatwiej było zapisywać tekst językiem ogólnopolskim, a późniejsza refleksja, na podstawie osłuchania się z gwarą tamtego regionu bądź w wyniku konsultacji z osobami ją znającymi, pozwoliła odtworzyć gwarę na potrzeby publikacji. Kolejny rękopis z poprawkami do druku nie zachował się, a wskazówek samego Kolberga brak. W rękopisach obcych zawarty jest również materiał ważny dla historii języka i ówczesnego stanu dialektów. Niekiedy autorzy posługują się gwarą czy też wprowadzają jej elementy bezwiednie, czasami z kolei próbują ją zatrzeć i eliminować dialektyzmy i wyrażenia potoczne, podejmując nawet dające się odczytać z rękopisów próby pseudostylizacji na gwarę. Czasami stosują świadomie zabieg stylizacji, by „upiększyć” w swoim rozumieniu ludowe opowiadania stylem „wysokim”, dodając treści umoralniające i dydaktyczne. Przykładów takich poczynań dostarczają niektóre bajki opracowane do druku z wspominanego parokrotnie raptularza modlnickiego przez A. Konopczankę. Na surowej postaci językowej dokumentu prymarnego autorka w swoich czystopiśmiennych zeszytach dokonała szeregu zabiegów redakcyjno-stylistycznych, by „oszlifować” w taki sposób teksty opowiadane przez podkrakowskich narratorów2. Dla dokumentacji językowej cenny materiał przynoszą również teksty zapisane polszczyzną potoczną i literacką. Pozwalają uchwyć szereg autentycznych i dawnych cech tych odmian języka. A gdy weźmie się pod uwagę teksty folkloru, zwłaszcza pieśni starsze i bardzo stare, niekiedy zabytkowe, wydobyte przez Kolberga z literatury staropolskiej, renesansowej i barokowej, z dawnych, rzadkich bądź efemerycznych druków, kronik i dokumentów, które 1 O tych mazurskich tekstach zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie”… (DWOK T. 40), s. XXVIII–XXXVII. Problem bajek kujawskich ilustruje specjalne opracowanie, w którym dla porównania teksty pięciu bajek, drukowanych przez Kolberga w cz. I Kujaw (DWOK T. 3), opublikowano w zachowanej wersji źródłowej, zob. aneks zamieszczony w suplemencie kujawskim (DWOK T. 72/II), s. 275–282 oraz tamże, wstęp A. Skrukwy, s. LI–LV. 2 Przykłady stylizacji Konopczanki w bajkach krakowskich, zebranych od ludowych narratorów w Modlnicy, prześledzić można, porównując rękopiśmienne zapisy prymarne bajek w raptularzu (zob. Krakowskie. Suplement…, DWOK T. 73/III, s. 5–105) z wersją opublikowaną przez Kolberga w cz. IV Krakowskiego (DWOK T. 8). Zapisy pierwotne, źródłowe, z raptularza, opatrzone są w suplemencie odsyłaczami kierującymi do tekstów publikowanych przez Kolberga. Por. też przypisy źródłowe do tomu 8. (DWOK T. 73/III, s. 379–403) oraz wstęp do suplementu krakowskiego (DWOK T. 73/I, s. LXIX i nast.). 252 �przytacza w swoich tomach dla celów dokumentacyjno-porównawczych, obraz i przekrój „języków” utrwalonych przez badacza na takim materiale przedstawia niezwykłe spektrum. Czasami jednak w wyborze cytowanych źródeł Kolberga zdarzają się błędy, które trudno wyjaśnić. Np. do zbioru baśni wielkopolskich w W. Ks. Poznańskiem włączył przedruki pseudoludowych, miernych utworów Emmy Puffke, autorki Baśni wielkopolskich dla młodzieży (Leszno 1863), oraz pisarza pomorskiego, Ignacego Danielewskiego, przywołując wprawdzie w skróceniu oba źródła, ale nie komentując ich wiarygodności1. Podobnie postąpił z wierszowanymi tekstami Konstantego Majeranowskiego, które okazały się falsyfikatami, a zasiliły Kolbergowski opis krakowskich zwyczajów, a po części i podań także w monografii kieleckiej2. Innym zagadnieniem istotnym dla pracy Kolberga nad folklorem była konieczność liczenia się z cenzurą obyczajową i polityczną. Te obiektywnie uwarunkowane ograniczenia sprawiały, że wszystkie teksty do druku pójść w tamtym czasie nie mogły, jeśli książki miały być zatwierdzone przez cenzurę i dopuszczone do sprzedaży w zaborze rosyjskim. Ze względu na obowiązujący ówcześnie konwenans obyczajowy konieczna była eliminacja treści obscenicznch, zbyt rubasznych czy wulgarnych, wyrazów nieprzyzwoitych czy akcentów dwuznacznych moralnie. Natomiast cenzura działająca z ramienia władz zaborczych, szczególnie restrykcyjna w Królestwie Polskim, nie dopuszczała do druku nie tylko utworów niepodległościowych, nawiązujących do polskiej historii i narodowej pamięci, ale wymagała usunięcia pojedynczych, podejrzanych z jej punktu widzenia aluzji, akcentów czy nawet słownictwa, tj. np. występujących nawet w kontekście neutralnym wyrazów „Moskal”, „Moskwa”, co prowadziło niekiedy do absurdalnych sytuacji. Np. choć wszystkie cztery tomy Krakowskiego dopuszczono do druku w Krakowie, cenzura warszawska zakwestionowała fragmenty dotyczące wierzeń krakowskich, takie jak: „Od moskiewskiej okolicy zimne wiatry wieją, toteż jak się obrócimy ze ziemią do Moskala, to i u nas zima tęga będzie” czy: „A tam koło Moskwy to lud co lasem chodzi, [t]o ma kudły na piersiach, wszędy obrośniony jak niedźwiedź” lub: „[…] baba […] w końcu 1 Zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), nr 25 („Zaczarowane pączki”), nr 26 („Królowa sów”), nr 29 („Czerwony pies”), nr 49 („Potępiona księżniczka”) – za zbiorem E. Puffke oraz nr 21 („Historya o rycerzu złotoskrzydłym, o porwanej dziewicy z drogim klejnotem i o złotym zamku”) – za edycją I. Danielewskiego (Poznań 1875). 2 Zob. E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga…(DWOK T. 73/I), s. XXXVIII. 253 �sama drapła zapewne do Moskala (tj. za kordon, czyli granicę) albo też do Żyda, bo jużci tam, a nie gdzie indziej […] złodzieje znoszą zawdy dla swojego przezpieceństwa syćkie skradzione rzecy”1. Kolberg zdawał sobie sprawę ze sposobu działania carskiej cenzury; w roku 1881 pisał do Juliana Horoszkiewicza, pisarza i niegdyś więźnia politycznego, zbieracza i wydawcy pieśni patriotycznych, który zwracał się do niego z prośbą o radę i pomoc w kompletowaniu materiału: Co do innych pieśni patriotycznych zgodziłbym się chętnie na udzielenie Panu tych, których (jako zbyt drażliwych dla cenzury warszawskiej) sam użyć nie mogę, o ile takowe nie znajdują się w Pańskich Wspomnieniach z r. 1830–1831, które posiadam2. Miał własne doświadczenia związane z przeszkodami, jakie cenzura warszawska stawiała wobec dopuszczenia do zbytu w Królestwie tomów wydawanych w Krakowie. Bratu Wilhelmowi, który w Warszawie pośredniczył w rozwiązaniu tych kłopotów, tłumaczył: Mam zwyczaj przed oddaniem manuskryptu do druku przeglądać go jeszcze i odkładać na bok wszystko, co tchnie patriotyzmem (gdyż wielka część drukuje się z kartek, które czasami ktoś inny napisał, a ja tylko przejrzałem i poprawiłem). Otóż większa część wskazanych przez Ciebie (i cenzurę) miejsc była prześlepioną przeze mnie, a korektor […] nie dbał wcale o usunięcie tych kawałków, 1 Zob. O. Kolberg. Krakowskie cz. I (DWOK T. 7), s. 34 (przyp.), s. 37 (przyp.**) oraz s. 102. Cenzura nie dozwoliła także przewożenia do Warszawy i rozpowszechniania w Królestwie cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6) ze względu na pieśni w dziale „Dwory. Miasta” oraz przyśpiewki w „Tańcach”, w których pojawiały się rzeczywiste lub domniemane akcenty patriotyczne i nawiązania do historii Polski, np. wzmianki o bitwie pod Racławicami, o królu Stefanie Batorym „gromiącym moskiewskie bojary”, o wojsku polskim, o potrzebie wolności, a także, jak w tomie 7., słowo „Moskal” (np. w nr. 749: „Z jednej strony woda, z drugiej Skała, Kije, z trzeciej strony Moskal do miasteczka bije” czy w nr 764: „Wandę naśladujcie, Polaków całujcie, bo Moskal i Niemiec zawsze cudzoziemiec”). Listę miejsc zakazanych w Królestwie w tomach 7. i 6. przesłał Oskarowi Wilhelm w liście z 18 XI 1875 r. (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 548). Egzemplarzy poprawionych zgodnie z tymi wymogami nie udało się odnaleźć, prawdopodobnie do rozpowszechniania w Królestwie tomów 7. i 6. nie doszło. Zob. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie”Oskara Kolberga…(DWOK T. 73/I), s. X–XI. 2 Brulion listu do J. Horoszkiewicza z 20 V 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 499. Chodzi o zbiór J. Horoszkiewicza Wspomnienia roku 1830–31, wiersze, pieśni z muzyką, marsze wojska polskiego odnoszące się do tej epoki zebrał i wydał… , z. I Słowa, z. II Nuty, Lipsk 1880. Zob. też list J. Horoszkiewicza z 24 IV 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 479–480. 254 �więc zostały wydrukowane. Choć przyznać się muszę, że parę miejsc mniej drażliwych zostawiłem sam, nie sądząc, aby je cenzura brała na serio1. Gromadził jednak, choć „przed publikacją odkładał na bok”, pieśni patriotyczne, a ich znakomita niewydana część, przechowana w osobnej tece, wydawana jest obecnie w monografiach nowych i w suplementach do dawnych. Znaleźć tam można pieśni związane z powstaniem kościuszkowskim, z walkami okresu napoleońskiego, z powstaniem listopadowym i styczniowym, np. kilka zapisów Pieśni legionów J. Wybickiego czy Szlachty w roku 1831 G. Ehrenberga. Podobnie nie przeznaczał Kolberg do druku niektórych podań historycznych i opowieści zawierających treści „niepożądane”, jak np. nacechowanych aluzjami do „Moskali” i „Moskwy” (w znaczeniu Rosji) opowieści podkrakowskich narratorów A. Konopczanki. Czasami w druku, rzadziej już w rękopisie, pomijał słowa, które mogły budzić sprzeciw czy kontrowersje, i wykropkowywał takie miejsca w tekście, pozostawiając domyślności czytelnika właściwy sens, niekiedy uciekał się do swoistego kamuflażu i zastępował drażliwie wyrazy czy treści neutralnymi, co powodowało zatarcie właściwego sensu, stanowiło rodzaj maski na ogół czytelnej dla ówczesnego odbiorcy, ale przy zewnętrznym oglądzie zmieniającej właściwe znaczenie czy logikę tekstu. W rękopisach odnaleźć można szereg przykładów takich zabiegów. Np. w dwu wariantach ballady o panu Cybulskim (Krawczyńskim) sprzedającym żonę Moskalom (tak pierwotnie w rękopisie) wprowadził własnoręcznie w manuskrypcie poprawkę, zamieniając w tekście kilkakrotnie „Moskali” na „Tatarów” (wariant chełmski) i na „Kozaków” (wariant mazowiecki), przystosowując obie pieśni w ten sposób do ewentualnej publikacji, ostatecznie jednak sam ich nie wydał, znalazły się dopiero w odpowiednich suplementach2. Część tekstów folklo1 Brulion listu do Wilhelma z grudnia 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 553. Zob. dalsza korespondencja w tej sprawie z Wilhelmem z pierwszej połowy 1876 r., tamże, listy nr 403, 407, 418, 422 oraz z księgarzem i wydawcą, Maurycym Wolffem, z okresu od 10 XI 1879 r. do !8 III 1880 r., tamże, cz. II (DWOK T. 65), nr 667, 669, 671, 703. Pieśni patriotyczne zachowały się głównie, choć nie wyłącznie, w tece 36 Miscellanea (w zbiorach Arch. PTL, sygn. 1317– –1325), w której gromadził Kolberg pieśni popularne z dworów i miast. Są publikowane w tomach wydawanych w ramach Dzieł wszystkich w odpowiednich rozdziałach monografii, np. spory ich zasób zamieszczono w suplemencie krakowskim (DWOK T. 73/II), s. 63–118, nr 864–918. 2 Zob. O. Kolberg Chełmskie. Suplement… (DWOK T. 82), nr 74 oraz Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), nr 1212 – w tej pieśni dodatkowo Kolberg zanotował poprawkę z: „Moskale bestyje” na: „Kozaki tymczasem”. 255 �ru, które się jednak zabiegom podobnym nie poddawały, zmuszony był od razu „odkładać na bok”. Zasadniczym deklarowanym celem, jaki sobie Kolberg w dokumentacji folkloru wyznaczył, była – jak wiadomo – wierność ludowemu przekazowi. Potwierdzają to liczne wypowiedzi badacza w przedmowach do wydawanych tomów, w korespondencji, publicystyce, polemikach itd. W sumie owa postulowana zasada zachowania „prostoty wysłowienia ludowego”, zgodności postaci tekstu z kształtem, jaki „wyszedł z ust ludu”, podania w „nieskażonej postaci” śpiewanej pieśni czy opowiadanej bajki, z uwzględnieniem wszystkich „zwichnięć” i zniekształceń przekazu, podlegała w praktyce pewnym ograniczeniom, po części obiektywnym, po części warsztatowym. O ile w rękopisach terenowych teksty folkloru są w większym stopniu wierne i utrwalają pierwotną wersję wykonawczą, o tyle w przypadkach redagowanych do druku ludowych pieśni czy prozy obserwujemy ingerencję redakcyjną Kolberga. Poza wskazanymi wyżej działaniami narzuconymi przez czynniki zewnętrzne, miała ona także inne cele. Zmierzała do „uczytelnienia” tekstu (wyjaśnianie niektórych gwarowych czy starszych wyrazów, dopowiedzenia w partiach eliptycznych), nadania mu spójności i logicznego porządku (kolejność zwrotek pieśni czy epizodów opowiadania), uładzenia postaci formalnej (oznaczanie akapitów w powieściach, układu wersyfikacyjnego dla pieśni), prostowania rażących „zwichnień” czy uzupełniania brakujących, choć oczywistych członów. Wprawdzie wariantów kalekich, nieudolnych, słabych nie przeznaczał Kolberg do druku, ale te, które wybrał, poddawał redakcyjnemu opracowaniu, nie zawsze w duchu postulowanej ścisłej wierności. W przedmowie do części IV Krakowskiego, tomu zawierającego ponad sto wariantów bajkowych, napisał: Powieści tu przytoczone pochodzą z dość bliskich Krakowa okolic i spisanymi zostały głównie we wsiach Modlnicy, Modlniczce i Tomaszowicach. Przy spisywaniu staraliśmy się zachować język i sposób wyrażenia się ludowy, nie prostując ich mimo widocznego braku porządku u opowiadacza i tylko tam, gdzie opowiadający wyniósł ze szkoły pewną w dykcji przesadę i rozwlekłość, a nastrzępił mowę swą i skaził obcymi jej dodatkami, na dworskim lub rządowym zaczerpniętymi chlebie, pozwoliliśmy sobie oczyścić je z tych narośli, nie nadwerężając autentyczności myśli i wyrażeń, i oddać w toku ludowej baśni odpowiednim1. 1 Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. XII–XIII. 256 �Ów „odpowiedni tok ludowej baśni” musiał w oczywisty sposób odbiegać często od autentycznego przekazu w jego naturalnej nieporadności, powtórzeniach itd. oraz „dodatkach”, jak to określa Kolberg. Praktyka ta, w bardzo zresztą różnym stopniu stosowana przy poszczególnych typach materiału folklorystycznego, oznaczała jednak ingerencję redakcyjną wydawcy, w czym Kolberg szedł w pewnej mierze utartą drogą ówczesnych folklorystów. Mimo wszelkich deklaracji inaczej rozumiał wierność przekazu; na pierwszym miejscu stała wartość tekstu treściowa i estetyczna, nie zaś jednostkowe wykonanie w określonej sytuacji przez konkretnego narratora, ze ścisłym odnotowaniem indywidualnych cech jego wypowiedzi, wszystkimi jej niedostatkami i brakami. Interesowała go pieśń czy opowieść jako utwór ludowy, a nie poszczególne jego wykonania. Dokumentował tekst folkloru w różnych wprawdzie wariantach, ale już nie wariant w różnych wersjach śpiewaka czy narratora, w czym zresztą niebagatelną, jeśli nie decydującą rolę odgrywał brak miejsca w drukowanych tomach wobec ogromu zgromadzonego materiału i brak czasu, by własnymi siłami podołać takiemu zamierzeniu. Warianty publikował często w skróceniu, co widoczne już było w Pieśniach ludu polskiego, odsyłając do tekstu pełnego, by nie powtarzać segmentów pieśni, które jednak po sięgnięciu do rękopisów okazywały się często nietożsame językowo. Można więc mówić o poszukiwaniu stereotypu konkretnego ludowego tekstu, o pewnej założonej typizacji czy standaryzacji tekstów, które miały być czytelne, zrozumiałe, a także reprezentatywne dla kultury ludowej regionu. Zaznaczyć przy tym należy, że szansę wiernego ukazania rozmaitych formalnych i językowych postaci tekstów folklorystycznych dają materiały zawarte w ineditach i suplementach. Zachowane w spuściźnie Kolberga, zanotowane zarówno przez niego, jak i przez inne współpracujące z nim osoby, wydawane po raz pierwszy bez retuszu i ingerencji redakcyjnej badacza, dokumentują całą tę ówczesną złożoność rejestracji folkloru słownego i różnorodność ich kształtu językowego. Chodzi tu przede wszystkim o zapisy prymarne, których nie przygotował Kolberg do druku w postaci już retuszowanych czystopisów. Są to często całe zespoły cennych tekstów, zwłaszcza pieśni i bajek, które nie weszły do ówczesnych monografii z powodu braku miejsca, musiały być eliminowane ze względu na swoje treści lub przekazane zostały autorowi później, już po ukazaniu się drukiem odpowiednich tomów. 257 �Zagadnienie to wiąże się ściśle z rozważanym dalej problemem selekcji oraz systematyzacji i klasyfikacji tekstów folkloru, a także z rozumieniem jego gatunków w ujęciu Kolberga. Miejsce tekstów folkloru w Ludzie i Obrazach etnograficznych. Selekcja i systematyzacja. Przegląd gatunków: klasyfikacja, terminologia, specyfika genologicznego ujęcia Kolberga Znaczną część tekstów ludowych zamieszczał Kolberg w Ludzie i Obrazach etnograficznych w rozdziałach specjalnie poświęconych poszczególnym gatunkom folkloru słownego, tj. przede wszystkim pieśniom, opowieściom ludowym, przysłowiom i zagadkom. Jednak nie wszystkie teksty pieśniowe i prozatorskie oraz mikroformy publikował Kolberg w osobnych rozdziałach, gdzie były systematyzowane i klasyfikowane. Jak wspomniano, część lokował w innych rozdziałach monografii, wtapiając je w tekst opisowy, informacyjny, zatem znaczna ich ilość nie jest objęta klasyfikacją gatunkową, pozostaje poza nią, choć czasami poszczególne teksty publikowane w ten sposób określane bywają w rękopisach zwięzłą notą gatunkową. Zapisy takie są rozsiane w różnych rozdziałach poszczególnych monografii, a także w przypisach zamieszczanych na końcu tomów. Dotyczy to przede wszystkim podań i opowieści wierzeniowych, których nie publikował Kolberg w osobnych rozdziałach, lecz przy ich pomocy charakteryzował „kraj”, czyli opis topograficzny regionu, i „świat nadzmysłowy”, tj. obraz lokalnych wierzeń, przesądów, praktyk czarodziejskich, leczniczych itp. Pozostałe gatunki tekstów również zamieszczane są według potrzeb autora w różnych miejscach tomów, skąd trudno je często wyłowić. I tak teksty ludowe znaleźć można nie tylko pośród informacji topograficznych (podania historyczne i lokalne, legendy), demograficznych (przysłowia, anegdoty), poświęconych zwyczajom i obrzędom (pieśni, oracje i przysłowia), grom i zabawom (pieśni, rymowanki), wierzeniom (podania wierzeniowe, opowieści ajtiologiczne, formuły magiczne), ale i w przypisach, często znacznie rozbudowanych na końcu tomów (pieśni, wszystkie gatunki prozy, drobne formy). Wiele z nich umyka przy wertowaniu tomów, pełnią funkcję ilustracji dla opisywanych przejawów kultury lub dopełniają zręby treściowe tomów w przypisach, lecz giną w masie szczegółów jako „reprezentanci” gatunków ujętych w osobnych 258 �działach. I tak np. w tomie poświęconym krakowskim wierzeniom zamieścił Kolberg przy opisie leczniczych i czarodziejskich właściwości roślin opowieści ilustrujące magiczną moc czyściczki – „rozryw-ziela” – i kwiatu paproci, a w rozdziale o czarach i czarownicach zabawny wariant wątku „Wyprawa na sabat”1. Niezwykle ciekawe i rzadkie w polskim folklorze bajki ajtiologiczne ilustrują tam opisywane wyobrażenia o stworzeniu świata, żywiołów, piekła itd., a wierzenia na temat księżyca obrazuje anegdota o św. Jerzym na księżycu i bajka magiczna o dwu siostrach i miesiącu2. Podobnie opis tzw. świata nadzmysłowego w monografii wielkopolskiej, tj. w części VII W. Ks. Poznańskiego, obrazuje około sześćdziesięciu rozmaitych opowieści wierzeniowych, a w przypisach do wszystkich prawie monografii zawarty jest obszerny materiał pieśniowy, podaniowy i wierzeniowy. Rodzi to komplikacje przy wyszukiwaniu materiału; niejednokrotnie trudno odnaleźć w tomach Kolberga w tym samym miejscu danej monografii, podlegającej przecież stałemu schematowi treści, konkretne teksty, np. podania o Twardowskim z bogatego polskiego repertuaru. Podania lokalne i historyczne są wprawdzie stałym elementem opisu kraju we wszystkich monografiach regionalnych, ale można je również odnaleźć w innych rozdziałach czy w przypisach. Przysłowia przypisywane są do różnych działów, np. opisu ludu, jego życia i pracy, nawyków i przesądów, zwyczajów czy wierzeń. Ciekawe warianty pieśni, np. dziadowskich, pielgrzymkowych, pogrzebowych, weselnych, religijnych czy historycznych, także starszych, wydobytych z rzadkich dokumentów i czasopism, z literatury staropolskiej i nowszej, a także popularnej przytaczane są w przypisach, czasami luźno powiązanych z tekstem głównym. Dla przykładu w przypisach zebranych na końcu tomów znalazły się m.in.: w monografii kujawskiej dwie „powiastki o zbójcach, złodziejach” – „później nadesłane” Kolbergowi, w części I W. Ks. Poznańskiego rozbudowany wariant pieśni dziadowskiej o św. Łazarzu i bogaczu, udokumentowany w „Przyjacielu Ludu” w 1836 roku, w Kieleckiem zabawna „Parodia na dziadów” z rękopisu W. Siarkowskiego, która z repertuaru księżowskiego przeszła prawdopodobnie do ludowego, w Kaliskiem pieśni pielgrzymkowe z melodiami oraz kilka dawnych pieśni maryjnych, m.in. XV-wieczny zapis 1 Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 119–123, nr 2 „Czyściczka” (tam tekst pt. „O żołnierzu i królewiczu”), s. 123–125, nr 4 „Paproć” (dwie wersje bez tytułu) oraz s. 96–98, nr 211 (bez tytułu) –odpowiednio: T 951A + 3105, T 3100, T 3045. 2 Zob. np. Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 5–6, nr 4 („Bunt szatanów”, T 2451) czy s. 6–7 („Jabłko Adama”, T 2461) oraz s. 29–30, nr 44 i s. 30 –31, nr 49 (T 1150A i T 480B). 259 �Bogurodzicy1. Bardzo często przywoływane są też dla celów porównawczych warianty pieśni lub ich fragmenty z innych regionów. W przypisach tych odnaleźć można wszystkie gatunki prozy, zwłaszcza znaczną ilość legend i podań lokalnych, ajtiologicznych, historycznych i wierzeniowych, przypisanych do miejscowości i topografii terenu, do genezy ich nazw, do postaci i wydarzeń, a także do zjawisk z tzw. świata nadzmysłowego z miejscami tymi związanych. Są tam także teksty parodystyczne, anegdoty i fraszki, opowieści wierzeniowe o demonach, wiedźmach i czarach, „gadki” o skarbach, zbójcach, złodziejach i oszustach, ale i legendy herbowe, oracje i modlitwy, a także opowiadania traktowane jako „próbki mowy”. Zamieszczał tam Kolberg również rozmaite przysłowia, na ogół łączone tematycznie, np. z życiem codziennym i pracą, z wierzeniami, przesądami, sztuką lekarską czy zwyczajami przypisanymi do świąt i świętych patronów w cyklu kalendarzowym. Najczęściej materiał ten pochodzi ze źródeł drukowanych, z różnych periodyków czy prac zwartych, innych zbiorów folklorystycznych czy literatury pięknej, niekiedy także ze starodruków. Spotykamy tam również ważne informacje o zasięgu czy rozpowszechnieniu niektórych wątków, odniesienia do pokrewnych tekstów w innych regionach, komunikaty o braku w nich niektórych form folkloru. Zdarzają się też cenne informacje o niektórych wątkach czy wręcz tekstach z innych regionów niż ten, któremu poświęcona jest określona tytułem monografia. W sumie jest to materiał o różnej wartości źródłowej; obok stylizowanej na ludową, wierszowanej „dumy” pióra Majeranowskiego, wypisanej z „Pszczółki Krakowskiej” z 1820 roku, można tam spotkać starą pieśń żołnierską wpisaną w książce z XVI wieku oraz dwa nowsze jej warianty poświadczone około 1830 roku czy „pieśń pożegnalną narzeczonej dotąd przez lud śpiewaną”, przejętą za pośrednictwem Glogera z broszury z połowy XVII wieku, a obok opowiadań tworzonych dla ludu, np. przez pisarzy takich jak J.K. Gregorowicz czy J. Chociszewski, zapisy terenowe bajek, niekiedy realizacji wątków 1 Opowieści „O dwóch chłopach i o złodziejach” oraz „Zbójecka żona”, opatrzone nr 44 i 45 opublikował Kolberg w cz. I Kujaw (DWOK T. 3), na s. 323–328. Pieśń o Łazarzu i bogaczu pochodzącą z artykułu Żebraki w Polsce zamieszczonego w „Przyjacielu Ludu” 1836, R 2, nr 51, przedrukował w W. Ks. Poznańskiem cz. I (DWOK T. 9), s. 269–271. „Parodia na dziadów” z rękopisu W. Siarkowskiego pt. „Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa” znalazła się w cz. II Kieleckiego (DWOK T. 19), na s. 256–262, a pieśni pielgrzymkowe i maryjne włączone zostały do Kaliskiego (DWOK T. 23), s. 233–246, nr 232–259 oraz s. 247–254, nr 260–269. 260 �rzadkich czy wręcz unikatowych1. Warto dodać, że czerpanie z innych źródeł przeważnie nie odbywało się bezkrytycznie. Świadczą o tym komentarze w rodzaju dotyczącego pieśni przywołanej wyżej, cytowanej za Glogerem jako „dotąd przez lud śpiewanej”: „Że śpiewano pieśni te po dworach i dworkach nie ulega zaprzeczeniu, wątpić atoli należy, aby w tej formie przynajmniej powstały i pierwiastkowo nucone były po chatach wieśniaczych” 2. W swojej odpowiedzi polemicznej na zarzut wyrażony w recenzji H. Biegeleisena, że gromadzi materiał „bez ładu i składu”, Kolberg wyjaśniał: […] w przypisach zaś i notkach dawaliśmy wyciągi i komentarze to dłuższe, to krótsze z dzieł różnych, polskich i zagranicznych, z broszur, gazet, listów itd., nader rzadko wdając się w bliższą ich ocenę, bo nie było to naszej pracy zadaniem, a chodziło tylko o wyciągi pozostające jednak w ścisłym związku z przedmiotem w tekście, pod tą a tą stronicą lub rubryką traktowanym, a to wszystko w celu ułatwienia badaczowi poszukiwań przy pracy porównawczej. Związku tego, jaki istnieje między przedmiotem jako szczegół etnograficzny w tekście podanym, a odnoszącymi się doń jako akcesoria przypisami, recenzent wcale nie uwzględnił czy też go nie dopatrzył się3. Z takiej perspektywy zbieracza materiał tak różnorodny wydaje się uzupełnieniem celowym. „Szczegół etnograficzny” – według określenia Kolberga – potwierdzony w wierszu czy opowiadaniu popularnego pisarza czy w utworach przetwarzających wątki folklorystyczne, okazywał 1 J.K. Rzesińskiego [K. Majeranowskiego] Dumę z powieści ludu wiejskiego, Olbrom i Nida z „Pszczółki Krakowskiej” 1820, T. III, s. 161 przedrukował Kolberg w Kieleckiem cz. I (DWOK T. 18), s. 209–211. Pieśń z XVI wieku „Piękne jest koło rycerskie” oraz dwa późniejsze warianty „Pieśni o żołnierzu tułaczu” („Idzie żołnierz borem lasem”) przytoczył Kolberg za artykułem Starożytna pieśń polska z „Pamiętnika Sandomierskiego” 1830, T. 2, s. 109–114 w Sandomierskiem (DWOK T. 2), s. 255–257. Pieśń pożegnalną, weselną z broszury [Jana z Wychylówki] pt. Kiermasz wieśniacki Abo rozgwara Kmosia z Bartoszem na Za-Wiślu (z poł. XVII wieku) zacytował za Z. Glogerem (zob. Pruski [Z. Gloger] Obchody weselne, Kraków 1869, s. 236–238) w cz. V Mazowsza (DWOK T. 28), s. 352–353. Tamże znalazł się fragment innej pieśni weselnej także za Glogerem jw., pochodzący również z dawnego druku z XVII wieku pt. Dama dla uciechy młodzieńcom i pannom, w której się zamykają pieśni, tańce i padwany rozmaite. Natomiast w Sandomierskiem (DWOK T. 2), w przypisach (s. 273–276) opublikował Kolberg trzy opowieści („Legenda”, „Klechda”, „Gadka”) zebrane pt. „Próbki języka”. 2 O. Kolberg Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. 353. 3 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję H. Biegeleisena… (DWOK T. 63), s. 393. 261 �się interesujący ze względu na kontynuację tradycji, żywotność form i ich twórczą dynamikę. Tyle, że dokumentował wtedy raczej zjawisko współcześnie nazywane folkloryzmem niż sam żywy folklor, mieszając obie kategorie. Fakt, że część tekstów ludowych nie występuje w dziele Kolberga w sposób izolowany, lecz wtopiona w opis autorski służy charakterystyce różnych zjawisk kultury, oraz że znaczna część takich zapisów zebrana jest w uzupełniających przypisach bez segregacji źródłowej, chronologicznej, a zwłaszcza gatunkowej, znacznie utrudnia wyodrębnienie konkretnych przekazów i ich grup gatunkowych w zebranym przez Kolberga materiale. Z drugiej jednak strony jest w pewnym sensie naturalną konsekwencją synkretycznego pojmowania przejawów kultury na określonym wczesnym etapie badań nad folklorem. Niejako przy okazji źródłowe „silva rerum” w komentarzach Kolberga przynosi szereg cennych przyczynków do dziejów folkloru słownego, pisanych świadectw ciągłości tradycji ustnej w ujęciu ogólnopolskim i regionalnym, materiału porównawczego dotyczącego wędrówki i zmienności wątków czy przeciwnie – stabilności niektórych. Ponadto, jak się okazuje współcześnie, dzięki takim penetracjom literackim, choć nie ustrzegł się Kolberg błędów i mielizn w doborze źródeł, utrwalił wiele nieznanych tekstów folkloru, nawet unikatowych przekazów ze źródeł dziś niedostępnych, zagubionych lub zapomnianych. Otwiera to odrębne pole dla badań nad dziejami szeregu utworów przechowanych w tradycji ustnej. Ogromny materiał folklorystyczny, gromadzony często wiele lat wcześniej niż autor Ludu mógł go wydać, narastający latami w jego archiwum, przed drukiem zamierzonych monografii poddawał Kolberg selekcji. Ponad pół wieku temu J. Krzyżanowski tak pisał o tekstach folkloru i ich doborze u Kolberga: Nie raził go, i słusznie, „brak porządku u opowiadacza”, stąd w zapisach jego tekstowych, czy to będą pieśni czy bajki, jest ogromnie dużo materiału prymitywnego, zniekształconego przez pamięć lub uwagę śpiewaka czy bajarza, ale wskutek tego właśnie autentyczność tych zapisów nie budzi żadnych zastrzeżeń. Mało jest tu natomiast tekstów nacechowanych wyraźną nieudolnością czy brakiem inteligencji, najwidoczniej zbieracz selekcjonował je starannie i do druku podawał to, co odpowiadało jego wymaganiom. Nosząc się kiedyś z zamiarem wydania wyboru bajek ludowych, odnotowywałem warianty wzorowe, godne upowszechnienia, słowem – warianty czytelne, wolne od rażących potknięć, 262 �przekręceń i innych zniekształceń. I wśród wybranych stale występowały bajki zapisane przez Kolberga1. Jest to opinia wybitnego znawcy, z którą do dziś liczą się badacze; nie straciła też na swojej wiarygodności, choć konieczne jest zastrzeżenie. Dodać bowiem należy, że jej autor oceniał w ten sposób dostępny wówczas dorobek Kolberga w dziedzinie literatury ludowej, drukowany w XIX wieku. Rękopisy dokumentują jednak znaczne zróżnicowanie pod tym względem, przechowały się w nich także warianty słabsze, niedokończone, niejasne czy skrócone, a nawet okaleczone. Świadczą o tym materiały wydawane obecnie. Aby dostarczyć jak najbogatszego materiału do badań nad pieśniami i bajkami, nad mechanizmem ich życia i zmian w ustnym obiegu i tradycji pisanej, Kolberg gromadził najrozmaitsze teksty o wątkach powszechnie znanych i rzadkich, specyficznych dla regionu i całej Polski, różnych funkcją, treścią i formą, począwszy od starych pieśni obrzędowych i ballad po ulotne przyśpiewki, od zeszycików różnych osób z zapisami pieśni patriotycznych i popularnych, od utrwalonych w tradycji podań historycznych i dawnych bajek magicznych, po świeżo tworzone opowieści wierzeniowe i anegdoty nawiązujące do bieżących zdarzeń. Zasób zebranych tekstów – określony wcześniej – wymagał panowania nad ogromnym materiałem i wyjątkowej erudycji przy wyborze, w czym pomocne oczywiście było doświadczenie badacza nabyte w długoletnim obcowaniu z folklorem. Zarówno wypowiedzi Kolberga, jak i rezultaty selekcji obserwowane dzięki porównaniu materiału drukowanego z zachowanymi rękopisami pozwalają stwierdzić, że do publikacji wybierał Kolberg przede wszystkim warianty pełne, czytelne, zrozumiałe, kierując się jednak głównie ich reprezentatywnością dla repertuaru regionu, a więc znaczeniem dla dokumentacji folklorystycznej, a nie wartością artystyczną, poetyckimi czy epickimi walorami. Ze względu na znaczenie twórczości słownej dla obrazu kultury lokalnej nie eliminował zatem często wariantów mniej udanych; obok tekstów o walorach estetycznych zdarzały się także słabsze, toporniejsze, mniej ciekawe, ale dla badacza znaczące. O pieśniach wielkopolskich pisał: 1 J. Krzyżanowski Kolberg i jego dorobek w dziedzinie literatury ludowej, w: tegoż Szkice folklorystyczne T. 1, Kraków 1980, s. 271. 263 �Wartość tych ludu utworów historyczna, lingwistyczna, obyczajowa, wreszcie poetyczna, jak to z samej natury rzeczy wynika, nie może być jednakową, stąd obok nader cennych napotykamy nierzadko czcze i liche; wszystkie atoli są wiernym odbiciem uczuć, wrażeń i zapatrywań wielkopolskiego ludu1. Na pierwszym miejscu nie stał więc artyzm, „poetyczność” folkloru, ale odbicie w nim ludowej wizji świata w jej regionalnej odmianie i kulturowej specyfice. To stanowisko było w dużej mierze nowatorskie; współcześnie świadomość badawcza folklorystów jest bardzo zbliżona – podobną opinię wyraził J. Krzyżanowski sto lat po Kolbergu: […] w przeciwieństwie do innych literackich, w zasadzie jednotekstowych, twory folklorystyczne są wielotekstowe, a wskutek tego wszystkie teksty pieśni ludowej, bajki, podania, zagadki, przysłowia i in. mają jednakową wartość dokumentarną. Dla badacza–folklorysty tekst artystycznie lichy ma takie samo znaczenie, jak tekst doskonały, a bywa – choć brzmi to paradoksalnie – że może mieć znaczenie nawet większe2. Jak wspomniano wcześniej, musiał się też Kolberg liczyć z ograniczeniami obiektywnymi. Obok wymogów, wręcz restrykcji cenzury władz zaborczych, należała do nich także konieczność respektowania ówczesnych norm obyczajowych. Na publikację nieprzyzwoitych tekstów i treści konwenans obowiązujący w życiu publicznym nie pozwalał, a trzeba się było z nim liczyć ze względu na dalszy postęp badań i druku kolejnych tomów, który był uzależniony od dochodu ze sprzedaży książek już wydanych. Zatem eliminował Kolberg takie utwory, w których obscenicznych wyrazów czy konceptów nie można było zastąpić neutralnymi treściowo lub ich pominąć, pozostawiając lukę zaznaczoną wykropkowaniem. Był tu jednak znacznie liberalniejszy niż jego romantyczni poprzednicy, a zachowane rękopisy wskazują, że w trakcie badań terenowych notował cały repertuar wykonawcy, a więc także pieśni i przyśpiewki obsceniczne, dykteryjki i anegdoty odbiegające treścią od powszechnie obyczajowo akceptowanych. O przyśpiewkach tanecznych, w których takie „swawolne” elementy pojawiały się najczęściej, pisał w cytowanej wyżej wypowiedzi z 1857 roku, że wprawdzie wiele z nich musiał pominąć w druku ze względu na ich nieprzyzwoitą 1 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), s. VIII. J. Krzyżanowski Tekstologia folklorystyczna, w: tegoż Szkice folklorystyczne…T. 1, s. 67. 264 �treść i obowiązujące kryterium obyczajowe, lecz część takich tekstów, mimo ich mniejszej wartości artystycznej, opublikował dla pokazania różnorodności pieśniowego repertuaru ludowego1. Kolejnym względem, z którym Kolberg musiał się liczyć przy selekcji materiału, była limitowana przez koszty druku objętość wydawanych tomów. Wysokość tych kosztów, zwłaszcza druku nut, wobec stałych niedoborów finansowych badacza narzucała odłożenie „na bok” szeregu tekstów, z których część przetrwała do dziś archiwum i dopiero obecnie jest publikowana. Nie ma wydanej przez autora Ludu monografii regionalnej, dla której nie zachowały się teksty folkloru przez niego niewydane. Dotyczy to zwłaszcza pieśni, ale po części także innych gatunków2. Kłopoty te nękały Kolberga przez cały czas działalności wydawniczej i z pewnością zaważyły w dużej mierze na zasobności poszczególnych monografii, choć decydowały o niej oczywiście i inne, merytoryczne względy, takie jak stan i ilość pozyskanego materiału. Dla doboru tekstów fundamentalne znaczenie miał dostrzeżony przez Kolberga fakt wzajemnego przenikania się twórczości ludowej i literackiej, płynności granicy między nimi. W czasie długoletniego obcowania z folklorem badacz zaobserwował to zjawisko jako dwustronny proces, który sprawia, że granica między nimi bywa nieostra, że teksty folkloru, krzyżując się z popularnymi, tworzą rozmaite nowe formy i nowe odmiany. Pieśni i opowieści z literatury pisanej wędrują do środowiska chłopskiego, tradycyjny repertuar wsi przedostaje się do literatury popularnej i wysokiej. Proces ten, widoczny już w pracach poprzedników, np. Wacława z Oleska czy Żegoty Paulego, którzy włączali pieśni pochodzenia literackiego wykonywane we dworach, Kolberg starał się udokumentować w swoich zbiorach, co szczególnie wyraźnie zaobserwował w Krakowskiem i w Poznańskiem. Gromadził więc – jak już wcześniej wspomniano – teksty popularne, pieśni śpiewane w dworach, dworkach i w miastach, tworząc dla nich osobne rozdziały wyróżniane tytułem: Pieśni szlacheckie, mieszczańskie lub Miasta i dwory, gdyż dopiero taki repertuar mógł w jego rozumieniu ukazać obraz kultury narodowej. Już w Sandomierskiem, charakteryzując pieśni szlacheckie, dworskie, mieszczańskie jako przejęte z literatury 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. X. Materiały te publikowane są obecnie w serii suplementowej DWOK, zawierającej uzupełnienia do monografii wydanych przez Kolberga. 2 265 �i teatru, z „oper, operetek, melodramatów, krotochwil, aryj cudzoziemskich lub swojskich itp.” czy „wzięte lub wykwitłe z ludu, bardzo szczęśliwie […] do rzeczy zastosowane lub naśladowane”, czy wreszcie „pozostałością starej szlachetczyzny będące”, stwierdzał, że „upowszechniły się po kraju za pomocą podróży, jarmarków i odpustów”, że „po całym rozlegają się kraju, tj. po bawialniach, gotowalniach, kredensach, garderobach, oficynach dworskich i folwarcznych, po miastach, miasteczkach, oberżach (zajazdach), ogródkach spacerowych itp.” I określał swoje stanowisko: Obfitość ich jest tak wielką (więc i znaczenie), że umieszczając je cząstkowo pod oddzielną rubryką, nie sądzę, abym tym sposobem uwłaczał śpiewom czysto ludowym; owszem, oryginalność tych ostatnich w tym jaśniejszym zabłyśnie świetle. Zresztą, gdy do ogólnego obrazu muzyki narodowej należą wszystkie pieśni czy to ludowe, czy szlacheckie, czy oryginalne, czy naśladowane, sądzę więc, że należycie wywiążę się z przyjętego zadania, dając wszelkie nabytki, jakie i na tej ostatniej pozyskałem niwie1. Dodawał też, że przy takich pieśniach podawać będzie nazwisko autora lub dzieło, „z którego pieśń została wyjętą, o ile tylko szczegóły te będą mi wiadome”. Podobnie kilkanaście lat później pisał o pieśniach zamieszczonych w monografii Poznańskiego, a pochodzących z miast i dworów szlacheckich: Wspomnieć nam tu wypada, że jak wśród pieśni ludowej mocno się w Wielkopolsce czuć daje przymieszany do niej żywioł szlachecko-dworski i miejski […] jako owoc wpływu obu tych stanów na lud wiejski, tak znów na odwrót, niektóre z pieśni szlacheckich i miejskich zdają się jakoby wprost z łona ludu wykwitłe […]. W ogóle zastosować tu można zdanie wyrzeczone przez nas w serii II (Sandomierskie) na s. 173 o oddziaływaniu wzajemnym na siebie, jak i poetycznym usposobieniu dworów i chat. Że w Wielkopolsce wpływy te działały silniej i wcześniej niż w Sandomierskiem, stąd też i wyrazistszą okazuje się tu obu tych żywiołów asymilacja2. 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 173–174. Kolberg przyznawał tam również, że niełatwo jest „odznaczyć dokładnie granice pieśni szczerowłościańskiej od szczeroszlacheckiej wówczas, gdy jedna i druga nosi na sobie też same cechy wspólnej im narodowości” (s. 173, przyp.). 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), s. III. Kolberg podaje tam również przykłady takich pieśni nieludowych, ale – jego zdaniem – „jakoby wprost z łona ludu wykwitłych” 266 �W rezultacie w tomach Kolberga, zwłaszcza w części II Krakowskiego oraz części V W. Ks. Poznańskiego, odnaleźć można szereg pieśni pochodzenia literackiego do słów J. Kochanowskiego, F. Karpińskiego, F.D. Kniaźnina, K. Brodzińskiego, A. Chodźki, W. Syrokomli, A. Mickiewicza, B. Zaleskiego, W. Pola, J. Tetmajera i innych, mniej znanych poetów, arie operetkowe i wodewilowe, m.in. z Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego, piosenki łacińskie z repertuaru starej liryki studenckiej, waganckiej czy żakowskiej, aryjki i śpiewy ze sceny teatralnej spopularyzowane we dworach i w salonach. Nie zawsze jednak podany jest autor tekstu, czasami autorstwo określone jest błędnie, sporo jest też tekstów tego typu bezimiennych. Pieśni te dokumentują proces odrywania się od kręgu ich twórców i przenikania do repertuaru popularnego, ukazują pogranicze obu światów. Przynoszą też ciekawy materiał dla historyka literatury, gdyż bywają świadectwem popularności poetów w określonym czasie. Natomiast wyraźnie nieludowych tekstów prozatorskich, opowiadanych językiem literackim, a nawet stylizowanych, Kolberg nie wyodrębniał ze względu na ich charakter w osobnych działach, tak jak czynił to z pieśniami, lecz łączył je z innymi opowieściami. Systematyka i kwalifikacja gatunkowa folkloru słownego w ramach monografii regionalnych stanowiła dla Kolberga istotny problem metodologiczny. By zgromadzić jak najobszerniejszy materiał źródłowy dla przyszłych badaczy i prac komparatystycznych, musiał zadbać o uporządkowanie i klasyfikację tekstów. Wielokrotnie podkreślał w swoich wypowiedziach wagę „usystematyzowania” materiału dla dalszych prac analitycznych i interpretacyjnych. Kryterium nadrzędne, niejako wyjściowe, dla wszystkich tekstów folkloru, tak jak i dla materiału etnograficznego, stanowił –jak wiadomo – określający profil całego przedsięwzięcia wydawniczego podział i przydział regionalny, o którym decydowała konkretna lokalizacja geograficzna opatrywanych odpowiednimi notami tekstów. W ramach każdej monografii wyznaczył osobne rozdziały poświęcone pieśniom, tekstom prozatorskim, przysłowiom, co wyraził już w tytule swojej serii wydawniczej: Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, muzyka i tańce. I począwszy od 1865 roku, kiedy wydał niepełną jeszcze monografię sandomierską, aż do ostatnich tomów Kaliskiego, Mazowsza, Chełmskiego, konsekwentnie tworzył w każdej serii (tj. nr 44, 45, 49, 54, 55 itd.). 267 �regionalnej osobne działy przeznaczone dla literatury ludowej, niezależnie od wzmiankowanych wyżej praktyk umieszczania ich z różnych względów, przede wszystkim synkretycznego widzenia przejawów kultury, w różnych miejscach swoich tomów. Ilość i charakter zgromadzonego materiału warunkowały oczywiście zasób i profil zebranych tekstów, czasami bogactwo pieśni czy opowieści skłaniało do wypełnienia nimi całych lub prawie całych tomów przynależnych do danej monografii1. Uwzględniał przy tym zróżnicowanie etniczne, włączając do monografii regionów południowo– wschodnich pieśni i opowieści ukraińskie (w Pokuciu, Chełmskiem i Przemyskiem). W obrębie zaś poszczególnych rodzajów i gatunków stosował specjalną dla nich klasyfikację, w której kryteria funkcji, treści i formy różnie się przeplatały, dopełniały lub krzyżowały. Należy przyjrzeć się tym gatunkom kolejno, zaczynając od pieśni, najliczniej i najróżnorodniej reprezentowanych w dorobku folklorystycznym Kolberga. Pieśni Systematyka pieśni, jako utworów towarzyszących wszystkim niemal codziennym i uroczystym, radosnym i tragicznym, doraźnym i trwającym w zbiorowej pamięci, zwykłym i niezwykłym sytuacjom i przejawom życia wsi, stanowiła szczególne wyzwanie dla badacza. Z problemami klasyfikacji poezji ludowej borykali się już poprzednicy Kolberga, wydawcy pierwszych zbiorów, którzy też różnie sobie z nimi radzili. Do dziś jest to problem nierozwiązany zadowalająco i jednolicie. Choć przez lata pojawiały się i pojawiają bardziej lub mniej udane koncepcje w tym zakresie, żaden model systematyki nie został dotąd powszechnie wdrożony2. 1 Poza monografią gatunkową Pieśni ludu polskiego (ballady i tańce) tomy zawierające tylko pieśni z danego regionu to cz. IV i V W. Ks. Poznańskiego oraz cz. II Mazowsza (DWOK T. 12, 13 i 25), a z przewagą bajek i opowieści – Krakowskie cz. IV, W. Ks. Poznańskie cz. VI, Pokucie cz. IV (DWOK T. 8, 14 i 32). 2 O problemach systematyzowania pieśni pisali m.in. J. Krzyżanowski Pieśń ludowa świecka, w: tegoż Szkice folklorystyczne, T. 2, Warszawa 1980, s. 7–28; J. Bartmiński Klasyfikacje gatunkowe a systematyka tekstów folkloru, w: Literatura popularna–folklor–język, red. W. Nawrocki, M. Waliński, T. 2, Katowice 1981, s. 7–25; J. Adamowski, J. Bartmiński Z problemów systematyki polskiej pieśni ludowej, w: Z problemów badania kultury ludowej, red. T. Kłak, Katowice 1988, s. 49–75; J. Adamowski Wiedza potoczna informatorów jako podstawa 268 �Wacław z Oleska, autor Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego, zbioru wzorcowego dla całego pokolenia przyszłych badaczy i wydawców, wyrażał swoje rozterki na ten temat w przedmowie: Mnóstwo zebranego materiału wymagało ścisłego uporządkowania, lecz jakichże trzymać się zasad w piśmiennym podziale polskich pieśni, które nigdy napisane nie były?1 Zapoznał się wprawdzie z zasadami klasyfikacji pieśni słowiańskich, ale te rozwiązania uznał za nieodpowiednie dla swojego materiału. Ostatecznie jednak wybrał wersję Vuka Karadżicia i podzielił pieśni na żeńskie i męskie. Do grupy pierwszej zaliczył m.in. pieśni śpiewane w czasie obrzędów i zabaw, pieśni miłosne, rolnicze, pasterskie, myśliwskie, flisackie, górnicze, wojackie, do drugiej – pieśni historyczne i dotyczące pojedynczych osób. Grupował też pieśni według obszaru zamieszkania informatorów, nie przyjmując kryterium etnicznego ze względu na wymieszanie ludności polskiej i ruskiej w obrębie Galicji. Inną zasadę przyjął Żegota Pauli w Pieśniach ludu polskiego w Galicji, ustalając podział hierarchiczny. Wydzielił pięć grup: 1. Pieśni obrzędowe (tu także związane ze zwyczajami dorocznymi i z grami i zabawami); 2. dumy historyczne i religijne (legendy), ballady oraz „ułomki i inne miłosnej treści”; 3. pieśni różnych stanów i przy różnych zatrudnieniach; 4. „burleszki i pieśni szydebne”; 5. pieśni do tańca. Podział ten, choć był bardziej przejrzysty, mieszał kilka zasad. Uwzględniał jednak sytuację wykonawczą i potrzebę zestawiania wariantów. W ocenie Jerzego Bartmińskiego: Oba przedstawione kryteria […] stały się bardzo istotne w późniejszych próbach systematyzacji folkloru. Całość zatem dorobku Ż. Paulego w zakresie klasyfikacji systematyki tekstów folkloru, w: Genologia literatury ludowej. Studia folklorystyczne, red. A. Mianecki i V. Wróblewska, Toruń 2002, s. 37–46; P. Grochowski Kolberg – „Nowy Kolberg” – cyberkolberg. Z problemów systematyki polskich pieśni ludowych, w: „Ja daję właśnie materiał…”. O dziele Oskara Kolberga…, s. 57–74. Zob. też A. Skrukwa Systematyka pieśni w „Dziełach wszystkich” Oskara Kolberga w świetle źródeł rękopiśmiennych, w: Tekst ustny. Struktura i pragmatyka, problemy systematyki, ustność w literaturze, red. M. Abramowicz, J. Bartmiński, Wrocław 1989, s. 155–165; taż Niektóre problemy systematyki pieśni w „Dziełach wszystkich” Oskara Kolberga, w: Fascynacje folklorystyczne. Księga poświęcona pamięci Heleny Kapełuś, red. M. Kapełuś, Warszawa 2002, s. 123–128; E. Miller, A. Skrukwa Oskar Kolberg 1814–1890, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918, pod red. J. Krzyżanowskiego i H. Kapełuś, Warszawa 1982, s. 25–103. 1 Wacław z Oleska [W. Zaleski] Pieśni polskie i ruskie…, s. XII. 269 �polskich pieśni ludowych należy ocenić dosyć wysoko. W tych poczynaniach można bowiem odnaleźć pierwociny naszej współczesnej genologii folklorystycznej1. Nawiązując z pewnością do koncepcji znanego sobie dobrze zbioru poprzednika, Kolberg rozwinął i udoskonalił w swoim dziele model systematyki pieśni, ustalając jej najpełniejszy kształt, praktycznie weryfikowany na ogromnym materiale i korygowany w zależności od zasobu źródłowego. I na długo wyznaczył przyszłym badaczom wzorzec porządkowania folkloru pieśniowego. Uznając za pierwszoplanowe kryterium regionalne – inaczej niż poprzednicy – respektował, jak wspomniano, zróżnicowanie etniczne i społeczne. Publikował w ramach odpowiednich rozdziałów monografii także pieśni ruskie, nie rozdzielając ich od polskich ze względu na język. Grupował natomiast w osobnych działach pieśni tzw. powszechne oraz pieśni szlacheckie i mieszczańskie. Podstawową zasadę podziału, na najwyższym poziomie systematyzowania (porządkowania) materiału, kolejną po pierwszorzędnej dla całego dzieła geograficznej, wyznaczało dla Kolberga kryterium synkretyczności pieśni, w oparciu o które wydzielał dwie odmienne grupy. Do pierwszej zaliczał utwory, które pozostawały w integralnym związku z sytuacją wykonawczą, muzyką i tańcem, do drugiej pieśni autonomiczne, powszechne, „zwyczajne”. Pieśni związane organicznie ze zwyczajami, obrzędami oraz grami i zabawami zamieszczane były w towarzyszącym im kontekście opisywanych zwyczajów dorocznych w cyklu kalendarzowym, od Bożego Narodzenia począwszy, oraz obrzędów rodzinnych w cyklu życia ludzkiego (chrzcin, wesel, pogrzebów), a także zabaw i gier, których dynamikę inspirowały. Ich miejsce w przebiegu ceremonii czy uroczystości wyznaczała sytuacja, moment, okoliczności wykonania określone w jednostkowej relacji o konkretnym obrzędzie czy zabawie. Układ w ramach rozdziałów dotyczących zwyczajów i zwłaszcza obrzędów oparty był znowu o lokalizację geograficzną poszczególnych typowych dla danej miejscowości czy okolicy uroczystości, kolejno według niej prezentowanych. W związku z tym np. warianty pieśni plonowych czy oczepinowych nie zostają zebrane w danej monografii razem, ale dokumentowane są w ramach poszczególnych relacji o dożynkach czy weselach, których opisy w liczbie kilku lub kilkunastu, a czasami i więcej, jak w Poznańskiem, pochodziły z różnych 1 Zob. J. Adamowski, J. Bartmiński Z problemów systematyki…, s. 54–55. 270 �miejscowości regionu. Odszukanie ich i zestawienie wymaga więc wertowania wszystkich publikowanych dokumentacji danego zwyczaju czy obrzędu. Częściowo rekompensuje to wiązanie wariantów odsyłaczami, nie jest to jednak praktyka stosowana konsekwentnie. Kontekst, w którym dane pieśni zostały wykonane, określają kwalifikatory o różnym stopniu szczegółowości: od dość ogólnego określenia części obrzędu (rozpleciny, oczepiny), poprzez wskazanie jego momentu („gdy mają wsiadać do kościoła”, „kiedy zasiadają do stołu”), do bardziej szczegółowych informacji, kto śpiewa, „do kogo” i kiedy („po obiedzie śpiewają swachy do młodego”, „gospodynie do młodej przy wyprowadzaniu do kościoła”). Bardzo często są to dokładne i rozbudowane wskazówki, co szczególnie widoczne jest w dokumentacji wesel, zdarza się jednak, że kontekst zasygnalizowany jest skąpo lub że grupa następujących po sobie pieśni nie zostaje opatrzona odpowiednim komentarzem. Kierując się kryterium synkretyczności, zamieszczał też Kolberg teksty przyśpiewek w rozdziale „Tańce”, przypisując je tam, zgodnie z sytuacją wykonawczą, do melodii tanecznych, z którymi były strukturalnie, ale niekoniecznie stabilnie, związane. Zasadę podziału wyznaczało wówczas najpierw metrum dwu- lub trójdzielne, potem charakter tańca, wreszcie do pewnego stopnia treść tekstu, często jednak trudna do zdefiniowania poprzez swoją doraźność, ulotność, spontaniczność. Przyśpiewki te były na ogół improwizowane w trakcie tańca i zabawy na potrzebę chwili, niekiedy układały się sytuacyjnie w aglutynaty luźniej lub ściślej zespolone np. pojedynczym, przypadkowym motywem, a ich segmenty mogły być dowolnie łączone lub rozdzielane. Słowa grały więc w tym układzie rolę drugorzędną. Główną wyznaczał rodzaj tańca, któremu towarzyszyły, czyli kontekst pozawerbalny, muzyczny i choreograficzny. Specyfikę tego gatunku tekstów folkloru badacz wyjaśniał, tak pisząc m.in. o przyśpiewkach krakowskich: Wówczas gdy rytmy krakowiaka w jednostajnych powtarzają się odstępach, a miara wiersza jest jednakową, śpiewak wszelkie nawijające mu się słowa, czyli wyrazy swej śpiewki, o ile tylko do owego rytmu przystają, bez skrupułu pod bieżącą podkłada melodię. Stąd to bywa, że słowa wielkiej krakowiaków (jak i obertasów) liczby, na jednę i tęż samą śpiewane być mogą nutę i odwrotnie, jeden i ten sam dwuwiersz w rozmaite przyoblec się może tony. Przytoczone więc w zbiorze niniejszym słowa, pod melodię podłożone, z małym 271 �tylko wyjątkiem (tyczącym się osobliwie pierwszych krakowiaków) uważać należy za przypadkowo przez śpiewaka do nuconej przezeń przystosowane melodii1. Podobnie uzasadniał odmienność przyśpiewek od pieśni w odniesieniu do tekstów kołomyjek, tańców charakterystycznych dla południowo-wschodnich kresów Rzeczypospolitej: Nikomu bowiem z dawniejszych nawet zbieraczy rzeczy ludowych nie przyszło na myśl nazwać pieśniami kołomyjek, śpiewek krótkich, przyśpiewek, piosneczek okolicznościowych, wśród tańca najczęściej improwizowanych, równie jak krakowiaki urywkowych, nuconych już to w dwu- i czterowierszowych zwrotkach, już zbitych w kilko- lub kilkunastozwrotkowe aglomeraty […], a mogące równie dobrze w razie potrzeby lub przepomnienia być rozbitymi, czyli (wedle słów sz. recenzenta) „posiekanymi” w drobniejsze pojedyncze znów zwrotki, bo każda tworzy zwykle odrębną, w sobie zamkniętą całość, a która to własność śpiewkę taką odróżnia stanowczo od pieśni, gdzie ze względu na treść tej ostatniej wyrzucać zwrotek bez szkody dla utworu nie można […]2. W praktyce, przygotowując takie „śpiewki” do druku, sam zestawiał je w różne „aglomeraty”, jak je nazywał, łącząc dość swobodnie poszczególne teksty pod jedną melodią i oddzielając je kreskami. Rękopisy dokumentują podobne redakcyjne zabiegi badacza w trakcie opracowywania materiału, tj. zmiany miejsca i wędrówki pojedynczych przyśpiewek między melodiami. Kryterium wyodrębniania takich tekstów w tomach Kolberga miało więc charakter funkcjonalno-gatunkowy. W „Tańcach” nie wydzielał też Kolberg ludowych i nieludowych, zakładając, że skoro „zarówno szlachta, jak i mieszczanie i chłopi […] śpiewać krakowiaki lubią”, wystarczy dla rozróżnienia jednych od drugich styl widoczny „czy to w układzie tekstu, czy w pochodzie melodii”3. Pieśni autonomiczne, śpiewane powszechnie, dzielił Kolberg najpierw na ludowe i nieludowe, biorąc przy tym pod uwagę także charakter melodii. Pierwsze zamieszczał odpowiednio w działach: „Pieśni i dumy” lub tylko „Pieśni”, drugie w rozdziałach „Dwory. Miasta” lub „Szlacheckie. 1 O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 379. O. Kolberg Krótka replika jako odpowiedź na recenzję III tomu „Pokucia”, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 412. 3 O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 380. 2 272 �Mieszczańskie”. Jak już powiedziano, podział ten nie zawsze mógł być jednoznaczny, przede wszystkim ze względu na nieostre, płynne granice między tymi sferami twórczości i często odmienne procesy adaptacyjne w różnych regionach i w różnym czasie. Kolberg był świadomy, że to co ludowe w jednym miejscu, może takie jeszcze być lub już nie być w innym i odwrotnie1. Samo kryterium nie było też dokładnie określone; nie zostało jasno sprecyzowane, czy o ludowości lub nieludowości decydowała geneza utworu, a więc środowisko, w którym powstał, czy środowisko wykonawcy. W ramach pieśni szlacheckich i miejskich w zależności od zasobu posiadanego materiału wyróżniał Kolberg podrzędne grupy tematyczne, np. „Szkoła”, „Świat”, „Cnota”, „Dom. Gość”, „Miłość”, „Naród. Stan” itd. Pieśni powszechne, ludowe, zebrane w przeznaczonych dla nich rozdziałach podlegały dalszemu rozczłonkowaniu, przeważnie według tematu (miłość, wojna, karczma, „stany, rody”), choć także środowiska zawodowego (myśliwskie, rzemieślnicze), wykonawcy (dziadowskie, pasterskie) lub odbiorcy (kołysanki). W obrębie działów najpojemniejszych, głównie pieśni miłosnych, wprowadzał jeszcze kilka podrzędnych grup tematycznych (np. „zaloty”, „stałość, życzliwość”, „żale, skargi”, „strata wianka”, „smutek, rozstanie”, „małżeństwo”), modyfikując te podgrupy zależnie od posiadanych pieśni, a czasami dalej je rozczłonkowując (np. w małżeństwie: „kłótnia, zgoda”, „żal i skarga”, „stary mąż”, „macocha”). Dla pieśni zawodowych, pasterskich, wojskowych i religijnych nie wprowadzał już dalszego podziału. Kryterium treściowo–strukturalne, w sumie gatunkowe, przyjął Kolberg jedynie dla „dum”, tj. ballad, o czym dalej. Wybór tych kryteriów w obrębie ludowych pieśni autonomicznych pozostawał więc w gestii badacza folkloru, w przeciwieństwie do tekstów nieautonomicznych, lokowanych w ramach zwyczajów i obrzędów zgodnie z decyzją i wiedzą wykonawcy czy informatora. Był więc obciążony znacznie większym subiektywizmem i niestabilnością decyzji, zwłaszcza wobec wariantywności form i treści ciągle przeobrażających się pieśni. 1 Zob. O. Kolberg Odpowiedź na recenzję H. Biegeleisena…(DWOK T. 63), s. 403. Odpierając zarzut recenzenta w kwestii pomieszania utworów ludowych z nieludowymi, pisał tam m.in.: „Pieśń w serii XVII, nr 9 (złodziejska), jeśli jest ludową na Mazowszu, w Wielkopolsce, a po części i w Krakowskiem, to nie jest już nią w Lubelskiem […]; tu okazuje się sporadycznie jedynie po niektórych miastach lub w ich pobliżu, a dowodzi tego i zamaszysto, a miastowo prowadzona nuta, jak i obertas do jej wariantu […]”. 273 �W obrębie tak ułożonego materiału na ostatnim, najniższym etapie podziału zestawiał Kolberg warianty, układając je od najpełniejszych do mniej rozwiniętych oraz od najbliższych sobie do dalszych. Podział taki, scharakteryzowany przez badaczy jako hierarchiczny i kilkustopniowy, uwarunkowany stopniem uwikłania w sytuację wykonawczą1, nie mógł być dostatecznie przejrzysty i konsekwentny, gdyż nakładały się na siebie i krzyżowały, choć nie zawsze wykluczały, różne kryteria, takie jak temat i funkcja pieśni, środowisko wykonawcy, adresat przekazu. Na ogół Kolberg nie podawał dla tych pieśni wskazówek o okolicznościach wykonania. Niektóre informacje tego typu, niekiedy bardzo cenne, odnaleziono w trakcie prac edytorskich w rękopisach, czasami zamieszczał je Kolberg w tomach drukowanych; takie sytuacje należą jednak do rzadkości. Systemowe niejako oderwanie pieśni powszechnych od konkretnej sytuacji wykonawczej powodowało niejasność, czy mamy do czynienia z kwalifikacją ze względu na wykonawcę, na temat czy na genezę utworu. Jeśli Kolberg nie podał informacji, kto był wykonawcą, nie było pewności, czy np. pieśń określona jako dziadowska to pieśń wykonana przez dziada czy pieśń o dziadach, czy wreszcie pieśń wywodząca się genetycznie ze środowiska dziadów 2. Podobne wątpliwości (kto śpiewał czy o czym śpiewał np. ktoś spoza środowiska?) nasuwały pieśni rzemieślnicze, żołnierskie (w dziale „Wojna. Wojsko”) czy myśliwskie. Ponadto ważną rolę w klasyfikacji pełniły też cechy muzyczne, charakter melodii (np. ludowej lub dworskiej) i czasami to one decydowały o przydzieleniu danej pieśni do określonego działu lub przesunięciu „w pobliże” utworu o pokrewnym wątku melodycznym. Stąd praktyczne rozwiązanie wszystkich problemów systematyki pieśni okazało się niemożliwe. Kolberg był świadomy tych trudności. Sam zwracał np. uwagę, że pieśni o sierocie, które opublikował w części II Pokucia w dziale „Sierota. Czużyna (Obczyzna)”, w innych monografiach zamieszczane przez niego w dziale „Małżeństwo. Rodzina”, to po części pieśni dziadowskie 3, wykonywane przez dziadów. 1 Zob. J. Adamowski, J. Bartmiński Z problemów systematyki polskiej pieśni ludowej…, s. 55–56. 2 Na te specyficzne problemy pieśni dziadowskich zwrócił uwagę badacz tego gatunku, P. Grochowski, m.in. w pracy Kolberg – Nowy Kolberg – cyberkolberg…, s. 61–62. Zob. też tegoż monografia pt. Dziady. Rzecz o wędrownych żebrakach i ich pieśniach, Toruń 2009. 3 Zob. brulion listu Kolberga do C. Neymana z 9 VI 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 163. 274 �Zdawał sobie sprawę, że nie da się stosować tego podziału zbyt rygorystycznie, nie tylko z powodu zachodzących na siebie kryteriów przydziału, ale także dlatego, że niektóre pieśni miewają zmienną funkcję w różnych regionach i w różnych sytuacjach, że procesy przenikania gatunków, wędrówek wątków, narastania nowych, a zanikania dawnych wariantów czynią ustabilizowanie pieśni w sztywnym gorsecie rygorów systematyki niewykonalnym. Np. wśród tradycyjnych, często starych pieśni obrzędowych, takich jak pożegnanie z rodzicami, rodzeństwem i domem czy pieśń o chmielu robiącym z panien niewiasty, wykonywano utwory z repertuaru pozaobrzędowego, dowolnie wplatane w tok wesela, śpiewane pod wpływem nastroju uroczystości czy fantazji śpiewaka, improwizowane w czasie zabawy czy tańca, a więc w różnych okolicach i w różnych weselach różne. Analiza materiału pozwala na wskazanie szeregu niekonsekwencji, które jednak w dużej mierze okazywały się nieuniknione. Np. niekiedy ballady, nazywane przez Kolberga dumami, dla których tworzył na ogół osobne rozdziały w ramach pieśni powszechnych, odnajdujemy w weselu, wśród pieśni dziadowskich, a nawet przy obchodzie Sobótki czy uroczystości Wielkiego Czwartku 1, częściej wśród pieśni miłosnych, mieszczących się w rozdziale pod tytułem ogólnym „Pieśni i dumy” 2, przyśpiewki taneczne spotykamy także wśród pieśni powszechnych, np. w rozdziale „Zabawa. Pijatyka. Karczma”, a sporadycznie i w opisie ludu, pieśni religijne czy historyczne wśród dziadowskich i odwrotnie. Sytuacje takie ukazują skutki przemieszania wyznaczników funkcji, tematu i wykonawcy oraz równoległość różnych cech jednej pieśni. Brak jednak informacji Kolberga przesądzających o wyborze kryterium decydującego ostatecznie o przydziale poszczególnych utworów. Zdarza się także, że warianty 1 Zob. np. ballady o burmistrzance i dzieciobójczyni (wątki nr 33 i 113 według Katalogu polskiej ballady ludowej E. Jaworskiej) w DWOK odpowiednio: T. 11, nr 42, T. 26, nr 92 i 311, T. 27, nr 50 (weselne), T. 26, nr 35 (sobótkowa, „przy rozniecaniu ogni”) – wątek nr 33 oraz T. 4, nr 220 („duma kościelna” wśród miłosnych), T. 6, nr 447, T. 12, nr 611 i 612, T. 17, nr 17, T. 26, nr 562, T. 21, nr 179 (dziadowskie, nabożne, legendy), T. 19, nr 658 (w Wielki Czwartek) – wątek nr 113. Pieśni o dzieciobójczyni porwanej do piekła (nr wątku 113) Kolberg jednak nie uważał za dumę; nie uwzględnił jej też w Pieśniach ludu polskiego. W weselach i wśród osobno publikowanych pieśni weselnych odnaleźć można także inne ballady, zob. np. T. 16, nr 324 („Podolanka”, nr wątku 9) czy T. 6, nr 208 („Uwodziciel”, nr wątku 18). 2 Np. ballady humorystyczne:: „U młynarza Marcina jest tam piękna dziewczyna” (wątek nr 117) i „Chciało się pani piwa pić” (wątek nr 120), których nie zaliczał do „dum”, publikował przeważnie w dziale pieśni miłosnych pt. „Igraszka. Swawola”. 275 �tej samej pieśni, przeważnie w jednej monografii regionalnej koło siebie zestawiane, gdzie indziej zostają rozdzielone i zamieszczone w różnych miejscach, gdyż np. jeden z wariantów powędrował do wesela, w czasie którego został wykonany, przy czym śpiewak wykazał się dodatkową inwencją i przy pomocy modyfikacji tekstu przystosował np. popularną balladę do sytuacji weselnej1. Wspomniana „nieuniknioność” takich sytuacji, w których kilka cech utworu jako kryteriów podziału występuje równocześnie, polegałaby więc np. na oddaniu pierwszeństwa kategorii funkcji owej ballady (w tym jednostkowym weselu), a nie charakterowi treściowo-strukturalnemu pieśni. Trudności klasyfikacyjne widoczne są również w oddzielaniu pieśni nieludowych od ludowych; w niektórych monografiach, np. w Krakowskiem, wśród pieśni powszechnych znalazły się utwory popularne z repertuaru miejskiego czy dworskiego, a także pochodzenia literackiego, zaś wśród przyśpiewek w „Tańcach” teksty zgoła „nieucinkowe”, fragmenty pieśni miłosnych czy wojskowych. Jest jednak prawdopodobne, że funkcja notowanych pieśni czy ich pierwotna przynależność środowiskowa często w chwili ich pozyskania były już zatarte, oderwane od pierwotnego przypisania. Kłopoty sprawiały też pieśni o treści mieszanej i pieśni składankowe (aglutynacyjne), których segmenty treściowe oddzielał Kolberg na ogół kreską. Potwierdzając, że główną zasadą porządkowania jest „treść pieśni, a nie forma, bo mi chodzi głównie o ułatwienie badaczom studiów nad mitologią i w ogóle przeszłością ludu”, przyznawał jednocześnie: […] są trudności, na rozwiązanie których większą powinienem był zwrócić baczność, jak np. pieśni o treści mieszanej, które zatem do różnych kwalifikowałyby się działów, a podciągnąć je trzeba pod jeden tylko dział, nie zawsze trafnie przez autora wybrany2. Ryzykowny okazywał się również niekiedy wewnętrzny układ tematyczny pieśni, wydzielanych w podrzędnych grupach, zwłaszcza w rozdziale 1 Zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), s. 234–235, nr 81. Śpiewak dodał w tej pieśni ostatni dwuwiersz: „Oj, rozpłyń się, zdrojna wodo, na stronę,/ pojmę sobie burmistrzankę za żonę” (w weselu I, „od Rawicza, Pakosław, Golejewko, pow. krobski, 1875 r.”). 2 Brulion listu do C. Neymana z 9 VI 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 163. Na trudność kwalifikacji pieśni z tekstami mieszanymi zwracał też Kolberg uwagę w recenzji zbioru pieśni litewskich G.H.F. Nesselmanna, zob. w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 310. 276 �„Miłość”, gdy o przydziale niektórych utworów np. do „Zalotów” czy „Igraszki, swawoli” rozstrzygać trzeba było na podstawie skąpej czy niejednoznacznej treści, bez znajomości sytuacji wykonawczej, osoby i intencji śpiewaka. Ogarniając cały system porządkowania pieśni, spotkać można w tomach Ludu i Obrazów sporo wątpliwości i niekonsekwencji w zakresie klasyfikacji materiału pieśniowego, i to nie tylko przy porównaniu jej w różnych monografiach, ale i w obrębie jednej. Z dzisiejszego punktu widzenia mieszanie kategorii treściowych, strukturalnych i funkcjonalnych w Kolbergowskiej systematyce pieśni sprawia, że jeszcze wyraźniej rysuje się jako problem metodologiczny brak informacji o sytuacji wykonawczej pieśni autonomicznych, gdyż to właśnie ona mogłaby rozstrzygnąć ostatecznie o przynależności takich pieśni do określonej grupy. Kłopoty te, zarówno dotyczące samego badacza, jak i późniejszych użytkowników prac Kolberga, stają się zrozumiałe przy całościowym spojrzeniu na jego dzieło, w którym pieśni postrzegane były wprawdzie centralnie, ale stanowiły jednak element składowy dokumentowanej kultury, rozumianej jako integralna całość dopełniających się nawzajem i od siebie zależnych przejawów sfery duchowej, społecznej i materialnej życia wsi. Zasadniczym celem Kolberga było osadzenie twórczości pieśniowej ludu i ukazanie jej funkcjonowania w szerokim kontekście kulturowym. A krzyżujące się kryteria systematyki oraz dynamika i zmienność samej materii, synkretyczny charakter życia pieśni lub odrywanie się jej od typowych okoliczności wykonania nieustannie obraz komplikowały, czego doświadczali także późniejsi badacze poezji ludowej. Współcześni folkloryści podważyli zasadność i celowość hierarchicznej klasyfikacji pieśni, w której pewne kryteria są podrzędne w stosunku do innych, wykazując ułomność takiego podejścia wobec mechanizmów funkcjonowania folkloru ustnego. Obecnie dominuje przekonanie o potrzebie uwzględnienia w systematyce gatunkowej pieśni kilku cech równocześnie jako wyróżnika gatunku i systematyzowania: […] z dwu typów porządkowania i grupowania tekstów, hierarchicznego i współrzędnego, pierwszy nie może zostać wykorzystany jako język wyszukiwawczy i podstawa dla katalogu tekstów. Złożoności zjawisk empirycznych może podołać tylko znacznie bardziej elastyczna metoda współrzędnego traktowania kryteriów porządkujących materiał […] – 277 �– pisał J. Bartmiński w 1981 roku. Wśród tych cech wyróżniających obok tematu autor wymieniał m.in. takie jak „intencja nadawcza, uwikłanie tekstu w sytuację i działanie wykonawcy, typ podmiotu mówiącego, adresat itd.”1 Pieśni niewydane przez Kolberga, a zachowane w jego archiwum i publikowane obecnie po raz pierwszy w ramach nowych monografii bądź suplementów do serii XIX-wiecznych, od początku edycji Dzieł wszystkich miały podlegać zasadom systematyki wypracowanej przez Kolberga i kontynuować jego metody porządkowania. Celem było oczywiście zachowanie ciągłości wydawnictwa, a więc dotyczyło to również podziału całej treści na rozdziały, stosowanej terminologii, tytulatury itd. Problem zasadniczy stanowił jednak fakt, że setki niedrukowanych pieśni w archiwum Kolberga nie zostały poddane systematyce, nad którą autor pracował dopiero jako wydawca, w trakcie opracowania materiału do druku. Nadawany przez badacza układ rękopisów w tekach, nad którym on sam panował, został przez lata zaburzony, manuskrypty uległy znacznemu przemieszaniu, po części zagubieniu i dewastacji, oddzieleniu od macierzystych całości. Rozerwane zostały związki genetyczne rękopisów (np. melodii i tekstu czy zespołu zapisów z określoną dla nich jednorazowo lokalizacją geograficzną), a układ pierwotny i przynależność źródłowa części materiału uległy zatarciu. Setki luźnych kart w 76 tekach archiwum mieszczą dziś materiał w dużej mierze pozbawiony not kwalifikujących teksty folkloru gatunkowo czy funkcjonalnie, a nawet regionalnie. Sporadycznie pojawiają się wprawdzie w manuskryptach – częściej w czystopisach niż w zapisach prymarnych i częściej przy pieśniach obrzędowych i nieludowych – noty o różnym stopniu szczegółowości, np.: „pieśń wołyńska”, „weselna”, „na zaręczyny”, „przy wsadzaniu korowaja do pieca”, „od mieszczan włodawskich”, „na Zielone Świątki, przed obchodem pól”, „kolęda przy szopce”, „przy kołowrotku, żale p[anny] Firlejówny”, „naród”, „ojczyzna”, „na murarzy i innych rzemieślników” itd. Rzadziej odnajdujemy takie wskazówki przy pieśniach ludowych powszechnych, wówczas na ogół dotyczą sytuacji wykonawczej, tematu, wykonawcy lub odbiorcy, np. „po żniwach”, „flisacka, na Bugu”, „na drobną szlachtę” „czumak”, „przy pasieniu”, owczarska”, „śpiewana przy tańcu podczas werbunku”, „piosnka nianiek” „śpiew więźnia” itd. Noty takie, choć nie rozwiązują problemu generalnie, pozwalają przynajmniej w podstawowym 1 J. Bartmiński Klasyfikacje gatunkowe a systematyka tekstów folkloru…, s. 24. 278 �zakresie zakwalifikować niektóre pieśni; najczęściej jednak takich danych brak. Osadzenie w kontekście sytuacyjnym posiadają natomiast przeważnie pieśni przynależne do opisywanych przez Kolberga zwyczajów, obrzędów i zabaw, czyli te, których miejsce i funkcję określił sam wykonawca. Jest to widoczne szczególnie w czystopisach przeznaczonych do druku, w których Kolberg porządkował materiał zgodnie z przebiegiem obrzędu. W rękopisach prymarnych tok uroczystości bywał zakłócony, badacz rejestrował bowiem niejednokrotnie nieuporządkowane sekwencje śpiewów i relacji informatorów. Dla większości materiału brak jednak w rękopisach systematycznie podawanych wskazówek o sytuacji wykonawczej, które mogłyby sugerować odpowiednią kwalifikację. Do tych dylematów wydawców Dzieł wszystkich dołączyły się wspomniane wyżej kłopoty, jakie z klarownością systematyki pieśni miał sam Kolberg. W wyniku niezbędnych analiz źródeł rękopiśmiennych i materiału drukowanego przez niego samego, korespondencji, nielicznych uwag we wstępach do monografii itp. udało się jednak po części zrekonstruować szereg brakujących wyznaczników klasyfikacyjnych, połączyć rozproszone wersje w manuskryptach dla odtworzenia ich proweniencji, określić praktyczne rozwiązania Kolberga w zakresie systematyki i jej kryteriów, a dla pozostałych pieśni przyjąć sugestie hipotetyczne, zaś materiał nierozpoznany pod tym względem opatrzyć odpowiednim komentarzem1. Przy wszystkich zastrzeżeniach dotyczących praktyk Kolberga w zakresie systematyki pieśni uznać należy, że nowatorstwo koncepcji oparte na postrzeganiu folkloru w ścisłym związku z całokształtem kultury wyznaczyło na długo wzorzec dla przyszłych badaczy i nadal stanowi paradygmat wyjściowy dla dalszych prac na tym polu, co podnoszą publikacje nie tylko dawniejsze, ale również najnowszych badaczy2. 1 Problematykę tę przedstawiano w szeregu wymienianych już opracowań, a także we wstępach edytorskich do nowych monografii regionalnych i tomów suplementowych (DWOK T. 39–57 i 70–84). 2 Ponad pół wieku temu J. Krzyżanowski pisał, że przy wszystkich obwarowaniach wynikłych z etapu badań i możliwości Kolberga „[…] to wielotomowe wydawnictwo jest do dzisiaj i pozostanie na zawsze podstawowym i niezastąpionym źródłem wiedzy o naszej pieśni ludowej. Chodzi po prostu o to, że ogromny odsetek zapisów Kolberga stanowią unikaty, pieśni, które wygasły, tak że poza obrębem Ludu są one nieznane” ( Pieśń ludowa świecka, w: Słownik folkloru polskiego, Warszawa 1965, s. 307). Zaś w roku 2015 P. Grochowski, omawiając „pęknięcie” metodologiczne w zakresie systematyki pieśni u Kolberga (pieśni ujęte „w kontekście wykonawczym i kulturowym” oraz klasyfikowane hierarchicznie), ocenił jednocześnie wysoko 279 �W konkluzji podkreślić trzeba, że podstawą systematyki pieśni stał się dla Kolberga tekst wierszowany, wyjątkowo tylko w tańcach melodia, choć muzyka zawsze pozostawała w centrum zainteresowań autora Ludu. To jednak przede wszystkim słowo śpiewane pozwalało wyznaczyć kategorie funkcji, tematu i struktury pieśni. W ścisłym związku z systematyką tekstów folkloru pozostaje terminologia gatunkowa, która jednak w dosłownym tego określenia znaczeniu przeważnie nie operuje pojęciami genologicznymi. Jednym z nielicznych gatunków sensu stricto, który w zakresie folkloru pieśniowego Kolberg najwcześniej wyodrębnił genologicznie i analizował, była – jak wiadomo – ballada ludowa, którą określał terminem „duma”. Poświęcił jej najwięcej miejsca i badawczej uwagi w omawianym wcześniej tomie Pieśni ludu polskiego z 1857 roku, swojej jedynej monografii gatunkowej, przemianowanej później na pierwszy tom Ludu. W następnych tomach Ludu i Obrazów etnograficznych publikował ballady w specjalnych rozdziałach, w ramach pieśni powszechnych, gdzie były wybrane na podstawie kryterium geograficznego. Sytuował je jednak w stosunku do pieśni bądź równorzędnie, bądź podrzędnie („Pieśni i dumy”, „Pieśni” oraz „Dumy”, „Pieśni”, a w nich np. „Miłość”, „Dumy”). Jak powiedziano wcześniej, Kolberg nie używał terminu „ballada”, który dla tego gatunku ludowej poezji polskiej upowszechnił się w Polsce dopiero pod koniec XIX wieku1. Choć nie definiował w zasadzie samego gatunku (poza kilkoma zdaniami w niedrukowanej wersji rękopiśmiennej, przytoczonymi wyżej), zbierane przez niego dumy–ballady pozwalają stwierdzić, że trafnie odczytywał specyfikę genologiczną tego rodzaju pieśni jako traktujących o tragicznych (na osi wina–kara) lub niezwykłych wydarzeniach, posiadających postać fabularną, z wplecionymi w nią dialogami bohaterów. W monografiach regionów etnicznie polskich nie stosował specyfikacji „dumy historyczne” ani też „pieśni historyczne”, jak to czynili jego poprzednicy, wiążący dumy z wydarzeniami czy postaciami historycznymi. Pieśni nawiązujące do dawnych dziejów odnaleźć można wprawdzie w Ludzie w innych działach, np. wśród pieśni dziadowskich (o zdobyciu Kamieńca Podolskiego przez Turków, obronie Wiednia przez wojska polskie pod wodzą króla Jana III Sobieskiego w Krakowskiem), „podjętą przez Kolberga nowatorską koncepcję porządkowania materiałów folklorystycznych” (P. Grochowski Kolberg – Nowy Kolberg – cyberkolberg…, s. 64). 1 Zagadnienie to omawia A. Skrukwa w pracy Duma–ballada. Z problemów terminologii gatunkowej w „Dziełach wszystkich” Oskara Kolberga, „Wieś Radomska”, R 9: 2011, s. 221–231. 280 �są one jednak u Kolberga stosunkowo rzadkie, co jest odbiciem takiego stanu w folklorze polskim w ogóle. Pieśń ludowa nie rejestrowała rzeczywistości historycznej bezpośrednio, ale znalazły w niej swoje odbicie ważne wydarzenia dziejowe, zwłaszcza wojny, katastrofy, wielkie zwycięstwa, np. inwazja szwedzka, odsiecz wiedeńska, powstanie styczniowe. Jak pisał Bystroń: „Historia Polski była w znacznej mierze historią szlachecką, która też swój oddźwięk w literaturze szlacheckiej znalazła”1. Pieśni o wojnach moskiewskich, szwedzkich, tureckich czy o niewoli tatarskiej, sięgające XVII wieku, w XIX-wiecznych zbiorach nieliczne, wydawane były najczęściej jako pieśni dziadowskie, co wskazuje na środowisko nosicieli tych tradycji, wędrownych śpiewaków, których repertuar przejęła pieśń ludowa. Poczucie historyczności tych dawnych pieśni okazało się w folklorze nietrwałe, przechowywała je natomiast pieśń popularna, często wywodząca się z utworów naszych poetów i kompozytorów. Inaczej postąpił jednak badacz w Pokuciu, jedynej monografii ziem ukraińskich, jaką sam zdążył wydać. Tam wydzielił „Dumy historyczne” i „Dumy obyczajowe przygodne”. Spotkał się z zarzutem, że niewłaściwie używa tego terminu w odniesieniu do pieśni ukraińskich, gdyż ma on w folklorze ukraińskim zupełnie inne znaczenie niż ballada polska2. Są to utwory o nieregularnej budowie wersyfikacyjnej, recytowane przy towarzyszeniu kobzy, bandury lub liry, o tematyce związanej z historią Ukrainy. Zatem w myśl tej definicji większość pieśni, które znalazły się w Pokuciu, nie spełniała wymogów gatunkowych. Kolberg jednak argumentował, że dla jednolitego porządku w całym wydawnictwie próbował przystosować klasyfikację dotychczas praktykowaną do materiału ukraińskiego3. W rękopisach Kolbergowskich wydawanych współcześnie w zasadzie nowych wątków balladowych nie odnaleziono, zachowały się jednak zapisy takich wariantów, które uprzednio w konkretnych monografiach regionalnych Kolberga nie były wydrukowane wśród pieśni z objętego nimi obszaru; pomnażają więc zasób repertuaru lokalnego o nowe odmiany4. Ballady zebrane przez Kolberga odpowiadają w większości wyznacznikom 1 J. S. Bystroń Historia w pieśni ludu polskiego, Warszawa 1925, s. 12. Zob. C. Neymann Recenzja cz. I i II „Pokucia”, przedruk w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), aneks VII, s. 281–282. 3 Zob. A. Skrukwa Duma–ballada…, s. 226–227. 4 Por. tamże, s. 229. Nowe warianty zostały opublikowane w tomach suplementowych. 2 281 �gatunku sformułowanym współcześnie1. Choć nie wszystkie wątki uznane dziś za balladowe Kolberg uważał za ballady, a niektóre teksty tego rodzaju sytuował wśród pieśni weselnych lub powszechnych2, jego zbiór utworów tego gatunku pozostaje największym polskim zbiorem ballad, w większości trafnie rozpoznanych i reprezentowanych licznymi wariantami z całej Polski, co jako zbiór jednego autora jest zjawiskiem niespotykanym. Inne terminy określające różne rodzaje pieśni, choć spełniają funkcje nazw genologicznych, mają najczęściej charakter ponadgatunkowy. Są opisowe, omowne, odwołują się znowu do tematu (miłosne), środowiska społecznego (dziadowskie), zawodowego (rzemieślnicze, myśliwskie), okoliczności (kołyskowe) i oczywiście funkcji (weselne, żniwne). O ile kategoria tematu obciążona jest ryzykiem zbytniego subiektywizmu badacza lub uproszczenia (ruchome segmenty w pieśniach składankowych kojarzone np. motywicznie, lecz różnowątkowe), o tyle kategorie środowiska wykonawczego są niejasno określone. Jeśli Kolberg nie podał informacji o pochodzeniu lub zawodzie wykonawcy, nie wiadomo, jaki zakres ma np. pojęcie „pieśń dziadowska”; może bowiem chodzić o wykonawcę dziada lub – jak to definiuje wielu badaczy – o życie i działalność dziadów, „kondycję tego zawodu”3 czy wreszcie o satyrę na dziadów jako obiekt kpin (zob. np. w części II Krakowskiego rozdział „Pieśni dziadowskie i parodie na dziadów”). Problem ten w odniesieniu do pieśni dziadowskiej analizował P. Grochowski w przywołanej już monografii Dziady, a ponieważ analiza ta może stanowić przekonujący przykład kłopotów ze znaczeniem 1 Świadczą o tym cytowane wyżej prace J. Jagiełło Polska ballada ludowa (Wrocław 1975) oraz E. Jaworskiej Katalog polskiej ballady ludowej (Wrocław 1990). Na 41 wątków balladowych, dokumentowanych przez Kolberga w tomie Pieśni ludu polskiego (1857), 33 wątki uznawane są według badaczek za balladowe. 2 Np. nieuwzględnione w Pieśniach ludu ballady humorystyczne (teksty lub tylko ich incipity) o uwiedzeniu dziewczyny podstępem (nr wątku 117) oraz o zdradzonym mężu (wątek nr 120) odnaleźć można w monografiach wśród pieśni powszechnych, przeważnie w rozdziale „Igraszka, Swawola” lub „Małżeństwo” (zob. np. DWOK T. 4, nr 197–199, T. 12, nr 372–374, T. 16, nr 460, 461, T. 21, nr 79–83, T. 25, nr 208–209b oraz T. 12, nr 458–460, T. 18, nr 293, 294, T. 25, nr 241, T. 21, nr 112, 113), a balladę o złodziejach okradających karczmę (watek nr 121), także humorystyczną, choć jest w Pieśniach ludu z nr 38, w tomach regionalnych znajdujemy w rozdziale „Zabawa. Pijatyka. Karczma”, z notą „złodziejska” (zob. DWOK T. 4, nr 239, T. 12, nr 480, T. 27, nr 365). Wydaje się, że w tym ostatnim przypadku o przydziale zdecydowały okoliczności wykonania, podobnie jak w szeregu sytuacji, gdy popularne ballady wykonywane były w czasie wesela. 3 Zob. P. Grochowski Dziady…, s. 192–194. 282 �i zakresem pojęć określających opisowo różne rodzaje pieśni bez oznaczenia ich kontekstu wykonawczego, warto jej się pokrótce przyjrzeć. Autor poświęcił najpierw miejsce charakterystyce tego ciekawego i zróżnicowanego środowiska w ujęciu historycznym, opisowi sposobów funkcjonowania wędrownych dziadów i ich ról w społeczności oraz specyfiki „rzemiosła”, wreszcie fascynacji romantyków postacią dziada–lirnika, „strażnika pamięci” i „poety–wieszcza”. Przedstawiając następnie w szerokim ujęciu repertuar dziadowski od strony tematyki, obrazu świata, poetyki i funkcji wykonywanych pieśni, stwierdził, że uznanie określenia „pieśń dziadowska” za termin gatunkowy nie jest ścisłe i że nie wystarczy zawężenie definicyjne do „wierszowanej, śpiewanej nowiny dziadowskiej o tematyce historycznej, sensacyjno-kryminalnej, katastroficznej etc., z odpowiednią wykładnią moralną” 1. W zasobie pieśni wykonywanych przez dziadów mieszczą się bowiem pieśni klasyfikowane jako historyczne, sieroce, nabożne, ballady, co widoczne jest także – jak wspominano – u Kolberga, a repertuar tych śpiewaków, obliczony na przyciągniecie uwagi, wzbudzenie strachu i litości słuchaczy, bywał w praktyce dowolnie jeszcze rozszerzany. Na podstawie tych ustaleń opartych o wybrany materiał dokumentacyjny autor wykazuje, że stopień zróżnicowania repertuaru dziadowskiego, mimo pewnych cech wspólnych (wizja świata, funkcje, środki stylistyczno-kompozycyjne i „aktorskie”) wykonywanych pieśni, nie pozwala na uznanie utworów tego środowiska za „odrębny gatunek folkloru”2. Ze względu na „kulturowe uwikłanie” oraz „wyjątkowy kontekst nadawczo-odbiorczy” tekstów śpiewanych przez dziadów określenie „pieśni dziadowskie” Grochowski proponuje traktować pomocniczo, pozagatunkowo, dla określenia swoistego sposobu funkcjonowania tych utworów. Według autora należałby przyjąć dla tego repertuaru raczej kryterium gatunkowe (ballada) lub tematyczne (pieśni o świętych, o dziadach), z zaznaczeniem, że pieśń „była wykonana przez dziadów, czyli była pieśnią dziadowską”3. Przytoczone opinie, charakterystyczne dla antropologicznego stanowiska wobec tekstów folkloru, pozwalają na sformułowanie w stosunku do zbioru pieśni dziadowskich Kolberga wniosku, że rozumiał on szeroko ten repertuar i choć nie zawsze zaznaczał informacje o wykonawcy–dziadzie, na ogół 1 Tamże, s. 200. Tamże, s. 293. 3 Tamże, s. 296 2 283 �trafnie odczytał przynależność i typowość pewnych pieśni do i dla tego środowiska. Dowodem może być fakt, że na 58 zamieszczonych w aneksie pracy Grochowskiego tekstów typowych pieśni, „najczęściej wykonywanych przez dziadów”, 35 legitymizowanych jest wariantami cytowanymi za Kolbergiem. Charakterystyczne przy tym, że Kolbergowska reprezentacja występuje prawie w każdym z 10 rodzajów takich pieśni, które wyodrębnił autor, np. w dziale „Legendy hagiograficzne” na 12 tekstów 10 pochodzi z Kolberga, a wśród 7 „Legend maryjnych” 5 to teksty z Ludu1. Można uznać, że w sumie doświadczenie badacza w obcowaniu z folklorem i pamięć typowych sytuacji wykonawczych podyktowały Kolbergowi trafne przypisanie środowisku dziadowskiemu większości pieśni, także z punktu widzenia dzisiejszej folklorystyki. Mimo zastrzeżeń, że umieszczał takie pieśni w różnie tytułowanych działach (np. „Pieśni dziadowskie. Nabożne i legendy”; „Pieśni historyczne i religijne przez dziadów żebraczych śpiewane”; „Pieśni nabożne i legendy”; „Pieśni dziadowskie”), że nie podawał systematycznie informacji o wykonawcy, co rodziło wątpliwości, czy wszystkie „nabożne” należały do repertuaru dziadów, wreszcie, że dołączał do tej grupy pieśni satyryczne, obśmiewające, a więc raczej tworzone przez inne środowisko2 – udokumentował ten specyficzny i niezwykle ciekawy folklor pieśniowy w takiej skali, że stanowi on także współcześnie podstawowe źródło dla folklorystów. Dał także jego obraz z kilku stron, prezentując pieśni ukazujące patriotyzm wędrownych dziadów i ich przywiązanie do tradycji religijnej, związanej z historią narodu, skargi i żale związane z żebraczym losem i prześladowaniami przez władze zaborcze (zakaz działalności, swobodnego poruszania się po kraju, rozpowszechniania i drukowania 1 Dalej autor publikuje następujące teksty: „Legendy apokryficzne” (na 8 pozycji – 4 z Kolberga), „Pieśni o śmierci” (na 10 – 8 z Kolberga), „Pieśni o końcu świata’ (na 4 – 2 z Kolberga), „Pieśni o upadku obyczajów” (2 pozycje – brak Kolberga), „Pieśni nowiniarskie” (na 5 – 2 z Kolberga), „Ballady o dzieciobójczyni” (na 3 – 3 z Kolberga), „Pieśni o sierotach (3 pozycje – brak Kolberga), „Inne” (na 4 – 1 z Kolberga). 2 Zob. np. wierszowany tekst pt. „Parodia na dziadów”, przysłany Kolbergowi przez W. Siarkowskiego wraz z jego objaśnieniem, że upowszechniło go środowisko kościelne, w: O. Kolberg Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 256–262. W różnych tomach Ludu zamieszczał też Kolberg ciekawe uwagi o sposobach funkcjonowania dziadów, stosunku słuchaczy do nich, o zainteresowaniu ich pieśniami, ale i o kpinach, żartach i anegdotach na ich temat itd.; zob. np. O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), przypisy na s. 227–228, s. 233, W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), s. 312. Znacznie też częściej niż przy innych pieśniach spotykamy w druku lakoniczne informacje Kolberga o dziadach – wykonawcach. 284 �pieśni nowiniarskich w zaborze rosyjskim), a także parodie ilustrujące próżniactwo i oszukańcze praktyki „zawodowe” tego kręgu wykonawców. W mniejszym lub większym stopniu podobne niejasności terminologiczne da się zauważyć w odniesieniu do innych opisowych kategorii pieśniowego folkloru środowiskowo-zawodowego w dziele Kolberga. Brak dokumentacji dopełniającej zapisy źródłowe, czyli informacji o informatorze i od informatora, nie pozwala np. jednoznacznie rozstrzygnąć, czy mamy do czynienia z utworami chłopów czy rzemieślników, przedstawicieli wsi czy miast, miasteczek, przedmieść. Tematyka pieśni związana z postacią flisaka, młynarza, kowala, szewca czy krawca nie daje odpowiedzi na to pytanie, gdyż nie była obca także środowisku chłopskiemu, które chętnie do niej nawiązywało. Dotyczy to również pieśni satyrycznych, kpin z poszczególnych zawodów będących często odbiciem antagonizmów międzycechowych, utartych stereotypów, wzajemnych uprzedzeń nie tylko między rzemieślnikami w mieście, ale także między mieszkańcami wsi i miasta ośmieszającymi się nawzajem. Nie da się orzec proweniencji środowiskowej śpiewek typu: „Kowale – bretnale, a szewcy to dratwa, kuśnierze – szalbierze, a stelmachy – szlachta” czy: „Szewczyku kulawy, trzewiczek dziurawy, szewczyku nie lataj, trzewiczek załataj”, albo: „A komuż tak jak młynarzom, na słoneczko nie wyłażą, jeno leżą sobie w kłodzie, rozkazują robić wodzie”1. Pieśni w dziale „Rzemiosło” jest jednak w zapisach Kolberga stosunkowo niewiele, większość monografii nie posiada ich wcale, być może dlatego, że badacz postrzegał je jako własność przede wszystkim środowiska miejskiego. Pieśni związane z pracami rolnymi („Praca. Rola”), wypasem bydła („Pasterstwo”), myślistwem („Myślistwo”), wojną, losem żołnierza i poborem do wojska („Wojna. Wojsko”), zabawą i hulanką w karczmie („Zabawa. Karczma”) również wyraźniej wskazują na kryterium tematu i okoliczności niż na prawdopodobnego wykonawcę. Jeśli Kolberg go nie określił, możemy się go tylko domyślać, nie da się jednak wykluczyć sytuacji, że okazjonalnie pieśni takie wykonywane były również w środowisku szlacheckim czy miejskim, najchętniej np. w konwencji żartobliwej lub kpiarskiej, jak cytowane wyżej teksty. Ogromny materiał pieśniowy zgromadzony przez Kolberga zróżnicowany jest na wielu poziomach. Kategorie klasyfikacyjne przyjęte przez badacza 1 O. Kolberg Chełmskie. Suplement… (DWOK T. 82), nr 50; Radomskie. Suplement do tomów 20–21 (DWOK T. 77/I), nr 636; Mazury pruskie (DWOK T. 40), nr 621. 285 �dla pieśni w całym wydawnictwie, z modyfikacjami podyktowanymi ilością i rodzajem pozyskanych tekstów, sprawiają, że w ramach każdej monografii regionalnej znalazł się zespół pieśni ułożonych w zasadzie zgodnie z przyjętymi regułami systematyki. Monografie te obejmują cały obszar dawnej Rzeczypospolitej i dokumentują pieśni nie tylko w języku polskim, ale dla ziem Kresów Wschodnich, gdzie ludność była wymieszana, również w białoruskim, ukraińskim, a także litewskim. Folklor wierszowany pochodzi z różnych źródeł i ma różną postać językową, od zapisu gwarowego po przekaz literacki. Składają się na niego pieśni o najrozmaitszej treści, funkcjach i formie, wywodzące się z różnych środowisk wykonawczych, z różną metryką, proweniencją, zasięgiem występowania i rozpowszechnienia, miejscem w tradycji. Obok popularnych niekiedy w całej Europie lub u naszych sąsiadów ballad legitymowanych w tomach Kolberga wieloma wariantami z różnych okolic Polski, powszechnie śpiewanych liryków miłosnych czy setek krakowiaków od XVIII wieku zadomowionych szeroko w polskim repertuarze odnaleźć można w zbiorach badacza także szereg pieśni rzadkich, starych, a nawet zabytkowych czy unikatowych, które przetrwały na kartach Ludu i w rękopisach, dopiero w Dziełach wszystkich wydawanych jako dokument trwałości i żywotności tradycji lub odwrotnie – świadectwo, czasami jedyne, zapomnianej i utraconej ciągłości. I tak np. pieśń o szewczyku wywodząca się z XVI wieku, o incipicie „Jechał (Jedzie) chłop do młyna, zdechła mu kobyła” – według ustaleń J. Krzyżanowskiego –„nasz najstarszy taniec mieszczański”, zanotował Kolberg w pięciu wariantach (krakowskim, wielkopolskim, dwu mazowieckich i radomskim). Pieśń ta ocalała w rękopisie z 1676 roku, ale dla XIX wieku zachowała się dla niej jedynie dokumentacja Kolberga, co świadczy o żywotności wątku jeszcze w połowie tego stulecia. Dodatkowo potwierdza tę żywotność spowinowacona ze starym „tańcem mieszczańskim” inna drwiąca pieśń satyryczna na szewców, „Chodzą szewcy po ulicy” (dialog szewca i psa wspólnie obdzierających padlinę ze skóry), w jednym wariancie również zapisana przez Kolberga pod Mławą na Mazowszu i stanowiąca pewnie jakąś kontynuację dawnego „tańca mieszczańskiego1. 1 Warianty tej pieśni zob. O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), nr 422, W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), nr 606, Mazowsze cz. II (DWOK T. 25), nr 347, tamże, cz. III (DWOK T. 26), nr 453 oraz Radomskie cz. II (DWOK T. 21), nr 176; pieśń spokrewniona z powyższymi zob. Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), nr 429 (tam nietypowa i nieskładna inwokacja, właściwy tekst od zwrotki 2.). Zob. J. Krzyżanowski Nasz najdawniejszy „taniec 286 �Popularną pieśń myśliwską pochodzenia szlacheckiego „Siedzi sobie zając pod miedzą”, sięgającą połowy XVII wieku, zapisał Kolberg w licznych wariantach z różnych regionów Polski, w znacznej części pozyskując ją z własnych badań terenowych. Poświadczył w ten sposób, że znana w I połowie XIX wieku, przeszła w tym czasie do repertuaru ludowego i stopniowo się w nim upowszechniała, tak dalece, że włączana bywała niekiedy nawet w obrzęd weselny1. Inna stara pieśń żołnierska „Idzie żołnierz borem, lasem”, tzw. Pieśń o żołnierzu tułaczu, występująca w tomach Kolberga w kilkudziesięciu wariantach, już w pierwszej monografii regionalnej, tj. w Sandomierskiem, doczekała się cennego komentarza historycznego, w którym autor przywołał za „Pamiętnikiem Sandomierskim” z 1830 roku jej prawariant rękopiśmienny, odnaleziony w książce z 1584 roku oraz dwa warianty wcześniejsze od własnych, z 1830 roku. Upowszechnił w ten sposób materiał z mało znanego czasopisma, który do dzisiaj wykorzystują folkloryści zajmujący się dziejami pieśni2. Przykłady ciekawych tekstów wierszowanych, zebranych przez Kolberga w trakcie własnych badań i zapisanych z żywej tradycji ustnej, które przynoszą bezcenny materiał do dziejów naszej pieśni ludowej i popularnej, można by mnożyć. To samo dotyczy utworów wydobytych przez Kolberga z archiwaliów, przytaczanych ze starych druków, ulotnych broszur, kramarskich ulotek, efemerycznych periodyków, za badaczami „starożytności” i pracami innych folklorystów. Często wobec przetrzebienia, zniszczenia i zagubienia wielu z tych źródeł świadectwo Kolberga okazuje się jedynym i ratującym ten materiał od zapomnienia. Bez pieśniowego materiału źródłowego zebranego przez Kolberga nie może się więc obyć także współczesny folklorysta badający tę dziedzinę literatury ludowej. mieszczański”. Pieśń o szewczyku, w: tenże Paralele. Studia porównawcze z pogranicza literatury i folkloru, Warszawa 1977, s. 291–305. 1 Zob. m.in. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), nr 27 i 111 oraz suplement sandomierski (DWOK T. 71), nr 5, Krakowskie cz. II (DWOK T. 6,) nr 406 i 407 oraz suplement krakowski (DWOK T. 73/I), nr 666 i 667, Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), nr 175, 176 i 453. Por. też J. Krzyżanowski „Siedzi sobie zając pod miedzą”, w: Słownik folkloru polskiego…, s. 375–376. 2 Zob. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 256– 257. Zob. też S. Wasylewski Pieśń o żołnierzu tułaczu, „Lud” T. XVI: 1910, s. 247–258. Pieśń ta posłużyła J. Bartmińskiemu jako materiał do analizy porównawczej jej 50 wariantów (32 z Kolberga oraz 3 z „Pamiętnika Sandomierskiego”) i wzajemnych relacji „ruchomych” segmentów tematycznych. Analiza ta miała służyć wykazaniu otwartej struktury tekstu folklorystycznego w jego rozwojowej dynamice i stanowić argument przeciwko usztywniającej metodzie klasyfikacji hierarchicznej pieśni. Zob. J. Bartmiński Klasyfikacje gatunkowe a systematyka tekstów folkloru…., s. 17–25. 287 �Bajki. Podania Zgodnie z kompleksowym programem badań nad kulturą ludową ogłoszonym przez Kolberga w „Bibliotece Warszawskiej” w 1865 roku proza ludowa stała się stałym składnikiem poszczególnych monografii regionalnych. W pierwszej z nich, wydanej w tym samym roku, tj. w Sandomierskiem, znalazły się jedynie trzy bajki, zamieszczone w rozdziale poświęconym językowi i potraktowane tam jako przykłady „żywej mowy”. W przypisach na końcu tej książki opublikował Kolberg natomiast kilka legend i podań zaczerpniętych z literatury i podanych dla dopełnienia opisu topograficznego kraju, co stało się stałą praktyką w dalszych tomach. W kolejnych monografiach bajki zamieszczał już Kolberg w osobnych rozdziałach, traktując je tym samym jako odrębny i specyficzny rodzaj literatury ludowej i odchodząc od ich wyłącznie ilustratywnej funkcji. Tę przypisał natomiast – jak wspomniano wcześniej – podaniom i opowieściom wierzeniowym, lokując te pierwsze wśród informacji rozdziału „Kraj”, drugie przytaczając jako przykłady w opisie wierzeń. Ilość tekstów prozatorskich w poszczególnych monografiach kształtowała się różnie i na ogół była proporcjonalna do całokształtu materiałów pozyskanych z danego regionu, stopnia jego przebadania, warunków samodzielnych eksploracji terenowych i współpracy z miejscową ludnością. Najbogatsze zbiory bajek pozyskał Kolberg w Krakowskiem, w Wielkopolsce, na Kujawach oraz na Pokuciu i w Sanockiem, wcześniej na Mazowszu, przy czym materiału z dwu ostatnich regionów nie zdołał wydać1. Nieco mniejszy zasób tekstów bajkowych znalazł się w pozostałych publikowanych przez Kolberga monografiach regionalnych, a także w wydawanych z rękopisów po raz pierwszy w ramach Dzieł wszystkich. Pewną ilość opowieści ludowych zawierają też suplementy; w tym zespole najbogatszy jest zbiór krakowski, reprezentujący region, z którym badacz był związany przez niemal 20 lat swej działalności, prowadzonej tam w najbardziej sprzyjających warunkach. W następnej po Sandomierskiem monografii Kujaw, zawierającej ponad 40 opowiadań, podjął Kolberg próbę ich klasyfikacji, co stanowiło novum w praktyce dotychczasowego wydawania prozy ludowej, oraz poprzedził 1 Opublikował je Kolberg w osobnych rozdziałach w cz. I Kujaw, w cz. IV Krakowskiego, w cz. VI W. Ks. Poznańskiego, w cz. IV Pokucia, (DWOK T. 3, 8, 14, 32), bajki z Mazowsza i z Sanockiego wydano w cz. VII Mazowsza i w cz. III Sanockiego-Krośnieńskiego (DWOK T. 42 i 51). 288 �ten zbiór komentarzem dotyczącym bajkowego materiału1. Na tle poprzedników zarówno próba systematyki, jak i opis repertuaru wyróżniają się nowatorskim i znacznie szerszym spojrzeniem na tę dziedzinę literatury ludowej. Kolberg we wstępnym omówieniu zastrzega: Pozbierawszy cząstkę owych bajek (jak je tam [tj. na Kujawach] i wszędzie niemal w naszym kraju nazywają), podaję je w prostocie wysłowienia ludowego, nic nie ujmując ani dodając. O ile przeto tracić one z jednej strony muszą tak na zręcznym obrobieniu i okraszeniu ustępów, jak i na gładkim całości powiązaniu, o tyle z drugiej, sądzę, zyszczą na autentyczności i wiarogodności swej dykcji, dając zarazem poznać właściwość gwary kujawskiej, niemniej sposób zapatrywania i wyrażenia się tego ludu. Z niewielkiego tych bajek zamieszczonego pocztu przekonamy się, że lud tutejszy nie zachował nam tylu pamiątek odległej przeszłości, ile ich napotykamy np. w Bajarzu Glińskiego lub Klechdach Wójcickiego, a uronienie lub spaczenie wielu przypisać w części należy bliższemu i dawniejszemu z ludami Zachodu zetknięciu. Natomiast znajdziemy tam cechy nowe, Kujawom i ościennym jedynie właściwe powiatom, pogląd oryginalny i żyłkę satyryczną w gawędach, raz do niezwykłego dzielności i rubaszności naprężoną stopnia, to znów lakonicznie nić przedmiotu przecinającą. Z porównania ich z baśniami i powieściami drukiem już ogłoszonymi, których w wielkiej części są już to wersjami, już wariantami, widzimy, że podobnie jak i pieśni ulegają one przeróbkom i przekształceniu. Jedne z nich są jakoby zbite w treściwą, zagadkową prawie ściśliwość, drugie zbytnie się rozciągają i rozgadują o szczegółach małej wagi. Tu pełno przyczepek i dodatków, organicznie nie dość ściśle z sobą lub całością powiązanych, tam znów brak dopełnienia, urywkowość lub przepomnienie. Są to nieuniknione przypadłości tradycyjnego ich żywota; wszakże tuż obok nich znachodzą się i takie, które pod względem treści i dykcji nic prawie do życzenia nie pozostawiają2. Wypowiedź ta świadczy, że wieloletnie obcowanie z ludowym przekazem dokumentowanym ze słuchu, oczywiście zwłaszcza z pieśnią, oraz tocząca się dyskusja o sposobie zbierania i wydawania literatury ludowej, np. przytaczane wyżej opinie m.in. Kraszewskiego, pozwoliły we wczesnym stosunkowo okresie badań Kolberga nad bajką, nowym dla niego obiektem zainteresowania i rejestracji, trafnie uchwycić najważniejsze cechy ludowych opowieści i mechanizmu ich funkcjonowania w kulturze wsi. 1 2 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 107–111. Tamże, s. 107–108. 289 �Kolberg opowiada się za terminem „bajka” jako używanym przez środowisko nosicieli folkloru. Dostrzega różnorodność „barwy i natury” opowiadań, ich zmienność w czasie i miejscu, ciągłe „przeróbki i przekształcenia”, podatność na wpływy zewnętrzne, wędrowność wątków reprezentowanych przez rozmaite „wersje” lub „warianty”, nasycenie nowymi elementami, lokalnymi i świeżymi. Nie szuka w nich arbitralnie i nie odnajduje – jak jego poprzednicy – głównie reliktów dawnej przeszłości, lecz obiektywnie rejestruje uderzające go cechy repertuaru, tj. z jednej strony oryginalny charakter i koloryt miejscowy, kujawski, widoczny w sposobie postrzegania świata i formie „wyrażania” go, z drugiej treści, wątki i motywy powszechnie występujące na gruncie polskim, a także w bajkach słowiańskich i europejskich. Zwraca uwagę na obecny w tej prozie żywioł satyryczny i uwzględnia opowiadania nacechowane ludowym komizmem, dowcipem i rubasznością, tj. anegdotę, gatunek tak jak realistyczne opowieści z życia przez romantycznych zbieraczy często pomijany ze względu na autocenzurę obyczajową. Wreszcie podkreśla różnorodność treściową i formalną zbieranych wariantów, od przekazów wzorowych, rozwiniętych i spójnych, po chaotyczne, kalekie czy eliptyczne. I trafnie objaśnia te różnice jako nieunikniony rezultat „tradycyjnego ich żywota”, który określają nieustannie przekształcające się opowieści w ustach różnych narratorów. Jednocześnie Kolberg deklaruje wierną dokumentację języka opowieści, konieczność oddania pierwotnej ich postaci dla zachowania autentyzmu opowiadań. Jest to więc spojrzenie na prozę ludową znacznie wnikliwsze, bezstronniejsze i bardziej realistyczne niż prezentowane przez wydawców bajek, którzy poprzedzili Kolberga. Wcześniejsze wymieniane już zbiory prozy ludowej K.W. Wójcickiego (1837), K. Balińskiego (1842), L. Siemieńskiego (1845), R. Zmorskiego (1852), A.J. Glińskiego (1853) i S. Barącza (1866) wyrosły z romantycznego przekonania o historycznej, zabytkowej wartości folkloru bajkowego, z potrzeby szukania w nim archaicznych śladów dawnej tradycji. W obliczu zagrożenia Polski przez zabory zbieracze i wydawcy tych zbiorków zmierzali do utrwalania świadomości narodowej, pamięci i wiedzy o przeszłości. Teksty, nie zawsze ludowe i nie zawsze spisywane ze słuchu, lecz czerpane ze starych dokumentów, kronik i wspomnień, zapożyczane z różnych źródeł i relacji, poddawane były przez tych autorów obróbce literackiej, często parafrazom, stylizacji, fabularyzacji, wygładzaniu stylu i słownictwa, dzięki czemu stawały się w mniejszym lub większym stopniu opowiadaniami autorskimi, powstającymi jedynie „pod wpływem 290 �zasłyszanych”. Ich przekaz miał być podany czytelnie, przekonująco dla wszystkich, językiem ogólnie dostępnym, tak by pozostawały w pamięci jako interesujące „pamiątki przeszłości” pełniące rolę wychowawczą i formacyjną. Choć zbieracze ci na ogół byli zorientowani w twórczości ludu, w sumie folklorem bardziej się posługiwali niż go w rozumieniu współczesnym dokumentowali. Nierzadko dochodziło przy tym do mistyfikacji, jak np. u Wójcickiego, który wydrukował historię o Walgierzu z Tyńca niemającą nic wspólnego z opowieściami ludu, czy u Glińskiego, w którego Bajarzu polskim znalazły się, jak ustalił J. Krzyżanowski1, przeróbki poetyckich bajek Żukowskiego i Puszkina. Starodawność rozumiana jako udowodniony atrybut bajki ludowej, historyczny aprioryzm w jej postrzeganiu krępowały dociekania badawcze i głębsze analizy prezentowanych opowieści. Zbiory te spełniły jednak ważną rolę, wprowadzając prozę ludową do obiegu czytelniczego i wytyczając dalszą drogę prac nad nią kolejnym folklorystom. Szczególnie niezwykła popularność Klechd, starodawnych podań i powieści ludu, jak i samego autora tego zbioru, Wójcickiego, okazały się znaczące w dalszym przebiegu badań. Przyniosły też cenne wskazówki dotyczące materiału starszego, zwłaszcza staropolskiego, wykorzystane w późniejszych pracach. Charakterystyczny tytuł tego zbiorku, w którym występuje określenie „klechdy” jako bardziej poetyczne – w rozumieniu autora – i nobilitujące „bajkę” (w odróżnieniu od pospolitego „bajania”) oraz programowy przymiotnik „starodawne”, trafnie oddaje zamierzenia pokolenia romantycznych miłośników bajki. Precyzyjniejszej systematyki tekstów bajkowych poprzednicy Kolberga nie podejmowali, nie wykraczając poza deklaratywne i ogólnikowe propozycje ich podziału i charakterystyki, co najwyżej z próbą ich zastosowania w układzie i kolejności opowiadań. Wójcicki, autor reprezentatywnego i inspirującego następców zbioru, podzielił 33 teksty poddane obróbce literackiej na trzy części. „Do pierwszej należą starożytne podania słowiańskich [tj. przedchrześcijańskich] jeszcze wieków, jak powieści o powietrzu, wichrze, wilkołaku”, albo różne podania lokalne; do drugiej zaliczał „osoby wprawdzie historyczne, ale o których kroniki nasze milczą lub małe dają objaśnienia”, wśród których znaleźli się „najstarożytniejsi bohatyrowie”: Waligóra i Wyrwidąb, „sławny rozbójnik” Madej i „czarodziej” Twardowski”; 1 Zob. J. Krzyżanowski „Bajarz polski” Glińskiego i jego źródła literackie, w: tegoż Paralele… , s. 760–772. 291 �do trzeciej – „powieści o czarach i czarownicach, o zaklętych królewiczach i królewnach, o cudownych zamkach itp.” Podział ten opatrzył autor konstatacją: We wszystkich rej wiodą bujne marzenia wyobraźni i cudowność. Cudowność ta, zawsze upragniona, nie tylko się w samych odbija klechdach, wyobraźnia ludu tak jest jej pełną, że można rzec, iż do żywota jego należy1. Uderza niekonsekwencja, wręcz absurdalność tego podziału; właściwie wszystkie opowieści mogłyby przynależeć do ostatniej grupy. Potrzeba dowartościowania bajki prowadziła do sprzeczności: z jednej strony podkreślał autor „cudowność” w ludowej prozie, z drugiej wierzył w zawartą w niej „prawdę historyczną”; lokalne podania odnosił do czasów przedchrześcijańskich, a postacie bajeczne określał jako „osoby historyczne”. W zbiorku Balińskiego, liczącym 28 opowieści, podobnym do Klechd, zredagowanym przez Wójcickiego i pozostającym pod wyraźnym jego wpływem, nie wprowadzono podziału materiału, a określeń: „podanie”, „opowiadanie”, „powiastka”, „gadka”, „powieść” używał autor wymiennie. Teksty ogładzone również literacko, choć mniej niż u Wójcickiego upoetyzowane, przynoszą nowe w stosunku do poprzednika wątki, reprezentatywne dla polskiego folkloru, niekiedy stanowiące ich przekaz najstarszy, jedyny z pierwszej połowy XIX wieku2. Siemieński, który w swojej pracy zawarł ponad półtorej setki opowieści, stanowiących obok pewnej liczby przekazów ustnych głównie przedruki z innych źródeł, streszczenia lub skróty utworów publikowanych, teoretycznie i w zasadzie trafnie odróżnił podania od bajek, pisząc : […] do zbioru niniejszego nie przyjąłem tak zwanych klechd, czyli bajek; ten rodzaj bowiem utworów gminu należy do innego działu. Podanie właściwie trzyma się albo pewnego miejsca albo też nosi na sobie cechę pewnej rzeczywistości historycznej lub pochodzenia z czasów pogańskich, gdy przeciwnie, klechda, swobodna jak wietrzyk, jest czystą igraszką fantazji lubującej się w pewnych obrazach i przedmiotach, a mianowicie postaciach bohaterskich. Lud do niej 1 K.W. Wójcicki Klechdy..., Warszawa 1837, s. 13–14. Zob. też R. Wojciechowski Kazimierz Władysław Wójcicki i jego „Klechdy”, w: K.W. Wójcicki Klechdy…, Warszawa 1972, s. 34. 2 M.in. są to opowieści Bieda i Blada panna (dwa warianty T 331A), Trupia głowa (T 366), Diabli tanek (T 480C), Pieniądze (T 763), Twarz królewska (T 929), Kochanie (T 3115), zob. K. Baliński Powieści ludu…, odpowiednio: s. 11 i 105, 88, 107, 51, 55, 83. 292 �nie przywiązuje tej religijnej wiary, jaką ma często w podanie; tym ona jest dla niego, czym dla nas romanse rycerskie lub powieści Hoffmanna1. W zamyśle autor ograniczył się więc świadomie do podań miejscowych, historycznych i wierzeniowych, w praktyce jednak w jego zbiorze znalazły się opowieści, które dzisiaj określilibyśmy jako bajki ajtiologiczne, anegdoty, a nawet opowieści fantastyczne, opisywane w cytowanej wyżej wypowiedzi jako klechdy właśnie. Mimo to próba rozróżnienia gatunków prozy ludowej świadczy o krytycyzmie autora. Zbiorek podań i bajek R. Zmorskiego cechuje świadoma stylizacja literacka opowieści, do której autor otwarcie przyznał się jako do bardziej atrakcyjnej dla czytelnika. W przedmowie pisał: Obrabianiem, okrzesywaniem i dopełnianiem gminnej powieści podług własnych pojęć spisującego odbiera się zbiorowi wierzytelność, ze spisania znowu samej suchej treści lub niewolniczego stenografowania słów pierwszego lepszego wiejskiego opowiadacza powstaje książka zbyt jałowa dla czytelnictwa, która zatem na upowszechnienie przedmiotu korzystnie wpłynąć nie może. Zdaje się, że obu tych szkopułów uniknąć można, zachowując w pisaniu tryb opowiadaczy gminnych – i tym też trybem poszedłem2. Uznając tę ingerencję za uprawnioną, zadbał jednak o zachowanie ludowego charakteru swoich opowieści w znacznie większym stopniu niż Wójcicki. Zmorski dostrzegał przemiany tekstów bajkowych mimo romantycznej tezy o ich historyzmie, a wobec tej ewolucji trudność rozpoznania w nich reliktów dawności, których jednak nie negował. Dzielił opowieści na podania, bajki i gadki. Za najdawniejsze zabytki kultury ludu obok pieśni uważał Zmorski podania, które stanowiły według niego odbicie przeszłości, dawnych dziejów i wierzeń „w świetle, jakim je lud swego czasu widział i pojmował”. Baśnie, w jego klasyfikacji odpowiadające baśniom magicznym, uznawał za twory fantazji i wyobraźni, „wysnute z wierzeń, wyobrażeń i podań ludu”, a jako „podrzędniejszy rodzaj gminnego słowa” traktował gadki, „opowiadania przykrótsze, dla braku powieściowego wątku baś­ nią lub dla zbyt błahego przedmiotu podaniem zwać się nie zasługujące”3, 1 Tu i niżej L. Siemieński Kilka słów o ważności podań ludowych w: tegoż Podania i legendy…, , s. XVII –XVIII. 2 R. Zamarski [R. Zmorski] Kilka słów wstępnych, w: tegoż Podania i baśni ludu…, s. XII. 3 Tamże, s. VI–VIII. 293 �odnoszące się do spraw i zdarzeń bieżących lub niedawnych. Podobnie jak Siemieński ujmował więc różnicę między podaniem a baśnią, widział ją jednak jako wynik dynamicznego procesu zacierania dawnej postaci i sensu podania pod wpływem baśniowej fikcji. W sumie według opinii późniejszych badaczy zbiorek Zmorskiego wywodzi się sposobem ujęcia i opracowania ze szkoły Wójcickiego, lecz przewyższa Klechdy zarówno w formie i treści, jak i w komentarzu1. Cieszący się przez kilkadziesiąt lat niesłabnącą popularnością i tłumaczony na języki obce Bajarz polski Glińskiego przyniósł 47 opowieści – jak wspomina autor w przedmowie – spisywanych z pamięci, a zasłyszanych w dzieciństwie w Szczorsach i Niehniewiczach2, wsiach zamieszkiwanych głównie przez Białorusinów. Zatem i tu autorem publikowanej wersji tekstów, narratorem opowieści jest ostatecznie wydawca zbiorku. Gliński odżegnuje się od aspiracji badacza, odsyłając jednocześnie do prac swoich poprzedników, które najwyraźniej dobrze zna, i próbuje też przedstawić własną propozycję podziału prozy ludowej na trzy rodzaje: baśnie „[…] na cudownościach, czarach i fantastycznych urojeniach osnute”; powieści, których „cechą jest prawdopodobieństwo i dowcip” oraz gawędy, tj. „krótkie opowiadania o duchach, strachach i upiorach”3. Antologia Glińskiego zawiera opowieści przeważnie pochodzenia białoruskiego, obok niewielkiej tylko liczby bajek polskich, anegdot o „kmiotku Roztropku”, a także wspomnianych trawestacji i przekładów prozą, parafraz lub streszczeń wierszowanych bajek W. Żukowskiego i A. Puszkina. Książce, długo uchodzącej za reprezentatywny zbiór polskich bajek, mimo ich niepolskiej i w dużej mierze literackiej proweniencji, przypisuje się obecnie historyczne znaczenie, głównie dzięki ukazaniu wpływów rosyjsko-białorusko-polskich oraz popularyzacji niektórych wątków bajkowych, a także rosyjskiej klasyki literackiej na gruncie polskim4. Najpóźniejszym z wymienionych zbiorów bajek, wydanym rok przed pierwszą częścią Kujaw Kolberga, była praca galicyjskiego dominikanina, historyka, Sadoka Barącza, pt. Bajki, fraszki, podania, przysłowia i pieś­ ni na Rusi (Tarnopol 1866). Zawiera materiał ułożony alfabetycznie (bez 1 Por. m.in. R. Wojciechowski Warszawskie, w: Dzieje folklorystyki polskiej…, s. 136. A. Gliński Do Czytelnika w: tegoż Bajarz polski…, T. I, s. XV–XVI. 3 Tamże, s. XI–XII. 4 Zob. J. Krzyżanowski Gliński Antoni Józef, w: Słownik folkloru polskiego… s. 122, O. Zadurska Gliński Antoni Józef, w: Słownik polskiej bajki ludowej…, T. 2, Toruń 2018, s. 39–40. 2 294 �klasyfikacji gatunkowej) według tytułowych haseł, opracowany literacko podobnie jak poprzednie zbiory, lecz bardzo bogaty. Składają się na niego anegdoty szlacheckie, lokalne i często skądinąd nieznane, pewna ilość podań i znaczna ilość kawałów i facecji o księżach unickich, w sumie ponad 150 najczęściej krótkich tekstów oraz około 80 przysłów i 25 pieśni. Opowiadania rozmaitego charakteru, głównie polskie i ukraińskie oraz nieliczne ormiańskie i żydowskie, reprezentują folklor klasztorny Podola zachodniego, a więc przynoszą cenny materiał historyczny do poznania kresowego repertuaru środowiskowego. Obok wymienionych zbiorów, które Kolberg znał i cytował w swoich tomach, śledził także publikacje w czasopismach i kalendarzach przynoszące pojedyncze teksty podań i bajek, m.in. w latach 30. i 40. w leszczyńskim „Przyjacielu Ludu”, gdzie drukowane były np. opowieści pióra Berwińskiego i Lompy. Obserwował także z bliska toczącą się równolegle dyskusję na temat znaczenia podań i bajek, sposobu ich zbierania, wydawania i interpretowania, jak np. przywoływane wcześniej wypowiedzi Kraszewskiego czy apele i opinie na łamach „Biblioteki Warszawskiej”1, której wezwań do prac zbierackich i badawczych stał się realizatorem. Poznał więc grunt przygotowany przez poprzedników poprzez kolejne edycje i toczącą się debatę wokół tego rodzaju twórczości ludowej. Jeśli dodać do tego prawie 30-letnie własne doświadczenia terenowe i obcowanie z żywym folklorem, uzasadniona wydaje się wnikliwsza i bardziej realistyczna postawa zbieracza i wydawcy wobec nowego przedmiotu badań, jakim stała się proza ludowa w jej różnych odmianach. Kolberg był kontynuatorem poczynań Wójcickiego i romantycznych zbieraczy bajek, ale jednocześnie stworzył własną „szkołę” zbierania i wydawania ludowej prozy. Dystans, jaki cechował jego postawę, uwidoczniony w cytowanej wyżej przedmowie do 1 Artykuły zajmujące się bajkami i podaniami oraz ich podziałem gatunkowym opublikowali tam m.in. W.A. Maciejowski (Klechdy polskie i obrobienie ich, „Biblioteka Warszawska” 1850, T. 1, s. 1–14) oraz J. Grajnert (Studia nad podaniami ludu naszego, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 2 s. 465–514, T. 3, s. 70–105). Maciejowski pisał także obszerniej o ludowej prozie w trzytomowej pracy pt. Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, T. 1, Warszawa 1851, s. 186–276. Wcześniej w „Athenaeum” R. III: 1843, T. 1, s. 19–30, T. 3, s. 47–59, T. 4, s. 65–83 i T. 5, s. 61–74 ukazał się artykuł E. Izopolskiego Badania podań ludu. Wartościowy zbiór bajek zawiera też dzieło A. Marcinkowskiego Lud ukraiński, jego pieśni, bajki, podania, klechdy, zabobony, obrzędy, zwyczaje, przysłowia, zagadki, zamawiania, sekreta lekarskie, ubiory, tańce, gry itd. (T. 1–2, Wilno 1857); są to przekazy autentyczne, pozyskane w terenie, spisane przez badacza w języku polskim. 295 �kujawskich opowieści, przejawił się przede wszystkim w porzuceniu historycznego aprioryzmu co do zabytkowości bajek, we wnikliwej analizie mechanizmu ich życia obserwowanego z autopsji, w przekonaniu o konieczności dokumentowania ludowego tekstu w jego autentycznej postaci, zamiast opracowywania literackiego i stylizowania pierwotnych przekazów. Jak dalece badacz był tu konsekwentny, zwłaszcza w stosunku do deklaracji postulatu ostatniego, miały pokazać bajki publikowane w kolejnych monografiach. Obok cytowanego wyżej komentarza do publikowanych bajek przedstawił Kolberg w części I Kujaw swoją próbę ich klasyfikacji. Pisał: Gdy powieści te rozmaitej, jak powiedziałem, są natury, rozgatunkowanie ich przeto i należyte uklasyfikowanie, zwłaszcza w surowym stanie, w jakim się nam przedstawiają, ułatwi badaczom rozbiór i wnioski1. Podzielił zatem i scharakteryzował kujawską prozę „wedle treści i ducha, jaki gawędy niniejsze ożywia”, na kategorie następujące: 1. Klechdy, to jest takie, w których przemaga cudowność i rozkiełzana w różnym stopniu wyobraźnia, do dziwactw czasami i potworności dochodząca. I one same na różne także dałyby się jeszcze rozłożyć gatunki. W jednych bowiem martwe i na wpół żywotne ciała odgrywają rolę istot żyjących w pełni; sprzęty, narzędzie, budowle, kamienie, rośliny itd. mają swą wolę i gwarę; zwierzęta i ptaki mówią i działają jak ludzie, a nawet nadludzko, a ludzie bywają półbożkami. W innych przeciwnie, ludzie stają się igraszką woli rzeczy martwych. […] Z takich to pierwiastków i żywiołów […] składają się owe klechdy, czyli klecenia niestworzonych rzeczy (jak lud miejscami się wyraża), owe baśni, bajki, bajdy (jak skazki na Rusi). Niektóre z tych klechd w pierwotnej może zachowały się czystości, inne zwichnięte lub pokaleczone, inne wreszcie upstrzone i częstokroć oszpecone przeróbkami i dodatkami dokonanymi wedle późniejszych i nowszych wyobrażeń. […] 2. Legendy, podania religijne, rozgadki moralne i obyczajowe itp., których obfitość nie mniejszą niemal jest od tamtych, a które (oprócz kronikarskich i klasztornych) rozłożyć by się dały na powieści zmieszane z pogaństwem, powieści czysto chrześcijańskie i powieści moralne. 1 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 108. 296 �3. Powiastki i gawędy o wojakach, kupcach, włóczęgach, zbójcach, złodziejach itd. Powieści te, opuszczając krainę duchów, wkraczają już stanowczo w dziedzinę rzeczywistości, częstokroć epoką dosyć nam bliskiej. […] Zdarza się atoli niekiedy, że i do takich powieści wchodzi jakaś cudowność, że i tu ukazuje się i działa duch jakiś wyskakujący nagle niby deus ex machina. 4. Gadki, dykteryjki są to znów wymysły, to skromne, to rozpasane, gdzie opowieść nagina się lub przechodzi wprost w satyrę, ironię, humoreskę, karykaturę lub kaprys. Przeważa w nich zatem strona komiczna. Bierze ona na cel rozmaite przygody z życia potocznego […]1. Opowieści ostatniej grupy podzielił Kolberg na sześć mniejszych (gadki przygodne, o duchownych, o Żydach, o diabłach, o ptakach i zwierzętach, cudowne). Podział ten wyraźnie nawiązuje do refleksji poprzedników, dla których podobnie istotne było kryterium tematu i stosunku do rzeczywistości, czytelna opozycja: cudowność a realność, przy czym w praktyce Kolberga widoczniejsze okazywało się zjawisko przenikania i splatania się obu światów, zacierania ostrych granic między nimi. Zwraca uwagę użycie terminu „klechda” wprowadzonego przez Wójcickiego w tytule omawianego zbioru bajek i skomentowanego przez niego jako określenie „powieści, które pod nazwą bajek z ust do ust przechodzą”2. Zaczerpnął go Wójcicki z XVI-wiecznej, nieznanej dziś tragedii, o której dowiedział się z dzieła Czackiego3. Termin ten, który w XIX wieku nacechowany był dawnością, a którego etymologia współcześnie uznawana jest za niejednoznaczną, nie przyjął się mimo popularności zbiorku Wójcickiego, a Kolberg w żadnej kolejnej monografii w druku do niego już nie powrócił, choć w rękopisach, zwłaszcza z wcześniejszego etapu badań, określeniem tym jako notą gatunkową sygnował niektóre, zresztą genologicznie różne opowieści. 1 Tamże, s. 109–110. K .W. Wójcicki Klechdy, starożytne podania…, T. 1, Warszawa 1837, s. 11. 3 Zob. T. Czacki O litewskich i polskich prawach, , T. I, Warszawa 1800, s. 12 – informacja za: J. Krzyżanowski Klechda, w: Słownik folkloru polskiego… s. 169. Tam również mowa o innym możliwym znaczeniu wyrazu „klechda”, tj. bajka, ale również zaklęcie i formuła czarnoksięska. W źródle Czacki określa klechdy jako podania, tradycje. Choć do terminu „klechda” nawiązali później w tytułach swych zbiorów S. Ulanowska, J. Lompa, J. Kasprowicz, B. Leś­ mian, do mowy potocznej jednak nie przeniknął. Por. też V. Wróblewska Klechda, w: Słownik polskiej bajki ludowej… T. 2, Toruń 2018, s. 148–150 oraz tamże, s. 29–31 hasło Gadka tej samej autorki. 2 297 �Z kolei terminu „gadka”, potocznego określenia opowieści ludowych, spopularyzowanego w XIX wieku w tytułach zbiorów i rozdziałów z prozą, a przypisanego tu przez Kolberga do opowieści komicznych, dotyczących „życia potocznego”, będzie on używał także w późniejszych monografiach. Jako pojęcie niejednoznaczne genologicznie, odnoszące się do różnych gatunków, zostanie także doprecyzowane wyróżnikami typu: „gadki o złych duchach, diabłach, strachach”, „gadki o zbójcach, oszustach, głupcach, babach itp.”. Nie zaprzeczając istnieniu w bajkach pierwotnych, „pogańskich pojęć i obrazów”, Kolberg w kujawskim komentarzu podkreśla proces kształtowania się w ciągu dziejów nowszych „powieści chrześcijańskich”, które bywają w różnym stopniu „osnute na tle” lub „pomieszane” z pierwszymi. Jednocześnie podkreśla żywotność w folklorze gatunków realistycznie ukazujących codzienne życie i stosunki, zwyczaje i problemy mieszkańców wsi w różnego rodzaju „powiastkach” i „gadkach”. Po raz pierwszy przy tym wyeksponowany zostaje tak wyraźnie nowy gatunek, anegdota (kawał), przez romantyków na ogół pomijany ze względu na swoją dosadność, rubaszny czy nieprzyzwoity koncept, a także jako „mniej użyteczny” ze względu na programowe poszukiwanie w folklorze starodawności. Kolberg akcentuje jako cechę charakterystyczną komizm i humor ludowej facecjonistyki, z ich odcieniami i odmianami – „satyrą, ironią, humoreską, karykaturą i kaprysem”. Stosuje tu jednak – jak powiedziano wcześniej – świadomą selekcję ze względu na obowiązujący konwenans obyczajowy, eliminując teksty zbyt drastyczne językowo i treściowo. W swojej charakterystyce gatunków nie używa jako wyróżnika określenia „anegdota”1, lecz proponuje terminy: „gadka”, „dykteryjka”. Dzieli je według tematów i głównych bohaterów opowiadań, wskutek czego ten wewnętrzny podział jest nieostry i zaciemniający; treści poszczególnych działów „gadek” nachodzą na siebie i nie wyczerpują bogactwa żywotnych w folklorze wątków lub też niejasno je opisują. Charakterystyczne, że wśród opowiadań komicznych wyróżnia Kolberg z jednej strony nawiązujące do spraw uniwersalnych, ogólnoludzkich oraz z drugiej nasycone realiami i kolorytem lokalnym, wyrosłe z codziennego doświadczenia określonej wspólnoty, co też nie zawsze daje się wyraźnie rozgraniczyć. 1 Przywołuje jednak ten termin w tekście rozdziału „Lud”, pisząc: „Na dowód dowcipu chłopskiego przytoczymy tu parę anegdot w obiegu w Kujawach będących, a z prawdziwych wziętych zdarzeń” (O. Kolberg Kujawy cz. I, DWOK T. 3, s. 48). 298 �Klasyfikacja ta, choć nieostra i dość ogólnikowa, mieszająca kryteria genologiczne z tematycznymi, ujmuje jednak folklor prozatorski w pewne ramy zbliżone do systematyki przyjętej współcześnie 1. Mimo braków i nieścisłości definicyjnych, niekonsekwencji oraz niejednoznacznego do końca klucza podziału, jest klarowniejsza niż dotychczasowe i pozwala odróżnić zasadnicze gatunki: bajki magiczne (klechdy), legendy, anegdoty (gadki), w oparciu o kryteria w gruncie rzeczy czytelne, choć nie zawsze precyzyjnie opisane. Z czasem Kolberg wyróżniać będzie, choć niekonsekwentnie, także bajki (zwierzęce, w znaczeniu „fabula”) reprezentowane jednak nielicznymi wariantami. Inaczej potraktuje też od początku podania lokalne, narodowe, historyczne i wierzeniowe, o których w kujawskiej klasyfikacji nie ma mowy. Te opowieści, często zlokalizowane, traktowane jako autentyczne przygody osób znanych z imienia i nazwiska, odniesione do konkretnych zdarzeń, postaci czy czasów, uprawdopodabniające fikcję poprzez odniesienie do niby to realnych faktów czy świadków, miejsc czy okoliczności, znajdą swoje miejsce – jak wspomniano wcześniej – w rozdziałach monografii poświęconych opisowi kraju, ludu, wierzeń, a także jako materiał uzupełniający te rozdziały w przypisach. Wydaje się, że przyczyna takiego przydziału podań i opowieści wierzeniowych leży przede wszystkim w przypisaniu im funkcji legitymującej, „uwierzytelniającej” obraz etnograficzny regionu i jego świata nadzmysłowego oraz w dogodności formalnej układu, który pozwolił powiązać folklor podaniowy odniesiony do konkretnych miejsc i wierzeń z ich opisem, a tym samym opis ten wzbogacić. Być może także rozwiązanie takie bywało bezpieczniejsze wobec licznych akcentów patriotycznych, bardziej lub mniej ukrytych w podaniach tępionych jako nośniki historii i tradycji przez carską cenzurę. Podania wtapiane w wywód autora, zwłaszcza niefabularyzowane, a jedynie streszczane lub sygnalizowane jako wątki, łatwiej było ochronić przed okiem cenzora w zobiektywizowanym tekście informacyjnym. Szereg podań, np. krakowskich, ze względu na swoje wyraźne treści i aluzje patriotyczne w rozwiniętych fabularnie opowiadaniach do druku jednak nie weszło, 1 „Zbudowanie wreszcie systematyki międzynarodowej, dalekiej zresztą od doskonałości, dowiodło, że autor Ludu był na dobrej drodze, gdy tworzył ramy ogólne, rozmieszczenie w nich bowiem klas pomniejszych pozwala dzisiaj na stosunkowo przejrzystą klasyfikację całego ogromnego materiału” – oceniał J. Krzyżanowski w następnym stuleciu (zob. Dorobek Oskara Kolberga w dziedzinie literatury ludowej…, s. XXXVII). 299 �pozostając w rękopisach aż do wydania ich w suplemencie do monografii krakowskiej. Schemat klasyfikacji zaproponowany w Kujawach zastosowany został także z pewnymi modyfikacjami w obszerniejszych monografiach z lat następnych, tj. w Krakowskiem, Poznańskiem oraz w Pokuciu1. Modyfikacje te dotyczyły terminologii gatunkowej, a także po części wyodrębniania niektórych współrzędnych grup tekstów. I tak kujawskie „Klechdy” zastąpiły „Gadki cudowne” (w Krakowskiem cz. IV), „Baśni cudowne” (w Poznańskiem cz. VI), „Kazki cudowne” (w Pokuciu cz. IV), rozczłonkowane na 5 podgrup kujawskie „Gadki” skomasował Kolberg w Krakowskiem do dwu: „Gadki o złych duchach, diabłach, strachach” oraz „Gadki o zbójcach, złodziejach, frantach, głupcach, babach itp.”. Podobnie w Poznańskiem wyróżnił „Gadki o czarcie i diabłach” oraz „Powieści o zbójcach, oszustach, głupcach, babach”, dodając jednakże jako osobny dział „Dykteryjki i fraszki”. Także w Pokuciu znalazły się „Kazki o złych duchach, siłaczach i strachach” oraz „Kazki przygodne i dykteryjki”. Osobny rozdzialik przeznaczył Kolberg na „Bajki” (zwierzęce) w Poznańskiem (9 tekstów) i w Pokuciu (3 teksty), podobnie postąpił Kopernicki w Chełmskiem (4 bajki), podczas gdy wcześniej, w Kujawach, kilka krótkich tekstów związanych z głosami ptaków zebrał razem i zatytułował „Gadki o ptakach”, a w Krakowskiem zamieścił 4 opowiadania z adnotacją „Bajka” na końcu rozdziału poświęconego gadkom. W pozostałych monografiach, w których teksty prozatorskie publikowane są w bloku bez klasyfikacji, pojedyncze bajki zwierzęce zajmują w nim przypadkowe miejsce. Rozdział „Powieści moralne, legendy” ma tak jak w Kujawach stały tytuł także w trzech późniejszych monografiach. Jak widać – pewne grupy tekstów określa Kolberg terminami niegenologicznymi, lecz tematycznymi, co utrudnia rozpoznanie się w materiale. W pozostałych, szczuplejszych seriach, tj. Lubelskiem, Kieleckiem, Radomskiem, gdzie nie przeprowadzał klasyfikacji zebranych opowieści, a gromadził je w rozdziale pod ogólnym tytułem „Powieści”, układ tekstów odzwierciedla tylko w pewnym stopniu przyjęty porządek gatunkowy, ale jest niekonsekwentny i w dużej mierze przypadkowy. Tam autor poprzestawał jedynie na ewentualnych, sporadycznych notach gatunkowych, na ogół 1 W pięciotomowym Mazowszu Kolberg nie opublikował bajek zebranych w osobnym dziale; znalazły się tam jedynie podania oraz opowieści wierzeniowe, rozproszone w innych rozdziałach. Zbiór mazowieckich bajek wydany został dopiero w cz. VII Mazowsza (DWOK T. 42). 300 �umieszczanych już w rękopisach i tylko nad pojedynczymi opowiadaniami. Noty te nie są stosowane jednolicie, kryteria oceny są zmienne, opatrywane są nimi niektóre tylko teksty, a terminy używane są wymiennie, często inne dla wariantów tego samego wątku. Z kolei terminy wyrazistsze i najczęściej używane przez Kolberga w rękopisach, takie jak „klechda”, „podanie” czy „legenda”, odnosi badacz do różnych w dzisiejszym rozumieniu tekstów, mimo że definiuje je prawidłowo1. Niekonsekwencje i trudności w rozpoznawaniu i oznaczaniu gatunków zaznaczają się także w przydziale do poszczególnych tytułowych podgrup, na które dzielony jest rozdział poświęcony opowieściom. Wędrują między poszczególnymi grupami wszystkie typy bajkowe, od baśni magicznych po anegdoty. Tak więc zdarza się, że bajki, które ze względu na dominację sfery cudowności znaleźć się powinny wśród baśni magicznych, czyli „gadek cudownych”, w jednej monografii zamieszczone są prawidłowo, w innych rozproszone w różnych zespołach, nawet wśród wierzeń, podobnie opowiadania anegdotyczne odnaleźć można nie tylko wśród dykteryjek, ale i wśród „gadek o zbójcach, złodziejach itp.”, a nawet w grupie legend i opowieści moralnych. Bywa, że dotyczy to tego samego typu bajkowego, inaczej w poszczególnych monografiach przydzielonego2. Kłopoty te wydają się zrozumiałe w tamtym okresie, gdyż systematyczne badanie struktury fabularnej i morfologii bajki ludowej, kontaminacji wątków, wędrówek motywów, ich przetwarzania i zmiany funkcji przypadły na czas późniejszy, a rozpocząć się miały pracami Karłowicza pod koniec XIX wieku, co Kolberg z uznaniem obserwował i odnotował3. 1 O doświadczanych przez dzisiejszych badaczy trudnościach związanych z systematyką bajek stosowaną przez Kolberga por. też m.in. P. Grochowski, V. Wróblewska Materiały Kolbergowskie a metodologia badań…, s. 51–53. Zob. też P. Grochowski Systematyka bajek ludowych, w: Słownik polskiej bajki ludowej…, , T. 3, Toruń 2018, s. 217–221. 2 Np. baśń o królewnie strzydze (T 307) w tomie 14. DWOK zamieszczona jest pod nr 16 i 17 (w dwu sąsiadujących wariantach pt. Królewna-strach) w dziale „baśni cudownych”, a w tomie 8. wariant tej opowieści opublikował Kolberg pod nr 55 wśród „gadek o złych duchach, diabłach, strachach itp.”. Anegdota o sprytnym oszuście sprzedającym magiczne przedmioty (T 1539) w tomie 14. pod nr 104 (Chłop i trzej studenci) znajduje się w dziale „dykteryjek i fraszek”, w tomie 8. pod nr 79 (O panu, Żydzie i zuchwałym Wojtku) w zespole „gadek o zbójcach, złodziejach, frantach [… ].”, a w tomie 32. pod nr 46 (Kara łakomstwa) między „legendami i kazkami moralnymi”. Kryterium tematyczne dla określenia niektórych poddziałów wyraźnie zamazywało więc czytelność przydziału. 3 M.in. charakteryzując swój zbiór bajek z Pokucia, zaznaczał: „A zdarzają się wśród nich i wielce pokaleczone, czasami niby torsy, do których brakujące części przy zbiegu szczęśliwych 301 �Na wcześniejszym etapie, gdy naukowy warsztat bajkoznawczy był u początków swego rozwoju, dokonania Kolberga były niewątpliwie nowatorskie, a kolejne tomy przynosiły dowody na doskonalenie się jego metody i analizy tekstów. Zasób i charakter źródłowy bajek publikowanych przez Kolberga w poszczególnych monografiach regionalnych jest zróżnicowany i – podobnie jak pozostałe zapisy folkloru – w decydującej mierze uwarunkowany możliwościami własnych badań bezpośrednich w danym regionie oraz współpracy z innymi zbieraczami, częstotliwością kontaktów i dostępnością narratorów. Na zróżnicowanie to wskazać może pobieżny choćby przegląd bajkowego zasobu w kolejnych monografiach. Na Kujawach, gdzie mimo politycznie trudnego czasu lat sześćdziesiątych Kolberg znalazł dogodne warunki do badań w zaprzyjaźnionych dworach i dworkach oraz życzliwych pomocników, zebrał ponad 45 tekstów opublikowanych w osobnym dziale w części I monografii (z dwoma tekstami uzupełnionymi w przypisach), ponadto zamieścił tam kilka podań i anegdot w innych rozdziałach tomu, a w części II w przypisach przytoczył legendy, anegdoty i opowieści wierzeniowe, głównie zaczerpnięte z literatury. Siedem opowieści (dwie niepełne) znalazło się w dopełniającym monografię suplemencie kujawskim. Zachowały się zapisy terenowe Kolberga 20 z tych opowiadań (w tym 3 fragmentaryczne), a ponieważ brak jakichkolwiek źródłowych wskazówek bibliograficznych, można przyjąć, że cały zbiór powstał w wyniku prac terenowych, choć możliwe, że nie tylko jako rezultat rejestracji samego Kolberga. Porównanie drukowanych tekstów z ich zachowanymi w manuskryptach wersjami prymarnymi pozwoliło ustalić, że choć Kolberg w zasadzie respektował język ludowy przekazów źródłowych, jako wydawca dokonywał w nich jednak poprawek i uzupełnień. Poza retuszem redakcyjnym służącym uczytelnieniu i lepszemu rozumieniu tekstu (dopowiedzenia, rozwinięcia, zmiana szyku itp.) korygował Kolberg również po części postać językową zapisów źródłowych; w druku znalazło się w nich więcej cech gwarowych, także okoliczności odnajdzie może kiedyś nauka czerpiąca materiał swój w coraz dalszych świata przestworzach”. I nawiązując do tej opinii, pisał dalej: „Do studiów porównawczych w tym zmierzających kierunku dążą – nie bez nadziei nader pomyślnych dla nauki wyników – gruntowne, bo na zestawieniu najnowszych a źródłowych dzieł autorów zagranicznych oparte prace J. Karłowicza, w czasopiśmie warszawskim «Wisła» ogłaszane” (O. Kolberg Pokucie cz. IV, DWOK T. 32, s. VIII). 302 �tam, gdzie pierwotnie w rękopisach były formy poprawnościowe. Być może wynikło to z pośpiechu notacji i braku wprawy w zapisie osobliwości dialektu, co później doskonała pamięć i osłuchanie z gwarą pozwoliło uzupełnić1. Praktyka ta jednak, choć odosobniona, każe z dzisiejszego punktu widzenia zrewidować deklarowane zachowanie nie tyle „prostoty wysłowienia ludowego”, ile dosłowności źródłowego przekazu, którą w tamtym czasie rozumiano mniej restrykcyjnie, by lepiej trafić do czytelnika. Skrupulatna analiza porównawcza całokształtu praktyk Kolberga w tym zakresie przemawia jednak generalnie za wysoką wiarygodnością i autentyzmem jego drukowanych zapisów ze słuchu. Krakowski zbiór bajek, podobnie jak pozostały materiał folklorystyczny z tego regionu bardzo bogaty, obejmuje 111 (wraz z podanymi w przypisach) opowieści wypełniających przeważającą część tomu czwartego monografii i dopełniony jest w suplemencie krakowskim sześćdziesięcioma nowymi tekstami prozatorskimi, wcześniej niewydanymi2. Dodane do tego materiału liczne podania lokalne, historyczne, narodowe i legendy (przeważnie z literatury) oraz opowieści wierzeniowe, a także anegdoty, bajki ajtiologiczne (głownie z zapisów terenowych), a niekiedy nawet bajki magiczne rozsiane w innych częściach monografii, zwłaszcza – zgodnie z praktyką Kolberga – w opisie kraju, ludu i wierzeń, składają się na zbiór imponujący. Jego fundamentalny zrąb stanowią zapisy Antoniny Konopczanki. Praca zbieraczki dla Kolberga, jej liczne zapisy bajek i opisy wierzeń ludu wsi podkrakowskich, dobrze znanych mieszkance Modlnicy i gorliwej współpracownicy autora Krakowskiego, są dobrze udokumentowane w zachowanych materiałach rękopiśmiennych i stanowią bezcenny materiał źródłowy, dotyczący bajek i wierzeń krakowskich. Konopczanka prowadziła swoje badania metodą wywiadów z informatorami i narratorami, których dobrze znała. Zachowała się znaczna, choć niekompletna, część jej manuskryptu, wspomnianego wyżej, tzw. raptularz modlnicki, w którym notowała kolejne rozmowy z konkretnymi osobami. Ten prymarny, brulionowy rękopis stał się następnie 1 Zob. A. Skrukwa „Kujawy” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement… (DWOK T. 72/II), s. LI– LV – tam analiza bajkowego materiału źródłowego i ingerencji redakcyjnej Kolberga w druku. 2 Materiały bajkowe z Krakowskiego omówione są w przedmowie do suplementu krakowskiego, zob. E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. LX–LXIII oraz s. LXIX–LXXXVI. 303 �podstawą sporządzanych przez Konopczankę czystopisów, w których teksty redagowała, wypreparowując je z surowej, pierwotnej postaci, a niekiedy wręcz stylizując. Dopiero w tej formie otrzymał je Kolberg i poddawał następnie redakcyjnemu retuszowi, już nieznacznemu i oszczędnemu. Stąd teksty zebrane przez Konopczankę mają postać w znacznym stopniu literacką, co badacz zaakceptował. Analiza zachowanych rękopisów pozwala przyjąć, że około połowa spośród 111 bajek opublikowanych przez Kolberga pochodzi z zapisów Konopczanki, a ponieważ zapisów tekstów dokonanych ręką Kolberga odnaleziono obecnie jedynie cztery, trudno orzec, jaka jest proweniencja pozostałych, gdyż brak konkretnych danych źródłowych. Prawdopodobne jest, że wkład Konopczanki był większy; wskazuje na to sposób zdekompletowania jej rękopisów. W sumie tekstów bajkowych w wersji literackiej jest w tomie 64, pozostałe sporządzone są w uproszczonej wersji gwarowej lub z elementami gwarowymi, zwłaszcza w partiach dialogowych. Podobnie spod pióra modlnickiej zbieraczki pochodzi większość opowieści wierzeniowych zamieszczonych w części III Krakowskiego, a także 22 opowiadania opublikowane w suplemencie krakowskim, gdzie znalazło się także kilkanaście opowiadań z rękopisów Kolberga (po części przejętych z literatury) oraz ponad 20 kolejnych zapisanych jeszcze inną ręką (17 to odpisy Władysława Kosińskiego z zagubionych rękopisów Kolberga lub Konopczanki, 4 zanotował nieudolnie bliżej nieznany Michał Szczurek). W siedmiotomowym Poznańskiem bajki wypełniają całą część VI. Wśród 111 tekstów około 1/3 stanowią przedruki z literatury, głównie z leszczyńskiego „Przyjaciela Ludu”, pozostałe pochodzą z badań terenowych, a zapisane zostały bądź przez Kolberga, bądź przez jego wielkopolskich współpracowników. Niestety nie zachowały się rękopisy tych opowieści, w archiwum Kolberga przetrwała ich śladowa ilość, nie da się więc ustalić autorskiej proweniencji zapisywanych opowieści. Noty lokalizacyjne, którymi opatrzył Kolberg w druku poszczególne bajki, przynajmniej w części pozwalają hipotetycznie powiązać je z miejscowościami, które odwiedził w Wielkopolsce i gdzie prowadził szczególnie owocne badania. We wstępie do tomu pisał: Poczet ich [tj. powieści ludu wielkopolskiego] niezbyt liczny skłonił nas do przedsięwzięcia podróży i poszukiwań w celu nagromadzenia obfitszego dla badań materiału. […] Spisywaliśmy je w różnych miejscowościach Wielkopolski 304 �i zyskiwali materiał tym obfitszy, im bardziej do zbierania onego sprzyjały okoliczności, jak to miało miejsce np. w Morownicy pod Szmiglem, w Czeszewie pod Gołańczą, w Pakosławiu pod Rawiczem i w Dębiczu pod Środą1. Zapisy z terenu mają w zasadzie jednolitą postać językową; zachowany jest tok ludowej opowieści, rejestracja cech gwarowych, choć uproszczona, na ogół bywa konsekwentna. Natomiast opowieści przedrukowane są ogładzonymi literacko bajkami ludowymi lub utworami literackimi osnutymi na motywach ludowych, ich kształt językowy z pierwodruku był przez Kolberga w zasadzie respektowany. Ponadto w poprzednich częściach monografii zamieścił Kolberg podania lokalne i historyczne, przywiązane do miejscowości, zabytków topografii regionu, a w części VII ponad 60 opowiadań o strachach, diabłach i czarownicach ilustrujących opisywane wierzenia, a zaczerpniętych głównie z rękopiśmiennej rozprawy Teobalda Klepaczewskiego o czarach i zabobonach2. Bogaty i cenny materiał bajkowy zawiera też monografia Pokucia, w której opublikował Kolberg 77 opowieści wypełniających wraz z zagadkami całą część IV. Są to teksty zapisane przez Kolberga i mieszkańców regionu bezpośrednio w terenie, wyłącznie po rusińsku, z zachowaniem właściwości gwarowych. Najczęstsze lokalizacje publikowanych bajek to: Horodenka, Kołomyja, Ispas i okolice oraz Czortowiec. Najwięcej zapisów dostarczonych Kolbergowi pochodzi od Iwana Nikityszyna, diaka z Horodnicy, oraz od Bazylego Jurczeńki, nauczyciela z Ispasa, potem studenta w Czerniowcach; wymienia ich Kolberg obok nazwisk pokuckich narratorów we wstępie do części IV Pokucia3, co – jak wiadomo – nie było praktyką stosowaną przez badacza systematycznie. 1 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), s. VIII. Notami: „Morownica” oraz „od Szmigla” sygnował Kolberg w druku 21 opowieści, „od Kościana” – 9 tekstów, lokalizację „Czeszewo” zanotował przy 6 bajkach, „od Rawicza”– przy 3, „od Leszna” – przy 4, notami „Dębicz” i „od Środy (Dębicz)” opatrzył 3 teksty, a „od Czempina (Brodnica)” – 5 opowiadań. 2 Rękopis T. Klepaczewskiego z 1861 roku pt. „Pogląd historyczny na czary w Polsce” wspomniany jest w przedmowie Kolberga do cz. VII W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 15) i cytowany tam obszernie, zob. m.in. s. IX, 76, 78, 81. 82, 94–97, 102, 104, 107, 111, 117, 118, 120 itd. 3 DWOK T. 32, s. XI. Zbór ten dopełnia „Pięć kazek huculskich” z Żabia (tamże, s. 270–294) oraz kilkanaście innych bajek huculskich opublikowanych w cz. II Rusi Karpackiej (DWOK T. 55), a niewydanych przez Kolberga. O pokuckich materiałach źródłowych zob. A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. XXX– –XXXIX, zob. też tamże, s. 264. 305 �Pozostałe wydane za życia Kolberga monografie zawierają mniejsze zbiory tekstów bajkowych. We wstępie do części II Lubelskiego, gdzie opublikował ich 20, pisał: Tuszymy sobie wszelako, że zamiłowany w tego rodzaju utworach nowy pracownik, znalazłszy wdzięczne do poszukiwań na ziemi lubelskiej pole, wyzyskać je zechce w pełni i zbiór nasz nierównie ciekawszym, a tym samym i cenniejszym wzbogaci materiałem. Nie podobna bowiem przypuścić, aby ziemia tak bujna i tak we wszystkie etnograficzne właściwości obfita mniej licznie niż wszystkie inne dzielnice Polski w powieści i bajki ludowe była uposażoną”1. Podobny zasób odnajdujemy Radomskiem (23 teksty, po części z zapisów Kolberga) oraz w Kieleckiem (25 opowieści spisanych przez Władysława Siarkowskiego, współpracownika Kolberga z Kielecczyzny). Tomy wydane pośmiertnie przez Izydora Kopernickiego, tj. część II Chełmskiego i Przemyskie oraz Wołyń w edycji Józefa Tretiaka, przynoszą odpowiednio: 30 tekstów zebranych i spisanych przez Marię Hemplównę, wartościowych ze względu na autentyzm potocznego języka Chełmszczyzny, 14 opowiadań dostarczonych przez korespondentów w opracowaniu Kopernickiego i po części jeszcze Kolberga oraz 25 bajek zapisanych około roku 1835 przez Jana Prusinowskiego, a ofiarowanych Kolbergowi w 1862 roku w Żytomierzu2. Spośród materiałów wydawanych po raz pierwszy w ramach Dzieł wszystkich obfitością folkloru bajkowego wyróżnia się wspomniana już część VII Mazowsza, zawierająca ponad 70 tekstów. Zbiór ten pochodzi głównie z badań terenowych – przeważnie z zapisów Kolberga (ponad 40 opowiadań zanotowanych w około 20 różnych miejscowościach regionu), a także współpracowników i korespondentów (kilkanaście bajek). Pozostałe, nieliczne, są wypisami z literatury. Wieloletni i wielostronny kontakt 1 O. Kolberg Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. V. Bajki przemyskie i wołyńskie wydawcy (I. Kopernicki i J. Tretiak) opublikowali bez klasyfikacji (zob. DWOK T. 35 i 36), chełmskie natomiast ( DWOK T. 34) Kopernicki podzielił na: podania, legendy, baśnie, czyli klechdy, gadki, bajki, fraszki i anegdoty. Materiał folklorystyczny z wymienionych tomów pośmiertnych Kolberga omówiony został przez E. Millerową we wstępie do suplementu chełmskiego (DWOK T. 82) oraz do suplementu przemyskiego (DWOK T. 83), a także przez A. Skrukwę we wstępie do suplementu wołyńskiego (DWOK T. 84). Materiał nowy, wydany w tych suplementowych tomach nie wnosi większego wkładu do zasobu regionalnej prozy ludowej. 2 306 �z regionem w okresie zamieszkiwania w Warszawie, z zaprzyjaźnionymi lub polecanymi mieszkańcami dworów i dworków Mazowsza, a także w samej Warszawie zaowocowały szczególnie cenną dokumentacją folkloru bajkowego. Przedstawia on także dużą wartość dla językoznawców, gdyż poświadcza stosunkowo odległe stadium rozwoju gwar mazowieckich; część materiału pochodzi bowiem z pierwszej połowy XIX wieku, gdy badania nad dialektami jeszcze się nie rozpoczęły. Jest to więc źródło do poznania starszego ich stanu na Mazowszu, a także do ustalenia granic zasięgu niektórych cech gwarowych, zwłaszcza wtedy przydatne, gdy zapisy są zlokalizowane1. Zasobnością i wartością źródłową wyróżnia się także zbiór bajek zebranych przez Kolberga w Sanockiem-Krośnieńskiem, a opublikowanych w części III monografii tego regionu. Ponad sto tekstów wariantów polskich i ukraińskich, głównie z Bóbrki, Czaszyna i Wzdowa, pochodzi w przeważającej części z badań terenowych Kolberga, prowadzonych w tym regionie parokrotnie i systematycznie, przy współpracy życzliwych i kompetentnych pomocników. Poza bogactwem prezentowanych wątków teksty te przynoszą również bezcenny materiał do badań nad gwarami okolic Sanoka i Krosna, współistnieniem i wzajemnymi wpływami folkloru polskiego i ruskiego na terenie wschodniego pogranicza kulturowego dawnej Polski2. Skromniej, a czasami znikomo przedstawiają się bajki w monografiach tych regionów, z którymi kontakt był bardziej powierzchowny i gdzie nie udało się szerzej rozwinąć badań. Widoczne to jest w tomach, takich jak Pomorze, Śląsk, Mazury pruskie, Góry i Podgórze, Kaliskie-Sieradzkie, Tarnowskie-Rzeszowskie, Białoruś-Polesie, Litwa. Zapisy terenowe samego Kolberga są w nich stosunkowo nieliczne, na ogół przeważają teksty wypisane ze źródeł literackich. I wśród nich jednak znajdują się przekazy cenne, zwracające uwagę swoją wartością źródłową dla folklorystyki i dialektologii. Wymienić tu można kilkanaście bajek śląskich zapisanych przez Kolberga w 1868 roku w Woli Rasztowskiej pod Radzyminem na Mazowszu, gdzie przez parę lat pracowała grupa sezonowych robotników rolnych, z których jeden, nazwiskiem Koźlik, był ich narratorem. Te 1 O wartości folklorystycznych tekstów mazowieckich dla językoznawstwa zob. T. Zdancewicz „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), s. XLV– –LXVIII. 2 Zob. T. Skulina „Sanockie-Krośnieńskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Sanockie-Krośnieńskie, cz. I (DWOK T. 49), s. XLVI–LX. 307 �opowieści, wspomniane wcześniej przy okazji opisu metod badawczych Kolberga, wiernie dokumentują ludowy tok narracji oraz gwarę śląską okolic Opola1. Wartościowe zapisy Kolberga to również sześć bajek białoruskich „w części nadesłanych z Polesia, w części zaś podyktowanych przez osobę stamtąd przybyłą w Krakowie”, a także kilkanaście opowiadań z Kaliskiego oraz zespół tekstów z badań terenowych na Rusi Czerwonej, głównie z Zadwórza pod Lwowem2. Specyficzny materiał przynosi też Pomorze, gdzie wprawdzie opowieści zebranych przez Kolberga jest tylko 7 (w tym 4 z literatury), ale w zamieszczonej w tym tomie w tłumaczeniu Kolberga rozprawie A. Hilferdinga, rosyjskiego badacza, pt. Ostatki Sławian na jużnom bieriegu Baltijskogo Moria (z 1862 roku) znalazło się około 40 opowieści kaszubskich3. Zróżnicowanie źródłowe gromadzonych przez Kolberga opowieści pod względem sytuacji badawczej (autopsja lub przejęcie z drugiej ręki), autorstwa notujących (zapisy terenowe Kolberga, przekazy innych zbieraczy, teksty zaczerpnięte z rozmaitych źródeł drukowanych), osobowości i statusu narratorów, chronologii (od podań z dawnych kronik i przekazów XVI-wiecznych po zapisy współczesne Kolbergowi) 4 zadecydowały oczywiście o niejednolitym kształcie językowym tekstów bajkowych, a także o charakterze repertuaru pod względem gatunkowym i o jego reprezentatywności dla polskiego folkloru bajkowego. O wymienionych 1 Zob. wyżej, s. 219. Zob. Baśni z Polesia, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 200– 207, przedruk w: O. Kolberg Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), s. 451–461, nr 4–9 (cytowana informacja o pochodzeniu tych bajek na s. 451). Bajki kaliskie opublikowane zostały w tomie Kaliskie–Sieradzkie (DWOK T. 46), w dziale opowieści, zapisy z Zadwórza i inne terenowe z tego regionu w tomie Ruś Czerwona (DWOK T. 57/II), także w rozdziale poświęconym prozie. 3 Rozprawa była rezultatem wyprawy A. Hilferdinga wraz z F. Cejnową na Kaszuby w roku 1856 i przyniosła ciekawy zarys kultury kaszubskiej wzbogacony bogatym materiałem obu badaczy. Opowieści znajdują się w rozdziale „Wzory i próby narzecza Słowińców i Kaszubów Pomeranii” tomu Pomorze (DWOK T. 39). 4 Dla zapisów bajkowych spisywanych z autopsji lub z pamiętanej tradycji cezura ta obejmuje półwiecze. Najwcześniejsze znane nam z daty zapisy bajek ze zbiorów Kolberga, opublikowane przez J. Tretiaka w Wołyniu (zob. DWOK T. 36, 25 opowieści na s. 412–450), pochodziły z 1835 roku; zanotował je w języku polskim (lub przetłumaczył) Jan Prusinowski, a w roku 1862 podarował Kolbergowi. Rękopis zaginął, a informacja o nim podana jest w Kopernickiego charakterystyce tek Kolbergowskich (Arch. MEK, I 191, rkp. s. m. II 155, k. 17). Zaś najpóźniejsze zapisy można wiązać z ostatnią podróżą badawczą Kolberga w Sanockie w 1885 roku (zob.T. Skulina „Sanockie-Krośnieńskie” Oskara Kolberga…, DWOK T. 49, s. XXII–XXIII). 2 308 �uwarunkowaniach oraz związanej z nimi stronie filologicznej tekstów folklorystycznych zbieranych i wydawanych przez Kolberga, a więc także prozatorskich, była już mowa wcześniej w tym opracowaniu. Tu podnieść należy węzłowy dla metody Kolberga pogląd o celowości tak szeroko zakrojonych prac zbierackich w aspekcie zbiorów bajkowych. W cytowanej wyżej Odpowiedzi na recenzję H. Biegeleisena, który zarzucał mu bezładność i brak krytycyzmu w doborze materiałów i niejednolitość ich opracowania, wytykając, że „raz modernizuje i zaciera gwarę ludową zupełnie, to znów oddaje ją wiernie, jak wyszła z ust ludu”, że „zdarza się na jednej kartce obok powiastki czysto ludowej druga w stylizacji książkowej”1, Kolberg tłumaczył, że opowieści, podobnie jak pieśni, mają różną formę literacką w zależności od źródła, z którego pochodzą. Jeśli są odpisami z publikacji – „języka [ich] w niczym zmieniać nam się nie godziło”, jeśli są zapisami terenowymi, mogą mieć rozmaitą postać w zależności od narratorów, z których „jedni wygłaszali je w mowie gminnej, gdy inni posługiwali się już to mową ze szkolnych ław, już z garderoby wyniesioną”; są więc wiernie w języku ludowym oddane, o ile przez włościan i włościanki były śpiewane, boć te, które dyktowała czeladź dworska (w różnym stopniu ogłady), należało znów spisać w mowie właściwej, a nie naciąganej do ludowej. I stwierdzał: W ogóle unikaliśmy wszelkiej modernizacji, o ile nie wtrącali jej sami włościanie. Tylko tam, gdzie wiadomość lub opowieść jakaś podaną nam została w sposób nie gładki, zawiły, i to w mieszaninie językowej bez interesu dla lingwisty, dozwalaliśmy sobie stylizacji wedle mowy ogólnej, gdyż tu już chodziło o treść rzeczy, a nie o materiał językowy2. Respektując zatem w zasadzie brzmienie różnorakich przekazów bajkowych, dopuszczał Kolberg ingerencję redakcyjną, zmierzającą do nadania tekstom większej przejrzystości, jasności i logiczności, aby czytelniejszy był przebieg akcji i zrozumiałe motywacje i działania bohaterów. Dopowiedzenia, uzupełnienia, poprawki, zmiany szyku itp., składające się na 1 2 Recenzja H. Biegeleisena…, s. 439. O. Kolberg Odpowiedź na recenzję H. Biegeleisena… (DWOK T. 63), s. 405–406. 309 �tę ingerencję – jak powiedziano – nie naruszały jednak struktury fabuły, konstrukcji wątku, indywidualnego charakteru wariantu, nie zmieniały kolorytu, realiów, stylu ani toku ludowej narracji, ocalając w opowiadaniach spisywanych ze słuchu większość właściwych im cech oryginalnych i prymitywnych. Od zabiegów takich jak kontaminacje wątków bajkowych czy stylizowanie wariantów, jak to czynili romantyczni poprzednicy, rekonstruując warianty, Kolberg był zdecydowanie daleki. W większości tekstów notowanych przez niego od ludowych narratorów zachowany jest ich autentyczny język potoczny, z oryginalną składnią opowiadaczy, frazeologią, fleksją, lokalnym słownictwem, a nawet specyficznym ludowym słowotwórstwem. A szczególny pietyzm w tej kwestii – jak zauważają współcześni językoznawcy – cechuje jego rękopiśmienne zapisy tekstów ukraińskich, w których, nie znając dobrze języka, tym bardziej uważnie, wręcz „mechanicznie”, notował opowiadane sobie teksty, co umożliwiał mu doskonały słuch i pamięć 1. Tak więc analizowane rękopisy potwierdzają w pełni wysoki autentyzm tekstów prozatorskich i wierność źródłowym przekazom, choć dla ich właściwej prezentacji, inaczej niż współcześnie, uciekał się Kolberg do retuszu redakcyjnego lub na ten retusz ze strony innych zbieraczy był skazany. Z kolei opowieści zaczerpnięte z prac drukowanych, na ogół z drobnymi poprawkami redakcyjnymi, czasami skracane lub streszczane, „przystosowane” do włączenia do tomów Ludu, podobnie jak przekazy osób nie pochodzących z ludu zachowywały w druku w zasadzie język oryginału. Zróżnicowanie gatunkowe bajkowych zbiorów Kolberga sygnalizowała cytowana klasyfikacja opowieści kujawskich. Wymieniane tam gatunki mają swoją mniej lub bardziej liczną reprezentację w każdej niemal monografii. Najliczniejszą stanowią bajki magiczne, fantastyczne, w terminologii Kolberga klechdy, gadki cudowne, baśnie cudowne, kazki cudowne2, gatunek uprzywilejowany w XIX wieku. W większości monografii przeważają w stosunku do pozostałych gatunków, a niekiedy, jak np. w Kujawach, Krakowskiem, Poznańskiem, Kieleckiem czy Przemyskiem, stanowią około połowę całego repertuaru lub nawet jak w Krakowskiem 1 Zob. T. Skulina „Sanockie-Krośnieńskie” Oskara Kolberga…(DWOK T. 49), s. XLIX–L. Czasami spotkać można terminy lokalne, gwarowe, np. W. Siarkowski, który przekazał Kolbergowi m.in. zbiór bajek kieleckich, opatrzył je uwagą: „W Posłowicach pod Kielcami baśni prawione przy kądzielach nazywają jurami, w Masłowie nazywają je skiełkami (O. Kolberg Kieleckie cz. II, DWOK T. 19, s. 218, przypis). 2 310 �połowę tę przekraczają (54 bajki magiczne i 12 nowelistycznych na 111 tekstów w rozdziale poświęconym prozie). Bajki magiczne tworzą też w obrębie tekstów prozatorskich najbardziej zwarty zespół, choć poza nim trafiają również do niemal wszystkich innych, gatunkowo wydzielonych rozdziałów. Cechuje je przewaga pierwiastków fantastycznych, cudownych, czarodziejskich, działają w nich siły magiczne, nadprzyrodzeni przeciwnicy lub pomocnicy, bohaterowie wykonują nadludzkie zadania i wyróżniają się nadludzką wiedzą i potęgą, w akcji uczestniczą przedmioty magiczne, a tematy te wyznaczają grupy poszczególnych wątków 1. Charakterystyczna dla gatunku jest też typizacja, tj. brak imion i cech indywidualnych bohaterów; postacie uosabiają ideę dobra lub zła. Bajki magiczne są na ogół wariantami rozbudowanymi fabularnie, a rozwinięta fabuła dokumentuje typową także dla gatunku formuliczność, tj. obecność stereotypowych, stabilnych połączeń leksykalnych, czyli formuł inicjalnych („Był jeden król”), medialnych (powtarzalne dialogi, np. bohatera z magicznymi pomocnikami) i finalnych („Żyli długo i szczęśliwie”), spajających poszczególne ogniwa fabularne 2. Jest to więc materiał nie tylko do badań nad geografią, rozwojem i wędrówką wątków, ale i nad ich schematem konstrukcyjnym, tradycyjnymi zasadami narracji, takimi jak troistość, powtarzalność, gradacja czy kontrast, a także nad strukturą fabuły i funkcją charakterystycznych środków językowych. W sumie tomy Kolberga przynoszą realizacje wariantowe około 150 wątków bajek magicznych, zarówno popularnych w polskim, słowiańskim i europejskim folklorze, jak i rzadkich, a nawet unikatowych. Swoją reprezentację w dziele Kolberga mają również anegdoty i kawały (facecje, humoreski, gadki, dykteryjki), bajki komiczne (w PBL głównie wątki T 1000–T 2440), które w dziale prozy w poszczególnych monografiach zajmują liczebnie drugą pozycję po bajkach magicznych, a niekiedy nawet ilościowo im dorównują. Choć przefiltrowane przez sito obyczajowej autocenzury autorskiej, są jednak po raz pierwszy na taką skalę 1 Zob. J. Krzyżanowski Polska bajka ludowa w układzie systematycznym (PBL), T. 1, Wrocław 1962, s. 81–239, wątki T 300–T 749, tenże Bajka magiczna w: Słownik folkloru polskiego…, s. 34–35, M. Wójcicka Bajka magiczna w: Słownik polskiej bajki ludowej…, T. 1, Toruń 2018, s. 266–273. 2 Por. J. Ługowska Ludowa bajka magiczna jako tworzywo literatury, Wrocław 1981, s. 86, M. Wójcicka Formuliczność, w: Słownik polskiej bajki ludowej…, T. 2, Toruń 2018, s. 11–23. 311 �uwzględniane przez Kolberga w zbiorze bajek jako opowiadania dokumentujące ludowy humor i dowcip. W rękopisach zachowała się pewna ilość tekstów niepoddanych retuszom wydawcy, a ich pierwotna, surowa postać, nie stroniąca od konceptów i akcentów nieprzyzwoitych, wskazuje, że badacz gromadził takie opowieści bez cenzorskiego nastawienia1. Przegląd około 100 odnotowanych przez Kolberga wątków przedstawia repertuar typowy dla gatunku; celem jest ukazanie komicznych stron życia, krytyka i ośmieszenie, środkiem bazowanie na słabostkach, wadach, szczegółach, igraszkach słownych, absurdzie i nonsensach, tematem są żarty, dowcipy, drwiny i kpiny z obcości (inności) sąsiadów, nacji, stanów i zawodów (księża, lekarze), klas (szlachta, chłopi) itp., praktycznie z każdego zjawiska i z każdej sytuacji. Występuje w nich dobroduszny humor, ale i zjadliwa ironia, groteskowe deformacje, satyryczne karykatury, farsa, parodia, zabawny koncept. W tekstach tych odnaleźć można zarówno komizm sytuacyjny, czasami w postaci tzw. adynata, tj. motywów i sytuacji nonsensownych, sprzecznych ze zdrowym rozsądkiem (np. wnoszenie przetakiem światła do domu bez okien), jak i słowny (np. operowanie dowcipem opartym na nieporozumieniach językowych, niespodziewanych skojarzeniach itp.), a także komizm charakteru (postaci). Ogólną zasadą kreowania komizmu jest ukazanie przypadków odbiegających od normy, świata widzianego na opak. Częste w anegdocie elementy, a nawet tematy obsceniczne, przykrywane są przy pomocy aluzji i specyficznej topiki, także pochodzącej często od samych opowiadających ze względu na osobę słuchacza. Większość bajek komicznych, nazywanych przez Kolberga gadkami, dykteryjkami, fraszkami znalazła się w rozdziale z prozą ludową, niektóre jednak zamieścił w innych rozdziałach, np. jako ilustracje charakterystyki społecznej i psychologicznej ludu. W obrębie tego gatunku obok wątków pospolitych odnajdujemy także rzadkie i wyjątkowe. Kilkadziesiąt wątków obejmują zebrane przez Kolberga warianty legend (T 750–T 849) i bajek nowelistycznych (T 850–T 999). Legendy, opowiadania o charakterze religijnym, przedstawiające cudowne wydarzenia z życia Chrystusa, Matki Bożej, świętych znanych z nauki kościoła lub z ich udziałem w świecie ludzkim, zamieszczał Kolberg przeważnie w grupie „Powieści 1 Wydawano je wiernie z rękopisów w Dziełach wszystkich, jeśli nie opublikował ich Kolberg, komentowano w przypisach źródłowych (w suplementach), gdy drukował je ze zmianami w stosunku do przekazu źródłowego. 312 �moralne i legendy”. Ich wątki (według PBL) grupują się wokół tematów: „Nagrody i kary”, „Prawda wychodzi na jaw”, „Bajki o diable”. Uniwersalność fabuł, bez skonkretyzowanego przypisania do miejsca i czasu, a przede wszystkim ich czytelna dydaktyczna funkcja – wskazanie odniesionego do Boga wzoru zachowań moralnych – pozwalały stosunkowo bezkolizyjnie wyznaczyć tę przynależność, choć niekiedy trafiały np. do „gadek o złych duchach, diabłach” itp. Bajki nowelistyczne (T 850–T 999), realistyczne opowieści o niezwykłych, często sensacyjnych zdarzeniach i przygodach, ale przedstawionych jako prawdopodobne, realne, mają także wydźwięk moralistyczny; wskazują skutki złych czynów i są przestrogą, jak nie należy postępować. Te bajki zamieszczał Kolberg najczęściej w grupie „gadek o zbójcach, złodziejach, oszustach” itp., czasami łączył je z anegdotami ze względu na efekty komiczne lub z powieściami moralnymi dla wyrazistszych akcentów takiej natury. Bajka zwierzęca, gatunek stosunkowo mało popularny w Polsce (w PBL wątki T 1–T 299), pochodząca po części z tradycji ludowej, po części mająca rodowód literacki, wyodrębniona została przez Kolberga w osobnym rozdziale tylko w Poznańskiem, Pokuciu i Chełmskiem, ale spośród kilku przydzielonych tam tekstów nie wszystkie ją reprezentują (np. w ramach nr 83–91 w Poznańskiem pierwsze trzy do niej nie należą). W Krakowskiem 4 teksty (nr 98–101) trafnie określone w podtytule jako bajki zamykają rozdział „O zbójcach, złodziejach, frantach, głupcach, babach itp.”. W Kujawach kilka wariantów wątków „Głosy ptaków” ma tytuł „Gadki o ptakach”. W monografiach, w których opowieści Kolberg nie klasyfikował, pojedyncze teksty są rozproszone w rozdziale „Opowieści”. Ponadto w poszczególnych tomach można je sporadycznie odnaleźć również w innych partiach, zwłaszcza wierzeniowych. Wraz z bajkami drukowanymi po raz pierwszy w suplementach przynoszą około 60 wariantów. Inaczej potraktował Kolberg – jak wspomniano – opowieści wierzeniowe i podania (T 3000–T 8256). Podania lokalne, historyczne i narodowe, wiążące się z konkretnymi miejscami, osobami, zdarzeniami, nawiązujące do historii, są zlokalizowane w czasie i przestrzeni, ale mówią o wydarzeniach tylko po części historycznych, po części zaś fantastycznych, fikcyjnych, najczęściej o prapoczątkach narodu czy społeczności lokalnych, o czasach minionych, dawnych bohaterach i protoplastach, królach, wybitnych wodzach. Często mają charakter ajtiologiczny, tłumaczą znaczenie lokalnej nazwy miejscowości, jej pochodzenie oraz historię. Niektóre, 313 �utrwalone przez kronikarzy i historyków oraz tradycję, otrzymują charakter narodowych 1. Wcielał je Kolberg przeważnie według kontekstu tematycznego do opisu kraju lub wierzeń jako ich ilustrację lub zamieszczał w przypisach na końcu tomów jako uzupełnienie tego opisu. Rzadziej pochodzą one z zapisów Kolberga, najczęściej zaczerpnięte są z literatury rozmaitego rodzaju, począwszy od dawnych kronik i starodruków po krajoznawczą i regionalną prasę. Często nie mają rozwiniętej postaci fabularnej, są streszczeniami lub omówieniami Kolberga (niekiedy za źródłem), prezentują szkielet fabuły lub jedynie komunikat czy sygnał o istnieniu wątku, co także związane jest z zabiegiem wmontowywania ich w opis. Dla Kolberga ponadto bardziej liczyła się w tym przypadku treść, owo „ziarnko prawdy historycznej”, które z podaniem jest tradycyjnie związane, niż pełny przekaz folklorystyczny. Zdarzało się jednak w przypadku wariantów rozwiniętych fabularnie, że trafiały do rozdziału poświęconego opowieściom. W takiej różnorodnej postaci formalnej podania stanowią w tomach Ludu i Obrazów etnograficznych zespół najliczniejszy, ale trudno je wychwycić spośród najróżniejszych informacji topograficznych i etnograficznych. Podobnie potraktował Kolberg te legendy spokrewnione z podaniem, które jako opowiadania religijne również nawiązują do konkretnych zdarzeń z przeszłości z udziałem postaci świętych, tłumacząc powstawanie miejscowości, kościołów, miejsc kultu itd. Włączał je także do rozdziałów przedstawiających obraz „kraju”, wierzeń lub do przypisów na końcu tomów. Nie zostały również wyodrębnione gatunkowo opowieści wierzeniowe. Spisane często jako relacje prawdziwych zdarzeń, bez schematu fabularnego, wtapiał Kolberg podobnie w katalog wierzeń jako ilustrację opisywanego świata nadzmysłowego. Dla uwiarygodnienia ich treści zawierały wówczas często odwołania do nazwisk świadków, konkretnego miejsca i czasu, w rodzaju: „Żyła niezbyt dawno temu (około r. 1850) we wsi Osowie pod Szamotułami kobieta nazwiskiem Czajkowa albo Czajina (żona Czajki)”2, dzięki czemu spokrewnione są wyraźnie z podaniami. Niektóre z tych opowieści, pozbawione jednak wspomnianej indywidualizacji, a potraktowane jako przejaw, synteza wiedzy społeczności lokalnej, odnaleźć można w również w rozdziałach z opowieściami „o czartach, złych duchach, strachach, 1 Należą tu podania o najdawniejszych stolicach Polski, Gnieźnie (cykl wielkopolski: Popiel–Piast) z kroniki Galla oraz Krakowie (cykl małopolski: Krakus–Wanda) z kroniki Kadłubka. 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 111, nr 44. 314 �diabłach”. Większość jednak ulokowana została przez Kolberga wśród informacji o świecie ludowych wierzeń1. Wśród różnych bajek w zbiorach Kolberga wymienić jeszcze należy nieliczne, lecz niezwykle oryginalne bajki ajtiologiczne oraz bajki-śpiewanki. Te ostatnie opublikowane zostały w Pieśniach ludu polskiego ze względu na organicznie z nimi związane pieśni, niewystępujące samodzielnie poza danym tekstem2. Jest to dziewięć zestawionych obok siebie wariantów tekstowych i melodycznych (11 melodii), reprezentujących trzy typy bajkowe, a pochodzących z różnych stron Polski. Bajki ajtiologiczne, wyjaśniające powstanie kosmosu, człowieka, jego kultury, świata przyrody itd., wśród których znajdują się też wątki legendowe, zamieszczał Kolberg prawie wyłącznie w rozdziale „Świat nadzmysłowy”, gdzie miały pełnić rolę wykładni ludowych poglądów i wyobrażeń. Znaleźć je można np. w części II Kieleckiego, w części III Pokucia, najwięcej pochodzi jednak z Krakowskiego; są to warianty kilkanastu wątków (na 79 wątków odnotowanych w systematyce PBL w ramach T 2441–T 2700). Kilka z nich to zapisy stanowiące jedyną reprezentację wątku w polskim foklorze3. Ogromny bajkowy zbiór Kolberga stał się bazą źródłową dla późniejszych badań folklorystów nad tym gatunkiem. Określony został pewien wzorzec prezentowania gatunku, przynoszący wskazówki dla późniejszych zbieraczy i wydawców. Bogaty i zróżnicowany repertuar zasilił znacząco dorobek folklorystyczny w zakresie bajki, z jednej strony poświadczając rozpowszechnienie niektórych wątków w folklorze polskim i europejskim, z drugiej dokumentując nowe, ciekawe, a nawet nieznane warianty, więc poszerzając zasób żyjących w tradycji polskich opowieści. Wspominano wyżej, że występują w nim warianty wątków popularnych w całej Polsce, a nawet Europie, lecz także bajki rzadkie, w folklorze polskim wyjątkowo spotykane lub wręcz unikatowe, reprezentowane jedynie wariantem 1 M. Wójcicka pisała: „Badacze folkloru podkreślają, że teksty te żyją nie jako autonomiczne systemy artystyczne (jak np. bajka fantastyczna), ale są częścią składową systemów innych, m.in. religijnych, obrzędowych” – Podanie (wierzeniowe) w: Słownik polskiej bajki ludowej… T. 3, Toruń 2018, s. 64 (z powołaniem się na: K.D. Kadłubiec Gawędziarz cieszyński – Józef Czechowicz, Ostrava 1973, s. 29). Z tej perspektywy praktyka Kolberga była w zasadzie trafna. 2 Zob. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 289–298, nr 39a, b, 40a, b, c, 41a, b, c, d ; odpowiednio warianty wątków T 902, T 780, T 440. 3 Zob. O. Kolberg Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 198, nr 6, Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 7–8, nr 7, s. 57, nr 113, s. 128, nr 22, s. 130, nr 35 – tam jedyne dla wątku teksty Kolberga odpowiednio dla T 2455A, T 2461, T 2468, T 2645. 315 �Kolberga. Często są to teksty najwcześniej legitymujące dany wątek. Niektóre opowiadania wyróżniają się oryginalnością, motywami potraktowanymi nieszablonowo, ciekawymi przeróbkami znanych fabuł, zamianami epizodów, elementami humorystycznymi1. Do najpopularniejszych bajek magicznych w zapisach Kolberga należą dla przykładu warianty rozpowszechnionego w Europie wątku Szklana góra (T 530), zanotowane w liczbie kilkunastu tekstów polskich i ruskich, czy Bracia zdradzieccy (T 301), Salvatica, opowieść o królewnie gnębionej przez srogiego ojca (T 706), Siedem kruków (T 451), Diabeł parobkiem (T 651), poświadczone nieco mniej licznymi, lecz oryginalnymi odmianami. Spośród anegdot do najczęściej odnotowywanych przez Kolberga wątków należą m.in. Kobieta w skrzyni (T 1536A), Diabeł oszukany przy podziale plonów (T 1030), Głupiec i zbóje (T 1653), Chłop i diabeł (T 1060), wśród nowel – Wyleczenie leniwej żony (T 902), Narzeczona zbójnika (T 955), wśród legend – Dziwne sądy Boże (T 759) i Maliny (T 780), wśród podań – Mistrz Twardowski (T 8251), Rycerze śpiący (T 8256), Zatopione dzwony (T 7070), a najliczniej występujące opowieści wierzeniowe dotyczą wątków Czarownice (T 3040), Wyprawa na sabat (T. 3045), Dziwożona (T 5085). Z kolei niektóre zapisane przez Kolberga warianty są jedynymi poświadczającymi żywotność co najmniej kilkudziesięciu wątków na gruncie polskim, mają więc charakter unikatowy. Tu wymienić można (według PBL) m.in. następujące wybrane typy bajek: T 11, T 237 (bajki zwierzęce); T 360A, T 404, T 411, T 574, T 706A (bajki magiczne); T 766, T 769, T 826, T 832 (legendy); T 855, T 960D (nowele); T 1328, T 1366, T 1412, T 1473, T 1563, T 1794, T 1872, T 2100 (anegdoty); T 2455A, T 2461, T 2468, T 2645 (bajki ajtiologiczne). Do nienotowanych w polskim folklorze należą też niektóre zapisy bajek wydanych po raz pierwszy w ramach edycji Dzieł wszystkich; tu wymienić można zapisane na Mazowszu Nieudane leśne wesele czy Rozum i Szczęście, a także zanotowaną w Modlnicy przez Konopczankę opowieść pt. Krótka historyja o królu, niezarejestrowaną ani razu z przekazu ustnego, choć wątek Midasa występował w przysłowiach i wariantach literackich, oraz podobnie nieodnotowaną w folklorze anegdotę Porada według chęci, zaczerpniętą przez Kolberga z druku sprzed roku 1828, której 1 Zob. np. O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 325, nr 45 (T 956B), W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), s. 179, nr 40 (T 506), Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 96, nr 211 (T 3045). Zob. też przykłady podane przez. J. Krzyżanowskiego w Słowniku folkloru polskiego…, m. in. na s. 270, 430, 437. 316 �wątek występuje poza tym źródłem tylko w jednym wariancie literackim1. Materiał suplementowy przyniósł też warianty nowych wątków, znanych wprawdzie w polskim folklorze, ale niepoświadczonych w drukowanych przez Kolberga monografiach, np. bajki ajtiologicznej o grzybach (T 2636) oraz legend o diable (T 825 i T 829)2. Począwszy od bajek kujawskich, wprowadzał Kolberg w druku, a w miarę czasu także w rękopisach poprzedzające bajki streszczenia lub zestawienia węzłowych motywów. Dają one pewien pogląd na jego sposób analizowania struktury fabuły. Nie opatrywał nimi metodycznie wszystkich tekstów, lecz praktyka ta jest zauważalna we wszystkich niemal monografiach. Niektóre z nich są lakoniczne, lapidarnie szeregujące motywy główne, szkicujące główny kontur wątku, inne obszerniejsze, rozbudowane, stanowią bardziej lub mniej udane próby wniknięcia w morfologię bajki, przebieg akcji, strukturę fabuły. Są wśród nich takie, które trafnie wydobywają zasadnicze motywy i dają pogląd na budowę wątku i specyfikę wariantu, dając opis zbliżony do nowoczesnej charakterystyki bajkowego typu3. Inne przynoszą wskazówki bardziej przypadkowe, ograniczając się np. do wyszczególnienia rekwizytów czy postaci działających. Opracowanie takie można uznać za próbę katalogowania motywów usprawniającego panowanie nad treścią bajek i wychwytywania pokrewieństw dla ustalenia tożsamości wątków i identyfikacji wariantów. Próby te podejmowane przez Kolberga już w Kujawach, czyli w 1867 roku, a doskonalone wyraźnie w latach późniejszych, np. przy gromadzeniu bajek spisywanych w Sanockiem, można uznać za prekursorskie; współczesne narzędzia systematyki bajek odwołują się do katalogów i analizy motywów. Trwałym i nowatorskim osiągnięciem Kolberga jest – jak wspomniano –zbieranie i publikowanie różnych, czasami mniej doskonałych wariantów. Wprawdzie licząc się z limitowaną objętością swoich tomów i kosztami druku, zmuszony był często do ograniczania ich liczby, zasadę te jednak w miarę możliwości konsekwentnie realizował, a w odniesieniu 1 O. Kolberg Mazowsze cz. VII (DWOK T. 42), s. 415–416 i 562–563 oraz suplement krakowski, DWOK T. 73/III), s. 101 i DWOK T. 73/II, s. 483–484 (zob. T 1522). 2 Są to opowieści pt. Grzyby, Diabeł w arce Noego i O jednym Ojcu św., od diabła kuszonym, DWOK T. 73/II, s. 448, 448–449, 410–411. 3 Zob. np. streszczenia bajki Królewna-owca (T 404) i anegdoty Głupiec i figura (T 1643) w PBL oraz u Kolberga opowieści O owczarzu i O bogatej wierzbie, w cz. IV Krakowskiego (DWOK T. 8), s. 61, nr 24 i s. 201, nr 81. 317 �do bajek eliminacja tekstów jest stosunkowo niewielka. Celowość takiej metody uzasadniał cierpliwie kolejny raz już pod koniec swej działalności badawczej: Zestawione ze sobą liczne warianty rzucają tedy niemałe światło na urabianie się, czyli kształtowanie rzeczonych motywów, oddziaływanie ich na siebie wzajemnie, stopniowy ich rozkład i przetwór, wreszcie rozrost bujny w jednej, a zanikanie w innej okolicy. Tyczy się to zarówno pieśni, jak i baśni, guseł, wierzeń itd. Porównywając podobieństwa i różnice te w najdrobniejszych szczegółach i odcieniach, ma tu etnolog możność śledzenia krok za krokiem pochodu topograficznego wszelkich utworów myśli i imaginacji ludowej, zrazu w obrębie danej miejscowości, okolicy i kraju, a następnie i na rozleglejszej geograficznej przestrzeni. […] Z tego wychodząc założenia, widzimy się spowodowani do ogłaszania wszelkich ważniejszych, jakie nam się nasuwają wariantów, czy to pod względem treści czy też języka lub muzyki, o ile takowe, nowe nam przywodząc wyrażenia i rysy, istotnymi są wariantami, nie zaś tożsamością […]1. Do oznaczania wariantów analiza morfologiczna okazywała się więc niezbędna i w dużej mierze pozwalała, zwłaszcza w ramach jednej monografii, trafnie zestawiać obok siebie warianty, czasami nazywane „odmianami”2. Przysłowia Formułując swój kompleksowy program badawczy, obejmujący różne gatunki literatury ludowej, Kolberg uwzględniał także przysłowia. W cytowanym wyżej fragmencie listu otwartego, odezwy do społeczeństwa opublikowanej na łamach „Biblioteki Warszawskiej”, już w 1865 roku określał przysłowia jako odrębny przedmiot badań3 i jako taki wymienił je też w tytule dzieła Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, 1 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. XI–XII. Zob. np. O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), nr 8 i 9 (T 311), Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), nr 1–3 (T 530), nr 68 i 69 (T 651), nr 71 i 72 (T 794), nr 75 i 76 (T 956B i T. 955), W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), nr 16 i 17 (T 307), nr 45 i 46 (T 756B), Radomskie cz. II (DWOK T. 21), nr 13 i 14 (T 1030), Pokucie cz. IV (DWOK T. 32), nr 58 i 59 (T 1525D). 3 Zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 104. Przedstawiając tam problematykę swoich badań, w punkcie 6. Kolberg wymienił: „Przysłowia, zdania, bajki, powiastki, klechdy, legendy, podania itp. o ile możności (lubo niekoniecznie) w mowie potocznej, miejscowej, oddane”. 2 318 �przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Mógł przy tym nawiązywać do bogatej, wielowiekowej tradycji paremiograficznej, która przysłowie jako swoisty twór językowy i zarazem gatunek literacki z pogranicza literatury i języka potocznego wyniosła do niebywałej popularności, utrwalanej przez wieki, zarówno w przekazach ustnych, jak i literackich. Paremia, znane, tworzone i powtarzane w starożytności, zapisywane w średniowieczu, także w Polsce wraz z pojawieniem się pierwszych druków, upowszechniały się następnie dzięki dziełom Biernata z Lublina, M. Reja, J. Kochanowskiego czy Ł. Górnickiego. W XVII wieku doczekały się pierwszych opracowań naukowych w postaci zbiorów Salomona Rysińskiego Proverbiorum Polonicorum a Solomone Rysino collectorum Centuriae decem et octo (Lubcz 1618, wyd. od 1619 r. pt. Przypowieści polskie) i Grzegorza Knapskiego (Cnapiusa) Adagia polonica, stanowiącego tom trzeci jego monumentalnego Thesaurusa, słownika polskiego (Kraków 1632). Były chętnie wykorzystywanym tworzywem dla pisarzy baroku, takich jak W. Kochowski, W. Potocki czy A.M. Fredro, autor moralistycznego zbioru Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne (Kraków 1658). W XVIII i XIX wieku coraz liczniej występowały w utworach pisarzy i poetów, wprowadzano je do podręczników szkolnych i opracowań słownikowych, m.in. S. Lindego, gdzie znalazło się ponad 10 tysięcy przysłów i zwrotów przysłowiowych, rozsianych pod różnymi hasłami. Stały się przedmiotem zainteresowania, studiów i publikacji pokolenia romantyków, W. Pola, J. I. Kraszewskiego, K.W. Wójcickiego 1, a prawdziwą ich skarbnicą okazały się poezje Mickiewicza, Słowackiego, Norwida, komedie A. Fredry. Przysłowiami zajmowali się A. Grabowski, T. Lipiński, J. Chociszewski, A. Bartoszewicz, A.W. Darowski2, autorzy regio1 Zob. m.in. W. Pol Filozofia i przysłowia ludu w Polsce, „Kwartalnik Naukowy w Połączeniu Prac Miłośników Umiejętności”, Kraków 1835, T. II, s. 19–42; J.I. Kraszewski Litwa, starożytne dzieje…,Warszawa 1847 (około 400 przysłów); K.W. Wójcicki Przysłowia narodowe, z wyjaśnieniem zrzódła początku oraz sposobu ich użycia… T. I–III, Warszawa 1830, tenże Przysłowia polskie, czyli nauka starych a rozumnych naszych ludzi, Warszawa 1862. 2 Byli to autorzy m.in. następujących prac: A Grabowski Krótkie przypowieści dawnych Polaków…, Kraków 1819; T. Lipiński Przysłowia i wyrażenia od miast i wsi, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. IV, s. 236–274, tenże Przysłowia i wyrażenia od gór i rzek, tamże 1853, T. II, s. 52–61, tenże Przysłowia i przypowieści od nazw panujących, tamże, 1856, T. I, s. 57–66; Tworzymir [J. Chociszewski] Przysłowia ludu wielkopolskiego zawierające spostrzeżenia na różne dni, miesiące i pory roku, z ust ludu zebrał…, „Biblioteka Warszawska” 1861, T. III, s. 619–642, tenże Wyjaśnienie początku niektórych przysłów używanych w Wielkopolsce 319 �nalni, jak J. Gluziński (Lubelszczyzna), I. Łyskowski (Prusy Zachodnie), J. Lompa (Śląsk), F. Cejnowa (Kaszuby), J. Łepkowski (Krakowskie), L. Jucewicz (Litwa)1. Prowerbia rozpowszechniały też liczne wydawnictwa popularne, druki straganowe, kalendarze, podręczniki, czasopisma ludowe, publikując pojedyncze teksty lub ich większe czy mniejsze zbiorki. Podstawę dla nowoczesnej paremiologii stworzyła jednak dopiero Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich (Warszawa 1889–1894) Samuela Adalberga (1868–1939), syntetyczne opracowanie dorobku polskiego, monumentalne dzieło przynoszące 30 000 przysłów i około 40 000 wariantów, a obejmujące źródła dawne i nowe, książkowe i rękopiśmienne, literaturę i czasopiśmiennictwo do roku 1800. Praca ta utorowała drogę nauce o przysłowiach, której twórcą był Jan Stanisław Bystroń (1892–1964). Kolberg wpisuje się w tę tradycję jako zbieracz i wydawca przysłów traktowanych wprawdzie jako odrębny gatunek literatury ludowej, ale stanowiących jeden z szeregu przejawów kultury duchowej, dokumentowanych w jego encyklopedycznym dziele. Dorobek autora Ludu w tym zakresie wykracza poza dokonania poprzedników i współczesnych mu paremiografów i sytuuje go już poza kręgiem romantycznych zbieraczy przysłów w rodzaju Wójcickiego, autora Przysłów narodowych (1836), a przed przełomowym dla paremiologii dziełem S. Adalberga, którego edycja rozpoczęła się w 1889 roku (praca nad nim podjęta została sześć lat wcześniej), a zakończyła w 1894 roku, i które dedykowane było „Pamięci Oskara Kolberga”. W roku 1871 Kolberg pisał: Jak przeszłość i samodzielność obyczajowa każdego narodu wyrażoną jest w jego dziejach, zwyczajach, przesądach i języku, jak jego wyobraźnia, uczucie podług podań ludu…, tamże, 1864, T. I, s. 263–293; A. Bartoszewicz Alfabet ze zdań i przysłów ułożony, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy na rok zwyczajny 1855” J. Ungra, s. 102–105, tenże Zdania, myśli i przysłowia, „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok zwyczajny 1861” J. Jaworskiego, s. 160–162, A.W. Darowski Przysłowia polskie odnoszące się do nazwisk szlacheckich i miejscowości, Poznań 1874. 1 J. Gluziński Włościanie polscy uważani pod względem charakteru, zwyczajów, obyczajów i przesądów, z dołączeniem przysłów powszechnie używanych, w: K. W. Wójcicki Archiwum domowe do dziejów i literatury krajowej, Warszawa 1856, s. 392–576; I. Łyskowski Pieśni gminne i przysłowia ludu polskiego w Prusach Zachodnich, Brodnica 1854; J. Lompa Przysłowia i nazwy potoczne ludu polskiego w Szląsku, Bochnia 1858; F. Cejnowa Skôrb kaszébsko-slovjnskè móvé, Świecie 1866–1868; J. Łepkowski Przegląd krakowskich tradycyj, legend, nabożeństw, zwyczajów, przysłów i właściwości, Kraków 1866; L. Jucewicz Przysłowia ludu litewskiego, Wilno 1840. 320 �i usposobienie odbija się w baśniach, muzyce, tańcach, tak znowu z jego przysłów, zdań, sentencji i zagadek wyziera praktyczne na świat i ludzi zapatrywanie się, jego dowcip i mądrość zbiorowa1. Jest w tej wypowiedzi zarówno trafna kontynuacja romantycznego widzenia przysłów jako odbicia światopoglądu i mądrości ludowej, jak i ujęcie fundamentalnych cech paremiów: ich społecznej funkcji oraz praktycznego realizmu i dowcipu. W całej swojej działalności zbierackiej i wydawniczej Kolberg nie poświęcił jednak przysłowiom zainteresowania w skali podobnej do okazanego pieśniom, a nawet prozie ludowej. W kolejnych monografiach opublikował około 2700 przysłów, w tym prawie 1000 ukraińskich z Chełmszczyzny i Pokucia. W tomach regionalnych wydawanych z rękopisów po raz pierwszy w edycji Dzieł wszystkich znalazło się około 350 przysłów polskich, ukraińskich i białoruskich oraz 600 południowosłowiańskich. Natomiast suplementy do monografii XIX-wiecznych przyniosły kilkadziesiąt paremiów, głównie polskich. Ilość ta, sięgająca w sumie liczby prawie 3800 przysłów i wyrażeń przysłowiowych, nie jest szczególnie reprezentatywna wobec ich niebywałej popularności, powtarzalności i stabilności gatunkowej i funkcjonalnej, nie tylko w folklorze, ale i szerzej – w kulturze narodowej. Nie określa ona jednak pełnego zasobu zgromadzonego przez Kolberga materiału. Znaczną jego część, stanowiącą niemal 55% całego zbioru przysłów, badacz przeznaczył dla innego celu niż publikacje własne, przekazując zarówno zapisy sporządzone przez siebie, jak i pozyskane od innych zbieraczy na rzecz odrębnego opracowania monograficznego innego wydawcy, o czym będzie mowa dalej. Decyzja ta oznaczała zatem świadomą rezygnację autora Ludu z systematycznej paremiografii. Wydawane przysłowia zamieszczał Kolberg bądź w osobnych poświęconych im rozdziałach i zwartych zespołach, bądź rozproszone wśród innych materiałów etnograficznych i folklorystycznych, zgodnie ze swoim holistycznym widzeniem kultury wsi. Te drugie, rozsiane na kartach tomów, wcielane pojedynczo lub w większej liczbie w opis kraju, ludu, zwyczajów i wierzeń – jako dotyczące miejscowości, regionów, narodów, ich mieszkańców, trybu życia, pracy, zajęć i świętowania oraz przekonań, wiedzy 1 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny południowej, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 117. 321 �i wyobrażeń o świecie – stanowić miały ilustrację opisywanych zagadnień1. Ponieważ skupiała się w nich ludowa mądrość, doświadczenia gromadzone przez wieki i przekazywane z pokolenia na pokolenie, często w ustach wiejskich informatorów i pisarzy dokumentujących kulturę wsi najtrafniej i najlapidarniej wyrażały ludowy obraz świata, wzajemnych relacji, pojmowania sprawiedliwości, winy i kary itd. Osadzone w kontekście opisywanych faktów kulturowych pełniły więc funkcję im przyporządkowaną i choć nie traciły swojej wyraźnej, formalnej specyfiki, często ginęły wśród informacji etnograficznych. Jako reprezentujące osobny gatunek gromadził je Kolberg natomiast w specjalnie im poświęconych rozdziałach, których jednak doczekały się tylko nieliczne monografie. Z zasobu polskiego najbogatszy jest zwarty zbiór Kolberga opublikowany w części IV Krakowskiego, w rozdziale pt. „Przysłowia. Zdania”, liczącym prawie 1080 przysłów. Jest on przyporządkowany w spisie rzeczy działowi poświęconemu mniejszym formom literackim, obejmującym także zagadki; schemat taki, odpowiadający statusowi tych drobniejszych gatunków literatury ludowej łączonych pod wspólnym tytułem, jest u Kolberga powtarzalny. Przysłowia są tam podzielone wewnętrznie na pięć grup. Pierwsza, najliczniejsza, zawierająca 768 tekstów, a nieobjęta osobnym podtytułem, obejmuje przysłowia różne i pochodzące z różnych źródeł, wskazanych zbiorczo odesłaniem do wcześniejszych prac polskich paremiografów, S. Rysińskiego, G. Knapskiego, K.W. Wójcickiego, T. Lipińskiego, A. Grabowskiego. Grupa druga zawiera 28 przysłów zaczerpniętych z XVII-wiecznego druku A. Żydowskiego pt. Gorzka wolność młodzieńska…, trzecia obejmuje 219 tekstów pochodzących z pracy J. Radwańskiego pt. Przysłowia, przypowieści i sposoby mówienia od imion, zamieszczonej w krakowskim „Kalendarzu Powszechnym na rok 1858” J. Wildta, na grupę czwartą składa się 58 „Przysłów i wróżb gospodarczych” ułożonych według miesięcy, a całość zamyka 6 przysłów „dotyczących miejscowości”. Już w samym podziale i tytulaturze Kolberga zaznacza się tu nieostrość terminów i praktyczna trudność rozgraniczenia, zwłaszcza przysłów od zwrotów przysłowiowych, a także od związków frazeologicznych. Określenia: „przysłowia”, „zdania”, „przypowieści”, „sposoby mówienia”, „wróżby” są 1 Taką ilustracyjną funkcję przysłów w opisie etnograficznym Kolberg wyznaczył już w swoim programowym liście otwartym z 1865 roku, gdzie w punkcie 2 czytamy: „Praca i zajęcia domowe i gospodarskie wieśniaków. Jaki pod tym względem tryb życia? Przysłowia. […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 104). 322 �odbiciem złożoności zjawiska dobrze znanego paremiologii, jakim jest rozmaitość rodzajów przysłów i wyrażeń przysłowiowych, trudność precyzyjnego wyróżnienia i definiowania tych tworów językowych, powinowactwo lub tożsamość ze zwrotami frazeologicznymi, różnorodna tematyka i forma, pochodzenie i funkcja w folklorze, wariantowość, a jednocześnie trwałość w tradycji na przestrzeni wieków. Także współcześnie istnieją różnice w przyznawaniu statusu przysłowia różnym jego postaciom; odmiennie określają niektóre paremie językoznawcy i folkloryści, choć i jedni, i drudzy – niezależnie od przyjmowanego wyróżnika definicyjnego (np. „tekst minimalny”, „tekst kliszowany”, „wyrażenie formuliczne” czy „najmniejszy utwór literacki”, „mikroforma folkloru”) uznają prowerbia za odrębny gatunek i osobną kategorię genologiczną1. I tak np. według niektórych frazeologów i frazematyków zwroty przysłowiowe w rodzaju „Uparty jak osioł” czy „Cisza jak makiem siał” nie należą do przysłów, są to frazeologizmy („powiedzenie”, „zwrot”, „wyrażenie” w języku popularnym), czyli związki frazeologiczne w stałej i niezmiennej formie, na ogół nieprzetłumaczalne, o charakterze idiomatycznym. W językoznawstwie przyjęte są zresztą różne koncepcje klasyfikacji przysłów ze względu na charakter gramatyczny (gramatyczna) lub rodzaj zespolenia (funkcjonalna). Nie wdając się tu w analizę i rozstrzygnięcia o charakterze teoretycznym, powróćmy jednak do materiału Kolbergowskiego. W monografiach innych regionów mniejsze niż w Krakowskiem zbiory przysłów polskich, wyodrębnionych w osobnych działach w liczbie około 100 przysłów, opublikował Kolberg jeszcze w części I Kujaw oraz w części II Lubelskiego. W zbiorze kujawskim zatytułowanym jak w Krakowskiem „Przysłowia. Zdania. Zagadki” wyróżnił 98 przysłów o tematyce ogólnej, a w dwu podrzędnych grupach kilkanaście „tyczących się dat 1 O złożoności przysłów jako „tworów językowo-literackich o swoistej treści i formie” oraz o potrzebie uwzględnienia w paremiologii „czynników stosowanych w badaniach językowo-literackich” pisał już przed laty w szeregu studiów J. Krzyżanowski (zob. m.in. Z zagadnień przysłowioznawstwa, w: Studia folklorystyczne, T. III, Kraków 1980, s. 39–313; cyt. wyżej określenie na s. 303). Dyskusje nad charakterem przysłów i różnice w definiowaniu i określaniu ich statusu pozostają nadal aktualne, o czym świadczą opinie folklorystów i filologów. Zob. m.in. K. Wrocławski O niektórych postaciach folkloru i ich dokumentowaniu, w: Tekst. Problemy teoretyczne, red. J.J. Bartmiński, B. Boniecka, Lublin 1998, s. 192 (całość: 187–195), S. Wasiuta Przysłowie jako jednostka języka (w perspektywie tekstologii integralnej), „LingVaria” XI: 2016 nr 2(22), s. 112–115 (całość: 107–119). Por. też E. Popławski Oskar Kolberg jako paremiograf. (W 200. rocznicę urodzin), w: „Ja daję właśnie materiał…”, s. 125–135. 323 �i pór gospodarczych” oraz „o wsiach ([tzw.] miejscowych)”. Opatrzył całość przypisem, że wielka liczba tych przysłów ma zasięg ogólnopolski, ale przytoczone zostały „te tylko, które w Kujawach w codziennym niemal są użyciu”1. Lokalizację geograficzną poszczególnych tekstów precyzował jedynie wyjątkowo, natomiast często podawał wyjaśnienie znaczenia i okoliczności ich użycia oraz warianty i odsyłacze porównawcze. Dzięki zachowanym rękopisom ustalono, że większość tekstów pochodzi od korespondentów Kolberga, głównie od Michała Sokołowskiego z Głuszyna, gdzie Kolberg bawił w czasie podróży na Kujawach w 1865 roku2. Na zasób lubelski, zawarty w rozdziale „Przysłowia i przepowiednie ludowe”, składają się głównie 84 przysłowia „gospodarcze, czasowe (podług kalendarza)”, opatrzone wyjaśnieniami znaczenia, okoliczności użycia i związku z lokalnymi zwyczajami i zajęciami, zaczerpnięte przez Kolberga z pracy Józefa Gluzińskiego Włoś­ cianie polscy… (z 1856 roku); kilkanaście pozostałych przysłów „ogólnych” pozyskał badacz od współpracującego z nim Władysława Ciesielskiego. Ponadto ponad 400 przysłów polskich pomieścił badacz w różnych działach wydanych przez siebie monografii regionalnych, ujmując je tam w mniejsze zespoły lub pojedynczo lokując w tekście opisowym. I tak np. w części I Krakowskiego, w rozdziale „Kraj” znalazło się 35 tekstów związanych z „dziejami i zwyczajami Krakowa”, w części I Mazowsza kilka przysłów dotyczących Warszawy. W części VII W. Ks. Poznańskiego, w ramach opisu świata nadzmysłowego opublikował Kolberg kilkadziesiąt przysłów i zwrotów przysłowiowych w rozdzialikach pt. „Bożyszcza w przysłowiach” i „Przysłowia do wyobrażeń i wierzeń miejscowych przywiązane” oraz w „Przypisach”. Na uwagę zasługują tu ludowe objaśnienia przysłów odnoszących się do miejscowości i ich mieszkańców oraz przysłów o treści ogólnej, związanych genetycznie z przytaczanymi w druku opowieściami ludowymi, z których się wywodzą lub do których nawiązują. Spotykamy też przysłowia rozproszone w różnych działach i wtopione w opis, najczęściej zwyczajów dorocznych, np. w części I Mazowsza, ale i ludu, np. w Kaliskiem i w części IV Mazowsza, czy wierzeń i przesądów, np. w Lubelskiem. Są to najczęściej przysłowia zaczerpnięte przez Kolberga z publikacji XIX-wiecznych autorów. 1 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 197. M. Sokołowski przesłał spisane przez siebie przysłowia w liście z 16 XI tego samego roku, zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 139–140. 2 324 �Zwarte i bogatsze zbiory przysłów ukraińskich opublikował Kolberg w części III Pokucia i części II Chełmskiego. Spośród 661 paremii z Pokucia, zebranych w rozdziale „Przysłowia (Prykazky) z okolic Kołomyi” znaczną część zapisał sam Kolberg, co dokumentują zachowane rękopisy; proweniencja pozostałych jest nieustalona. Około 300 przysłów z Chełmszczyzny, pomieszczonych przez wydawcę tomu, I. Kopernickiego, w rozdziale „Przysłowia i zdania przysłowiowe”, pochodzi prawdopodobnie w znacznej mierze z zapisów zasłużonej współpracownicy Kolberga, Marii Hemplówny. Brak jednak wskazówek źródłowych co do pochodzenia całości zbioru. Są też monografie XIX-wieczne, takie jak Kieleckie, Łęczyckie czy Przemyskie, które nie zawierają przysłów wcale. Spośród wydanych po raz pierwszy w ramach Dzieł wszystkich monografii regionalnych lub ich dalszych części, gdzie zgodnie z zasadą samodzielnie zapisane przysłowia publikowane są w osobnych rozdziałach, niektóre także nie zawierają materiału paremiograficznego, inne przynoszą pojedyncze teksty bądź najczęściej liczą od 20 do 40 przysłów1. Większy jest w tym zespole zbiór litewski, liczący około 70 tekstów zapisanych przez Mikołaja Akielewicza, oraz podolski, który zawiera 82 przysłowia wypisane z pracy Sadoka Barącza Bajki, fraszki, podania, przysłowia i pieśni na Rusi… Zasobu paremiów Kolberga zebranych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej znacząco nie zmieniają natomiast nieliczne przysłowia zamieszczone w poszczególnych tomach suplementowych, dopełniających regionalne monografie wydane w XIX wieku. W ineditach znalazło się też 600 przysłów z południowej Słowiańszczyzny, które Kolberg pozyskał ze źródeł dotyczących tamtego obszaru, dokumentując tymi zapisami swoje szersze zainteresowanie folklorem słowiańskim. 500 przysłów słoweńskich przepisał w 1880 roku w Piadykach pod Kołomyją z odnalezionego wśród pamiątek po Emilu Korytce czasopisma z 1832 roku2. Być może kopię tę sporządził ze względu na pamięć o tym pol1 Mowa o tomach: Mazowsze cz. VII, Kaliskie-Sieradzkie, Tarnowskie-Rzeszowskie, Sanockie-Krośnieńskie cz. III, Białoruś-Polesie, Ruś Karpacka cz. II, Ruś Czerwona cz. II, tj. odpowiednio DWOK T. 42, 46, 48, 51, 52, 55, 57/II/2. 2 Przysłowia te pochodzą z podpisanego kryptonimem S. artykułu pt. 500 slovénskih pregovorov, Beilage zum „Illyriches Blatt” 1832, nr 11. Opublikowano je z odnalezionego w Bibliotece Jagiellońskiej rękopisu Kolberga (sygn. 6108 II, k 1–3) w cz. III Materiałów do etnografii Słowian zachodnich i południowych pt. Słowiańszczyzna południowa (DWOK T. 59/III), na s. 255–269. O materiale tym zob. E. Millerowa, tamże, s. XXXVII–XLI. 325 �skim zesłańcu do Lublany i zbieraczu pieśni słoweńskich, którym się zainteresował w czasie swojego pobytu w Lublanie w 1857 r. Ponadto w artykule Obrazy Słowiańszczyzny południowej zamieścił Kolberg 103 przysłowia (67 w przekładzie polskim, 36 w oryginale i w przekładzie) 1. Jak wspomniano, o stosunkowo niepokaźnej liczebności zbioru paremiograficznego Kolberga zdecydowała przede wszystkim jego rezygnacja z planu metodycznego gromadzenia przysłów. W latach 70. zbieraniem i opracowaniem paremiów zajął się Józef Konopka, który w porozumieniu z Kolbergiem i z Akademią Umiejętności przygotowywał swój zbiór do wydania. Zamysłu tego nie zdążył zrealizować; prace systematyzujące jego ogromny i trudny do ogarnięcia materiał pozostały w stadium początkowym. Po śmierci Józefa Konopki w 1880 roku materiały te znalazły się w rękach jego syna i spadkobiercy, Tadeusza, do ich edycji także jednak nie doszło. W roku 1881 Kolberg pisał: Wiadomo, że niemniej ważny jak i baśni do badań etnograficznych materiał dostarczają i ludowe przysłowia. Wielką ich część podał niegdyś „Przyjaciel Ludu” i inne czasopisma. My sami bardzo szczupłą zdołaliśmy zebrać liczbę. Wszystkie one zamieszczone będą w przygotowanym do druku obszernym zbiorze przysłów, pozostałym po śp. Józefie Konopce w rękach najstarszego syna jego i spadkobiercy2. Zgodnie z tym planem Kolberg, nie chcąc konkurować z przyjacielem, przekazywał Konopce swoje materiały paremiograficzne, zarówno spisane przez siebie, głównie z innych źródeł, jak i otrzymane i nadal napływające od współpracowników. Niekiedy wręcz pośredniczył między swoimi korespondentami a Konopką w pozyskiwaniu materiału. Tak było np. z częścią zbioru przysłów spisanych przez A. Jakubowskiego w okolicach Lwowa3. 1 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny południowej…(DWOK T. 63), s. 117–120 oraz s. 228–230. Źródłem 67 przysłów (s. 117–120) był artykuł J. Volčicia Torbica národnih prigovorov. Nabral po Istrii…, „Koledarček Slovenski za navadno leto 1855”, Ljubljana [1854], s. 63– –64. Proweniencji pozostałych 36 przysłów badacz nie podał. 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), s. IX. Z „Przyjaciela Ludu” wydawanego w Lesznie w latach 1834–1849 Kolberg poczynił obszerne wyciągi z materiałem przysłowiowym, zachowane w jego archiwum, m.in. w tece 37. Miscellanea, opatrzonej jego oryginalnym tytułem: „Wierzenia. Czary. Przysłowia. Zdania” (Arch. PTL, sygn. 1329), gdzie zgromadził około 400 zapisów przysłów z tego źródła. 3 Andrzej Jakubowski jest postacią bliżej nieznaną. Z korespondencji wynika, że po ukończeniu szkół utrzymywał się z korepetycji, prawdopodobnie był też pomocnikiem swojego 326 �Z zachowanej korespondencji wynika, że Jakubowski, który przysyłał swoje zapisy w latach 1878–1881 na ręce Kolberga i pierwotnie z przeznaczeniem dla niego, dowiedział się od autora Ludu, że wejdą one w skład zbioru Konopki, któremu patronuje Akademia. Mimo to lwowski zbieracz nadal kierował przesyłki swoich materiałów głównie do Kolberga, który je przekazywał Józefowi Konopce, później jego synowi Tadeuszowi1. Dla autora Ludu przeznaczone były również przekazane mu nieznaną drogą przysłowia z rękopisu Przysłowia polskie, liczącego prawie 1200 tekstów spisanych przez bliżej nieokreślonego w źródłach Leśniewskiego, którego nazwisko jako autora i Kolberga jako adresata odnotowane zostało w rękopisie2. Jest prawdopodobne, że za sprawą Kolberga dostały się do kolekcji Konopki teksty zanotowane przez W. Siarkowskiego, który blisko współpracował z Kolbergiem, dostarczał mu materiały z Kieleckiego i publikował swoje prace w redagowanym przez autora Ludu dziale etnograficznym „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Przypuszczalnie było podobnie z kilkunastoma przysłowiami z rękopisów W. Ciesielskiego, także współpracownika Kolberga, może i po części z prawie 300 zapisami osób niezidentyfikowanych. W zbiorze Konopki przysłowia zanotowane i przekazane przez Kolberga mieszczą się głównie w rękopisie pt. „Przysłowia krewnego, urzędnika policji, J. Gliniańskiego, u którego okresowo mieszkał na dworcu Karola-Ludwika we Lwowie (zob. Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 109, 296, 572, 637). 1 W liście z 16 VII 1879 r. Kolberg pisał, że redakcję „dzieła większych rozmiarów” zawierającego przysłowia Akademia „powierzyła obecnie p. Józefowi Konopce, o czym wiedząc i ja także zbiory mu swoje doręczyłem, równie jak i Pańskie listy z nadesłanymi przysłowiami, z których użytkuje on przysłowia według wskazań Akademii, nie zamilczając, gdzie potrzeba, o Pańskim współudziale w tej pracy” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 242–243. Zob. też tamże, listy nr 546, 552, 559, 562, 564, 565, 601, 643, 678, 812, 824, 862, 865 i 889). 2 Być może chodzi o Pawła Eustachego Leśniewskiego (1794–1855), przyrodnika, pedagoga, pisarza i tłumacza, w latach 1842–1850 redaktora „Kmiotka”, tygodnika dla ludu, od 1843 r. urzędnika w Wydziale Lasów i Dóbr Rządowych w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu. Był rolnikiem z zamiłowania i autorem wielu popularnych prac z dziedziny nauk przyrodniczych i gospodarki rolnej. W rękopisie (Arch. PTL, teka 44, sygn. 1416/ 2, k. 272–297), opatrzonym na pierwszej karcie notą: „W[ielmożny?] Leśniewski w Piaszczycach, p. Radomsk”, widnieją też: skreślona notatka: „Dla W[ielmożnego?] Strąbskiego w Warszawie”, dopisek: „Oskarowi Kolberg” oraz pieczęć i pozwolenie cenzora na druk, datowane w Warszawie 26 grudnia/ 7 stycznia 1852 r., a na końcu rkp. informacja: „Pisałem w Piaszczycach. L”. Strąbski to zapewne Stanisław Jan (1813–1857), drukarz, od 1843 r. właściciel znanej w Warszawie drukarni, m.in. wydawca kalendarzy. Rękopis Leśniewskiego zatwierdzony do druku przez cenzurę nie został jednak opublikowany, lecz przekazany Kolbergowi w nieznanych okolicznościach. 327 �polskie, zebrał Oskar Kolberg, 1872”1. Są to przeważnie jego wypisy i wyciągi z prac drukowanych: K.W. Wójcickiego, W. Pola, A. Bartoszewicza, S. Jachowicza, T. Lipińskiego i in., a także z kalendarzy i czasopism, m.in. „Kalendarza Astronomiczno-Gospodarskiego” J. Jaworskiego, warszawskiego „Kuriera Codziennego”, „Tygodnika Ilustrowanego” itp. A poza innymi zapisami autora Ludu znalazła się tam także część brulionowej wersji przysłów opublikowanych w części IV Krakowskiego. Teka z rękopisami przysłów, przechowywana w archiwum rodzinnym Familii Nowina Konopków w Modlnicy, odnalazła się w połowie XX wieku w jednym z antykwariatów warszawskich i zakupiona do Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, wcielona została do archiwum Kolberga jako teka 44. Miscellanea. Zawarty w niej zbiór przysłów polskich (Konopka spisywał także ciągi przysłów obcojęzycznych) wydano w opracowaniu Stanisława Świrki w ramach Dzieł wszystkich w 1967 roku w tomie 60. Przysłowia, który wznowiono 10 lat później, poszerzając go o odniesienia do Nowej Księgi przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich2. W sumie wśród około 15 000 tekstów polskich składających się na tom Przysłów ze zbioru Konopki – według obliczeń Świrki – zapisów Kolberga jest 2600, Konopki 8287, Leśniewskiego 1173, ponad 239 pochodzi od Siarkowskiego, 192 od Jakubowskiego i 159 od Siemieńskiego; reszta to mniejsze zbiorki Ciesielskiego, bliżej nieznanego M. Prawdzica (autora zbiorku drukowanego w „Tygodniku Powszechnym” 1879 nr 28) i 275 autorów nierozpoznanych3. Przeważa więc zdecydowanie materiał Konopki i jak się wydaje obecnie, to także i pod jego nazwiskiem powinna ukazać się książka, choć znalazł się w niej także cały zasób Kolberga z tej teki. Spośród 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 44, sygn. 1416, podteka 1b, k. 34–58. W tej podtece zachował się główny zrąb przysłów zanotowanych przez Kolberga (23 karty), inne jego zapisy rozproszone są w podtekach 1a i 2 teki 44 oraz w niewielkiej ilości w innych tekach archiwum. 2 To podstawowe polskie kompendium przysłowioznawcze pt. Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, w oparciu o dzieło Samuela Adalberga opracował zespół redakcyjny pod kierunkiem J. Krzyżanowskiego, a wydano je w T. 1–4, Warszawa 1969–1978. O materiale tomu 60. DWOK i o jego stosunku do edycji S. Adalberga oraz Nowej Księgi… zob. tamże, wstęp S. Świrki, s. XII–XXIX oraz w edycji II S. Świrki „Wstęp do wydania pierwszego” (z 1967 r.), s. 8–29 oraz „Wstęp do wydania drugiego”(z 1977 r.), s. 30–31. 3 Ilość tekstów pochodzących od poszczególnych zbieraczy podaje Świrko we wstępie do tomu Przysłów (DWOK T. 60), s. XIII. Zob. też tegoż w II edycji Wstęp do wydania drugiego, s. 15 oraz s. 30, gdzie sprostowanie błędu I edycji w zakresie tekstów przypisanych mylnie Kopernickiemu zamiast Jakubowskiemu. 328 �zebranych w niej zapisów Kolberga tylko niewielka ilość została już przez niego wcześniej opublikowana w tomach regionalnych. Przysłowiom publikowanym w większych zwartych zespołach, w osobnych rozdziałach, nadawał Kolberg układ incipitowo-alfabetyczny. Jak zauważył przed laty J. Krzyżanowski, badacz nie stworzył specjalnego systemu dla swoich materiałów paremiograficznych: „W zakresie przysłów wreszcie, których spisał stosunkowo niewiele, Kolberg nie silił się na stworzenie systemu […]”1. Zbierał i wydawał rozmaite teksty. Przeważają wśród nich przysłowia właściwe, o treści ogólnej, przeważnie w formie jedno- lub kilkuzdaniowej sentencji o charakterze dwojakiego rodzaju. Jedne mają charakter metaforyczny, obrazowo-alegoryczny, a zawarte w nich obrazy słowne niosą przesłanie inne niż dosłowne (np. „Lepszy wróbel w garcu, niż przepiórka w jarcu”; „Na złodzieju czapka gore”; „Nie dał sobie w kaszę dmuchać”; „Słyszy jak trawa rośnie”; „Zaspał gruszki w popiele”2). Drugie pozbawione są tego pierwiastka i stanowią przekaz bezpośredni w postaci gnomicznej, tj. maksym, złotych myśli, aforyzmów, często pochodzenia literackiego, niekiedy o długowiecznej metryce, utrwalonych także w tradycji ludowej („Bieda rozumu uczy”; „Kto się lubi, to się czubi” „Nie pożyczaj, zły obyczaj”3). W obu grupach podobny jest wydźwięk dydaktyczny; zawierają ostrzeżenie, przestrogę, wskazówkę, pouczenie, radę, zakaz, promują wartości, umacniają stereotypy, przekazując jako teksty powtarzalne, „kliszowane” zgromadzone przez wieki doświadczenie, obraz świata, potoczną mądrość i lapidarną naukę. Niektóre zbudowane są na zasadzie paralelizmu („Jakie drzewo, taki klin, jaki ojciec, taki syn”), metonimii („Tadeusza śpiewać”) lub kontrastu semantycznego („Małe złodzieje wieszają, wielkim zasie się kłaniają”; „Z wielkiej chmury mały deszcz”) czy składniowego („Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie”) 4. Czasami mają wydźwięk kpiarski, komiczny poprzez niewspółmierne zestawienie członów w postaci obrazów czy cech, inne mają charakter prostej reprymendy, nagany, moralnego napomnienia czy wzoru. Zdarzają się przysłowia w formie 1 J. Krzyżanowski Oskar Kolberg i jego dorobek w dziedzinie literatury ludowej…, s. 277. Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 260, 262, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 201, 202. 3 Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 250, 258, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 200. 4 Zob. odpowiednio O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 198, Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 282, 261, 272, 277. 2 329 �apokopicznej, skróconej, niekiedy występują też teksty rymowane. Bardzo częste są też w zbiorach Kolberga zwroty przysłowiowe, tj. wyrażenia nie będące zdaniami i przeważnie mające charakter porównania lub przenośni („Głupi jak stołowe nogi”; „Ubogi jak mysz kościelna”, ale i „Dwa grzyby w barszcz”1) traktowane przez niektórych językoznawców nie jako przysłowia, lecz frazeologizmy. Spotykamy też przysłowia łańcuszkowe z kilkoma członami równorzędnymi i konceptem lub oceną na końcu („Gust kobiet, łaska pańska, marcowa pogoda – zawsze niestałe”; „Polski most, niemiecki post, francuskie małżeństwo – czyste błazeństwo”). Rzadziej natomiast trafiają się przysłowia dialogowe w formie rozmowy („Babko, dzwonią. – Nie słyszę. Babko, grają. – Cha, cha!”) czy tzw. priamele, zestawiające dla komicznego efektu kilka cech lub przedmiotów zaskakujących swoim podobieństwem („Kto chowa chłopczyka, konika, mopsika, nie będzie miał pożytku nikaj”; „Głupiemu służyć, w nocy jeździć, w karczmie gospodarować – wszystko za jedno”)2. Wyróżniającą się ilościowo grupę stanowią w tomach Kolberga przysłowia kalendarzowe, które nawiązują do średniowieczno-kościelnego systemu oznaczania dat imionami ich patronów, nie zaś liczbami dni i miesięcy, a które przez niektórych paremiologów nie są zaliczane do przysłów3. Jak wspomniano, przysłowiami kalendarzowymi bogato są ilustrowane zwyczaje przedstawiane przez Kolberga w cyklu rocznym, przypisane do pór roku, miesięcy i dni, związanych z nimi czynności gospodarskich i prac rolnych, zależnych od pogody, cyklu upraw i zbiorów, zjawisk przyrody („Święty Marcin na białym koniu przyjedzie”; „Suchy marzec, chłodny kwiecień, mokry maj – będzie żyto jako gaj”; „Święty Jan przyniesie oleju dzban”4). Niejednokrotnie stanowią przy opisie zwyczajów jedyną wskazówkę czy 1 197. Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 254, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 201, 2 Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), odpowiednio: s. 285, 264, 249, 257, 254. „[…] o przynależności artystycznie zbudowanych prognoz kalendarzowych do świata przysłów i to przynależności u nas od średniowiecza, a zarazem o ich żywotności po dzień dzisiejszy” pisał J. Krzyżanowski m.in. w pracy Paremiologia a nauki humanistyczne, w: Szkice folklorystyczne… T. 3, Warszawa 1980, s. 80–81. Zbiór przysłów takiego rodzaju opublikował D. Wierzbicki w artykule pt. Meteorologia ludowa, czyli zdania i przysłowia ludu naszego służące do przepowiadania stanu pogody, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. VI: 1882, s. 159–200. 4 Zob. O. Kolberg Kaliskie (DWOK T. 23), s. 106, Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 169, Kujawy cz. I (DWOK. T. 3), s. 202. 3 330 �wykładnik odnoszący się do podawanej daty. Jest to więc kontynuacja dawnej ludowej tradycji wsi. Przysłowia takie, nazywane przez Kolberga „gospodarczymi”, „gospodarskimi”, „czasowymi” bywają wydzielone i połączone w tytułach z przepowiedniami i wróżbami (np. w Lubelskiem) ze względu na swój bliski, trudny do rozgraniczenia lub wręcz tożsamy charakter. Niekiedy przysłowia związane z lokalnymi wierzeniami i przesądami zamieszczane były w dziale pt. „Świat nadzmysłowy” (w Poznańskiem i Lubelskiem), a przywiązane do miejscowości i ich mieszkańców czy grup etnicznych lub regionów – przy opisie kraju i ludu (w Krakowskiem, Kaliskiem i Mazowszu). Te ostatnie bywają nierzadko prześmiewne, szydercze i mają przez kpinę i deprecjację „innych”, „obcych” utwierdzać wspólnotową przynależność czy wyższość lub odwrotnie, eksponują pozytywne cechy osób czy miejsc w sposób bezpośredni (np. „Kto posiada Kobylany – może jadać marcypany, a kto Rząskę – siana wiązkę”; „Łazi po świecie jak Szwedzi po Polsce”; „Stroi się jak elegant z Mosiny”; „Głuchy by od Szamotuł”; „Mówi jak Mazur”, tj. nieczysto; „Strzela jak Kurp”, tj. doskonale1). Już z tego pobieżnego przeglądu wyłania się wniosek, że Kolberg nie preferował wprawdzie określonych rodzajów przysłów ani też nie traktował ich systemowo, lecz świadomie eksponował ich funkcję w życiu społecznym, ilustrując prowerbiami życie zbiorowe wsi i jej tradycje, co jest kolejnym wyrazem synkretycznego widzenia i dokumentowania kultury. Dla większości typowych przysłów ogólnych, wyrażających ludową mądrość i doświadczenie, dotyczących stosunków międzyludzkich Kolberg nie podaje określeń wyróżniających. Natomiast opatruje nimi czasami tematycznie sprofilowane teksty, tj. dotyczące patronów dni w cyklu kalendarzowym, imion, nazwisk lub miejscowości, narodów czy grup etnicznych. Innym wyróżnikiem grupowanych tekstów bywa proweniencja autorska: źródło, z którego zaczerpnął teksty (zbiór poprzednika, kalendarz lub czasopismo, utwór literacki, przekaz korespondenta). Zbierając prowerbia, tak jak w wypadku wszystkich gatunków literatury ludowej, sięgał Kolberg do wszystkich rodzajów źródeł. Tak więc znajdujemy w jego zbiorze przysłowia ludowe, wychwycone z autopsji i żywej mowy wsi i mające postać gwarową, aż do frazeologizmów dialektologicznych włącznie, obok prowerbiów o pochodzeniu literackim, nierzadko 1 Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 289, W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 166, 168, 169, Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 40 i 60. 331 �wielowiekowym i o zasięgu międzynarodowym, ale i wywodzących się z polskiej tradycji literackiej lub w niej utrwalonych, np. z epigramatów i fraszek J. Kochanowskiego i M. Reja, dzieł S. Rysińskiego, G. Knapiusa, A.M. Fredry, utworów I. Krasickiego, F. Zabłockiego i A. Fredry, słownika S. Lindego itd. Publikując przysłowia, badacz nie podawał metodycznie lokalizacji geograficznej przy każdym tekście zapisanym z przekazu ustnego. Nie oznaczał też każdorazowo źródła, czyniąc to najwyżej dla całych mniejszych czy większych zespołów. Niektóre opatrywał wyjaśnieniami znaczenia całego tekstu czy kontekstu sytuacyjnego lub słownikowymi definicjami pojedynczych słów, zdarzało się niekiedy, że notował tekst lub wyjaśnienie za źródłem błędnie1. Podobnie jak w przypadku innych tekstów ludowych, publikował zarówno zapisy literackie, jak i gwarowe i gwarowo uproszczone. Za drukowanym źródłami przywoływał też na ogół komentarze cytowanych autorów, odpowiedniki obcojęzyczne, autorskie objaśnienia. Niektóre przysłowia opatrzył odsyłaczami do tekstów pokrewnych znaczeniowo lub do wersji wariantowych. Zapisy Kolberga przynoszą również cenny materiał do badań nad genezą przysłów i sposobem ich funkcjonowania w tradycji, co wiąże się ściśle z holistycznym ujęciem zjawisk kultury wsi przez autora Ludu. Wyraża się to nie tylko w dostrzeganiu ich immanentnych związków z kontekstem kulturowym: życiem codziennym, pracą, wierzeniami i zwyczajami – o czym już była mowa – ale także z pozostałymi gatunkami literatury ludowej 2. Materiały Kolberga dokumentują ścisły związek niektórych prowerbiów z podaniami, anegdotami i bajkami, a także z pieśniami ludowymi. Mowa o związku genetycznym, gdy przysłowie pochodzi z bajki, jest jej źródłową osią, motywem przewodnim, tytułem, lub o związku strukturalnym, gdy 1 Np. przysłowie „Faramuszki, dróżki, gruszki” zanotował i opublikował w błędnej wersji: „Saramuszki” zamiast: „Faramuszki” (O. Kolberg Krakowskie cz. IV, DWOK T. 8, s. 266, nr 567); błąd ten powtórzył też Adalberg. 2 Odkrywcze w tym zakresie znaczenie materiałów Kolberga dla paremiologii najgruntowniej wykazał na szeregu przykładów J. Krzyżanowski w swoich studiach poświęconych przysłowiom, a zawartych we wspomnianym wyżej trzytomowym opracowaniu Mądrej głowie dość dwie słowie…(wyd. I 1958, wyd. II 1975). Przynosi ono cenne objaśnienia rodowodu i znaczenia ponad 500 przysłów polskich oraz ich związków z innymi tekstami literatury ludowej, wraz z autorską dokumentacją źródłową i weryfikacją ustaleń dawnych badaczy. Zob. także M. Wójcicka Przysłowie w bajce ludowej, w: Słownik polskiej bajki ludowej…, T. 3, Toruń 2018, s. 92–96. 332 �stanowi element tekstu w postaci jego fragmentu, cytatu, pointy, morału, finalnej formuły. Przysłowie może być także bardziej lub mniej dokładnym streszczeniem lub tylko pogłosem tekstu fabularnego, a ten z kolei aluzją do przysłowia, jego ilustracją. Przykładem może być przysłowie „Gdzie nie może diabeł, tam babę pośle”, które jest streszczeniem, ilustracją humoreski wielkopolskiej i lubelskiej opublikowanej przez Kolberga pod tym samym tytułem oraz krakowskiej, która przysłowie to cytuje 1 lub opowieść nowelistyczna, nawiązująca do motywu przysłowia „Panu Bogu świeczka, diabłu ogarek” (lub: „Panu Bogu lichtarz, a diabłu świeczka”), zapisana pod Krakowem2 czy mający bajkową metrykę zwrot przysłowiowy „Pleść banialuki”3. W materiałach Kolberga są też próby bezpośredniego wyjaśnienia czy skomentowania – „podług podań ludu” – pochodzenia i sensu niektórych przysłów poprzez konkretne, przytaczane bajki i anegdoty, w tym nawet bajkę zwierzęcą i legendę, z których się wywodzą4. Innym przykładem może być zanotowane przez Adalberga przysłowie „Zjadłbym rzepki zza nalepki, ale krzyżyk na nich jest” potraktowane przez Kolberga jako tytuł unikatowej w folklorze polskim opowieści, zapisanej w Tarnawie pod Turobinem, w której jest też cytowane to przysłowie, a jego sens tak tłumaczony: u pewnego gospodarza czeladź ciągle była głodna, bo diabeł wyjadał potrawy, gdyż nikt się nie żegnał przed posiłkiem; gdy wędrowny dziadek 1 Mowa o dwu wariantach anegdoty Gdzie diabeł nie może, tam babę pośle (T 1353): w W. Ks. Poznańskiem cz. VII (DWOK T. 15), s. 175 i w Lubelskiem cz. II (DWOK T. 17), s. 202–203, nr 14 oraz w Krakowskiem cz. IV (DWOK T. 8), s. 144–145, nr 58 (tam pt. O kusicielu i kusicielce). Por. J. Krzyżanowski Mądrej głowie…, Warszawa 1875, T. I, s. 48–51. 2 Tj. wariant bajki o paleniu diabłu świeczki (T 940A) w Krakowskiem cz. IV (DWOK T. 8), s. 150–153, nr 61 pt. „O dziadzie-królu”. Por. Krzyżanowski Mądrej głowie… T. I, s. 99 – 102. 3 Cytując ten zwrot przysłowiowy za swoim źródłem (artykułem J. Radwańskiego), Kolberg odwołuje się za nim do XVII-wiecznego romansu o Banialuce (T 400D), zob. Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 281, przyp. 4, zob. też O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 411–412, gdzie komentarz do tego przypisu Kolberga. Por. J. Krzyżanowski Mądrej głowie… T. I, s. 68–71. 4 Są to m.in. używane w Wielkopolsce przysłowia: „Mędrsze jaje niż kura”; „Jak prządł, tak miał” (por. T 902); „Pośpieszył się jak jeż z młodziami” (por. T 275B); „Zazdrosny jak św. Piotra matka” lub: „Dla zawiści w piekle być” albo: „w niebie nie być” (por. T 804); „Kiedy Pan Bóg dopuści, to i z kija puści” (por. T 1915); „Na spółkę sam diabeł narzeka” (por. T 1030). Opowieści tłumaczące te przysłowia przytacza Kolberg w W. Ks. Poznańskiem cz. VII (DWOK T. 15), na s. 170–175 (za artykułem Tworzymira [J. Chociszewskiego] Wyjaśnienie niektórych przysłów używanych w Wielkopolsce podług podań ludu skreślił…, „Biblioteka Warszawska” 1864, T. 1, s. 263–293; podane przykłady tamże na s. 288–293). 333 �wyjaśnił przyczynę, diabeł nie mógł już zjeść nawet rzepy zwożonej z pola, bo ją przeżegnano1. Materiały Kolberga poświadczają też związki prowerbiów z pieśniami, przy czym możliwe jest zarówno pochodzenie przysłowia z pieśni, której jest ono fragmentem czy aluzją do niej, jak i odwrotnie – utworzenie pieśni z przysłowia, na którego motywie jest osnuta lub do którego nawiązuje. Przykładem takich przysłów (nie zawsze wyodrębnionych w rozdziale) mogą być m.in.: „Lepsza w domu groch kapusta niż na wojnie kura tłusta”2; „Fora, Adamie, fora, z tak rozkosznego dwora”3; „I cyprysy mają swoje kaprysy”4; „Za pieniądze ksiądz się modli, za pieniądze lud się podli”5; „Nie grab, dudku, siana”6. Warto tu zwrócić uwagę na charakterystyczny dla literatury ludowej proces odrywania się fragmentów pieśni, zwrotów, aforyzmów, zdań od macierzystych tekstów i funkcjonowania ich w przekazie ustnym w postaci anonimowych cytatów, podczas gdy źródło odchodzi w niepamięć. Wyłania się więc w dorobku paremiologicznym Kolberga osobna grupa przysłów związanych organicznie z innymi tekstami ludowymi, tj. pieśnią i bajką, czasami także z oracją7, a nie zawsze wyodrębnionych w materiałach badacza. 1 O. Kolberg Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 203–204, nr 15. Por. K. Krzyżanowski Mądrej głowie… , T. III, Warszawa 1975, s. 58–59. 2 Jest to końcowy fragment pieśni ludowej „Jedzie żołnierz borem, lasem”; zob. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 257, gdzie przytoczona została za „Pamiętnikiem Sandomierskim” T. II, 1830, s. 109–114, zob. też Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 260 (z notą Kolberga: „Pieśń. lud.”). Por. J. Krzyżanowski Mądrej głowie…, T. III, s. 230–232. 3 Jest to cytat z kolędy „Z raju, pięknego miasta”, wywodzącej się ze zbioru J. Żabczyca pt. Symfonie anielskie z 1630 roku; zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 276 i M. Mioduszewski Pastorałki i kolędy Kraków 1843, s. 220. Por. J. S. Bystroń Kilkanaście przysłowi, „Lud” T. XXIV: 1925, s. 97–98, J. Krzyżanowski Mądrej głowie…, T. II, Warszawa 1975, s. 292. 4 Tekst jest cytatem z popularnej pieśni „ Z wysokich parnasów”; zob. m.in. O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 301–302, nr 533. Por. J. Krzyżanowski Mądrej głowie.., T. II, s. 292–293. 5 Jest to fragment pieśni „Teraźniejsze świata żądze”; zob. m.in. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), s. 4–5, nr 4 (wariant z Kujaw). Por. J. Krzyżanowski Mądrej głowie…, T. II, s. 259–260. 6 Przysłowie to stanowi fragment komicznej pieśni wiążącej się z humoreską popularną w XVII w;, zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), s. 303, nr 599, Mazowsze cz. II (DWOK T. 25), s. 159, nr 351. Por. J. S. Bystroń Kilkanaście przysłowi…, s. 100–101, J. Krzyżanowski Mądrej głowie… T. I. s. 226–229. 7 Np. przysłowie „Nie uczyłem się tego w szkole, ale przy cepach w stodole” udokumentowane jest przez Kolberga licznymi wariantami w wierszowanych oracjach weselnych, zob. 334 �Z kolei publikowane przez Kolberga informacje etnograficzne, opisy zwyczajów, wierzeń, przesądów, praktyk magicznych itp. pozwalają na zrozumienie sensu niektórych przysłów i rozpoznanie ich pochodzenia i funkcji, często zatartych, oderwanych od pierwotnego tekstu czy kontekstu, niekiedy wręcz nieczytelnych, przy czym wyjaśnienia takie nie muszą dotyczyć przysłów przez samego Kolberga przywoływanych. Krzyżanowski pisze m.in. „[…] w świetle Kolbergowskich materiałów demonologicznych garść przysłów o czarownicach i Łysej Górze otrzymuje uzasadnienie i wyjaśnienie, same zaś przysłowia mogą być równie dobrze odbiciem wierzeń ludowych, jak i najrozmaitszych gadek na wierzeniach tych opartych. I podając przykłady takich przysłów, jak m.in.: „Wygląda jak czarownica z Łysej Góry”, „Woził nas jak diabeł swoją ciotkę po Łysej Górze”, „Tak ciemna noc, że czarownice na Łysą Górę nie trafią”, „Jedzie jak ciota na świni”, w których „chodzi o sabaty, schadzki, bankiety, sejmiki, zabawy czarownic przedstawiane w naszych bajkach ludowych”, badacz ten przytacza odpowiednie opisy i opowieści wierzeniowe z tomów Kolberga1. Często sam Kolberg tłumaczy bezpośrednio w swoich materiałach przysłowia wywodzące się ze zwyczajów lub do nich przywiązane. Np. przysłowie „Niedaremno krzyż na miodzie, przezeń wiara jest w narodzie” (lub: „Nie darmo na miód krzyż wieszają”) objaśnione zostaje dawnym zwyczajem na Kurpiach, kiedy to malowano czerwone krzyże na okiennicach domów, gdzie sprzedawano miód, co było „godłem i oznaką” wiary 2. Przysłowie „Na święty Szczepan każdy sobie pan” Kolberg opatruje komentarzem: „Dzień ten jest zupełnie wolny dla wiejskiej czeladzi i w tym dniu odbywają się z nimi m.in. W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 229, cz. II (DWOK T. 10), s. 257, 271, 299, 304, cz. III (DWOK T. 11), s. 56, 76, 82, 89, cz. V (DWOK T. 13), s. 202, Kaliskie (DWOK T. 23), s. 193, Łęczyckie (DWOK T. 22), s. 45, 60, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 254, 284, Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 168, Mazowsze cz. I (DWOK T. 24,) s. 278, cz. IV (DWOK T. 27), s. 175. Por. J. S. Bystroń Przysłowia utworzone z fragmentów pieśni ludowych, „Prace i Materiały Antropologiczno–Archeologiczne i Etnograficzne” T. II: 1921, cz. II, s. 49–50. 1 J. Krzyżanowski Mądrej głowie… T. I, s. 158–162; cytowane fragmenty s. 161 i 158. Polskie warianty bajek o czarownicach zob. T 3045. Materiały z Kolberga zob. m.in. W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 92, 91, 94, 107, Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 92, nr 205, s. 95–96, nr 210, s. 96–98, nr 211. 2 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 69. 335 �układy na dalszą służbę”, a w innym tomie podaje informację: „Rok dla parobków kończy się przed Adwentem i wtedy, tj. na Gody, odchodzą oni lub przyjmują się do służby, żonaci zaś przyjmują się i odchodzą po Nowym Roku lub na św. Wojciecha”1. Liczne w folklorze prowerbia o św. Marcinie i gęsiach (11 listopada) w rodzaju: „Na Marcina gęś do komina” czy „Na św. Marcina gąska kozik przeklina” uzyskują wyjaśnienie dzięki kilku opisom Kolberga zwyczaju pieczenia tego dnia gęsi, które są wówczas najtłustsze i najsmaczniejsze (dawniej przynoszone jako danina) oraz wróżenia z koloru obgryzionej kości piersiowej, jaka będzie nadchodząca zima2. Zaznaczyć przy tym należy, że nie wszystkie objaśnienia Kolberga są dokładne i prawidłowe, wiele z nich przytaczanych jest za źródłami różnego rodzaju, niektóre z tych komentarzy opierają się też na wiedzy potocznej. Niezależnie od tego zastrzeżenia tomy Kolberga, ze względu na ilość i sposób ujęcia zawartych w nich materiałów, pozostają źródłem niezastąpionym także dla badań nad repertuarem, genezą i historią przysłów3. 1 O. Kolberg Lubelskie cz. I (DWOK T. 16), s. 102, cz. II (DWOK T. 17), s. 177, nr 83, W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10,) s. 180 oraz Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 55. Por. J. Krzyżanowski Mądrej głowie… T. III, s. 105–106. 2 O. Kolberg Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 139, nr 2 i 3, Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 110, nr 21, Kaliskie (DWOK T. 23), s. 106, Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 194. Por. J. Krzyżanowski Mądrej głowie… T. II, s. 125–127. 3 W bibliografii swojej Księgi przysłów Adalberg przywołał tomy Kolberga zawierające przysłowia, natomiast rękopisów Kolberga i Konopki nie wymienił w wykazie źródeł. O istnieniu „olbrzymiego i cennego zbioru” Józefa Konopki, pozostającego w rękach jego syna, Tadeusza, w Mogilanach, zawiadamiał go za pośrednictwem J. Karłowicza I. Kopernicki w liście z 27 III 1888 r., pisząc jednocześnie z wyrzutem, że środowisko Akademii, szczególnie Kolberg i Pauli, nie otrzymali arkusza próbnego i wiadomości o pracach wstępnych dzieła (I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza, Adama Honoriusza Kirkora i Benedykta Dybowskiego, ,„Przegląd Antropologiczny” T. XXVI: 1960, s. 69). Według analiz S. Świrki (Wstęp do tomu Przysłów, DWOK T. 60, s. XXVII–XXVIII) Adalberg z rękopisów Konopki i Kolberga jednak korzystał, choć pobieżnie, natomiast znalazł się w posiadaniu manuskryptów Siarkowskiego i Jakubowskiego, które odnotował w bibliografii, a które do jego Księgi „z teczek Kolberga i Konopki, trafiły w sposób zagadkowy” (s. XXVII). Świrko stwierdza także wyraźną analogię w przyjętym przez Konopkę i Adalberga modelu słownikowo-hasłowego systematyzowania materiału, którego wzorem było dla Konopki pomnikowe dzieło K. F.W. Wandera Deutsches Sprichwörter Lexicon (Lipsk T. 1–5, 1867–1880); powołuje się na nie także około 10 lat później Adalberg (Wstęp do Księgi, s. XIII). Analogie te – według Świrki – mają „posmak nieomal zagadki”, której rozwiązanie uniemożliwia zniszczenie archiwum Adalberga w czasie II wojny (s. XXVIII). Być może w dotarciu Adalberga do materiałów ze zbioru Kolberga i Konopki pośredniczył Kopernicki, który jako wykonawca testamentu Kolberga porządkował po jego śmierci spuściznę przyjaciela i przekazał 336 �Pełne rozpoznanie dorobku Kolberga w zakresie paremiografii – postulują współcześni badacze – poprzedzić jednak powinny dalsze prace specjalistyczne. Zwraca się uwagę na brak praktycznego określenia w świetle dzisiejszej paremiologii i frazeologii statusu gatunkowego poszczególnych przysłów określanych przez Kolberga różnymi terminami. Obecnie różne konstrukcje językowe, przykłady „żywej mowy”, „zdania” itp. w jego materiałach mogłyby uchodzić za przysłowia i odwrotnie – za przysłowia nie uznano by różnych wyrażeń potocznych czy związków frazeologicznych. Podnosi się fakt, że nie wyodrębniono przysłów rozsianych w poszczególnych tomach i wtopionych w opis etnograficzny lub w utwory ludowe i nie wykazano systematycznie ich genetycznych związków z poezją i prozą ludową. Syntezę komplikuje nie tylko przemieszanie przysłów właściwych i innych tworów językowych, niejednoznaczność terminologiczna, zróżnicowanie źródłowe materiału i jego wielojęzyczność, ale przede wszystkim brak narzędzi wyszukiwawczych dla materiału rozsianego w kilkudziesięciu tomach wydawnictwa. Dorobek Kolberga w dziedzinie paremiografii czeka więc na całościowe, naukowe opracowanie, które wymagać jednak będzie specjalistycznych analiz i weryfikacji 1. Zagadki Kolejnym małym formom folkloru słownego – zagadkom, które także „należą do najprostszych zjawisk literackich stojących na pograniczu literatury i języka”2, Kolberg – podobnie jak przysłowiom – nie poświęcił w badaniach tak dużej uwagi, jak pieśniom i bajkom. Wprawdzie nie wymienił zagadek w swoim programowym liście otwartym z 1865 roku, manuskrypty Siarkowskiego i Jakubowskiego Adalbergowi. Mogłyby na to wskazywać własnoręczne notatki Kopernickiego dotyczące rękopisów Kolberga z przysłowiami: „dla Adalberga” (rkp. w zbiorach Arch. PTL, teka 35, sygn. 1312, k. 13) oraz: „[…] mogą się przydać Adalbergowi” (rkp. Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich…, k. 27– opis teki 37 obejmującej m.in. Przysłowia. Zdania, wypisane głównie z „Przyjaciela Ludu”). W sumie dopiero więc edycja tomu 60. DWOK udostępniła pełny polski zasób zbioru Konopki i konfrontując go z Nową księgą przysłów…, włączyła do zespołu źródeł dostępnych dla paremiografii i paremiologii. 1 Zob. m.in. E. Popławski Oskar Kolberg jako paremiograf…, s. 125, przyp. 2 oraz s. 134–135. 2 J. Krzyżanowski Zagadka i jej problematyka, w: Szkice folklorystyczne… T. 3, s. 16. 337 �ale stosunkowo nieliczne ich zapisy opublikował w kilku monografiach, w osobnych poświęconych im rozdziałach jako odrębny gatunek folkloru, pewną też część niewydanych pozostawił w rękopisach. A w cytowanej wyżej wypowiedzi z 1871 roku zagadki ludowe określał obok przysłów jako tę dziedzinę twórczości ludu, z której „wyziera praktyczne na świat i ludzi zapatrywanie się, jego dowcip i mądrość zbiorowa” 1. Badacz literatury ludowej nie mógł nie zauważać tych najprostszych utworów folkloru w swojej teorii i praktyce zbieracza i wydawcy; zagadka jako twór o starożytnym rodowodzie, spotykany w kulturach ludów prymitywnych, sięga najdawniejszych wierzeń, mitów i podań (biblijne dzieje Samsona oraz królowej Saby i Salomona, proroctwa delfickie, słynna zagadka Sfinksa rozwiązana przez Edypa w podaniu tebańskim). U ludów pierwotnych pełniła rolę kultową i religijną, od wieków stanowiła też przedmiot opracowań literackich (np. u Ezopa, w Sofoklesa Edypie królu). W postaci formuły zagadka towarzyszyła obrzędom, była stosowana przy prognozach pogody i urodzaju. Rozpowszechniana w literaturze wszystkich języków, a także w tradycyjnym przekazie ustnym, zadomowiła się zarówno w kulturze ludowej, jak i wysokiej, stając się z czasem narzędziem edukacji i rodzajem zabawy. Ze środowiska kościelnego, szkolnego, dworskiego i z piśmiennictwa zagadki przenikały do tradycji wiejskiej, i odwrotnie – z repertuaru ludowego do literatury. Pełniąc funkcje dydaktyczne i rozrywkowe, przez stulecia podlegały wędrówkom międzyśrodowiskowym; w rezultacie tych procesów granica między ich proweniencją z tradycji ustnej i literackiej ulegała zatarciu. W polskiej literaturze, począwszy od średniowiecza po schyłek XVIII wieku, zagadki (staropolskie: gadki) bywały też samodzielnymi utworami. Pisali je m.in. J. Kochanowski, który wspominał „gadki pokryte” w XII pieśni Sobótki, Wacław Potocki, Jan Andrzej Morsztyn. Polskie zagadki znane z tradycji ludowej spotykamy w najstarszym ich zbiorze pt. Gadki rozmaite, którymi rozum ludzki może być naostrzon (1522), znanym we fragmentach i przekazanym przez późniejsze uwspółcześ­ nione edycje 2. 1 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny południowej… (DWOK T. 63), s. 117. Zob. J. Krzyżanowski Zagadka i jej problematyka…, s. 16– 36, J. M. Kasjan Polska zagadka ludowa, Wrocław 1983, s. 133–137, H. Kapełuś Zagadka, w: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, T. II, Warszawa 1985, s. 659–660. 2 338 �Zagadki ludowe zaczęto zbierać systematycznie w XIX wieku, ich zapisy publikowane były w czasopismach i kalendarzach, w pracach ludoznawczych o szerszej tematyce folklorystycznej oraz monograficznych. Spośród zbieraczy i autorów II połowy XIX wieku pierwszy szczupły zbiór 40 zagadek ukraińskich zamieścił w 1857 roku Antoni Marcinkowski w swoim Ludzie ukraińskim1, po nim kolejne zapisy przyniosły dwa tomy Kolberga z 1867 i 1875 roku, a następnie, wraz z powstaniem „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, ukazywały się już intensywniej dalsze, przynoszące bogatsze zbiory zagadek prace Izydora Kopernickiego2, Władysława Siarkowskiego3, Aleksandra Petrowa4, Władysława Kosińskiego5, Zygmunta Glogera6, Józefy Moszyńskiej7, Seweryna Udzieli8, Władysława Dybowskiego9 i Bronisława Gustawicza 10; ten ostatni już po śmierci Kolberga. Kolberg opublikował zagadki jedynie w trzech wydanych przez siebie tomach regionalnych: w części I Kujaw, w części IV Krakowskiego oraz w części IV Pokucia; znalazły się też w wydanej już przez Kopernickiego 1 A. Nowosielski [A.J. Marcinkowski] Lud ukraiński, T. II, Wilno 1857, s. 262–270. I. Kopernicki Zagadki i łamigłówki górali beskidowych, spisane w okolicach Rabki, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. I: 1877, s. 113–129 (96 zagadek i 28 odmianek, 32 łamigłówki). 3 W. Siarkowski Zagadki zebrane ze wsi Dymin, Kostomłot, Masłowa, Sukowa, Zagórza (w gub. kieleckiej), tamże, T. I: 1877, s. 130–136 (102 zagadki i łamigłówki), tenże Zagadki ludowe z różnych miejscowości guberni kieleckiej, tamże, T.VI: 1882, s. 3–29 (253 zagadki i 23 odmianki, 60 łamigłówek). 4 A. Petrow Lud ziemi dobrzyńskiej, jego charakter, mowa, zwyczaje, obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki itp., tamże, T. II: 1878, s. 3–182 (na s. 178–182: 100 zagadek i łamigłówek); odb. 1878. 5 W. Kosiński Materiały do etnografii górali beskidowych, tamże, T. VII: 1883, s. 3–105 (na s. 80–98: 116 zagadek i 45 łamigłówek). 6 Z. Gloger Zagadki ludowe znad Narwi i Buga, na pograniczu Mazowsza z Podlasiem, w latach 1865–1880 spisał…,, tamże, T. VII: 1883, s. 135–149 (146 zagadek, 30 łamigłówek), zob. też tenże Zabawy gry, zagadki, żarty i przypowieści z ust ludu i ze starych książek, Warszawa 1885–1886. 7 J. Moszyńska Bajki i zagadki ludu ukraińskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. IX: 1885, s. 73–172 (na s. 161–172: 156 zagadek ukraińskich). 8 S. Udziela Materiały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, tamże, T. X: 1886, s. 75–156 (na s. 161–172: 156 zagadek ukraińskich). 9 W. Dybowski Zagadki białoruskie z guberni Mińskiej, tamże, T. X: 1886, s. 157–168 (112 zagadek). 10 B. Gustawicz Zagadki i łamigłówki ludowe, tamże, T. XVII: 1893, s. 201–260 (571 zagadek i łamigłówek, w tym 470 zagadek). 2 339 �części II Chełmskiego. W pierwszych dwu wymienionych monografiach z lat 1867 i 1875 opublikowanych jest 110 zagadek polskich, w następnych dwu z lat 1888 i 1890 – 227 ukraińskich. Ponadto w roku 1885 w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” zamieścił Kolberg 30 zagadek z Lubelszczyzny1, których nie włączył do monografii Lubelskiego wydanej w latach 1883–1884. Prawdopodobnie miejsce publikacji miało ułatwić porównanie zbiorku Kolberga z zagadkami drukowanymi tam wcześniej przez wymienianych wyżej autorów; w przypisie Kolberg odsyła do prac Kopernickiego, Petrowa, Siarkowskiego i Glogera. Być może jednak materiał ten pozyskał już po wydaniu Lubelskiego. W sumie wydał więc Kolberg zaledwie 367 zagadek pochodzących z pięciu regionów. W rękopisach pozostawił ponad 200 zagadek o rozmaitej lokalizacji geograficznej, które opublikowano po raz pierwszy w ramach Dzieł wszystkich, w odpowiednich nowych monografiach regionalnych oraz w suplementach do edycji XIX-wiecznej. Po kilka lub kilkanaście zagadek znalazło się w tomach: Mazowsze cz. VII, Góry i Podgórze cz. II, Tarnowskie-Rzeszowskie, Sanockie-Krośnieńskie cz. III, Ruś Karpacka cz. II oraz Ruś Czerwona cz. II, a także w suplementach do KieIeckiego i do Wołynia. Po kilkadziesiąt tekstów liczy natomiast Litwa oraz suplementy do Krakowskiego i do W. Ks. Poznańskiego. Spośród wydanych w XIX wieku pierwszy kujawski zbiorek Kolberga zawiera jedynie czternaście tekstów w dwu rozdzialikach pt. „Zagadki. Szarady. Zdania” (8 tekstów) oraz „Zagadki dla dzieci” (6 tekstów). Wyjątkowo autor użył przy tym określenia „Szarada”, które nie pojawia się w innych materiałach, oraz uwzględnił i wydzielił dziecięce zagadki – rymowanki, czego również później nie praktykował. Źródło tych zagadek jest nieznane, rękopis nie zachował się. Zagadki z Krakowskiego to 88 tekstów pochodzących głównie z zapisu Antoniny Konopczanki. Dla większości z nich zachował się potwierdzający proweniencję manuskrypt zbieraczki, a ponieważ jest on niekompletny, można przypuszczać, że to ona zanotowała także pozostałe zagadki. Zagadki ukraińskie z Pokucia są najliczniejsze spośród drukowanych przez Kolberga. Na 205 tekstów zawartych w części IV monografii tego 1 O. Kolberg Zagadki z Lubelskiego, od Krasnegostawu i Gorzkowa (Nowawieś, Jaślików, Krzywice, Piłaszkowice, Wielobycz), „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. IX: 1885, s. 300–302; przedruk w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement do tomów 16–17 (DWOK T. 75), s. 216–219. 340 �regionu 114 zostało „udzielonych nam łaskawie przez dr I. Kopernickiego i spisanych przez tegoż w Czortowcu pod Obertynem i Horodnicy nad Dniestrem”, jak informuje Kolberg w przypisie do tego zbiorku1. Każda z zagadek z tego zespołu ma też oznaczoną lokalizację geograficzną. Źródło pozostałych zagadek nie jest znane, być może zapisał je Kolberg, który na Pokuciu prowadził gruntowne badania terenowe. Ten zespół opatrzony jest w druku lokalizacją generalną: „z okolicy Kołomyi (Ispas, Myszyn, Kluczów)”, a 8 ostatnich notą: „Z Kossowa, Kut”. Zwraca tu uwagę współudział Kopernickiego, który zajmował się zagadkami systematycznie i wypracował też własną metodę badań i pozyskiwania ciekawego materiału poprzez wzajemne zadawanie sobie zagadek przez badacza i informatora i zastosowanie przy tym pewnego „fortelu”, opisanego w pracy z 1877 roku. Indagowani przez niego górale, głównie kilkunastoletni chłopcy, zachęceni drobną opłatą, rozwiązywali najpierw łatwe, stopniowo coraz trudniejsze zagadki, których w końcu nie potrafili rozwiązać, a wtedy zbieracz zmieniał role i zobowiązywał się zapłacić opowiadającemu za zagadkę, której on sam nie potrafił odgadnąć. Uzyskiwał wówczas zagadki „co najciekawsze i najtrudniejsze, nieznane zbieraczowi”2. W Chełmskiem znalazły się 22 teksty, w tym 18 ukraińskich i 4 polskie, zamieszczone tam przez I. Kopernickiego jako wydawcę tomu, jednak bez wskazania źródła, którym prawdopodobnie były niezachowane zapisy M. Hemplówny, gromadzącej dla Kolberga większość materiału folklorystycznego z tego regionu. Charakterystyczna jest tu dokumentacja zagadek nie tylko ukraińskich, ale i polskich, co dowodzi typowego dla regionów pogranicza przemieszania językowego tekstów folkloru, widocznego w tej monografii wyraźniej na obszerniejszym materiale pieśniowym i prozatorskim. Warto dodać, że zarówno w Pokuciu, jak i w Chełmskiem odpowiedzi podawane są bądź w języku ukraińskim, bądź polskim. W sumie, zestawiając materiał wydany przez Kolberga i publikowany obecnie z rękopisów, stwierdzić można, że najliczniejszy pozostaje wspomniany zbiór zagadek z Pokucia (205 zagadek), po nim zbiór krakowski (157 tekstów), a następnie z Wielkopolski (około 50 zagadek jeszcze niewydanych, po części z zapisów Kolberga, po części przejętych z publikacji), 1 Pokucie cz. IV (DWOK T. 32), s. 295, lokalizacje niżej w tekście zob. tamże, odpowiednio: s. 306 i 314. 2 Opis tej metody przedstawił Kopernicki w tekście wstępnym do przywoływanego wyżej zbioru Zagadek i łamigłówek górali beskidowych…, s. 113. 341 �wreszcie litewski (45 tekstów uzyskanych od etnografa i językoznawcy, Mikołaja Akielewicza) i lubelski (30 zagadek zebranych przez Kolberga i opublikowanych najpierw w „Zbiorze Wiadomości”). Podobnie jak w przypadku przysłów, Kolberg nie wydawał zagadek według ściśle oznaczonego systemu. Obejmował je tytułowym określeniem zbiorczym „Zagadki”, nie dzieląc na zagadki właściwe i łamigłówki, jak to czynili Kopernicki, Kosiński czy Gustawicz. Jedynie w Pokuciu tytuł brzmi: „Zagadki i łamigłówki”, zapewne za sprawą materiału pochodzącego tam od Kopernickiego, który wyróżniał „zagadki właściwe od pytań zawiłych i dwuznacznych”1, nazywając je łamigłówkami i lokując je w druku w osobnej grupie, co także praktykowali, choć niekonsekwentnie, następni badacze. Podejmował jednak Kolberg próby wewnętrznego segregowania zagadek według tematów odpowiedzi, trzymając się tego klucza bardziej lub mniej konsekwentnie. Uwidacznia się to wyraźnie w zbiorze lubelskim, wydanym w „Zbiorze Wiadomości” w 1885 roku, gdzie można wydzielić kolejne grupy tematyczne: zagadki o ciałach niebieskich, o zjawiskach atmosferycznych, o człowieku, o zwierzętach i roślinach, o domach i ich częściach, o narzędziach gospodarskich i przyborach domowych2. W zespoły tematyczne zbierane są podobnie zagadki z Pokucia i z Krakowskiego, gdzie także na początku lokowane są teksty związane z wyobrażeniami o Bogu, wszechświecie, żywiołach, czasie, wierze, życiu i śmierci, itd. Podobnie jak wszystkie inne teksty folkloru, tak i zagadki zebrane przez Kolberga pochodzą z różnych źródeł, przy czym przeważają tu materiały od innych zbieraczy (A. Konopczanka z okolic Krakowa, I. Kopernicki z Pokucia, M. Hemplówna z Chełmskiego, M. Akielewicz z Litwy, bliżej nieznany Kubaczek z Pogórza czy niezidentyfikowany autor rękopisu z okolic Tarnowa) oraz wypisane z literatury i czasopism, najczęściej bez określonej lokalizacji geograficznej, traktowane tam jako ciekawy okaz folkloru, stanowiący własność zbiorową i przejaw mądrości ludu (np. z „Pisma dla Ludu Polskiego” z 1845 r. czy z „Przyjaciela Ludu” z lat trzydziestych i czterdziestych XIX wieku). Zapisy własne Kolberga pozyskane bezpośrednio od wiejskich narratorów są nieliczne i pojawiają się w rękopisach sporadycznie. 1 Tamże. We wstępie do wydanej w 1975 roku cennej antologii Polskie zagadki ludowe S. Folfasiński wyróżnił za Archerem Taylorem jako osobną grupę „podchwytliwe pytania”, unikając nieostrego – według niego – i niekonsekwentnie stosowanego przez zbieraczy terminu „łamigłówka” (zob. wstęp tamże, s. 18–19). 2 Zob. J. M. Kasjan Polska zagadka ludowa…, s. 136. 342 �Cały zbiór zagadek autora Ludu przynosi materiał różnorodny co do wieku i pochodzenia, formy i kształtu językowego, są w nim też reprezentowane różne typy tego gatunku. Zagadka, określana jako zadanie umysłowe, polegające na identyfikacji przedmiotu pozbawionego nazwy (przedmiot ukryty), lecz przedstawionego za pomocą charakterystyki słownej (obraz zastępczy), która ma wskazać odpowiedź1, składa się z dwu członów: podanego i domyślnego. Człon podany zawiera pośredni, aluzyjny opis lub zaszyfrowaną wskazówkę ujętą peryfrastycznie lub metaforycznie i sugerującą odpowiedź, lecz dla utrudnienia identyfikacji kryje on w sobie niekiedy pułapkę; intencją bywa bowiem przesłonięcie rozwiązania mylnymi pozorami. Zagadki ludowe mają za temat wszechświat, ziemię, zjawiska atmosferyczne, człowieka i jego naturę, określone osoby, świat zwierząt i roślin, wytwory myśli i rąk ludzkich, np. budowle, sprzęty, narzędzia, ubranie, pożywienie, cechy ludzi i przedmiotów itd. Ich człon podany ujęty jest w formie opisowej lub przenośnej i to rozróżnienie wyznacza dwa podstawowe rodzaje zagadek. Człon domyślny, tj. odpowiedź, niekoniecznie wynika tylko z rozumowania logicznego, lecz także ze znajomości sytuacji, okoliczności, konwencji lokalnej, skojarzeń podobieństw lub przeciwieństw, nierzadko absurdalnych. W repertuarze zagadek zebranych przez Kolberga mieszczą się oba typowe ich rodzaje, choć skonstruowane z różnym stopniem wymyślności czy oryginalności konceptu. Obok prostych, jednoznacznych i posługujących się bezpośrednim lub porównawczym opisem cech lub czynności przedmiotu (zagadki opisowe) spotykamy też bardziej skomplikowane, z przedmiotem zastępczym wyrażonym przez peryfrazę lub metaforę, np. metonimię lub synekdochę (zagadki przenoś­ne). Te pierwsze zawierać mogą jednak opis cech oderwanych lub tak zredukowanych, że trudnych do skojarzenia, te drugie z kolei sięgają niekiedy po prze­nośnie zawiłe bądź czytelne sytuacyjnie. Zagadki opisowe reprezentują np. takie teksty: „Maluśkie, czerniuśkie – duże drzewo rusza. (Robak. Pchła)”; „Leci, leci, skrzydeł nie ma, siada, siada, zada nie ma. (Śnieg)”; „Bez nóg, bez rąk, bez głowy i brzucha, a gdzie się obróci, wszędzie dmucha. (Wiatr)”; „Zieleniuśkie jak łączka, brzuch ma biały jak mączka, ogonek jak u myszki. (Rzepa)”; „Nie ma nóg, a chodzi, nie ma rąk, a bije. (Zegar)”2. Przykładami zagadek przenośnych mogą być m.in.: „Siwy wół wypił wody pełen dół. 1 2 Por. tamże, s. 8–9. Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), odpowiednio: s. 246, 242, 241, 247, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 203. 343 �(Mróz)”; „Czterech braci za sobą lata i nie dogonią się do końca świata. (Cztery koła u wozu)”; „Prześliczne drzewo, prześlicznie śpiewo, koń na baranie ogonem kiwo. (Skrzypce, basy)”; „Ociec sie rodzi, a syn po dachu chodzi. (Ogień, dym)”; „Garbaty dziadek całe pole obleci. (Sierp)”; „Zębata ciotunia całe pole ogryzie. (Brona)”; „Trzech strzelców strzeliło i orła zraniło, i depcą go nogą, a zabić nie mogą; co orzeł runie, to znowu podfrunie. (Duch narodu)”1. Obok zagadek właściwych w zbiorze Kolberga spotkać można również – choć rzadziej i bez formalnego ich wyróżniania – „mądre pytania” czy „podchwytliwe pytania”, zwane przez Kopernickiego i innych badaczy łamigłówkami, terminem, który obecnie używany jest niechętnie2. Np. „Jaki jest ojciec, żeby nie miał ojca, matka, żeby nie miała matki, dziadek, co nie może wnuków swoich porachować? (Bóg, Ziemia, Czas lat nie policzy)”; „Na co sroce przyszło, kiéj jéj siedm lat wyszło? (Na ósmy rok jej się obróciło, żartobliwa)”; „Czy jest taki kraj, co by nie był krajem, czy jest taki raj, żeby nie był rajem? (Kraj, brzeg u stołu, Raj wioska i miasteczko Rajgród)”; „Jak mozná buty nosić, zeby ich se nie zwálać? (Na kiju)”; „Kto jest nájśmielsy w kościele? (Mucha)” 3. Choć zagadki występują przeważnie jako utwory samodzielne, autonomiczne, często związane bywają także z innymi tekstami literatury ludowej, zwłaszcza z bajkami i facecjami. O skali tego zjawiska mówi fakt, że amerykański folklorysta, Stith Thompson, w opracowanym przez siebie indeksie motywów literatury ludowej zestawił prawie 400 pozycji bibliograficznych poświęconych zagadce w „bajkach, balladach i mitach”4. Umiejętność odpowiedzi na trudne, czasami przewrotne pytania stanowi w opowieściach ludowych kryterium mądrości i przewagi, 1 Zob. O. Kolberg Lubelskie. Suplement… (DWOK T. 75), s. 216, 218, Góry i Podgórze (DWOK T. 45), s. 557, Chełmskie cz. II (DWOK T. 34), s. 81, Krakowskie cz. IV DWOK T. 8), s. 247. 2 Według Kasjana (Polska zagadka ludowa…, s. 26 i 27): „Łamigłówek nie zaliczymy do zagadek. Są one z nimi tylko spokrewnione, podobnie zresztą jak i inne jeszcze pytania, które tworzą wraz z łamigłówkami bardzo ciekawą i bogatą grupę”. Autor uznaje za wyróżnik tej grupy zdania pytajne, będące „sprawdzianem nie tyle wyobraźni, co mądrości” i określonej hierarchii wartości. Opisuje je jako zespół tekstów pt. „Łamigłówki i »mądre pytania«”. 3 Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 241, 246, 247, Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/II), s. 506, 507. 4 S. Thompson Motif-Index of Folk-Literature, T. III, Copenhagen 1956, s. 423–433, informacja za: J. Krzyżanowski Zagadka i jej problematyka…, s. 22. Zob. też J. M. Kasjan Zagadka w opowieściach ludowych, w: Polska zagadka ludowa… s. 55–106, V. Wróblewska Ludowa bajka nowelistyczna. Źródła–wątki–konwencje, Toruń 2007, m.in. s. 66–68, 142–148, 259– 344 �„przepustki” do osiągnięcia celu, poświadczenia dojrzałości. Funkcje zagadek w tekstach bajkowych są różne: fabularne, konstrukcyjne, artystyczne; mogą one stanowić trzon, oś konstrukcyjną opowieści, element fabuły, jej finał lub wprowadzenie akcji. Pełnią w ich strukturze i treści rozmaite role: trudnego lub niewykonalnego zadania – testu postawionego przed bohaterem, sprawdzianu wiedzy, przedmiotu rywalizacji i walki o pierwszeństwo, osłony dla zachowania tajemnicy, narzędzia konfrontacji przeciwnych sił, ośmieszenia przeciwnika. W zebranych przez siebie tekstach bajkowych Kolberg udokumentował także i tę specyfikę gatunku. Np. w bajce krakowskiej O mądrej dziewce, co została panią (T 875) zagadki stanowią trzon tekstu; wiejska bohaterka odpowiada panu na trudne pytania, spełnia pozornie niewykonalne polecenia i zostaje jego żoną, podobnie w wariancie wielkopolskim Mądra dziewka i pani – córka wypełniająca zagadkowe polecenia króla ratuje ojca przed posądzeniem go o kradzież i poślubia króla. Zaś w wariancie śląskim tego wątku O mądrej dziewce spór dwu chłopów w sądzie na rzecz biednego rozstrzygają podsunięte mu przez jego córkę odpowiedzi na zagadki sędziego, którego żoną dziewczyna zostaje i którym nadal dzięki swej mądrości kieruje 1. W innej opowieści krakowskiej O mądrym królewiczu i trzech wronach (T 851) zalotnik odgaduje zagadkę postawioną przez ojca królewny, dzięki czemu otrzymuje jej rękę, a w wariancie tego wątku królewna nie może odgadnąć zagadki postawionej przez konkurenta, więc musi wyjść za niego za mąż 2. W bajce z Kujaw O pysznej i ukaranej królewnie (T 900) zagadka zadana przez bohaterkę królewiczowi jest zawiązaniem akcji i prowadzi do małżeństwa, w opowieści wielkopolskiej Wykradziona (T 855) młodzi porozumiewają się zagadkowym szyfrem, by umożliwić sobie ucieczkę, a w ruskiej bajce z Chełmskiego Dziwna rodzina (T 921) wiejski chłopiec zapytywany, dlaczego samotnie wędruje w świat i co robi jego rodzina, udziela zagadkowych odpowiedzi, których rozmówca nie potrafi zrozumieć3. Na ogół związki takie miewają zagadki z bajkami –270, M. Wójcicka Zagadka w bajce ludowej, w: Słownik polskiej bajki ludowej… T. 3,Toruń 2018, s. 360–365. 1 O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 206–209, nr 84 oraz W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), s. 305–307, nr 80, Śląsk (DWOK T. 43), s. 135–138, nr 21. 2 O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 204–206, nr 83 oraz s. 206, przypis. 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 151–153, nr 19; W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), s. 265–268, nr 66; Chełmskie cz. II (DWOK T. 34), s. 127, nr 29. 345 �nowelistycznymi, traktującymi o niezwykłych przygodach, co potwierdzają przywołane przykłady. Rzadziej zagadki występują w pieśniach, i to niemal wyłącznie obrzędowych: z cyklu dorocznego – kolędowych i sobótkowych oraz weselnych1. U Kolberga też spotykamy pieśni poświadczające niektóre z tych związków, np. w pieśni weselnej śpiewanej po oczepinach w Kieleckiem pytanie: „Co się wije po drzewinie” oraz odpowiedź: „Wąż się wije po drzewinie” stanowi dystych refrenowy powtarzający się po każdej zwrotce. W innej pieśni weselnej „z okolicy Białegostoku, Bielska i Sokółki” dziewczęta, zanim przyjmą do swojego grona dziewczynę z innych stron, śpiewają pieśń, w której zadają jej „siedem zagodynków” w rodzaju: „A co biezy bez powodera?”; „A co piece bez płomienia?”; „A co świsce bez języka?”, na co „zagadnięta” w ten sposób dziewczyna odśpiewuje: „Woda biezy bez powodera”; „Słońce piece bez płomienia”; „Wiater świsce bez języka”2. W starej pieśni sobótkowej z Mazowsza („Ku Dunajowi, ku głębokiemu – leluja, ku gaikowi, ku zielonemu – leluja”) chłopak zadaje dziewczynie pokrewne zagadki o kamieniu, paproci i cnocie: „A cóż rośnie bez korzenia?”; „A cóż kwitnie bez kwiateczka?”; „Cóż gore bez płomienia”, które ona rozwiązuje z komentarzem: „Cóż bym ja była za krasna panna, żebym gadeczki zgadnąć nie miała?3 Te same i podobne zagadki spotykamy w wariantach ukraińskich: w balladzie z Ispasa o uprowadzeniu dziewczyny przez stolarzy („Hoj, u misti, na ryneczku pjut stolari horiwoczku”), gdzie szynkarka wrzucona przez nich do morza, tonąc, zadaje im trzy zagadki: „Ta szo rodyt bez korini?”; „Ta szo horyt bez sumlini?”; „Ta szo cwyte bez cwitoczku?”, na które sama odpowiada („Kamiń”, „Watra”, „Lyczko”), a także w dwu innych „dumach obyczajowych przygodnych” z Pokucia (z Czortowca i z Korszowa, Kamionki Wielkiej), gdzie z kolei zagadki takie stawia chłopak dziewczynie4. Z kolei typ związku zagadki z innymi tekstami literatury ludowej, tj. jej pokrewieństwo z przysłowiem, zwłaszcza zbudowanym na metaforze, może w materiale Kolberga obrazować tekst „Święta Urszula perły rozsuła, 1 Zob. J. M. Kasjan Polska zagadka ludowa…, s. 41–54. O. Kolberg Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), s. 70, nr 27, Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. 154, nr 90 i 91. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 349, nr 4 (w „Przypisach”, wśród 9 pieśni sobótkowych), pieśń zanotowana wcześniej przez K.W. Wójcickiego w Pieśniach ludu… T. I, Warszawa 1836, s. 203–204. Por. też M. J. Kasjan Polska zagadka ludowa…, s. 41–42. 4 O. Kolberg Pokucie cz. II (DWOK T. 30), s. 24, nr 25, s. 71–72, nr 102 i 103. 2 346 �miesiąc wiedział, nie powiedział, słońce wstało, pozbierało. (Rosa)”, zamieszczonego wśród zagadek, a także w skróconej wersji „Święta Urszula perły rozsuła” w tym samym tomie jako przysłowie związane z datą 21 października, przy czym tu z odsyłaczem do zagadki cytowanej wcześniej1. Zbiór zagadek Kolberga, choć raczej skromny, dokumentuje jednak wyraźnie różnorodność okazów tego gatunku. Wyraża się w nich ludowy dowcip, często rubaszny i obsceniczny, komizm różnego rodzaju, zmysł absurdu i paradoksu, ale również dociekliwość i ciekawość świata, wyobraźnia obok zmysłu realistycznej obserwacji, wreszcie pytania metafizyczne. Spotykamy zagadki w postaci prostych opisów czy pytań, inne przedstawiają mikrofabułę i mają formę krótkich opowiadań, zagadek-facecji. Rozwiązania dotyczą różnych zagadnień: od przedmiotów codziennego użytku w gospodarstwie i pracy po kwestie dotyczące wiary, kondycji człowieka, wszechświata, zjawisk natury, pytań w rodzaju: co jest najszybsze na świecie (myśl), najsłodsze (sen), najtłustsze (ziemia), najładniejsze (wiosna), najbogatsze (jesień). Teksty te przekazywane były przez różnych informatorów i notowane przez różnych zbieraczy, pochodziły z bezpośredniego wywiadu lub z literatury, różnią się więc także postacią językową – od uproszczonego zapisu gwarowego do formy ogładzonej lite­racko. Niektóre teksty są popularne i rozpowszechnione w całej Polsce, znane od dawna w różnych regionach i w rozmaitych wariantach, inne mają charakter tworzonych doraźnie, sytuacyjnych, świeżych. Przeważnie zdradzają pochodzenie ludowe, choć niejednokrotnie trudno o tym przesądzać, gdyż część z nich adaptowana była ze wzorców literackich, dworskich, szkolnych czy kościelnych i przyswajana przez wiejskie środowisko. Można też wśród nich odnaleźć ślady wielowiekowej tradycji; jej ciągłość wymownie ilustrować może zagadka z Lubelskiego opublikowana przez Kolberga w 1885 roku: „Przyszło dwu godnych do jednego niegodnego, prosili go o jeszcze lepsze jak królestwo niebieskie. – Święty Piotr i Paweł przyszli do Żyda, który biczował Pana Jezusa, i prosili pierwsi o wydanie im mistrza swego”. Jest to wariant zagadki uważanej za „najdawniejszą zapisaną zagadkę polską”, a odnalezionej w rękopisie z 1406 roku w formie: „Przyszedł dobry do złego, a prosił u niego lepszego niźli Królestwa Niebieskiego, a dał mu. – Joseph, do Pilata, corpus Christi”. Tekst stanowi nawiązanie do epizodu ewangelicznego, gdy „dobry” Józef z Arymatei, 1 Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 242 i 287. 347 �któremu towarzyszył według apokryfu Nikodem, przychodzi do Piłata i prosi o wydanie ciała ukrzyżowanego Chrystusa 1. Wersja sprzed ponad czterech wieków ma u Kolberga nieco inne rozwiązanie, ale zagadka zanotowana także przez innych zbieraczy w XIX wieku, z rozwiązaniem wskazującym na Józefa z Arymatei i Nikodema 2, potwierdza starodawny rodowód tekstu wywodzącego się z Pisma Świętego i jego trwałość w tradycji ludowej. Zagadki są gatunkiem literatury ludowej stosunkowo mało badanym; zbiór Kolberga – podobnie jak wcześniejsze i późniejsze – wymagałby więc również bardziej szczegółowych studiów i prac analitycznych. Widowiska Uwzględniając w badaniach i publikacjach wszystkie gatunki i rodzaje literatury ludowej, nie pominął Kolberg także tradycyjnych widowisk i tekstów dramatycznych, choć nie poświęcił im szczególnej i systematycznej uwagi. Dostrzegał jednak fakt, że w świąteczne obchody ludowych zwyczajów dorocznych, zwłaszcza związanych z rokiem liturgicznym i kalendarzem rolniczym, wpisane były od najdawniejszych czasów całe przedstawienia w wykonaniu ludowych „aktorów”, nawiązujące do wzorców teatru średniowiecznego, lecz przystosowane do możliwości percepcji tłumnego odbiorcy, odtwarzane z przekazywanej pokoleniowo pamięci, a w miarę potrzeby improwizowane, jak również stałe elementy widowiskowe, teatralne lub parateatralne, współtworzące tradycyjne uroczystości3. 1 Zob. J. Krzyżanowski Zagadka, w: Słownik folkloru polskiego…, s. 454 oraz tenże Zagadka i jej problematyka…, s. 24. O tej dawnej zagadce pisał H. Łopaciński w artykule Najdawniejsza zapisana zagadka polska, „Wisła” T. X: 1896, s. 339–341 (autor powołuje się tam na tekst zanotowany wcześniej przez Brücknera). Kolberg opublikował swój tekst w artykule w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. IX: 1885, s. 302, nr 30; przedruk tegoż w suplemencie lubelskim (DWOK T. 75), s. 219, nr 30. 2 Zagadkę tę w Rakoszynie, w pow. jędrzejowskim, zanotował W. Siarkowski, a także w Czorsztynie i Łapszu oraz w Iwoniczu B. Gustawicz, zob. wskazane wyżej zbiory zagadek obu badaczy w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, odpowiednio T. VI: 1882, s. 25, nr 271 oraz T. XVII: 1893, s. 229, nr 263 i 264. 3 C. Hernas pisał: „We wszystkich kręgach życia teatralnego widowisko nie zawsze polega na wystawianiu określonej sztuki, chętnie publiczności proponuje się udział w widowisku parateatralnym, którego charakter i organizację określał odpowiedni scenariusz, przewidujący często także czynny udział publiczności w realizacji widowiska” (Barok, Warszawa 1973, s. 161). 348 �Badacz dokumentował je więc w ramach całościowego obrazu zwyczajów cyklu rocznego – bądź zapisując i publikując teksty nielicznych, zachowanych widowisk, co działo się bardzo rzadko, bądź też podając ich bardziej lub mniej rozbudowane opisy czy tylko informacje o dawnych, tradycyjnych, a zanikających przedstawieniach ludowych, związanych z obrzędowością świąteczną. W rezultacie „teatr ludowy” w znaczeniu tradycyjnych widowisk popularnych, będący przedmiotem odrębnych studiów i analiz1, zyskał w materiałach Kolberga jedno z najważniejszych źródeł do swoich dziejów dzięki pozostawionej przez niego literackiej dokumentacji widowisk w postaci zapisów scenariusza (lub jego fragmentów) oraz w poświadczeniu przez badacza widowiskowych elementów obrzędowości i obyczajowości ludowej. Najwięcej uwagi autor Ludu poświęcił szopce, bardzo żywotnej i rodzimej formie teatrzyku marionetkowego, rodzajowi lalkarskich przedstawień misteryjnych, związanych z ewangeliczną i ludową tradycją Bożego Narodzenia 2. Nie ma ścisłych danych co do czasu jej powstania, badacze przyjmują jednak, że szopka przenośna jako forma widowiska teatralnego pojawiła się u nas nie później niż w II połowie XVII wieku. Nazwa „szopka” jest stosunkowo późna, nie wymieniają jej najdawniejsze przekazy, nie występuje w Słowniku Lindego. Czasem była też 1 Zob. m.in. S. Windakiewicz Teatr ludowy w dawnej Polsce, Kraków 1902; A. Fischer Polskie widowiska ludowe, „Lud” T. XIX: 1913, s. 31–70; J. S. Bystroń Wstęp do ludoznawstwa polskiego, T. 2, Lwów 1926, s. 149–150; J. Krzyżanowski Teatr ludowy, w: Słownik folkloru polskiego…, s. 400–402; Z. Raszewski Krótka historia teatru polskiego, Warszawa 1990, s. 9–56; tenże Teatr w świecie widowisk. Dziewięćdziesiąt jeden listów o naturze teatru, Warszawa 1991, s. 35 i nast.; D. Ratajczakowa Wprowadzenie do części pierwszej, w: Galeria gatunków widowiskowych, teatralnych i dramatycznych, Poznań 2015, s. 13–26. 2 Geneza, dzieje i przemiany szopki mają swoją bogatą literaturę. Zebrano obszerny materiał, lecz monograficznej syntezy wobec luk źródłowych ciągle brak. Zob. m.in. S. Windakiewicz Teatr ludowy w dawnej Polsce…, s. 19–47; [Stanisław Estreicher] Szopka krakowska. Spisał, objaśnił i opracował Jan Krupski, Kraków 1904, s. 3–15; A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 31–47; R. Wierzbowski Kształtowanie się poglądów na dzieje szopki, „Prace Polonistyczne”, T. 21: 1965, s. 28–52; H. Kapełuś Jasełka, w: Słownik folkloru polskiego…, s. 149–150; J. Dürr-Durski Jak powstała polska szopka betlejemska?, w: Literatura, komparatystyka, folklor, księga pośw. J. Krzyżanowskiemu, Warszawa 1968, s. 792–797; H. Jurkowski Z badań nad genezą szopki, „Literatura Ludowa” 1878, nr 2, s. 23–35, tenże Teatr lalek a folklor, „Polska Sztuka Ludowa” R. 23: 1969, nr 2, s. 109–124; Z. Raszewski Krótka historia teatru polskiego…, s. 38; M. Waszkiel Szopka, w: Teatr lalek w dawnej Polsce, Warszawa 2018, zob. www.marekwaszkiel.pl./2018/12/21szopka/ (data dostępu: 22 III 2021). 349 �utożsamiana mylnie z wcześniejszymi jasełkami1. Nazwa jasełka (od staropols. jasło, żłób) odnosiła się pierwotnie do zespołu nieruchomych figur, wystawianych wokół symbolicznego żłobka w kościołach i klasztorach, przy których śpiewano kolędy. Tradycja ta wywodzi się z XIII–wiecznego franciszkańskiego zwyczaju adoracji żłobka; w Polsce jasełkowe figury pojawiły się już około 1370 roku w Krakowie, w klasztorze Klarysek. Później wprowadzano do jasełek także figury ruchome, które przy pomocy zabawnych scen miały uczynić widowisko bardziej rozrywkowym, co przesłoniło nabożną treść żłobka, więc nakazem biskupim usunięto je z kościołów w I połowie XVIII wieku 2. Z czasem konwencja jasełek ukształtowała się w bardziej teatralną formę widowiska, a jasełkami nazywano też przedstawienia żywych aktorów. Proces ten przebiegał głównie pod wpływem średniowiecznego dramatu liturgicznego, misteriów staropolskich o narodzeniu Jezusa i dialogów teatralnych, które w Polsce swój rozkwit przeżywały w XVII wieku 3. Stopniowo poszerzał się krąg tematyczny widowisk bożonarodzeniowych; obok kanonicznych scen i treści ewangelicznych wprowadzano do nich teksty intermedialne w językach ludowych, codziennych, przedstawiające realistyczne epizody z życia i postacie z „repertuarem rodzajo­wym”4. Sięgano do ludowej tradycji kolędniczej, do polskiej tradycji i historii. Przesuwano przestrzeń widowni poza kościoły i szkoły przyklasztorne, na place, rynki itp. Misteria stawały się własnością ludu i zabarwiały jego obyczajem, coraz popularniejsze były też widowiska na Boże Narodzenie, a zwłaszcza ich miniaturowa odmiana, czyli pastorałka z tematyką i scenami pasterskimi5. 1 M.in. zwraca na to uwagę znawca teatru polskiego, Zbigniew Raszewski, w Krótkiej historii teatru polskiego…, s. 38. 2 Fakt ten poświadcza J. Kitowicz w Opisie obyczajów za panowania Augusta III, zob. wyd. BN, ser. I, nr 88, oprac. R. Pollak, Wrocław 1951, s. 59–63. Na to świadectwo powołują się niemal wszyscy badacze szopek. 3 Pisał o nich S. Windakiewicz w pracy Teatr ludowy w dawnej Polsce…, s. 19 i nast. Badacz omówił w niej 17 takich utworów z XVII i XVIII wieku. 4 Zob. J. Dürr-Durski Jak powstała polska szopka betlejemska?..., s. 797. 5 Formę tę upowszechnił M. Mioduszewski; w swoim zbiorze Pastorałki i kolędy z melodyami, czyli piosnki wesołe ludu w czasie świat Bożego Narodzenia pod domach śpiewane…, Kraków 1843: na s. 9–24 opublikował „Pastorałkę na Boże Narodzenie”, a w Dodatku do Pastorałek i kolęd, Lipsk 1853, na s. 227–244 – „Pastorałkę góralską na Boże Narodzenie, którą kolędnicy w okolicach Krakowa, chodząc z szopką, reprezentują”. 350 �Szopka – jako „najmniejsza odmiana misterium”1, a jednocześnie „mały obnośny teatrzyk z ruchomymi figurkami”2, „polski gatunek widowiska lalkowego”3 – stanowiła kontynuację i wzbogacenie bożonarodzeniowej tematyki jasełkowej. Tekst szopki, naśladujący dialog misteryjny, wygłaszany był przez aktorów ukrytych za zasłoną i poruszających lalki przez szparę w podłodze małej przenośnej sceny, na której umieszczano jasełka. W scenach świeckich, pojawiały się postacie popularne i historyczne, przedstawiciele różnych stanów, zawodów, regionów i narodowości, lokalne realia obyczajowe z życia chłopów, polskie imiona i nazwy, gwarowy język, pieśni regionalne, fragmenty popularnych utworów, a także treści polityczne i patriotyczne. Tematyka Bożego Narodzenia cieszyła się u ludu szczególną popularnością; sceny tułającej się rodziny, narodzin Dzieciątka w stajence, pokłonu Trzech Króli, ich spotkania z Herodem, chórów anielskich i adoracji pasterzy trafiały do wyobraźni ludu, a tematyczna oś tych widowisk, jaką było ubogie macierzyństwo i los świętej rodziny, okazywały się szczególnie mu bliskie, bo paralelne do losów rodziny chłopskiej4. Zaś elementy rodzajowe z polskiego życia i historii nadawały ewangelicznej historii swojską, rodzimą i bliską adresatom scenerię i wymowę, a także bawiły dzięki na ogół komicznemu i parodystycznemu charakterowi. Szopki polskie – „jedna z najstarszych form polskiego kolędowania” 5 – miały oryginalny, unikatowy charakter ze swoją sceną nawiązującą architektonicznie do nastawy ołtarza lub fasady kościoła, bywały jedno- lub kilkukondygnacyjne, scenę cechowała jak w dawnych misteriach symultaniczność. Widowiska szopkowe wykazywały też wyraźne zróżnicowane regionalne, choć były zjawiskiem ogólnopolskim. Wędrując wraz z kolędnikami po domach jako przenośny teatrzyk marionetkowy, szopka upowszechniła się najpierw w miastach, potem na wsiach i stała się własnością ludową. Miała też związki, wręcz tekstowe koneksje, z równocześnie istniejącym teatrem żywych aktorów; do takich widowisk osobowych należały tzw. „herody”, 1 Zob. Z. Raszewski Krótka historia teatru polskiego…, s. 38. Zob. A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 34. 3 Zob. M. Waszkiel Szopka…zob. www.marek-waszkiel.pl/2018/12/21szopka/ (data dostępu: 22 III 2021). 4 „Na sposób i zakres przystosowania nauki o Bożym Narodzeniu do wyobrażeń ludowych” zwrócił uwagę C. Hernas, zob. tegoż W kalinowym lesie T. I, Warszawa 1965, s. 120–125. 5 J. Adamowski Szopka, w: Lubelskie cz. I . Pieśni i obrzędy doroczne. Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, T. 4, pod red. J. Bartmińskiego, Lublin 2011, s. 356. 2 351 �gdzie w rolach głównych występowali Herod, Diabeł i Śmierć. Nasycając się jednak realiami świeckimi i elementami obyczaju i folkloru miejscowego, szopka nadal pozostawała widowiskiem bożonarodzeniowym, choć jak pisał Jurkowski „miała w sobie tyleż z teatru, co z obrzędu obyczajowego”1. Spośród XIX-wiecznych autorów przed Kolbergiem o szopce, nazywanej wówczas najczęściej wymiennie jasełkami, wspominali bądź ją opisywali w latach 1830–1870 m.in.: Ł. Gołębiowski, który wiadomości zaczerpnął z niewydanego jeszcze wówczas rękopisu J. Kitowicza Opis obyczajów za panowania Augusta III, J. Konopka, M. Wiszniewski, K.W. Wójcicki, M. Mioduszewski, J. Gluziński, W. Szymanowski, W. L. Anczyc, anonim w „Tygodniku Ilustrowanym”, W. Chomętowski2. Z przekazów tych wynika, że przenośne szopki z teatrzykiem marionetkowym pojawiały się w Warszawie już u progu XVIII wieku, natomiast najwcześniej zapisany tekst szopkowy pochodzi z 1848 roku, kiedy to – według informacji Stanisława Estreichera3 – zanotował go Karol Estreicher, jego ojciec, a kilkanaście lat później udzielił go W. L. Anczycowi, który opublikował go w 1862 roku w „Tygodniku Ilustrowanym”. Najobszerniej przedstawiona została przez Kolberga kolędowa szopka krakowska, włączona – zgodnie z jego integralną wizją folkloru i przede wszystkim ze swoim sezonowym charakterem – w cykl zwyczajów 1 H. Jurkowski Teatr lalek a folklor…, „Polska Sztuka Ludowa” 1969, nr 2, s. 114. Zob. Ł. Gołębiowski Lud polski…, s. 280, J. Konopka Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, s. 85–102, M. Wiszniewski Historia literatury polskiej, T. II, Kraków 1841, s. 434, K.W. Wójcicki Teatr starożytny w Polsce, Warszawa 1841, T. I, s. 16–20, tenże Jasełka, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. XIII, Warszawa 1863, s. 123, tenże Szopka, „Kłosy” 1866, T. II, nr 30, s. 351–353, M. Mioduszewski Pastorałki i kolędy…, s. 7, J. Gluziński Włościanie polscy uważani pod względem charakteru, zwyczajów, obyczajów i przesądów z dołączeniem przysłowiów powszechnie używanych…, w: Archiwum domowe do dziejów i literatury krajowej K.W. Wójcickiego, Warszawa 1856, s. 445–446, W. Szymanowski Szopka, „Tygodnik Ilustrowany” 1860, T. I, nr 15, s. 115–116, W. L. Anczyc Obrazy krakowskie. Szopka, czyli jasełka i gwiazdka w Krakowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1862, nr 135, s. 166–170, [F. M. Sobieszczański ?] Skąd powstały u nas tak zwane szopki pokazywane od Bożego Narodzenia?, Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, nr 384, s. 51, w dziale „Rozmaitości”, W. Chomętowski Dzieje teatru polskiego od najdawniejszych czasów do 1750 roku, Warszawa 1870, s. 66–70. Por. też R. Wierzbowski Kształtowanie się poglądów na dzieje szopki, „Prace Polonistyczne” T. 21: 1965, s. 28–52 .Teksty szopek z różnych regionów publikowane do r. 1894 (w „Wiśle” i „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”) zestawił S. Jastrzębowski w artykule Szopka radomska. Materiały do dziejów teatru ludowego, „Wisła” T. VIII: 1894, s. 298 i nast.). 3 Pisał o tym Stanisław Estreicher w przedmowie do Szopki krakowskiej…, na s. 8. 2 352 �bożonarodzeniowych i przedstawiona w części I Krakowskiego, w rozdziale „Szopka, czyli jasełka”. Na jej obraz składa się kilka tematycznych opracowań: najpierw wstępny opis zaczerpnięty z Pieśni ludu krakowskiego J. Konopki z 1840 roku, dalej teksty szopkowe, w tym dialogi i pieśni z melodiami pt. „Szopka, czyli jasełka w Bronowicach, Modlnicy i podobne jej na Podgórzu, Skawinie, Wieliczce i innych bliskich Krakowa miejscach”, czyli tzw. szopka „wiejska” według określenia Konopki, wreszcie obszerna relacja z tekstami dialogów, monologów i pieśni z melodiami oraz melodii tanecznych, tj. szopka „miejska” pt. „Szopka, czyli jasełka w Krakowie”. Źródłem tej ostatniej był wspomniany wyżej artykuł W.L. Anczyca z nr. 135 „Tygodnika Ilustrowanego” 1862 roku, którego przedrukowany tekst dopełnił Kolberg melodiami. Dokumentację tę poszerza nieopublikowany w monografii krakowskiej materiał suplementowy wydany w ramach Dzieł wszystkich. Składa się na niego „Szopka w Krakowie 1887 r.” spisana przez murarza Jana Hyłkę, prawdopodobnie szopkarza, której teksty (melodii tam brak) Kolberg przepisał już po wydaniu Krakowskiego z niezidentyfikowanego źródła, następnie kolejna „Szopka krakowska”, niedatowana, zanotowana w rękopisie terenowym Kolberga bez wskazania źródła, wreszcie „Fragmenty innych szopek”, tj. pojedyncze pieśni, kolędy, przyśpiewki i melodie instrumentalne w liczbie 14, związane z szopką, będące często wariantami utworów wcześniej drukowanych przez Kolberga1. W szopce „wiejskiej” z części I Krakowskiego obchód chłopców z szopką rozpoczynają śpiewane przez nich kolędy, a następnie w odsłoniętej szopce występują na scenie drewniane figurki poruszane rękoma niewidocznych osób i przedstawiające kolejno: „Polonusa w kontuszu i żupanie przy karabeli”, Krakowiaka kopieniackiego, Górala, Kozaka z Kozaczką, Ułana z lancą, Huzara, Madziara, Cygana z niedźwiedziem, Żyda, Diabła, Wędrownego kupca, Żaczka, Czarownicę wyrabiającą masło, Dziadka, Heroda, Śmierć. Postaciom tym, typowym dla dawnej szopki, towarzyszą identyfikujące je pieśni oraz melodie instrumentalne i tańce – w sumie 16 zapisów z melodiami. Przedstawienie kończy się zbieraniem datków i pożegnaniem chłopców: „Nacieszcie się, ludzie, matusinej budzie, oj, bo buda, bo buda, pokazuje cuda”. Materiał ten pochodzi tylko po części 1 Zob. O Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), odpowiednio: s. 197–198, 198–207, 208– 226 i 358–361 (w „Przypisach”) oraz tegoż Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/I), s. 23–38 oraz 39–56. 353 �od Kolberga, jak się okazuje, większość tekstów zanotował J. Konopka, którego rękopis przechował się w archiwum Kolberga 1. Jest on rodzajem brulionowego scenariusza, w którym spisane są kolejno występujące postacie i teksty niektórych z nich. Natomiast zapisy muzyczne (w tym 6 instrumentalnych) sporządził Kolberg, dopełnił kilka tekstów pieśni i zredagował całość. Teksty pióra Konopki wzbogacone zostały o melodie z rejestracji Kolberga, zgodnie z często stosowaną przez autora Ludu praktyką dopełniania notowanych i publikowanych wcześniej tekstów folkloru o melodie, które jak nikt inny w tym czasie potrafił zapisywać. Być może miała tu również miejsce wspominana wcześniej ścisła równoległa współpraca tego rodzaju z zaprzyjaźnionym Konopką, badaczem folkloru podkrakowskiego. Poprzedzający tę szopkę w tomie 5., a cytowany tam przez Kolberga tekst Konopki z 1840 roku pt. „Szopka, czyli jasełka”, jest jednym z najwcześniejszych spośród przekazów odnotowywanych przez badaczy tego widowiska. Ze zbioru Konopki Pieśni ludu krakowskiego zaczerpnął też Kolberg teksty 17 kolęd, do połowy z nich uzupełniając melodie (pozostałe wiążąc z nimi) i do większości podając odsyłacze do źródła, a kilka kolęd opatrzył też lokalizacją geograficzną, potwierdzoną zapewne w trakcie zapisu melodii ze słuchu 2. Można więc stwierdzić, że drukowany tekstowy materiał przyjaciela związany z Bożym Narodzeniem wykorzystał skrupulatnie, sięgając nie tylko do publikacji, ale i do udzielonych mu zapewne rękopisów autora, a sam skoncentrował się głównie na dokumentacji melodii. Pierwszy spisany i najobszerniejszy tekst szopki w Krakowie, znanej w Polsce jako najbogatsza i najciekawsza, opublikowany w 1862 roku we wspomnianym artykule W.L. Anczyca, przedrukował Kolberg w całości, wzbogacając go o melodie z własnych zbiorów. Jest on bardziej literacki niż ludowy; tekst został ogładzony i uporządkowany, przynosi wersję raczej rekonstruowaną z żywej tradycji niż ściśle dokumentującą konkretne przedstawienie, co wskazuje na zamiar utrwalenia typowego repertuaru szopki krakowskiej w jej możliwie pełnym kształcie z I połowy XIX wieku3. 1 Arch. PTL, teka 43 Miscellanea, sygn. 1352, k. 131–132. Teksty kolęd za J. Konopką (Pieśni ludu krakowskiego…, s. 87–102, rozdział „Kolędy przy szopce”), zob. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 230–239 (w rozdziale „Kolęda”). 3 S. Estreicher w przedmowie do Szopki krakowskiej…,(s. 9–10) pisał: „W pierwszej połowie XIX wieku doznał tekst szopki krakowskiej widocznego do dziś obrobienia i przerobienia ze strony jakiegoś nieznanego po nazwisku poety […]. Jemu to zawdzięczać zapewne należy, 2 354 �Zawarte w niej elementy ludowe łączą ją z innymi szopkami, głównie z okolic Krakowa, a więc i z szopką poprzednią, przedstawianą przez Kolberga, a pochodzącą ze wsi podkrakowskich, oraz z szopką spisaną przez Hyłkę prawie 30 lat później. Całość szopki z artykułu Anczyca obejmuje 14 scen z 28 figurami; ich dialogi i przemowy przeplatają się ze śpiewem i tańcem, po części z dołączonymi przez Kolberga melodiami. Na początku ma miejsce typowy dla szopki epizod pasterski (scena I i II), w którym obudzeni przez anioła pasterze wybierają się do stajenki, po niej na widowni pojawiają się, rozmawiają, śpiewają i tańczą kolejne postacie potraktowane humorystycznie: Żydek, Żydówka, Twardowski, Diabeł, Krakowiak i Krakowianka, Kozak i Kozaczka, Ułan i Saper, dwaj Górale i Góralka, (scena III–IX), po czym wraca wątek biblijny: do Heroda przychodzą Trzej Królowie z nowiną, Hetman otrzymuje rozkaz rzezi niewiniątek, zjawia się Śmierć i ścina Heroda, którego Diabeł zabiera do piekła (scena X–XIII). W scenie ostatniej pojawia się Dziadek i zbiera od publiczności datki z podziękowaniem „za kolędę”. Charakterystyczne i nowe są tu włączone w tekst utwory literackie: Edmunda Wasilewskiego, Jana N. Kamieńskiego, Anny Libery, których nazwiska, niewymienione przez Anczyca, przywołał Kolberg, a także postacie i reminiscencje żołnierskie z epoki napoleońskiej i powstania listopadowego czy też gloryfikacja Krakowa z jego zabytkami i pamiątkami. Jak zaznaczył też Estreicher, niektóre typowe dla miejskiej szopki krakowskiej sceny czy figurki postaci, kreowanych przez ludowych szopkarzy, u progu XX wieku zaginęły i znane są jedynie z opisów Konopki czy Kolberga lub ze wspomnień starszych osób pamiętających lata 1830–18501. Jak trwała była tradycja szopki krakowskiej, mimo przemian w kolejnych latach, wskazuje opublikowany dopiero w tomie suplementowym trzeci jej tekst z 1887 roku, skopiowany w nieznanych okolicznościach przez że część liturgiczna naszej szopki jest logiczniejsza i obfitsza niż wszystkich innych jasełek na ziemiach polskich, a część rodzajowa nie ma także równej sobie”. W swojej wersji krytycznego wydania tekstu szopki krakowskiej, rozszerzonej o warianty, Estreicher wykorzystał po części melodie podane przez Kolberga w Krakowskiem (zob. Szopka krakowska…, s. 14), a do jego materiału niejednokrotnie się odnosił.. 1 Tamże, s. 91–92. Estreicher mówi tam o 4 scenach przedstawiających Węgra z olejkami, Niemca, Cygana z niedźwiedziem, Czarownicę klecącą masło. Niektórych z tych scen Anczyc nie odnalazł już w tradycji w trakcie pracy nad szopką w Krakowie, choć pamiętał je z młodoś­ ci. Natomiast Kolberg potwierdza ich żywotność „po wielu wsiach z prawego brzegu Wisły” (zob. Krakowskie cz. I, DWOK T. 5, s. 222 oraz przyp. 1), a w jego szopce „wiejskiej” kilka tych postaci występuje (zob. tamże, s. 203–204 i 197). 355 �Kolberga z rękopisu Jana Hyłki, bliżej nieznanego murarza, sygnującego swoim nazwiskiem zapis w oryginale. Nie wiadomo, czy był on szopkarzem, które to zajęcie było typową domeną majstrów lub terminatorów murarskich, zimą pozostających bez pracy, czy też jedynie spisał tekst. Kopia Kolberga zdradza pewną nieporadność i nieskładność oryginalnej wersji autora; trudno jednak orzec, czy samego Hyłki zapisującego z pamięci, czy może źródła, z którego czerpał. Tekst „przemów” i „śpiewek” w wersji Hyłki jest miejscami niezrozumiały, przekręcany, z widocznymi lukami, a wahania w odpisie Kolberga mogą wskazywać, że także nieczytelny, role poszczególnych postaci zatarte lub błędnie im przypisane. Mimo tych nieporadności i niekompletności przekaz Hyłki, utrwalony po niemal 40 latach od wersji Karola Estreichera z około 1848 roku, na której oparł się cytowany przez Kolberga Anczyc, dokumentuje trwałość istotnych elementów szopki krakowskiej. Choć tekst jest znacznie mniej rozbudowany i uboższy, pojawiają się w nim typowe dla niej postacie Pasterzy, Górali, Krakowiaków, Kozaka, Ułana i Sapera, Twardowskiego i Żyda, Króla Heroda i Królowej, jego Ministra, Śmierci i Diabła, Dziadka zbierającego datki. Ten sam jest schemat treści: od sceny pasterskiej, poprzez rodzajowe – następujące jednak w nieco innej i w zaburzonej kolejności ról – do religijnych (rozkaz rzezi niewiniątek dany Ministrowi przez króla Heroda, rozmowa Królowej z Herodem, rozprawa Śmierci z Herodem, zabranie go do piekła) i do żartobliwego zamknięcia przedstawienia przez rytualnego Dziadka. Wyznaczone postaciom role są takie same jak u Anczyca, niektóre imiona i partie dialogów czy monologów wręcz identyczne, inne fragmenty zbliżone, choć często skracane, zmienione lub przekręcone, a zdarza się także, że bardziej lub mniej zręcznie uzupełnione i przerobione. Jak u Anczyca znajdziemy tu także zbieżną w wymowie rozmowę zbudzonych Pasterzy, którzy udają się do stajenki z darami, te same „śpiewki” Krakowiaków, a wśród nich wiersz A. Libery „Nasz śliczny Kraków” i popularną pieśń „Albośmy to jacy tacy”, charakterystyczne dialogi Żydka z Twardowskim, Ułana z Saperem, Heroda z Ministrem, Żydem i Śmiercią itp. Są i elementy nowe, jak np. brak Anioła budzącego Pasterzy, Góral okazuje się druciarzem spod Trenczyna oferującym drutowanie garnków, „Krakusy” śpiewają kolejnego krakowiaka „Wesół i szczęśliwy Krakowiaczek ci ja”, pojawia się postać żony Heroda i toczy jej tragiczna rozmowa z mężem. Zwracają też uwagę akcenty patriotyczne: w trawestacji znanej, otwierającej szopkę kolędy „Pan z nieba i łona Ojca przychodzi”, w której obie zwrotki kończy wezwanie „a dajże nam Panie, 356 �niech Polska powstanie”, a także w pieśni „Gdzie się podział ten wiek złoty i te dawne czasy” kończącej opis stroju szlacheckiego słowami: „W takim stroju dawniej sobie [w oryginale: stroju narodowym]/ każden Polak chodził,/ w takim stroju Jan Sobieski/ Wiedeń oswobodził”. Obraz szopki krakowskiej dopełnia w suplemencie zachowany w rękopisie terenowym Kolberga jej kolejny fragmentaryczny tekst z 4 zapisami melodii, monologiem Kozaka „od pp. Czartoryńskich”, śpiewem do tekstu „Nasz śliczny Kraków”, zasygnalizowanymi jedynie postaciami Ułana i Strzelca, dialogami Żydka i Twardowskiego, Górala i Góralki, Heroda, Ministra i Śmierci, tańcem i śpiewem „żydowskiego krakowiaka” na zakończenie. Wreszcie cały krakowski materiał zamykają pojedyncze fragmenty szopki, na które składa się 8 zapisów pieśni (2 bez melodii) oraz 2 melodie instrumentalne, przeważnie warianty wcześniejszych. Poza regionem krakowskim widowisku szopkowemu poświęcił Kolberg jeszcze uwagę w monografii Mazowsza. Opublikowana w części I „Szopka warszawska”, obejmująca 16 scen z 22 figurami, jest pierwszym w literaturze etnograficznej pełnym opisem tego widowiska w Warszawie zaprezentowanym wraz z tekstami szopkowymi. Poprzedza ją krótki rys historyczny pt. „Jasełka, czyli szopka” zaczerpnięty z dwu innych źródeł1. Okoliczności, czas i źródła tekstów „Szopki warszawskiej” Kolberga, poza wskazanymi w wiadomościach wstępnych dwoma odwołaniami do literatury, nie są znane; źródłowa dokumentacja rękopiśmienna całości nie zachowała się. Obok postaci typowych także dla szopki krakowskiej, a więc Górala-druciarza, Krakowiaka i Krakowianki, Kozaka, Żyda i Żydówki, Heroda, Śmierci, Diabła i Dziada pojawiają się tutaj: Kominiarz, Piaskarz, Majtek, Olejkarz (Niemiec, Francuz lub Węgier z olejkami), Mazur i Mazurka, Wielkopolanin, Żołnierz, Huzar, Chłopak z Dziewczyną. Przedstawienie rozpoczyna „jedna z pieśni kolędowych, narodziny Chrystusa opiewających, znanych z kantyczek”, dalej następują sceny rodzajowe z galerią wymienionych postaci, prezentujących się przeważnie śpiewem, potem ma miejsce rozmowa Heroda 1 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 78–90 („Szopka warszawska”) oraz s. 75–78 („Jasełka, czyli szopka”) – tekst z anonimowego artykułu (może F. M. Sobieszczańskiego?) pt. Skąd powstały u nas tak zwane szopki pokazywane od Bożego Narodzenia?, publikowanego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1867, T. XV, nr 384, s. 51 (w dziale „Rozmaitości”) oraz z Ł Gołębiowskiego Ludu polskiego…, s. 280. 357 �z Feldmarszałkiem i ze Śmiercią, ścięcie króla i porwanie go przez Diabła do piekła, wreszcie na końcu pojawia się Dziad z prośbą „o kolędeczkę”. Porządek przedstawienia mieści się więc w stałym schemacie szopkowym. Całość zawiera 23 melodie, w większości wokalne (4 instrumentalne) i to one stanowią trzon widowiska, które jest właściwie – poza dialogiem Heroda – szopkową mini-rewią muzyczną. W części V Mazowsza Kolberg zamieścił jeszcze krótki tekst „Szopki w Łomży”, w którym typowe postacie: Pasterzy, Wieśniaka i Wieśniaczki, Krakowiaka, Mieszczanina i Żołnierzy, Żyda, Księdza i Dziada prezentują się na scenie, wykonując żartobliwe pieśni (7 tekstów bez melodii)1. Poza chóralnym wykonaniem kolędy przez Pasterzy na początku szopki, brak w niej scen nawiązujących do ewangelii. W innych monografiach nie publikuje Kolberg tekstów szopkowych, ograniczając się do bardziej lub mniej rozbudowanych informacji o regionalnych szopkach, kolędowaniu z nimi itp. lub jedynie do wzmianek o utrzymującym się lub zanikającym zwyczaju chodzenia z szopką 2. Przedstawia natomiast inne praktyki kolędnicze i parateatralne formy obchodów okresu Bożego Narodzenia: kolędowanie z Trzema Królami, gwiazdą, turoniem/toruniem, kozą, bocianem, kobyłką, dziadem i babą itp., tj. z maszkarami zwierzęcymi i innymi przebierańcami (np. Tatarem, Turkiem, Żydem, Cyganem), skupiając się na opisie ich kostiumów, zachowań i ról oraz na symbolicznych, zabawowych i rozrywkowych aspektach tych zwyczajów3. Tylko wyjątkowo przytacza śpiewane wówczas pieśni, a kolędy gromadzi na ogół w osobnych rozdziałach. W widowiskach tych aktor przebrany za zwierzę często udawał własną śmierć, a jego powrót do życia miał wyrażać odnowę i wzmożenie sił witalnych, dobrobyt, zdrowie i płodność w nowym roku. Te przedstawienia kolędnicze mają więc cechy dawnych widowisk obrzędowych i noszą ślady prastarych 1 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. 66–68. Zob. np. O. Kolberg Lubelskie cz. I (DWOK T. 16), s. 104 i 105, Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 75, przyp. 1, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 208, W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 117 i cz. II (DWOK T. 10), s. 60, Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. 54 i 67, Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), s. 96–97 (tam szopka – rus. wertepa). 3 Zob. m.in. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 249–252, Lubelskie cz. I (DWOK T. 16), s. 105 i 111, Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), s. 45–46, Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 111, Kaliskie (DWOK T. 23), s. 66–67, Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 121–124, Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. 66–67, Sanockie-Krośnieńskie cz. I (DWOK T. 49), s. 147–149, Pomorze (DWOK T. 39), s. 63. 2 358 �praktyk magicznych. Ich istotą była mająca długą tradycję obrzędowa forma składania życzeń noworocznych i wymiana darów: w zamian za życzenia wróżące pomyślność i urodzaj (oracje i pieśni życzące, rytualne zachowania, gesty, skoki, elementy pantomimy, symboliczne znaczenie przebrań oznaczających sens życzeniowy) kolędnicy otrzymywali smakołyki i datki, czyli kolędę. Kolędowaniu temu, odbywającemu się najczęściej od św. Szczepana do Trzech Króli lub nawet Matki Boskiej Gromnicznej (2 lutego) towarzyszyło odgrywanie komicznych scenek, straszenie widzów, wyprawianie figli, przy asyście kapeli złożonej z gęślarzy, basisty i bębniarza z tzw. kocią muzyką, a wszystko to z elementami okazjonalnej improwizacji i nawiązań do lokalnych realiów. Spośród widowisk bożonarodzeniowych Kolberg opublikował jeszcze w części IV i V Mazowsza dwa warianty tekstów popularnego w tradycji dramatu ludowego zwanego herody, tj. przedstawienia osobowego o ewangelicznej treści, z wędrowną trupą aktorską w odpowiednich „ubiorach charakterystycznych”, wcielającą się w role sceniczne. Jest ono bliskie teatrowi religijnemu; swoim rodowodem sięga średniowiecznych misteriów wystawianych w kościołach i klasztorach. Pierwszy z tych tekstów pt. „Król Heród” to odgrywane w dzień Bożego Narodzenia i Trzech Króli widowisko kurpiowskie, „dialog […] ze wsi Dudy Puszczańskie i Krysiaki (z r. 1870)”, podany „mimo widocznych wad wysłowienia i braków w tej formie, w jakiej został nam udzielony” – jak uściśla Kolberg1. Postacią centralną tego „dramatu biblijnego” jest Herod („w czapce z papieru złoconego”), pozostałe osoby to Feldmarszałek otrzymujący od niego rozkaz rzezi niewiniątek, Anioł ostrzegający Heroda, Diabeł w dialogu ze Śmiercią, Adiutant obwieszczający narodziny w Betlejem, Śmierć w rozmowie z Herodem, ostatecznie ścinająca króla. W te ewangeliczne motywy przedstawione w formie dialogów wplecione są trzy śpiewy (bez podanych melodii): chóralnej kolędy na początku, wesołej przyśpiewki Kozaka i Ułana w środku tekstu i zamykającej całość żartobliwej piosenki o huzarach, z pozdrowieniem „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus” na końcu. 1 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 111–114. Prawdopodobnie tekst ten przekazał Kolbergowi dostarczający mu materiały z Kurpiowszczyzny bliżej nieznany regionalista Jahołkowski, który pozyskiwał je również od informatora terenowego z Dudów Puszczańskich (por. E. Antyborzec „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 (DWOK T. 80/I), s. LI–LIII). 359 �Wariantowy tekst drugi pt. „Kolenda. Król Herod. Dramat” z lokalizacją: „od Mazowiecka (w[ieś] Włosty-Olszanka, parafia Dąbrowa W[ielka])” i z dwiema melodiami przedstawia widowisko z mniej rozbudowanymi rozmowami, lecz z dokładniejszym opisem ubiorów postaci, ich ról i zachowań1. Treść i przesłanie dramatu jest tożsame z poprzednim: sprawiedliwa kara za wyrządzone zło i pychę, niektóre fragmenty tekstu są zbieżne, sens identyczny. Obok Heroda występują w dialogach jego Adiutanci-żołnierze i Marszałek, Śmierć i Diabeł; trzy „śpiewy” – dwu kolęd, otwierającej i zamykającej widowisko, oraz pieśń biadającego Heroda – dopełniają całości. Wreszcie odnotować trzeba wyjątkowe świadectwo Kolberga o tradycji kiedyś popularnej na Zachodzie, ale i w Polsce, rzadziej jednak dokumentowanej przez naszych etnografów. Jest to krótka informacja o znanym w polskim folklorze widowisku tzw. rajskim, nawiązującym do biblijnej historii upadku Adama i Ewy, przedstawianym około Trzech Króli w okolicach Mielca – jak wynika z opisu Kolberga – w postaci szczątkowej. Jego tematem jest „scena z Biblii znana”: Adam z Ewą obchodzą wieś, Ewa zrywa jabłko umieszczone na gałęzi choiny niesionej przez Adama, oddaje mu część owocu, „przy czym stosowny dialog”, następnie scena ta powtarza się w kolejnym domu2. Jest to jedyny w materiałach Kolberga ślad tego widowiska jako osobnego przedstawienia i jeden z niewielu w polskiej literaturze etnograficznej. Jak zauważają badacze, wywodzi się ono z repertuaru średniowiecznego i według A. Fischera nie było ściśle związane z okresem Bożego Narodzenia; grywano je aż do Bożego Ciała włącznie3. Cenny materiał w zakresie widowisk ludowych przynosi też zgromadzona przez Kolberga bogata dokumentacja zwyczajów karnawałowych (staropolska nazwa zapusty, mięsopust – pożegnanie mięsa, ostatki, kuse dni, kusaki, tłuste dni4) oraz wielkopostnych. Oba cykle sprzężone są ściśle ze 1 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. 68–72. Zob. O. Kolberg Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. 69–70. Do krótkiego opisu dodana jest tam informacja, że czasami występuje w tym widowisku także Herod ze swoim dworem i odgrywana jest scena jego bitwy z diabłem, który porywa go do piekła. 3 Por. S. Windakiewicz Teatr ludowy w dawnej Polsce…, s. 46–47, A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 60–63. 4 Wszystkich tych terminów Kolberg używa w swoich opisach. Wymienione nazwy były kiedyś i są nadal definiowane nieprecyzyjnie, najczęściej zapusty to okres od Nowego Roku lub Trzech Króli do wtorku przed Środą Popielcową, rozpoczynającą Wielki Post, mięsopust, czyli ostatki, kuse dni, kusaki to trzy ostatnie dni, a tłuste dni to 6 dni (od czwartku) przed Środą Popielcową. Według J. Krzyżanowskiego (Słownik folkloru polskiego… s. 232): „Mięsopust 2 360 �sobą w porządku dorocznym i dopełniają się nawzajem poprzez sąsiedztwo czasowe, a także poprzez wyrażane w ich treściach i formach ekspresji stałe i rytualne nawiązania: opozycję, kontrast, przeciwstawienie ludycznemu charakterowi okresu pierwszego – samoograniczenia i umartwienia okresu drugiego, co pozostawało w zgodzie z nauczaniem i rytuałem kościoła katolickiego. Z drugiej strony wiejskie zwyczaje karnawałowe mieszane są często z kolędniczymi, ponieważ oba okresy nakładają się na siebie czasowo, a ich obchody są do siebie podobne w formie, w jakiej mogą się przejawiać (maszkary zwierzęce i przebierańcy, często te same i ci sami, maski i kostiumy, komiczne epizody, prześmiewne koncepty, kpina, zabawa, figle, obchody od domu do domu). Znajdujemy tu również opisy wodzenia niedźwiedzia, chodzenia z turoniem/toruniem/kłapaczem, konikiem, kozą, tzw. sierotki oraz bachusy/bachuski itp., a więc występujące postacie zwierzęce i ludzkie, symbolizujące witalność, siłę, energię, płodność i urodzaj, pożegnanie/wygnanie/zatopienie zimy i obietnicę wiosennego odrodzenia i wegetacji. Zapusty to kalendarzowy okres specyficznych uroczystości, zabaw, uczt, maskarad, zwyczajów, widowisk i obrzędów (ze scenariuszem określającym akcję, aktorami i publicznością, kreacyjnym charakterem działania), a w Polsce także kuligów. Obchody te cechuje również zróżnicowanie regionalne; mimo form powtarzalnych zawierają odrębne treści, postacie, dekoracje, maski, przebrania, oprawę muzyczną, stanowiąc tym samym wyraz tożsamości i spoistości lokalnej wspólnoty. Świętowanie karnawału, którego zasadniczym powodem jest ostatnia możliwość spożywania mięsa i jego pożegnanie, należy do najstarszych tradycji w Europie i sięga X wieku. W Polsce najdawniejsze, choć szczątkowe i pośrednie świadectwa o zachowaniach i zwyczajach tego okresu pochodzą z początku XV wieku z dokumentów kościelnych, nie jak dotąd uważano w literaturze etnograficznej, z końca XVII stulecia1. Jednak nadal nie ma zadowalającego wyjaśnienia – zapust, zapusty, ostatki, tj. ostatni tydzień, poczynając od tłustego czwartku, lub ostatnie 3 dni przed Środą Popielcową”; znaczenie wyrazów mięsopust i karnawał badacz ten utożsamia. 1 Por. W. Dudzik Karnawały w kulturze, Warszawa 2005, s. 14–15. W pracy tej badacz zajął się problematyką genezy, źródeł, historii i form świętowania karnawału w Europie i w Polsce, a także poglądów i badań na ten temat, tj. m.in. antycznej proweniencji karnawału, jego związku z przedchrześcijańskimi kultami płodności wobec przesilenia zimowo-wiosennego, dydaktycznego wykorzystania karnawału przez kościół przed nadchodzącym postem itd., opowiadając się za prawdopodobieństwem synkretycznego wymieszania tych okoliczności sprawczych. 361 �genezy karnawału, a polskie badania w tej dziedzinie pozostają skromne i – według Wojciecha Dudzika – ciągle nawiązują głównie do dorobku Kolberga i Glogera. Już w roku 1965 J. Krzyżanowski wskazywał: „Problematyka mięsopustu w Polsce, folklorystycznie i literacko bardzo bogata, czeka na swego badacza”. Dudzik po 40 latach komentował, że stwierdzenie to pozostaje aktualne, gdyż nie ma dotąd zarysu dziejów karnawału w Polsce1. Okres ten ma jednak swoją bogatą literaturę dramatyczną. Z zachowanych druków i rękopisów, tzw. kodeksów teatralnych, znane są karnawałowe moralitety, intermedia, komedie mięsopustne, „sztuki bachiczne”, których liczne ślady pozostały w twórczości ludowej 2. Zyskały one największą popularność w XVII wieku, choć wystawiane były wcześniej. Dramaty te grywano w okresie karnawału, szczególnie w ostatki, najpierw w kościołach, później dla szerokiej publiczności także na jarmarkach, odpustach, kiermaszach świątecznych, czasami i w karczmach. Miały charakter dydaktyczny: w perspektywie moralizatorskiej ukazywały antynomię światów dobra i zła, grzechu i prawości, wizji zbawienia i potępienia, nieba i piekła, walkę diabła i anioła o duszę bohatera, w satyrycznej – piętnowały i ośmieszały wady i ułomności: pychę, chciwość, pijaństwo, obżarstwo, rozpustę, zalecając pokutę i przestrzegając przed karą wieczną. W sporze o wzorzec życia szaleństwom czasu kończących się uciech karnawału i odwieszonych norm, czyli „świata na opak” przeciwstawiona jest postawa powściągliwości i sprawiedliwości, potrzeba wyrzeczeń i pokuty w nadchodzącym poście, tj. powrotu do normy. Swoje odbicie tematyka ta znalazła w naszych popularnych komediach karnawałowych, wywodzących się z nurtu literatury sowizdrzalskiej, takich jak np. Mięsopust Abo tragicocomaedia na dni mięsopustne, nowo dla stanów rozmaitych zabawy podana, ogłoszona w 1622 roku.3 W tych utworach hulankom i pijatykom patronuje najczęściej – tak jak w całej Europie – Bachus, rzymski bóg wina, płodnych sił natury i urodzaju. Typową dla sztuk bachicznych figurę rzymskiego bożka, 1 Tamże, s. 6, J. Krzyżanowski Słownik folkloru polskiego…, s. 232. Zob. S. Windakiewicz Teatr ludowy w dawnej Polsce… s. 145–168 (autor omówił tam kilkanaście moralitetów karnawałowych), A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 47–53, Cz. Hernas Barok…, s. 180–184. 3 Tekst według wersji tego wydania zob. w: Polska komedia rybałtowska, oprac. K. Badecki, Lwów 1931, s. 397–463. Zob. też J. Lewański Komedia, w: Słownik literatury staropolskiej. Średniowiecze. Renesans. Barok, pod red. T. Michałowskiej, przy udziale B. Otwinowskiej i E. Sarnowskiej-Temeriusz, Wrocław 1990, s. 376–377. 2 362 �w wersji sarmackiej, „w kontuszu”1, utrwaliła też polska literatura okresu renesansu, a zwłaszcza baroku. Nawiązania do Bachusa jako patrona staropolskich uciech biesiadnych pojawiają się w poezji K. Miaskowskiego, autora satyry Mięsopust polski, w utworach S. Klonowica, W. Kochowskiego, W. Potockiego, J. A. Morsztyna, ale można je też znaleźć w utworach późniejszych, np. w Krakowiakach i Góralach, operze narodowej z librettem W. Bogusławskiego, muzyką J. Stefaniego, wystawionej w 1794 roku. Resztki dawnych świąt bachusowych, bachanaliów, odprawianych kiedyś przez żaków krakowskich przetrwały również w zapustnych zabawach i zwyczajach ludowych, zwanych bachusami, bachuskami lub bekusami. Wiadomości o nich przekazał Kolberg, na którego powołuje się Windakiewicz: Dziś jeszcze w Krakowskiem i Lubelskiem pojawiają po wsiach podczas karnawału kompanie chłopców nazywających się jak w XVI w. bachusami lub bekusami. W Krakowskiem nie odgrywają już żadnej sztuki, tylko urządzają rodzaj krzykliwej maskarady wiejskiej, natomiast w Lubelskiem ubierają jeszcze tradycyjnego Bachusa, dając mu do ręki kwartę na kiju i sadzając go na beczce, którą na sankach ciągną i do bogatych gospodarzy z nią zajeżdżają2. W materiałach niewydanych za życia Kolberga zachowało się podobne świadectwo z podbeskidzkiego Jordanowa z połowy XIX wieku. Tam we wstępną środę również odbywały się bachuski: przebrany za Bachusa parobek usadowiony na beczce obwożony był na saniach lub wozie ciągnionym przez „baby, wdowy, które się jeszcze nie wydały” do karczmy w orszaku innych przebierańców – Żydów, Cyganów, Turków3. Z kolei bachuski spod Krakowa to w „ostatnie dni mięsopustu” obchodząca wsie charakterystyczna trójka, która śmieszy i straszy: tzw. Zapust, personifikacja polskich zapustów, w wywróconym kożuchu przepasanym powrósłem, w czapce tekturowej, ustrojonej wstążkami, papierem kolorowym i choiną, z toporkiem drewnianym i dzwonkiem, w towarzystwie Profesora z oślą głową i Dziada z koszykiem na podarunki. Ów Zapust przedstawia się w odwiedzanych 1 Por. G. Godlewski Bachus w kontuszu. Z dziejów motywu alkoholu w literaturze polskiej, Ciechanów 1989. 2 S. Windakiewicz Teatr ludowy w dawnej Polsce…, s. 167; zob. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 263–264 oraz Lubelskie cz. I (DWOK T. 16), s. 113–114. Por. też M. Szyjkowski Dzieje komedii polskiej w zarysie, Warszawa 1921, s. 8–9. 3 O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. 90, relacja Kolberga za „Gwiazdką Cieszyńską” 1856, nr 2. 363 �domach jako „mantuański książę”, który przychodzi „z dalekiego kraju”, opisywanego w sposób absurdalny jako „świat na opak”. Prezentacja ta ma zadziwiać słuchaczy, podnosić rangę przybysza, a jednocześnie rozśmieszać niedorzecznością opisu. Kolberg przedstawia bachuski w Krakowskiem w dwu relacjach pt. „Zapust” z podkrakowskich wsi (z Modlnicy i z Nowej Wsi), przytaczając przy tym teksty komicznych oracji1. Znany także na Kurpiach Zapust przybywa tam z kolei jako przebrany jeździec na koniu, „osypuje popiołem głowy komornic i miotłą je wygania, obróciwszy się zaś do gospodyni, wywraca naczynie z wódką, popiołem zasypuje jej oczy i gasi światło. Taki to koniec zapust i początek wielkiego postu”. Wokół tego w izbie toczy się dialog gospodyń i komornic2. Jest to więc kolejny przykład widowiskowego charakteru zwyczaju, a zarazem zabawy karnawałowej, który uchwycił Kolberg, koncentrując się w opisie na elementach zamierzonej teatralizacji, tj. na rolach, funkcjach, kostiumach i rekwizytach przebierańców, zachowaniach uczestników i widzów. Na uwagę zasługują też pod tym względem opisy Kolberga przedstawiające kuligi, dawną staropolską zabawę, wprawdzie szlachecką, nie ludową, ale należącą do polskiej, ginącej już wówczas tradycji. Mowa tu o takiej formie kuligu, która miała swój wyraźnie steatralizowany charakter, z przyjętym z góry scenariuszem, nie zaś o innej jego postaci, tj. o hulaszczej zabawie przenoszącej się od dworu do dworu, tak jak ludowy Zapust z chaty do chaty. Kulig, uznawany za „najbardziej oryginalną praktykę staropolskiego karnawału”, miał interesującą stronę widowiskowo- teatralną, ważną dla wszystkich praktyk karnawałowych, na którą składała się przede wszystkim inscenizacja wesela krakowskiego według ustalonego scenariusza. Kolberg zgromadził kilka opisów tego karnawałowego zwyczaju. O tej jego dokumentacji na tle innych literackich opisów Wojciech Dudzik pisał: Inaczej u Kolberga; zgromadzone przez niego materiały koncentrują się przede wszystkim na teatralnym aspekcie kuligu i przedstawiają przebieg wesela krakowskiego z podziałem na role, a nawet z przytoczeniem tekstów i weselnych oracji3. 1 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 263–268. Źródłem opisu tego zwyczaju i oracji z Modlnicy były J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego…, s. 66–67, zaś z Nowej Wsi – W. L. Anczyca Obrazy krakowskie z „Tygodnika Ilustrowanego” 1862, nr 132, s. 138–139. 2 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 124–125. Zob. też „Bachusy”, Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. 78 oraz Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 92–93. 3 W. Dudzik Karnawały w kulturze…, s. 83 (o kuligach i ich dokumentacji u Kolberga, zob. tamże, s. 78–94). 364 �Pierwszą relację, w dwu dopełniających się wersjach opisów opublikował Kolberg w części I Krakowskiego1, rozpoczynając ją słowami: „Kulig w czasie zapust odbywany po dworach szlacheckich jest, jak wiadomo, tańcującą zabawą, przedstawiającą dramatycznie jakoby obrzęd wesela krakowskiego”. Dwa kolejne opisy z jego zbiorów, niewydane za życia autora, pochodzą z Sądecczyzny i z Rzeszowskiego; oba zaczerpnięte zostały z artykułów w „Czasie” z 1867 roku i wydane odpowiednio w części I monografii Góry i Podgórze oraz w Tarnowskiem-Rzeszowskiem2. W opisach tych uwzględnione zostały poszczególne epizody wędrującego od dworu do dworu kuligu i towarzyszące im zwyczajowe praktyki, przebieg wesela, role jego uczestników i funkcje urzędników weselnych, ich zachowania, kostiumy, przebrania i rekwizyty, a także mowy weselników (Starosty, Organisty, Bakałarza, Żyda), wreszcie oprawa śpiewno-taneczna, niekiedy z podaniem tekstów krakowiaków, z wyszczególnieniem rodzajów tańców i składu kapeli. Kilka pomniejszych opisów kuligu znaleźć można jeszcze w innych tomach regionalnych Kolberga3. Wśród ludowych widowisk zapustnych jedno z najoryginalniejszych i unikatowych w Polsce odgrywane było i jest do dziś w Jedlińsku pod Radomiem. Kolberg udokumentował wtórnie jego tekst pt. „Ścięcie Śmierci w Jedlińsku w kusy wtorek”, przejmując scenopis z trudno dziś dostępnego warszawskiego kalendarza, gdzie opublikował go w 1867 roku wieloletni, zasłużony dla historii parafii i miasta proboszcz Jedlińska, Jan Kloczkowski4. Spisał on i zredagował ów tekst w wersji wierszowanej, zaś kilka lat wcześniej, w 1860 roku, podał informację o tym dramacie 5. Treścią widowiska jest pojmanie Śmierci za miastem, gdzie usnęła po 1 Zob. O Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 252–260. Zob. O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. 79–89 oraz Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. 74–77. Źródłem tych opisów były artykuły [F. Marszałkowicza] Kuligi [w Sądeckiem], „Czas” 1867, nr 57–58 oraz W… Kulig szlachecki w Rzeszowskiem, tamże, nr 61. Z tekstów wynika, że autorami wspomnianych relacji, podobnie jak krakowskiej, byli uczestnicy tych hucznych kiedyś w Polsce zabaw z ich schyłkowego okresu, tj. z I połowy XIX w. 3 Tj. w Kaliskiem (DWOK T. 23), s. 69–72 oraz w cz. I Mazowsza (DWOK T. 24), s. 118–119. 4 Zob. O. Kolberg Radomskie. Suplement… (DWOK T. 77/I), s. 4–14. Tekst ten odpisał Kolberg z artykułu J. Kloczkowskiego pod tym samym tytułem (z uzupełnieniem Zabawa ludowa), zamieszczonego w „Kalendarzu na rok przestępny 1868” F. Kowalskiego, Warszawa 1867, s. 140–152. Opis tego widowiska podał Kolberg w Radomskiem cz. I (DWOK T. 20), s. 305. Por. też E. Antyborzec „Radomskie” Oskara Kolberga, w: Radomskie. Suplement… (DWOK T. 77/I), s. XXXII oraz tamże (DWOK T. 77/II), s. 301. 5 J. Kloczkowski Drobiazgi.[Ścięcie Śmierci w Jedlińsku], „Gazeta Codzienna” 1860, nr 50. 2 365 �pijatyce w kusaki i zgubiła kosę, doprowadzenie jej na rynek i sąd (w osobach Burmistrza, Wójta i Ławników) nad „wielką zbrodniarką” i „rodu ludzkiego straszną zabójczynią” oraz wykonanie wyroku przez Kata „czerwono ubranego”, który przedtem wygłasza mowę ostrzegającą przed karą za czynienie zła i zaleca dobre życie. Śmierć nie jest kukłą; według opisu Kloczkowskiego jest nią mężczyzna okryty czarną płachtą, z garnkiem popiołu na głowie i kotem pod pachą, symbolizującym duszę Śmierci. Po ścięciu skazanej mieczem (tj. „częścią zwierzchnią międlicy, która zowie się piórem”), trup pada na rusztowanie, z garnka wysypuje się popiół zamiast krwi, a dusza w postaci kota ucieka. Zwłoki obwożone są następnie po wsi, odbywa się zbiórka datków na pogrzeb, a w gospodzie, gdzie dociera pochód, chłopiec przebrany za Anioła przestrzega zebranych, „że chociaż Śmierć ścięli, ona ich wszystkich z tego świata sprzątnie”. Akcję kończy pochówek Śmierci: „a skoro ją pochowają, kusaki sobie sprawiają”. Tekst jest rymowany, ogładzony literacko i uporządkowany, epizody wyraźnie wyodrębnione, co jest prawdopodobnie wynikiem adaptacji księdza Kloczowskiego, bezpośredniego i wieloletniego świadka widowiska. Rodowód „Ścięcia Śmierci” wyjaśniany jest różnie: m.in. jako pamiątka dawnych egzekucji katowskich, tzw. prawa miecza, które Jedlińsk posiadał, będąc miastem (do r. 1869), jako ślad teatralnych przedstawień żakowskich z XVII w., z czasu gdy w Jedlińsku była szkoła pod patronatem Akademii Krakowskiej, i – co najbardziej prawdopodobne – jako typowy rytuał zapustny zabijania karnawału w ostatki 1. Przedstawienie to wyróżnia się spośród innych zwyczajów karnawałowych swoją teatralnością i ustalonym scenariuszem, z zapisem obszernego tekstu, zindywidualizowanymi rolami oraz z czynnym uczestnictwem mieszkańców wsi. Autor Ludu utrwalił więc wyjątkową tradycję zapustną, której żywotność do dziś tak określa przywołany wyżej autor: Jest też obecnie [„Ścięcie Śmierci”] jedynym w Polsce karnawałowym widowiskiem obrzędowym sensu stricto, a nie jednym z przedstawień wiejskich teatrów, odgrywanych przez zespoły amatorskie na różnych przeglądach i festiwalach (a więc naśladujących obrzędy poza ich środowiskiem naturalnym i poza przypisanym im czasem) w celu, jak się to mówi, podtrzymania tradycji, 1 Zob. W. Dudzik Karnawały w kulturze…, s. 95–101. Por. też J. Czajkowski Jedlińskie kusaki, „Polska Sztuka Ludowa” R. 13: 1959, nr 3, A. Zieleziński Ścięcie śmierci w Jedlińsku, „Rocznik Muzeum Radomskiego [za] rok 1978”, Radom 1979, s. 65–108. 366 �w rzeczywistości zaś oderwanych już od swych korzeni i zachowujących tylko zewnętrzną formę dawnych praktyk1. Dudzik wysoko ocenił dokumentację praktyk karnawałowych zebraną przez „niezawodnego” Kolberga, uznając, że „rejestrował je skrupulatnie” i że materiał ten jest wiarygodny2. W opisywanych w poszczególnych monografiach zwyczajach wielkopostnych i wielkanocnych Kolberg skupia się również na ich stronie symbolicznej i obrzędowo-widowiskowej, natomiast pełnych zapisów dramaturgicznych w tej części jego dokumentacji nie znajdujemy. Jak stwierdzają badacze, ze starego i bogatego repertuaru wielkanocnego pozostało już wówczas w środowisku wiejskim niewiele śladów. M.in. S. Windakiewicz pisał: Widowiska pasyjne nie zakorzeniły się tak silnie u ludu jak misteria na Boże Narodzenie, bo przedstawiały trudności techniczne i miały wielu nieprzyjaciół […] Wobec tego nieprzyjaznego usposobienia klas wpływowych nic dziwnego, że u nas pamięć o przedstawieniach pasyjnych prawie zaginęła3. Kolberg nawiązuje jednak często do dawnej i bardzo bogatej tradycji dramaturgicznej związanej z liturgią tych okresów4, informując – często za źródłami starszymi – o dramatyzacjach na temat wydarzeń ewangelicznych Wielkiego Tygodnia i o popularnych zwłaszcza w baroku pasyjnych i rezurekcyjnych oficjach dialogowanych, z których najtrwalsze okazały się sceny procesji Niedzieli Kwietnej, lamentów Maryi, zdrady Judasza, zejścia do otchłani, rezurekcyjna i zjawienia się w Emaus5. O obchodach Kwietnej Niedzieli i wzorowanych na średniowiecznym dramacie liturgicznym procesjach na pamiątkę wjazdu Chrystusa do Jerozolimy pisał m.in. w Krakowskiem, z komentarzem, że „dziś zwyczaju tego w Krakowskiem nie ma”, oraz w części I Mazowsza: 1 W. Dudzik Karnawały w kulturze…, s. 96. Autorowi temu fakt publikacji tekstu widowiska w suplemencie radomskim Kolberga (DWOK T. 77/I), który to tom ukazał się tak jak jego praca w 2005 roku, nie był znany. 2 Tamże, s. 95 i 84.. 3 S. Windakiewicz Teatr ludowy w dawnej Polsce… s. 110. 4 Zob. tamże, s. 57–112, A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 53–57, T. Szostek Dramat liturgiczny, w: Słownik literatury staropolskiej. Średniowiecze. Renesans. Barok…, s. 169–171. 5 A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 54. 367 �Dawniej […] grywane były dialogi o Męce Pańskiej. Jeden z nich, dominikański, zaczynał się od wjazdu w dniu tym Zbawiciela do Jerozolimy, a kończył się we środę pochowaniem jego. Kraków i Częstochowa były stolicą aktorów Męki Pańskiej, którzy z przenośnym teatrem jeździli po miastach, a nawet po wsiach […]”1. Podobnie informował w Kieleckiem o dawnych procesjach Niedzieli Palmowej i o wystawianych w Wielki Tydzień dialogach o Męce Pańskiej, przeplatanych intermediami, oraz w Poznańskiem o przedstawieniach Męki Pańskiej urządzanych na scenie klasztornej przez uczniów Kolegium jezuitów w Poznaniu2. A o przedstawieniach wielkopiątkowych czytamy: Dawniej był to dzień najliczniejszych nabożnych widowisk. Słynęły długo dialogi wielkopiątkowe Mrzygłodowicza: Zdrada Judasza, Zaparcie się Piotra, Skarga ludu, Zeznania fałszywych świadków, Sądy Kajfasza, Annasza i Piłata3. Utrwalił też Kolberg nie tylko wiadomości z dawnych źródeł, ale też niektóre pozostałe jeszcze fragmenty tej najstarszej w Polsce wielkanocnej dramatycznej twórczości popularnej, jej relikty w folklorze. Należą tu stanowiące zapewne ślad dawnych misteriów pasyjnych lamentacyjne śpiewy wielkotygodniowe, takie jak opublikowana w Radomskiem „Smutna rozmowa Duszy z żałosną Matką nad Synem swym ubolewającą” i kilka „starodawnych” pieśni z tego okresu4, wśród pieśni wielkopostnych w Kaliskiem np. „Rozmowa Matki Bolesnej pod krzyżem (dialog)”5, fragment XV-wiecznego tekstu przedstawiającego „boleść Matki Bożej” oraz stara pieśń śpiewana w Czerskiem przy wiosennym obchodzie kogutka w drugie święto Wielkanocy6, a może i dialog zapisany przez Kolberga z zachowaniem cech gwarowych w Szczawnicy pt. „Przeżegnanie w Sobotę Kwietną, jak się Maryja z Jezusem 1 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 273–274, Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 130. 2 O. Kolberg Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), s. 48, W. Ks. Poznańskie, cz. I (DWOK T. 9), s. 132. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 134–135. Mowa o Krzysztofie Mrzygłodowiczu, pisarzu miejskim z Żywca, żyjącym w I połowie XVII w. 4 O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 96–97, nr 28, s. 97–98, nr 30, s. 102–103, nr 40. Zwrócił na to uwagę S. Windakiewicz (Teatr ludowy…, s. 74), który pisząc o dawnych przedstawieniach w Wielki Post, stwierdzał, że te radomskie teksty „dosłownie z naszych [wielkotygodniowych] dewocji wykrojono”. 5 O. Kolberg Kaliskie (DWOK T. 23), s. 76. Por. też A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 57. 6 O. Kolberg Mazowsze, cz. I (DWOK T. 24), s. 135 i 144–145, nr 47. 368 �rozłącała”1. Dalekim śladem epizodu – sceny z Judaszem może też być ginący już wówczas zwyczaj włóczenia jego kukły po ulicach i placach, znany na Mazowszu, ale i w Krakowskiem (judaszki), a reliktem sceny złożenia do grobu – wystawianie rzeczywistej straży (np. w strojach rzymskich) przy grobach Chrystusa w kościołach Krakowa i innych miejscowości2. Wreszcie jako świadectwo dawnej tradycji zwyczajowo-widowiskowej wspomniał Kolberg o tzw. gregoriankach, żakowskim święcie w dniu św. Grzegorza (12 marca), z obchodem uczniów przebranych za biskupa, księży i sługę kościelnego, znanym np. w Jedlni pod Kozienicami czy pod Krakowem, który był ogniskiem tej tradycji3, oraz o podkrakowskich obchodach tzw. pucherów i koniarza w Kwietną Niedzielę4, a w drugi dzień Wielkanocy chodzeniu z „barankiem, czyli traczem”, gdzie indziej „po dyngusie”, z przebierańcami5. Przytoczył przy tym przykładowo wygłaszane wówczas komiczne kazania i oracje, m.in. z XVII wieku, nawiązujące do starego szkolnego folkloru żakowskiego oraz do dawnych wzorców komediowych i konceptów retoryki sowizdrzalskiej. W cyklu powielkanocnym na widowiskowym scenariuszu opierały się też otoczone pietyzmem ze strony kościoła procesje Bożego Ciała, które badacz opisywał, odwołując się również do świadectw wcześniejszych6. Charakter widowiskowy i niektóre cechy ludowego teatru ulicznego mają też – jak już wspomniano – inne zwyczaje, obrzędy i zabawy ludowe, wiejskie i miejskie, jak np. konik zwierzyniecki, tradycyjna, dawna zabawa cechowa włóczków (flisaków) z krakowskiego Zwierzyńca w oktawę Bożego Ciała, z harcującym na drewnianym koniku włóczkiem, przebranym 1 O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. 91–93. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 279–280, Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 131–132 i 134. Zob. S. Windakiewicz Teatr ludowy w dawnej Polsce…, s. 110–112, A. Fischer Polskie widowiska ludowe…, s. 54. 3 O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 99, Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 272–273. Zob. R. Gansiniec Gregorianki, „Pamiętnik Literacki” 1954, T. 45, nr 2, s. 385–426 (s. 407–426: „Polskie Gregorianki”). 4 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 274–278 oraz s. 366–369 („Przypisy”, tam teksty gregorianki i oracji pucherowych pochodzące z XVII w.; materiał Kolberga głównie za J. Konopką (Pieśni ludu krakowskiego…, s. 71 –79 oraz s. 141–143). 5 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 283–288 (za J. Konopką i W.L. Anczycem), W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 137. 6 Zob. m. in. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 297–301, Mazowsze cz. (I DWOK T. 24), s. 162–166, Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 132–133. 2 369 �za Tatara trzymającego buławę z sierści1. Ten dawny lokalny zwyczaj, jak wiele podobnych tradycji, nie ma jednak swojego ustalonego scenariusza rozpisanego z podziałem na zindywidualizowane role ani zaplanowanej inscenizacji, a także nie posiada dramaturgicznego zapisu. Natomiast spełniającym te warunki obrzędowym widowiskiem lokalnym, o którym należy jeszcze wspomnieć, jest kaszubskie „Ścinanie kani”, związane z uroczystością świętojańską, wyjątkowy dramat ludowy o dyskusyjnej genezie. Jego tekst opublikował Kolberg wtórnie za Hilferdingiem, którego wspomnianą rozprawę Ostatki Sławian… wraz z tym jej fragmentem przełożył, a który z kolei powołał się w swoim tekście na relację wybitnego badacza i znawcy Kaszub, F. Cejnowę 2. W przedstawieniu tym, odbywającym się w „niektórych wsiach kaszubskich” w dniu św. Jana Chrzciciela, biorą udział: Sołtys, Leśniczy z pochwyconą przez siebie kanią, Kat wykonujący na ptaku rytualną egzekucję i uczestniczący w obrzędzie Lud. Po odczytaniu wyroku śmierci obwiniającego kanię o wszelkie zło Kat wykonuje swoją powinność na skazanym ptaku, po czym następuje uroczysty pochówek. Gwarowy tekst przemowy Sołtysa do zebranych i do skazanej kani oraz jego dialogu z Katem sprawia wrażenie tekstu okrojonego, fragmentarycznego w stosunku do poprzedzającego opisu widowiska. Według jednych badaczy jest to zaniechany od dawna obrzęd sobótkowy bądź odprawiany w Zielone Świątki, stanowiący „dokument prawa zwyczajowego zamierzchłych czasów, a zarazem fragment egzekucji, która niegdyś rozgrywała się publicznie”, przy czym kania grała tu rolą podstawioną zamiast winowajcy. Według innych opinii kanię, będącą na Kaszubach uosobieniem zła (jako ptak drapieżny dziesiątkowała chłopom drób), należało symbolicznie unicestwić, a według jeszcze innych zwyczaj ten należał do „wielkiej rodziny związanych z magią, a może pierwotnie i kultem, których celem było zapewnienie wegetacji i płodności”3, właściwych dla okresu przesilenia letniego. Naj1 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 301–307. Zob. O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. 371–373 (cz. II tomu zawiera przekład pracy Hilferdinga). Cejnowa opublikował taki sam, ale polski tekst tego widowiska wraz z jego opisem w artykule pt. Świętojanki, czyli Sobótki, w „Nadwiślaninie”, Chełmno 1851, nr 19 (opis jest tam bardziej rozbudowany i są w nim różnice w stosunku do wersji Hilferdinga). 3 L. Bielawski, A. Mioduchowska Ścinanie kani, w: tychże Kaszuby. Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, T. 2, Warszawa 1997, cz. I Pieśni obrzędowe, s. 93–94. Zob. też J. Treder Zwyczaj i widowisko „Ścinania kani” w etnologii i literaturze, Wejherowo 2012. 2 370 �prawdopodobniej jednak wyrażać miał przestrogę dla widzów, że za złe czyny mogą być też ukarani; odczytywany wyrok nawiązywał do spraw społeczności wiejskiej. Podkreślić należy na koniec wagę istotnych w tym materiale Kolberga poświadczeń historycznych – niekiedy także podawanych za wcześniejszymi źródłami drukowanymi – dawnej bogatej tradycji obchodów karnawałowych, wielkopostnych i wielkanocnych, której dramatyczne, teatralne formy zanikły. Do cytowanych wyżej przykładów dodać można jeszcze dwa charakterystyczne: z Mazowsza – o dawniejszych zabawach zapustnych oraz z Krakowskiego – o dawniej obchodzonych ostatkach: Dawniej do tych zabaw zapustnych należały dialogi, które żaki szkolne wyprawiały z intermediami na teatrach ku temu wystawionych lub po domach prywatnych, zwano je komedyja, a po łacinie od czasu zapustnego bacchanalia. Wystawiały dialogi przypadki z dziejów […] Ale najwięcej bawiły krotofilne intermedia, które akt jeden komedii od drugiego oddzielały […]. Aby odmienić i powiększyć zabawę, przebierano się za dziadów i baby, Żydów i Żydówki, Cyganów i Cyganki i grano komedie, przerywając je śmiesznymi intermediami1. Jak już wspomniano, badacz niejednokrotnie informował też w kolejnych monografiach o powszechnie urządzanych dawniej widowiskach w okresie Wielkiego Postu, Wielkiego Tygodnia i Wielkanocy. Ciekawym przyczynkiem, ilustrującym zainteresowanie Kolberga dawnymi intermediami i ciągłością tradycji teatru ludowego, poza publikowaną dokumentacją badacza w tym zakresie, może być pewien epizod. Otóż w roku 1882 przedstawił on Akademii Umiejętności przepisane przez siebie z dawnego rękopisu, tzw. kodeksu konopczańskiego, cztery „dialogi” (fragmenty?) z zawartych tam intermediów frantowsko-błazeńskich. Ten cenny rękopis pt. Dyalogi starożytne z XVII wieku, będący wówczas w posiadaniu Biblioteki Nowina Konopków, tj. Tadeusza Konopki w Mogilanach, spadkobiercy Józefa, Kolberg wykorzystał – jako wówczas łatwo dla niego dostępny – sporządzając kopię owych „dialogów” z zamiarem zainteresowania Wydziału Filologicznego Akademii tym zabytkowym dokumentem i – jak to uznali późniejsi badacze – jednym z naszych podstawowych 1 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 120 oraz Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 262. 371 �i najciekawszych „zbiorowych kodeksów teatralnych”. Zapewne w ten sposób autor Ludu chciał się włączyć w prace Komisji Językowej tego Wydziału prowadzone nad gromadzeniem wypisów źródłowych do planowanego słownika staropolskiego1. W materiale Kolberga dotyczącym widowisk ludowych, wyrażających i utrwalających ważne aspekty symboliczne tradycji kulturowej, można więc wyróżnić dwie warstwy. Pierwszą – najcenniejszą – stanowi dokumentacja tekstowa, która przynosi nieliczne wprawdzie, ale konkretne, regionalnie przypisane scenariusze widowisk, na drugą składają się rozsiane w poszczególnych monografiach różnorodne, niekiedy niezwykle cenne opisy, informacje rzeczowe, wskazówki źródłowe i historyczne, filiacje i paralele tekstowe, poświęcone tej dziedzinie ludowej literatury. Należałoby je metodycznie zebrać i usystematyzować, by dokonać pełnej specjalistycznej oceny znaczenia dokumentacji Kolberga jako źródła do dziejów teatru ludowego oraz jako świadectwa kulturowej sfery symbolicznej, składającej się na tradycję regionalną i narodową. 1 Rękopis ten znajduje się obecnie w zbiorach Biblioteki Ossolineum we Wrocławiu (sygn. 6709 I). Pod nazwą kodeks konopczański opisał go S. Windakiewicz w pracy Teatr ludowy… (s. 17), analizując zawarte w nim kilkanaście sztuk teatralnych w większości z roku 1627, ale i z lat późniejszych XVII w., a wśród nich cztery intermedia (s. 190–206). Zapewne te ostatnie, nazwane „dialogami”, skopiował Kolberg z tego wówczas dostępnego rękopisu w Modlnicy i przedłożył je Akademii. Wskazuje na to fakt, że zachował się fragment kopii Kolberga (rkp. Arch. PTL, teka 13, sygn. 1191/1, k. 4; brulion?) jednego z nich pt. Trzej stryszy i balwierz (w rkp. Ossol. obecnie k. 69–81, u Windakiewicza omówienie dramatu na s. 191–192); por. O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (T. 73/III), s. 215. Intermedium to opublikowane zostało w: Literatura mieszczańska w Polsce od końca XVI do końca XVII w. Opracowali K. i H. Budzykowie i J. Lewański, T. II, Warszawa 1954, s. 373–382 (z informacją, że zapisano je w tzw. kodeksie konopczańskim, a przejęte zostało z teatru szkolnego jezuitów poznańskich, gdzie nosiło tytuły Wyprawa na brody, Wyprawa do Kiszkowa, o czym wcześniej pisał już S. Windakiewicz na s. 17). Przekazanie Akademii tych odpisów Kolberga odnotowane jest w sprawozdaniu z posiedzenia jej Wydziału Filologicznego w dniu 18 kwietnia 1882 r. (zob. „Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.” T. X: 1884 [!], s. IV. Postanowiono wówczas o weryfikacji wersji tekstu Kolberga z oryginałem, po użyczeniu go przez właściciela. O dalszych działaniach w tym zakresie brak jednak informacji. Z kodeksu konopczańskiego pochodzą także oracje wspomniane wyżej, a opublikowane przez Kolberga za J. Konopką w cz. I Krakowskiego (por. też S. Windakiewicz Teatr ludowy…, s. 17). 372 �Oracje Z obrzędowością rodzinną i zwyczajami dorocznymi ściśle związane są również oracje towarzyszące ich celebracji i eksponujące rangę uroczystości. Okolicznościowe przemowy wygłaszane są bezpośrednio do członków wspólnoty, do szerszego audytorium słuchaczy, których zgromadziła uroczystość rodzinna, świąteczna lub zwyczajowo-zabawowa, do uczestników ceremonii obrzędowych i dorocznych, a więc skierowane są „na zewnątrz”, ku odbiorcy zbiorowemu. Zgodnie ze swoją rolą w folklorze – pełnią także w materiałach Kolberga funkcję przypisaną ściśle do określonej sytuacji wykonawczej, są w jej kontekst uwikłane, nie były więc przez niego traktowane jako samodzielne obiekty badań i publikacji, lecz jako organiczny element opisywanych uroczystości. Do wyjątkowych sytuacji, nawet w prymarnych rękopisach terenowych, należy zapis pojedynczych, osobnych mów; jest to wyraźnie wynik okazjonalnej, dodatkowej rejestracji, a nie wyboru badacza. Ludowe oracje weselne i pogrzebowe, kolędnicze, zapustne, kuligowe itd. – jako integralna część obrzędów rodzinnych oraz zwyczajów i zabaw dorocznych – mieszczą się więc zawsze w materiałach Kolberga w ramach opisywanych obchodów ludowych uroczystości. Geneza tych tekstów prowadzi do staropolskiej obyczajowości szlacheckiej i szkolnej, skąd przeniknęły do społeczności wiejskich, odpowiednio tam zaadaptowane i przekształcone, choć często z wyraźnymi śladami dawnego rodowodu, kaznodziejskiego tonu i barokowej retoryki. Obowiązujące w dawnym kanonie kultury szlacheckiej, rozpowszechniane były także w środowisku szkolnym; jednym z najstarszych zbiorków takich oracji były S. Skoreckiego Deklamacje na dzień wielkanocny dla ćwiczenia pacholąt szkolnych (Kraków 1591), a szczególnie popularne stały się w XVII w. przez licznie publikowane wówczas podręczniki oratorskie w rodzaju K. Sakowicza Przedmowy aktom weselnym i pogrzebnym służące (Jarosław 1626), A. Wosińskiego Przemowy weselne i pogrzebne (Kraków 1625) czy wielokrotnie wznawianą M. Filipowskiego Spiżarnię aktów rozmaitych, przy zalotach, weselach, bankietach, pogrzebach… (Kraków 1632)1. 1 O staropolskim oratorstwie weselnym zob. M. Trębska Staropolskie szlacheckie oracje weselne. Genologia, obrzęd, źródła, Warszawa 2008 (seria: Studia staropolskie Series Nova). Autorka dokonuje przeglądu źródeł, charakteryzuje różne gatunki oracji weselnych, a za kryterium podziału genologicznego uznaje „okoliczność”, tj. moment wesela, w którym przemowa 373 �Anna Wieczorkiewicz, analizując gatunek z pozycji antropologa kultury i eksponując jego cechy charakterystyczne, proponuje na tej podstawie definicję: Oracja ludowa byłaby więc dłuższym tekstem monologicznym, zwróconym do grona słuchaczy, związanym z określoną sytuacją, głównie o charakterze obrzędowym. Cechowałaby się ponadto wyodrębnieniem z całokształtu działań, wysokim stopniem apelatywności i formulicznością”1. Podobnie wyjaśnia ten termin Julian Krzyżanowski i Teresa Brzozowska2 – obydwoje z naciskiem na przekaz do grona słuchaczy i związek z „okolicznością” obrzędową; można więc te oba społeczne aspekty przemów ludowych uznać za cechy determinujące. Jan Adamowski podkreśla z kolei charakter życzeniowy oracji obrzędowych jako rodzaju „wypowiedzi życzeniowych”: Jednakże w tradycyjnej kulturze ludowej inny jest generalnie status wypowiedzi życzeniowych. Nie mają one tam charakteru zewnętrznego, dekoracyjnego, a są niezbywalnym elementem zachowań na równi z czynnościami3. W zbiorach Kolberga najwięcej jest oracji weselnych, które towarzyszą rozmaitym momentom obrzędu, począwszy od starań o rękę dziewczyny do zakończenia uroczystości przenosin. Są one ściśle powiązane nie z samym obrzędem, lecz z symbolicznym znaczeniem poszczególnych weselnych aktów i okoliczności, z konkretną czynnością symboliczną w jego trakcie. Pełnią więc różne funkcje w ramach ceremonii, a to z kolei warunkuje ich inny kształt formalny i treściowy. Najczęstsze w zapisach wesel Kolberga są przemowy przy zaprosinach na wesele (czwartkowych i sobotnich), przed jest wygłaszana. Zob. też B. Nadolski Oratorstwo staropolskie, w: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, T. II, red. J. Krzyżanowski, Cz. Hernas, Warszawa 1985, s. 87–88. 1 A. Wieczorkiewicz Słowo i gest. Dwa warianty weselnych zaprosin, „Etnografia Polska” T. XXXV, 1991, z. 1, s. 87. Autorka wyróżnia zależnie od sytuacji „oracje cyklu rocznego i związane z życiem rodzinnym (weselne i pogrzebowe)”, przy czym weselne dzielą się dalej „zależnie od miejsca w obrzędzie” (s. 87). Zob. też K. Sikora Życzenie w gwarze i kulturze wsi, Biblioteka „LingVariów” T. 29, Kraków 2020, s. 296. 2 J. Krzyżanowski Oracja, w: Słownik folkloru polskiego…, s. 282–283, T. Brzozowska Oracja ludowa, w: Literatura polska. Przewodnik…, T. II, s. 87. 3 J. Adamowski Ludowe sposoby składania życzeń (słowo w kontekście kultury), „Język a Kultura”, T. 6: Polska etykieta językowa, Wrocław 1992, s. 98. 374 �wyjazdem do ślubu i po powrocie z kościoła, przed i po błogosławieństwie rodziców, a także przed obiadem i w trakcie ucztowania, przy rozdawaniu potraw, na zakończenie wesela i przed przenosinami panny młodej. Wierszowane oracje weselne wygłasza najczęściej starosta weselny lub starszy drużba. Ich stałym elementem, zwłaszcza przy rodzicielskim błogosławieństwie narzeczonych, są pouczenia moralne dla młodych, typowe dla rytuałów przejścia, oraz życzenia formułowane w imieniu wspólnoty i zarazem określające jej hierarchię wartości odniesioną do Boga i wiary, w myśl których praca wyznacza sens życia, a zbawienie i życie wieczne jego cel. Życzenia zdrowia, szczęścia, dostatku, pomyślności utożsamiane są w tych przemowach ciągle z łaską i opieką Bożą. Jak podkreślił badacz tekstów życzeniowych, Kazimierz Sikora, jest to wyraz ludowego zakorzenienia w sacrum1. Obrzęd zaślubin i życzenia dla młodych kreują więc w ten sposób przyszłość wspólnoty zgodnie z moralną normą zbiorową i służą jej zachowaniu. Do stałych składników oracji weselnych i zabiegów retorycznych należy też uzasadnianie małżeństwa historią Adama i Ewy2, następnie wyliczanie przysmaków weselnej uczty oraz wezwanie uczestników do zabawy, przypominające jednocześnie ich zadania i obowiązki. Najwięcej takich oracji znaleźć można w monografii Wielkopolski, regionie, gdzie były bardzo rozpowszechnione3. Tam w części I–III opublikował ich Kolberg kilkadziesiąt, jako przynależne do scenariuszy kilkunastu wesel z różnych stron regionu i wygłaszane w czasie różnych aktów obrzędu, niekiedy w nim rozczłonkowane i tworzące nawet część dominującą w stosunku do pieśni4. Obok akcentów religijnych, powtarzających się wezwań i odwołań do Boga, Jezusa, Maryi i świętych pojawiają się w tych 1 Zob. K. Sikora Życzenia w gwarze i kulturze wsi…, s. 304–306. Dla przykładu autor przytacza tu oracje weselne w Sandomierskiem (DWOK T. 2), s. 29–30, Kujawach (DWOK T. 3), s. 314–315, W. Ks. Poznańskiem cz. II (DWOK T. 10), s. 305–308, 322–324. Zob. też m.in. tamże, s. 308–309, Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 173, Pomorze (DWOK T. 39), s. 82–83, 113, Mazury pruskie (DWOK T. 40), s. 116–118. (O życzeniach i oracjach weselnych w pracy Sikory, s. 289–308). 2 Zob. np. Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 252, 263, 281, 312, W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), s. 306, cz. III (DWOK T. 11), s. 85, 170–171, 204, Mazowsze, cz. I (DWOK T. 24), s. 276, Pomorze (DWOK T. 39), s. 85. 3 Por. Z. Staszczak Wielkopolskie przemawianie obrzędowe, Poznań 2002 [seria:] „Wielkopolskie Zeszyty Folkoru” 1/2002. 4 Zob. np. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. III (DWOK T. 11), s. 67–75 (wesele z Mielżynka z 1859 r.) 375 �przemowach także koncepty komiczne. I tak np. przy serwowaniu kolejnych potraw w czasie obiadu drużba „sadzi się przy tym na rozmaite przymówki i żarty” i w ten sposób zaprasza: […] na ten żur/, co trzy lata w dzieży gnił,/ na te leloski (flaki),/ co trzy lata w d… nosiły jałoski,/ na ten Boski dar,/ co go Pan Bóg dał./ Jédzcie, pijcie, pozywajcie, / po kiesonkach nie chowajcie,/ (tu dodaje żartobliwie:) bo będziemy rewidować/ i odebrane sami konsumować. Lub w trakcie zaprosin drużby na wesele: […] na tego wieprzka paśnego, miotłą potrąconego/ i na parę kuropat, co ich jastrząb nie dopad1. Uroczysty, dydaktyczny ton bywa też niwelowany częstym zakończeniem formulicznym, przysłowiowym, z przeprosinami w rodzaju: Tak, szanowni panowie ojcowie,/jeśliśmy się zmylili w téj przemowie/ albo głupstwo powiedzieli,/ toć nam, prostakom, darujcie,/ bośmy lepiéj nie umieli./ Bośmy się tego nie uczyli w szkole,/ tylko za pługiem, przy cepach, w stodole2. Niekiedy zamiast tekstów przemów Kolberg sygnalizuje jedynie w odpowiednim momencie opisywanego obrzędu, że oracja jest wówczas wygłaszana lub streszcza ją, czasami podaje odsyłacz do podobnego tekstu w innym weselu. Co charakterystyczne, można również spotkać wzmianki, że mów już się nie wygłasza, że są już nieznane lub rzadko używane3. Poza Wielkopolską liczniejsze teksty oracji weselnych spotykamy m.in. w tomie Mazury pruskie, gdzie cytowane są wezwy i wyprośki z okolic Olecka, Lecu, Ełku oraz „od Szczytna”, a także z okolic Olsztynka i z Małych Jerut, jak również w Pomorzu, gdzie znalazły się przemowy weselne z Łaszewa, 1 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 235 i 266, zob. też Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 289–291. 2 O Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 229. Zob. też m.in. Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 32, Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 277–278, Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 168, Pomorze (DWOK T. 39), s. 87, 111, Góry i Podgórze (DWOK T. 44), s. 124–125. 3 Zob.. m.in.. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 250, 252. cz. II ( DWOK T. 10), s. 119. 376 �z powiatu toruńskiego i chełmińskiego oraz z opisu wesela bez bliższej lokalizacji1. Wiejskie oracje pogrzebowe, tzw. egzorty, dokumentowane stosunkowo nielicznymi przekazami w literaturze etnograficznej, wyjątkowe są także u Kolberga2. Określane przez Piotra Grochowskiego jako „ciekawy przykład gatunku funkcjonującego na styku tradycji ustnej i pisanej/drukowanej”3, teksty te mają literacki rodowód sięgający staropolskich kazań i mów pogrzebowych. Układane w książkowym stylu nawiązującym do wzorów drukowanych, najczęściej w formie prozatorskiej, mogły być zarówno czytane, jak i wygłaszane z pamięci po wyuczeniu się przez wykonawcę tekstu z odpowiedniego wzoru. Ich centralne wątki stanowiły skierowana do uczestników ceremonii prośba oratora w imieniu zmarłego o przebaczenie oraz słowa pożegnania i podziękowania. Obok tych składników głównych pojawiają się także refleksje na temat nieodwracalności śmierci, ulotności życia i nietrwałości dóbr ziemskich, niepewności pośmiertnych losów duszy ludzkiej, konieczności naprawy życia i modlitwy za duszę zmarłego. Charakterystyczne są przy tym nawiązania do pieśni religijnych, Pisma św., kazań, modlitwy i lamenty typowe dla obrzędu przejścia, rytualne formuły słowne, ale i indywidualne elementy kompozycji, właściwe tekstom oralnym. Kolberg publikuje wprawdzie nieliczne teksty takich przemów, ale niejednokrotnie – podobnie jak w przypadku oracji weselnych – choć ich nie cytuje, poświadcza, że są, były lub bywały wygłaszane, czasami je streszcza lub informuje o osobie oratora i momencie jego mowy w ceremonii pogrzebowej4. Przemowy związane z obrzędowością doroczną i obchodami świątecznymi mają inny charakter i są bardziej zróżnicowane. Oracje kolędnicze towarzyszą przede wszystkim steatralizowanym formom obrzędowym, 1 Mazury pruskie (DWOK T. 40), s. 105–108, 114–122, 489–491 oraz Pomorze (DWOK T. 39), s. 81–83, 85–87, 110–113. 2 Zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), , s. 79, 219–221, Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 94–95, Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 183, Sanockie-Krośnieńskie cz. I (DWOK T. 49), s. 542. 3 P. Grochowski Oracje pogrzebowe na dawnej wsi polskiej, w: tenże Jarmark tradycji. Studia i szkice folklorystyczne, Toruń 2016, s. 20, cały tekst o tego rodzaju oracjach na s. 15–35.. 4 Zob. np. O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 7–8, W. Ks. Poznańskie cz. II DWOK T. 10), s. 79, przyp., s. 217, 221, 222, cz. III (DWOK T. 11), s. 164, Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), s. 63, przyp. 2, Łęczyckie (DWOK T. 22), s. 40, Kaliskie (DWOK T. 23), s. 122, 123, Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 148–149. 377 �zwłaszcza takim jak tzw. „chodzenie” (z kolędą, z szopką, z gwiazdą, po szczodrakach, z herodami, z turoniem, z niedźwiedziem, z kozą, z kobyłką, z bocianem, z kogutkiem, z gaikiem, „po pucherach”, po dyngusie itd.), w trakcie kuligów, z okazji Popielca, Niedzieli Palmowej, Poniedziałku Wielkanocnego, wiosennego maiku itd. Jako element zimowego, zapustnego i wiosennego kolędowania obrzędowego teksty te, specjalnie przygotowane na daną okazję, mają charakter życzeniowy, są oracjami przede wszystkim życzącymi1. Sens tych życzeń sprowadza się do zapewnienia odwiedzanym domom zdrowia, pomyślności, dostatku, potomstwa, ochrony przed siłami zła, a więc dobra z udziałem siły wyższej. W zamian za dar słowa oratora kolędnicy oczekują podarku, datku od gospodarzy domu, co wyrażają w „przymówkach”, często wyszukanych, w odpowiednich perswazjach czy w próbach zawstydzenia skąpych gospodarzy. Odpowiedzią jest wylewne podziękowanie za datek lub złorzeczenie czy wręcz groźba w razie odmowy wynagrodzenia. Sednem kolędowania jest więc symboliczna wymiana darów. W oracjach kolędniczych, jak i w równolegle śpiewanych kolędach życzących, odnaleźć można, zwłaszcza w topice i symbolice, ślady dalekiego historycznego rodowodu sięgającego jeszcze czasów pogańskich, wiary, że wegetacyjne rytuały przyczyniają się do oczekiwanych zmian w przyrodzie, następujących wraz z przesileniem zimowym (tj. do zwycięstwa światła i życia) i wiosennym (do ostatecznego pożegnania zimy w nadziei na nowe zbiory i dostatek). O życzącym charakterze oracji kolędniczych decyduje zawarta w nich intencja życząca, której towarzyszy przekonanie o sprawczej, kreatywnej mocy słowa; są one integralną częścią rytuału obrzędowego i stanowią odbicie ludowego religijno-magicznego postrzegania świata. K. Sikora pisał, że życzenia okolicznościowe i oracje kolędnicze są swoistym rytuałem (stwarzającym) słownym, funkcjonują jako tekst obrzędowy w funkcji religijno-magicznej, utrwalony w lokalnej tradycji. To podstawowa przyczyna daleko posuniętej rytualizacji i konwencjonalizacji formuł życzących w kulturze oralnej wsi polskiej (i względnej trwałości ich relacji wobec wzorca)2. 1 Zob. K. Sikora Życzenie w gwarze i kulturze wsi…, s. 145–288 (o oracjach i życzeniach kolędniczych), J. Adamowski Ludowe sposoby składania życzeń…, s. 97–105. O obrzędzie kolędowania zob. też J. Bartmiński [Wstęp do]: Polskie kolędy ludowe. Antologia, zebrał, wstępem, komentarzami i przypisami opatrzył…, Kraków 2002, S. Niebrzegowska-Bartmińska Wzorce tekstów ustnych w perspektywie etnolingwistycznej, Lublin 2007. 2 K. Sikora Życzenie w gwarze i kulturze wsi…, s. 164. Por. też A. Engelking Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, wyd. 2 popr., Warszawa 2010. 378 �Obok pewnego powtarzalnego szablonu widoczne jest jednak w tych tekstach szukanie sposobów indywidualnej ekspresji, pojawiają się zabiegi i figury retoryczne, zmierzające do upiększenia i wydłużenia przemowy, takie jak: porównania, paradoksy, anegdoty, hiperbole, zabawne skojarzenia, obrazowe listy życzeń obfitości, a przede wszystkim humor i radość. Szczególnie urozmaicone elementami komicznymi, parodystycznymi, prześmiewczymi są oracje karnawałowe, pełne pomysłów groteskowych, nonsensownych, absurdalnych, w których nie chodzi o sens, lecz o przyciągnięcie uwagi czy rozbawienie słuchaczy; ten rodzaj mów kończy się też na ogół prośbą o datki. Przemowy rozproszone w poszczególnych tomach Kolberga, w rozdziałach poświęconych dokumentacji zwyczajów – choć stosunkowo nieliczne – ilustrują tę rozmaitość środków treściowych i formalnych. I tak np. w oracjach życzących, wygłaszanych w czasie kolędowania w drugie święto Bożego Narodzenia, w dzień św. Szczepana i w Nowy Rok pojawiają się nawiązania w duchu pastorałkowym do narodzin i niemowlęctwa Jezusa. We Wzdowie w Sanockiem mali kolędnicy witają gospodarzy słowami: […] (w) czas radości, czas wesela, mamy witać Zbawiciela./ Gdy Jezus maluśki wyciągnął rączki z pieluszki/ i nas pobłogosławił, na tej ziemi dłużej sie zabawił. A na koniec winszowania proszą o wybaczenie pomyłek, „jak sam Pan Jezus przebaczył pastuszkom przy żłobie”1. W Ubiniu na Rusi Czerwonej tak kończą przemowę: […] Pan Jezus maluśki pogubił pieluszki,/ a ja za nim chodzim, pieluszki znachodzim./ A wy, moi państwo, mile to przyjmujcie,/ a mnie za oracyję kolędę darujcie2. W oracji kolędujących chłopców w Sieradzkiem winszowaniom noworocznym i prośbie o datek towarzyszy motyw w podobnym duchu: małe dzieci zbierają kwiaty i rzucają je w drodze na powitanie Jezusa3. Istotne dla życzeń dla domu jest przy tym wyliczanie wymiernych dóbr, jak np. pod Limanową czy w Łącku: 1 O. Kolberg Sanockie-Krośnieńskie cz. I (DWOK T. 49), s. 109. O. Kolberg Ruś Czerwona cz. I (DWOK T. 56), s. 65, nr 7. 3 O. Kolberg Kaliskie (DWOK T. 23), s. 65. 2 379 �Niek bedzie pochwálony Jezus Krystus! /Na scęście, na zdrowie, na to Boze Narodzenie,/ zeby się darzyło wsystko stworzenie:/ kurki cubate,/ gęski siodłate,/ panny pękate./ Wiela pępusków, tyla cielusków,/ wiela pętlicek, tyla cielicek, /w każdym kątku po dzieciątku/, a na piecu troje. Na szczęście, na zdrowie, na to Boze Narodzenie, /zeby sie rodziuło w komorze,/ wodziuło w oborze,/ co dej, Panie Boze./ Na kazdem miejscu, zeby stał snopek przy snopku,/ kopa przy kopie,/ a gazda między kopami,/ jako gwiázda pomiędzy gwiázdami1. Elementami komicznymi wyróżniają się oracje bachusowe, w rodzaju wygłaszanej przez wspomnianego już Zapusta pod Krakowem, który obchodzi wieś w towarzystwie Profesora z oślą głową i Dziada z koszykiem na datki i tak się przedstawia: Ja jestem Zapust, mantuańskie książę, /idę z dalekiego kraju, /gdzie psy ogonami szczekają,/ ludzie gadają łokciami,/ a jedzą uszami. /Słońce o zachodzie wschodzi,/ a o wschodzie zachodzi,/ a kurczę kokoszę rodzi,/ każdy na opak gada,/ a deszcz z ziemi do nieba pada. A na pytanie gospodarza o towarzyszącego mu Profesora odpowiada: Uczony osieł, co mieszka w stodole,/ jest profesorem, uczy dzieci w szkole./ Jako zadzwoni, zeby wnet skakały,/ a półkwaterkiem gorzałkę pijały2. Starszym świadectwem żartobliwych oracji mogą być dwa wierszowane parodystyczne teksty z XVII stulecia przytoczone przez Kolberga3. Pierwszy to cytowana za J. Konopką burleskowa „Gregorianka” żakowska, wygłaszana w czasie dawnego szkolnego święta w dniu 12 marca, wykpiwająca szkołę i naukę różnych rzemiosł, czyli z motywem znanym od średniowiecza. Druga jest komiczną przemową ówczesnych „pueri” (chłopców, uczniów), pucheroków, utrzymaną w duchu tzw. albertusów, humorystyczno-satyrycznych obrazków dramatycznych popularnych od XVI wieku. Tradycja ta, odnotowana przez Kolberga, wywodzi się z dawnego zwyczaju kwestowania biednych żaków krakowskich przed kościołami i po domach, wygłaszających przy tym śmieszne, absurdalne przemowy. Zakazana przez kurię biskupią 1 O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. 62–63 i 64 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 266–267. 3 Tamże, s. 366–369 (za J. Konopki Pieśniami ludu…, s. 141–143 i 72–75). 2 380 �pod koniec XVIII wieku, przeniknęła na podkrakowską wieś i utrzymuje się do dziś, m.in. w Zielonkach, Bibicach, Tomaszowicach, Modlnicy i Modlniczce. Kolberg opisał tzw. puchery, popularny w Krakowskiem zwyczaj wiosennego kolędowania w Kwietną Niedzielę, według badaczy sięgający rodowodem do dawnych gregorianek, przytaczając przy tym zabawne oracyjki pucheroków, które nawiązują m.in. do prześmiewczych kazań tzw. „biskupa żakowskiego”1. Niektóre z takich mów upowszechniły się w dziecięcym repertuarze kolędników w różnych regionach i wygłaszane bywały w czasie różnych świątecznych obchodów, nie tylko w Kwietną Niedzielę jak pod Krakowem. Przykładem może być w materiałach Kolberga zapisanie na Mazurach – jako „wielkanocne przypowiastki” – dwu wersji jednej z najpopularniejszych: „A ja mały zacek, laze jak robacek” oraz: „A ja mały zacek, wlaz’em na krzacek” czy wplecenie ich wariantu w żartobliwą orację noworoczną w Sieradzkiem2. Dla oracji komicznych tego rodzaju, stanowiących wyraźnie obrzędową formę składania życzeń, charakterystyczne są też pogłosy literatury sowizdrzalskiej, które również odnajdujemy w mowach cytowanych przez Kolberga. Np. w Janowcu pod Kozienicami „żaczek osmalony sadzami”, wędrujący w Kwietną Niedzielę po wsi z kilkoma innymi chłopcami opowiada absurdalną historyjkę o kradzionych kurach, którą kończy słowami: A bodaj ja z góry spad,/ jeżelim ci kury krad./ Nie ja krad, ojciec krad,/ matka gotowała, a synek jad3. Podobne ślady wykazuje oracja pucheroków, pochodząca z okolicy Olkusza i Trzebini przywołana w czasie obchodu koniarza, jeźdźca na drewnianym koniu, którego osobliwe przygody należą do kategorii adynatów, co ilustruje fragment: Rznąłem babę o piec,/ wypadł z niéj żelazny chłopiec./ A z tego chłopca/ baran i owca./ A z tego barana/ mléko i śmietana./ A z téj śmietany/ kościół murowany./ A w tym kościele nie ma świętości,/ jino końskie i kobyle kości./ A ja wam powiedział/ taką oracyją,/ jak mi nic nie dacie,/ to was pozabijam4. 1 Tamże, s. 274–278. Zob. też R. Gansiniec Gregorianki, „Pamiętnik Literacki” 1954, T. 45, nr 2, s. 425. 2 O. Kolberg Mazury pruskie (DWOK T. 40), s. 89, Kaliskie (DWOK T. 23), s. 65. 3 O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 100. 4 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 276 (za J. Konopką Pieśniami ludu…, s. 78– 79). 381 �Wariantowy tekst znalazł się w części III Mazowsza; tam jest to „gadka” chłopców-przebierańców obchodzących w Kwietną Niedzielę domy w okolicy Siennicy, Mińska1. Podobnie absurdalne koncepty zawierają mowy dyngusowe; recytują je np. przebrani za ułanów chłopcy w czasie obchodu z drewnianym barankiem trzymającym drewnianą piłę, czyli traczem, w drugie święto Wielkanocy pod Krakowem2. Znajdujemy też w materiałach Kolberga rzadkie oracje kuligowe. Najczęściej jest to przemowa wygłaszana do gospodarzy przez starostę prowadzącego wesele, którego inscenizacja jest częścią zabawy. Wita on domowników, przedstawia odpowiednio przebranych weselników – uczestników kuligu, wzywa do „staropolskiej zabawy”. W Krakowskiem w oracji takiej przedstawia on kolejno „weselne grono”: obok państwa młodych druhny i drużbów, Górali i Góralki, Organistę, Żyda arendarza, Wróżkę, Cyganów, w końcu „różne stany, dzieci, panie” itd. Mowę ma też organista, „człek duchowny i uczony, i wymowny”, który występuje w towarzystwie swoich uczniów i tak ją zaczyna, zwracając się głównie do młodej pary: Staję przed wami z animuszem,/ z uczonych szkołaków prezencyją/ i taką wam palę oracyją:/ „Żyj, złączona paro, setne lata,/ niech ci sprzyjają bona fata./Niech Twój wiek tak upływa/ jak ambrozyjska oliwa […]”3. Inny styl prezentuje przemowa „ociężałego organisty” z 1850 roku spod Mszczonowa w części I Mazowsza; jest sztuczna i pompatyczna, z wtrącanymi makaronizmami, z pretensjonalnym szadzeniem dla dodania sobie „uczoności”, lecz przerywana prośbą o kubek miodu4. Z kolei prowadzący kulig pod Jordanowem na Podbeskidziu wygłasza orację składną, prostą, z żartobliwą pochwałą „poćciwych Krakusów” przybyłych z kuligiem i ze „scerymi” życzeniami dla gospodarzy, zachowując w niej konsekwentnie mazurzenie5. Warto na koniec wskazać na oryginalną orację wygłaszaną na Kaszubach we wspominanym wyżej widowisku „Ścinanie kani”, którego tekst przedrukował Kolberg za Hilferdingiem. Sołtys, jeden z wybranych urzędników 1 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 75–76. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 286–287. 3 Tamże, s. 256–257. 1 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 118–119. 5 O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s 82–83. 2 382 �uczestniczących w wykonaniu wyroku, przedstawia się tam zgromadzonym jako karczmarski syn i zachwala swoje trunki jako przynoszące bogactwo, po czym zwraca się do kani osadzonej na kole przed ścięciem głowy z groźbą nieuniknionej kary1. Zatem także w zakresie specyficznego typu tekstów, jakimi są oracje, materiał Kolberga okazuje się zróżnicowany zarówno pod względem formalnym, jak i treściowym, i dokumentuje łączące się w nich cechy dawnej sarmackiej i barokowej poetyki, rozwlekłej czasami i schematycznej, z chłopską prostodusznością, inwencją i humorem, wylewnymi powinszowaniami i życzeniami, niekiedy z nadmiernym panegiryzmem w stronę adresatów tych przemów. Obok krasomówczych popisów, często zapożyczonych z popularnych broszur, absurdalnej erudycji, w której nie chodzi o sens, ale o oryginalność ujęcia tematu, o sposób wygłaszania i o poklask słuchaczy, odnajdujemy w tych tekstach prostą ludową poetykę, z jej specyficznym liryzmem i komizmem. Przemowy te odzwierciedlają też religijno-magiczny światopogląd ludowy, z jego systemem wartości i kanonem etycznym odniesionym do wiary, w którym liczy się przede wszystkim ziemia i gospodarstwo, rodzina i praca. Formuły magiczne Zamówienia, zaklęcia, zażegnania, należące do tzw. okolicznościowych, małych form folkloru, to według definicji Heleny Kapełuś „słowne formułki towarzyszące czynnościom magicznym, mające na celu skłonienie mocy pozaludzkich do uległości wobec osoby, która formułkę taką powtarza”2. Są one w materiałach Kolberga bardzo rzadkie, podobnie jak w ogóle u zbieraczy XIX wieku. Ponieważ stanowiły przeważnie integralną część 1 Na ten tekst zwrócił już uwagę J. Krzyżanowski, zob Oracja, w: Słownik folkloru polskiego…, s. 284–285, określając go jako „wysoce charakterystyczny, choć zagadkowy”. 2 H. Kapełuś Zamówienia, zaklęcia, w: Literatura polska… T. II, s. 671. Zob. też J. Krzyżanowski Zamówienie, w: Słownik folkloru polskiego… s. 459–461 – tam autor pisze: „Zamówienie – zaklęcie, zażegnanie, formuła słowna o charakterze magicznym, obliczona na wywołanie doraźnego skutku, zapobieżenie zjawisku niepożądanemu lub wystąpienie pożądanego”. O definiowaniu tych pojęć i ich związkach w terminologii folklorystycznej zob. też m.in. A. Engelking Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław 2000, S. Niebrzegowska-Bartmińska Wzorce tekstów ustnych w perspektywie etnolingwistycznej, Lublin 2007. Terminy te były i są często używane wymiennie. 383 �zrytualizowanych zabiegów magicznych, skrywane i chronione były jak wszystkie przejawy magii ludowej przed „obcymi”. Zastrzeżone jedynie dla osób wtajemniczonych: czarowników i czarownic, wróżbitów, wróżów, zielarek, znachorów i znachorek, tzw. „mądrych bab”, „ciot”, owczarzy, dziadów wędrownych itd., tj. nielicznych wybranych członków wspólnoty, stawały się dostępne jedynie w określonej relacji osobowej (np. uzdrowiciel – pacjent). Osoby te uczyły się odpowiednich formuł w specjalny sposób i zobowiązane były do utrzymania ich w tajemnicy; często była to wiedza dziedziczona od rodziców i najbliższych krewnych. Przekazane profanowi traciły swoją tajemną moc, stąd trudność w pozyskiwaniu ich przez badaczy. Były też zwalczane przez duchowieństwo i przez skierowaną przeciwko przejawom magii racjonalną myśl oświeceniową, kontynuowaną w XIX stuleciu; nie chciano się więc do nich przyznawać. Ta cecha tajności zdecydowała o niewielkim zasobie takich tekstów w zbiorach etnograficznych XIX wieku. Świadczą o tym często materiały i świadectwa zebrane przez Kolberga. Np. w trakcie zabiegu leczenia uporczywego bólu głowy w Głuszynie na Kujawach uzdrawiacz ustala najpierw, kto „zadał czary”, zanurzając w szklance wody trzy kawałki węgla i trzy kawałki chleba. Jeśli najpierw tonie węgiel, znaczy to, że sprawcą „zadania” jest mężczyzna, gdy chleb – kobieta, po czym – czytamy dalej -– „wodę te wylewają w cztery kąty izby, przy odmawianiu czarodziejskich pacierzy. (Jakich? – Nie można się było dowiedzieć)”1. Komentarz ten, pochodzący od samego Kolberga lub od jego informatora, autor pozostawił w druku. W raptularzu Antoniny Konopczanki, która notowała dla Kolberga wywiady, relacje i opowieści bezpośrednio z ust mieszkańców Modlnicy i sąsiednich wsi, zbieraczka utrwaliła m.in. taką wypowiedź znakomitej narratorki z Modlnicy, Jadwigi Skoczkowej: Zażegnywacze znają sposoby lekarskie i te robiąc na żądających, odmawiają formuły na paciorkach różańcowych. Zażegnywają oni od ukąszenia psa wściekłego, gadów jadowitych, od ognia, gradów, piorunów, chorób zaraźliwych. Każdy zażegnywacz ma swój własny sekret, po największej części do jednego przedmiotu. […] Nikogo zażegnywacz za nic w świecie sekretu nie nauczy, a umierając, tylko jednej osobie pod przysięgą tajemnice pozostawia. […] Gdyby jednego słowa nie dodał do formuły odmawianej, wszystko na nic2. 1 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 94. O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 35. Podobnych wypowiedzi o zachowywaniu w tajemnicy formuł zamówień (ukr.: prymowy) jest więcej, zob. m.in. także 2 384 �Zdarzają się też relacje z wskazaniem konkretnych miejsc i osób, jak np. ta z Pokucia: Umiejący przymawiać (zaklinać) tak wid urokiw, jak i od innych słabości znachor w Ispasie, Kośt´ Semetiuk (który umarł r. 1881 r., mając lat 92) żadną miarą przymowy tej nikomu powiedzieć nie chciał, tłumacząc się tym, że gdyby powiedział, to przymowa ta od niego nikomu by już nie więcej pożytku nie przyniosła, osobie zaś takiej, która ny znaje wid sebe, jeszcze by zaszkodziła. Nie chciał nawet wyuczyć jej swojego wnuka dla tejże samej przyczyny1. W polskich wierzeniach i światopoglądzie ludowym magiczna wizja świata splatała się z przekonaniami i praktykami chrześcijańskimi. Stąd charakterystyczny dualistyczny, synkretyczny obraz „świata nadzmysłowego” odwołującego się do sił pozaziemskich, w którym łączyły się wierzenia, modlitwy, wezwania i prośby kierowane w potrzebie do religijnego autorytetu Boga, Matki Bożej i świętych patronów od różnych ludzkich spraw oraz wyobrażenia i czynności magiczne, które zakładały osiągnięcie konkretnego, pragmatycznego celu poprzez przywołanie wsparcia mocy z innego świata, mocy bliżej nieokreślonego sacrum, niekiedy o charakterze demonicznym, za pomocą rytualnych aktów werbalnych i działań praktycznych. Modlitwa jako wyraz działania religijnego może, ale nie musi być wysłuchana, zależnie od zamysłu Boga, zamówienie, sedno działania magicznego, prowadzi bez wątpliwości do osiągnięcia konkretnego skutku dzięki rytualnej funkcji słowa2. I stąd m.in. obecne w folklorze – jak to ujął J. Bartmiński – „formuły zamówień magicznych wzbogacone fragmentami modlitw” czy jak to określił wręcz J. Krzyżanowski, pisząc, że „[…] zamówienie otrzymywało Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 161, nr 6 i s. 167, nr 39, Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 81, nr 166, Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 208, nr 6, W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 136, nr 5, s. 152, nr 4 (tam Kolberg pisał: „W ogólności wszystkie te sprawy (gdy o nie zapytani) w największej chowają tajemnicy. Dlatego, chcąc się dowiedzieć, jakim sposobem Mądrzy leczą, ani jednego słowa od nikogo wyciągnąć nie można. Trzeba więc chyba zmyśleć samemu chorobę i zażądawszy pomocy i porady Mądrej, pilnie na wszystko uwagę zwracać”). 1 O. Kolberg Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 133, nr 7. Warto tu zaznaczyć, że podawanie nazwisk zażegnywaczy i zamawiaczy, jak w tym cytowanym tekście, pojawia się u Kolberga w takich relacjach rzadko. Wyjątkowy jest pod tym względem opis wierzeń w Pokuciu właśnie, gdzie nazwiska osób wyspecjalizowanych w praktykach magicznych różnego rodzaju występują częściej (zob. tamże, m.in. s. 111, 112, 114, 116–118, 121, 127, 128, 161). 2 Por. J. Rękas Zaklęcie, zamówienie, zażegnanie. Magiczna moc słów w folklorze słowiańskim, „Poznańskie Prace Slawistyczne” 2012, nr 3, s. 23–24. 385 �nieraz postać modlitwy do danego patrona lub aluzji do pobożnej legendy”1. Mówią o tym także relacje Kolberga. Pisał on np., że wiejscy uzdrawiacze, nie przyznając się do swoich praktyk, tłumaczą, że „znachor wezwany do chorego odmawia nad nim tylko pacierze, nie zaś inne formułki […] na to, aby obok użycia lekarstwa doktorskiego wezwanym także został i Pan Bóg na pomoc, co przecież nikomu szkody przynieść nie może”2. W innych miejscach czytamy komentarze w podobnym duchu: Przydana modlitwa do każdej ceremonii Mądrych utwierdza w ludzie przekonanie, że czynność ta złą być nie może, lecz owszem, z wiedzą i wolą Boga się dzieje, lubo często największe niedorzeczności te gusła w sobie mieszczą. Szczególniej wiele zabobonów łączono z modlitwą, a raczej z formułą modlitwy i dziś jeszcze przywiązują je do podobnych modlitewek i rzeczy poświęconych […]3. O roli samej modlitwy i praktyk religijnych w życiu codziennym wsi, zwłaszcza w kontaktach wzajemnych i wobec zagrożeń i obaw, pisał Kolberg wielokrotnie w kolejnych tomach Ludu4. Istotą działań magicznych była wiara w sprawczą, kreacyjną moc słowa, które w świecie magii uznawane było za byt realny, zdolny oddziaływać na otaczającą rzeczywistość pod warunkiem, że zostanie wypowiedziane w koniecznej zrytualizowanej formie, we właściwym miejscu, czasie i okolicznościach, z użyciem skutecznych rekwizytów, w trakcie równorzędnych rytualnych czynności5. Jak pisze S. Niebrzegowska-Bartmińska: „W tekście magicznym słowo jest nie tyle odpowiednikiem myśli, co sposobem działania, zdarzeniem […]”6. 1 J. Bartmiński Folklor – język – poetyka, Wrocław 1990, s. 13, J. Krzyżanowski Zamówienie…, s. 460. 2 O. Kolberg Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 161, nr 7. 3 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 153, nr 5, s. 119, nr 74. 4 Zob. np. O. Kolberg Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 76–77, nr 1, Chełmskie cz. I (T. 33), s. 17–18, 21. 5 Zob. A. Engelking Rytuały słowne w kulturze ludowej. Próba klasyfikacji, „Język a Kultura”, T, 4: Funkcje języka i wypowiedzi, Wrocław 1991, s. 75–85, S. Niebrzegowska-Bartmińska Idea działającego słowa w tekstach polskich zamówień, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” T. 13: 2001, s. 101–115, M. Marczewska Performatywność polskich zamówień znachorskich, „Język a Kultura”, T. 23: Akty i gatunki mowy w perspektywie kulturowej, Wrocław 2012, s. 367–381. 6 S. Niebrzegowska-Bartmińska Idea działającego słowa…, s. 113. Podobnie ujmuje to J. Adamowski: „››W folklorze bowiem słowo i działanie równoważą się całkowicie‹‹. Najwyraźniej widać to może w magii, gdzie tak ważną rolę odgrywa leczenie słowem” (zob. Ludowe 386 �Praktyki magiczne, czyli czary towarzyszyły wszystkim sytuacjom życiowym i codziennym zajęciom mieszkańców wsi, stosowane były wobec wszelkich zagrożeń, klęsk żywiołowych i nieszczęść, szczególnie chorób, dla odegnania uroków i czarów, w przełomowych momentach cyklu życia człowieka (chrzest, małżeństwo, śmierć) oraz cyklu świata przyrody i jej ważnych zjawisk. Służyły jednak nie tylko zapobieganiu, unieszkodliwianiu i odwracaniu zła, ale i przeciwnie, jego sprowadzaniu na drugiego człowieka, sąsiada, wroga. Słowo sprawcze, które – jak wierzono – miało zapewniać kontrolę nad światem, ochronę przed wszelkimi nieszczęściami i odwrócenie złego porządku rzeczy lub odwrotnie – mogło też stawać się narzędziem zemsty, odwetu, kary, wymierzenia sprawiedliwości. Pełniło zatem w tych praktykach magicznych różną funkcję1. Rytualne formuły słowne w powiązaniu z określonymi zachowaniami i praktykami magicznymi miały więc z jednej strony przeciwdziałać złu, chronić i zabezpieczać przed nim (zażegnania) lub powodować usunięcie, odwrócenie zjawisk złych, które już zaszły, zwłaszcza chorób (zamówienia), a z drugiej strony wywoływać określone skutki szkodliwe bądź pożyteczne, tj. sprowadzać nieszczęścia, „zaczarować” człowieka lub zwierzę, „rzucić urok” lub odwrotnie, przynosić dobro, np. pogodę czy urodzaj (zaklinania negatywne lub pozytywne)2. Kolberg od początku swych prac nad Ludem zauważał obecność zamówień i zaklinań w życiu codziennym wsi i w jej wierzeniach. Już w liście otwartym z 1865 roku, gdy formułował swój program badań, wymieniał sposoby składania życzeń…, s. 103, cytat wewnętrzny za: M. Mauss Zarys ogólnej teorii magii, w: Socjologia i antropologia, Warszawa 1973, s. 72). 1 A. Engelking proponuje podział rytuałów słownych ze względu na cele, jakim służą, na trzy kategorie: 1. rytuały stwarzające (tj. zaklinania), w których człowiek „chce, żeby coś się stało”; 2. rytuały ochraniające, w których chodzi o to, „żeby coś się nie stało” (unikanie zła lub zapobieganie mu poprzez zażegnania) oraz 3. rytuały odczyniające (zamawiania), gdy człowiek chce, żeby coś, co się już stało, odwrócić, oddalić, unicestwić (zob. Rytuały słowne…, s. 77–84). Ludowy rytuał słowny autorka definiuje zaś tak: „Rytuały słowne czy – inaczej – rytualne gatunki mowy to takie akty, w których kontakt człowieka ze sferą sacrum dokonuje się przede wszystkim przez mówienie. Rytuały te są w istocie aktami nie wyłącznie werbalnymi, lecz całościowymi: werbalno-fizyczno-mentalnymi i mają moc kreacyjną, moc wywoływania (w przekonaniu uczestników i odbiorców rytuału) realnych skutków w rzeczywistości” (tamże, s. 75–76). 2 Z kolei J. Rękas tak określa te trzy rodzaje formuł magicznych: „Magiczne nazwanie, przywołanie, zobowiązanie mocy – zaklęcie, zaklinanie”; „Moc lekiem na działanie mocy – zamówienie”; „Ochrona przed mocą – zażegnanie” (zob. Zaklęcie, zamówienie, zażegnanie…, s. 18, 21, 24). 387 �ten rodzaj tekstów folkloru dwukrotnie. Przedstawiając jako przedmiot badań „wieś i chatę”, określał w punkcie 1. problemy szczegółowe, pisząc m.in.: „Jakie są zwyczaje przy budowaniu lub zwaleniu chałupy, jakie zabobony (może podania lub zaklęcia w narzeczu ludowym)?”. A w punkcie 7. wymieniał: „Zabobony, gusła (zaklęcia), przesądy (lekarskie, myśliwskie, pasterskie, o zwierzętach i ptakach, karczemne, domowe, gospodarskie itp.) […]”1. W swojej długiej praktyce badawczej koncentrował się, jak to zresztą sugerują już cytowane fragmenty, przede wszystkim na funkcji tych tekstów, uwikłanych organicznie w szerszy kontekst sytuacyjny, okolicznościowy. Nie podejmował prób definiowania i wyodrębniania z konsytuacji poszczególnych rzadko przywoływanych formuł, ale w miarę możliwości najdokładniej opisywał ów kontekst, najczęściej dotyczący lecznictwa, w rozdziałach pt. „Choroby i leki”, „Przesądy lekarskie” itp. Nawet wówczas, gdy w takim dziale znalazł się podrozdział pt. „Zamawiania. Zaklinania. Zażegnywania. Guślarskie praktyki”, nie stosował, niekiedy za swoim źródłem, wyraźnych rozróżnień terminologicznych dla tych działań, lecz opisywał „szczególne przypadki” najrozmaitszych chorób i przypadłości, w których są one stosowane jako środki zaradcze. A ich łączną cechą był fakt, że pod tymi określeniami – jak pisał – „niepoliczone ukrywają mieszkańcy tajemnice sposobu leczenia tak ludzi jako i bydła” oraz że stosujący te środki „przywiązują wiarę do swojej niby tajemniczej władzy i mniemają, że istotnie przez zaklęcia i zażegnywania albo zamawiania odwracają słabość lub jaką uporczywą chorobę”2. Helena Kapełuś tak charakteryzowała te małe formy folkloru: Zazwyczaj są to teksty krótkie, rytmiczne, o nieregularnym wierszu, częściowo rymowane, zawierają kilka stałych składników, jak inwokacja do mocy niebieskich z prośbą o „szczęśliwą godzinę”, w której zamówienie będzie skuteczne, odesłanie bólu, choroby, uroku, chmury do miejsca, skąd zło przyszło lub tam, gdzie nie może nikomu szkodzić, a wreszcie prośba o skuteczność zabiegu3. Formuły te mogą jednak przybierać nie tylko formę prośby obłaskawiającej i przepraszającej, ale i żądania, polecenia, groźby, złorzeczenia 1 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”… (DWOK T. 64), s. 103 i 104. O. Kolberg Lubelskie cz. I (DWOK T. 17), s. 155–156. Zob. też tamże, s. 157–158 (opis). Materiał ten przytoczył Kolberg za rozprawą J. Gluzińskiego Włościanie polscy…, s. 553–557. 3 H. Kapełuś Zamówienia, zaklęcia…, s. 671. 2 388 �w stronę złych mocy, diabła, cioty, czarownicy itp. osób żywych i postaci demonicznych. Mogą być wyrażane w postaci prostych pojedynczych zdań, a także dłuższych sekwencji tekstowych, z wtrętami i zwrotami pozbawionymi sensu i niezrozumiałymi dla innych, więc mającymi pozór wiedzy i skuteczności. W kategoriach etnolingwistycznych zamówienia, podobnie jak inne teksty folkloru, nie są doraźnie tworzonymi komunikatami, przeciwnie, są powtarzalne, mają charakter klisz językowych, tzn. wykazują wysoki stopień stabilizacji w aspekcie leksykalnym, składniowym, semiotyczno-logicznym, przedmiotowym1. W materiałach i monografiach Kolberga formuły magiczne pojawiały się w różnych formach, zawsze w kulturowym, okolicznościowym kontekście, głównie w ramach opisu świata ludowych wierzeń jako jego immanentna część. Opis konsytuacji Kolberg traktował często bardzo dokładnie, wręcz drobiazgowo, zwłaszcza w obszerniejszych monografiach: Krakowskiem i Poznańskiem, gdzie wierzeniom poświęcił osobne tomy monografii, tj. 7. i 15. Ludu. Czasami, jak w części I Kujaw, „przesądy lekarskie” lokowane były w rozdziale „Lud”, przeważnie jednak opisowi wierzeń poświęcał badacz osobne rozdziały, niekiedy obszerne, jak np. w części III Pokucia, wewnętrznie rozczłonowane i porządkowane tematycznie. Zdawał sobie doskonale sprawę, że sfera magiczna w kulturze ludowej jest ściśle powiązana ze światopoglądem i wyobrażeniami ludu, które ją wręcz konstytuują. Niekiedy w rozdziale „Lud” zamieszczał też teksty zaklinań, klątw, przekleństw, które wówczas ilustrować miały język lokalny w określonej życiowej sytuacji: gniewu, złości i urazy. Całą listę takich przekleństw w wersji ukraińskiej odnajdujemy np. w Chełmskiem2. Rejestrując materiał wierzeniowy i towarzyszące mu rytuały słowne, możliwie wyczerpująco opisywał wszystkie towarzyszące zamówieniom pozawerbalne gesty i działania magiczne, takie jak spluwanie, dmuchanie, zlizywanie, wysysanie, ślinienie, dotykanie, pocieranie, kadzenie, kąpanie, 1 J. Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska Tekstologia, Warszawa 2009, s. 61. Autorzy wyjaśniają przy tym, że w określeniu „stabilność”, nie chodzi „o absolutną niezmienność, petryfikację, lecz tylko o silną tendencję do utrwalenia, o obecność pewnych schematów kompozycyjnych i stałość motywów tematycznych, także ich sekwencji (wątków) […]”, przy tym „obiegowe klisze tekstowe” mogą być elastycznie przystosowywane do sytuacji i okoliczności, bowiem wykonawcy „wiedzą co, kiedy i komu można powiedzieć czy zaśpiewać”. 2 Zob. O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 30–32. 389 �podrzucanie, taczanie, uderzanie, machanie, hałasowanie itp. 1 Wyliczał potrzebne do tych praktyk przedmioty, atrybuty i rekwizyty, w rodzaju rozżarzonych węgli, roztopionego wosku, roślin i ich części, sierści i kości zwierząt, koszuli, chustki, ostrych narzędzi, np. sierpa, noża, kosy, ziół, popiołu, kamieni, piasku, kości i prochów z cmentarza itd. Określał kolejność i wagę poszczególnych czynności, zachowań i gestów, wybrane dni i pory dnia, miejsce „akcji”, sposób wypowiadania formuł, tj. szeptanie, mruczenie, krzyk, błaganie, grożenie – wszelkie warunki konieczne do spełnienia, by zamówienie było skuteczne. Nawet jeśli nie przywoływał tekstów wypowiadanych wówczas formuł, starannie opisywał wszelkie działania i cały sztafaż towarzyszący tym zabiegom, zwłaszcza zamówieniom, które niekiedy przeradzały się w całe rozbudowane spektakle obrzędowe, z gestami, rolami, odpowiednią scenerią itp. Pokazuje to np. relacja dla Kolberga ze wschodniej Małopolski o zamówieniu i zdejmowaniu kołtuna2, z opisem działań symbolicznych i magicznych: cyklu modlitw, kropienia „zażegnaną” wodą koszuli i chustki chorego, wygłaszania formuły odsyłającej kołtun i rozpoczynającej się słowami: „Idź ode mnie z Panem Jezusem, abyś mnie więcej nie trapił […]”, obwijania szmatką obciętego kołtuna, z grajcarem, chlebem i solą „na odprawę” i zakopywania ich, wreszcie noszenia skropionej koszuli, kolejnych pacierzy „do ran Pana Jezusa”, obmywania się „zażegnaną” wodą i popijania jej, specjalnego prania „zażegnanej” koszuli. Wyjątkowo jednak zamówienia uzyskiwały w druku postać wydzielonego segmentu treści, jak np. cytowane wraz z polskim opisem zabiegu ukraińskie teksty zamówień, zapisane przez Kolberga pod Włodawą, które znalazły się części II Chełmskiego, tomie wydanym pośmiertnie przez I. Kopernickiego. Wydawca zamieścił je w rozdziale „Choroby i leki” jako środki zaradcze, wyodrębnione tytułami: „Zamawianie od wszelkiej choroby”, „Zamawianie reumatyzmu v. goźdźca”, „Zamawianie wywichnięcia”, „Zamawianie od ukąszenia gadu”, „Zamawianie, gdy człowiekowi lub bydlęciu wpadnie co w oko, np. ostre źdźbło słomy, i łzy mu płyną z oka”. Co warto odnotować, w tym samym tomie na końcu, w „Przypisach”, znalazły się „Modlitwy nie stanowiące części zwykłego pacierza, tylko należące do szczególnych ćwiczeń pobożnych ludzi” – tj. teksty modlitw „Od nagłej i niespodziewanej śmierci”, 1 Por. K. Moszyński o praktykach magicznych w: Kultura ludowa Słowian, T. II, Warszawa 1867, s. 269–283. Zob. też M. Marczewska Performatywność polskich zamówień ludowych…, s. 372–375. 2 O. Kolberg Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. 291–292. 390 �„Wieczornej lub rannej” i „Wieczornej”, przy czym pierwsza z nich zapisana została w większej części po polsku, z końcową partią po ukraińsku1. Podobnie opublikował osobno w Łęczyckiem modlitwy wraz z przypisanymi do nich intencjami i spodziewanymi skutkami2. Zatem w swojej refleksji nad złożonością form folkloru słownego Kolberg, zaznaczając różnicę między modlitwą (aktem religijnym) a zamówieniem (aktem magicznym), dostrzegał jednocześnie mechanizm łączenia obu i dokumentował w ten sposób świadomie synkretyczny charakter ludowych wierzeń. Wśród magicznych formuł słownych najczęstsze z publikowanych, także przez Kolberga, ale i omawianych w literaturze przedmiotu są zamówienia znachorskie, związane z lecznictwem ludowym 3. Mają one zróżnicowany charakter formalny, od prostych wezwań do mocy wyższych i sił tajemnych po skierowane do nich krasomówcze wręcz przemowy – zależnie od zdolności retorycznych autorów. Np. taka relacja spod Kostrzyna o zamówieniu „dochtora, czyli Mądrego”: Wezwany do starca cierpiącego na reumatyzm, stanął przed nim i wpatrując się w chorego, wymawiał drżącym głosem rozmaite tajemnicze zaklęcia w znanych i nieznanych językach, trzymając w lewej ręce sierp poziomo, a prawą wodząc po jego ostrzu: „Uciekajcie Wiatry, Poświsty, Cugi, przez moc Boską i dopomoc 1 O. Kolberg Chełmskie cz. II (DWOK T. 34), s. 204–207 oraz s. 261–262. Teksty zamówień poprzedzone są tam (s. 204) informacją: „Tacy znachorzy, lekary, mają formuły zamawiania od wścieklizny, od gorączki, od poruszenia macicy, od płaczków nasłanych na dzieci itp., a nawet osobne modlitwy ochraniające od pewnych chorób. Powszechnie też leczą oni za pomocą zażegnywań, szeptów, warzenia ziół i zadawania ich przed wschodem słońca lub po jego zachodzie. Stawiają oni chorego na żeleźcu kosy, noża lub na innym gołym żelazie, nakazują mu przy tym odmawiać i powtarzać słyszane formuły zamawiań itp. ([od] Kodnia, Terespol). W innych też miejscach znachory i znachorki zamawiają, czyli zażegnywają krew, gdy się kto skaleczy, zamawiają od ukąszenia węża, żmii lub psa wściekłego, odganiają od dzieci lub narzucają im płaczki itp. (od Radzynia, Parczewa)”. Zob. też zamówienie od bólu zębów (tamże, s. 183–184). 2 Zob. „Modlitwy” zamieszczone w Łęczyckiem (DWOK T. 22), s. 178–183, przejęte przez Kolberga z artykułu W.A. Maciejowskiego Legendy i pieśni ludu polskiego nowo odkryte w „Bibliotece Warszawskiej” 1860, T. 2, s. 443–447. Jest to 10 tekstów zebranych przez autora w Mazewie: 2 modlitwy poranne, 4 wieczorne, do Anioła Stróża, o „uskromienie (ulgę w boleści)”, do św. Barbary oraz „Powitanie miesiąca na nowiu”. Ostatnia z nich to według autora: „bardzo stara pieśń, zabobon ludu wiernie wyrażająca”, por. też jej wariant w Kieleckiem cz. II (T. 19), s. 209–210, gdzie zwracanie się o północy z ukłonem do księżyca na nowiu, przy pomocy bardzo podobnej wierszowanej formuły chronić ma także od bólu głowy. 3 Obszerną dokumentację analizowanych zamówień znachorskich (działań werbalnych i pozawerbalnych, terminów itd.) z odesłaniami do tomów Kolberga dała M. Marczewska w przywoływanej już pracy Performatywność polskich zamówień lekarskich…, s. 367–381. 391 �Wszystkich Świętych, i Twoją, Matko Boska, Gwiazdo Najśliczniejsza, Perło Uryjańska, Sankta Maryja”! Dalej następuje opis osobliwej utraty sił znachora, powtórzenie formuły i ostrzeżenie, że „więcej powiedzieć mu nie wolno”1. Także w Wielkopolsce na ból oczu „zażegnywaczka, czyli Mądra” dotyka lekko ostrą stroną sierpa oczu pacjenta i prowadząc nim w dół trzy razy mówi trzykrotnie „to zaklęcie”: „Sierpiku, sierpiku, zegnałeś (z pola) oźminę, jarzynę, spędź z oka uraz!”, a przy zażegnywaniu febry uzdrawiacz wypowiada formułę: W imię Ojca i Syna, i Ducha św., nie męcz, nie dręcz, nie trzęś, nie ograżaj, idź na lasy, na bory, na wody, na zimne, na pieruny, na gorące, z pomocą Boską, z Matką Boską, ze wszystkiemi świętemi i z aniołami Bożemi! Itd.2 Przykładem rozbudowanej, kwiecistej formuły, która jest właściwie pseudoerudycyjną przemową z poetyckimi akcentami, może być z kolei zamówienie (zaklatie) różnych chorób z Wyszatyc w Przemyskiem, poprzedzające podanie leków ziołowych przy jednoczesnym trzymaniu noża z żelaznym trzonkiem, którym trzykrotnie żegnają chorego3. Obok najczęstszych w zasobie Kolberga zamówień „leczących” rozmaite choroby dorosłych i dzieci, a także dotyczących chorób bydła i innych zwierząt gospodarskich4, udokumentowane są też w jego materiałach formuły „odpędzające” diabła, inne istoty demoniczne, niweczące urok, „zczarowanie”, szkody w domu i gospodarstwie („odczynianie złego”) i na odwrót – sprowadzające różnego rodzaju zło („zadawanie czarów”, „rzucanie uroków”). Zawsze opisywane są sytuacje, w których dochodzi do interwencji osób mających specjalne zdolności uzdrawiania, „odczyniania” itd. lub też przeciwnie – szkodzenia („czarowania”). Niektórym praktykom „obronnym” towarzyszą cytowane wówczas krótkie formuły odsyłające zło w inne miejsca, „za granicę wsi” czy przenoszące je na np. na zwierzę, niweczące je: „W imię Matki Boskiej mocy i świętych do pomocy, idź (złe) na bory, lasy, na wieczne czasy”; „[…] z granicyś przyszed, w granicę idź, 1 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 146, nr 23 (w rozdziale „Sztuka lekarska”). 2 Tamże, s. 156, nr 26 i s. 158, nr 47 (w rozdziale jw.). 3 O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. 239–240. 4 Zob. m.in. tamże, s. 237, 238 i 240, Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 156–157, nr 2 i 3, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 97, nr 33, Sanockie-Krośnieńskie cz. III (DWOK T. 51), s. 24. 392 �z wiatruś przyszed, we wiatr idź”; „Jakeś przyszła, takeś wyszła, a na lasy, na bory”; „Jeżeliś z wiatru, idź na wiatry, jeżeliś z wody, idź na wodę itd.”; „Na psa urok”; „Na psa uroki, na dziada tłumoki”; „Na kota suchoty, na psa uroki”; „Pluń na marę!”; „Sól peczyna z lichemi oczyma”1. A w przypadku działań szkodzących pojawiają się wezwania bardziej lub mniej bezpośrednie: „Mnie na użytek, tobie na ubytek”; „Bodaj cię kołtun skręcił”; „Bodaj mu hołowu skrutyło”2. Niejednokrotnie relacje o zamówieniu i zażegnaniu nieszczęścia zawierają tylko wskazówki, informujące o wymawianiu „pewnych słów, których chory lub jego posłannik nie rozumie”; „sobie [tj. czarownikowi] tylko wiadomej, od diabła wyuczonej formuły oratorskiej, czyli tajemniczego pacierza”; o odmawianiu „czarodziejskich pacierzy”, „tajemniczej modlitwy lub słów”, „wyrazów szeptanych”, „gadaniu po swojemu, po łacinie”, „szeptaniu „niepojętych wyrazów” lub „kilkunastu słów niezrozumiałych”, „tajemniczej przemowy”, „formułek tych przymówek”3 itp. Spośród przykładów praktyk pozaleczniczych przytoczyć można m.in. dość rozpowszechnioną, a dotyczącą powodzenia w miłości. W Ostrzeszowskiem i na Śląsku wierzono, że dziewczyna, chcąc pozyskać zalotników, powinna w nocy szukać ziela zwanego nasięźrałem, a znalazłszy je, rozebrać się zupełnie, uklęknąć i rwąc to ziele, powtarzać trzy razy: Nasięźrzale,/ rwę cię śmiale,/ pięcią palcy, szóstą dłonią,/ niech się chłopcy za mną gonią:/ karczmarze,/ owczarze,/ sołtysi,/ a potem z całej wsi. Potem musi „co tchu uciekać i na goniące ją straszydła ani się obejrzeć, bo by życie postradała. Zerwane ziele zaszywa sobie w obrąbek spódnicy, a w skutku tego chłopcy tłumami się o nią dobijają”4. Bardzo podobna 1 O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. 237, W. Ks. Poznańskie (DWOK T. 15), s. 114, nr 51, Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. 283, 287, Lubelskie (DWOK T. 17), s. 109, nr 4, Kaliskie-Sieradzkie (DWOK T. 46), s. 474, Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 93, nr 206 i przyp.** oraz s. 94, przyp.*, Mazowsze cz. VII (DWOK T.42), s. 336, Sanockie-Krośnieńskie cz. III (DWOK T. 51), s. 23. 2 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 102, nr 28, s. 98, nr 2, Przemyskie (DWOK T. 35), s. 239, 3 O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 172, nr 91, s. 83, nr 172, Kujawy cz. I (DWOK), s. 94, nr 3, W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 159, nr 55, Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 156, nr 2, Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 94, przyp.*, Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 164, nr 20 i s. 161, nr 6. 4 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 65–66. 393 �formuła odnotowana została we wspomnianym już raptularzu Antoniny Konopczaki z Modlnicy, gdzie wypowiadano ją w tym samym celu, ale w innych okolicznościach. Tam informatorka opisała nasięźrał, „ziele bardzo czarowne” i miejsce gdzie rośnie, a następnie wyjaśniła: Szukając tego ziela, trzeba iść w nowy czwartek w nocy, żeby nikt nie widział, a już wiedząc, gdzie jest, w którym miejscu. Idąc ku niemu, obrócić się tyłem, to jest plecami. Przybliżywszy się, rwać go, trzymając rękę za plecami i mówić tak: „Nasiźrale, rwę cię śmiele, pięcią palcem, szóstą dłonią, niech się za mną chłopcy gonią, duzi, mali, by mi się wszyscy zalecali”. – Jest to ziele czarowne, sam diabeł go pilnuje. Aby diabła oszukać, idzie się tyłem po nie1. Innych okoliczności wymagających zastosowania praktyk magicznych z użyciem zamówień było w wierzeniach ludu co niemiara, a dotyczą one najrozmaitszych sfer życia wsi, by przykładowo wymienić jeszcze kilka wskazanych przez Kolberga z przywołaniem formuł słownych, a towarzyszących np. zbieraniu przez czarownicę rosy dla „uroczenia” (pomnażania lub zabierania) krowom mleka, unieszkodliwieniu żmii na drodze, pomyślnej zmianie zębów u dziecka, „odczynaniu” złego masła, „wypędzaniu” robaków u bydła, wypiciu kieliszka wódki, chronieniu przed bólem głowy2. Kolberg zdawał sobie sprawę, że wobec tępienia tych praktyk i postępu oświaty na wsi zanikają one stopniowo i szereg z nich odeszło już w niepamięć, choć skłonność do magicznego pojmowania świata i radzenia sobie z rzeczywistością pozostała w kulturze ludowej elementem trwałym. Pisał: Działania przeto czarowników, częstokroć bardzo proste, ale ciemną szatą tajemniczości (dziś już zaledwie strzępkiem dawnych wierzeń będącej) pokryte, lud za bardzo mądre i skomplikowane uważa i jako nie zawsze mu zrozumiałe, własnymi nieraz domysłami (acz w tymże samym co i tamte snać pojętymi duchu) uzupełnia i tłumaczy3. 1 O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 32. Zob. m.in. O. Kolberg Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 110, nr 7, Krakowskie cz III (DWOK T. 7), s. 92, nr 204, s. 143, nr 18, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 100, nr 14, s. 91, nr 17, s. 97, nr 33, Tarnowskie–Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. 274, W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 113–114, nr 51, Kaliskie-Sieradzkie (DWOK T. 46), s. 483, Sanockie-Kroś­ nieńskie (DWOK T. 51), s. 43, Lubelskie cz. II (DWOK T. 17), s. 156 nr 2 i 3, Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 209–210, nr 10. 3 O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 81, nr 166. 2 394 �Dokumentując ten odchodzący w przeszłość gatunek folkloru słownego, autor Ludu pozostawił cenny i wyjątkowy materiał z najwcześniejszego okresu badań nad nim, wtopiony w całościowy obraz kultury duchowej polskiej wsi tamtego czasu. * Dokonany tutaj u końca edycji Dzieł wszystkich przegląd dorobku Kolberga w dziedzinie literatury ludowej może tylko potwierdzać po raz kolejny ustalony w nauce fakt, że bez Kolbergowskich źródeł jako podstawowej bazy dokumentacyjnej nie może się obyć żaden badacz folkloru, począwszy od przełomu XIX i XX wieku aż po czas obecny. I to niezależnie od przyjmowanej perspektywy badawczej: literaturoznawczej, antropologicznej czy etnolingwistycznej, a także niezależnie od przedmiotu badań, tj. pieśni i bajek czy małych form folkloru. Ilustruje to obszerna literatura przedmiotu odwołująca się do materiałów autora Ludu. Niedomogi warsztatu i dokumentacji Kolberga obserwowane są wprawdzie i często podnoszone przez dzisiejszych specjalistów – dotyczy to choćby braku metodycznej i szczegółowej informacji o kontekście sytuacyjnym przekazów folklorystycznych, w myśl cytowanej wyżej radykalnej zasady, że jeśli nie zapisaliśmy sytuacji, w której funkcjonował tekst słowny folkloru, to nic nie zapisaliśmy. Zastrzeżenia te nie wydają się jednak rozstrzygające wobec ogromu i zakresu materiału zgromadzonego przez Kolberga w wyniku jego genialnej intuicji i przeświadczenia, że zebranie źródeł to zadanie pierwszoplanowe, wreszcie wobec faktu, że jego dziełu należy się rzetelne spojrzenie z perspektywy historycznej. Powstawało bowiem jednoosobowo, w najtrudniejszym dla narodu czasie niewoli, w warunkach kraju podzielonego przez zaborców i nękanego ich restrykcjami, a ponadto bez oparcia instytucjonalnego, bez zespołu i instrumentarium naukowego, ogólnie dostępnego współcześnie. Może więc warto zamknąć ten tekst refleksją, dopominającą się o zachowanie takiego historycznego dystansu w ocenie dorobku Kolberga w dziedzinie folkloru, zwłaszcza przez kolejne pokolenia ludzi nauki w zmieniającym się świecie humanistyki. To prawda, że ludowe pieśni i opowieści, przysłowia i zagadki zanotowane zostały w dużej mierze bez wymaganego dziś szczegółowego podania kontekstu sytuacyjnego, ale jednak zostały w niezwykłej ilości i zróżnicowaniu przekazów utrwalone, a więc ocalone. ��Ewa Antyborzec Kolberg jako badacz terenowy i autor monografii etnograficznych Wprowadzenie, s. 397 – Kolberg jako badacz terenowy, s. 399 – Lud, s. 426 – Obrazy etnograficzne, s. 483 – Materiały wydane poza seriami Lud i Obrazy etnograficzne, s. 506 – Materiały do monografii pozostawione w rękopisach, s. 511 – Podsumowanie, s. 527 Wprowadzenie Pod koniec dwudziestego wieku etnografia definiowana była jako dyscyplina naukowa zajmującą się opisem i analizą kultur ludzkich (ich dziedzin i wytworów) z uwzględnieniem ich ludowego charakteru1. Późniejsi badacze wskazali na jej podwójne znaczenie: jako produktu (teksty etnograficzne czyli publikacje antropologów) oraz jako procesu (obserwacja uczestnicząca lub badanie terenowe)2. Działalność Kolberga na gruncie tej dyscypliny w większym stopniu odpowiada zapewne definicji ludoznawstwa (przez jakiś czas stosowanej zamiennie z terminem etnografia) rozumianego jako zainteresowanie kulturą ludu i ukierunkowanego na prace zbierackie, które według słów Józefa Burszty „nie wynikały jednak z przyjęcia określonych założeń teoretycznych i metodologicznych, stanowiących podstawę wyodrębnienia się etnografii (etnologii)” 3. Sam Kolberg, pisząc w 1865 roku list otwarty do redakcji „Biblioteki Warszawskiej”, dla określenia zebranych przez siebie dotąd materiałów, takich między innymi jak pieśni, podania 1 J. Burszta Etnografia, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, pod red. Z. Staszczak, Warszawa-Poznań 1987, s. 89–91. 2 Zob. termin Etnografia, w: Obserwatorium Żywej Kultury – Sieć Badawcza (http://ozkultura.pl/node/167, dostęp: 9.12.2021); tam za: A. Barnard i J. Spencer Encyklopedia Antropologii Społeczno-Kulturowej, Warszawa (2002) 2008, s. 200. 3 J. Burszta Ludoznawstwo, w: Słownik etnologiczny…, s. 212–213. 397 �i zwyczaje, użył terminu „szczegóły etnograficzne” 1. Te elementy kultury były bowiem dla niego „etnografią” na równi z opisami ubiorów, sprzętów i domostw. Choć z punktu widzenia dzisiejszej nauki monografie zawierają przede wszystkim materiały folklorystyczne (muzyczne i słowne), to uprawnione wydaje się określenie ich mianem „etnograficzne”, tym bardziej że sam autor zamiast tytułu serii Lud dla części woluminów użył podtytułu Obraz etnograficzny. Omawiając monografie autorka skupia się głównie na problemach związanych z ewolucją koncepcji wydawnictwa, wprowadzaniem nowej tematyki i zagadnieniach etnograficznych wedle współczesnej wiedzy. Analiza przeprowadzona została w kolejności publikowanych przez Kolberga tytułów, to jest od Sandomierskiego po przygotowane z jego materiałów Przemyskie. W przypadku pozostałych monografii (wydanych na podstawie zachowanych źródeł w XX wieku) koncentrowano się tylko na zgromadzonych przez Kolberga materiałach etnograficznych w powiązaniu z jego podróżami w teren, nie odnosząc się do układu (schematu) tych tomów, który był wzorowany na monografiach z XIX wieku, na ile pozwalały na to zachowane źródła. Pominięto w tym opracowaniu tak ważne i szeroko w Ludzie i Obrazach etnograficznych reprezentowane dziedziny jak folklor słowny i muzyczny. Dokumentacja muzyki oraz tekstów pieśni, opowieści ludowych, widowisk i zagadnień językowych stanowią bowiem przedmiot odrębnych studiów zamieszczonych w tej publikacji. Mimo że analizy monografii zawierają informacje o podróżach Kolberga w poszczególnych regionach2, to część tę poprzedzono dodatkowo opisem sposobu prowadzenia przez niego badań. Wedle przywołanej tu definicji stanowią one istotny element etnografii traktowanej jako proces, a dla przyszłego autora Ludu stały się drogą do tej dyscypliny. Dlatego charakterystyka Kolberga jako badacza terenowego jest niezwykle ważna dla oceny jego działalności, która od badań muzyki ludowej zmierzała ku etnografii i której celem, po latach doświadczeń w terenie, stało się wydanie cyklu monografii. Zagadnienie to jest tym bardziej istotne, że badania terenowe 1 O. Kolberg Do Redakcji Biblioteki Warszawskiej. List otwarty, „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 1, s. 306; przedruk: Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (DWOK T. 64), s. 102. 2 Badania Kolberga w poszczególnych regionach i jego kontakty z osobami, które pomagały w ich organizacji, zostały omówione we wstępach do tomów suplementowych edycji Dzieł wszystkich (dalej DWOK), zob. T. 71–84. W dalszej części tekstu nie odwoływano się już każdorazowo do tych wstępów. 398 �praktycznie od początku ukształtowania się dyscypliny są podstawowym źródłem prac etnograficznych i etnologicznych. Koncepcja wydawania etnograficznych monografii regionalnych pojawiła się, jak wiadomo, dopiero w połowie lat sześćdziesiątych, kiedy Oskar Kolberg miał za sobą ponad dwudziestoletnie doświadczenie związane z pracą w terenie. Zanim bowiem ukazało się Sandomierskie, będące pierwszą, niepełną jeszcze monografią i pierwotnie pierwszym tomem Ludu1, przyszły autor odbywał przez ćwierć wieku systematyczne podróże, skupiając się głównie na gromadzeniu materiałów. Na początku swojej działalności koncentrował się prawie wyłącznie na folklorze muzycznym, ale rejestrując na przykład pieśni weselne, sporządzał jednocześnie notatki dotyczące okoliczności ich wykonania, a także zapisywał lokalne nazwy i wyrażenia gwarowe. To właśnie dzięki wyjazdom w teren stopniowo poszerzał zakres swoich zainteresowań ludoznawczych, od zapisów melodii ludowych i tekstów pieśni, poprzez obrzędy i zwyczaje, informacje o języku, po wszelkie gatunki folkloru słownego, wierzenia, a w końcu także te aspekty życia mieszkańców wsi, które później nazwano kulturą materialną i społeczną. Kolberg jako badacz terenowy Sformułowanie „badacz terenowy” wymaga kilku słów wyjaśnienia nie tylko w odniesieniu do Kolberga, ale też i innych ludoznawców i prekursorów etnografii jemu współczesnych lub działających wcześniej. Historia tego typu badań sięga w Polsce początków XIX wieku, jeśli za ich pierwszego reprezentanta na rodzimym gruncie uznać Zoriana Dołęgę Chodakowskiego (właśc. Adama Czarnockiego)2. W dobie romantyzmu w teren ruszyli kolejni entuzjaści „ludowości”, pisarze, poeci, malarze, a wśród nich także 1 Sandomierskie ukazało się w Warszawie w 1865 roku i pierwotnie miało być kolejnym zbiorem pieśni (zob. charakterystykę tej monografii w dalszej części niniejszego tekstu). W chwili wydania oznaczone było jako „seria I” (tj. tom I, Kolberg używał terminu seria w znaczeniu tom) Ludu; włączenie po paru latach do całego cyklu Pieśni ludu polskiego z 1857 roku (dziś DWOK T. 1) i oznaczenie ich jako „seria I” spowodowało zmianę numeracji, stąd Sandomierskie nosi numer „II”, w edycji DWOK: T. 2. 2 Za prekursorskie badania terenowe uznałam działalność Zoriana Dołęgi Chodakowskiego rozpoczętą najprawdopodobniej już w 1813 roku, zob. J. Maślanka Mit o prawdziwym męczenniku starożytności słowiańskich, w: Z.D. Chodakowski Śpiewy sławiańskie pod strzechą wiejską zebrane, Warszawa 1973, s. 14. 399 �późniejsi zbieracze i badacze folkloru, między innymi Ryszard Berwiński, Seweryn Goszczyński, Wincenty Pol i właśnie Oskar Kolberg. Pomijając nawet takich późniejszych terenowców jak Julian Talko-Hryncewicz czy Bronisław Piłsudski oraz klasyk metody, Bronisław Malinowski, którzy działali poza Polską, pamiętać jeszcze trzeba o lokalnych badaczach. Sięgając drugiej połowy XIX wieku wymienić można choćby Zygmunta Glogera i Michała Federowskiego1, a spośród etnografów działających w XX wieku – Kazimierza Moszyńskiego2, Eugeniusza Frankowskiego3, Kazimierza Dobrowolskiego (socjolog i etnograf), Bożenę Stelmachowską czy w końcu Józefa Bursztę i Bronisławę Kopczyńską-Jaworską. Jednak pomimo tak długiej tradycji badań trudno nie zgodzić się ze stwierdzeniem mówiącym, że teren (tj. zdefiniowanie samego terminu „badania terenowe” oraz opisu metod takich badań) jest „słabo obecny w polskiej literaturze”4, w piśmiennictwie dotyczącym tak współczesności, jak i przeszłości dyscypliny. Dopiero w ostatnich latach pojawiły się hasła słownikowe oraz studia i opracowania dotyczące badań terenowych i etnograficznych, ale odnoszą się one prawie wyłącznie do czasów współczesnych5. Do nielicznych wyjątków należy opracowanie Zbigniewa Libery, który o pierwszych zbieraczach pisał: „Ludoznawcą stawał się ten, kto z mroków gabinetów i bibliotek poszedł na spotkanie prostych ludzi”6. Nic zatem dziwnego, że opisując działalność badaczy XIX wieku, takich jak Chodakowski czy Kolberg, przyjmujemy zwykle określenia 1 Michał Federowski zanim przeniósł się na Białoruś, prowadził badania na Kielecczyźnie. O badaniach terenowych prowadzonych od 1911 roku przez Kazimierza Moszyńskiego pisała A. Kutrzeba-Pojnarowa Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa 1977, s. 83–84. 3 Oprócz prac terenowych na Półwyspie Iberyjskim, na początku kariery zawodowej, a także po powrocie do Warszawy, prowadził badania m. in. na Polesiu, zob. A. Kutrzeba-Pojnarowa Kultura ludowa i jej badacze..., s. 93 i 100. 4 T. Buliński, M. Kairski Pytanie o teren w antropologii, w: Teren w antropologii. Praktyka badawcza we współczesnej antropologii, pod red. T. Bulińskiego i M. Kairskiego, Poznań 2013, s. 13. 5 Wymieniona w poprzednim przypisie publikacja Teren w antropologii… jest jedną z nielicznych dotyczących problematyki etnograficznych/antropologicznych badań terenowych. Zob. też terminy Teren i Badania terenowe, w: Obserwatorium Żywej Kultury – Sieć Badawcza (http://ozkultura.pl/wpisy/183 i http://ozkultura.pl/node/7382 (dostęp: 9.12.2021). 6 Z. Libera Etnografia jest praktykowaniem semiotyki (przykład z polskiej etnografii XIX wieku i później), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne” 2021, T. 49, z. 3, s. 191. 2 400 �funkcjonujące obecnie (badania terenowe, metoda badań)1, które do niedawna nie posiadały dostatecznego umocowania w literaturze przedmiotu2. Na gruncie najnowszych opracowań pojawiło się też stwierdzenie mówiące, że „warto pytać o teren, gdyż jest to pytanie o dyscyplinę, o jej kształt i sposób uprawiania”3. Postulat podjęcia problematyki terenu (właśnie w znaczeniu: badania terenowe, metoda badań) odnieść też należy do historii dyscypliny, której rozwój wiązał się ściśle ze sposobem prowadzenia badań, a tym samym z rodzajem uzyskanych materiałów. Badania prowadzone przez prekursorów niewykształconej jeszcze nauki miały, co oczywiste, zupełnie inny charakter, nie tylko ze względu na brak wypracowanych metod, ale także z powodu warunków społeczno-politycznych. Podróże między zaborami wymagały wyrobienia paszportu, a przewożenie jakichkolwiek dokumentów, druków, książek, tak jak przesyłanie listów przez granicę zaboru rosyjskiego podlegało drobiazgowej cenzurze. Dodatkowo w Królestwie po wprowadzenie stanu wojennego w 1833 roku na wyjazd poza rogatki Warszawy trzeba było także uzyskać paszport, który zresztą zezwalał na pobyt tylko w określonej guberni bez prawa poruszania się poza nią. Z kolei stosunki społeczne powodowały oczywistą trudność w dotarciu przez badacza do nieufnej wobec obcych warstwy włościańskiej. Uwzględniając ową specyfikę czasów, w których żył i pracował Oskar Kolberg, bez wątpienia uznać go należy za czołowego badacza terenowego XIX wieku, choćby ze względu na liczbę odbytych podróży i odwiedzonych miejsc, a także z powodu technik zastosowanych wyłącznie w oparciu o własne doświadczenie i intuicję. Użyty tu termin „podróże” wydaje się być najbardziej odpowiednim określeniem tych wypraw, a ściślej „podróże etnograficzne”, przy jednoczesnym założeniu, że w tym wypadku termin „etnograficzne” pojmujemy tak, jak był on rozumiany przez Kolberga i jemu współczesnych. Definiując znaczenie „podróży” w XIX wieku, Janina Kamionka-Straszakowa pisze 1 Zob. np. Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej, Poznań 2011, s. 41; E. Antyborzec Monografie regionalne Oskara Kolberga. Założenia i realizacja, Poznań 2015, s. 106. 2 Jeszcze w końcu XX wieku na gruncie polskim funkcjonowała praktycznie tylko publikacja B. Kopczyńskiej-Jaworskiej Metodyka etnograficznych badań terenowych, Warszawa 1971, jako jedyny tego typu podręcznik, na co zwracają uwagę T. Buliński, M. Kairski Pytanie o teren…, s. 12–13. 3 T. Buliński, M. Kairski Pytanie o teren…, s. 16. 401 �między innymi o badaczach okresu romantyzmu, których odkryciem były „romantyczne pielgrzymki narodowe” oraz „podróże w głąb własnej historii i tradycji”1, a wśród „pielgrzymujących” wymienia m.in.: Lenartowicza, Pola, Zmorskiego, Goszczyńskiego i Kolberga. W sporządzonym u schyłku życia Szkicu autobiografii Oskar wspominał swoje wyprawy, posługując się między innymi określeniem „podróże moje”. Ów szkic cytowany jest w tej i w innych publikacjach wielokrotnie, gdyż zawiera jedną z nielicznych wypowiedzi Kolberga odnoszących się do organizacji pracy w terenie. Wnosi też istotne informacje o najwcześniejszych podróżach: Pierwszy połów na większe rozmiary dokonany r. 1839 w Wilanowie, dał mi już spory zasób nader ciekawych motywów i popchnął do dalszych poszukiwań na tem polu. Wszakże wycieczki najczęściej dokonywane w święta i w towarzystwie przyjaciół w lecie, na piechotę, dobywać się mogły tylko w najbliższe okolice Warszawy. Zapuszczać się dalej, zwłaszcza samemu, a choćby i we dwójkę lub trójkę, z koszturem w ręku, nie było wówczas podobieństwem, bo chłopi, nieufni i podejrzliwi na każdym kroku gotowi byli nieznajomych sobie apostołów chwytać i odstawiać do powiatu jako missaryuszów narodowego rządu. Doświadczyłem tego w r. 1841 robiąc z Konopką wycieczkę do Czerska, gdzie oswobodzenie z ich rąk winni jedynie byliśmy rozumnej interwencji wójta miejscowej gminy2. Wspomnienie Kolberga porusza jednocześnie dwie ważne kwestie. Pierwsza z nich to data: „1839”, która wskazuje na czas pierwszych wędrówek etnograficznych, ze względu na pewne nieścisłości w zachowanej dokumentacji określany najczęściej jako przełom lat trzydziestych i czterdziestych lub początek lat czterdziestych XIX wieku. Były to więc czasy, w których wyjście w teren było rzadkością i ograniczało się zwykle do jednego regionu3. Pierwsze wyprawy Kolberga również ograniczały się przede wszystkim do najbliższych okolic Warszawy, ale odwiedzał też 1 J. Kamionka-Straszakowa Podróż, w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, pod red. J. Bachórza i A. Kowalczykowej, Wrocław-Warszawa-Kraków 2002, s. 700. 2 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii, BN PAU i PAN, sygn. 2183 (dawna 2184), k. 68. 3 Badania folklorystyczne na Mazowszu prowadził już przed rokiem 1830 Kazimierz Wł. Wójcicki, który po powstaniu listopadowym, na emigracji w Galicji, podróżował też po Pokuciu. Jednym z terenowców był także mało dziś znany Ludwik Kamiński prowadzący badania etnograficzne na Podhalu w latach czterdziestych XIX. stulecia; wyniki jego badań zostały opublikowane dopiero w XX wieku, zob. L. Kamiński (vel Kamieński) O mieszkańcach 402 �miejsca dalej położone, jak na przykład Tretki w powiecie kutnowskim, gdzie po raz pierwszy był być może już w 1838 roku, a potem kilkakrotnie, m.in. w latach 1839–1841. Wkrótce rozszerzył badania na dalsze tereny Królestwa Polskiego oraz Galicję (1842, 1843). Pomimo dostępnej znacznej części korespondencji oraz zachowanych notatek Kolberga, takich jak wymieniony Szkic autobiografii i szczegółowe spisy przychodów i rozchodów (w tym wydatki na podróże etnograficzne) z lat 1859–1869, nie można już dziś odtworzyć wszystkich wypraw badacza, a tym bardziej ustalić dokładnie ich datowania. Analiza tych dokumentów, a także dat zamieszczonych przez autora Ludu w poszczególnych monografiach wykazuje liczne niekonsekwencje 1. Ich przyczyną może być fakt, że część notatek Kolberg sporządzał dopiero pod koniec życia, a zatem nawet kilkadziesiąt lat po odbyciu podróży. Mógł więc mylnie odnotować rok wyprawy. Z kolei niektóre niezgodne z dokumentami pisanymi daty pojawiające się na kartach Ludu mogą wynikać z błędów drukarskich, o które w tamtych czasach nie było trudno. Nie można też zupełnie pominąć „pomyłek” celowych czy nawet ukrywania pewnych faktów, takich jak na przykład kontakty ze środowiskiem głęboko patriotycznym, byłymi powstańcami i ludźmi zaangażowanym w działalność wymierzoną przeciw zaborcom2. Z tych właśnie przyczyn trudno niekiedy precyzyjnie określić czas i miejsca podróży Kolberga opisywanych w tym opracowaniu. Drugą ważną informacją we wspomnieniu Kolberga jest wyraźna wzmianka o braku możliwości poruszania się w pojedynkę „z kosturem w ręku”. Przeczy ona stereotypowemu wizerunkowi Oskara, który tak jak Roman Zmorski wędruje od wsi do wsi i od chaty do chaty, odziany w chłopską sukmanę i wsparty o sękaty kij3. Zgodnie z tym, co sam napisał, Kolberg odbywał pierwsze wyprawy w gronie przyjaciół, tak jak on gór tatrzańskich. Najdawniejsza monografia etnograficzna Podhala, z rękopisu opracował, objaśnieniami opatrzył oraz podał do druku J. Kolbuszewski, Kraków 1992. 1 Szczegółowe informacje o podróżach i niezgodnościach w ich dokumentacji, zob. E. Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 2 Przykładem mogą być związki Kolberga z rodziną Hemplów, zob. E. Millerowa Chełmskie Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), s. XIV–XX. 3 Wizerunek wędrówek z kosturem utrwalił m.in. T. Lenartowicz w wierszu Wezwanie, zob. tegoż Wybór poezyj, T. 2: Warszawa 1876, s. 3–4. 403 �zafascynowanych folklorem, a nazwiska towarzyszących mu osób wymienił kilkadziesiąt lat później w Mazowszu: Józef Konopka, Walenty Zakrzewski i Emil Jenike, a także Teofil Lenartowicz, Ludwik Norwid, Ignacy Komorowski, Karol Marconi i Antoni Kolberg. Nawet te pierwsze podróże Kolberga różniły się od wędrówek grona cyganerii warszawskiej (a należeli do niej niektórzy jego współtowarzysze), która wedle słów Ryszarda Wojciechowskiego „manifestując swoje ludomaństwo strojem, wycieczkami na wieś, przetwarzaniem gminnych motywów w poezji […], czyniła to z pobudek ideowych”, a „symboliczne i deklamacyjne rekwizyty [ubiór i kostur] były jedyną możliwą demonstracją poglądów”1. Oskar nigdy nie manifestował swoich zainteresowań przy pomocy chłopskiego ubioru, co potwierdza też wspomnienie Izydora Kopernickiego, będące jednocześnie świadectwem czasów, w jakich działał autor Ludu: W tych ustawicznych, pracowitych wędrówkach jego po kraju, mylnie byłoby wyobrażać sobie Kolberga z kosturem w ręku, wędrującego od wsi do wsi, od karczmy do karczmy, jak to czynił Zoryan Chodakowski o pół wieku przed nim. W owym czasie, gdy po wsiach nakazywano śledzić i chwytać emisariuszów demokratycznych, podobnie jak dziś socjalistów, wędrowny etnograf z kosturem dostałby się niechybnie w pierwszej wsi do aresztu, tak samo jak dzisiaj. Jakoż zdarzyło się samemu Kolbergowi doświadczyć przygody bardzo podobnej, gdy w r. 1841, bez kosturów nawet, wybrali się z Józefem Konopką na piechotę do Czerska2. Trwałym śladem pieszej wycieczki do Czerska, która potwierdziła, że nawet krótkie wypady za miasto wymagają przygotowania, jest rękopis zatytułowany Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna3. Manuskrypt zawiera zapisy pieśni bez melodii, a jego autorem jest Józef Konopka, na co wskazuje ołówkowa nota sporządzona nieznaną ręką: „Ś. p. Józef Konopka w pierwszej wycieczce etnogr[aficznej] z Kolbergiem, Jenike i Zakrzewskim w r. 1841”. W czasie tej wyprawy Kolberg zapisywał melodie, ale jedyne 1 R. Wojciechowski Warszawskie, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1800–1863, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 136 i 137. 2 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. X; pierwodruk: Oskara Kolberga Przemyskie, z pośmiertnych materiałów wydał I. Kopernicki, Kraków 1891. Przedmowa… zawiera wiele cennych informacji dotyczących pracy Kolberga i będzie jeszcze cytowana. 3 Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, Arch. PTL, teka 45, sygn. 1419, k. 1–6; w tytule słowa: „i Piaseczna” dopisane przez Kolberga. 404 �zachowane jego materiały są niezwykle skromne i obejmują obecnie zaledwie kilka zapisów, zredagowanych już na czysto1. Oba rękopisy są jednak dokumentem wspólnej pracy w terenie, którą Kolberg będzie jeszcze podejmował w przyszłości między innymi z Kornelem Kozłowskim, Bogumiłem Hoffem i prawdopodobnie z Władysławem Wierzbowskim2. Czasy pierwszych podróży Oskar opisywał później z ogromną sympatią i nostalgią, nazywając po latach swoich towarzyszy „miłymi druhami”, a ich zapiski – „życzliwą usługą”3. Realizowana z ogromnym zapałem pasja zbieracza, wynikająca początkowo bez wątpienia z romantycznej fascynacji ludowością, szybko zmieniła się w organiczną, żmudną pracę dokumentatora, a spontaniczne wypady za miasto, które zakończyć się mogły „odstawieniem do powiatu”, zastąpione zostały planowanymi z góry podróżami, o których Kopernicki pisał jako o odbywanych „mniej efektownie, lecz bezpieczniej i skuteczniej”4. Sam zaś Kolberg wspominał: Więc podróże moje były obmyślane i uplanowane z góry, do przyjaciół i znajomych obywateli kraju w różnych mieszkających okolicach (lub do innych, za tychże listem rekomendacyjnym)5. Udając się na przykład w okolice Wyszkowa na Mazowszu, w lecie 1843 roku, skorzystał ze znajomości z rodziną Norwidów i Suskich. Ludwik Norwid, wspomniany już współtowarzysz pierwszych wędrówek Kolberga, był starszym bratem poety. Urodził się i gospodarował we wsi Strachówka pod Radzyminem, ale Kolberg kilkakrotnie wymienia w dokumentach miejscowości Wysoce (dziś Wysocze w powiecie ostrołęckim) i Głuchy jako miejsce swoich eskapad, kiedy to gościny udzielali mu właśnie Norwidowie oraz Suscy (Paulina, siostra Ludwika i Cypriana, była żoną Jana Suskiego). Związek rodziny z Wysocem pozostaje niewyjaśniony, natomiast 1 Zob. np. O. Kolberg Mazowsze cz. II (DWOK T. 25), s. 115, nr 261; pierwodruk: Kraków 1886. Pieśń opublikowana na podstawie rkp. O. Kolberga, Arch. PTL, teka 42, sygn. 1349, k. 21. 2 Z Kornelem Kozłowskim Kolberg prowadził badania w okolicach Czerska na Mazowszu w 1865 roku, z Władysławem Wierzbowskim udał się w 1858 roku w Augustowskie; w obu przypadkach Kolberg zapisywał melodie, a jego towarzysze teksty pieśni. Podczas pobytu w Wielkopolsce pod koniec lat sześćdziesiątych podróżował przez pewien czas z rysownikiem Bogumiłem Hoffem. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. XI nlb; pierwodruk: Kraków 1885. 4 Dr I.K. [I. Kopernicki]. Przedmowa wydawcy… (DWOK T. 35), s. X. 5 Rkp. Kolberga Szkic autobiografii, BN PAN i PAN, sygn. 2183 (dawna 2184), k. 68. 405 �Głuchy należały do Norwidów jako dobro ich matki, Ludwiki Zdzieborskiej. W 1848 roku dwór w Głuchach kupił Jan Kanty Suski, będący już wówczas mężem Pauliny1. Oskar odwiedził ich jeszcze raz w 1862 roku, a w dowód wdzięczności za gościnę dedykował Paulinie skomponowane przez siebie kujawiaki2. Przyjaźnie i znajomości zawiązane w stolicy pozwoliły też Kolbergowi na prowadzenie badań na ziemi dobrzyńskiej, na którą udał się w 1854 lub 1856 roku3. Przebywał wówczas w Działyniu u rodziny Dziewanowskich i w Łążyniu u Zielińskich. Syn właściciela Działynia, Dominik (1811–1880) był, tak jak wszyscy bracia Kolbergowie, uczniem Liceum Warszawskiego i przyjacielem najstarszego z nich – Wilhelma. Wprawdzie sam Dominik już w 1838 roku osiadł w Szafarni, ale z pewnością dzięki niemu Oskar mógł gościć w dobrach rodzinnych w Działyniu. Natomiast do Łążynia trafił dzięki kontaktom z Gustawem Zielińskim (1809–1881), pisarzem i publicystą, podobnie jak Kolberg, współpracującym z „Biblioteką Warszawską” i Encyklopedią powszechną Samuela Orgelbranda. Również warszawskie kontakty zaprowadziły Kolberga w lecie 1859 roku do Orońska w ówczesnej guberni radomskiej, gdzie mieszkała Amalia Pruszakowa, żona Jana Konstantego Pruszaka, w młodości ucznia Liceum Warszawskiego. Kolberg mógł znaleźć się w Orońsku także dzięki przyjaźni z Seweryną Pruszakową, która była szwagierką Amalii z racji swego pierwszego małżeństwa z Tomaszem, bratem Jana. W 1847 roku Seweryna otworzyła w Warszawie salon literacki, którego gościem bywał Oskar Kolberg. Radomskie odwiedzał zresztą parokrotnie w poprzednich latach, również wykorzystując kontakty rodzinne i towarzyskie. Po blisko czterdziestu latach doświadczeń terenowych Kolberg użył sformułowania „stacje” dla określenia miejsc, w których prowadził badania na 1 Zob. E. Antyborzec Mazowsze Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 cz. I (DWOK T. 80/I), s. XXI. 2 Pierwodruk: Kujawiaki w stylu gminnym, Warszawa [1845]; podobnie jak inne kompozycje Kolberga, zostały wydane w ramach edycji Dzieł wszystkich, zob. O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 119–165, nr 21–30. 3 W Wykazie podróży Oskara Kolberga, zob. Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (DWOK T. 66), s. 705 (oryginał rkp.: BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 69), podróż ta widnieje pod datą: „1856”, natomiast w przedmowie do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej zamieszczonej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VI: 1882, dział III, s. 86 Kolberg podał rok 1854 jako czas prowadzenia badań; powtórzył też tę datę przy opisie wesela w tejże publikacji na s. 98. 406 �Pokuciu w 1876 roku1. Rok później, zapowiadając listownie swoją wizytę w Czortowcu u Władysława Przybysławskiego, powtórzył ten termin, pisząc o przybyciu do „stacji etnograficznej”2. W korespondencji tej wspomniał również o „użyciu własnych swoich pedałów”, co prawdopodobnie było częstą praktyką podczas jego etnograficznych podróży. Takie piesze wycieczki Kolberg mógł odbywać na przykład z Mazewa do pobliskiego Jarochowa w powiecie łęczyckim, z Gończyc do wsi Sokół i Ostrożeń w powiecie garwolińskim czy podczas pobytu w dobrach Czarlińskich w Brąchnówku nieopodal Chełmży, skąd wyprawiał się do oddalonych o blisko dziesięć kilometrów Tylic i Łysomic oraz do Turzna. Niewątpliwie jedną z najdłuższych była wspominana już wspólna z Józefem Konopką i innymi towarzyszami czterodniowa wyprawa do odległego o czterdzieści kilometrów od Warszawy Czerska. Ponowną podróż w te okolice, już nie pieszą, Kolberg podjął ponad dwadzieścia lat później, udając się do rodziny Kozłowskich, do Czaplina. Stacjonowanie w zaprzyjaźnionych dworach nie tylko dawało poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji, ale również ułatwiało pozyskanie informatorów. Po latach Oskar pisał: Przybywszy tam badałem naprzód i kaptowałem sobie ludzi dworskich, którzy ośmieleni w służbie dworskiej byli skorsi do pogawędki i śpiewu, a zrozumiawszy, o co rzecz chodzi, namawiali i sprowadzali innych ze wsi iż za napitek i wynagrodzenie udawali się w tym celu do dworu lub pozwalali do swojej przychodzić chaty3. Relację podobną do wspomnień Kolberga przekazał też Izydor Kopernicki: Wybierając się w jakąś nieznaną sobie stronę kraju, starał się on pozyskać tam sobie zawczasu gościnne przyjęcie i chętne poparcie u kilku osób miejscowych, znających dobrze lud okoliczny i posiadających jego zaufanie, a przez to mogących pod każdym względem ułatwić mu jego badania4. 1 Brulion listu Kolberga do Akademii Umiejętności z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658. 2 Brulion listu Kolberga do W. Przybysławskiego z 9 VII 1877 r., Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (DWOK T. 65), s. 51–52. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 4 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy…(DWOK T. 35), s. X. 407 �Brak poparcia przez miejscowego ziemianina czy duchownego nie pozwalał wówczas na przeprowadzenie dokładniejszych badań, czego przykładem są takie regiony jak Mazury Pruskie czy Śląsk. Na Mazury pojechał Kolberg na krótko we wrześniu 1875 roku, i to raczej nie w celach badawczych, a po to, by dopiero nawiązać odpowiednie kontakty za pośrednictwem miejscowych duchownych protestanckich, gdyż nie było tu gościnnych dworów polskich ziemian. Badacz był od lat dysponentem rękopisu Gustawa Gizewiusza zawierającego zbiór pieśni z okolic Ostródy i Kraplewa1, ale do wypełnienia całej monografii tego terenu wciąż brakowało mu materiałów etnograficznych i melodii. Niewykluczone też, że zdołał już skontaktować się z Wojciechem Kętrzyńskim, którego prace miały również zostać wykorzystane w przyszłym tomie2. Na Mazurach, w ówczesnym Lecu (dziś Giżycko), Kolberg dotarł między innymi do nauczyciela i regionalisty Marcina Giersza oraz do pastora Hermana Brauna. W Ełku spotkał się z kolei z superintendentem Karolem Remusem i pastorem Reinholdem Giżyckim, jednak żadne z tych spotkań nie zaowocowało ani zorganizowaniem miejsca badań, ani też pozyskaniem osoby chętnej do gromadzenia materiałów i ich przesyłania. Stosunki narodowościowe na tych terenach były w tym czasie szczególnie trudne, co doskonale oddaje fragment listu superintendenta Karola Cludiusa, będący odpowiedzią na mylnie skierowaną przez Kolberga korespondencję, której adresatem miał być Fryderyk Cludius, pastor w Kraplewie: Pismo Pańskie z pytaniami etnograficznymi posłałem do obecnego proboszcza Kraplewa, o którym sądzę, że melodie do pieśni Gizewiusza poleci spisać organiście […]. Natomiast nie wątpię, że w dawaniu odpowiedzi na zagadnienia etnograficzne weźmie on pod uwagę inspiracje panslawistyczne tych zainteresowań naukowych. Podczas mojej działalności w Kraplewie od 1861–1873 odniósł element niemiecki szereg zwycięstw nad charakterem ludności polskiej […], pisał między innymi Cludius, dodając w dalszej części listu, że: 1 Rkp. G. Gizewiusza Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane od 1836 do 1840 roku, BN PAU i PAN, sygn. 2559. 2 W. Ogrodziński „Mazury Pruskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazury Pruskie (DWOK T. 40), s. VIII–IX. 408 �Strona naukowa zagadnień etnograficznych interesowałaby nas – inaczej niż proboszcza Giseviusa – gdyby ewangelia i pruski kościół narodowy wyznania ewangelickiego Polakom stały się miłe1. Trudna sytuacja polityczna, a w konsekwencji brak odpowiedniego zaplecza w postaci polskich dworów, były też przyczyną pominięcia przez Kolberga części pruskiej Śląska jako miejsca badań terenowych, mimo że planował trzytomową monografię tego obszaru2. Wybierał się tam wprawdzie w lecie 1886 roku, o czym wiadomo z korespondencji Józefa Blizińskiego, który przestrzegał stanowczo przyjaciela przed próbą podjęcia podróży w tym kierunku: Co do wyjazdu na wieś, to projekt, o którym od was słyszałem, jechania gdzieś pod Wrocław na Śląsk, czy też do samego Wrocławia, zapewne odłożony ad feliciora tempora, jako teraz niewykonalny. Gdyby tak jeszcze chodziło o zwykłego śmiertelnika, skończyłoby się na wytransportowaniu do granicy. Ale etnograf europejskiej sławy, który już napisał tyle tomów i który obecnie w roku 1886 zbierałby dowody polskości owego Śląska, który żelazny książę chce mieć niemieckim, na pewno padłby ofiarą na podobieństwo Kraszewskiego3. Zbyt pochopne lub źle przygotowane wyprawy, nawet na tereny, na których majątki ziemskie należały w większości do Polaków, skutkowały brakiem pozyskania materiałów, o czym przekonał się Kolberg już jako całkiem doświadczony badacz, bo pod koniec lat sześćdziesiątych. Odbywał wówczas jedną z podróży po Wielkopolsce. Towarzyszył mu rysownik Bogumił Hoff, który po latach opisał, być może nieco koloryzując incydent, niefortunnie zorganizowane spotkanie z informatorami: Pamiętam, że w pewnej wiosce, nie znalazłszy ani parafii, ani dworu, szukaliśmy pomocy u miejscowego nauczyciela. Nie bardzo był on skłonny do zastosowania 1 Fragmenty polskiego tłumaczenia listu K. Cludiusa do Kolberga z 20 III 1876 r., podano za: Korespondencja…cz. I (DWOK T. 64), s. 584; niemiecki tekst tamże, s. 583–584, rkp. w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 115. 2 Zob. brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 303, tam Kolberg wymienia planowane 3 części monografii Szląsk pruski. 3 Brulion listu J. Blizińskiego do Kolberga z 19 VI 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 345. Wzmianka o Kraszewskim dotyczy aresztowania tego ostatniego przez policję saską pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Francji, zob. też brulion listu Kolberga do J.I. Kraszewskiego z 27 X 1883 r., tamże, s. 82 i przyp. 1. 409 �się do naszej prośby; tylko tyle nam zrobił, że pozwolił u siebie w mieszkaniu pracować. […] namówiliśmy młodego wieśniaka i wieśniaczkę, żeby przybyli do szkoły. Kolberg jak zwykle wybadał ich pod względem zwyczajów, podań, śpiewów itd. i wydobył z nich, co tylko się dało, a ja przez ten czas naszkicowałem ich typy i stroje. Dotąd szło to jako tako, bo za pomocą piwa i przyrzeczenia wynagrodzenia pieniężnego nie skąpili odpowiedzi i pozwolili się odrysować, lecz od razu zmieniło się to wszystko. Matka owej dziewczyny wpadła jak wariatka do pokoju, a za nią cała gromada kobiet i chłopów. Z krzyku bab zrozumieliśmy, że nie tylko nie pozwalały na nasze studia, ale w dodatku poturbowały biedną zlęknioną dziewczynę i parobka i żądały, abyśmy im wydali nasze notatki i rysunki do zniszczenia. [...]. Wobec tak rozjątrzonego pospólstwa nie pomogły ani tłumaczenia, ani prośby: koniecznie żądały wydania im papierów, bo jak dowodziły, spisanie ich tajemnic to zdrada, a nieszczęście dla malowanych […]. Ledwie zdołaliśmy z naszymi notatkami dostać się do kuchni, a stamtąd za radą nauczycielki czym prędzej przebiegliśmy podwórze, ogród, przez parkan na otwarte pole i dalej w nogi na chybił trafił. Szczęściem naszym już noc zapadła i tylko tym sposobem udało nam się wydostać ze wsi1. Przygoda opisana przez Hoffa po raz kolejny potwierdza, że badacz potrzebował nie tylko wsparcia dworu, ale i sprawnych nóg zamiast przysłowiowego kostura. W trudnych czasach nieufności chłopów wobec obcych również pośrednictwo miejscowych ziemian w wykorzystywaniu służby dworskiej jako pierwszego, a niekiedy zapewne i jedynego źródła informacji było działaniem koniecznym. Stawiany czasem Kolbergowi zarzut, że swoje badania prowadził niejako za biurkiem, odpytując sprowadzonego informatora, wynikać może z nieznajomości ówczesnych realiów społecznych i politycznych. Metodą zastosowaną przez Kolberga posługiwał się też w pewnym stopniu Bronisław Malinowski, ikona badań terenowych, który: [...] w czasie drugiego pobytu na Boyowa, głównej wyspie archipelagu (1917– –1918), na 41 tygodni badań mieszkał na stałe w tubylczych osadach tylko 22 tygodnie. Resztę tego okresu spędził w środowisku lokalnych kupców, misjonarzy i administratorów. W tym czasie albo nie prowadził badań, albo polegały one na wywiadach z umówionymi informatorami2. 1 Wspomnienia B. Hoffa zostały opublikowane w „Wiśle” w 1904 roku; cytat podano za: A. Skrukwa Związki Oskara Kolberga z Poznańskiem, „Wielkopolskie Zeszyty Folkloru” 1966, nr 2, s. 2–13. 2 Cytat podano za: T. Buliński, M. Kairski Pytanie o teren…, s. 10; tam za: M. Young Bronisław Malinowski. Odyseja antropologa 1884–1920, przełożył P. Szymor, Warszawa 2008. 410 �Wspomnienia Kopernickiego oraz przekazy samego Kolberga wskazują jednak, że nie tylko dwór był miejscem sporządzania zapisów, ale także karczma i wiejska izba. Pierwszy z nich wyraźnie mówi o uczestnictwie badacza w wiejskich uroczystościach: W wędrówkach swoich po kraju szukając z zapałem i spisując pieśni ludowe oraz ich melodyje, musiał on dla nich już samych często brać udział w obrzędach, uroczystościach i zabawach ludu, przy których te pieśni mógł słyszeć. Obcując z ludem, nasłuchał się on jego żywej mowy, opowieści, podań itp. i przypatrzył się wszelkim szczegółom bytu i zwyczajów ludowych1. Bezpośrednie kontakty Kolberga z informatorami w terenie potwierdzał także Lucjan Siemieński, świadek jego pobytu w Tatrach i w Pieninach w 1857 roku. Według słów Siemieńskiego Oskar „[…] nawiedzał góralskie chaty lub przestawał z bacami i juhasami na polanach, od których umiał wyłudzać melodie i słowa […]”2, a sam Kolberg, relacjonując tę podróż, wspominał o odwiedzinach szałasów i koczowaniu przy ognisku z góralami3. Mniej natomiast entuzjastycznie opisał swoje kontakty z informatorami w liście do Józefa Ignacego Kraszewskiego, któremu w 1857 roku przesłał egzemplarz swoich niedawno wydanych Pieśni ludu polskiego: Co do sposobów zbierania i zdobywania tych pieśni, tyle tylko powiem, że niemało przy tym zaznałem trudności, a nawet i przykrości. Trudności te leżały w nieufności naszego ludu, w niechęci, jaką ma do powierzania swoich pieśni obcemu (tak nazywa każdego w paltocie lub surducie), w jego niecierpliwości okazywanej przy powtarzaniu kilkakrotnym jednejże zwrotki itp. Nieraz przyszło mi w brudnej izbie, przy obawie o własną skórę, wśród duszącego dymu, wyziewów i gwaru tłumnie zgromadzonego i cisnącego mnie ludu, bez światła prawie stenografować ulatujące dźwięki skrzypka i nieraz w lesie na pniu drzewa lub w polu na własnym kolanie albo na karku towarzysza wędrówki wpisywać nuty, a przy tym usuwać podejrzenia nastręczające się często co do szkodliwych niby celów lub skutków mego zbierania4. 1 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy… (DWOK T. 35), s. XII. L. Siemieński Kilka rysów literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, Warszawa 1859, T. II, s. 282. 3 O. Kolberg Korespondencja. Wiedeń d. 11 września 1857 w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 363; pierwodruk: „Ruch Muzyczny” R. 1: 1857, nr 26. 4 List Kolberga do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 74. 2 411 �Słowa Kolberga zwracają uwagę nie tylko na bezpośredni kontakt z wykonawcami, ale też na ich nieufność, która była stałym elementem towarzyszącym zawsze podczas zbierania materiałów w terenie. Mimo trudności, dokąd wiek i zdrowie pozwalały, badacz bywał w wiejskich chałupach i karczmach, a po latach w liście do Ludwika Kuby pisał: […] mam wieku lat już przeszło 70. Nie zdziwisz się Pan zatem, gdy powiem, że od lat 20 nie postałem już w żadnej karczmie, lubo przed 30 i 40 laty, by lud dokładnie poznać, bardzo często chodziłem1. Rejestrowanie przebiegu uroczystości weselnych na bieżąco, a nie na podstawie relacji odpytywanego informatora, wydają się też potwierdzać niektóre rękopisy terenowe Kolberga, w których między pośpiesznymi i skrótowymi opisami poszczególnych fragmentów obrzędów znajdziemy uwagi wynikające najprawdopodobniej z bezpośredniej obserwacji. Wśród notatek dotyczących zbierania datków dla młodych znajdują się np. wzmianki o ich wysokości: „starsi dają po rublu, mali i druhny po 10, 5, 3 grosze”, a przy opisie rozlokowania drużyny pana młodego i panny młodej przy stole w karczmie, na którym leży chleb z wiankiem, uwaga, że jest tam także „ser i kiełbasa”. Pełny opis wesela, z którego zaczerpnięto powyższe notki, został sporządzony we wsi Oleksianka w powiecie mińskim, gdzie Kolberg przebywał od 6 do 15 lipca 1862 roku2 i gdzie mógł być świadkiem przynajmniej części trwającego kilka dni wesela. W pochodzących z tej samej miejscowości materiałach, również dotyczących przebiegu wesela, znajdziemy z kolei zanotowane jedne pod drugimi akapity opisujące czynności wykonywane przez starostów i drużbów na przestrzeni kilku dni, a także wzmianki o wcześniejszych zalotach. Tego typu opis mógł zostać rzeczywiście sporządzony na podstawie relacji informatora. Podróże Kolberga z lat 1859–1869 zostały bardzo dobrze udokumentowane w zachowanych spisach przychodów i rozchodów z tego okresu3. 1 Brulion listu Kolberga do L. Kuby z 13 VII 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 356. 2 Opis wesela w rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 2, sygn. 1124, k. 8–9, zob. też O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 139–151; pierwodruk: Kraków 1887. Poza wymienionym manuskryptem pobyt w Oleksiance potwierdzają m.in. zapiski Kolberga, zob. Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859–1869, BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 8. 3 Mowa o wymienionym już w poprzednim przypisie rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…. 412 �Wizyta w jednym miejscu trwała zwykle od kilku dni do około dwóch tygodni. Notatki badacza, które dotyczą przede wszystkim kosztów wypraw, w tym datków dla informatorów (o czym mowa będzie dalej), pozwalają też wskazać miejsca i stosunkowo dokładny czas jego pobytu w określonej miejscowości. W ten sposób możliwe jest odtworzenie na przykład dwumiesięcznej podróży w Lubelskie i Radomskie, trwającej od 2 lipca do 2 września 1859 roku, podczas której Kolberg był w kilkunastu miejscowościach. O wyprawie do Mazewa w powiecie łęczyckim, pod datą 31 lipca 1860, napisał: „w Mazewie za pieśni przez 15 dni – 4, 75 rs”, ale nie można wykluczyć, że wrócił tam jeszcze 4 sierpnia, gdyż pod taką datą widnieje notatka: „w Mazewie na organy 1 rs.”1. Właścicielem Mazewa był znany Kolbergowi z Warszawy Wacław Aleksander Maciejowski, historyk i słowianoznawca. Przy tak sprzyjających okolicznościach Mazew okazał się doskonałą stacją badawczą, tym bardziej, że był też prawdopodobnie bazą wypadową do pobliskich wsi, a znajomość z Maciejowskimi (folwarkiem zarządzał syn Wacława – Kazimierz) umożliwiła Kolbergowi dalsze jeszcze kontakty w celu pozyskiwania materiałów. Podróż w Łęczyckie w lecie 1860 roku była połączona z wyprawą na Kujawy. Z Mazewa Kolberg udał się między innymi do Bogusławic, Kłonowa, Bodzanowa i Otmianowa, gdzie zebrał prawdopodobnie jedynie materiały dotyczące folkloru muzycznego, który w tym czasie pozostawał jeszcze głównym przedmiotem badań i źródłem do publikacji w kolejnych zeszytach. Zeszyty te zawierać miały określone gatunki pieśni na podobny temat lub połączone sytuacją wykonawczą, na przykład pieśni żniwiarskie, rzemieślnicze, kołyskowe itp. Jednak po zmianie planów wydawniczych potrzebne były Kolbergowi także inne informacje, daleko wykraczające poza folklor muzyczny i kulturowy kontekst wykonywanych pieśni. Być może z tego powodu kolejna podróż na Kujawy trwała aż kilka tygodni, od 20 sierpnia do 7 października 1865 roku. Przygotowując do druku pierwszą pełną monografię etnograficzną (w przeciwieństwie do Sandomierskiego, które było de facto zbiorem pieśni), chciał zapewne przeprowadzić bardzo szczegółowe badania i poświęcić im stosunkowo dużo czasu. Taki sam plan miał też zapewne Kolberg w stosunku do innych regionów, ale rzeczywistość pokazała, że pobyt trwał niekiedy zaledwie kilka dni i ograniczał się do jednej lub dwóch tylko miejscowości. Dłuższe penetracje danego terenu, 1 Tamże, k. 23v. 413 �możliwość ewentualnego powrotu w latach następnych oraz nawiązanie współpracy z miejscowym ziemiaństwem wpływały zatem na jakość pozyskanych materiałów, w tym na ich zakres tematyczny. Badania terenowe i ich wyniki zależały więc w ogromnym stopniu od czasu, jaki mógł poświęcić Kolberg na pracę w danym regionie. W czasie pracy etatowej, to jest w latach 1844–1859 ograniczała go możliwość uzyskania „dni wolnych”, bowiem pojęcie urlopu wypoczynkowego było wówczas nieznane. Badacz co najmniej dwukrotnie otrzymał urlop dla poratowania zdrowia, a raz celem załatwienia ważnych spraw rodzinnych. Ponadto podróżowanie na terenie zaboru rosyjskiego utrudniały zarządzenia władz, które na wyjazd z Warszawy (kontrolowany na rogatkach miasta) wymagały paszportu. Dodatkowo paszport taki wskazywał określoną gubernię, w obrębie której można było się poruszać. W przypadku wspomnianych badań na Kujawach duże znaczenie miała niewątpliwie wcześniejsza znajomość terenu i jego mieszkańców właś­ nie ze względu na restrykcyjną politykę władz, dotyczącą poruszania się w granicach zaboru rosyjskiego. Dlatego też zapewne podczas obu podróży Kolberg skupił się na miejscowościach leżących w części regionu należącej do Królestwa Polskiego (oprócz Bodzanowa, Bogusławic, Kłonowa i Otmianowa odwiedził też Redecz, Płowce, Głuszyn, Ruszkowo i prawdopodobnie Więcławice), choć niewykluczone, że był także w Służewie, pozostającym po drugim rozbiorze pod zaborem pruskim. Jednak przejazd na tereny Prus stanowił dodatkową komplikację, szczególnie że nie była to jedyna wyprawa Kolberga w 1865 roku. Wcześniej, w czerwcu przebywał przez 5 dni w Czaplinie, w ówczesnym powiecie grójeckim, gdzie prowadził badania z Kornelem Kozłowskim, w lipcu był w Gałęzowie w powiecie lubelskim, co odnotował w itinerarium1, a w drodze na Kujawy zatrzymał się jeszcze w Mazewie. Nie oznacza to, że mieszkając w Warszawie, odbywał podróże jedynie po zaborze rosyjskim. Od roku 1842 bywał u zaprzyjaźnionych Konopków w Modlnicy. Jak już wspomniano, w 1857 roku, udając się na południe Europy, zatrzymał się między innymi na Podhalu. Dotarł tam ponownie w 1861 roku w drodze na tereny Galicji wschodniej, gdzie kontynuował badania także w latach późniejszych. Rok później udał się w długą podróż etnograficzną na Wołyń, trwającą od końca lipca do początku października. 1 Wykaz podróży…, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705. 414 �Z pewnością przebywał wówczas w Tuliczowie u znanej tylko z nazwiska rodziny Dobrowolskich, w majątku Sierakowskich w Turyczanach, w Bilczu u Michała Sołtana, syna Adama, uczestnika powstania listopadowego. Był też w Żytomierzu, gdzie kontaktował się z Janem Prusinowskim, adwokatem, literatem i miłośnikiem folkloru. Najprawdopodobniej odwiedził też szereg innych miasteczek i wsi oraz gościł u innych jeszcze osób, co potwierdzają zachowane dokumenty osobiste oraz noty lokalizacyjne w rękopisach terenowych1. Pod koniec lat sześćdziesiątych rozpoczął też badania w Wielkim Księstwie Poznańskim. W 1867 roku przebywał w Czeszewie, w powiecie wągrowieckim, u rodziny Libeltów oraz w Siekierkach, w powiecie średzkim, we dworze Radońskich. Podczas pobytu Oskara w Siekierkach mieszkała również pisarka Paulina Wilkońska, siostra Anieli Radońskiej. Z Wilkońską Kolberg przyjaźnił się jeszcze w Warszawie, gdzie bywał w prowadzonym przez nią salonie literackim, i ona najpewniej spowodowała zaproszenie etnografa do Siekierek. Na podstawie zachowanych dokumentów trudno dokładnie określić, ile czasu w 1867 roku poświęcił Kolberg badaniom w Wielkopolsce, gdyż tego samego lata udał się jeszcze w podróż po Galicji. Wracał później na tereny Poznańskiego kilkakrotnie i zawsze przyjmowany był bardzo życzliwie w domach Wolniewiczów w Dębiczu, u Czarneckich w Pakosławiu, u Niegolewskich w Morownicy i w Targoszycach u Józefa Łukaszewicza. Odwiedził też Miłosław, którego właścicielem był hrabia Seweryn Mielżyński. Wielokrotne wizyty w Wielkopolsce przełożyły się na stosunkowo bogate materiały etnograficzne, choć duża ich część została zgromadzona nie podczas badań w terenie, ale dzięki współpracy z ziemiaństwem i Towarzystwem Przyjaciół Nauk2. Organizacja badań na terenach zaboru rosyjskiego, ale także po części w Galicji i w Wielkopolsce, uzależniona była w pewnym stopniu od warszawskich kontaktów Kolberga. Środowisko to było dość niewielkie, a jego członkowie tworzyli społeczność, która wobec braku instytucjonalnych ośrodków nauki spotykała się w salonach oraz w redakcji wspomnianej już „Biblioteki Warszawskiej”. Kontakty zawiązane w Warszawie pozwalały też na pozyskanie nowych znajomości już w terenie. W tym sensie znalezienie 1 Rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, k. 9; szczegółowy opis badań na Wołyniu podaje A. Skrukwa, zob. „Wołyń” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84), s. V–LIV. 2 O materiałach zgromadzonych do monografii W. Ks. Poznańskiego mowa będzie dalej. 415 �stacji badawczej nie było może skomplikowane, ale warunkowało jednocześnie obszar potencjalnych badań. Jednak takie postępowanie znajduje uzasadnienie także wśród współczesnych badaczy terenowych, na co wskazywali też M. Hammersley i P. Atkinson: Podczas wyboru środowiska badawczego nie wolno lekceważyć względów ściśle praktycznych […]. W rezultacie kontakty z ludźmi mogącymi ułatwić dostęp, skala ewentualnych kosztów podróży oraz dostępność dokumentacji itp. stanowią przeważnie główne argumenty podczas zawężania pola wyboru1. Ponadto, w przeciwieństwie do czasów współczesnych, kiedy wybór określonych miejscowości podyktowany jest jakąś ich specyfiką, w czasach Kolberga przedmiotem badań etnograficznych i folklorystycznych mogła pozostawać każda wieś, zwłaszcza przed uwłaszczeniem i przed powstaniem ośrodków przemysłowych. A pozyskanie gdziekolwiek dogodnego lokum miało w przypadku Oskara niebagatelne znaczenie finansowe. Pełniona przez niego do 1859 roku „służba biurowa”2, jak określił ją Kopernicki, pozwalała, choć nie bez ograniczeń, na odbywanie podróży badawczych, jednak środki te były nader skromne. Po latach przyjaciel Oskara pisał: […] przysposabiał się on do swych upragnionych wędrówek, z najzabiegliwszą oszczędnością ciułając sobie przez cały rok lub więcej grosz na to potrzebny, ze swej płacy urzędniczej3. Wprawdzie Kolberg wspominał zarówno wyprawy, jak i swoich gospodarzy z niezwykłą sympatią: […] wszędzie nader gościnnie byłem przyjmowany i konie do dalszej wycieczki miałem prawie zawsze na pogotowiu, przeto koszta takich podróży (ponoszone z oszczędzonych na zajęciach lub pracach moich pieniędzy) nie były zbyt wielkie, a czasami ograniczały się jedynie na datkach [dla] włościan za pozyskane materiały4, 1 M. Hammersley, P. Atkinson Metody badań terenowych, przełożył S. Dymczyk, Poznań, 2000, s. 49. 2 Dr.I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy… (DWOK T. 35), s. VIII. 3 Tamże, s. IX. 4 Rkp. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 416 �a Kopernicki w dalszej części wspomnienia pisał o Oskarze, że: […] przesiadywał on w każdym domu tak długo, jak tego była potrzeba i przy pomocy gościnnego i uczynnego gospodarza przyjaźnił się z miejscowymi grajkami i śpiewaczkami, wyszukiwał sobie starych bajarzy, doświadczone swachy weselne, lekarki itp.1, to bezsprzeczne jest, że badacz zdany był na gościnę mniej lub bardziej znanych sobie osób, co niekoniecznie było sytuacją komfortową. A i warunki nie zawsze bywały dworskie, co może poświadczać, zapewne wiarygodne, wspomnienie Antoniny Konopczanki: W pewnym dworze przyjęto go nadzwyczaj grzecznie, ale pomieszczono na nocleg w nie bardzo okazałej oficynie [...]. Jednego dnia, gdy się spać położył, nastała burza w nocy – właśnie co tylko zgasił światło i chciał zasnąć – uczuł, że krople deszczu na twarz spadają. Wkrótce zahuczał gwałtowny wicher i zerwał połowę dachu nad budynkiem. Wtedy z niewypowiedzianym łoskotem zleciała większa część sufitu pokojowego tak, że tylko została cząstka tegoż nad łóżkiem Kolberga2. W dalszej części relacji Konopczanka opisuje i inne niedogodności w trakcie pobytów we dworach, jak na przykład towarzystwo krzyczącej papugi w pokoju, w którym ulokowano Kolberga. Autorka zwraca jednak uwagę na troskę Oskara o jego zapiski, nie zaś o własną osobę oraz na jego charakter, który nie pozwalał, by się na cokolwiek uskarżać. Niezależnie jednak od warunków, jakie zapewniali gospodarze, należy zwrócić uwagę, że byli to na ogół ludzie niezwykle oddani ojczyźnie, uczestnicy powstań, działacze społeczni, jak choćby Prot Lelewel (Wola Cygowska), Ludwik Górski (Sterdyń), Karol Libelt (Czeszewo), Władysław Niegolewski (Morownica) i wielu innych, którzy rozumieli i wspierali misję badacza. Pomimo stosunkowo niskich kosztów wypraw każdy rubel był dla samofinansującego się Kolberga bezcenny, o czym świadczy wspomniany spis przychodów i rozchodów, w którym wymieniał on najmniejsze nawet kwoty wydane na przykład na atrament oraz drobne sumy przeznaczane 1 Dr.I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy…(DWOK T. 35), s. X. 2 Wspomnienie A. Konopczanki przywołano za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek z Modlnicy o Oskarze Kolbergu, „Wieś Radomska” T. 11: 2018, s. 102. 417 �na struny dla grajków i przekazywane wykonawcom za śpiewane pieśni. W roku 1859 szczegółowo odnotował np. datki „za śpiewy i służbę czterem kobietom – 60 kp.” oraz „w Gałęzowie za pieśni, skrzypek – 60 kp.”1; takie wydatki kryły się też zapewne pod ogólnym hasłem „drobne” wielokrotnie wymienianym przy spisywaniu kosztów podróży. Notatki te dokumentują więc jednocześnie ważny element badań terenowych, jakim była choćby drobna zapłata dla informatora. Dopiero współpraca z Akademią Umiejętności odciążyła w pewnym stopniu prywatny budżet Kolberga. Ze środków tej instytucji sfinansowana została ostatnia podróż w Poznańskie i na tereny zachodnich oraz wschodnich Prus w 1875 roku. Jej przebieg można odtworzyć dzięki szczegółowemu sprawozdaniu Kolberga przygotowanemu dla Komisji Antropologicznej Akademii, w którym wspomina on między innymi o odwiedzeniu mało mu znanych części Wielkopolski2, to jest Pakosławia pod Rawiczem oraz Morownicy pod Śmiglem. O ile w Pakosławiu Kolberg był istotnie po raz pierwszy, to w posiadłości Niegolewskich w Morownicy gościł już wcześniej. Niewykluczone więc, że chciał uzupełnić materiały albo zwyczajnie odwiedzić zaprzyjaźniony dwór. Właśnie przy okazji wyprawy w 1875 roku badacz próbował nawiązać wspomniane już kontakty ze środowiskiem duchownych protestanckich na Mazurach. W roku 1876 otrzymał kolejny specjalny fundusz od Akademii przeznaczony na badania etnograficzne na Pokuciu i Podolu. O odbytej w sierpniu i wrześniu podróży „do gór huculskich i Bukowiny” Kolberg wspominał w listach do znajomych3; zrelacjonował ją także w korespondencji do władz Akademii, tłumacząc, że udało mu się zwiedzić „Pokucie, góry huculskie i część Bukowiny”4. Charakteryzując szczegółowo trasę i przebieg badań pisał ponadto: Dla dokładniejszego poznania wszelkich cech okolic, o których tu mowa, obrałem kilka punktów od siebie dosyć odległych, aby warianty i odmiany tym wy1 Rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, k. 23. Brulion sprawozdania dla Akademii Umiejętności, rkp. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 70; całość opublikował W. Bieńkowski Oskar Kolberg w Królewcu w 1875 roku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1992, nr 3–4, s. 341–349. 3 Zob. m.in. bruliony listów Kolberga do W. Siarkowskiego i do L. Gumplowicza, oba z 20 X 1876 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 651–654. 4 Brulion listu Kolberga do Akademii Umiejętności z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 657. 2 418 �raźniej wpadać mogły w oko. Skreślenie cech tych w pewnych miejscowościach za stacje poniekąd przyjętych uzupełnione nowymi szczegółami i drobniejszymi odcieniami z miejsc pośrednich pozbieranymi i kojarząc w następstwie wiadomości wszystkie w jedną całość, przedstawią z czasem obraz etnograficzny danej prowincji w całej pełni1. Koncepcja Kolberga została wprawdzie poddana krytyce przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską, która pisała: Długotrwały pobyt w tej samej miejscowości pozwalał na gruntowne jej zbadanie. Nic dziwnego, że takie miejscowości były pod względem zapisów etnograficznych uprzywilejowane i że w każdej z nich znajdujemy zazwyczaj materiał do wszystkich działów obrzędowości, podczas gdy inne okolice były fragmentarycznie uwzględniane lub nawet całkowicie pomijane2. Z perspektywy czasu, a przede wszystkim uwzględniając warunki pracy Kolberga, wydaje się jednak, że jego intuicja terenowca skierowana była w dobrym kierunku. Wspomniane tu punkty badawcze, czyli „stacje” i „miejsca pośrednie” (zapewne również te, do których wyprawiał się ze „stacji”), to po prostu rodzaj „siatki” miejscowości, która pozwalała na uzyskanie materiałów z danego regionu. Prowadzenie badań, nie tylko etnograficznych, w oparciu o taką siatkę jest do dnia dzisiejszego uznaną metodą pozyskiwania informacji w terenie, z taką tylko różnicą, że sieć punktów badawczych jest znacznie gęstsza3, co w przypadku jednoosobowego „zespołu” było niewykonalne, a wyznaczenie punktów badawczych zależało od znalezienia gościnnego dworu. Udało się to między innymi na części obszaru Mazowsza, Wielkopolski, Pomorza, Pokucia, a także w Sanockiem. Na Pokuciu, gdzie Kolberg przebywał nie tylko w roku 1876, ale też w latach 1877, 1878 oraz podczas organizacji Wystawy Etnograficznej w Kołomyi w 1880, siatka punktów badawczych prezentuje się dość okazale. Dokumenty potwierdzają jego pobyt w Żabiu, Czortowcu, Horodence, Jasienowie Polnym, Korniczu, Piadykach i właśnie w Kołomyi, przy czym 1 Tamże, s. 658. K. Zawistowicz-Adamska, „Lud” Kolberga jako źródło do badań nad obrzędowością ludu polskiego, „Lud” 1956, T. XLII, s. 351. 3 Metodą siatki posługiwali się m.in. twórcy Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski pod red. Z. Sobierajskiego i J. Burszty, T. 1–11 Poznań 1979–2005. O siatce etnograficznych punktów badawczych pisał też A. Brencz Wielkopolska jako region etnograficzny, Poznań 1996, s. 47–48. 2 419 �w niektórych z tych miejscowości był nawet kilka razy. Mimo to jeszcze w kwietniu 1880 roku, a więc na kilka miesięcy przed wystawą i przed ostatnią podróżą Kolberga na Pokucie, Władysław Przybysławski, przewodniczący komitetu wystawy, miłośnik historii, archeologii i etnografii, u którego Kolberg gościł w Czortowcu, pisał: Co do naszego dzieła o Pokuciu, po dokładnym wyjaśnieniu z Waszej strony i Kopernickiego, przyszedłem niestety do przekonania, że teraz przed wystawą ani myśleć o wydrukowaniu choćby i jednego tomu; lecz rozważywszy wszystko dokładnie z drugiej strony, to może i lepiej, bo jakkolwiek Wasze badania były ścisłe i sumienne, to jednak za mało miejscowości osobiście zwiedziliście1. Wyprzedzał zatem słowa krytyki wypowiedziane przez Zawistowicz-Adamską. Sugerował Kolbergowi odłożenie druku przygotowanych już prawie pierwszej i drugiej części Pokucia na czas po zakończeniu wystawy i dodawał: „[…] co do strojów i narzędzi domowych niejedno nowe zrobicie spostrzeżenie”2. I rzeczywiście, jego wiedzę zdobytą dotąd w terenie wzbogaciła w sposób istotny praca przy organizacji wystawy. Kolberg spędził wówczas na Pokuciu cztery miesiące i miał możliwość zwrócenia uwagi także na wiele aspektów materialnego bytu mieszkańców wsi. Po powrocie do Krakowa, „strudzony”, ale usatysfakcjonowany nowymi doświadczeniami, pisał: Ja zaś tę wielką odniosłem korzyść, żem się mnóstwie okazów etnograf[icznych] mógł z bliska przypatrzeć, gromadzić je, porządkować, spisywać i porównywać. Toteż materiały zebrane do opisu Pokucia nierównie obfitsze przyniosły plony niż wszystkie inne, jakie zebrałem dotąd; dozwolą mi napisać dokładniejszą niż wszystkie dotychczasowe monografię tej prowincji3. Wydana po wystawie publikacja zawiera sporą ilość sporządzonych w 1880 roku opisów etnograficznych i rycin, między innymi ubiorów i sprzętów domowych, choć ostatecznie pochodzą one także ze źródeł drukowanych4. 1 List W. Przybysławskiego do Kolberga z 21 IV 1880 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 352. 2 Tamże, s. 353. 3 Brulion listu Kolberga do B. Moraczewskiej z [1] XII 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 427. 4 Materiały etnograficzne zamieszczone w monografii Pokucia zostały omówione w dalszej części tekstu. 420 �Dla współczesnych terenowców oczywistym jest wyznaczenie obszaru badań, wytypowanie punktów badawczych, ale także datowanie zapisów i sporządzanie notatek dotyczących informatorów. W zachowanych manuskryptach Kolberga prawie zupełnie takich wzmianek brak. W części wydanych tomów zamieszczone zostały niekiedy daty, ale rzadko nawiązują one bezpośrednio do podróży etnograficznych. Do wyjątków należy karta z zapisem pieśni „O trzy razy mnie brali” i z notą: „od Radomia (Prędocinek) 1843” widniejącą w rękopisie i powtórzoną w monografii1. W rękopisie z Leszczowatego Kolberg zanotował datę „1863”2 również pokrywającą się z jego pobytem w terenie, w Sanockiem, ale publikacji dotyczącej tego regionu nie zdążył wydać. Z kolei nota „1862” przy opisie wesela z Oleksianki w części III Mazowsza, czy też nie tak precyzyjne daty wydrukowane w części drugiej W. Ks. Poznańskiego, na przykład: „Siekierki Wielkie i Małe 1867–68” i „Dębicz (1868–72)”, odpowiadają badaniom prowadzonym w tych latach na Mazowszu i w Wielkopolsce, ale nie zostały one już odnotowane w rękopisach terenowych z tych miejscowości3. Większość zamieszczonych w drukowanej monografii Wielkopolski dat odnosi się jednak do materiałów nadesłanych lub przekazanych Kolbergowi do wykorzystania, jak choćby ankiety Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, tak zwane Szematy, z których informacje zostały oznaczone każdorazowo w druku datami: 1858, 1859 i 1860. Nie są też znani wszyscy informatorzy Kolberga. Była to zwykle służba dworska, ale też robotnicy sezonowi przebywający poza miejscem swego stałego zamieszkania. Badacz odnotowywał niekiedy ich nazwiska, lecz dotyczą one głównie wykonawców pieśni i grajków lub opowiadaczy bajek. Na przykład na kartach z melodiami ze Złakowa pod Kiernozią widnieje nazwisko „Mateusz Glunek”4, przy tekstach pieśni z Powsina – „Franek Nowosielski Skowyrka”5, a przy zapisach melodii instrumentalnych 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 16, sygn. 1211, k. 14. Ta sama notatka nad opublikowaną z tego rękopisu pieśnią, zob.O. Kolberg Radomskie cz. II (DWOK T. 21), s. 115; pierwodruk: Kraków 1888. 2 Rkp. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 3196, k. 30. 3 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 139; pierwodruk: Kraków 1887 i W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), s. 69 i 73; pierwodruk: Kraków 1875. Zamieszczone opisy Kolberg sporządził na podstawie własnych rkp. terenowych, odpowiednio: Arch. PTL, teka 2, sygn. 1124, k. 8–9 i Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/II, k. 44 i 47–49. 4 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 7, sygn. 1156, k. 1. 5 Rkp. nieznanego autora z naniesionym przez Kolberga nazwiskiem wykonawcy, Arch. PTL, teka 33, sygn. 1305, k. 2 i 3. 421 �z Tomaszowic nazwisko skrzypka – „Kaźmirz Kurek”1. Na uwagę zasługują wzmianki zamieszczone w rękopisach dotyczących Pokucia i powtórzone w druku: „Śpiewał lirnik ślepy Dmetro Marczuk z Siekierzyna nad Dniestrem, przysiołka do Isakowa. Był on rodem ze Ścianki i pobierał naukę u dziada (starca) w Koropcu”2 oraz „Tomasz Czuprun, zrobił sobie instrument maleńki”3 (dalej następuje krótki opis zbudowanej przez niego „żołomyjki”). We wstępie do części IV monografii wymienieni z kolei zostali narratorzy opowiadający „kazki”, czyli bajki, brak natomiast w druku podobnych informacji o śpiewaczkach, choć wymienione zostały w brulionie wstępu do pierwotnej wersji Pokucia: Nadmieniamy, że większą liczbę śpiewanych w Czortowcu pieśni, równie jak i wiele szczegółów wesela, dostarczyły nam wiejskie tamtejsze gospodynie (częstokroć i tu, jak w górach, zwane gazdyniami): Zofia Olejniczka rodem z Żukowa i Ilczycha (żona Ilki Hrycaniuka), ta ostatnia długi czas w służbie w sąsiedniej wsi Harasymowie pozostająca4. Niewykluczone, że ta właśnie wersja wstępu prezentowana była na wystawie w Kołomyi, i ten fakt zdecydował o zamieszczeniu nazwisk wykonawczyń. Kolberg zacytował z kolei w druku w Kieleckiem wzmiankę o informatorach zamieszczoną w rękopisie księdza Władysława Siarkowskiego przy przesłanych przez niego opowieściach ludowych: „Opowieści niniejsze głównie spisane z opowiadań Tomasza Dudały, Tomasza Kubali, Wojciecha Hynka, Piotra Karczmarczyka ze wsi Rembowa i Samostrzałowa z parafii Kije”5. 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 16, sygn. 1209, k. 31. Melodie zostały opublikowane w tomie suplementowym, zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. II (DWOK T. 73/II). 2 Rkp. terenowy Kolberga, Arch. PTL, teka 35, sygn. 1313, k. 10 i 11 i O. Kolberg Pokucie cz. II (DWOK T. 30), s. 194; pierwodruk: Kraków 1883. 3 Rkp. terenowy Kolberga, Arch. PTL, teka 35, sygn. 1313, k. 9 i O. Kolberg Pokucie cz. III (DWOK T. 31), s. 9; pierwodruk: Kraków 1888. 4 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 35, sygn. 1313, k. 2. Pełny tekst tej wersji wstępu zob. Szkic przedmowy Oskara Kolberga do cz. I „Pokucia”, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do t. 29–32 (DWOK T. 81), s. 263–265. 5 Rkp. W. Siarkowskiego Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa zebrane w latach od 1776–1881, Arch. PTL, teka 38, sygn. 1336, k. 73, zob. O. Kolberg Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 218; pierwodruk: Kraków 1886. 422 �Nazwiska niektórych informatorów przetrwały też w listach. O wspomnianą Ilczychę Kolberg dopytywał już po wystawie w liście do Przybysławskiego: „Czy Ilczycha przyszła już do posiadania pretendowanych przez siebie gruntów?”1. Z kolei Michał Sokołowski, właściciel dóbr Głuszyn na Kujawach, u którego Kolberg gościł pod koniec lata lub wczesną jesienią 1865 roku, w listopadzie tego roku pisał do Oskara: […] z żalem rozstawaliśmy się z sobą, z tą wszakże nadzieją, że jeżeli już nie w tym roku, to w następnym odnowimy tu, w Głuszynie, naszą znajomość, a przy niej zbierzemy od niewyczerpanej naszej Plichciny lub Graszkowskiego znowu coś nowego2. Niestety nic więcej nie wiadomo ani o Graszkowskim, ani też o kobiecie nazwiskiem Plichta, choć tę ostatnią wspomniał jeszcze Kolberg w odpowiedzi na list Sokołowskiego. Wyrażał tam szacunek lub podziękowanie za informacje pani Sokołowskiej oraz osobie o nieczytelnie zanotowanym nazwisku „p. Rynarzewsk[…]”, kończąc list słowami: „i wszystkim pannom dom koch[any] uprzyjemniającym, i Plichcinie…”3. Te wzmianki o informatorach zamieszczone w listach do goszczących badacza właścicieli dworów pozwalają twierdzić, że cenił on poznawanych w trakcie swojej pracy śpiewaków, muzyków i innych informatorów. Jak wspomniano, źródłem informacji byli też robotnicy sezonowi. Na Mazowszu, w Woli Rasztowskiej pod Radzyminem Kolberg zarejestrował kilkanaście opowieści ludowych pochodzących od pracujących tam Ślązaków. Wprawdzie na jednej z kart rękopisu zanotował tylko: „Koźlik z Woli Rasztowskiej pod Radzyminem 1868”4, ale wzmianka na innej z kart wyjaśnia, kim był opowiadający: „Koźlik ze Śląska”, a poniżej także: „Korzec, Kawa, Kmieć, Zygmunt, Wiluń, Kujon (Ślązacy)” i dalej: „Ludzie ci ze Szlązka byli w służbie u p. Młockiej przez lat 6–7, od r. 1860–8 w Woli Rasztowskiej (pod Radzyminem) i tu opowiadał te bajki Koźlik w 1868”5. Z kolei 1 List Kolberga do W. Przybysławskiego z 30 III 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 474. 2 List M. Sokołowskiego do Kolberga z 16 XI 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 139. 3 Brulion listu Kolberga do M. Sokołowskiego z 18 grudnia 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 143–144, tam błędnie odczytane niektóre słowa; cytat podano za rękopisem pozostającym w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 300. 4 Rkp. terenowy Kolberga, Arch. PTL, teka 10, sygn. 1170, k. 21. 5 Tamże, k. 26. 423 �w podkrakowskich Mogilanach badacz zebrał krótkie informacje od górali o uprawie gruntów w Ludźmierzu, Harklowej i Maniowach1, bez podania imion czy nazwisk. W XIX wieku notatki o informatorach należały do rzadkości, a opisywany przez Kolberga i innych badaczy „lud” stanowił podmiot zbiorowy. Doskonale potwierdza to przywołana przez Oskara za austriackim lingwistą i etnologiem Friedrichem Müllerem definicja etnografii sformułowana w opozycji do antropologii: Etnografia, czyli etnologia, więc ludoznawstwo, jest jak to orzeka jej nazwa, umiejętnością o człowieku, uważanym jako osobnik (indywiduum) zbiorowy. Różni się ona zatem punktem zapatrywania się na człowieka od antropologii, badającej w człowieku jednostkę zmysłowo-rozumną przyrody, czyli osobnika pojedynczego. Jeśli antropologia, widząc w człowieku okaz zoologiczny rodzaju Homo, ma za zadanie rozwijać wszelkie fizyczne i psychiczne natury jego skłonności i objawy, to etnografia bada go jako członka towarzystwa zjednoczonego wspólnym węzłem rodu, obyczaju i języka”2. Znacznie więcej natomiast wiadomo o osobach, które z Kolbergiem współpracowały, pomagając mu w gromadzeniu materiałów. Nawet przy bardzo dogodnych warunkach pracy w terenie (zaprzyjaźniony dwór, wiele punktów badawczych, chętni informatorzy) wskazane było zachowanie kontaktu na przyszłość w celu ewentualnego uzupełnienia pozyskanych wcześniej wiadomości. Była to praktyka często stosowana przez Kolberga, co potwierdza zachowana korespondencja oraz wspomnienie Izydora Kopernickiego: Wyczerpawszy wszystko, co tylko można było na jednem miejscu i zyskawszy sobie w gospodarzu samym lub innej osobie miejscowej chętnego i stałego korespondenta na przyszłość, przenosił się on na inne miejsce, podobnież przysposobione3. To właśnie podczas podróży etnograficznych nawiązywał często kontakty z osobami, które albo już podczas pobytu badacza na miejscu lub też 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 11, sygn. 1176/4, k. 1, z notką: „Mogilany”. Cytat z pracy F. Müllera Allgemeine Ethnographie O. Kolberg przywołał w artykule Obecne stanowisko etnografii, „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1876, T. 2, s. 710–726; przedruk: O. Kolberg Studia rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), tam cytat na s. 17. 3 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy… (DWOK T. 35), s. X–XI. 2 424 �później, po jego wyjeździe, uczestniczyły w zbieraniu potrzebnych informacji. Byli to bardzo często mieszkańcy (a głównie mieszkanki) dworów, w których stacjonował Kolberg, jak na przykład wielokrotnie wymieniane w publikacjach: Maria Hemplówna z Tarnowa w powiecie chełmskim, Antonina Konopczanka z Modlnicy, Józefa Koźmianówna z Gałęzowa w powiecie lubelskim czy Władysław Przybysławski z Czortowca na Pokuciu i Ludwik Komecki z Bogusławic na Kujawach. W pracach ukazujących się w XX wieku i później określano ich mianem „współpracowników” Kolberga, podobnie jak osoby nadsyłające informacje z miejscowości, do których badacz w ogóle nie dotarł. Do tego grona zaliczyć też należy wszystkich, którzy odpowiedzieli na apel zamieszczony w 1865 roku w liście otwartym do „Biblioteki Warszawskiej”. Podejmując się zgromadzenia materiałów etnograficznych z terenów całej przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Kolberg od początku zakładał współpracę światłego i chętnego do pomocy ziemiaństwa, nauczycieli i duchownych. Do nich kierował ów list otwarty, jednak odzew na ten apel nie okazał się dostateczny. Wedle zachowanej korespondencji na list odpowiedział literat Władysław Ciesielski (po raz pierwszy napisał do Kolberga z Pękosławic, dziś powiat ostrowiecki), Aleksander Osipowicz z Suwałk, Józef Bliziński z Bodzanowa na Kujawach i Rola [Skotnicki] z Moszczanki na Podlasiu1. Wszyscy oni w swoich listach powołują się na „Bibliotekę Warszawską” lub inną wzmiankę podaną za tym pismem w lokalnej prasie. Niektóre z tych osób pośredniczyły też w przekazywaniu materiałów od kolejnych zbieraczy, miłośników etnografii i folkloru. Dzięki owocnym kontaktom ze wspomnianym Aleksandrem Osipowiczem, Kolberg pozyskał też cenne zapiski etnograficzne Romana Korbasińskiego z Porządzia w powiecie wyszkowskim, a także notatki i fotografie od Mikołaja Akielewicza. Tego ostatniego Oskar znał już wcześniej, a otrzymane materiały rozpoznał po charakterze pisma: „Zdaje mi się, że pismo osoby, która je kreśliła, jest mi znanym, czy nie pochodzi ono spod pióra pana Ak[ielewicza]? Znałem go i wiem, że się etnografią zajmował”2, napisał w odpowiedzi do nadawcy. 1 Nazwisko i inicjał imienia: „M. Skotnicki” widnieje w cz. III Mazowsza (DWOK T. 26), s. 19; pierwodruk: Kraków 1887. Chodzi prawdopodobnie o dzierżawcę dóbr i poczmistrza z Moszczanki, ojca działacza niepodległościowego, Antoniego Skotnickiego. 2 List Kolberga do A. Osipowicza bez miejsca i daty, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 234. 425 �Wydaje się jednak, że znaczną część współpracowników Kolberg pozyskał poprzez szerokie znajomości i „z polecenia” osób zaprzyjaźnionych właśnie podczas prowadzenia badań w terenie 1. Spora ich grupa znana jest z imienia i nazwiska, co badacz zapowiadał w liście otwartym: „Źródło, z którego wiadomość jakakolwiek nadesłaną mi została, to jest: nazwisko sprawę zdającej osoby, o ile takowa sprzeciwiać się temu nie zechce, z wdzięcznością zawsze wymienione będą”2. Ich nazwiska widnieją często w manuskryptach na nadesłanych tekstach, ale rzadziej znajdziemy je na kartach monografii. Zapewne wielu autorów pozostało anonimowymi na własne życzenie. Dla zawartości Kolbergowskich monografii istotne jest jednak, że to od nich w znacznej mierze pochodzą zapisy, które współcześnie zaliczylibyśmy do materiałów etnograficznych. Lud W 1857 roku Kolberg opublikował Pieśni ludu polskiego, zbiór niezwykle nowatorski jak na owe czasy, zawierający melodie bez opracowania fortepianowego i ukierunkowany na ukazanie wariantowości folkloru na przykładzie ballad i tańców. Tom został przyjęty przychylnie przez recenzentów, choć zwracali oni uwagę na „nieforemność” ludowych melodii. Świadczyło to o sporych trudnościach w odbiorze „nuty w nieskażonej prostocie […] tak jak wybiegła z ust ludu”3, nawet przez zaznajomionych z rodzimym folklorem znawców muzyki, takich jak Karol Estreicher i Józef Sikorski4. Badacz planował wydanie jeszcze kolejnych pięciu lub sześciu części Pieśni ludu polskiego, gdyż, jak sam pisał w liście do Józefa I. Kraszewskiego: „brak tu jeszcze pieśni obrzędowych, weselnych, wojackich, żartobliwych, 1 Udział tych osób, a także wymienionych dalej współpracowników Kolberga w gromadzeniu materiałów do poszczególnych monografii oraz charakter tych materiałów zostanie omówiony dalej. 2 O. Kolberg Do Redakcji Biblioteki Warszawskiej. List otwarty…, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 103. 3 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. V; pierwodruk: Warszawa 1857. 4 Pieśni ludu polskiego i recepcja zbioru zostały szczegółowo scharakteryzowane przez A. Skrukwę Życie Oskara Kolberga w Warszawie 1814–1871 w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I) i D. Pawlak Dokumentacja folkloru muzycznego w pracach Oskara Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 426 �miłosnych”1. Jednak w 1862 roku zmienił swoje plany edytorskie i zdecydował się na publikowanie zbiorów pieśni obejmujących całość repertuaru z określonego regionu uzupełnionych o opisy obrzędów i zawierających, w miarę możliwości, inne informacje etnograficzne. W lecie tego roku na łamach „Biblioteki Warszawskiej” znalazła się stosowna wzmianka: Oskar Kolberg, zasłużony zbieracz pieśni ludowych i melodii, przygotował wysokiej wartości pracę nową do druku pn. Lud w jego zwyczajach, obrzędach, zabawach, pieśniach, muzyce i tańcach. Seria I Okolice Sandomierza. W dziele tym daje nam szanowny badacz opisy wesel, obrzędów ludu, z głównie zwróconą uwagą na melodie; w przypisach pomieści, o ile się nadarzy, opis guseł, gier itp., równie jak objaśni każdy obrzęd przywiedziony. Ażeby nie powtarzać, opisze tylko te okolice, o których nie było jeszcze dotąd wzmianki. Obejmuje w zakres swej pracy Królestwo Polskie, Galicję, Wielkopolskę, Ruś i Litwę2. Sandomierskie ukazało się ostatecznie trzy lata później, prawdopodobnie w lecie 1865 roku, a na karcie tytułowej widniał rozszerzony tytuł: Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Seria I, co było już wynikiem włączenia tomu do cyklu monografii etnograficznych. Jednak publikacja przygotowana została pierwotnie jako zbiór pieśni, który według słów autora „już od dwóch lat jest pod prasą drukarską, lecz dla nieprzyjaznych okoliczności dotąd wykończonym być nie mógł”3. Sandomierskie to monografia niepełna, która dokumentuje pośredni etap działalności Kolberga między publikowaniem zbiorów pieśni z określonego terenu, a edycją serii monografii regionalnych opatrzonych wspólnym tytułem Lud. Wybór niewielkiego regionu, obejmującego praktycznie jeden powiat, odpowiadał jeszcze koncepcji wydawania materiałów dokumentujących przede wszystkim tamtejszy folklor muzyczny. Zasięgi powiatów były mu znane. Posługiwał się mapami z Atlasu Królestwa Polskiego 1 s. 73. List Kolberga do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), 2 „Biblioteka Warszawska” 1862, t. 3, s. 187. Brulion listu Kolberga do A. Osipowicza z 30 III 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 115. Wspomniane „nieprzyjazne okoliczności” to prawdopodobnie aluzja do czasów powstania styczniowego. 3 427 �autorstwa swego ojca Juliusza Kolberga1, a także wydaną równolegle Tabellą miast, wsi, osad Królestwa Polskiego2. Oba te źródła prezentowały podział na województwa utworzony po 1815 roku. Województwa dzieliły się z kolei na obwody odpowiadające na ogół późniejszym powiatom, stąd Kolbergowskie granice powiatów pokrywają się na ogół z zasięgami obwodów z 1827 roku. Być może już na wczesnym etapie prac nad folklorem muzycznym Kolberg segregował swoje zapisy według kryterium geograficznego. Czynił tak na pewno później, umieszczając materiały w ponumerowanych tekach opisanych nazwami mniejszych lub większych regionów (np. teka 2 Mazury Podlaskie, teka 9 Poznańskie) lub nazwami miejscowości (teka 13 Kraków i okolica, teka 15 Tarnów. Rzeszów). Wydając Sandomierskie, Kolberg zapoznał czytelników z nową koncepcją edycji materiałów „prowincjami, to jest oddzielnemi cząstkami w sobie zamkniętemi, bo zawierającemi wszystkie w tych prowincjach zebrane pieśni, obrzędy i muzykę”3, ale słowa te oddają jeszcze wizję z 1862 roku, mówią bowiem o podziale regionalnym i zbiorach pieśni uzupełnionych opisami obrzędów. Dopiero w dalszej części wstępu poznajemy zapowiedź późniejszych działań autora: By obraz uczynić kompletnym, należałoby dołączyć doń wszelkie przypowiastki, klechdy, baśni, gadki, zagadki, przysłowia, sentencje, gusła, zabobony, gry itp. wychodzące już za obręb muzykalności. Czuję, ile by obraz mógł zyskać na zestawieniu takiej masy szczegółów, ale zarazem i nieudolność wykonania tyle rozległego i rozgałęzionego planu, który przechodziłby o wiele siły pojedynczej osoby4. W chwili publikacji Sandomierskiego Kolberg nie dysponował materiałami, o jakich mówił w przytoczonym fragmencie przedmowy. Badania terenowe w guberni radomskiej zakończył w roku 1859 i nie jest pewne, czy był wówczas w powiecie sandomierskim. Pięć lat wcześniej, w 1854 1 J. Kolberg Atlas Królestwa Polskiego składający się z 8 map jeograficznych, z których każda wystawia jedno województwo, jako to: Krakowskie, Sandomierskie, Kaliskie, Lubelskie, Płockie, Mazowieckie, Podlaskie i Augustowskie, Warszawa 1827. 2 Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Komisyi Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policyi, T. I–II, Warszawa 1827. 3 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 6; pierwodruk: Warszawa 1865. 4 Tamże, s. 7–8. 428 �roku odwiedził, według własnych słów zamieszczonych we wstępie, Bilczę, Góry Wysokie i Rytwiany. Był wówczas gościem rodziny Gregorowiczów w Bilczy. Jana Kantego Gregorowicza, pisarza i publicystę, znał z Warszawy, gdyż pod koniec lat czterdziestych obydwaj publikowali swoje artykuły na łamach „Biblioteki Warszawskiej”. Wprawdzie Jan Kanty w 1847 roku przeniósł się do Zegrza nad Narwią, ale w majątku pozostali członkowie jego rodziny – Maria i Cyprian Hennelowie. Nie wiadomo natomiast, u kogo Kolberg zatrzymał się w Rytwianach i Górach Wysokich. Prawie wszystkie zachowane manuskrypty zawierają zapisy melodii i tekstów pieśni (także weselnych i na okrężne) z wymienionych trzech miejscowości, a także kilku innych, jak na przykład Kichary, Klimontów, Chmielnik i Staszów1, dokumentują więc wyłącznie folklor muzyczny regionu. Wyjątek stanowią zarejestrowane ze słuchu opowieści ludowe opatrzone w rękopisie notą lokalizacyjną: „od Ożarowa”2 oraz notatki terenowe do słowniczka, sporządzone w okolicach Klimontowa3. Bardzo możliwe, że opisy wesel oznaczonych numerami od II do V zostały sporządzone na podstawie relacji informatorów Kolberga, ale obecnie dysponujemy tylko fragmentami czystopisów zawierających kilka pieśni zamieszczonych w „weselu IV”4, a przygotowanych jeszcze do publikacji w artykule Pieśni ludu weselne5. Ostatecznie więc tom, który po włączeniu do serii Lud także Pieśni ludu polskiego z 1857 roku otrzymał numer „II”, zawiera niewiele materiałów etnograficznych, zamieszczonych w krótkim rozdziale „Wiadomości topograficzno-etnograficzne” oraz w stosunkowo obszernych „Przypisach”. Dość szczegółowe opisy ubioru, wesela I i okrężnego oraz szereg informacji uzupełniających tę tematykę, a zawartych właśnie w „Przypisach”, pochodzi 1 O pobycie w Staszowie w 1860 roku Kolberg pisał w cz. I Radomskiego (DWOK T. 20), s. 102; pierwodruk: Kraków 1887; chodzi jednak najpewniej o podróż z roku 1859. 2 Rkp. terenowy Kolberga, Arch. PTL, teka 16, sygn. 1213, k. 4a; Kolberg opublikował te teksty w Sandomierskiem, zob. DWOK T. 2, s. 273. 3 Rkp. terenowy Kolberga, Arch. PTL, teka 16, sygn. 1213, k. 5; część wyrażeń opatrzona jest notą lokalizacyjną: „Klimontów”. 4 Dotyczy to pieśni oznaczonych w Sandomierskiem numerami: 107–110 i 114, ich źródłem są czystopisy Kolberga, Arch. PTL, sygn. 1224, k. 34–35 bez not lokalizacyjnych i Arch. PTL, teka 15, sygn. 1204, k. 32, z lokalizacją: „od Sandomierza, Dzikowa, Tarnobrzegu, Leżajska”. 5 Pieśni ludu weselne były publikowane w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1847–1849; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), s. 442–674. Zapisy z okolic Sandomierza zostały opublikowane w wymienionym czasopiśmie w roku 1849: T. 4, s. 383–387, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, s. 643–651. 429 �z literatury, a przede wszystkim z prac Jana Kantego Gregorowicza, autora czterotomowych Obrazków wiejskich oraz kilku innych publikacji dotyczących folkloru okolic Bilczy1. Niewątpliwym natomiast atutem Sandomierskiego są ilustracje, w tym dwie barwne, przedstawiające stroje z okolic Szydłowca i Iłży oraz spod Dzikowa, a także czarno-biały drzeworyt „Sobótka z Bilczy”. Zostały one wykonane na podstawie rysunków Wojciecha Gersona, malarza, ale i etnografa z zamiłowania, z którym Kolberg współpracował później wielokrotnie, planując ilustracje do kolejnych monografii. Ryciny przygotowała już w 1863 roku pracownia Maksymiliana Fajansa, a sam drzeworyt przedstawiający sobótkę kosztował 12 i pół rubla2, co było wydatkiem niebagatelnym dla autora, podobnie jak druk nut oraz kolorowych litografii przedstawiających ubiory. Autor nie był jednak zadowolony ze swego dzieła i określił je we wstępie do Kujaw jako skreślone „z materiałów, na jakie mnie stać było”3. Po latach Sandomierskie stało się ponownie przedmiotem opisu jako podregion w dwutomowym Radomskiem. Z pierwszą monografią Kolberga wiąże się sugestia etnografia wielkopolskiego, Adama Glapy, który w krótkiej publikacji z 1956 roku próbował udowodnić, że Sandomierskie wzorowane było na pracy Leopolda Haupta i Jana Arnošta Smolerja Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow4, a tezę swoją poparł słowami Mikołaja Akielewicza z 1856 roku dotyczącymi planów pracy nad pieśniami litewskimi: „Pan Kolberg będzie badał wyłącznie charakter muzyki litewskiej. Obrobimy ten przedmiot na wzór dzieła Volkslieder der Wenden”5. Ostateczne wnioski Adama Glapy mó1 J.K. Gregorowicz napisał m.in. Obrazki wiejskie, T. 1–4, Warszawa 1852 i Wiejskie zarysy, T. 1–2, Warszawa 1854; obie prace były wcześniej drukowane w odcinkach w „Bibliotece Warszawskiej”, zob. Literatura cytowana i odnotowana przez Kolberga w „Sandomierskiem”, w: O. Kolberg Sandomierskie. Suplement do tomu 2, s. 174–175. 2 Rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, k. 9; tam wśród wydatków z 1863 roku pod datą 23 stycznia wymieniona kwota 12,5 [rubla] za drzeworyt sobótki; z 9 XI 1863 roku pochodzi też list M. Fajansa do Kolberga z prośbą o opłacenie wykonanych 2 miesiące wcześniej rycin, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 97. 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 5; pierwodruk: Warszawa 1867. 4 Zob. A. Glapa Wpływ Łużyczanina Smolerja na prace Oskara Kolberga, „Lud” 1956, t. 42, s. 421–424; A. Glapa zwrócił uwagę na pozorne podobieństwo w układzie treści i proporcji pieśni w stosunku do materiału etnograficznego Sandomierskiego i zbioru pieśni L. Hawpta, J.A. Smolerja, Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow, T. 1–2, Grymi 1841–43; ta ostatnia była faktycznie pracą Smolerja, natomiast Hawpt (w wersji niemieckojęzycznej: Haupt) w niewielkim tylko stopniu był jej współautorem. 5 Cytat podano za artykułem A. Glapy Wpływ Łużyczanina Smolerja…, s. 423. 430 �wiące, że „Za wzór pisania prac swoich obrał Kolberg dzieło Smolerja” i że „Łużyczanin Jan Ernst Smolerj swą pracą oddziałał na O. Kolberga, a przez niego na całe ludoznawstwo europejskie w XIX w.”1 wydają się zbyt kategoryczne. Nie ma nawet pewności, czy przed rokiem 1865 Kolberg zapoznał się z dziełem Łużyczanina, czy też stało się to dopiero podczas pracy nad W. Ks. Poznańskiem, to jest około roku 18742. Jeśli nawet liczne wypisy z Pjesnicek sporządził wcześniej, to mają one raczej związek z pracami porównawczymi nad folklorem muzycznym. Sandomierskie natomiast jest efektem zmian w edytorskiej działalności autora i zapewne też stopniowej ewolucji jego spojrzenia na kształtującą się etnografię. Na zmianę poglądów, tak jak i na koncepcję monografii, wpłynąć mogła lektura innych badaczy folkloru, jak choćby Antoniego Marcinkowskiego, autora Ludu ukraińskiego3. Tę publikację Kolberg również znał bardzo dobrze i dysponował nawet manuskryptem trzeciego tomu, o czym wspomniał w swoim wykazie tek: „Rękopis po śp. Nowosielskim (Marcinkowskim) pozostały jako tom 3 jego Ukrainy (dwa pierwsze tomy wyszły z druku w Wilnie) obejmujący pieśni i opis wesela (aneks)”4. Natomiast tom drugi, poza wspólnym dla całości tytułem Lud ukraiński, nosił jeszcze podtytuł: Jego pieśni, bajki, podania, klechdy, zabobony, obrzędy, zwyczaje, przysłowia, zagadki, zamawiania, sekreta lekarskie, ubiory, tańce, gry, co również nasuwa skojarzenia z Kolbergowskimi monografiami. O ile pewnych podobieństw w układzie pracy można doszukiwać się w publikacjach poprzedników, to wydaje się pewnym, że koncepcja programu badawczego Kolberga zawartego w liście otwartym do redakcji „Biblioteki Warszawskiej” w lutym 1865 roku, a wcześniej w prywatnej korespondencji do jednego z informatorów5 mogła opierać się na prekursorskich w dziedzinie ludoznawstwa postulatach badawczych Hugona Kołłątaja. Wytyczne do gromadzenia materiałów Kołłątaj zawarł w liście z 15 lipca 1 Tamże, s. 424. Problem ten omówiła A. Skrukwa Materiały łużyckie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Łużyce (DWOK T. 59/I), s. VIII–XI. 3 Zob. A. Nowosielski [właśc. A. Marcinkowski] Lud ukraiński, T. 1 i 2, Wilno 1857. 4 Wzmianka dotyczy teki 25, zob. O. Kolberg Wykaz tek rękopiśmiennych z 10 I 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 747. Trzeci tom Ludu ukraińskiego nie ukazał się drukiem, a manuskryptu nie ma obecnie w zbiorach Kolberga. 5 Brulion listu Kolberga do K. Śmiechowskiego z 26 XII 1864 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 97–99; tam w stosunku do cytowanego dalej listu otwartego skrócony opis przedmiotu badań. 2 431 �1802 roku skierowanym do księgarza, Jana Maja, opublikowanym po raz pierwszy w „Pamiętniku Warszawskim” w 1810 roku1. Program napisany w twierdzy w Ołomuńcu wyrósł na gruncie ogólniejszej koncepcji autora, który widział konieczność opracowania obszernego dzieła dotyczącego historii Polski. Jedna z jego części zawierać miała opis obyczajów, zwyczajów i obrzędów narodu z odwołaniem do „tradycji początkowych”, których poznanie możliwe było tylko przez zapoznanie się z obyczajami „pospólstwa”. Kołłątaj wymienił szczegółowo przedmioty wymagające opisu. Celem dzieła było, według jego słów, nie tylko wyjaśnienie tak zwanej historii początkowej, ale też pozostawienie rzetelnego świadectwa o obyczajach ludu. Jako potencjalnego autora takiej pracy widział prawdopodobnie Tadeusza Czackiego i być może dlatego pisząc do niego w 1803 roku, załączył także list do Maja. Po opublikowaniu korespondencji obu humanistów w 1844 roku program napisany w Ołomuńcu w 1802 roku stał się powszechnie znany i mógł być inspiracją do wielu inicjatyw badawczych2. Porównanie tekstów Kolberga i Kołłątaja sugeruje, że przyszły autor Ludu mógł inspirować się listem do Maja zarówno w kwestii zakresu badań (wymienionych w kolejnych bardziej uszczegółowionych punktach i w nieco innej kolejności niż w liście Kołłątaja), ich zasięgu (tzw. prowincjami czyli powiatami), jak i częściowo metod pozyskiwania materiałów (na drodze korespondencji). Kołłątaj postulował opisanie ubiorów, obrzędów (wesel, pogrzebów i urodzin), zabaw i zwyczajów w cyklu rocznym, w tym pieśni, muzyki i instrumentów, guseł i zabobonów, do których zaliczał sobótki, fizjonomii ludu, pożywienia, mieszkań, budownictwa, sprzętów domowych i zajęć gospodarskich, nałogów i wad ludu oraz chorób i sposobów ich leczenia, a także różnic w mowie. Kolberg natomiast pisał3: Do przedmiotów, na jakie wszechstronną zwrócić baczność uprasza się, należą: 1. Wieś i chata. Opis szczegółowy i nazwa w mowie ludowej (jeśli istnieje) części jej zewnętrznych i wewnętrznych, mianowicie ścian, węgłów, dachu, drzwi, 1 List H. Kołłątaja do T. [!] M[aja], „Pamiętnik Warszawski” 1810, T. 2, s. 27–42. List H. Kołłątaja do J. Maja, w: X. Hugona Kołłątaja korespondencja listowna z Tadeuszem Czackim, T. 1: Kraków 1844, s. 12–30. 3 Kolberg przedstawił swój program w 11 punktach w innej niż Kołłątaj kolejności, fragmenty listu Kolberga Do Redakcji Biblioteki Warszawskiej… podano za: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 102–105; pod każdym z wymienionych przez niego punktów zamieszczono drukiem pochylonym odpowiadające im fragmenty z programu Kołłątaja za wydaniem z 1844 roku. 2 432 �okien, strzechy, sieni i przedsionka, izby, komory i znajdujących się tu części, sprzętów i naczyń, a zarazem podwórza, studni, płotu, ogrodu, różnych budynków gospodarskich, jak: stodoły, obory, chlewa itd. z wykazaniem, z jakiego drzewa każda rzecz się obrabia. [u Kołłątaja to fragment punktu 7: o gatunkach pożywności i onych zaprawiania sposobie, o mieszkaniach, o sposobie budowania, o gatunkach sprzętów do wygody w życiu] Oczywiście, typ tu stanowić ma najdawniejszy i najpowszechniejszy niegdyś sposób stawiania, o ile się zachował. Do opisu przydałby się i rysunek, plan lub widok. Jakie są zwyczaje przy budowaniu lub zwaleniu chałupy; jakie zabobony? (może podania lub zaklęcia w narzeczu ludowym). Jakie są ulice wioskowe i jakie chat rozpołożenie względem siebie i ulicy. Jakie kościoły, smentarze i ogrodzenia? 2. Praca i zajęcia domowe i gospodarskie wieśniaków. Jaki pod tym względem tryb życia? Przysłowia. Wady i nałogi (powiastki o tym). Cera ciała i barwa włosów. Charakter ludu; jego skłonności i temperament. Sposób myślenia i ruchy. [u Kołłątaja punkt 6: o postaciach i fizjognomiach, 8: o pasterstwie i rolnictwie, punkt 9: o rękodziełach pospólstwa, punkt 10: o nałogach i wadach] 3. Żywność. Co zwykle jadają i pijają? O jakiej porze, wiele i przy jakich ceremoniach lub zabobonach? [u Kołłątaja fragment punktu 7: o gatunkach pożywności i onych zaprawiania sposobie, o mieszkaniach, o sposobie budowania, o gatunkach sprzętów do wygody w życiu] 4. Ubiór mężczyzn, kobiet i dzieci, odświętny i codzienny. Materia. Krój i koszt krawiecczyzny i materiału. Ozdoby i barwa. Czy był dawniej inny ubiór i jakim ulegał odmianom? [u Kołłątaja punkt 2: różnice w ubiorze nie tylko co do kroju, ale nawet co do koloru, żadnego gatunku ich okrycia nie opuszczając] 5. Mowa, czyli narzecze prowincjonalne. Jej właściwości i odmiany gramatyczne (niezwykłe). Sposób wymawiania i wysłowienia się miejscowy. Wyrazy orygi433 �nalne (prowincjonalizmy) tam używane lub obce przyswojone. Próbka takowej mowy. Słowniczek miejscowych wyrazów. [u Kołłątaja punkt 1: różnice w ich mowie albo dialektach jednej mowy] 6. Przysłowia, zdania, bajki, powiastki, klechdy, legendy, podania itp., o ile możności (lubo niekoniecznie) w mowie potocznej, miejscowej, oddane. 7. Zabobony, gusła (zaklęcia), przesądy (lekarskie, myśliwskie, pasterskie, o zwierzętach i ptakach, karczemne, domowe, gospodarskie itp.), dykteryjki o czarach, diabłach, czarownicach, wiedźmach, upiorach, strzygach, zmorach, wilkołakach, duchach i duszach pokutujących. Przesądy odnoszące się do pór roku, klimatu, zasiewu, zbioru, przy dożynkach, weselu, chrzcinach i pogrzebach. [u Kołłątaja fragment punktu 5: o gusłach i zabobonach jak mówią, a w rzeczy samej o dochowanych niektórych zwyczajach dawnej religii pogańskiej jako to: o sobótkach podczas przesilenia dnia z nocą letniego i podobnych innych i punkt 11: o chorobach szczególnych i sposobie ratowania chorych między pospólstwem] 8. Pieśni, o ile możności z nutą, a choćby i bez niej, oddane mową miejscową. Pieśni nabożne i dziadowskie. 9. Tańce. Opis tychże i nuta, jeśli można. [u Kołłątaja punkt 4: o zabawach pospólstwa stosownie do części roku, o ich muzyce, o instrumentach muzycznych, o godach rocznych, czyli o saturnaliach i o bachanaliach, o pieśniach wesołych, pasterskich, żałobnych, historycznych] 10. Obrzędy, mianowicie: a) Wesela, szczegółowo ze wszystkimi opisane ceremoniami, igraszkami i żartami. Jakie przy tym stroje, przystrojenia i ozdoby (młodej pary, gości, wozów, koni, naczyń itd.), pieśni, muzyka, tańce, przygotowania młodych, druhen i rodziców, oświadczyny, zaprosiny, zaręczyny, mowy, rozplatania warkocza, ślub, zabawa karczmie, oczepiny, uczty, podarunki, pożegnanie; jak długo, kiedy i u kogo co się odbywa? Posag, czyli wiano. Koszta wesela. b) Chrzciny. Zaprosiny. Przybycie kumów i ich wzięcie się i położnicy. Uczty. Śpiewy. Sposób postępowania z dzieckiem. Jego wychów. 434 �c) Pogrzeby. Ubranie ciała lub mycie. Zwyczaje (zabobony) zaraz po śmierci nieboszczyka tak w chacie, jak i przed nią, i przy wyprowadzaniu z niej ciała przyjęte oraz nad grobem. W jakiej asystencji, liczbie i w jaki sposób ciało prowadzą? Śpiewy i mowy. Stypy. Koszta. Z jakiego drzewa trumna? [u Kołłątaja punkt 3: każdy ich obrządek przy godach weselnych, przy urodzinach, przy pogrzebach, dobrze roztrząsnąć; bo choć te obrządki religia nasza zrobiła jednakiemi, wszędzie wszelako zostało coś z dawnych zwyczajów co do wesołości, smutku itd.] d) Sobótki, zapalane w wigilią św. Jana lub na Zielone Świątki. Pieśni sobótkowe. Zwyczaje. [u Kołłątaja fragment punktu 5: o gusłach i zabobonach jak mówią, a w rzeczy samej o dochowanych niektórych zwyczajach dawnej religii pogańskiej, jako to: o sobótkach podczas przesilenia dnia z nocą letniego i podobnych innych] e) Obchód różnych świąt uroczystych i niedziel w ciągu roku. Kolędy, szopki, zabawy mięsopustne, przebierania się itp. Wielkanoc. Gaik, kogutek, konik itp., z pieśniami. Zabawy i przesądy w dni obchodu pamiątki różnych Św. Pańskich. f) Dożynki. Zwyczaje w czasie żniw w polu. Sposób żęcia i czas jego. Zwyczaje w czasie ich rozpoczęcia i zakończenia. Jakiego kształtu wiją wieniec i z czego? Kto go przynosi do dworu i przy jakich ceremoniach? Jakie przy tym koncepta zabawy? Toż przy siewie zboża. 11. Zwyczaje i piosnki przy różnych zatrudnieniach, jak: przy lnie i przędzeniu, kośbie, sianożęci, pasterstwie, robotach gospodarskich i rzemieślniczych (młócce, órce, bronowaniu, praniu bielizny, dojeniu, kołysaniu dzieci, przy kowalce, ciesielce, ścinaniu drzewa, zwózce chrustu, gnoju itp.). Wieczorne pogadanki (w zimie i w lecie), hulanki w karczmie i domu, zalecanki, zwyczaje na jarmarkach, przy targu i różnych umowach, przy stosunkach z bydlętami (wołami, końmi, owcami, drobiem itd.). [u Kołłątaja fragmenty punktu 4: o zabawach pospólstwa stosownie do części roku, o ich muzyce, o instrumentach muzycznych, o godach rocznych, czyli o saturnaliach i o bachanaliach, o pieśniach wesołych, pasterskich, żałobnych, historycznych]. 435 �I podobnie jak Kołłątaj, Kolberg sugerował sporządzanie rysunków, a materiały miały być, tak jak w liście do Maja, nadsyłane w listach: Do wszystkich tego rodzaju wiadomości nader pożądanymi byłyby i rysunki (gdzie się nadają) i o ile takowe pozyskać się dadzą […]. Sądzę, że gdy dorzucenie cegiełki do dzieła tyle użytecznego i narodowego bardzo jest rzeczą chlubną, a praca ta mozołu wielkiego nie wymaga, więc szanowni obywatele zechcą zwrócić uwagę na powyższą prośbę i zasilać mnie zebranymi przez siebie materiałami, na jakich przy dobrej woli i chęci w poszukiwaniach, z pewnością w okolicy ich zbywać nie będzie1. [Kołłątaj: ułożyć korrespondencyą obszerną po wszystkich częściach Polski, dla zasięgnięcia jak najdokładniejszej wiadomości o obyczajach aktualnych ludów tego kraju, a gdyby można, dostania dobrych rysunków tych wszystkich obiektów.] W marcu 1865 na apel Kolberga odpowiedział między innymi Józef Bliziński, później ceniony komediopisarz. Był rodzinnie związany z Kujawami, w młodości bywał tam wielokrotnie, a w 1845 roku odziedziczył folwark Choceń, gdzie zamieszkiwał do 1854 roku. Interesował się historią i kulturą ludową regionu, gromadził przede wszystkim materiały dotyczące języka, ale potrafił też notować melodie, był autorem kilku publikacji w „Gazecie Codziennej” i Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda. Do Kolberga pisał z Bodzanowa, gdzie prawdopodobnie przebywał jako rezydent, deklarując udostępnienie własnych zapisów. Ostatecznie w monografii Kujaw Oskar wykorzystał przede wszystkim jego rękopisy zawierające notatki językowe oraz fragmenty tekstów z artykułów, ale pomoc Blizińskiego była większa, niż wynika to z zachowanych notatek, i polegała też na dzieleniu się wiadomościami o regionie oraz na organizacji pobytu badacza na Kujawach2. Z Józefem i jego żoną Pelagią Kolberg przyjaźnił się nadal w latach późniejszych i bywał u nich w Bóbrce w Sanockiem. Natomiast materiały etnograficzne z Kujaw zgromadzone przez Kolberga pochodzą głównie z jego własnych badań oraz są owocem kontaktów z innymi rodzinami. 1 Tamże, s. 105. Postać Józefa Blizińskiego, jego kontakty z Kolbergiem szczegółowo omówiła A. Skrukwa „Kujawy” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3–4 cz. II (DWOK T. 72/II), s. VI–XVIII. 2 436 �W sierpniu 1865 roku Oskar udał się bowiem w drugą podróż po Kujawach. Pięć lat wcześniej odwiedził Bogusławice, Redecz, Kłonowo, Bodzanowo i Otmianowo, a także prawdopodobnie Płowce i być może Służewo1. Skupiał się głównie na zapisach melodii ludowych, a w szczególności na tak zwanym tańcu kujawskim, którym był zafascynowany, i któremu poświęcił oddzielne studia2. Teraz musiał zebrać informacje odpowiadające nowej koncepcji wydawniczej. Jego stacjami badawczymi stały się ponownie Bogusławice i Bodzanowo, gdzie gościł u znanych już sobie Komeckich i Biesiekierskich, a także Głuszyn, będący własnością Sokołowskich, i Ruszkowo, dobra Antoniego Morzyckiego. Były to, jak już wspomniano, miejscowości leżące na terenach pozostających pod zaborem rosyjskim, jednak monografia miała na celu opis całego regionu, który dla Kolberga był przede wszystkim krainą historyczną, podzieloną przez zaborców. Charakteryzował Kujawy słowami Józefa Blizińskiego: Kujawy, prowincja dawnej Polski po lewym brzegu Wisły, pomiędzy tąż rzeką a Notecią i Gopłem rozciągająca się, obejmuje w Królestwie powiat włocławski (do r. 1848 kujawskim zwany), przytykający na północ do Wisły oraz w Prusach, a w szczególności w W. Księstwie Poznańskiem, część regencji bydgoskiej, mianowicie powiat inowrocławski3. O ile więc w przypadku wielu późniejszych monografii zasięg terytorialny opisywanych w nich regionów wyznaczyły ostatecznie granice administracyjne, to w Kujawach decydującą rolę odegrał aspekt historyczno-geograficzny. Kolberg, który zabiegał o wsparcie finansowe w różnych instytucjach, w liście do Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego pisał wprawdzie o zamiarze wydania tomu zawierającego opis powiatu 1 Pięć pierwszych miejscowości Kolberg wymienił w Notatniku zawierającym rachunki…, k. 14; Płowce i pobyt u Wodzińskich (mieszkających w Służewie) Kolberg wspomniał obok innych miejscowości w brulionie listu do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 117. 2 Prace badacza związane z tańcem kujawskim dokumentują trzy zespoły rękopiśmienne znajdujące się obecnie w dwóch tekach: Arch. PTL, teka 42, sygn. 1350, k. 139–184 oraz Arch. PTL, teka 51, sygn. 1358, k. 1–19 i tamże, k. 21–40, a także opisy tego tańca, zob. O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 199–208; tańce kujawskie zostały opublikowane w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3–4 cz. I (DWOK T. 72/I). 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 15; pierwodruk: Warszawa 1867; tam za: J. Bliziński Kujawy, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 16: Warszawa 1864, s. 421. 437 �„włocławskiego (Kujaw)”, ale już w kolejnym zdaniu wydawał się zapobiegliwie usprawiedliwiać włączenie materiałów z powiatu inowrocławskiego: Gdy granice administracyjne nie zawsze mogą służyć za zasadę do opisów etnograficznych, przeto i opisy moje, w miarę potrzeby lub obfitości nabytych materiałów, dla dokładności przedstawienia przekraczać nieraz będą za obręb powiatu, a nawet niekiedy po dwa lub więcej takowych powiatów w sobie obejmować1. Kujawy to jednak przede wszystkim region etnograficzny (w przeciwieństwie do niektórych regionów wyznaczanych granicami guberni, takich jak Radomskie, Kieleckie czy Lubelskie). O mieszkańcach Kolberg pisał wprawdzie, że to „jedna z najwydatniejszych gałęzi plemienia wielkopolskiego”2, ale jednocześnie dodawał: „mają odrębny swój śpiew i taniec, jak mają wyłączny ubiór i gwarę”3, a w rozdziale „Lud” zamieścił cytat z publikacji mówiący, że „tworzą zupełnie osobny typ naszego narodu”4. Dla charakterystyki Kolberga jako badacza istotne jest jednak, że Kujawiakom poświęcił oddzielną monografię, natomiast traktowanie ich jako podgrupy Wielkopolan, bądź uznanie ich za grupę odrębną stanowiło problem także dla późniejszych badaczy, których celem była klasyfikacja etnograficznych grup Polski5. Kolberg zwrócił też uwagę na uzależniony od środowiska przyrodniczego wewnętrzny podział Kujaw na polne (czyli właściwe) i borowe (czyli leśne). Mieszkańców tych drugich scharakteryzował dość szczegółowo, pisząc między innymi: Borowiacy ci (osobliwie od Sompolna, Brdowa, Przedcza) nie uważają się niemal za Kujawiaków i gdy mówią, że idą na Kujawy, znaczy to, że dążą do żyznych czarnoziemów i płaszczyzn pod Radziejowem i Kruszwicą rozłożonych6. 1 Brulion listu Kolberga do Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego bez miejsca i daty, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 133. 2 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 8. 3 Tamże. 4 Tamże, s. 54; tę wypowiedź przywołał Kolberg za: F.S. [F.M. Sobieszczański], Obrazy wielkopolskie, „Tygodnik Ilustrowany” 1860, nr 57. 5 Adam Zakrzewski określił Kujawiaków i Łęczycan jako „grupę przejściową między wielkopolską a mazowiecką”, zob. tenże, Nasz obszar etnograficzny, Wisła 1888, T. 2, s. 186. Jan S. Bystroń uznał Kujawiaków za odrębną grupę etnograficzną, związaną z Wielkopolską, ale też mającą cechy wspólne z Pomorzem, zob. J.S. Bystroń Etnografia Polski, Poznań 1947, s. 29. 6 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 53. 438 �Być może zamieszczenie przez Kolberga w monografii regionu kilku obszernych fragmentów poświęconych Borowiakom spowodowało trwałe ich włączenie do etnograficznej mapy Polski, co uczynił między innymi w 1925 roku Jan S. Bystroń1 i co widnieje współcześnie jako hasło w Wikipedii, z wyraźnym ukierunkowaniem na ich miejsce zamieszkania: „w okolicach Sompolna, Brdowa, Przedcza”2, brzmiące jak cytat z trzeciej serii Ludu. Charakterystyce ludności, począwszy od tej monografii, poświęcony będzie oddzielny rozdział, umiejscowiony zawsze jako drugi, po rozdziale „Kraj”. Znajdziemy w nim opisy wyglądu zewnętrznego, cech mieszkańców, ich wad i zalet, ubioru, pożywienia, chałup, sprzętów domowych i gospodarskich oraz zajęć włościan. W Kujawach Kolberg włączył tu jeszcze materiały dotyczące przesądów i czarów, które później znajdować się będą po opisach obrzędów i pieśniach w rozdziale „Świat nadzmysłowy”. Istotnym elementem tej części publikacji są wzmianki dotyczące stosunków społecznych, wypowiedziane wprost lub poprzez przytoczone anegdoty funkcjonujące wśród kujawskich włościan. Teren Kujaw to także obszar osadnictwa niemieckiego i choć zadaniem Kolberga, jakie sam sobie stawiał, było opisanie kultury rdzennych mieszkańców, to w przypadku wielonarodowych społeczności trudno mu było pominąć problem współegzystowania różnych nacji. Badacz wielokrotnie więc poruszał ten temat: W całych Kujawach żyje wielka liczba osadników niemieckich. Osady ich, holendrami, olendrami zwane, zbudowane zwykle w sposób niemiecki, oczywiście nieco zmieniony wymaganiami miejscowości, zbudowane nieraz pod sznur lub ciasno, odznaczają się porządkiem, czystością i małymi zwykle za domem sadkami. Ludność ich lubo miejscami już od półtorasta wieku i dawniej osiedlona w kraju lub doń przez szlachtę na czynsz sprowadzona, zachowała atoli strój, zwyczaje, obyczaje i język swój narodowy. Są po większej części ewangelikami. Żenią się i żyją zwykle między sobą, mało się udzielając i łącząc z chłopem kujawskim i pracowicie rolę swą uprawiają3. Dla cenzora w zaborze rosyjskim (Kujawy wydane zostały jeszcze w Warszawie) nie były widocznie zbyt drażliwe słowa o germanizacji zawarte w dalszej części tego opisu: 1 J.S. Bystroń Ugrupowania etniczne ludu polskiego, Kraków 1925, s. 20. Zob. www.pl.wikipedia.org/wiki/Borowiacy-Kujawicy (dostęp: 30.09.2021). 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 61. 2 439 �W Kujawach pruskich, gdzie cała administracja posługuje się językiem niemieckim przy napływie cudzoziemców, żywioł germański daleko silniej przeniknął. Miasta już w połowie niemieckie i cały pas nadwiślański od Torunia aż po Bydgoszcz, równie jak i to miasto, w większej części uległy germanizacji; lubo dalej ku północy poza Fordonem, żywioł polski dość krzepko się jeszcze utrzymuje1. W monografii znajdziemy też spostrzeżenia dotyczące miejscowej społeczności żydowskiej: Żydzi posiadają tu te same wady i zalety, jakiemi plemię ich wszędzie się odznacza. Powiedziałbym jednak, że kujawscy są od innych porządniejsi, czyściejsi i rzetelniejsi w swych zobowiązaniach. W Kujawach pruskich z łatwością ulegli zniemczeniu. I nic dziwnego; lud ten wszędzie będąc tułaczem, czepia się zwykle narodowości panującej lub kupieckiej, tem bardziej, gdy zepsuty język niemiecki, jakim się od wieków u nas posługuje, ciągnie go łatwiej ku Germanom2. Mimo stosunkowo licznych tego typu wzmianek obraz wzajemnych stosunków najbardziej widoczny jest w folklorze (i tak pozostanie też w kolejnych tomach), między innymi w tekstach pieśni zamieszczanych przez autora (oraz pozostawionych w rękopisach), których nie opatrywał przecież żadnym komentarzem, a które bardzo trafnie oddają nastawienie poszczególnych grup etnograficznych, etnicznych i społecznych względem siebie. Przykładem mogą być choćby fragmenty pieśni dworskich z okolic Ruszkowa odnoszące się do problemu germanizacji, których Kolberg z oczywistych względów nie mógł opublikować i które zachowały się w jego rękopisie terenowym: Jeśli jesteś Polak prawy, nie znajdziesz tu względu, bo tu tylko samych Niemców biorą do urzędu […]. Teraz Polak język łamie, Miemiec daje baty, Niemiec sobie głowę psuje, jak pisać mandaty […]. Dziś, gdzie się ruszysz na polskiej ziemicy, to wszędzie Moskal lub Niemiec w szlafmycy […]3, 1 Tamże. Tamże, s. 62. 3 Są to fragmenty pieśni opublikowanych w tomie suplementowym, zob. O. Kolberg Kujawy. Suplement… (DWOK T. 72/II), s. 130–132; pisownia „Miemiec” za Kolbergiem, częsta w odnotowanych przez niego tekstach. 2 440 �czy też ten krótki tekst z Kujaw dotyczący włościan z innych regionów Polski: Mazury smutne, Podlasiaki leniwe, Łęczycanie piją dobrze, Płocczanie śpiochy, Krakowiak z Kujawiakiem to dobre chłopy; każdy 6 dni popracuje, siódmy w karczmie przetańcuje1. Problematyka grup etnograficznych, stosunków społecznych i narodowościowych to tylko niektóre z zagadnień ściśle etnograficznych, które poruszane będą także w mniejszym lub większym stopniu w późniejszych monografiach. Kujawy prezentują też znacznie już obszerniejsze niż Sandomierskie materiały z zakresu kultury materialnej. Wprawdzie w świetle zachowanych rękopisów ocenić można, że tylko niewielka ich część pochodzi z zapisów własnych Kolberga, jednak wiadomo, że nie dysponujemy obecnie kompletnymi źródłami zarówno do tej2, jak i pozostałych monografii. Niezależnie bowiem od rozproszenia archiwum Kolberga w XX wieku to jeszcze za jego życia poszczególne karty ulegały przemieszczaniu między tekami, a część materiałów wykorzystana do publikacji była usuwana przez samego autora. Badacz z pewnością poświęcił dużo uwagi ubiorowi Kujawiaków. Świadczą o tym jego liczne notatki i rysunki terenowe dotyczące strojów z okolic Kowala i Więcławic (dziś Więsławice; obie miejscowości niedaleko Bogusławic) oraz z Ruszkowa3. Konfrontował też własne spostrzeżenia z opisami cytowanych przez siebie autorów, między innymi opatrując znakiem zapytania fragment wypisu z Ludu polskiego Łukasza Gołębiowskiego dotyczący koloru wstążki4 czy też zamieszczając przypis do opinii Józefa Łepkowskiego na temat rzekomego podobieństwa ubiorów kujawskich i krakowskich: 1 Tamże, s. 57. A. Skrukwa pisze o terenowych materiałach z Kujaw, że „zachowały się zwykle wtedy, gdy na tej samej karcie znajdowały się także notatki z innego regionu”, zob. tejże „Kujawy” Oskara Kolberga…, (DWOK T. 72/II), s. XLIII. 3 Rkp. i szkice terenowe Kolberga, Arch. PTL, teka 47, sygn. 1353/II, k. 5 i Arch. PTL, teka 36, sygn. 1320, k. 108 i 109. 4 Mowa o cytacie z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 37 zamieszczonym w cz. I Kujaw (DWOK T. 3), s. 69, który Kolberg opatrzył znakiem zapytania odnoszącym się do karmazynowej wstążki. 2 441 �Autor więcej tu podobieństwa dopatrzył, niż go jest w istocie. Wszakże z wyjątkiem jedynie barwy, widoczna między obu temi ubiorami zachodzi różnica w kroju, kształcie i charakterze1. Zainteresowania Kolberga ubiorem kujawskim znajdują odzwierciedlenie w bogatej ikonografii przygotowanej do monografii w postaci czterech barwnych litografii i kilkunastu czarnobiałych drzeworytów. Wykonane zostały na podstawie rysunków Wojciecha Gersona, który na początku lat pięćdziesiątych podróżował po Kujawach i wykorzystał własne prace, ale też oparł się na fotografiach wykonanych w zakładzie Wolfa Majera Majorkiewicza we Włocławku. W rękopisach terenowych Kolberga na tych samych kartach co opisy strojów widnieją też zwykle jego notatki (niekiedy ze szkicami) dotyczące sprzętów domowych i gospodarskich, wraz z ich gwarowymi nazwami. Informacje te badacz uzupełniał także po zakończeniu podroży. Podobne zapiski (notatki dotyczące gospodarstwa, sprzętów rybackich, zawołania na zwierzęta) widnieją bowiem na odwrocie listu Michała Sokołowskiego z Głuszyna napisanego do Kolberga w listopadzie 1865 roku2, a więc już po jego powrocie do Warszawy. Wraz z listem Sokołowski nadesłał zresztą zebrane przez siebie materiały z zakresu folkloru słownego. Natomiast informacje dotyczące konstrukcji chaty z 1616 roku przesłał Ludwik Komecki z Bogusławic. Opracowując monografię do druku, autor dopytywał o detale budynku, których zapewne nie zdołał zanotować i naszkicować. Komecki odpowiedział sumiennie na zadane pytania i zamieścił stosowne rysunki. Szkice innych budynków wykonała prawdopodobnie jego córka Ludwika3. Opisy wnętrza Kolberg uzupełnił na postawie publikacji Józefa Blizińskiego4. 1 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 71, przypis 1; uwaga Kolberga odnosi się do opinii J. Łepkowskiego zamieszczonej w jego pracy O zabytkach Kruszwicy, Gniezna i Krakowa oraz Trzemeszna, Rogoźna, Kcyni, Dobieszewka, Gołańczy, Żnina, Gąsawy, Pakości, Kościelca, Inowrocławia, Strzelna i Mogilna; sprawozdania i studia, Kraków 1866, s. 173. 2 Notatki Kolberga na odwrocie listu, zob. rkp. w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 146 i 147; materiały te zostały wykorzystane w cz. I Kujaw (DWOK T. 3) na s. 59, 84, 89. 3 Zob. list L. Komeckiego do Kolberga z 20 I 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 146–147, por. O. Kolberg, Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 78 i 79. Na podstawie szkiców wykonanych prawdopodobnie przez Ludwikę (po mężu Kretkowską) wykonano drzeworyty zamieszczone na s. 77, 80 i 82. 4 Kolberg wykorzystał m.in. artykuł J. Blizińskiego Z Kujawskiego w końcu stycznia. Korespondencja „Gazety Codziennej”, „Gazeta Codzienna” 1861, nr 61–63. 442 �Monografia Kujaw nie posiada jeszcze typowego dla całego cyklu układu rozdziałów. Po opisie „Ludu” Kolberg zamieścił ponad czterdzieści opowieści (bajek, klechd, gadek) oraz przysłowia i zagadki, a dopiero po nich rozdziały „Zwyczaje”, „Obrzędy polne” i „Obrzędy domowe”, dodając między nimi „Gry”. W opublikowanych materiałach, poza folklorem muzycznym i słownym, jest spora liczba opisów opatrzonych notami lokalizacyjnymi odpowiadającymi podróżom Kolberga, na przykład opis zwyczajów związanych ze środą popielcową w Bodzanowie i Głuszynie, opis gier z Ruszkowa, Głuszyna, Kowala (Bogusławice), fryca z Bodzanowa czy wesela z okolic Bodzanowa i Bogusławic. Jednak wobec braku zachowanych manuskryptów (poza zapisami części pieśni) nie można stwierdzić, czy zamieszczone teksty sporządzone zostały na podstawie własnych zapisków Kolberga, czy też nadesłanych mu przez inne osoby informacji. W rozdziale „Obrzędy polne” znalazły się znane powszechnie, choć funkcjonujące w różnych regionach pod różnymi nazwami zwyczaje związane z zakończeniem żniw (wieńcowe, okrężne) i z wyzwoleniem młodego parobka (fryc, wilk,) oraz charakterystyczny dla Kujaw zwyczaj wyboru „króla pasterzy”. Opis tego ostatniego (wraz z nazwą) zaczerpnięty został z pracy Gry i zabawy1 Łukasza Gołębiowskiego, który z kolei przedrukował go ze wstępu do utworu Feliksa Jaskólskiego Pasterze na Bachorzy. Sielanki kujawskie z 1827 roku. Kolberg, w przypisach do pierwszej części monografii, zamieścił fragmenty tej sielanki przedstawiającej zarzucony już zwyczaj, o który badacz dopytywał mieszkańców: Obecnie wszakże obrzęd ten jest zarzuconym w miejscach nad Bachorzą, o których broszura wspomina. Od dwóch niemal generacyj nie zajmują się nim wcale, a starzy ludzie, których o to rozpytywałem, zaledwie kilka drobnych szczegółów powiedzieć jeszcze o nim umieli. Wszakże pochód z wołem dobrze oni zachowali w pamięci. Toż samo tyczy się i wielu innych stron Kujaw, gdzie chyba wyjątkowo obyczaj ten się pojawia2. Pierwsza część Kujaw jako jedna z nielicznych monografii opracowana i wydana została praktycznie na bieżąco, dwa lata po zakończeniu badań. Część druga, poza kolejnymi przypisami do poprzedniego woluminu 1 Ł. Gołębiowski, Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831, s. 119–122. 2 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 241. 443 �i słowniczkiem, poświęcona już była prawie wyłącznie pieśniom i folklorowi muzycznemu, a ciekawe i obszerne materiały dotyczące gwary kujawskiej autor zamieścił w przypisach. Pomimo daty „1867” na karcie tytułowej tom ten opublikowany został dopiero w 1869 roku. W czasie, gdy kończył się druk Kujaw, według słów Kolberga, gotowe było trzytomowe Krakowskie1, o którego wydanie autor starał się początkowo w Ossolineum. Porozumienie z Towarzystwem Naukowym Krakowskim spowodowało jednak, że rękopis złożony został w drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego. Monografia, składająca się ostatecznie z czterech tomów, dotyczyła niewielkiego obszaru określonego nawet podtytułem Okolice Krakowa. Kolberg włączył jednak do Krakowskiego także odleglejsze miejscowości należące do ówczesnego Wielkiego Księstwa Krakowskiego, które od 1867 roku składało się z powiatów krakowskiego i chrzanowskiego. Taki właśnie obraz regionu, opartego o granice administracyjne, ujawnia się w krótkim opisie: Okolica stanowiąca przedmiot moich poszukiwań, składa się prócz samego Krakowa: z ziemi b. okręgu wolnego miasta, a następnie W. Księstwa Krakowskiego, oraz z dwóch przyległych jej wąskich pasów nadgranicznych […]2, a także w zamieszczonym w ostatniej części spisie miejscowości wspomnianych powiatów krakowskiego i chrzanowskiego. Odpowiada on też ówczesnym poglądom Kolberga na zasięg terenów, których dotyczyć miały poszczególne opracowania. W 1872 roku pisał: Polska bowiem, jak każdy kraj, składa się z cząstek, z prowincji. Nim się zatem skutecznie zdołamy rozpatrzeć po całym jej obszarze, wypada nam z konieczności zamknąć się poprzednio w ciasnym obrębie nie tylko jednej, ale każdej z osobna prowincji i takową obejrzeć po szczególe […]. Im mniejszą będzie przestrzeń naszych poszukiwań (np. powiatami), tym większa urośnie masa pozyskanych przez nas szczegółów […]3. 1 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 297–298, tam dokładniej Kolberg podał zawartość tomów Krakowskiego. 2 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 4; pierwodruk: Kraków 1871. 3 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi, ze szczególnym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera) czytana na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły 444 �Pierwsza część Krakowskiego zbudowana była podobnie jak Kujawy, ale Kolberg wyłączył z niej opowieści ludowe, dla których przeznaczony został oddzielny, czwarty tom monografii, zawierający także zagadki, przysłowia i wiadomości o języku, w tym spisy nazwisk i nazw miejscowości. Materiały etnograficzne znalazły się więc w części pierwszej (opis kultury materialnej i zwyczajów), drugiej (obrzędy) i trzeciej (wierzenia określone już jako „Świat nadzmysłowy”). Po obszernym historyczno-geograficznym opisie kraju, zawierającym też podania i przysłowia związane z Krakowem, następuje charakterystyka ludu według poszczególnych grup etnograficznych. Kolberg, opierając się głównie na publikacjach Józefa Mączyńskiego i Władysława Anczyca1, ale też na pracach innych autorów, opisał Ogrodników i Prądniczan zamieszkujących lewy brzeg Wisły oraz Podgórzan na prawym brzegu, wśród których wyróżnił jeszcze Kijaków, Skawiniaków i Świątniczan. Wcześniej planował oddzielną monografię poświęconą Podgórzanom, teraz jednak, podobnie jak uczynił to Mączyński, włączył ich opis do przygotowanej publikacji: Podgórzan tych zamieściłem dlatego w niniejszym opisie, że im także jako bliskim Krakowa sąsiadom i z miastem tem w ciągłe wchodzącym związki służy zwykle nazwa Krakowiaków. Wreszcie piętno krakowskie na mil parę (aż poza Mogilany i Głogoczów) nader tu jeszcze wybitne śród ludu”2. Dopiero charakterystyka grup określonych jako „lud dalszy z lewego brzegu”, do których zaliczeni zostali Krakowiacy-Kopieniacy i Górnicy, oparta jest na materiałach zgromadzonych przez Kolberga. W Krakowskiem był bowiem wielokrotnie (po raz pierwszy w 1842 roku w Modlnicy) jako przyjaciel Józefa Konopki, którego poznał rok wcześniej w Warszawie, i z którym odbył jedną z pierwszych podróży etnograficznych. Oskar bywał więc w należących później do Józefa Mogilanach, ale też w majątkach jego rodzeństwa w Modlnicy i w Tomaszowicach. (DWOK T. 63), s. 262; pierwodruk całości artykułu: „Na Dziś” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266–285. 1 J. Mączyński Włościanie z okolic Krakowa, Kraków 1858; W. Anczyc Obrazy krakowskie, „Tygodnik Ilustrowany” 1862, T. V, nr 132, s. 136–139, nr 133, s. 143–146, nr 135, s. 166–170. 2 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 107; Kolberg miał tu na myśli mieszkańców okolic miasteczka Podgórze w ówczesnym powiecie wielickim, dziś dzielnica Krakowa. 445 �Zatrzymywał się tam zapewne w trakcie wyjazdów w Tatry w 18571, 1861 i 1863 roku 2. Okresem intensywniejszych podróży w te okolice był koniec lat sześćdziesiątych, kiedy coraz wyraźniej rysowała się wizja publikowania Ludu w Krakowie. Dłuższe pobyty u przyjaciół stały się też wreszcie okazją do zgromadzenia odpowiednich materiałów dla nowego typu wydawnictwa wykraczającego już dalece poza zebrany wiele lat wcześniej folklor muzyczny. Korespondencja i notatki dotyczące wydatków Kolberga potwierdzają jego wielotygodniowy pobyt w Krakowskiem w 1868 roku oraz podróż w te rejony w 18693, podczas których głównymi stacjami badawczymi pozostawały Mogilany, Modlnica i Tomaszowice. Wówczas zebrał zapewne bardzo szczegółowe wiadomości o życiu mieszkańców, ich strojach, żywności, chatach, zagrodach i zajęciach ludności, a także materiały dotyczące podkrakowskich kapliczek i krzyży przydrożnych. Te ostatnie są w monografii tylko wzmiankowane, ale doczekały się obszerniejszego opracowania opublikowanego wraz z drzeworytami w artykule Figury przydrożne, który ukazał się w „Kalendarzu Warszawskim” w 1872 roku 4. Zainteresowania Kolberga kulturą materialną potwierdzają zachowane liczne rękopisy terenowe. Unikatowym natomiast dokumentem jest czystopis rozdziału „Lud” i części rozdziału „Zwyczaje”5. Jest to jedyne w całym archiwum prawie kompletne źródło do tak znacznej części publikacji. Opracowując ten tekst, Kolberg wykorzystał przede wszystkim materiały własne (w mniejszym stopniu notatki Antoniny Konopczanki, która wykonała też część drzeworytów) oraz dostępne publikacje. Analiza tych ostatnich pozwala rzucić światło na niektóre błędnie przypisywane Kolbergowi poglądy, jak choćby ten, że „[…] stara się uchwycić odrębności regionalne, dać ich wytłumaczenie w dość naiwny sposób historią omawianej dzielnicy (np. w Krakowskiem do purpury królów nawiązuje użycie czerwieni 1 Zob. O. Kolberg Korespondencja z Wiednia… (DWOK T. 62), s. 359. Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy… (DWOK T. 35), s. IX i X. 3 Zob. m.in. rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, tam na k. 16 także wzmianka o podróży do Krakowa w 1867 roku; list Kolberga do L. Wegnera z 22 XI 1868 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 264–265 i list B. Hoffa do Kolberga z 15 V 1869, tamże, s. 324–325. 4 Zob. O. Kolberg Figury przydrożne, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 337–341; pierwodruk: „Kalendarz Warszawski” J. Ungra na rok 1872, s. 138–142. 5 Wersja przeznaczona do druku oraz znajdujące się dziś między jej kartami zapiski terenowe Kolberga i A. Konopczanki, zob. Arch. PTL, teka 45, sygn. 1417, k. 1–80. 2 446 �w ubiorze chłopskim)”1. Jednak przytoczone przez Kolberga w przypisie słowa: „Czuć w tem [...] majestat stolicy, purpurę królewską, w którą się nawet chłop spod Wawelu ubrał”2 pochodzą z pracy Józefa Łepkowkiego i zostały opatrzone komentarzem Kolberga: „Przecież najbliżsi mieszkańcy miasta w ogóle czapek czerwonych nie noszą, a purpura ukazuje się dopiero pod sukmaną na szmacie podszewki i wąskiej lamówce ubioru”3. Autor monografii cytuje zatem fragmenty pracy Łepkowskiego, jednak nie zgadza się z jego poglądem, dokumentując sprzeciw rzeczowymi argumentami. Rozdział „Zwyczaje”, który badacz układał w porządku kalendarzowym, rozpoczynając go od Wigilii Bożego Narodzenia, prezentuje się tu wyjątkowo bogato. Znajdziemy w nim nie tylko typowe dla następnych monografii opisy Bożego Narodzenia z kolędami, Nowego Roku, Trzech Króli, Ostatków (z Tłustym Czwartkiem), Wielkiego Postu i Wielkanocy wraz z Dyngusem i Kogutkiem, Zielonych Świąt, Bożego Ciała, Św. Jana (Sobótka), Wniebowzięcia Marii Panny, Zaduszek, uzupełniane w zależności od zgromadzonych materiałów o zwyczaje związane z patronatem świętych (np. św. Wawrzyńca, św. Grzegorza, św. Katarzyny, św. Mikołaja), ale też o szereg informacji o folklorze miejskim charakterystycznym dla Krakowa (rękawka czy konik zwierzyniecki). Jak już wspomniano, opisy własne Kolberg uzupełnił cytatami z opracowań innych autorów. Słowo drukowane nie zawsze jednak było wiarygodnym źródłem, o czym badacz przekonał się później nie raz. Do Krakowskiego włączył na przykład opis święconego, falsyfikat pochodzący rzekomo z XVI wieku, opublikowany w „Pszczółce Krakowskiej” w 1822. Opis został ostatecznie uznany za falsyfikat, przedtem jednak przedrukowały go inne czasopisma oraz Łukasz Gołębiowski4, którego prace oparte były wyłącznie na wcześniejszych publikacjach. 1 A. Kutrzeba-Pojnarowa Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnograficznych, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, praca zbiorowa pod redakcją M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, A. Kutrzeby-Pojnarowej, T. 1, Wrocław 1976, s. 31. 2 O. Kolberg, Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 123; jest to cytat z pracy J. Łepkowskiego, Przegląd krakowskich tradycyj, legend, nabożeństw, zwyczajów, przysłów i właściwości, Kraków 1866, s. 31–32. 3 O. Kolberg, Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 123. 4 Chodzi o tekst zacytowany przez Kolberga w cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5), s. 369–373, który zamieszczony został przez K. Majeranowskiego w „Pszczółce Krakowskiej” w 1822 roku, przedrukowany w tym samym roku w „Tygodniku Wileńskim” (T. 3, nr 10), następnie u Gołębiowskiego w Ludzie polskim…, s. 305–309 i w „Przyjacielu Ludu” w 1837 (T. 2, nr 39), na wszystkie te źródła, poza „Tygodnikiem Wileńskim” powołał się Kolberg. 447 �Pozostałe części monografii wydane zostały już w czasie, gdy Kolberg mieszkał na stałe w Modlnicy. Od 1871 roku miał więc niepomiernie większe możliwości obserwowania i choćby częściowego uczestniczenia w życiu modlnickiej społeczności. Był też prawdopodobnie postacią budzącą sympatię, wyrażoną na przykład w krótkiej przyśpiewce włościan: Ciesy się pan Kolbr, ze idziemy z pola, ciesy się i Gacka, Maryna, Antola1. Owe przyśpiewki, muzyka i tańce w dalszym ciągu interesowały badacza najbardziej. W „Obrzędach” rozpoczynających kolejny wolumin dominuje folklor muzyczny i cytaty z publikacji, jedynie opis wesela II, uzupełniony tekstami ze zbioru Józefa Konopki2, pochodził z obserwacji Kolberga, poczynionych jednak prawdopodobnie jeszcze przed 1860 rokiem. Natomiast informacje zamieszczone w części dotyczącej „Wyżynku” badacz mógł zgromadzić później, ale dla opisu tego obyczaju żniwnego źródłem jest dziś jedynie kopia rękopisu Kolberga sporządzona przez Władysława Kosińskiego. Podczas pracy nad Krakowskiem nieoceniona okazała się pomoc Antoniny Konopczanki, siostry Józefa. Poza materiałami do kultury materialnej Antonina spisywała bajki oraz informacje o wierzeniach związanych z okolicznymi miejscami i postaciami. Jak typowy badacz terenowy odpytywała kobiety zatrudnione we dworze, notowała szczegółowo pytania i odpowiedzi, stąd jej zapisy mają charakter dialogu, uzupełnionego często nazwiskami odpowiadających: „Jadwiga Kazimierzowa Skoczkowa”, „Elżbieta Kostaśka” – córka Skoczkowej, „Kaśka Pstruśka”. Zapisy te zachowały się w rękopisie nazwanym później przez Helenę Kapełuś Modlnickim raptularzem Antoniny Konopczanki3. Natomiast Kolbergowi udostępniła swoje kopie tych 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, sygn. 1192/1, k. 4; zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. I (DWOK T. 73/I), s. 433. 2 J.K. [J. Konopka] Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; Toż: Wydanie fototypiczne, Wrocław 1974. 3 H. Kapełuś Modlnicki raptularz Antoniny Konopczanki, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s. 179–195. Raptularz został opublikowany w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. III (DWOK T. 73/III), s. 5–172. Postać A. Konopczanki została też scharakteryzowana przez E. Millerową, zob. Lata krakowskie w życiu Oskara Kolberga 1871–1890, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I). 448 �zapisów, zachowane w postaci dziś niekompletnych zeszytów opatrzonych tytułami: Opowiadania powieści ludu krakowskiego, wieś Modlnica Wielka, 1869 i Powieści. O urokach, gusłach, zabobonach, czarach, środkach naprzeciw tymże zebrane podług opowiadań ludu krakowskiego, wieś Modlnica Wielka 18691. Autor monografii wykorzystał teksty Antoniny, w których poczynił pewne poprawki redakcyjne, i opublikował opowieści oraz opisy wierzeń. Te ostatnie stanowią pokaźny fragment przedostatniej części Krakowskiego, ale teksty będące w rękopisie całością zostały podzielone i zamieszczone w odpowiednich rozdziałach tomu wśród materiałów pochodzących z innych źródeł. Kolberg pominął też nazwisko Konopczanki i prawie wszystkich jej informatorek, wspominając tylko Kazimierzową Skoczkową przy jej opowieści o bogienkach2. Problem braku wzmianki o informatorach był już tu podnoszony wraz z definicją etnografii przywołaną przez Oskara za Friedrichem Müllerem, w której mowa jest o „osobniku zbiorowym”. Odpowiada to także ogólnym poglądom panującym wśród badaczy w XIX wieku, kiedy lud traktowano jako zbiorowego twórcę i odtwórcę folkloru, a notowanie nazwisk należało do wyjątków. Pozostałe materiały opublikowane w tym tomie to przeważnie fragmenty lub ich streszczenia z publikacji takich jak O przesądach lekarskich ludu naszego3 czy dawne zielniki i kompendia medyczne z XVI, XVII i XVIII wieku4. Opis wierzeń został też uzupełniony obszernymi przypisami, zawierającymi cytaty z rozpraw Grimma i Hanuscha dotyczących mitologii 5. Obficie przytaczał tam Kolberg fragmenty starszych druków, takich jak Młot na czarownice, Diabeł w swojej postaci i innych6, i chociaż cytowanie tak obszernych partii tekstów z tych prac nie zawsze wydaje się uzasadnione, 1 Rkp. A. Konopczanki, Arch. PTL, teka 13, sygn. 1192/2. O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 47; pierwodruk: Kraków 1874. 3 M. Zieleniewski O przesądach lekarskich ludu naszego skreślił… w celu otrzymania stopnia doktora medycyny w Uniwersytecie Jagiellońskim. Wyciąg z rozprawy uwieńczonej przez Wydział Lekarski nagrodą, Kraków 1845. 4 Np. Marcina z Urzędowa Herbarz polski, to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych i innych rzeczy do lekarstw należących księgi dwoje, Kraków 1595 i Marcina Plebana z Klecka Obrona przeciwko morowemu powietrzu doświadczona. Na którą jako bogaty, tak i ubogi snadno się zdobędzie, bo nie każdy na lekarstwa ma pieniądze, Poznań 1605. 5 J. Grimm Deutsche Mythologie, Göttingen 1835 (1844, 1854); I.J. Hanusch Die Wissenschaft des slavischen Mythus, Lemberg 1842. 6 S. Ząbkowic Młot na czarownice, Kraków 1614; F. Bohomolec Diabeł w swojej postaci z okazyi pytania, jeśli są upiory, ukazany, cz. I, wyd. I: Warszawa 1772 i cz. II i III: Warszawa 1777. 2 449 �to świadczy również o intuicji Kolberga, który sięgał do bardzo różnorodnych źródeł i odnajdywał w nich informacje dotyczące folkloru i tradycji. W Krakowskiem odnaleźć można już wszystkie elementy modelu monografii, tj. opis kraju, ludu, zwyczajów, obrzędów, rozdziały poświęcone pieśniom i tańcom, grom, wierzeniom, opowieściom ludowym i językowi, a zebrane materiały etnograficzne i folklorystyczne złożyły się na jedną z najlepiej udokumentowanych monografii regionalnych autora Ludu1. Twierdzenie to odnieść można także do Wielkiego Księstwa Poznańskiego, które w schemacie (kraj, lud itd.) oraz w sposobie wypełnienia poszczególnych rozdziałów jest do Krakowskiego bardzo podobne. Nad monografią Wielkopolski badacz pracował w trakcie edycji ostatniej części Krakowskiego. Pierwszy tom Poznańskiego przesłał do druku na początku 1873 roku, ale ostatecznie opublikował go dwa lata później, uwzględniając uwagi poczynione przez Emila Kierskiego, dotyczące historii regionu2. Obszar regionu wydzielony został zgodnie z kryterium administracyjnym. Od lat czterdziestych obowiązywała już wprawdzie nazwa Prowincja Poznańska, ale tytułowy termin Wielkie Księstwo Poznańskie odpowiadał wcześniej przyjętej przez zaborców nazwie, która zwyczajowo nadal pozostawała w użyciu. Polskim czytelnikom bliższy byłaby zapewne termin rodzimy, a nie wprowadzony przez zaborców, co Kolberg skomentował w liście do poznanej w Warszawie wielkopolskiej pisarki i działaczki niepodległościowej Bibianny Moraczewskiej. W 1877 roku, gdy z prasy drukarskiej schodziła już trzecia część monografii, pisał: Niektórzy mają mi za złe, żem na tytule wyraził W[ielkie] Ks[ięstwo] Poznańskie – woleliby, żeby tam stało samo: Poznańskie albo Wielkopolska. Być może, że to byłoby korzystniej, ale teraz już tego zmienić nie można, chyba na tytule czwartego tomu. Utrudniłoby to jednak sprzedaż w Warszawie, gdzie cenzura na lada wyrażenie veto kładzie3. 1 E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement... cz. I (DWOK T. 73/I), s. V. 2 Pierwszą część monografii Kolberg przekazał do druku na początku 1873 roku, ale po otrzymaniu uwag E. Kierskiego wycofał tom z drukarni, zob. list Emila Kierskiego do Kolberga z 16 V 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 454. 3 Brulion listu O. Kolberga do B. Moraczewskiej z 25 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 40. 450 �Ponieważ w przeciwieństwie do Sandomierskiego, Krakowskiego, a nawet Kujaw teren, którego dotyczyć miała monografia, był ogromny, a zróżnicowanie jego kultury ludowej bardzo wyraźne, Kolberg dla materiałów mieszczących się w czterech pierwszych rozdziałach („Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje” i „Obrzędy”) przyjął podział na podregiony. W części pierwszej scharakteryzowane zostały powiaty „środkowe”: poznański, szamotulski, obornicki, średzki i śremski. Część druga zawiera opis okolicy zachodniej z powiatami: międzychodzkim, międzyrzeckim, babimostskim1, bukowskim, kościańskim i wschowskim oraz okolicy południowej, na którą składał się powiat krobski, krotoszyński, ostrzeszowski, odolanowski, pleszewski i wrzesiński. W części trzeciej znajdziemy opis „okolicy wschodnio-północnej” z powiatami: gnieźnieńskim, mogilnickim, szubińskim, bydgoskim i inowrocławskim oraz „okolicy zachodnio-północnej”, do której należy powiat wągrowiecki (z Pałukami), wyrzyski (z Krajną), chodzieski i czarnkowski. Rzecz jasna, nie wszystkie te tereny Kolberg zdołał odwiedzić, choć Wielkopolskę poznał dość dobrze. W 1867 roku udał się do Poznania, gdzie spotkał się z członkami Towarzystwa Przyjaciół Nauk – Emilem Kierskim, Karolem Libeltem oraz prawdopodobnie z Leonem Wegnerem i Władysławem Nehringiem, starając się o wsparcie finansowe na wydawanie Ludu. Utrzymujące się ze składek członków Towarzystwo nie dysponowało odpowiednimi środkami, ale udostępniło badaczowi swoje zbiory, między innymi tak zwane Szematy, o których jako źródle do monografii będzie jeszcze mowa. Karol Libelt udzielił też Kolbergowi gościny w Czeszewie na Pałukach, które stało się stacją badawczą także w roku następnym. W 1867 roku Kolberg zatrzymał się też w majątku wspomnianych już Hipolita i Anieli Radońskich w Siekierkach, w ówczesnym powiecie średzkim. Rok później miał okazję pozyskania kolejnych materiałów z powiatu średzkiego, prowadząc badania w Dębiczu, w dobrach Włodzimierza A. Wolniewicza. Odwiedził też wówczas położony niedaleko, ale należący już do powiatu wrzesińskiego Miłosław. Podróże po Wielkopolsce kontynuował jeszcze w latach następnych. W 1869 roku udał się do Ostrowa pod Wieleniem nad Notecią, gdzie odwiedził przebywającą tam Paulinę Wilkońską, do Kórnika2 1 Nazwa powiatu przytoczona za Kolbergiem, zgodnie z XIX-wieczną ortografią. Ostrowo pod Wieleniem i Kórnik wymienił Kolberg w Notatniku zawierającym rachunki…, k. 19 i 20; pobyt w Ostrowie potwierdza też list Pauliny Wilkońskiej do Kolberga z 23 VIII 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 224. 2 451 �oraz do Bojanowa1 i Morownicy pod Śmiglem w powiecie kościańskim. Morownica należała wówczas do Władysława Niegolewskiego jako majątek wniesiony przez jego żonę, Wandę z Kwileckich. W zamieszkałym przez Niegolewskich dworze Kolberg bywał też później, w 1871 lub 18722 oraz 1875 roku. Podobnie jak w innych miejscowościach Wielkopolski, miał tu bardzo dobre warunki pracy i uzyskał wartościowe materiały etnograficzne. W Morownicy spotkał też prawdopodobnie po raz pierwszy Bogumiła Hoffa, administratora majątku Niegolewskich, rysownika i autora ilustracji do W. Ks. Poznańskiego. Hoff towarzyszył Kolbergowi podczas podróży po południowej Wielkopolsce, a niefortunne zakończenie jednej z nich opisał później w przytoczonym już wspomnieniu. Rysownik jeszcze przed spotkaniem z Kolbergiem proponował mu współpracę przy tomach Ludu dotyczących Poznańskiego, jednak jego wizja publikacji, postrzeganej raczej jako album z dodatkiem opisów, była odmienna od koncepcji monografii etnograficznej. Rozbieżność poglądów oraz pochopne i nierozważne decyzje Hoffa co do dystrybucji wydawnictwa3 spowodowały, że drogi obu panów na długo się rozeszły. Podczas podróży w latach siedemdziesiątych Kolberg odwiedził też inne miejscowości. Według itinerarium 4 w 1872 roku oprócz Morownicy był też ponownie w Dębiczu i Miłosławiu oraz w Targoszycach i Poznaniu. W Targoszycach, w powiecie krotoszyńskim był gościem Józefa Łukaszewicza, historyka, dawnego bibliotekarza w Bibliotece Raczyńskich i archiwisty miejskiego w Poznaniu. Mógł więc zapewne liczyć na pomoc gospodarza w poszukiwaniu materiałów dotyczących okolicy, ale i prawdopodobnie całej Wielkopolski. Ostatnie badania w tym regionie miały miejsce w 1875 roku, podczas wspomnianej już dłuższej podroży etnograficznej w Poznańskie oraz na tereny wschodnich i zachodnich Prus, finansowanej ze środków 1 Wyjazd do Bojanowa Kolberg wymienił w Notatniku zawierającym rachunki…, k. 20. Datę 1872 Kolberg wymienił w cz. V W. Ks. Poznańskiego (zob. DWOK T. 13), s. IX; pierwodruk: Kraków 1880 oraz w Wykazie podróży…, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 706. Inne dokumenty, jak np. brulion listu Kolberga do L. Merzbacha z 4 II 1872 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 410, wskazują na pobyt w Poznańskiem w 1871 i zamiar ponownej wizyty w roku następnym; o wizycie Kolberga w Poznaniu w dniu 14 października 1871, być może po kilkutygodniowych badaniach w Wielkopolsce, informował „Dziennik Poznański” 1871, nr 236 (z 15 października). 3 Kontakty Kolberga z B. Hoffem zostały szczegółowiej omówione przez E. Millerową, zob. Lata krakowskie w życiu Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/I). 4 Wykaz podróży… w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 706. 2 452 �Akademii Umiejętności. Kolberg udał się wtedy raz jeszcze do Poznania i Morownicy, a także do Pakosławia w ówczesnym powiecie krobskim, majątku hrabiego Stanisława Czarneckiego, polityka i powstańca styczniowego oraz do Konojadu w powiecie kościańskim. Nie wiadomo u kogo zatrzymał się w Konojadzie. Tę ostatnią miejscowość oraz wspomniany w notatkach z 1869 roku Kórnik łączy osoba Jana Kantego Działyńskiego, powstańca, działacza społecznego, właściciela zamku kórnickiego wraz z biblioteką, który w połowie XIX wieku nabył też Konojad, ale znajomości Kolberga z Działyńskim nie potwierdzają żadne dokumenty. Maria Turczynowiczowa, w artykule dotyczącym badań Kolberga w Poznańskiem, zamieściła mapę z naniesionymi blisko 40 punktami w 16 powiatach, które oznaczają przebadane przez niego miejscowości (nie licząc tych, których dotyczą materiały z innych źródeł)1. W świetle obecnej wiedzy wydaje się jednak, że poza wymienionymi powyżej stacjami badawczymi i ewentualnie okolicznymi wsiami Kolberg nie odbył już żadnych innych podróży po Wielkopolsce, a wskazane w artykule Turczynowiczowej miejscowości oznaczają często miejsce pochodzenia materiałów pozyskanych od współpracowników. Omówione tu wyprawy etnograficzne tylko w niewielkim stopniu są udokumentowane w rękopisach, gdyż zachowały się one częściowo. Na przeznaczonej dla materiałów z tego regionu tece 9. jeszcze sam Kolberg napisał: „Odpadki od materiałów z Wielkopolski, użytych w latach 1875– 1882”, a Izydor Kopernicki w roku 1890 określił ją krótko: „Doszczętnie wyczerpana”. Autor Ludu po wydaniu monografii usunął bowiem większość wykorzystanych zapisów. Ale nawet niewielka liczba ocalałych manuskryptów badacza świadczy, że na etapie prac nad Poznańskiem starał się on pozyskać jak najwięcej informacji wykraczających poza główny nurt jego zainteresowań, czyli folklor muzyczny i słowny. W archiwum zachowała się między innymi znaczna część przygotowanej do druku wersji opisu „Kraju” do dwóch pierwszych części monografii2 oraz stosunkowo liczne notatki terenowe z opisami i rysunkami ubiorów oraz sprzętów domowych i urządzeń gospodarskich sporządzone w Dębiczu, Siekierkach i Targoszycach3. Sądzić można, że większość informacji na temat pożywienia z okolic 1 M. Turczynowiczowa Badania etnograficzne Oskara Kolberga, „Lud” 1956, T. XLII, s. 211, mapa za s. 208. 2 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 9, sygn. 1166, k. 1–11. 3 Rkp. i rysunki odręczne Kolberga, Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/II, k. 44, 47–49, 64–66. 453 �Morownicy czy Konojadu Kolberg zebrał sam, choć zachował się tylko fragment notatek na ten temat dotyczący mieszkańców Poznania1. Prawie wszystkie jego zapisy zawierają też wyrażenia gwarowe oraz lokalne nazwy. Gwarze wielkopolskiej poświęcił jednak oddzielny artykuł Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, opublikowany w 1877 roku2. Tak jak wcześniej rejestrował też przebieg zwyczajów i obrzędów. W Dębiczu opisał np. przebieg chrzcin 3, a także fragment wesela, oznaczonego w pierwszej części monografii numerem VII, do którego brak dziś źródła. Z jego badań własnych pochodzą też, przynajmniej częściowo, opisy wesel III (Spławie, Głuszyna, dziś część Poznania), V (Górczyn koło Poznania) i VI (Siekierki, Iwno) w tym samym tomie, a także prawdopodobnie kompletne opisy wesel w Morownicy i Konojadzie (w druku numer III) 4 oraz z okolic Pakosławia (I) i Targoszyc (II) w części drugiej, do których również brak manuskryptów będących ich źródłem. Podobnie jest w przypadku opisów zwyczajów z wymienionych tu miejscowości czy opisów strojów z Górczyna, Jeżyc i Rataj z 1870 roku5. Zamieszczone przez Kolberga opisy ubiorów były przez niektórych etnografów w XX wieku komentowane jako błędne. Badaczka kultury Bambrów Maria Paradowska uznała za niewiarygodny fragment opisu spódnicy Bamberki: „Kobiety mają na sobie 6 do 12 spódników sięgających kolan”6 i stwierdziła, że spódnice te były długie7. Po analizie dziewiętnastowiecznych źródeł problem wyjaśniła dopiero inna etnografka, znawczyni strojów, Zofia Grodecka: 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 24, sygn. 1282, k. 17v.; rkp. uszkodzony, oddarta górna część karty. 2 O. Kolberg Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 342–388; pierwodruk w: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1877, T. 1, s. 3–36. 3 Odpis M. Turczynowiczowej z niezachowanego rkp. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2030/III, k. 247. 4 W rozdziale „Obrzędy” wesele z Morownicy i Konojadu oznaczone jest wspólnym numerem III, w spisie treści jako III i IV, zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), pier wodruk: Kraków 1876.. 5 Opis sporządzony na podstawie własnych obserwacji, zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 61 i 62; pierwodruk: Kraków 1875. 6 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 62. 7 M. Paradowska Bambrzy, mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, Warszawa-Poznań 1975, s. 108. 454 �[…] te nietypowe jak na ówczesne czasy, krótkie spódnice ratajskich Bamberek przywędrowały z Niemiec wraz z pierwszymi osadniczkami i były reliktem przepisów feudalnych, ustalających że długość spódnic poddanych wieśniaczek mogła sięgać tylko do połowy łydki. Wraz z przechodzeniem dawnego ubioru Bamberek w strój i jego polonizacją spódnice uległy wydłużeniu, dotykając skrajem cholewek sznurowanych bucików sięgających kostki”1 i ostatecznie stwierdziła, że „Kolberg prawidłowo przedstawił ubiory Bambrów z będących obecnie dzielnicami Poznania wsi Górczyn i Jeżyce, wizytowanych osobiście w 1870 roku”2. Nadmienić jednak należy, że o ile badacz z pewnością widział i opisywał stroje bamberskie, to wzmianka o krótszych spódnicach została zaczerpnięta przez niego z omówionych poniżej Szematów. Za wiarygodne uznał też materiały Kolberga Aleksander Błachowski, który porównał opisy męskich nakryć głowy (m.in. wykrawanki) zamieszczone w W. Ks. Poznańskiem ze sporządzonymi przez Adama Glapę, także na podstawie dawnych źródeł, ale i własnych obserwacji. Aleksander Błachowski pisał: Obaj badacze – Kolberg samouk, pionier badań folklorystycznych z XIX wieku, i Glapa, profesjonalny etnograf z XX wieku, uzbrojony w fachowy kwestionariusz – starali się rzetelnie przedstawić identyczny element ubioru. Kolberg zapewne widział wykrawanki z bliska, na pewno nie jedną, zatem jego opinia oparta jest na dokładnej autopsji. On zobaczył wycięcie w kształcie korony, a Glapa prymitywną rogatywkę z opuszką. Zdarza się tak, gdy nawet doświadczony badacz prezentuje konstatację opartą na jedynym dostępnym przykładzie w przekonaniu, że ten posiada cechy formy typowej, powtarzanej w danym środowisku3. Cennym materiałem dla wielu opisów etnograficznych stały się wspomniane Szematy wypożyczone w Towarzystwie Przyjaciół Nauk w Poznaniu. Były to kwestionariusze opracowane przez członków tej instytucji, wykonane w 2000 egzemplarzy i rozsyłane do ziemiaństwa, duchowieństwa 1 Z. Grodecka Problem rekonstrukcji wielkopolskich strojów ludowych. Na przykładzie stroju z Siekierek, „Etnografia Polska” 1991, T. XXXV, z. 1, s. 139. 2 Tamże. 3 A. Błachowski Ubiór i krajobraz kulturowy Polski i Ukrainy zachodniej, Toruń 2011, s. 14. 455 �i nauczycieli od 1858 roku. Na karcie tytułowej widniał tytuł określający cel tej inicjatywy: Szemat do spisywania materiałów mających służyć do opisu statystycznego Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Każdy kwestionariusz składał się z trzech działów: topograficznego, etnograficznego i historiograficznego i zawierał łącznie ponad dwadzieścia pytań oraz rubryki przewidziane na odpowiedzi. Odzew nie okazał się imponujący. Otrzymano około 570 wypełnionych ankiet, przy czym tylko część zawierała odpowiedzi kompletne. Kolberga interesował oczywiście dział etnograficzny, w którym respondenci mieli odpowiadać na pytania dotyczące między innymi narodowości i wyznania, zatrudnienia mieszkańców, ich zamożności, ubioru, stanu zdrowia, zwyczajów przy ślubach, zaręczynach i innych uroczystościach (w tym wygłaszanych przy tych okazjach oracji). Nie mniej interesujący był dział historiograficzny, gdzie obok informacji o historii miejscowości i związanych z nią znanych postaci oraz wzmianek o zabytkach pytano o miejscowe podania i legendy. Podczas jednego z pobytów w Poznaniu badacz wykonywał odpisy z Szematów, ale ostatecznie uzyskał zgodę na wypożyczenie materiałów dotyczących 14 powiatów1. Dopiero po 17 latach właściciele upomnieli się o ich zwrot. Kolberg nie odnalazł wtedy wszystkich zabranych z Poznania ankiet i nie zwrócił kompletu materiałów. Towarzystwo z powodu braku środków nigdy ich nie opracowało. W latach trzydziestych XX wieku Maria Turczynowiczowa określiła liczbę ankiet na 4572, niestety zbiory Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk nie przetrwały drugiej wojny światowej. Tymczasem w tekach Kolberga ocalały fragmenty wypożyczonych Szematów. Jedna ankieta zachowała się prawie w całości, dwie we fragmentach, a ponadto w zbiorach Kolberga znajdują się dwie pojedyncze karty dołączone prawdopodobnie jako uzupełnienia do ankiet. Najbardziej dziś kompletny egzemplarz nadesłany został z Włoszakowic w ówczesnym 1 Spis wypożyczonych przez Kolberga materiałów dołączony został po latach do prośby Towarzystwa o ich zwrot, zob. list Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk do Oskara Kolberga z 21 X 1885 r., podpisany przez Engestrőma, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 284–285. 2 M. Turczynowiczowa spisała pytania zamieszczone w ankietach, po wojnie opublikowała artykuł Schematy Wielkiego Księstwa Poznańskiego, w: Księga Pamiątkowa ku czci Profesora Adolfa Chybińskiego. Rozprawy i artykuły z zakresu muzykologii, Warszawa 1950, s. 339–346. 456 �powiecie wschowskim, a wypełnił go tamtejszy proboszcz Jan Arendt. Drugi egzemplarz pochodzi z Wronczyna w powiecie kościańskim i zawiera wyłącznie ponumerowane odpowiedzi. Z trzeciego, z okolic Nowego Miasta w powiecie pleszewskim, pozostała kartka z kilkoma pytaniami i częściowymi odpowiedziami1. Wspomniane pojedyncze karty pochodzą ze Zdziechowic w powiecie średzkim oraz z Mielżyna w powiecie gnieźnieńskim i były prawdopodobnie pierwotnie dołączone do Schematów z tych miejscowości2. Zachowane partie ankiet nie dają pełnego wyobrażenia o ich zawartości. Więcej na ich temat mówią obszerne fragmenty tekstów zamieszczone tomach W. Ks. Poznańskiego, których znakiem rozpoznawczym jest opatrzenie ich datami rocznymi 1858, 1859 i 1860. Jednak nie wszystkie cytaty pochodzące z Szematów są datowane3. Z tego źródła Kolberg zaczerpnął opisy ludności, stosunków społecznych, sposobu gospodarowania, ubiorów, zwyczajów oraz kilku wesel wraz z charakterystycznymi dla regionu oracjami weselnymi. Treści zapożyczone z ankiet do monografii są dziś jedynym świadectwem pracy kilkuset osób, autorów, którzy odpowiedzieli na inicjatywę Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Omawiając wykorzystywane przez Kolberga źródła, nie sposób nie wspomnieć o przedrukowanych w drugiej części monografii manuskryptach dwóch autorów zawierających opisy zwyczajów w powiecie odolanowskim. Jeden z nich jest anonimowy, opatrzony notą Kolberga: „po Kucharskim”, drugi natomiast, podpisany nazwiskiem „Kociński”, zawiera dopisek autora Ludu: „Sulmierzyce 1820”4. Prawdopodobnie materiały pochodzące ze zbiorów Kucharskiego dotyczą początku XIX wieku, ale same opisy zostały sporządzone później. Nieznany z nazwiska autor zanotował bowiem: „W te dni, przed około 30 laty”, a Kolberg drukując ów tekst, opatrzył go informacją: „około r. 1800–1810”. Z kolei informację o datowaniu i lokalizacji rękopisu podpisanego: „Kociński” uzyskał zapewne od 1 Szemat z Włoszakowic przechowywany jest w zbiorach BN PAN i PAU, sygn. 2184, k. 314–315, natomiast pozostałe znajdują się w Arch. PTL, teka 37, sygn. 1331, k. 1–5 i Arch. PTL, teka 9, sygn. 1168, k. 3. 2 Materiały te znajdują się w Arch. PTL, teka 37, sygn. 1332, k. 1 (ze Zdziechowic) i Arch. PTL, teka 9, sygn. 1168, k. 1–2 (z Mielżyna). 3 Wiadomo m.in., że materiały dotyczące wsi Wronczyn i okolic, Mystek i Ninina również pochodzą z Szematów, choć nie wszędzie jest to oznaczone w druku. 4 Rkp. nieznanego autora i rkp. podpisany „Kociński”, Arch. PTL, teka 37, sygn. 1328/ I, k. 108–110, zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie (DWOK T. 10), s. 188–189, 203–204, 222; pierwodruk: 1876. 457 �Kucharskiego. Slawista i filolog Andrzej Kucharski (1795–1862) interesował się kulturą i językiem wielu krajów słowiańskich, a jego materiały czeskie i łużyckie znalazły się później u Kolberga. Niewykluczone, że starszy od Oskara o pokolenie Kucharski, który był przez rok nauczycielem w Kaliszu (przed rokiem 1825), mógł posiadać w swoich zbiorach rękopisy dotyczące Wielkopolski (w tym również terenów Kaliskiego1). Stawia go to w rzędzie pierwszych badaczy folkloru tego regionu. Specyfika terenu, który z powodu systematycznie prowadzonej germanizacji był tak licznie zamieszkały przez ludność niemieckojęzyczną, spowodowała, że W. Ks. Poznańskie to monografia zawierająca wiele uwag na temat stosunków społecznych i lokalnych społeczności. Problem osadników niemieckich dotyczył też Kujaw, ale dopiero w Wielkopolsce uwidocznił się tak wyraźnie. W tomie znajdziemy więc liczne wzmianki o zasiedlaniu poszczególnych wsi Niemcami, wzajemnych kontaktach, a raczej ich braku, czyli wypowiedzi o relacjach „swój – obcy”, jakby je nazwał współczesny antropolog kultury. O stosunku do Żydów i Niemców Kolberg pisał: Żyda ogładzonego i ubranego po niemiecku uważa [lud] prawie za Niemca. Na Niemców osadników (Olendrów), z którymi niewiele mając styczności domowej, żyje w zgodzie, acz bez zażyłości i przyjacielskich stosunków, wynajduje niemało konceptów (przedrzeźniając mianowicie złą ich polszczyznę) i różne zabawne prawi o nich dykteryjki – wszakże najczęściej bez obrazy uczuć ich narodowych i religijnych2. Zamieścił więc w W. Ks. Poznańskiem przykłady anegdot ośmieszających Niemców, ale obok nich także teksty będące żartami z zamieszkujących w Chojnie, w powiecie szamotulskim tzw. Mazurów3. W kategorii „swój – obcy” mieszczą się też stosunki z Bambrami, jednak tych ostatnich nazwać można osadnikami „oswojonymi”, a niekiedy nawet już w pewnym stopniu zasymilowanymi: Lud w bliskiej okolicy Poznania osiadły jest miejscami czysto-polski (pierwotny), miejscami niemiecki, miejscami zaś, acz górno-niemieckiego pochodzenia, jed1 Materiały z Kaliskiego notatką Kolberga „po Kucharskim” znajdują się wśród rękopisów terenowych Kolberga, Arch. PTL, teka 8, sygn. 1160, a opublikowane zostały w: O. Kolberg Kaliskie i Sieradzkie (DWOK T. 46), m.in. na s. 463, 469, 481. 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 54. 3 Tamże, s. 55. 458 �nak skutkiem ciągłego od wielu lat z krajowcami obcowania, mniej lub więcej spolszczonym [...]. To pewna, że większość osadników, równie dobrze zwykle obu włada językami […]. Przynieśli z sobą obyczaj i język południowo-niemiecki. Ciągłe atoli stosunki z niższą klasą mieszczaństwa (przeważnie polskiego), jak niemniej katolicyzm, który wyznawali, a skutkiem czego przyłączono ich do parafii miasta katolicko-polskich (ze szkółkami polskimi), wpłynęły u wielu na zmianę domowego ich języka, a po części i obyczaju; strój tylko z przeszłości odziedziczony, zachowali niezmiennym, udzielając go owszem w części i sąsiedniej polskiej ludności1. Bambrzy byli więc przez Kolberga traktowani na równi z rdzennymi mieszkańcami Poznania i okolic, a ryciny przedstawiające ich stroje, zamieszczone w pierwszej części monografii, reprezentują ubiory charakterystyczne dla okolic Poznania. Tak liczne uwagi Kolberga dotyczące stosunków społecznych (nie tylko narodowościowych) wynikały z sytuacji panującej w Wielkopolsce, w której jako pierwszej z trzech zaborów dokonało się uwłaszczenie, a światłe ziemiaństwo prowadziło pozytywistyczną wojnę z germanizacją, modernizując gospodarkę wsi. Kolberg zwrócił uwagę na zachodzące tam przemiany i idące za tym przemijanie pewnych tradycji. Charakteryzując lud wielkopolski, pisał: Przeobrażenia administracyjne, społeczne i inne, w nowszych czasach i przez nowych dokonane ludzi [...], pchnęły też i lud na inne niż dotychczas tory; ale i one nie mogły działać bezwzględnie, więc nie od razu zdołały i zdołają przygnieść cały zasób dawniejszych jego wyobrażeń ani zatrzeć do szczętu właściwości obyczajowych i nawyknień po przodkach odziedziczonych. Strona tedy tradycjonalna dosyć tu jeszcze pozostała żywą”2. Wszystkie wzmianki dotyczące stosunków społecznych i narodowościowych zamieszczane były w rozdziałach „Kraj” i „Lud”, znalazły się więc w trzech pierwszych częściach monografii zawierających opisy geograficzne, opisy ludności, a także zwyczajów i obrzędów w poszczególnych częściach Wielkopolski. Dla pieśni, opowieści ludowych i wierzeń, tak jak 1 2 Tamże, s. 45 i 46. Tamże, s. 41. 459 �w Krakowskiem, przeznaczone zostały oddzielne woluminy zawierające już materiały dotyczące całego regionu. Opatrzona tytułem „Świat nadzmysłowy” ostatnia, siódma część monografii dotyczy więc tematyki etnograficznej. Brak w niej materiałów zebranych przez Kolberga, a zamiast nich znajdujemy liczne wypisy z publikacji, przede wszystkim z obszernego artykułu Emila Kierskiego Zwyczaje, zabobony i obrzędy ludu w niektórych okolicach W. Ks. Poznańskiego1 oraz z wykorzystywanej już w poprzednich częściach pracy Józefa Łukaszewicza Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania2. Kolberg wielokrotnie porównywał też poszczególne elementy wierzeń polskich do opisywanych przez Ignacego Hanuscha i Jacoba Grimma, stąd częste odesłania do prac tych autorów. Najważniejszym jednak źródłem dla tomu poświęconego wierzeniom Wielkopolan był rękopis poznańskiego prawnika Teobalda Klepaczewskiego Pogląd historyczny na zabobony w Polsce z 1861 roku3, o którym Kolberg nadmienił we wstępie. Na temat rozprawy Kolberg pisał w liście do Bibianny Moraczewskiej: Rozprawę p. Klepaczewskiego o czarach czytałem niegdyś sam i odpisałem sobie z niej parę ustępów. Ale chodzi mi jeszcze o kilka formułek zażegnań ludowych, o których Szanowna Pani mogłabyś np. przez swoją służącą wywiedzieć się nawet w samym Poznaniu. Posyłam próbkę podobnych formułek na wzór, jako i parę definicji istot nadprzyrodzonych z zapytaniem, czy one są wiernie skreślone i nie potrzebują jakich uzupełnień4. Ostatecznie jednak Kolberg skontaktował się bezpośrednio z Klepaczewskim, który wysłał mu swój manuskrypt w 1881 roku, co potwierdza odpowiedź autora monografii: Przesłane mi przy Pańskim piśmie z d[nia] 4 czer[wca] notaty tyczące się czarów odebrałem i stokrotne za nie składam dzięki. Notaty te wybornie i w zupełności 1 Artykuł E. Kierskiego Zwyczaje, zabobony i obrzędy ludu w niektórych okolicach W. Ks. Poznańskiego ukazał się w „Tygodniku Ilustrowanym” w 1861 roku, T. 1, nr 109. 2 J. Łukaszewicz Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, T. 1–2, Poznań 1838. 3 T. Klepaczewski Pogląd historyczny na zabobony w Polsce, rękopis Arch. PTL, teka 37, sygn. 1327, k. 1–59. 4 Brulion listu Kolberga do B. Moraczewskiej z 12 II 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 320. Zapowiedzianych określeń istot nadprzyrodzonych w brulionie listu Kolberg nie zamieścił. 460 �celowi swemu odpowiadają i nie potrzebują żadnego ściślejszego opracowania. Zaraz je też zużytkowałem w sposób właściwy, wcielając w odpowiednie rubryki swojego dzieła1. Tak więc, podobnie jak w przypadku rękopisu Antoniny Konopczanki, poszczególne fragmenty rozprawy poznańskiego prawnika zostały zamieszczone w tomie w różnych rozdziałach składających się na „Świat nadzmysłowy”. I tak jak w Krakowskiem znaczną część woluminu zajmują obszerne „Przypisy”, w których znalazły się cytaty głównie z prac Adolfa Bastiana, Kazimierza Szulca2 i ponownie Grimma, publikowane jako materiały porównawcze. Kolberg był ciągle jeszcze pod wpływem tego ostatniego autora i jego popularnej w XIX wieku metody komparatystycznej, o czym pisał: Dzieło jego usiłuje przy pomocy badań porównawczych skreślić ogólny bogosławia tego zarys i wytłumaczyć znaczenie mityczne wielu podań [...]. Niektóre z wywodów jego należyte już w świecie naukowym zyskały uznanie3. Następne monografie nie doczekały się już tak obszernych, osobnych tomów poświęconych wierzeniom. Badacz zgromadził wprawdzie sporo materiałów z tego zakresu z Pokucia, ale znalazły się one w przedostatniej części monografii tego regionu wraz tańcami i przysłowiami, natomiast ogromnej dokumentacji o tej tematyce z terenów Mazowsza nie zdążył już opublikować. Ostatni tom W. Ks. Poznańskiego ukazał się w 1882 roku. W tym samym czasie wydana też została pierwsza część Pokucia, nad którym Kolberg pracował równolegle. Jednak w dalszym ciągu edycja postępowała zbyt wolno i do opracowania pozostawały jeszcze materiały z bardzo wielu regionów, w tym ze znacznej części Królestwa Polskiego. Przygotowane w latach następnych monografie Lubelskiego, Kieleckiego, Radomskiego i Kaliskiego4 dotyczyły terenów, których zasięgi w znacznym stopniu pokrywały się z granicami administracyjnymi ówczesnych guberni, a opis 1 Brulion listu Kolberga do T. Klepaczewskiego z 12 VI 1881 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 515. 2 Kolberg powoływał się m.in. na: A. Bastiana Reisen in Siam, Jena 1867, Reisen In Kambodja, Jena 1868; K. Szulca Mityczna historia polska i mitologia słowiańska wyłożona i wyjaśniona, Poznań 1880. 3 O. Kolberg W. Ks.Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. VII; pierwodruk: Kraków 1882. 4 Omówione dalej Kaliskie Kolberg zamierzał opublikować w dwóch tomach. 461 �każdego z nich miał się zamknąć w dwóch tomach zbudowanych według dotychczasowego schematu: kraj, lud, zwyczaje, obrzędy, pieśni z tańcami, świat nadzmysłowy i opowieści ludowe. W przypadku wydanego w latach 1883–84 Lubelskiego podział administracyjny musiał jednak ustąpić miejsca kryterium wyznaniowemu i jednocześnie językowemu. Ówczesną gubernię lubelską zamieszkiwała bowiem katolicka ludność polska oraz Rusini, którzy byli unitami siłą zmuszonymi do przejścia na prawosławie. We wstępie do monografii Kolberg pisał: Gubernia lubelska posiada w zachodniej i środkowej części ludność polską obrządku łacińskiego, gdy część jej wschodnio-południową zajmuje ludność ruska, dziś obrządku greko-wschodniego. Dzieło niniejsze podaje znamiona etnologiczne ludu pierwszej z tych dwóch części. Lud tu osiadły, nazywany (osobliwie przez Rusinów) niewłaściwie i tylko ze względu na obrządek Mazurami […] stanowi jako Lublinianie wraz z Sandomierzanami i Krakowianami grupę ludności Małopolskiej1. Wprawdzie zachowane rękopisy pozwalają wysnuć przypuszczenie, że na pewnym etapie prac Kolberg zamierzał opracować i wydać wspólnie materiały lubelskie i te, które zgromadził do monografii Rusi Podlaskiej (taki tytuł miała nosić planowana publikacja dotycząca okolic Chełma i Białej2), a po wstępie, z którego pochodzi powyższy cytat, zamieścił dwustronicowy opis całej guberni lubelskiej, ale monografia faktycznie dotyczy tylko ludności polskiej, natomiast Rusini zostali scharakteryzowani w Chełmskiem. Granica między regionami nie jest jednak ostra i tak jak często to się zdarza u Kolberga, materiały z niektórych miejscowości znajdują się w obu monografiach sąsiadujących terenów. Wspomniane manuskrypty Kolberga zawierają zapisy folkloru muzycznego i taki też charakter ma zdecydowana większość jego zachowanych rękopisów z Lubelskiego. Badacz przebywał na tych terenach kilkakrotnie, po raz pierwszy w 1848 roku, gdy odwiedził Żyrzyn, Osiny i Puławy. Najdłuższa podróż miała miejsce w lecie 1859 roku, kiedy pojechał do 1 O. Kolberg Lubelskie cz. I (DWOK T. 16), s. I; pierwodruk: Kraków 1883. Zob. A. Skrukwa „Lubelskie” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement do t. 16–17 (DWOK T. 75); autorka powołuje się na zespół rękopisów będący prawdopodobnie brulionem rozdziału „Tańce” przygotowanego do monografii obejmującej teren całej guberni lubelskiej. 2 462 �Puław, Kurowa, Lublina i Piasków, a dalej udał się do Siedliszcza, Chojna, Bezka i Krasnego w ówczesnym powiecie chełmskim, skąd wrócił do Lublina, a następnie do Gałęzowa, Woli Gałęzowskiej, Woli Sobieskiej i Tarnogóry. W 1865 roku ponownie pojechał do Lublina i Gałęzowa 1. Podczas wszystkich tych podróży (a w szczególności pierwszej) rejestrował, jak już tu zaznaczono, głównie melodie, natomiast spośród innych materiałów wspomnieć warto o notatkach wierzeniowych znajdujących się wśród zapisów terenowych bajek i legend z okolic Lublina, o czystopisach dotyczących tej samej tematyki oraz spisach miejscowości i parafii z oznaczeniem wyznania ich mieszkańców 2. Od Kolberga pochodzą opisy wesel XIV (z okolic Lublina) i XVI (Chojno), opatrzone datą „1859”, oraz wesela XVIII (od Puław, Osiny, Żyrzyn) z datą „1850”, ale zapewne także kilka innych, składających się głównie z pieśni (wesele III z okolic Tarnogóry, VI z Dzwoli z 1859 roku, XI z Woli Sobieskiej, być może błędnie datowane „1860” zamiast 1859 i XIII z przedmieść Lublina). Kolberg włączył też swoje zapisy nutowe do opisu wesela XII, sporządzonego przez Józefę Koźmianównę z Gałęzowa. Nieznane jest pochodzenie opisu wesela V Sitarze w Biłgoraju (w r. 1868), choć wiadomo, że badacz interesował się tą grupą zawodową. W 1867 roku opublikował artykuł Sitarze biłgorajscy, w którym przedstawił swego rodzaju analizę ekonomiczną tego specyficznego, lokalnego rzemiosła, udział w nim Polaków i Żydów, podział zajęć męskich i kobiecych oraz wpływ sitarstwa na rozwój Biłgoraja i okolic w latach 1860–18703. Zamieścił też informacje o ubiorze sitarzy i wyglądzie ich domostw, a zakończył pieśnią (z melodią) „Majtek ubogi puścił się na morze”, której zamieszczenie tak uzasadniał: „Z piosnek, których tu mnóstwo krąży nie wahamy się przytoczyć jedną, życie koczujące sitarzy charakteryzującą, znaną zresztą przy małych odmianach, w całym 1 Te podróże dokumentuje rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, k. 4, 13–14 i 23. Wizytę w Gałęzowie potwierdza ponadto list J. Koźmianówny do Kolberga napisany pod koniec roku 1865, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 142–143. 2 Materiały wierzeniowe i językowe znajdują się w rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 17, sygn. 1214, k. 1–4, tamże, sygn. 1215, k. 1–7 i tamże, sygn. 1218, k. 1–5 i 10–12; spisy parafii w rkp. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 3202, k. 16–19 i 24. 3 O. Kolberg Sitarze biłgorajscy, Jana Jaworskiego „Kalendarz Polski Ilustrowany na rok 1867”, Warszawa [1866], s. 44–46, z ryc. Kozarskiego na s. 41. Uwagę, że artykuł dotyczy wymienionych lat, Kolberg zamieścił przy obszernym przedruku w cz. I Lubelskiego (DWOK T. 16) na s. 91. 463 �kraju”1. Tekst artykułu przedrukował po latach w Lubelskiem w rozdziale „Lud”, umieszczając jego fragmenty w odpowiednich podrozdziałach: „Rzemiosło. Przemysł” (większość), „Ubiór”, „Mieszkanie”. Do tych części monografii, ale też do opisu zwyczajów i „Świata nadzmysłowego” Kolbergowi najbardziej brakowało materiałów. Cennym współpracownikiem z tego regionu okazał się Władysław Ciesielski, który jako pierwszy odpowiedział na list Kolberga zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej”. Ciesielski, były powstaniec, pisał początkowo z Pękosławic w Opatowskiem, ale wkrótce został wysiedlony i przebywał w Żółkiewce na Lubelszczyźnie pod nadzorem policji. Nadal przesyłał stamtąd materiały, ale korespondencja z nim natrafiała na przeszkody. Listy niekiedy przepadały, o czym współpracownik informował: Bajdy i klechdy czy przydatne są Panu tak spisywane, jak je przesyłam; racz Pan mnie poinformować, czego Mu potrzeba, ale proszę pisać przez pocztę Zwierzyniec, wieś i gmina Tarnawa, ponieważ więcej niż poufali przyjaciele odbierają listy moje w Żółkiewce i odczytawszy je bez skrupułów, gubią bez odpowiedzialności2. Mimo ingerencji cenzury rosyjskiej Kolbergowi udało się pozyskać wiele cennych materiałów. Na podstawie rękopisów Ciesielskiego zredagowana została część opisu miejscowej ludności, jej charakterystycznych zabobonów, pożywienia, wykonywanych prac i prawdopodobnie ubioru, ale też zabudowań mieszkalnych i gospodarczych wraz ze szczegółowym opisem ogrodów i sadów, uzupełnione rysunkami. Nadesłał też materiały związane z kolędowaniem, wykaz imion nadawanych na chrzcie, co najmniej jeden opis wesela (oznaczonego w druku numerem XI) oraz obszerne informacje o wierzeniach, notatki językowe i wspomniane w liście teksty opowieści ludowych3. Język, którym posługiwał się Ciesielski (literat, publicysta), był na tyle zawiły, że wymagał opracowania redakcyjnego i skrócenia. Kolberg zrezygnował też z publikacji jego rycin przedstawiających ubiory, budynki, plany zagród, typy ogrodzeń – były one dość nieporadne4, a autor Ludu ograniczał już wcześniej druk ilustracji z powodu wysokich kosztów. 1 O. Kolberg Sitarze biłgorajscy…, s. 46. List W. Ciesielskiego do O. Kolberga z 25 VII 1866 r., Korespondencja cz. I..., s. 173. 3 Większość rękopisów W. Ciesielskiego znajduje się w Arch. PTL, teka 17, sygn. 1219, k. 9–19 oraz w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185 , k. 99–108. 4 Ryciny Ciesielskiego jako dokument opublikowano w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement do tomów 16–17 (DWOK T. 75), ryc. 6–31. 2 464 �Ostatnie materiały z Żółkiewki pochodzą prawdopodobnie z roku 1868, gdyż data ta widnieje przy opisie wesela X wraz z notką lokalizacyjną i nazwiskiem Ciesielskiego1. Wiadomo, że został on wydalony poza granice Królestwa i osiadł w Galicji, a Kolberg, wydając po wielu latach Lubelskie, mógł już powołać się na autora opisu. Od wspomnianej już Józefy Koźmianówny, córki właścicieli Gałęzowa, Kolberg otrzymał w grudniu 1865 i lutym 1866 rękopis zawierający prawie kompletny opis wesela (oznaczonego w druku numerem XII), z kilkoma tekstami pieśni bez melodii. Uzupełnił go zebranymi przez siebie pieśniami i zapisami nutowymi oraz opisem rózgi weselnej. Widniejąca w druku data roczna „1860” odnosi się zapewne do tych własnych uzupełnień, gdyż korespondencja z Koźmianówną pochodzi z lat późniejszych. Z kolei opis wesela VII z Radecznicy, do którego zachował się jedynie fragment rękopisu, pochodzi prawdopodobnie w całości od Marii Hemplówny. Mieszkająca w Tarnowie pod Chełmem Hemplówna, znana przede wszystkim jako autorka cenionych prac z zakresu botaniki, zgromadziła dla Kolberga ogromną dokumentację wykorzystaną w Chełmskiem. Dostarczyła ona także materiały do monografii sąsiedniego regionu: poza opisem wesela zapisy pieśni i notatki dotyczące wierzeń. Tak jak w przypadku wszystkich innych serii Ludu, uzupełnieniem materiałów terenowych stały się liczne publikacje. W Lubelskiem, poza pracami dotyczącymi zwyczajów czy historii (np. Włościanie polscy Józefa Gluzińskiego2), Kolberg stosunkowo często odwoływał się do Encyklopedii rolnictwa3. Pięciotomowe wydawnictwo ukazało się w latach 1873–1878 i badacz wykorzystywał niewielkie jego fragmenty już w Poznańskiem, teraz jednak w znacznie większym stopniu cytował informacje dotyczące zajęć gospodarskich, narzędzi, pożywienia, a przede wszystkim stosunków gospodarczych i zmian toczących się w tym zakresie na wsi. W przywołanym wcześniej cytacie Kolberg pisał o ludności zamieszkującej Lubelskie jako „ludności małopolskiej”, jednak jego wizja Lubelszczyzny odpowiadała województwu lubelskiemu w granicach po Kongresie 1 O. Kolberg Lubelskie cz. I (DWOK T. 16)..., s. 182. Kolberg korzystał najprawdopodobniej z pierwodruku fragmentów pracy J. Gluzińskiego Włościanie z okolic Zamościa i Hrubieszowa (Wyjątek z rękopismu), „Dziennik Warszawski” 1853, nr 151–154. 3 Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, pod red. J.T. Lubomirskiego, E. Stawickiego, S. Przystańskiego, T. 1–5, Warszawa 1873–1878. 2 465 �Wiedeńskim. Natomiast Kieleckie, które było przedmiotem kolejnej monografii, to z kolei część województwa krakowskiego z tych samych czasów (1816–1837). We wstępie do pierwszej części Kieleckiego, wydanej w 1885 roku, Kolberg pisał: Podane w niniejszej Serii wiadomości etnograficzne są poniekąd dalszym ciągiem tych, które już skreśliliśmy w Seriach V–VIII. Lud bowiem kieleckiej guberni, w fizycznych i moralnych swych cechach nie o wiele różni się od Krakowskiego1, a rozdział „Kraj” rozpoczął od słów: „Utworzone w r. 1815 Krakowskie Województwo” i zamieścił tam opis tegoż województwa przytoczony za Gołębiowskim. W dalszej części rozdziału wymienione zostały podregiony, których dotyczy monografia: Kieleckie, Stopnickie, Miechowskie i Olkuskie. Były to obwody dawnego województwa krakowskiego, odpowiadające praktycznie granicom administracyjnym guberni kieleckiej z 1867 roku2, opisane przez Kolberga w „Kraju” na podstawie publikacji pochodzących zarówno z początków, jak i z drugiej połowy XIX wieku. Rozdział „Lud”, zawierający zwykle najwięcej informacji z zakresu kultury materialnej, w Kieleckiem przedstawia się bardzo skromnie, co wyjaśniają już pierwsze jego akapity: Cnoty i wady tej ludności odpowiadają tym, jakie już skreślone zostały w dziele naszém: Lud Ser. V (s. 72) przy opisaniu ludu krakowskiego. Charakterystyka tam podana stosuje się, w ogóle biorąc, i do ludu całej guberni kieleckiej, jakkolwiek w szczegółach dałoby się wykazać pewne różnice, uwydatnione już po części nawet i we wspomnianém dziele3. Jedynie wspomniane różnice i lokalne odmiany, na przykład w stroju, stały się przedmiotem uwagi autora, o czym pisał: W okolicy Olkusza lud używa jeszcze krakowskiego ubioru, (tj. takiego, który się widzieć daje pod samym Krakowem), lubo odzież ta ani tak sutą jest ani tak strojną. Na jego krój wpłynął też i ubiór mieszczański górników. Dalej ku 1 O. Kolberg Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), s. I; pierwodruk: Kraków 1885. Gubernia kielecka istniała w latach 1841–1844 i ponownie została utworzona w 1867 roku; za: Gubernia kielecka, www.wikipedia.org (dostęp: 12.10.2020). 3 O. Kolberg Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), s. 31. 2 466 �północy, mianowicie pod Siewierzem, przemaga widocznie u obojga płci ubiór, jaki się spostrzegać daje na Szląsku1. Podobnie wzmiankował tylko o cechach fizycznych i zdolnościach mieszkańców okolic Proszowic, których uznał za podgrupę Krakowiaków i którym poświęcił oddzielne akapity w opisie ludu, będące obszernymi fragmentami jego artykułu Proszowiacy, opublikowanego w 1868 roku2. Kieleckie było terenem badań Kolberga na długo przed opracowaniem i wydaniem monografii. Był tu już w latach czterdziestych, ale wówczas stolica regionu stanowiła jedynie przystanek w podróży z podkrakowskich Mogilan. We wstępie do pierwszej części wymienił lata 1852–56 i wskazał miejscowości, w okolicach których gromadził wówczas materiały: Chmielnik, Szydłów, Stopnica, Wiślica, Koszyce, Skalbmierz, Miechów, Skała, Olkusz, Pilica, Ogrodzieniec, Siewierz i Będzin. Podróż służbową w roku 1852 do Będzina oraz późniejszą dla poratowania zdrowia w roku 1855 do Buska i Solca potwierdzają dokumenty urzędowe3. Ponieważ urlop wypoczynkowy był wówczas pojęciem nieznanym, oba wyjazdy służyły też niewątpliwie celom badawczym, o czym świadczą liczne rękopisy terenowe opatrzone notami lokalizacyjnymi odpowiadającymi nazwom miejscowości wymienionych we wstępie oraz kilku innych, takich jak Charzowice, Sędziejowice, Mierzęcice, Sichów, Ząbkowice i Szyce. O podróży do Częstochowy, Ojcowa i Ząbkowic w 1853 roku oraz do samego Ojcowa w 1856 roku Kolberg wspomniał też w itinerarium, natomiast do Szyc kierowała list matka Oskara4, jednak data tej korespondencji nie jest znana. Jak wynika zatem z dokumentów oraz zachowanych rękopisów sporządzonych w terenie, badacz odwiedził znaczną liczbę miejscowości, nic jednak nie wiadomo o osobach, u których mógł ewentualnie gościć lub które pomagały mu w nawiązaniu 1 Tamże, s. 39. O. Kolberg Proszowiacy, Jana Jaworskiego „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok 1869”, Warszawa [1868], s. 118–119, z ryc. na s. 117. 3 W roku 1852 Kolberg miał udać się służbowo do kopalni w Będzinie, a w 1855 do Buska i Solca dla poratowania zdrowia; na oba wyjazdy otrzymał urzędowe pozwolenia, zob. E. Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III), rok 1855. 4 Podróż w roku 1853 zob. Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705; wspomnianego listu w archiwum brak, ale zachowała się notatka adresowa sporządzona prawdopodobnie przez matkę Oskara, Karolinę Kolberg: „Wielmożny Oskar Kolberg, Urzędnik Dr. Ż. w Szycach” oraz : „Gdyby Oskar wyjechał z Szyc, uprasza się o podanie listu za nim”, Arch. PTL, teka 36, sygn. 1317d, k. 37. 2 467 �kontaktów z informatorami. Być może wynikało to z faktu, że na badania wykorzystał wyjazd służbowy oraz urlop zdrowotny i miejsce kuracji solankowej1 stanowiło jednocześnie rodzaj stacji badawczej. Materiały zgromadzone podczas tych kilku podróży dotyczyły, wedle słów badacza, „zwyczajów, mianowicie weselnych, wraz z pieśniami i muzyką”2. Zebrane zapisy prezentują faktycznie głównie folklor muzyczny, a ich sposób opracowania w czystopisach wskazuje, że miały zostać wykorzystane w zbiorze pieśni z regionu kieleckiego3, zapewne podobnym do pierwotnej wersji Sandomierskiego. Znaczną ich część Kolberg zamieścił w monografii w rozdziałach „Zwyczaje”, „Obrzędy”, „Pieśni” i „Tańce”. Liczne zapisy pieśni (w tym kilkanaście z melodiami) pochodzą też od księdza Władysława Siarkowskiego, ale to tylko część zbiorów tego miłośnika historii, archeologii i etnografa-amatora. Wyniki swoich badań i obserwacji Siarkowski publikował w czasopismach, przede wszystkim w lokalnej „Gazecie Kieleckiej”, w której ukazały się między innymi jego artykuły Zwyczaje ludu w wigilię św. Jana w guberni kieleckiej obchodzone i Lud z okolic kieleckich. Wiadomość etnograficzna4. W 1871 roku wydał też w Kielcach broszurę Wesela włościan z okolic Sobkowa i Chmielnika. W styczniu 1876 roku Kolberg zwrócił się listownie do Siarkowskiego z propozycją współpracy z Akademią i druku materiałów w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Duchowny dysponował wówczas zbiorami pieśni ludowych z powiatów kieleckiego i jędrzejowskiego, spisem formuł stosowanych przez lud do zażegnywania chorób z okolic Małogoszcza i gotowym do druku opracowaniem Zwyczaje ludowe w święta wielkanocne i początek święconego w kraju naszym. Szkic historyczno-­ -etnograficzny, które ostatecznie ukazało się kilka miesięcy później w „Ognisku Domowym”5. Jednak już w czerwcu 1876 roku Siarkowski 1 k. 49. Zachował się dokument potwierdzający jego pobyt na kuracji, BN PAU i PAN, sygn. 2183, 2 O. Kolberg Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), s. I. Mowa o zespole rękopisów Kolberga, Arch. PTL, teka 14, sygn. 1198, k. 1–53, zawierających przygotowane do druku, częściowo ponumerowane pieśni. Prawdopodobnie opracowując Kieleckie, Kolberg zredagował ponownie część zapisów muzycznych i opatrzył je odsyłaczami do wariantów w innych tomach Ludu. 4 Oba artykuły W. Siarkowskiego ukazały się w „Gazecie Kieleckiej” w 1874 roku, pierwszy w numerze 16, drugi w numerach 23, 25, 27, 29, 31, 33, 36 i 39. 5 Artykuł W. Siarkowskiego ukazał się w „Ognisku Domowym” w 1876 roku numerach 13–19. 3 468 �został zatwierdzony na członka korespondenta Komisji Antropologicznej1, a w lutym 1877 donosił Kolbergowi o ukończeniu monografii Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, którą publikowano w „Zbiorze Wiadomości…” w latach następnych2. Materiały… zawierały opisy ubiorów, mieszkań, pożywienia, lokalnego rzemiosła, zwyczajów i obrzędów, informacje o języku, wierzeniach, a także zapisy pieśni. Autor włączył tu również wspomnianą już pracę Wesele włościan z okolic Sobkowa i Chmielnika. Zarówno monografia ludu z okolic Kielc, jak i późniejsze Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Pińczowa 3 opracowane były według wymogów obowiązujących wówczas w kręgu Sekcji Etnologicznej Akademii Umiejętności i de facto w swoim układzie odpowiadały Ludowi Kolberga. Ksiądz Siarkowski przygotował też na potrzeby Akademii rękopis Przysłowia i zdania z okolic Kielc, zawierający około 240 przysłów opatrzonych krótkim wstępem, który z nieznanych powodów nie został opublikowany4. Wymiana listów między Kolbergiem i Siarkowskim trwała w miarę systematycznie do 1885 roku i dotyczyła nie tylko publikacji zamieszczanych w periodyku Akademii, ale także udziału duchownego w gromadzeniu materiałów do monografii regionu. Siarkowski przesłał Oskarowi swój manuskrypt Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa zebrane przez… w latach 1876–18815. Rękopis zawierał początkowo tylko 262 pieśni, podzielone przez autora tematycznie na rozdziały, ale z czasem wzbogacony został o 22 bajki i uzupełnienie w tytule: „i opowieści”. Przy bajkach zanotował też nazwiska narratorów. Planował również przygotowanie rozprawy o sobótkach. W tym celu rozesłał do okolicznych księży prośbę 1 Zob. Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego, T. 4: Kraków 1877, s. VII. 2 W. Siarkowski Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. II: 1878, s. 209–259; T. III: 1879, s. 3–61; T. IV: 1880, 83–184. Wcześ­niej Siarkowski opublikował Zagadki zebrane ze wsi Dymin, Kostomłót, Masłowa, Sukowa, Zagórza, „Zbiór Wiadomości…” T. I: 1877, s. 130–136. 3 W. Siarkowski Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Pińczowa, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. IX: 1885, s. 3–72. Ponadto w periodyku Akademii ukazały się jeszcze inne jego artykuły: Zagadki ludowe z różnych miejscowości guberni kieleckiej, T. VI: 1882, s. 3–29 i Podania i legendy o zwierzętach, drzewach i roślinach T. VII: 1883, s. 106–119. 4 Rkp. W. Siarkowskiego Przysłowia i zdania z okolic Kielc, Arch. PTL, teka 14, sygn. 1200, k. 1–6. Materiały te znalazły się w poszczególnych działach w tomie Przysłowia (DWOK T. 60). 5 Wymieniony rkp. w Arch. PTL, teka 38, sygn. 1336, k. 1–98. 469 �o gromadzenie informacji, ale efekty okazały się skromne. Uzyskane od nich notatki przekazał jednak Kolbergowi, który z kolei włączył je do drugiej części Kieleckiego, a ich lektura potwierdza, że osoby duchowne nie były właściwymi do zbierania materiałów na ten temat: „Żadnego materiału co do sobótek przesłać nie mogę, bo takowych w parafii szkalbmierskiej nie bywa; a nawet z rozmowy ze starszymi ludźmi, przyszedłem do przekonania, że ich, o ile pamięć żyjących sięga, nie bywało”1 – pisał ksiądz Wincenty Gasiński, a w zamian donosił o niespotykanej w innych okolicach rezurekcji odbywającej się w Wielką Sobotę wieczorem, na którą ludność udaje się przy zapalonych pochodniach. Natomiast alumn Jan Strój z Brzuchani napisał wprost: „W okolicy Miechowa odbywają się sobótki w drugi dzień Zielonych Świątek. Lecz nie można się od nikogo dowiedzieć, na co je palą”2. Przyczynę, dla której księżom trudno było zdobyć informacje, wyjaśnił w liście do Kolberga zapytany o przesądy Ludwik Ziętkiewicz, proboszcz parafii w wielkopolskim Objezierzu: „[…] tym trudniej byłoby to dla mnie dojść takowych, że jako duchowny nie pozyskałbym otwartości w przedmiocie, przeciw któremu z kazalnicy powstaję”3. Druga część Kieleckiego poza zespołem krakowiaków składa się prawie wyłącznie z materiałów księdza Siarkowskiego. Oprócz notatek o sobótkach Kolberg wykorzystał wymieniony manuskrypt zawierający pieśni i opowieści ludowe, przytaczając za autorem tego zbioru wymienione tam nazwiska informatorów. Cytował też, w obu częściach monografii, liczne fragmenty jego artykułów zamieszczanych w „Gazecie Kieleckiej” i opracowania o zwyczajach z „Ogniska Domowego”. Prawdopodobnie część tekstów zamieszczona w podrozdziale „Widma i strachy”4 została również przekazana przez księdza Siarkowskiego. Kolberg docenił jego wkład w zawartość monografii, a szczególnie drugiej części, i we wstępie do niej napisał: „Nauka zawdzięczać będzie światłemu i zasłużonemu temu mężowi nagromadzenie znacznej ilości materiałów dla rozjaśnienia przeszłości obyczajowej ludu nader pomocnych”5. 1 O. Kolberg Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 193; pierwodruk: Kraków 1886. W monografii Kolberg nie wymienił nazwiska autora opisu, zostało ono ustalone na podstawie zachowanego rękopisu. 2 Tamże, s. 191; nazwisko autora opisu ustalono na podstawie zachowanego rękopisu. 3 List L. Ziętkiewicza do Kolberga z 3 I 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 432. 4 O. Kolberg Kieleckie cz. II (DWOK T. 19), s. 215. 5 Tamże, s. III–IV. 470 �Jeszcze przed ukazaniem się drugiej części Kieleckiego, w styczniu 1886 roku, Kolberg skierował list do Józefa Majera, prezesa Akademii Umiejętności, w którym przedstawił sposób finansowania dotąd wydanych tomów Ludu (z udziałem wkładu własnego i Akademii) i deklarował przygotowanie kolejnych, przy dalszym wsparciu funduszami tej instytucji. Kolberg pisał: Pracując w podobny sposób i dalej, byłbym w możności – o ile by posłużyło zdrowie, a Akademia mi nadal poparcia swego nie odmówiła – wydać, w ciągu lat kilku (6–8) jeszcze około 6 do 8 tomów Ludu – które by obejmowały materiały i opracowania etnograficzne niepublikowane dotąd z kilku nieporuszonych jeszcze prowincji polskich, mianowicie z Podgórza Krakowskiego, z gór, z Radomskiego, Kaliskiego, Szląska i Prus Zachodnich i zamknęły wydawnictwo mające na celu stopniowe i systematyczne ogłoszenie ludowych właściwości ziem polskich na podstawie posiadanych przeze mnie zapisków1. Z wyliczonych opracowań zdołał jeszcze przygotować do druku Radomskie i Kaliskie, które wraz z niewymienionym w liście Łęczyckiem były ostatnimi wydanymi za życia autora monografiami serii opatrzonej tytułem Lud. Radomskie ukazało się w latach 1887 i 1888. Podobnie jak w przypadku Kieleckiego, zasięg regionu wyznaczony został przez kryterium administracyjne. Obszar, którego dotyczyły XX i XXI seria Ludu, odpowiadał granicom guberni radomskiej wyznaczonym po reformie z 1866 roku. W opisie kraju Kolberg wyodrębnił cztery podregiony: Opatowskie, Opoczyńskie, Radomskie i Sandomierskie, których zasięgi zasadniczo odpowiadały obwodom województwa sandomierskiego z 1827 roku i granicom guberni z końca lat sześćdziesiątych XIX wieku. Były to jednocześnie regiony, dla których wcześniej planował osobne opracowania, tak jak miało to miejsce w przypadku Sandomierskiego. Ponowne włączenie do monografii opisu tego ostatniego obszaru było spowodowane pojawiającą się możliwością uzupełnienia materiałów wydanych w 1865 roku, ale także zamiarem potraktowania regionu jako całości. Przygotowując publikację, ponownie sięgał do dokumentacji zebranej przez siebie kilkadziesiąt lat wcześniej. W 1859 roku odbył najdłuższą podróż w Radomskie, połączoną z wyjazdem w Lubelskie. 2 lipca udał się do 1 Brulion listu Kolberga do J. Majera ze stycznia 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 311. 471 �Kozienic, gdzie przebywał kilka dni, a następnie do Radomia, Orońska, Bąkowca i Augustowa. W zapiskach Kolberga wspomniana jest też wieś Świerzów (dziś pisownia Świerże) oraz Jedlnia1. Wiadomo, że jedną ze stacji badawczych stało się wymienione już wcześniej Orońsko, gdzie mieszkała Amalia Pruszakowa, żona Tomasza, niegdyś ucznia Liceum Warszawskiego i szwagierka Seweryny Pruszakowej, której warszawski salon gościł Kolberga. Być może stacją był też Bąkowiec, gdzie badacz przebywał dwukrotnie przez kilka dni. Podróż po Radomskiem zakończył 29 lipca. Wcześniejsze badania Kolberg prowadził kilkakrotnie w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych, a wśród odwiedzanych miejscowości wymienił Kozienice, Radom, Gołębiów, Skaryszew, Baszowice i Święty Krzyż (dziś część Słupi Nowej) oraz Góry Wysokie i Bilczę, miejscowości, z których materiały były włączone wcześniej do Sandomierskiego. Dwie ostatnie wsie były też zapewne miejscami jego dłuższego pobytu. W Górach Wysokich mieszkała rodzina Kollatorowiczów2, której nazwisko przewija się w korespondencji Kolberga, natomiast Bilcza należała do Jana Kantego Gregorowicza, a następnie do jego rodziny – Marii i Cypriana Hennelów. Oskar znał doskonale Gregorowicza, literata i publicystę zainteresowanego folklorem sandomierskim, i odwoływał się do jego prac opartych na obserwacjach społeczności wiejskiej. Odwiedził też prawdopodobnie Bilczę już w latach czterdziestych, kiedy mieszkał tam jeszcze Jan Kanty. Wtedy też był między innymi w rodzinnej Przysusze i z tego czasu pochodzi opis wesela VI opatrzony datą „1845”, będący praktycznie przedrukiem fragmentu jego artykułu Pieśni ludu weselne zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” w roku 18473. Kolberg zamieszczając ten opis w Radomskiem, opatrzył go przypisem: Opis ten, podany już przez nas do czasop[isma] „Biblioteka Warszawska” w r. 1847, powtarzamy tu w dokładniejszej przeróbce, tj. uzupełniając go późniejszymi nabytkami i prostując niektóre z ogłoszonych wówczas szczegółów4. 1 Rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, k. 23. Chodzi prawdopodobnie o dalszą rodzinę Kolbergów; Matylda Gronau, siostra Emilii Gronau, żony Wilhelma Kolberga, wyszła za mąż 21 II 1846 roku za Franciszka Kollatorowicza. 3 Kolberg odwołał się do części swojego opracowania Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 189–206; przedruk: tegoż Pieśni i melodie ludowe… (DWOK T. 67/I), s. 443–474. 4 O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 165; pierwodruk: Kraków 1887. 2 472 �Jednak w porównaniu do Pieśni ludu weselnych badacz zamieścił w monografii mniej pieśni, a zamiast pominiętych tekstów włączył trzy zupełnie nowe i zamienił kilka pieśni na ich warianty zanotowane prawdopodobnie w trakcie późniejszych podróży. Na podstawie własnych materiałów Kolberg sporządził też opisy kilku innych wesel (oznaczonych numerami III, VII i XI–XIV) oraz fragmenty okrężnego z okolic Słupi Nowej, do którego dysponował również rysunkiem wieńca żniwnego (być może własnoręcznym)1. Ze względu na oszczędności zrezygnował z publikacji ilustracji i zastąpił ją odsyłaczem do podobnej ryciny w Krakowskiem. Dysponował jeszcze kilkoma zapisami opowieści ludowych (które zamieścił w druku) oraz spisami nazwisk włościan i dość fragmentarycznymi notatkami dotyczącymi języka i strojów, choć w czasach Kolberga materiałów tych mogło być więcej, wiadomo bowiem, że część rękopisów badacz usunął. Niezaprzeczalnie jednak podczas wszystkich tych podróży Kolberg koncentrował się jeszcze na folklorze muzycznym i materiały o takim charakterze wypełniają większą część monografii. Ich cennym uzupełnieniem okazały się liczne publikacje, przede wszystkim księdza Józefa Gackiego, poświęcone historii regionu i zabytkom sakralnym, ale zawierające też wiele informacji o zwyczajach i obrzędach. Mieszkając w Warszawie, Oskar dotarł już do kilkunastu prac tego autora, przede wszystkich do artykułów zamieszczonych w „Pamiętniku Religijno-Moralnym”. Być może po przeprowadzce do Krakowa miał problem z dostępem do publikacji wydanych w zaborze rosyjskim, dlatego w marcu 1887 roku, tuż przed ukazaniem się pierwszej części Radomskiego, zwrócił się o pomoc do Karoliny Kolberg: Powodem głównym mojego listu jest prośba, ażebyś wyszukała i przysłała mi, o ile można rychło (najdalej w ciągu listopada), dzieło pod tytułem Benedyktyński klasztor w Sieciechowie przez księdza J. Gackiego (wyszło drukiem w Radomiu 1872 roku). Dzieła tego nie ma w tutejszych bibliotekach i znikąd go dostać nie mogę2. 1 Rysunek zachował się w Arch. PTL, teka 16, sygn. 1213, k. 13, został opublikowany w tomie suplementowym, zob. O. Kolberg Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21 (DWOK T. 77/I), ryc. 2 przed s. 243. 2 Brulion listu Kolberga do K. Kolberg-Wąsowskiej z 6 III 1887 r., Korespondencja cz. III... (DWOK T. 66), s. 422. 473 �Karolina dostarczyła potrzebną pracę, a być może nie tylko tę jedną, bo wśród obszernie cytowanych i streszczanych dzieł Gackiego znalazły się jeszcze Benedyktyński klasztor Świętego Krzyża na Łysej Górze oraz Jedlnia, w niej kościół i akta obelnego prawa1. Pierwsza z nich była źródłem informacji o podaniach i wierzeniach związanych z Łysą Górą. W drugiej publikacji łacińskie wypisy dotyczące praw bartnych stanowią tylko część pracy. Poprzedza je szczegółowe studium dotyczące między innymi funkcjonowania poszczególnych rzemiosł, ale także związanych z nimi wierzeń oraz niektórych zwyczajów i obrzędów (w tym sobótkowych), a nawet ubioru i pożywienia mieszkańców Jedlni i okolicznych wsi. Zapewne jeszcze w Warszawie Kolberg dotarł też do prac innego duchownego, Jana Kloczkowskiego, który interesował się przede wszystkim folklorem Radomszczyzny. Opis wesela XI zamieszczony w pierwszej części monografii został sporządzony na podstawie jego artykułu Opisanie wesela wiejskiego we wsi Piastowie. Kolberg wykorzystał większość tekstu księdza wraz z przytoczonymi przez niego pieśniami i uzupełnił dwoma własnymi zapisami melodii2. Kloczkowski był też autorem opracowania Ścięcie śmierci w kusy wtorek, będącego opisem zabawy ludowej, która odbywała się w Jedlińsku w ostatki. Praca Kloczkowskiego stanowi niezwykle ciekawy dokument folkloru małomiasteczkowego, który także był przedmiotem zainteresowań autora Ludu. Wśród rękopisów Kolberga zachował się odpis z tej publikacji, ale z jakiegoś powodu badacz nie uwzględnił go w druku3. Zamieścił natomiast streszczenie Ścięcia śmierci, które zostało następnie anonimowo przedrukowane w „Gazecie Radomskiej”4. Badacz miał też w regionie współpracowników. Wspomniany już wcześniej Władysław Ciesielski ukrywał się przez pewien czas w Pękosławicach, 1 J. Gacki Benedyktyński klasztor Świętego Krzyża na Łysej Górze, Warszawa 1873 i tenże Jedlnia, w niej kościół i akta obelnego prawa, Radom 1874. 2 J. Kloczkowski Opisanie wesela wiejskiego we wsi Piastowie, „Przegląd Naukowy” R. 2: 1843, nr 26, s. 285–308; opis zamieszczony przez Kolberga, zob. O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 194–204. 3 J. Kloczkowski Ścięcie śmierci w Jedlińsku w kusy wtorek, „Kalendarz na rok przestępny 1868” F. Kowalskiego, Warszawa 1867, s. 140–152; odpis Kolberga, Arch. PTL, teka 16, sygn. 1210, k. 1–5. Odpis opublikowano w tomie suplementowym, zob. O. Kolberg, Radomskie. Suplement… (DWOK T. 77/I), s. 4–14. 4 Zob. O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. 305, tam z odesłaniem do „Gazety Codziennej” 1860, nr 50 , w której znalazła się informacja o kusym wtorku w dziale „Drobiazgi”, natomiast anonimowy przedruk zob.: „Gazeta Radomska” 1888, nr 13. 474 �w powiecie opatowskim, skąd pisał: „Już zdolniejsi zapewne lepiej opiszą obrządki wesela etc., dlatego nie śmiem narzucać się rozwleklejszym obrobieniem tego zadania. Natomiast szczegóły, które by, przypuszczam, mogły być całkiem pominięte, jako mniej uważne, bo mniej uderzające, nadmienię”1. Nadesłane stamtąd materiały to między innymi podanie i opowieści wierzeniowe, opublikowane w drugiej części Radomskiego2. Do podania Ciesielski dołączył informację: „Miasteczko, o którym tu mowa, nazywa się Waśniów, a parobczak, co mi to opowiadał, ma nazwisko Piotr Kańczak, a jest w Pękosławicach. Inni to samo powtarzają3”. Przy podaniu Kolberg uwzględnił wzmiankę o jego lokalizacji, natomiast jedną z opowieści wierzeniowych opatrzył w druku notą: „od Tarłowa i Ożarowa” 4, inną zaś określił jako „powiastkę z okolic Kunowa”5. Zachowana korespondencja pozwala wnioskować, że materiały z okolic Łukawy przekazała Maria Marczewska, którą badacz poznał w 1884 roku w Krakowie. Marczewska mieszkała w Łukawie do 1888 roku i od niej prawdopodobnie pochodzą opisy sobótki, lanego poniedziałku, ostatków, pożywienia i wnętrza chałupy oznaczonych notami lokalizacyjnymi: Łukawa, Wilczyce, Radoszki, Sobótka i datami: 1883, 1885 i 1886. Niestety spośród rękopisów Marczewskiej zachował się jedynie zeszyt zawierający opis sobótki oraz pieśni obrzędowe opatrzone notą: „Łukawa, Jankowice, Wilczyce, Dwikozy”6. Ale osób, które gromadziły materiały w Radomskiem było więcej. Od nieznanego dziś z nazwiska współpracownika Kolberg otrzymał opis wesela VIII, od innego – zbiór pieśni z Brudzewic, a wprawny rysownik amator wykonał szkice postaci w stroju z Opoczyńskiego7. Z publikacji pieśni drukowanych przez innych zbieraczy badacz zrezygnował, gdyż posiadał własny pokaźny zbiór, w dodatku z zapisami nutowymi, 1 List W. Ciesielskiego do Kolberga z 26 II 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 106. 2 O. Kolberg Radomskie cz. II (DWOK T. 21), s. 142, s. 149–150 i 161–162; pierwodruk: Kraków 1888. 3 Rkp. W. Ciesielskiego, Archiwum PTL, teka 16, sygn. 1213, k. 3. 4 O. Kolberg Radomskie cz. II (DWOK T. 21), s. 149. 5 Tamże, s. 162. 6 Rkp. M. Marczewskiej, Arch. PTL, teka 8, sygn. 1162, k. 290–299. 7 Pieśni z Brudzewic (rkp. nieznanego autora, Arch. PTL, teka 8, sygn. 1163, k. 224–227) i ryciny strojów (rys. nieznanego autora, arch. PTL, teka 47, sygn. 1354, k. 79, 80 i 83) zostały opublikowane w tomie suplementowym, zob. O. Kolberg Radomskie. Suplement… (DWOK T. 77/I), s. 375–389 i ryc. po s. 242. 475 �a wygląd ubioru coraz częściej w tomach Kolberga oddawały jedynie opisy, ilustracje były bowiem bardzo kosztowne. Autorowi Ludu ciągle brakowało dostatecznych środków finansowych, ale też czasu, a droga do zakończenia edycji była jeszcze bardzo długa. Mimo że równolegle pracował nad monografiami Mazowsza i Pokucia, wydawanymi z podtytułem Obrazy etnograficzne1, to tylko dla terenów Królestwa Polskiego, poza planowanym Kaliskiem, nadal niewypełniony pozostawał niewielki obszar funkcjonujący do 1793 roku jako województwo łęczyckie. Na jego regionalną odrębność wskazywał Adam Zakrzewski, autor klasyfikacji etnograficzno-regionalnej z 1888 roku, który Kujawiaków i Łęczycan określił jako „grupę przejściową między wielkopolską a mazowiecką”2, a Kolberg blisko dwadzieścia lat wcześniej planował dla tych terenów jednotomową monografię zatytułowaną Ziemia Gostyńska i Łęczycka, przewidzianą jako seria XXIX Ludu3. Opisał ją wówczas jako materiały, które w krótkim czasie mogłyby zostać przygotowane do druku. Jednak dopiero w roku 1890 udało mu się je wydać w jednym woluminie zatytułowanym Łęczyckie. Badania na tych terenach prowadził wiele lat wcześniej. W 1860 roku gościł w Mazewie u Kazimierza Maciejowskiego, syna wspomnianego już tutaj Wacława, historyka prawa i słowianoznawcy, znanego Kolbergowi z Warszawy. Na początku tego roku w „Bibliotece Warszawskiej” ukazał się artykuł Wacława Maciejowskiego Legendy i pieśni ludu polskiego4 zawierający teksty pieśni religijnych spisane przez Mateusza Gralewskiego, przyszłego działacza niepodległościowego i etnografa. Niewykluczone, że do wizyty w Mazewie skłoniło Oskara zdanie kończące artykuł: „[…] pieśni, które do druku podaję, będąc wiernym ludu wyrazem, mają archaizmy, które przypiskami starałem się objaśnić. Nie dostaje im nuty, która sądząc po ich wątku musi być stara i bardzo oryginalna. Warto, ażeby kto z lubowników muzyki ludowej przejechał się na miejsce i o nią wymienionych wyżej śpiewaczek popytał”5. Możliwe, że Mazew był też jego stacją badawczą już 1 Monografie opatrzone takim podtytułem zostaną omówione w następnym rozdziale. A. Zakrzewski Nasz obszar etnograficzny, Wisła 1888, T. 2, s. 186. 3 Brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 303. 4 W.A. Maciejowski Legendy i pieśni ludu polskiego nowo odkryte, „Biblioteka Warszawska” 1860 T. 2, s. 434–447. 5 Tamże, s. 437. 2 476 �wcześniej, gdyż na zachowanym rękopisie terenowym z zapisami melodii widnieje ołówkowa nota Kolberga: „Mazew 1853”1, sporządzona być może na bieżąco, a tym samym bardziej wiarygodna niż informacja o podróży w 1864 roku zamieszczona po latach w Łęczyckiem i powtórzona tam trzykrotnie. Dwukrotnie wymienił ją we wstępie, w którym omówił melodie do tekstów z artykułu Maciejowskiego: „Melodie, o których tu mowa zdobyliśmy na miejscu w r. 1864 i dołączamy je obok tekstu”2 oraz przy opisie wesela II „od Łęczycy (Mazew, Rzętków)”, a po raz trzeci, omawiając tańce łęczyckie. Bardziej prawdopodobne, że jeśli wrócił jeszcze do Mazewa, to w 1865 roku, kiedy prowadził badania na sąsiednich Kujawach. Zebrane w tym czasie materiały z Łęczyckiego, poza krótkimi opisami wesela I i II, ograniczały się wyłącznie do folkloru muzycznego. Nadzwyczaj ubogo prezentuje się w tej monografii rozdział „Lud”, który został zredagowany głównie na podstawie fragmentów kilku publikacji. Jedynie zamieszczone tam liczne wyzwiska zostały prawdopodobnie zarejestrowane w terenie, być może przez samego Kolberga. Nie jest też znane pochodzenie tekstów zamieszczonych w podrozdziałach „Ostatki. Popielec” i „Wielki Tydzień”. Nie można wykluczyć, że sporządził je Oskar, ale bardziej prawdopodobne, że ich autorem była ta sama osoba, która przekazała badaczowi krótki opis „Gaika”, zachowany do dziś w rękopisach, a ten opatrzył go notą lokalizacyjną: „od Łęczycy (Mazew)”3. W archiwum zachowały się też ryciny nieznanego autora przedstawiające postacie mężczyzn i kobiet w strojach regionalnych z okolic Łęczycy i Kłodawy oraz z Mazewa. Trzy z nich wykonano ołówkiem i zabarwiono akwarelą, a na dwóch czarno-białych Kolberg zamieścił notatki o kolorach poszczególnych części garderoby. Zrezygnował jednak z ich publikacji4, tak jak we wszystkich ostatnich tomach Ludu, ze względu na wysokie koszty druku rycin, które zresztą wymagały poprawek dobrego rysownika. We wstępie Kolberg pisał o archaicznym charakterze regionu pokrytego borami i zachowanych w nim tradycjach: 1 Rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 42, sygn. 1350, k. 185. O. Kolberg Łęczyckie (DWOK T. 22), s. V; pierwodruk: Kraków 1889. 3 Rkp. nieznanego autora, Arch. PTL, teka 7, sygn. 1156, k. 16. 4 Ryc. nieznanego autora, Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/II, k. 74–76 i 78 oraz tamże, sygn. 1353/II, k. 7; zostały one opublikowane w tomie suplementowym, zob. O. Kolberg Łęczyckie. Suplement do tomu 22 (DWOK T. 78), ryc. 1–5. 2 477 �We wszystkich tych borach i puszczach przesiadywał i dokazywał po swojemu duch ich opiekuńczy, głośny u ludu Boruta. Duch ten potężny, aczkolwiek przy rozroście chrystianizmu przedzierzgnięty zrazu w przemożnego, czynnego po borach i górach diabła […] miał wszakże tutaj w Łęczyckiem, jak się zdaje, swe rodzinne gniazdo, a kilka wierszy dalej dodawał: Nie dziw przeto, że w ziemi tak niegdyś lesistej, bagnistej, a tak płodnej w tradycje, zachowały się dłużej niż gdziekolwiek – mimo wczesnego zaszczepiania tu chrześcijaństwa – wspomnienia wielu z pogańskich czasów1. Warto zwrócić uwagę, że ta wypowiedź nawiązuje do istotnego dla kultury ludowej procesu zastępowania dawnych tradycji pogańskich świętami katolickimi, o czym w przełomowej dla swoich czasów pracy O Sławiańczyźnie przed chrześcijaństwem pisał Zorian Dołęga Chodakowski. Obiecująca zapowiedź Kolberga we wstępie sugeruje, że w monografii znajdziemy liczne informacje o wierzeniach, opowieści oraz podania związane z postacią Boruty i jego przeobrażenia – diabła. Jednak w publikacji brak jakichkolwiek materiałów pochodzących bezpośrednio z terenu, choćby fragmentu bajki, wierzenia czy przysłowia. Jedynie w „Przypisach” Kolberg zamieścił obszerne cytaty z artykułów Kazimierza W. Wójcickiego i Wacława Szymanowskiego2, natomiast kilkadziesiąt stron tej niewielkiej monografii poświęcił tańcom kujawskim, których studiowanie pozostało jego pasją. Uznając w 1869 roku materiały z Łęczyckiego i Gostynińskiego za prawie gotowe do druku badacz miał na myśli własną dokumentację folkloru muzycznego, ale liczył też zapewne na pomoc współpracownika, prawdopodobnie tego samego, który sporządził opis gaika. Mógł sądzić, że u Maciejowskich zachowały się jakieś notatki Mateusza Gralewskiego, który jest domniemanym autorem tego rękopisu zawierającego także kilka pieśni z Mazewa3. Nie uzyskawszy już dodatkowych informacji i nie dysponując 1 O. Kolberg Łęczyckie (DWOK T. 22), s. III i IV. K.Wł. [K.W. Wójcicki] Boruta, „Tygodnik Ilustrowany” 1862, T. 5, nr 120 i 130 oraz [W. Szymanowski] Kronika tygodniowa, „Tygodnik Ilustrowany” 1863, T. 7, nr 173. 3 Domniemane autorstwo M. Gralewskiego ustalono na podstawie charakterystycznej notatki, tożsamej z notą zamieszczoną przy pieśniach opublikowanych przez W. Maciejowskiego. 2 478 �żadną obszerniejszą literaturą dotyczącą regionu, zdecydował się na uzupełnienie tomu tańcami z Kujaw. Monografia doczekała się dwóch recenzji, które ukazały się już po śmierci Kolberga i były raczej hołdem złożonym badaczowi przez środowisko naukowe. Ich autorami byli wybitni przedstawiciele świata nauki, członkowie Akademii Umiejętności, Jan Karłowicz i Hieronim Łopaciński. Pierwszy z nich, językoznawca, muzykolog, folklorysta, opublikował swój tekst w 1891 roku w „Kwartalniku Historycznym”1. Autor krytycznie ocenił brak bajek, zabobonów i przysłów, ale uznał ogromną wartość muzycznych zbiorów Kolberga, co wyróżniało go w gronie badaczy folkloru. Recenzja Łopacińskiego Oskar Kolberg i ostatnia jego praca z 1890 roku, podpisana pseudonimem Rafał Lubicz2, zawiera wspomnienie o cenionym wówczas etnografie i jego dziele, a dopiero druga część dotyczy bezpośrednio Łęczyckiego. Publikacja Kolberga została oceniona pozytywnie, choć z zastrzeżeniem, że zawiera ona „połowę tego, co umieścił w opisach innych prowincyi: nie dotknął, mianowicie, wierzeń, przesądów ludu, nie podał, oprócz pieśni, innych rodzajów twórczości ludowej”3. Łopaciński zwrócił też uwagę na zasięg terytorialny regionu, który, jako dawne województwo łęczyckie, pokrywa się częściowo z Mazowszem. Mowa tu o Gostynińskiem, z którego materiały zostały częściowo włączone do monografii, jednak w przeciwieństwie do pierwotnych planów Kolberg pominął w tytule nazwę tego obszaru, być może dlatego, że opisał go też wcześniej w Mazowszu. W Łęczyckiem zamieścił też wiele pieśni z okolic Gostynina, Sierakówka, Gąbina, a więc z miejscowości przynależnych według niego do regionu mazowieckiego. Niektóre utwory opatrzone zostały notami lokalizacyjnymi wskazującymi na ich występowanie w obu regionach, na przykład „od Kutna, Gostynina (Sierakówek)”. Taka sytuacja powtarzała się Ludzie częściej, a za przykład służyć może też Krakowskie i Kieleckie, Lubelskie i Chełmskie, W. Ks. Poznańskie i Kujawy. Tylko granice regionów wyznaczone przez opis kraju były na 1 J. Karłowicz Kolberg Oskar: Lud, jego zwyczaje itd. Serya XXII: Łęczyckie, „Kwartalnik Historyczny” 1891, T. V, s. 628–633; przedruk: O. Kolberg Łęczyckie. Suplement… (DWOK T. 78), s. 450–454. 2 R. Lubicz [H. Łopaciński] Oskar Kolberg i ostatnia jego praca, „Ateneum” R. 15: 1890, T. III, s. 57–74. Fragment dotyczący bezpośrednio Łęczyckiego został przedrukowany w: O. Kolberg Łęczyckie. Suplement… (DWOK T. 78), s. 443–449. 3 Tamże, s. 73. 479 �ogół czytelne i często odpowiadały podziałom administracyjnym, ale analiza materiałów zamieszczonych w monografiach wskazuje, że w rzeczywistości mają one raczej charakter umowny. Stwierdzenie Kolberga dotyczące oznaczenia przez niego na mapie granic między mową wielkopolską, mazurską i małopolską, mówiące, że „granice te oznaczyć się tylko dadzą w przybliżeniu”1, odnieść można do wielu opisywanych przez niego zjawisk kulturowych. Tę swoją wypowiedź badacz uzupełnił stwierdzeniem: „Podróże dopiero szczegółowe mogą wątpliwość w tym względzie usunąć”2, co również uznać można za równoważne z opinią, że dopiero dokładne badania etnograficzne wskażą granice regionów. Tymczasem kolejna monografia, zgodnie z zapowiedzią badacza we wstępie, opisywać miała „właściwości etnograficzne byłej guberni kaliskiej z roku 1830” 3, która według jego słów „wybitniej jeszcze niż inne części dawnej Wielkopolski jak np. Poznańskie i Gnieźnieńskie zachowała dotąd cechy, zwyczaje itp. ludu wielkopolskiego”4. Wskazując na przynależność tego terenu do Wielkopolski, Kolberg odwoływał się do podziałów przedrozbiorowych i dawniejszych: „Wielkopolska – czytamy dalej – składała się z województw: Poznańskiego z ziemią wschowską, Kaliskiego, Gnieźnieńskiego, Sieradzkiego z ziemią wieluńską i Łęczyckiego”5. Gubernia powstała faktycznie dopiero w 1837 roku, a do tego czasu istniało województwo kaliskie, składające się pięciu obwodów: kaliskiego, konińskiego, sieradzkiego, piotrkowskiego oraz wieluńskiego; takie też podregiony znalazły się w opisie kraju Kolberga. Wyznaczony granicami administracyjnymi obszar objął ostatecznie część Wielkopolski, Małopolski i Śląska. Autor, kiedy jeszcze mieszkał w Warszawie, zakładał wydrukowanie dwóch monografii, Kaliskie i Sieradzkie oraz Ziemia Wieluńska i Piotrkowska6, co było zgodne z jego pierwotną koncepcją wydawania źródeł „prowincjami”, które z kolei złożą się na obraz całego kraju. Dysponował wówczas własnymi materiałami dotyczącymi folkloru, gdyż podróże 1 Rkp. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 392. Tamże. 3 O. Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. III; pierwodruk: Kraków 1890. 4 Tamże. 5 Tamże, s. 1; zamieszczony przez Kolberga tekst jest kompilacją różnych źródeł, por. m.in. J. Moraczewski Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej, Poznań 1864, s. 1. 6 Brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 303. 2 480 �badawcze po Kaliskiem odbywał w latach czterdziestych i sześćdziesiątych. Ze względu na rozbieżne informacje w dokumentach, dokładne ich daty są trudne do ustalenia. We wstępie do Kaliskiego Kolberg pisał: „Wszakże krótki i dorywczy, acz kilkakrotny nasz w Kaliskiem pobyt (w latach 1843 i 1863 głównie we wsiach Rusocice, Zbiersk, Cielce, Rudlice, Łyskornie i Krasice) nie dozwoliły nam pochwycić ani uzupełnić bogactwa całego tego materiału […]”1. Z kolei w wykazie swoich podróży odnotował pierwszy wyjazd pod rokiem 1845, a kolejny pod 18602. Tę ostatnią wyprawę, odbytą w kwietniu, wymienił też wśród notatek o wydatkach3. Po ponad ćwierćwieczu przeznaczoną dla tego regionu tekę oznaczoną numerem 8 Kolberg opisał jako „Kaliskie (Kalisz, Konin, Sieradz, Piotrków, Wieluń, Częstochowa). Wyciągi z akt, odpisy. Pieśni, tańce, bajki, zwyczaje, przesądy, varia. Monografia w połowie dokończona”4. Być może miał już wówczas gotową pierwszą część Kaliskiego, co potwierdzałby też wspomniany list do Józefa Majera, w którym wyliczał je jako jedno z sześciu planowanych na najbliższe lata opracowań. Tom oznaczony jako seria XXIII kończy się na „Obrzędach”. Poza niezbyt obszernymi wzmiankami o narodzinach i pogrzebie Kolberg zamieścił w nim dwanaście opisów wesel, z czego kilka, przynajmniej w znacznej części, pochodzi z jego własnych badań (wesele I–V i VII). Uwagę zwraca wyjątkowo rozbudowany rozdział poświęcony „Zwyczajom”. Otwiera go opis Bożego Narodzenia sporządzony między innymi na podstawie dwóch listów pochodzących z początku XIX wieku, które znajdowały się w zbiorach wspomnianego już Andrzeja Kucharskiego. Rozdział ten zawiera już nie tylko opisywane zwykle w Ludzie uroczystości (Trzech Króli, Popielec, Zapusty, Wielkanoc, Boże Ciało itd.), ale też wymienia patronów poszczególnych dni (św. Wojciech, św. Marek) i związane z tymi dniami wierzenia czy przysłowia. Obszerne miejsce zajmują tu pieśni kościelne, w większości zaczerpnięte ze zbiorów księdza Michała Mioduszewskiego, z których Kolberg wykonywał odpisy5. Pieśni religijne zostały zamieszczone również w „Przypisach” w części dotyczącej pielgrzymstwa. Uważa się, że szczególne 1 O. Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. III. Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705. 3 Rkp. O. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, k. 3. 4 Rkp. Kolberga BN PAU i PAN, sygn. 2183 (dawniej 2184), k. 71. 5 Kolberg zamieścił w monografii około 80 zapisów pieśni kościelnych, pochodzących przeważnie ze zbiorów ks. M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny, Kraków 1838 i Pastorałki 2 481 �zainteresowanie Kolberga folklorem pielgrzymkowym mogło mieć związek z jego zamiarem skomponowania opery Pielgrzymka do Częstochowy1. Rozdział „Lud” został przygotowany na podstawie wypisów z literatury. Jedno z podstawowych źródeł stanowiło opracowanie Józefa Szaniawskiego O dawnem województwie sieradzkiem z 1851 roku2, oparte o jeszcze wcześniejsze dokumenty zgromadzone przez archiwistę Antoniego Pstrokońskiego. Z artykułu Szaniawskiego Kolberg zaczerpnął przede wszystkim fragmenty dotyczące cech fizycznych ludności, stosunków z Niemcami, stroju, w tym również ubioru ludności żydowskiej, pożywienia, wyglądu domostw, używanych sprzętów, ale też niektóre opisy zwyczajów i obrzędów. Odwoływał się także do nowszych opracowań, między innymi autorstwa Ignacji Piątkowskiej i Józefa Grajnerta. Piątkowska swoje artykuły publikowała w „Wiśle” i „Kaliszaninie”3, ale ta zasłużona skądinąd regionalistka, badaczka terenowa, poza własnymi obserwacjami wielokrotnie powtarzała też informacje za Szaniawskim. Grajnert natomiast opracował materiały etnograficzne z okolic Wielunia i Radomska, które po redakcji Kolberga, kierującego już od kilku lat Sekcją Etnologiczną, zostały opublikowane w 1880 roku w periodyku Akademii Umiejętności4, a dziesięć lat później posłużyły do uzupełnienia Kaliskiego. Monografia zawiera też barwną litografię od Skulska i Ślesina, wykonaną najprawdopodobniej na podstawie akwareli Wojciecha Gersona, ale na stronie tytułowej brak wzmianki o autorze ilustracji. Po śmierci Kolberga Izydor Kopernicki opisał tekę 8. jako „Materiały o ile możności uporządkowane i przysposobione do druku”, a następnie wymienił kolejne działy, w których miały się one znajdować: „Czary, przesądy, leki, wróżby, przepowiednie”, „Opowieści, przysłowia, gry i zabawy”, i kolędy, Kraków 1843 (każdy z tych zbiorów miał jeszcze Dodatki wydane w późniejszych latach). 1 E. Antyborzec, I. Chmielewska, M. Prochaska „Kaliskie” Oskara Kolberga oraz „Kaliskie i Sieradzkie”, w: O. Kolberg Kaliskie. Suplement do T. 23 (DWOK T. 79), s. XVII–XVIII; zob. też tamże, przyp. 1 na s. XVIII. 2 J. Szaniawski O dawnem województwie sieradzkiem, „Biblioteka Warszawska” 1851, T. 3, s. 170–179 i 356–372, T. 4, s. 177–187, 367–372 i 564–569. Kontynuacja tego artykułu ukazywała się jeszcze w kilkudziesięciu numerach „Kaliszanina” z 1882. 3 I. Piątkowska Z życia ludu wiejskiego z ziemi sieradzkiej, „Wisła” T. 3: 1889, s. 479–530 (artykuł ten jest przedrukiem z „Kaliszanina” z 1887 roku); tejże Pogadanka. O baśniach, zwyczajach i obrzędach ludowych, przechowanych z czasów pogańszczyzny w ziemi sieradzkiej, „Kaliszanin” 1886 nr 37 i 39. 4 J. Grajnert Zapiski etnograficzne z okolic Wielunia i Radomska, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. IV: 1880, s. 185–261. 482 �„Pieśni” i „Tańce”1. Wśród nich były między innymi odpisy z rozprawy Szaniawskiego i innych publikacji, rękopisy z kolejnych materiałów po Kucharskim oraz własne notatki Kolberga i jego zapisy melodii, także spoza regionu. Materiały te wraz z zapisami rozproszonymi w innych tekach, ułożone zgodnie z obowiązującym w monografiach układem, zostały wydane w XX wieku jako Kaliskie i Sieradzkie2. Wydawcy Dzieł wszystkich sugerowali się być może pierwotnie planowanym tytułem, ale pominęli w ten sposób inne podregiony wymienione przez Kolberga. Obrazy etnograficzne Na kartach trzech monografii wydanych za życia Kolberga, to jest w Pokuciu, Mazowszu i w Chełmskiem, zamiast tradycyjnie już umieszczonego nad nazwą regionu nadtytułu Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce widnieje podtytuł Obraz etnograficzny. Obrazy etnograficzne nie różniły się koncepcją od Ludu, natomiast zmiana na karcie tytułowej wynikała ze sposobu finansowania. Dwie pierwsze części Pokucia Kolberg wydał ze środków uzyskanych z koncertu, który zorganizowany został przez warszawskie środowisko artystyczne na rzecz jego wydawnictwa. Opatrzenie ich formułą Lud wiązałoby się, zgodnie z wcześniejszą umową, z oddaniem Akademii określonej liczby egzemplarzy poszczególnych woluminów, czyli ze zmniejszeniem dochodu ze sprzedaży3. Mazowsze z kolei sfinansowane zostało ze środków założonej w 1881 roku Kasy im. Józefa Mianowskiego działającej w Warszawie na rzecz „osób pracujących na polu naukowym”. 1 Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich, Arch. MEK, sygn. II/155, nr inw. I/191/RKP. 2 O. Kolberg Kaliskie i Sieradzkie (DWOK T. 46). 3 Kolberg miał przekazywać Akademii równowartość kwoty otrzymywanej na druk w egzemplarzach liczonych taniej, co wynika z listu J. Majera do Kolberga z 20 XII 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 227: „Kwota wyliczona przez Towarzystwo ma mu być zwrócona egzemplarzami dzieła liczonymi po 2/3 ceny handlowej. Według ustawy dzieła wydane z pomocą Tow[arzystwa] członkowie jego otrzymują za połowę ceny, ściśle więc biorąc Tow. nigdy zaliczonej kwoty nie otrzyma, choćby i wszystkie egzemplarze przez członków rozebrane były, czego wszelako zaledwie w połowie spodziewać się można. Chętnie jednak poniesie i stratę dla podtrzymania dzieła, którego znaczenie uznaje, żałuje nawet, że środki jego nie pozwalają na większą ofiarę”. 483 �Wbrew numeracji nadanej w ramach edycji Dzieł wszystkich wcześniej zaczęło ukazywać się Pokucie (tomy 29–32 tej edycji), a dopiero po nim Mazowsze (tomy 24–28). Sam Kolberg numery serii od I do XXIII nadał tylko tomom Ludu. Na Pokuciu Kolberg przebywał kilkakrotnie w latach 1876–1880, przy czym kluczowa dla pozyskania materiałów do monografii była ostatnia, kilkumiesięczna wyprawa w 1880 roku związana z organizacją i przebiegiem Wystawy Etnograficznej w Kołomyi, nad którą sprawował opiekę naukową. Zakres tematyczny wystawy określała Instrukcja do badania właściwości ludowych1, zgodnie z którą badacze mieli podjąć takie problemy jak opis cech fizycznych i charakteru ludności, samoświadomość ich pochodzenia, użyte dla samookreślenia nazwy własne, terytorium zamieszkiwania, gwara (zamieszczono wskazówki odnośnie do sposobu jej zapisu), poezja, muzyka i taniec, przysłowia oraz inne teksty folkloru, obrzędy i uroczystości. Przedmiotem zainteresowania miały być też stroje, mieszkania i ich wyposażenie, narzędzia, układ zagród, elementy otoczenia od przydrożnych figur, kapliczek, wiatraków i młynów, po kościoły i cerkwie, a ponadto przemysł i rzemiosło. Podjęte zagadnienia były zatem daleko bardziej „etnograficzne” niż wiele wcześniej realizowanych programów badań, w których dominował folklor. Charakteryzując badania terenowe Kolberga, opisano już część jego podróży na tym terenie oraz kontakty z licznymi informatorami. Wspomniano też, jak ważna dla zapoznania się z kulturą materialną była praca Oskara przy organizacji wystawy, na co zwrócił uwagę Władysław Przybysławski, sugerując opóźnienie wydania monografii regionu na czas po tym wydarzeniu. Przytoczono też fragment listu Kolberga napisanego już po powrocie z Pokucia, w grudniu 1880 roku, w którym przyznawał, że plon jego badań przekracza efekty dotychczasowych prac na innych terenach, co pozwoli mu na opracowanie znacznie dokładniejszej monografii. Jej pierwszą część, uzupełnioną o materiały związane z wystawą, opublikował w 1882 roku. Wytyczenie granic regionu objętego tytułem Pokucie sprawiało Kolbergowi pewne trudności, gdyż jak pisał, powołując się na Adama H. Kirkora2, 1 Instrukcja do badania właściwości ludowych, zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 772–776; pierwodruk: druk niedatowany, nakład Komitetu Wystawy w Kołomyi, drukiem H. Zadembskiego; rkp. w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 321. 2 A.H. Kirkor Pokucie pod względem archeologicznym. Badania […] z r. 1874, „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Historyczno-Filozoficznego Akademii Umiejętności” T. V: 1876, s. 208–315. 484 �nie odpowiadały one ani kryteriom administracyjnym, ani etnograficznym. W rozdziale „Kraj”, w którym po raz pierwszy zabrakło opisu poszczególnych miejscowości, Kolberg korzystał z publikacji, przede wszystkim z pracy Augusta Bielowskiego1, i za tym autorem wskazywał na charakter tego obszaru: „Między ziemiami dawnej Polski, Pokucie ma swój odrębny typ, jak i osobne swoje nazwanie” 2, a następnie pisał: Dawniej rozumiano pod tem mianem (w szereszem biorąc je znaczeniu) całą niemal ziemię halicką zadniestrzańską, a w nowszych czasach, ścieśniwszy nieco jej granice, cyrkuły: stanisławowski (od gór począwszy aż po Dniestr) i kołomyjski. Zaliczając do ludności Pokucia nie tylko ludność równin Nad-Prucia i podgórską Nad-Dniestrza (tj. ludność nizin), ale i górali Hucułów, a dawniej i Bojków w Stryjskiem także – miano bardziej na względzie geograficzne ziemi tej położenie jak i jej polityczne stosunki, niż etnograficzne mieszkańców właściwości3. Ale ostatecznie Kolberg skupił się na właściwościach etnograficznych i kierując się tym kryterium wyróżnił trzy grupy mieszkańców: Ludność tego kraju wiejska była i jest głównie ruską, trzy poniekąd przedstawiającą typy, różne szczególnie pod względem ubrania, mniej wybitnie pod względem języka i obyczaju. Południową część zajmują górale Hucuły, północną górale haliccy; wschodnią w cyrkule kołomyjskim Rusini pokuccy4. Dla Huculszczyzny planował osobną monografię w ramach Pokucia. Jednak zgromadzenie dużej ilości materiałów dotyczących pozostałych mieszkańców spowodowało, że wypełniły one aż cztery woluminy. Znalazły się tam wprawdzie fragmentaryczne informacje o góralach huculskich, ale zasadnicze źródła zgromadzone do tomu Pokucie – Hucuły pozostały niewydane5. 1 A. Bielowski Pokucie, „Czas. Dodatek Miesięczny” R. 2: 1857, s. 653–734. O. Kolberg Pokucie cz. I (DWOK T. 29), s. 3; pierwodruk: Kraków 1882. 3 Tamże, s. 4. 4 Tamże, s. 17. 5 Materiały dotyczące górali tego regionu znajdują się w tece 23 (w Archiwum PTL), która w notatkach Kolberga miała tytuł: Pokucie III. Hucuły; wydane zostały w latach 1970 i 1971 w monografii Ruś Karpacka (DWOK T. 54 i 55). 2 485 �W obszernym opisie „Ludu” scharakteryzowane zostały cechy fizyczne, usposobienie, ubiór, pożywienie, zajęcia gospodarskie, rzemiosło i język. Wiele zamieszczonych w tej części monografii materiałów jest bezpośrednio związanych z wystawą. Jak pisała Agata Skrukwa: „Opisy strojów, narzędzi itd. w dużej części odnoszą się do okazów przysłanych na wystawę z różnych wsi, w których Kolberg mógł nigdy nie być, ale właśnie dzięki wystawie przedmioty te dokładnie poznał”1. Wszystkie materiały dotyczą Rusinów jako rdzennej ludności wiejskiej, ale Kolberg wspomniał też o pozostałych mieszkańcach tego wielokulturowego regionu, przede wszystkim o Polakach, nazywanych tu Mazurami, oraz o osadnikach niemieckich, Ormianach i Żydach, a także o Cyganach. Zamieścił też zabawną anegdotę związaną z różnicami kalendarza świąt poszczególnych narodowości: Dlaczego święta ruskie, polskie i żydowskie nie w jednym przypadają czasie? – Zapytany o to chłopek (unikając dokładnej odpowiedzi, której zapewne dać nie mógł), rzekł żartobliwie: Naprzód święta przypadały jednocześnie, a przyczyna opóźnienia jednych od drugich leżała w obuwiu. I tak: Żyd obuł się w pantofle, więc prędzej niż inni dwaj pobiegł na modlitwę do szkoły; Mazur wdziewał buty, więc poszedł później; Rusin zaś był ostatni, gdyż długo w postoły obuwaje sie, taj na swieta zapiznaje sie (Matijowce nad Prutem)2. Poświęcony świętom rozdział „Zwyczaje” zawiera opis blisko trzydziestu uroczystości (ich nazwy Kolberg podał w języku Rusinów) i uwzględnia między innymi odbywane przy okazji Wielkanocy zabawy i gry. W „Obrzędach” znalazło się kilka opisów chrzcin i pogrzebów oraz jedenastu wesel, w znacznie mniejszym stopniu niż w innych monografiach zdominowanych zapisami muzycznymi. Dużą część materiałów Kolberg mógł pozyskać przy pomocy udzielających mu gościny – Przybysławskiego w Czortowcu czy księdza Sofrona Witwickiego w Żabiu – ale też sam zanotował je podczas pobytu w tych miejscowościach oraz w Jasieniowie Polnym, Korniczu, Piadykach, Horodence. Miał też sporą grupę bezpośrednich informatorów (wspomnianych już przy opisie badań terenowych), co było zapewne związane z organizacją wystawy, która ukazywała wartość kultury mieszkańców wsi. 1 A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg, Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. XV–XVI. . 2 O. Kolberg Pokucie cz. I (DWOK T. 29), s. 77. 486 �Wiadomo, że badacz korzystał także z rękopisów Bazylego Jurczenki zawierających pieśni i bajki, ale zapewne również z nadesłanego przez niego na wystawę opracowania Obrzędy i zwyczaje na Rusi Pokucia. To ostatnie nie zachowało się, jednak opis wesela VI i liczne wzmianki o zwyczajach w Ispasie pochodzą prawdopodobnie z tego właśnie manuskryptu. O wartości tych prac Kolberg pisał w liście do Przybysławskiego: Z materiałów przysłanych najcenniejszym jest dla mnie zawsze Jurczenko, lubo skracać często muszę rozwlekłości, mazać powtarzania i poprawiać język, bo choć usiłuje on widocznie dobrą wyrażać się polszczyzną, to jednak wpada mimowolnie w ruszczyznę, nadaje zwrotom mowy tok ruski itp. Ale obfitość i dokładność obserwacyj jest znakomita1. W monografii pada też nazwisko Iwana Nikitiszyna, który zgromadził materiały z okolic Horodenki dotyczące między innymi zwyczajów noworocznych, wielkanocnych (przesłał też spis wzorów pisanek z ich rodzimymi nazwami), wigilii świętego Jana, obrzędów chrztu i pogrzebu. Od niego pochodzi też opis wesela III oraz zamieszczone w części trzeciej wiadomości o wierzeniach. Podobnie jak w przypadku Jurczenki, rękopis Nikitiszyna przekazany na wystawę nie zachował się. Po zakończeniu podróży Oskar uzupełniał materiały do Pokucia korespondencyjnie. W listach do Władysława Przybysławskiego dopytywał jeszcze o szczegóły dotyczące m.in. zwyczajów, przesądów, gospodarstwa, nazw własnych pożywienia, zabaw. Część odpowiedzi naniósł sam podczas ich bezpośredniego spotkania w Krakowie. Na niektórych listach widnieją więc notatki Kolberga, na innych odpowiedzi sporządzone przez nieznanego autora, prawdopodobnie na prośbę Przybysławskiego. Poniżej niektóre z nich: [Pytanie Kolberga:] Czy obok naczynia z wodą jordańską wisi przy drzwiach w chacie (od strony ogniska?) solniczka (czy solnyczka?)? [Odpowiedź:] Nigdy, topka soli stoi na półce, każden sobie sól z tego krysze (struga, skrobie). 1 List Kolberga do W. Przybysławskiego z 6 VII 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 524. 487 �[Pytanie Kolberga:] Jak się nazywają części we młynie po rusku? Kosz, pytel, kamień, paprzyca itd. [Odpowiedź ręką Kolberga:] kisz, pytel, porpłycie (paprzyca), kaniń, wereteno (wrzeciono), paniłka (panewka), koło pałeczne, koło wodne – kołeso. [Pytanie Kolberga:] Na żołądek dają proszek z kory bzu. Zeskrobuje się drugą korę, czy błonę spodnią bzu […]. Jak się ta błona nazywa po rusku? [Odpowiedź:] Plivka bzowa. [Pytanie Kolberga:] Czermak mówi o jakiejś chorobie nabij i powiada, że gdy noga się jątrzy i idzie ropa to wtedy prikładajut husiczok abo grisinoho kwasu (huszci z żytnoho grisu)? [Odpowiedź:] Nagniecenie, często na pięcie, wydające ropę, niebezpieczne, przykładają łajno gęsie albo kwas z grysu, czyli z otrąb, najczęściej z żytnich otrąb1. Wszystkie te informacje zostały wykorzystane w monografii, co w połączeniu z wielokrotnymi badaniami w terenie i z doświadczeniem zdobytym podczas gromadzenia eksponatów wystawowych zaowocowało publikacją o ogromnych walorach dokumentacyjnych. Jej trzy pierwsze części doczekały się recenzji, ale tylko w zakresie folkloru. Ich autorami byli poeta Iwan Franko i adwokat Cesław Neymann. Franko recenzował trzecią część zawierającą tańce i wierzenia2, ale skupił się wyłącznie na tych pierwszych oraz na pewnych niekonsekwencjach w transliteracji, które Kolberg wyjaśniał we wstępie do ostatniego tomu. Natomiast Neymann, przybrany członek Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, prowadził z Kolbergiem korespondencję na temat Pokucia, a swoją recenzję opublikował w Kijowie w 1884 roku3. Zawiera ona między innymi dość szczegółowy i nieco wyidealizowany opis pracy terenowej Kolberga. Jedyny poważniejszy zarzut recenzenta dotyczył uwag o języku, które uważał za zbyt lakoniczne (bo mieszczące się na czterech stronach monografii) oraz niekiedy 1 Przykładowe pytania skierowane do W. Przybysławskiego podano za: O. Kolberg Pokucie. Suplement..., (DWOK T. 81), s. 248–249, 253. 2 Zob. I. Franko Pokucie. Obraz etnograficzny. Skreślił Oskar Kolberg. Tom III Kraków 1888, stron 240, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. 286–288. 3 C. Neymann O. Kolberg Pokucie. Obraz etnograficzny T. I Kraków 1882 i T. II Kraków 1883, „Kiewskaja Starina” 1884, T. VIII, s. 482–487 i T. IX, s. 126–130; recenzję w tłumaczeniu E. Piasny-Kudyńskiej zamieszczono w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 275–285. Wspomnianą korespondencję Cesława Neymanna z Kolbergiem przedrukowano także w T. 81 DWOK, s. 265–275. 488 �błędne. Odnosząc się do opisu zwyczajów sugerował, że więcej miejsca powinno się poświęcić sobótkom, ale uwagę tę sprowokował być może sam Kolberg, zamieszczając przy końcu przypis o treści: Obrzęd Kupały, tak głośny w niektórych jeszcze okolicach Rusi (np. na Ukrainie), poszedł już w innych w mniejsze lub większe zapomnienie. Na Pokuciu, gdzie zresztą nazwa Kupały między ludem wcale nie jest znaną nie zdołaliśmy nic więcej wykryć nad to, co tu o zwyczajach świętojańskich przytaczamy. Prawda, że zakres naszych badań nie sięgał daleko, bo tylko do kilku ograniczał się miejscowości1. Poza tymi zastrzeżeniami recenzja ma charakter bardzo pozytywny. Jej autor podnosi ogromną wartość materiałów dotyczących obrzędowości oraz zamieszczonych w drugiej części pieśni i ich klasyfikacji. Zainteresowania Neymanna zgodne były jeszcze z postrzeganiem kultury ludowej przede wszystkim jako folkloru, pominął więc zupełnie w swoim tekście niezwykle cenne wiadomości na temat jej materialnych aspektów. Wydanie Pokucia, a w przyszłości innych monografii terenów wschodnich, miało niebagatelne znaczenie wobec panslawistycznej postawy prezentowanej w publikacjach uczonych rosyjskich. Świadomy tej sytuacji Kolberg pisał w cytowanym już liście do Józefa Majera: A wszakże wiek mój podeszły oraz przykład, jaki dają literaturze naszej rosyjskie, coraz gęściej (za podnietą zakładów naukowych) ukazujące się publikacje etnologiczne, biorące za przedmiot swych badań zachodnie cesarstwa gubernie, naglą – jak mniemam – i nas także do pośpiechu w pracy i do szybszego na polu wydawniczym działania2. W tym czasie badacz pracował jeszcze nad kilkoma monografiami terenów Królestwa Polskiego, w tym nad Mazowszem wydawanym ze środków Kasy im. Józefa Mianowskiego. Kasa powstała w Warszawie w 1881 roku i miała na celu udzielanie wsparcia finansowego na badania naukowe. Fundusze pozyskiwała ze składek członków oraz z datków społeczeństwa. Prawdopodobnie dzięki wstawiennictwu historyka literatury Piotra Chmielowskiego oraz Izydora Kopernickiego Komitet Kasy w grudniu 1883 roku 1 2 O. Kolberg Pokucie cz. I (DWOK T. 29), s. 353. Brulion listu Kolberga do J. Majera z 1 I 1886, Korespondencja…cz. III (DWOK T. 66), s. 311. 489 �przekazał Kolbergowi decyzję o przyznaniu mu zapomogi w wysokości 370 rubli srebrnych na kolejny tom1, pod warunkiem, że będzie on dotyczył Mazowsza. Kolberg przystał na propozycję, tym bardziej że monografia części regionu, dotycząca okolic Warszawy, była zaplanowana do wydania w oficynie Jana Żupańskiego w Poznaniu już w 1867 roku jako seria V Ludu2. Jednak całe „Kolbergowskie” Mazowsze to obszar obejmujący spore terytorium i podobnie jak Wielkopolska wymagający opisu w większej liczbie woluminów, co autor w liście do potencjalnego sponsora wyjaśniał: Życzenie Komitetu zajęcia się Mazowszem odpowiada najzupełniej i mojej także myśli. Tu jednakże widzę się spowodowanym zrobić uwagę, że materiał do Mazowsza mieści się u mnie w czterech tekach, z których każda posiada żywiołu na dwa przynajmniej tomy. Jedna z tych tek obejmuje Mazowsze polne, które bym nazwał warszawskim (po lewym brzegu Wisły), druga Mazowsze leśne, czyli podlaskie (po prawym brzegu Wisły, a lewym Bugu), trzecia Mazowsze Stare (Płock, Pułtusk, Kurpie itd.), czwarta Mazowsze Pruskie3. Kolberg wydał za swego życia pięć tomów monografii. Zrezygnował z włączenia do Mazowsza materiałów z Mazur pruskich, a woluminów zawierających opowieści ludowe i wierzenia nie zdążył już przygotować do druku. Biorąc pod uwagę wyjątkowo obfity zespół zgromadzonych źródeł byłaby to najobszerniejsza Kolbergowska publikacja dotycząca jednego regionu. Ale i zasięg terytorialny tego makroregionu jest ogromny. Autor podzielił go, zgodnie z opisem w liście, na „Mazowsze polne”, „Mazowsze leśne”, „Mazowsze stare”, przy czym to ostatnie dzieli się jeszcze na „Kurpie” i „Podlasie”. Wyznaczenie granic Mazowsza przez Kolberga i jego podział na „polne”, „leśne” i „stare” (a w pierwotnym zamiarze także „pruskie”) budziło od początku kontrowersje wśród badaczy. Tuż po wydaniu trzech pierwszych tomów historyk Władysław Smoleński opublikował recenzję, w której zarzucał Kolbergowi brak jednorodnego kryterium podziału Mazowsza. Twierdził, że: „Nazwy: polne i leśne są fizjograficzne; stare 1 List Komitetu Kasy im. Mianowskiego do Kolberga z 12 XII 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 99–100. 2 Zob. brulion listu Kolberga do J. K. Żupańskiego z 20 X 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 205–206. 3 Brulion listu Kolberga do P. Chmielowskiego z XII 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 107–108. 490 �i pruskie – historyczne”1. Pozostałe uwagi dotyczyły Podlasia, które według Smoleńskiego stanowiło odrębny region, u Kolberga natomiast podzielone zostało między Mazowsze leśne i Mazowsze stare oraz Chełmskie. Krytyczną opinię wyraziła też w XX wieku Maria Trawińska, odnosząc się do terminu „Mazowsze stare”, które według tej autorki nie stanowi zwartego regionu2. Z kolei Józef Burszta, starając się obronić tak wyznaczony podregion, wskazywał na zasięg dialektu mazowieckiego 3, o którym sam Kolberg pisał: „Typ i akcent mazowiecki tak jest wybitnym, że udziela się sąsiedniemu Podlasiowi i dalszym Rusinom, przechodząc po części i do pogranicznej Litwy” 4. Objęcie wspólnym tytułem tak dużego obszaru było jednak podyktowane przede wszystkim względami praktycznymi. Jak wspomniano, pierwsza część monografii była przygotowana już w 1867 roku. Dwa lata później Kolberg pisał do Augusta Bielowskiego o planowanych ośmiu tytułach dotyczących Mazowsza5. Długotrwały proces wydawniczy Ludu, wynikający z ciągłego niedostatku funduszy, spowodował jednak, że publikacja monografii rozpoczęła się dopiero piętnaście lat później. Mając świadomość upływu czasu i powolnego postępu prac, część materiałów autor zawarł w obszernym artykule Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, opublikowanym w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1882 roku6. Z czasem śpieszył się coraz bardziej, starając się zamieścić w jednym woluminie opis jak największego obszaru, stąd włączenie do Mazowsza starego terenów, dla których wcześniej przewidzianych było kilka oddzielnych tomów. Większość źródeł do monografii została zebrana na wiele lat przed jej wydaniem, w czasach, gdy Kolberg skupiał się przede wszystkim na badaniu folkloru muzycznego. W przypadku Mazowsza polnego, wydanego 1 W. Smoleński Oskar Kolberg: Mazowsze, obraz etnograficzny, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280–282 i tamże, s. 435–436. 2 Zob. M. Trawińska Mazowsze Stare w świetle badań O. Kolberga i badań współczesnych tego terenu, „Lud” 1956, T. 42, s. 249–263. 3 J. Burszta „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), s. XVIII. 4 O. Kolberg Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. VIII; pierwodruk: Kraków 1890. 5 Brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 294–305. 6 Zob. O. Kolberg Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej…, s. 86–158; przedruk ze zmianami: O. Kolberg Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), s. 3–150. 491 �ostatecznie w latach 1884–18851, brakowało mu materiałów etnograficznych do rozdziałów „Lud”, „Zwyczaje” i „Obrzędy”, które w druku zastąpił obszernymi cytatami z prac Łukasza Gołębiowskiego Lud polski i Opis historyczno-statystyczny miasta stołecznego Warszawy2, a także wypisami z Kalendarza narodowego3 zawierającego liczne wzmianki i przysłowia związane z poszczególnymi dniami roku. Odwoływał się też do dziesiątków innych publikacji dawnych i sobie współczesnych, zarówno o charakterze naukowym, jak i popularnym. Wspomniany recenzent, Władysław Smoleński, poddał krytyce nie tylko przyjęty przez Kolberga podział Mazowsza, ale także zawartość pierwszej części, właśnie z powodu zbyt licznie cytowanych prac innych autorów. Przygotowując do druku Mazowsze polne, Kolberg nie tylko nie dysponował dostatecznymi źródłami do opisów etnograficznych, ale nie posiadał już nawet kompletnych zapisów nutowych. W roku 1865 prowadził badania terenowe wspólnie z Kornelem Kozłowskim w okolicach Czerska i Czaplina. Rejestrował wówczas melodie do pieśni, które udostępnił Kozłowskiemu w celu ich opublikowania, na co ten ostatni powołał się we wstępie do swojej pracy4. Kozłowskiemu nie udało się wydać muzykaliów, jednak musiały one pozostać w jego zbiorach, gdyż w materiałach Kolberga zachowały się jedynie niekompletne, terenowe zapisy nutowe, które posłużyły mu za źródło do druku, natomiast teksty, zgodnie z odsyłaczami pod pieśniami, zostały zaczerpnięte z Ludu Kozłowskiego. Być może z powodu tych niedostatków za lepiej przygotowane niż „okolice Warszawy” Kolberg uznał później inne części Mazowsza, jednak zgodnie z sugestią finansującej tom Kasy im. J. Mianowskiego jako pierwsze opublikowane zostało Mazowsze polne5. 1 Na kartach tytułowych dwóch pierwszych części Mazowsza widnieją odpowiednio daty: 1885 i 1886, jednak z zachowanych dokumentów wynika, że każda z nich była wydrukowana już rok wcześniej, zob. E. Antyborzec Mazowsze Oskara Kolberga w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 (DWOK T. 80/I), s. X–XI. 2 Ł. Gołębiowski Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830; tenże Opis historyczno-statystyczny miasta stołecznego Warszawy, wyd. 2, Warszawa 1827. 3 Kalendarz narodowy, czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830” (druk: A. Gałęzowski), s. 16–24. 4 K. Kozłowski Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami. Warszawa 1867 (w zeszytach) i 1869 (całość). 5 Brulion listu Kolberga do K. Deikego z 21 XII 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 220. 492 �Druga część tej monografii, zawierająca pieśni, nie została dopuszczona do sprzedaży w zaborze rosyjskim, co bardzo zaskoczyło autora. Przyczyną było zamieszczenie pieśni, których tekst miał wydźwięk patriotyczny, choć ich warianty były publikowane wcześniej nie tylko w zbiorze Kolberga1. Podobny los spotkał później także część czwartą, w której jak poprzednio cenzor zakwestionować musiał fragmenty pieśni wojackich2. Konsekwencją tych problemów była decyzja Kasy im. Mianowskiego o usunięciu z karty tytułowej informacji o wsparciu finansowym udzielonym przez tę instytucję i zastąpieniu jej wzmianką „Nakładem autora”3. Kasa jednak w dalszym ciągu, aż do ostatniego woluminu, przekazywała fundusze na wydanie Mazowsza. Bezproblemowo przebiegła publikacja Mazowsza leśnego, do którego badacz zebrał też stosunkowo obfite materiały etnograficzne, co zapewne było spowodowane faktem, że większość podróży na tym terenie odbył w latach sześćdziesiątych, gdy myślał już o nowym typie publikacji. W 1862 roku stacjonował w Jasienicy pod Jadowem u rodziny Matuszewskich, w Woli Cygowskiej u Prota Lelewela, młodszego brata Joachima, oraz w Oleksiance w dobrach rodziny Oleksińskich, gdzie zebrał też materiały z sąsiedniego Latowicza i Parysowa. W roku 1868 pojechał do Kraszewa pod Radzyminem do Komierowskich i do pobliskiej Woli Rasztowskiej, pozostającej w rękach rodu Młockich. U Młockich gościł też jeszcze w roku następnym. Okolice położone na północny wschód od Radzymina 1 W liście do K. Dobrskiego Kolberg pisał: „[…] domyślam się, że chyba początki pieśni na str. 117 nr 265 lub na str. 161 nr 356, jakkolwiek warianty tych samych pieśni puszczała już cenzura w poprzednich tomach Ludu, i to właśnie w błąd mnie wprowadziło” (brulion listu Kolberga do K. Dobrskiego z 2 VII 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 514–518). Chodziło o teksty „Hej, zabujały siwe łabędzie po wodzie, i zapłakali młode rekruty w pochodzie” wraz z fragmentem refrenu „mnie/ciebie młodzieńca z ciężkiej niewoli dostaje” oraz „Polska Korono, co słychać o tobie, drogie klejnoty utraciłaś sobie”, zamieszczone w rozdziałach „Wojsko. Łowy” i „Pieśni dziadowskie”. 2 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w latach 1865–1904. Wykaz publikacji polskojęzycznych zakwestionowanych oraz dopuszczonych do obiegu przez carską cenzurę zagraniczną. T. 1: 1865–1889, T. 2: 1890–1904, T. 3: Indeksy, Warszawa 2006; tam w tomach 1 i 2: pozycja 5530 Mazowsze cz. II i pozycja 6664 Mazowsze cz. IV – zakwestionowane w całości, tam wymienione też: pozycja 4508 Mazowsze cz. I, pozycja 5702 Mazowsze cz. III oraz pozycja 6888 Mazowsze cz. V – dopuszczone do obiegu w całości. 3 Zob. list Komitetu Kasy im. Mianowskiego do Kolberga z 20 VI 1888 r. i odpowiedź tegoż do K. Dobrskiego z 2 VII 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 510–512 i 514–516. 493 �znał bardzo dobrze, gdyż w latach czterdziestych bywał tam wielokrotnie, badając głównie muzykę ludową, co potwierdzają zarówno liczne notatki osobiste Kolberga, jak i rękopisy między innymi z miejscowości takich jak Jadów, Wyszków, Gończyce, Głuchy i Ostrożeń. Zachowała się też wzmianka o wizycie w Sterdyni w kwietniu 1856 roku, podczas której Kolberg gościł prawdopodobnie u działacza społecznego i politycznego Ludwika Górskiego. Nic zatem dziwnego, że właśnie z okolic Radzymina, Jadowa, ale też Sokołowa Podlaskiego i Sterdyni pochodzą manuskrypty zawierające opisy ubiorów, pożywienia, zabudowań, sprzętów, narzędzi i naczyń 1. Zachowały się też szkice chałup wykonane przez Kolberga w Woli Rasztowskiej, które ostatecznie autor dał do przerysowania Wojciechowi Gersonowi2. Gerson był autorem ilustracji do wcześniejszych serii Ludu oraz do wszystkich części Mazowsza. Na podstawie akwarel artysty przedstawiających stroje firma J. Rau’a wykonała pięć barwnych tablic zamieszczonych w czterech tomach monografii. Jedynie w części czwartej znalazły się tylko czarno-białe tablice ukazujące zabudowania i ubiór, wykonane także według rysunków Gersona, z których część posłużyła wcześniej jako ilustracje do znanego Kolbergowi i cytowanego przez niego obszernego artykułu Wiktora Czajewskiego Kurpie3. Kolberg przywiązywał ogromną uwagę do jakości ilustracji i ich zgodności z realiami, które miały przedstawiać, zanim więc znalazły się w druku, pisał do Rau’a o dostrzeżonych drobnych usterkach: Narysowane przez Pańskiego syna tablice udały się zresztą nadzwyczajnie i podobały się wszystkim, którym je pokazywałem. Ja jednak znalazłem kilka drobnych odchyleń i zaznaczyłem ołówkiem na marginesie obrazków […]. Jest to, jak Panowie zobaczą, kilka nieznacznych szczegółów […]. Jedynie żebrak na rycinie jarmarku [tabl. 4] musi być całkowicie przerobiony i przedstawiony wiernie według oryginału, ponieważ na tym terenie nie ma takich żebraków4. 1 Mowa o rkp. terenowych Kolberga: BN PAU i PAN, sygn. 2185/1, k. 161–162 oraz Arch. PTL, teka 2, sygn. 1126, k. 2–4, które były podstawą opisów zamieszczonych w wydanej w 1887 roku cz. III Mazowsza (DWOK T. 26) na s. 28–30, 35–37, 40–44 i 50–52, przy czym w druku na wymienionych stronach zamieszczono też materiały z innych źródeł. 2 Szkice chałup zob. Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/II, k. 67; ilustracje wykonane na podstawie prac W. Gersona znalazły się w cz. III Mazowsza (DWOK T. 26), po s. 40. 3 W. Czajewski Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 295–298. 4 Brulion listu Kolberga do Rau’a z 1 III 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 123; chodzi o ilustrację „od Łowicza” zamieszczoną w cz. II Mazowsza, w pierwodruku po s. V, w reedycji (DWOK T. 25) znalazła się przed kartą tytułową. 494 �Korespondencja Kolberga z Gersonem wskazuje, że w planach było zamieszczenie większej liczby barwnych rycin, jednak jej ograniczenie do pięciu spowodowane było jak zwykle zbyt wysokimi kosztami druku. Poza materiałami związanymi z kulturą materialną badacz dysponował też własnymi opisami wesel do Mazowsza leśnego. Potwierdzają to zachowane zespoły rękopiśmienne będące podstawą opisu wesela III z okolic Radzymina i Jasienicy oraz V – z Oleksianki, co do którego sądzić można, że albo pochodzi z bardzo precyzyjnej relacji informatora, albo też Kolberg mógł być jego świadkiem1. Manuskrypt opatrzony notą lokalizacyjną „Oleksianka”, sporządzony podczas pobytu Kolberga w tamtej okolicy w lipcu 1862 roku, zawiera też opis zapustów, zatem te notatki są już na pewno „sprawozdaniem” informatorów z ich przebiegu. Z badań prowadzonych jeszcze w latach czterdziestych pochodzą też materiały do wesela IV z przypisaną mu w druku lokalizacją „od Jadowa” oraz wesela VII – z okolic Gończyc. Niewykluczone też, że opis wesela IX „od Sterdyni, Sokołowa”, opatrzony datą „1856”, pochodzi z podróży Kolberga, podczas której prawdopodobnie informator zrelacjonował mu przebieg obrzędu, ale możliwe również, że opis sporządził ktoś inny i przesłał go badaczowi. Tak było z pewnością w przypadku wesela VIII, do którego materiały (niewykluczone, że z częścią pieśni) zebrała Marianna Rozalia Hemplówna, kuzynka Marii Hemplówny z Tarnowa w powiecie chełmskim. Marianna przekazała też badaczowi inne informacje z Tuchowicza pod Łukowem, między innymi dotyczące ubiorów2. Opisy obrzędów wzbogaciły też bardzo wzmianki o związanych z nimi przesądach. Rękopis zawierający spis zabobonów Kolberg otrzymał od „p. Grajnertowej”3, żony Józefa Grajnerta, ale nie wiadomo, czy ona była autorką manuskryptu, czy też jedynie osobą go przekazującą. Badacz zdołał wykorzystać tylko część zawartych tam informacji, pozostałe miały służyć za źródło do tomu dotyczącego wierzeń. Do monografii terenów opisanych jako Mazowsze leśne posłużyły też między innymi materiały etnograficzne informatora o nazwisku Skotnicki, 1 Rkp. terenowe Kolberga: Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 32–33, z lokalizacją: „Jasienica” i Arch. PTL, teka 2, sygn. 1124, k. 8–9, z lokalizacją: „Oleksianka”. 2 Rkp. zawierający opis wesela nie zachował się, trudno zatem stwierdzić, czy były tam pieśni z zapisami nutowymi; opis ubiorów w rkp. M. Hemplówny, Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/II, k. 11, z notą: „we wsi Tuchowiczu pod Łukowem”. 3 Arch. PTL, teka 1, sygn. 1116, k. 34–35, z notą Kolberga: „od p. Grajnertowej”. 495 �posługującego się pseudonimem „Rola”. Napisał on do Kolberga z Moszczanki w kwietniu 1865 roku w odpowiedzi na list otwarty, prosząc jednocześnie o wytyczne co do sposobu gromadzenia źródeł1. Wprawdzie przesłane później materiały nie zachowały się, ale jego nazwisko „M. Skotnicki” widnieje w części III Mazowsza (s. 19) przy opisie mieszkańców i to on zapewne nadesłał opisy ubioru z okolic Stężycy, Moszczanki i Ryk, ale też szereg innych informacji z tych okolic. Mazowsze leśne jest więc monografią, która w bardzo dużym stopniu opiera się na źródłach pozyskanych w terenie przez samego badacza bądź osoby z nim współpracujące, a wypisy z literatury stanowią tylko jej uzupełnienie. Zupełnie inaczej prezentują się dwie ostatnie części: Mazury. Kurpie i Mazury. Podlasie. Pierwsza z nich zawiera jeszcze sporą liczbę materiałów przekazanych przez informatorów, w tym przede wszystkim przez Romana Korbasińskiego z Porządzia. Kontakt z nim Kolberg nawiązał przez innego swego współpracownika znanego tylko z nazwiska, Jahołkowskiego, który początkowo pośredniczył w przekazywaniu materiałów od Korbasińskiego. W zbiorach autora Ludu zachował się ośmiostronicowy rękopis opatrzony notą Kolberga „Porządzie”, będący fragmentem obszerniejszej całości i zredagowany w formie odpowiedzi na wcześniej przygotowane pytania dotyczące wierzeń, zabobonów i czarów2, oraz obszerny manuskrypt Dalszy ciąg materiałów do opisu ludu z okolic wsi Porządzie i Wyszkowa. Podania, bajki i klechdy dołączony do listu z 1871 roku3, a zawierający teksty opowieści ludowych. Kolberg otrzymał też zapewne część pierwszą „Materiałów” (być może poprzez Jahołkowskiego) na co wskazują zamieszczone w druku opisy obrzędów (chrzest i pogrzeb) oraz dożynek, liczne informacje o zwyczajach, a także o ubiorze, budynkach i sprzętach, wszystkie ze wzmiankami o ich pochodzeniu z miejscowości Porządzie i Pniewo (niekiedy też dodatkowo Ochudne i Obryte) i datowane na rok 1870 lub 1871. Zapisy samego Kolberga ograniczają się praktycznie wyłącznie do folkloru muzycznego (melodie wraz z tekstami) ze skromnymi niekiedy notatkami 1 List Roli do Kolberga z 19 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 118. Rkp. R. Korbasińskiego, Arch. PTL, teka 1, sygn. 1116, k. 75–78); rkp. został tylko częściowo wykorzystany w cz. III Mazowsza (DWOK T. 27); pozostałe informacje opublikowano w cz. VII (DWOK T. 42). 3 Rkp. R. Korbasińskiego Dalszy ciąg materiałów do opisu ludu z okolic wsi Porządzie i Wyszkowa. Podania, bajki i klechdy , Arch. PTL, teka 1, sygn. 1118, k. 64a–71a, zob. też list R. Korbasińskiego do Kolberga z 24 XI 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 385–386. 2 496 �dotyczącymi okoliczności ich wykonania: „Przed wyjazdem z kościoła” czy „przy rozplataniu”1, co znów wynikało z faktu, że opisywane rejony odwiedzał w czasach, gdy gromadził głównie pieśni. Cennym uzupełnieniem monografii stały się zatem publikacje, których wykorzystanie zapowiadał już we wstępie: Wiadomości o Kurpiach […] podajemy już to z własnych wyjęte notat, już też, i to w przeważnej części, czerpane z dzieł dawniejszych autorów, do jakich zaliczamy Gawareckiego, Wójcickiego i Połujańskiego. Spostrzeżenia przez nich poczynione w wielu razach i dziś jeszcze mają znaczenie i znajdują zastosowanie, jakkolwiek pole badań nowsi pracownicy wielce rozszerzyli i niejedno z błędnych dawniejszych twierdzeń sprostowali. Rozległość też krajny Kurpiów nie jest dostatecznie określoną; podajemy ją według źródeł dawniejszych”2. Wspomniane przez Kolberga sprostowania dotyczą terytorium zajmowanego przez Kurpiów, omówionego w artykule Adama Zakrzewskiego opublikowanym w 1887 i 1888 roku w „Wiśle”3. Kolberg zamieścił w przypisie do wstępu fragment tej pracy i odwołał się także do zebranych tam wiadomości o gwarze, dając tym samym dowód znajomości nowych poglądów etnografów. Jednak przygotowana wcześniej zawartość tomu oparta jest głównie na źródłach z pierwszej połowy XIX wieku i wcześniejszych, a z nowszych prac – na wymienianym już artykule Wiktora Czajewskiego Kurpie. Samo wyznaczenie terytorium zasiedlenia tej grupy nie było przedmiotem poważniejszego zainteresowania Kolberga, w przeciwieństwie do jej kultury. Niebagatelną rolę w konstruowaniu ostatniego tomu Mazowsza (Mazury. Podlasie) odegrały też inne dostępne publikacje. Zgodnie z powyższą wypowiedzią Kolberga, przytoczoną z części IV, kluczowa miała być praca Aleksandra Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej4. O jej wykorzystaniu badacz pisał już w 1869 roku, planując wydanie tomu zatytułowanego Okolice Suwałk i Augustowa5. Teraz zaczerpnął z niej 1 Oba przykłady podano za rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2. O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. VIII; pierwodruk: Kraków 1888. 3 A. Zakrzewski Z Puszczy Zielonej materiały do etnografii polskiej, „Wisła” 1887, T. 1, s. 73–78, 105–111, 149–156 i T. 2, s. 589–603. 4 A. Połujański Wędrówki po guberni augustowskiej, Warszawa 1859. 5 Brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 304. 2 497 �opisy miejscowości, mieszkańców i ich mowy, budownictwa oraz wesel V i VIII, wraz z pieśniami. Niezwykle obszerny opis wesela I pochodzi z kolei z napisanej pod pseudonimem Pruski 1 publikacji Zygmunta Glogera Obchody weselne, do której melodie zostały przekazane przez autora Ludu. Do zredagowania znacznej części rozdziału dotyczącego zwyczajów Kolberg posłużył się kolejną pracą Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska2, a także wieloma innymi artykułami, podobnie jak w przypadku rozdziału „Lud”. Ważnym źródłem do monografii Mazury. Podlasie były rękopisy regionalisty z Suwałk Aleksandra Osipowicza. Osipowicz interesował się historią, gromadził informacje na temat miejscowych zwyczajów, przesądów, a także specyficznych cech wielokulturowej społeczności złożonej z Mazurów, Litwinów i Żydów oraz rosyjskich staroobrzędowców – Filiponów. Przygotował też Słowniczek gwary augustowskiej, wykorzystany później w Słowniku gwar polskich3. Ten wnikliwy obserwator zjawisk dalece wykraczających poza ówczesne zainteresowania etnografów nie zdecydował się na opracowanie samodzielnej obszerniejszej publikacji i poprzestał jedynie na artykułach prasowych4. W marcu 1865 roku po raz pierwszy napisał do Kolberga, charakteryzując zebrane przez siebie materiały oraz deklarując ich udostępnienie, i prawdopodobnie w niedługim czasie przesłał lub przekazał je badaczowi. W archiwum zachowało się kilka manuskryptów, z których najobszerniejszy to Niektóre wiadomości o Augustowskiem z dodatkowym podtytułem Wstęp. Ogólny pogląd na Augustowskie5, zawierający geograficzno-historyczny opis regionu oraz opracowania będące źródłem do rozdziału „Lud”: Nałogi i namiętności 1 Pruski M. [Z. Gloger] Obchody weselne, Kraków 1869. Z. Gloger Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska, „Biblioteka Warszawska” 1868, T. 1, s. 142–146. 3 O wykorzystaniu materiałów Osipowicza w Słowniku wspomina I. Dawidowicz Aleksander Osipowicz – etnograf i językoznawca, „Białostocczyzna” 2/1999, nr 54, s. 119, zob. Słownik gwar polskich J. Karłowicza, Kraków 1900–1911; analiza zawartości pracy Osipowicza zob. I. Wojtkiewicz Semantyczno-kulturalny obraz świata w dziewiętnastowiecznym „Słowniczku gwary augustowskiej” Aleksandra Osipowicza, „Białostockie Archiwum Językowe” 2005, nr 2, s. 151–180. 4 A. Osipowicz opublikował cykl artykułów Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczony w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250–255. 5 Rkp. A. Osipowicza, Arch. PTL, sygn. 1127, k. 1–9, por. O. Kolberg Mazowsze cz. VII (DWOK T. 42), s. 185–198. 2 498 �oraz Potrawy i napoje szczególne, których autorem był zapewne Osipowicz. Jego autorstwa jest też najprawdopodobniej manuskrypt Wyrażenia obelżywe i przekleństwa oraz Augustowskie. Ubiory włościan 1. Na rękopisach, które były podstawą druku, Kolberg naniósł uwagi dotyczące umiejscowienia poszczególnych fragmentów tekstu w monografii, a na opracowaniu dotyczącym pożywienia Izydor Kopernicki dopisał: „Wyciśnięte w Mazowszu V”. Materiały etnograficzne przesyłała też literatka Melania Czarkowska mieszkająca w latach 1884–1894 w Siemiatyczach. W odpowiedzi Kolberg pisał do niej: Nadesłany mi rękopis obejmujący opis obrzędów weselnych, pogrzebowych, guseł itp. odebrałem i serdecznie za doręczenie mi tej pracy składam dzięki. Szczególniej wesele jest bardzo szczegółowo przedstawione i nader cenny stanowi materiał. Pozwolę sobie jednak zwrócić uwagę na to, że brak w nim wskazania miejscowości, z której pochodzi, bo wyrażenie: z ziemi drohickiej czy powiatu bialskiego jest zbyt ogólne2. W dalszej części swojego listu dopytywał się jeszcze o pieśni śpiewane przy weselu, gdyż w nadesłanym opisie ich brakowało. Niestety rękopis Melanii Czarkowskiej nie zachował się, ale opis wesela IV opublikowany w ostatnim tomie Mazowsza sporządzony został z pewnością na jego podstawie, co potwierdza też brak jakiejkolwiek pieśni. Zachował się natomiast manuskrypt Różne przesądy i gusła (zabobony) z naniesioną przez Kolberga notą lokalizacyjną: „z Drohiczyna, Brańska i Pobikrów w pow. Siemiatycze”3, być może także nadesłany przez Czarkowską, który został tylko częściowo zacytowany przy opisie obrzędu pogrzebowego. W przyszłości miał być jeszcze wykorzystany i znalazł się wśród materiałów zachowanych w tece oznaczonej numerem 1 i tak opisanej przez Izydora Kopernickiego: 1 Rkp. A. Osipowicza, Arch. PTL, teka 4: sygn. 1128, k. 3–4 i sygn. 1131, k. 1–2; rkp. najprawdopodobniej tego samego autora: Arch. PTL, teka 2, sygn. 1130, k. 1–2, tam na rękopisie nota: „Ostapowicz” (prawdopodobnie błędnie zamiast „Osipowicz”) oraz teka 30, sygn. 1298, k. 42–43, z notką Kopernickiego dotyczącą tej składki: „przeniesiona z teki 4”; informacje zamieszczone w tych rękopisach Kolberg wykorzystał w cz. V Mazowsza (DWOK T. 28), s. 28–29, 30–32 i 42–45. 2 List Kolberga do M. Czarkowskiej z 18 III 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 233. 3 Rkp. prawdopodobnie M. Czarkowskiej, Arch. PTL, teka 1, sygn. 1116, k. 8–11. 499 �Materiały przysposobione prawdopodobnie na osobny tom, mający stanowić zakończenie całego szeregu Mazowsza. Zawiera: 1. Demonologia i 2. Leki i choroby (Po największej części wycinki i wypisy z dzieł i pism rozmaitych, lecz także i spostrzeżenia własne lub przez kogoś innego zebrane. Należy rozsortować i uporządkować.) 3. Opowieści ludowe wszelkiego rodzaju (bardzo bogaty i ciekawy zbiór baśni oryginalnych, dobrze spisanych, niewiele wypisanych skąd inąd). 4. Gry i zabawy (niewiele, lecz dobrze opisane i ciekawe). 5. Do gwary mazowieckiej (bardzo niewiele i niedojrzałe)1. Mimo pośpiechu Kolberg nie zdążył opracować tych zapisów i wydać kolejnych dwóch woluminów zawierających teksty opowieści ludowych oraz zebrane informacje o wierzeniach i przesądach odnoszące się do całego makroregionu mazowieckiego, tak jak to było w przypadku Krakowskiego i W. Ks. Poznańskiego. Zawartość tej teki opracowano i przygotowano do druku dopiero w XX wieku w ramach edycji Dzieł wszystkich2. Ostatnim tomem, który ukazał się drukiem za życia Kolberga była pierwsza część Chełmskiego. Ponad dwadzieścia lat wcześniej autor planował wydanie dwutomowej Rusi Podlaskiej, a nieco później, w 1873 roku, pisał o zamiarze przygotowania obszernej, trzytomowej monografii Rusi Chełmskiej: Ruś Chełmska, czyli kraj położony wzdłuż lewego brzegu Bugu, od Drohiczyna począwszy, w górę aż poza Hrubieszów (powiat bialski, włodawski, chełmski, hrubieszowski), seryj, czyli tomów trzy3. Ostatecznie Chełmskie, scharakteryzowane przez Oskara w opisie kraju jako obszar obejmujący Bialskie i Radzyńskie (Podlasie), Chełmskie oraz Hrubieszowskie, odpowiadało praktycznie terenom wspomnianym wcześniej jako Ruś Chełmska i ograniczone zostało do dwóch woluminów. Regiony objęte monografiami Lubelskie i Chełmskie stanowiły w czasach Kolberga powiaty ówczesnej guberni lubelskiej (chełmska powstała dopiero 1 Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich, Arch. MEK, sygn. II.155, nr inw. I/191/RKP. 2 Zob. O. Kolberg Mazowsze cz. VI i VII (DWOK T. 41 i 42); redaktorzy włączyli tam również wspomniany już obszerny artykuł Kolberga dotyczący ziemi dobrzyńskiej (DWOK T. 41, s. 3–150). 3 Brulion listu Kolberga do nieznanego adresata z 10 II 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 442. 500 �w 1912 roku), ale badacz opisał je w dwóch oddzielnych monografiach, kierując się kryterium wyznaniowym i językowym jednocześnie1. Jednak z tego powodu zasięgi tych regionów częściowo się pokrywały, a ich granice wytyczone przez Kolberga nie były ostre. Z kolei tereny Podlasia były krainą historyczną, dla której nie planował on odrębnej monografii, zatem część materiałów z tego terenu znalazła się najpierw w Mazowszu, a później także w Chełmskiem. Badania terenowe na tym terenie rozpoczął już w 1859 roku, kiedy podczas ponad dwutygodniowego pobytu odwiedził Siedliszcze, Chojno i Be­ zek. Był to jeden z etapów dwumiesięcznej wyprawy opisanej później jako „podróż przez dwa miesiące po Sandomiersk[iem], Radomsk[iem] i Lubelski[em]”2. W Chełmskie powrócił, według własnych wspomnień, w 1867 roku, a potem jeszcze dwukrotnie w latach 1869 i 1870: Poszukiwania nasze w kilku jedynie miejscowościach, przy sprzyjających ku temu okolicznościach skrzętniej niż gdzie indziej dokonywane, najobfitszy owoc przyniosły nam w okolicy Chełma, gdzie osobliwie w gościnnym domu pp. Hemplów w Tarnowie pod Sawinem, dzięki umiejętnej pomocy i zamiłowaniu do rzeczy ludowych córki domu, p. Marii Hempel, zdołaliśmy (w latach 1867, 1869 i 1870) nagromadzić zasób wiadomości i notatek etnograficznych, rzadko kiedy w takiej przez nas w innych okolicach nabytych obfitości3. Jednak żadne inne dokumenty nie potwierdzają pobytu u Hemplów w roku 1867, a w liście z listopada 1870 roku wspomniana już Maria Hemplówna wyraża żal z powodu nieobecności Oskara w lecie tego roku w Tarnowie4. Pewna jest natomiast jego wizyta w 1869 roku. Nie budzą też żadnych wątpliwości słowa Kolberga o gościnności i pomocy tej rodziny oraz samej Marii, która była jedną z jego najlepszych współpracowniczek. Hemplówna interesowała się botaniką, a znajomość z Kolbergiem spowodowała, że zajęła się także etnografią. W roku 1883 odpowiedziała na ankietę Józefa Rostafińskiego dotyczącą jego badań nad historią roślin uprawianych w Polsce. Opracowanie botaniczki amatorki, będące odpowiedzią na 61 pytań, obejmowało czterdzieści kart zawierających szczegółowe 1 Problem ten omówiono już wcześniej przy opisie monografii Lubelskie. Rkp. Kolberga Notatnik zawierający rachunki…, BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 4. 3 O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. X; pierwodruk: Kraków 1890. 4 List M. Hempel do Kolberga z 12 XI 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 368–370. 2 501 �nazwy roślin (także łacińskie, a niektóre również w języku rusińskim) uprawianych przez miejscową ludność lub dziko rosnących wraz z ich przeznaczeniem w gospodarstwie lub ludowym lecznictwie. Wysoko oceniane są prace Hemplówny o roślinach jawnokwiatowych opublikowane w 1885 roku w „Pamiętniku Fizjograficznym”, o których Kolberg wspomniał w przypisie do przytoczonego wyżej fragmentu wstępu do Chełmskiego1. Kilkanaście lat wcześniej przygotowała dla niego „wypracowanie o roślinach”2, ponadto szereg innych materiałów przekazywanych do 1876 roku (do czasu, gdy mieszkała w Tarnowie). Zapisywała między innymi opowiadania, gawędy, przysłowia i powiedzenia, rejestrowała rozmowy, a jej zamiarem było także dokumentowanie mowy potocznej mieszkańców. W rezultacie, jak pisze Elżbieta Millerowa, „teksty te dotyczą różnych, obserwowanych przez autorkę wydarzeń i sytuacji życia codziennego wsi podchełmskiej (np. targu i kupna krowy, kłótni kobiet, oświadczyn wdowca) i są barwną ilustracją realiów tego życia, ciekawym dokumentem dla etnografa i folklorysty”3. Maria zredagowała też Słowniczek wyrazów ludowych ruskich liczący ponad 2000 haseł w formie pojedynczych wyrazów lub zwrotów frazeologicznych4. Został on częściowo wykorzystany w rozdziale „Lud”. Ze Słowniczka... Kolberg zaczerpnął między innymi formuły podziękowań za przysługę, przykłady używanych przez lud przekleństw, obelg i przezwisk czy też nazwy sprzętów i czynności gospodarskich. Te ostatnie były też przedmiotem innego, osobnego opracowania Hemplówny, z którego zachowała się tylko część opatrzona ręką Kolberga tytułem „Praca. Obora”5. Hemplówna przesłała również szereg innych cennych materiałów etnograficznych, takich jak szkice i rysunki postaci wraz z opisami ubiorów 1 M. Hempel Spis roślin jawnokwiatowych dziko rosnących w Słupii Nadbrzeżnej, „Pamiętnik Fizjograficzny” T. 5: 1885, s. 135–153 i Spis rzadszych roślin jawnokwiatowych rosnących w Teresinie, tamże, s. 154–159. 2 List M. Hempel do Kolberga z 12 XI 1870 roku, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 370. 3 E. Millerowa Chełmskie Oskara Kolberga…(DWOK T. 82), s. LIV. 4 Rkp. M. Hemplówny, Słowniczek wyrazów ludowych ruskich, z opuszczeniem jednakowych lub zbyt podobnych brzmieniem i pisownią do odpowiednich im wyrazów wykształconej mowy polskiej, w zbiorach BN PAN-PAU, sygn. 3202, k. 25–107; opublikowany w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement... (DWOK T. 82), s. 133–219. 5 Rkp. M. Hemplówny, BN PAU i PAN, sygn. 3202, k. 10–11 . 502 �codziennych i odświętnych, naczyń i sprzętów domowych, narzędzi używanych w gospodarstwie, podczas prac polowych i w rybołówstwie; przygotowała również plany wsi Tarnowo i Wólka Tarnowska. Jej autorstwa są też rysunki przedstawiające wzory pisanek. Wszystkie te materiały zostały częściowo wykorzystane w pierwszej części monografii, ale dopiero przypadkowe odnalezienie w 2013 roku zespołu rękopisów przynależnych pierwotnie do zbiorów Kolberga, wśród których znakomitą większość stanowiły ryciny Hemplówny (zidentyfikowane między innymi dzięki charakterystycznym rysunkom pisanek), pozwoliło na pełną ocenę jej wkładu w zawartość tego tomu1. Z kolei zebrane przez nią wiadomości o wierzeniach i przesądach, świecie roślinnym i zwierzęcym oraz o ludowych lekach znalazły się wraz z jej materiałami leksykalnymi w drugiej części monografii wydanej już przez Izydora Kopernickiego, który, doceniając ogrom pracy Marii, napisał we wstępie: Panna Maria Hempel, która nie tylko dopomagała mu nieodstępnie w jego badaniach podczas trzykrotnego pobytu O. Kolberga w okolicy Sawina, lecz i sama później, wtajemniczywszy się należycie w jego zadanie, zbierała dlań ustawicznie i dostarczała mu wszelkich wiadomości i materiałów spisywanych przez siebie aż do roku 18762, a następnie, po wymienieniu publikacji, z których korzystał Kolberg w monografii, dodał: Reszta materiałów, które po jego śmierci znalazłem w tece przeznaczonej dla Chełmskiego, po największej części spisane ręką Panny M. Hempel, złożyły się na ten tom II-gi, który zawierając pieśni, przysłowia, zagadki, opowieści i wierzenia ludowe, przedstawia nam obraz tego ludu ze strony duchowej3. Wśród tej „reszty” znajdowały się wówczas rękopisy Hemplówny odnalezione w 2013 roku, ale nie mamy zupełnej pewności, czy wszystkie jej zapiski trafiły do Oskara. Korespondencja Hemplów podlegała ścisłej kontroli cenzora, gdyż rodzina Marii, łącznie z nią samą, była mocno zaangażowana 1 Odnalezione materiały Marii Hemplówny włączono do Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/III i opublikowano w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33–34 (DWOK T. 82 Aneks). 2 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa, w: Chełmskie cz. II (DWOK T. 34), s. VIII; pierwodruk: Kraków 1891. 3 Tamże. 503 �w działalność niepodległościową, dlatego część swoich opracowań Maria przekazywała zapewne przez pośredników i nie wiadomo, czy ostatecznie Kolberg je otrzymał. O ile druga część monografii została opracowana prawie wyłącznie na podstawie materiałów Hemplówny, to dla pierwszego tomu niebagatelne znaczenie miał rękopis Pauliny Charłampowiczówny Notatki z podań ludu wiejskiego okolicy lubelskiej wsi Cyców1. Autorka zawarła w nim liczne informacje dotyczące charakteru miejscowej ludności, zwyczajów, obrzędu weselnego i pogrzebowego oraz wierzeń, ale i osobiste komentarze odnoszące się przede wszystkim do braku uczuć włościan, czego jednym z przykładów miało być kierowanie się interesem ze strony kobiety lub własną wygodą mężczyzny przy zawieraniu związku małżeńskiego. Kolberg, poza wykorzystaniem wiadomości merytorycznych, zamieścił niektóre uwagi autorki, ale opatrzył je własnym komentarzem: Autorka snać bardzo mało zna świat tak zwany wyższy. Gdyby go znała lepiej, przekonałaby się, że i tam co do uczuć, mimo oświaty, dzieje się często toż samo prawie, lubo nie tak wyraźnie i otwarcie2. Informacje o zwyczajach dorocznych i obrzędach zaczerpnął też Kolberg z rękopisu nieznanego z nazwiska duchownego zatytułowanego Opisanie niektórych zwyczajów guberni lubelskiej i siedleckiej, opatrzonego notą: „Kielce 7 czerwca 1876”3. Manuskrypt przesłał mu wspomniany już ksiądz Władysław Siarkowski, na którego prośbę miał on zostać opracowany przez wieloletniego proboszcza i dziekana wielu unickich parafii, zmuszonych ostatecznie do przejścia na prawosławie. Terenem działalności tego księdza były najprawdopodobniej okolice Kodnia, Piszczaca i Terespola, gdyż nazwy tych trzech miejscowości widnieją w druku jako noty lokalizacyjne do zamieszczonych w monografii materiałów. Opisy dotyczą wprawdzie tylko świąt i uroczystości o charakterze religijnym, ale pozwoliły Kolbergowi na 1 Rkp. P. Charłampowicz Notatki z podań ludu wiejskiego okolicy lubelskiej wsi Cyców, BN PAU i PAN, sygn. 3202, k. 158–173; nazwisko autorki rękopisu zanotowane ręką M. Hemplówny; być może ta ostatnia pośredniczyła w jego przekazaniu. 2 O. Kolberg, Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 22, przyp. 1. 3 Rkp. nieznanego autora Opisanie niektórych zwyczajów guberni lubelskiej i siedleckiej, BN PAU i PAN, sygn. 3202, k. 174–189. 504 �wypełnienie wiadomościami odpowiednich rozdziałów, do których sam nie zebrał potrzebnych informacji. Mimo że badania prowadził stosunkowo późno, bo u schyłku lat sześćdziesiątych, skupił się przede wszystkim na rejestracji folkloru muzycznego, ufając zapewne w wielkie zaangażowanie Marii Hemplówny. Do rozbudowanego opisu wesela IV z okolic Sawina także zapisał jedynie melodie, a wszystkie wiadomości etnograficzne pochodzą właśnie od niej. Pierwsza część Chełmskiego była jednocześnie ostatnim tomem w całości przygotowanym przez Kolberga. Według relacji Izydora Kopernickiego w dniu swojej śmierci, 3 czerwca 1890 roku, autor Ludu i Obrazów etnograficznych trzymał w ręku dopiero co wydrukowany wolumin: O godzinie pierwszej przyniesiono mu z drukarni Uniwersyteckiej kilka egzemplarzy świeżo wydanego pierwszego tomu Chełmskiego, który przeglądał z błogim wyrazem zadowolenia i czynił uwagi o podanych w nim rycinach1. Zgodnie ze wzmianką na karcie tytułowej ryciny, które miał komentować Kolberg, zostały wykonane na podstawie rysunków Walerego Eliasza Radzikowskiego, ale ich pierwowzorami były w znacznej części wspomniane wcześniej szkice Hemplówny przedstawiające ubiory, sprzęty, naczynia i pisanki. Na potrzeby wydawnictwa zostały one przerysowane przez zawodowego malarza. Wszystkie ryciny były czarno-białe, gdyż na barwne ilustracje nie wystarczało już środków. Koszty publikacji były i tak wysokie ze względu na druk nut, z którego autor, badacz muzyki ludowej, nie chciał rezygnować, a który pochłaniał wówczas znaczną część budżetu. W 1887 roku Kolberg złożył do Sejmu Krajowego petycję, w której prosił o przyznanie kwoty 2000 florenów na dwa tomy mające zawierać opis terenów Galicji wschodniej. W efekcie podjęto decyzję o podwyższeniu środków dla Akademii Umiejętności z 500 do 1000 florenów rocznie. Kwota ta przeznaczona była na jego wydawnictwo2. Borykający się najpierw z chorobą oczu, a później coraz bardziej podupadający na zdrowiu autor pracował więc nad kilkoma monografiami jednocześnie. Pozostawiwszy 1 I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga, „Wisła” T. 4: 1890, s. 512. Brulion listu Kolberga do Sejmu Krajowego z 17 XI 1887 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 463–465 oraz list Wydziału Krajowego we Lwowie do Oskara Kolberga z 3 II 1888 r., tamże, s. 497–498, zob. też przyp. 1 do tego listu. 2 505 �Kopernickiemu wskazówki co do wydania drugiej części Chełmskiego i Kaliskiego oraz kolejnych tomów Mazowsza, na kilka dni przed śmiercią zajmował się korektą drugiego arkusza Przemyskiego1. Materiały wydane poza seriami Lud i Obrazy etnograficzne Zarys etnograficzny to podtytuł nadany jednej tylko monografii – Przemyskiemu. Termin „zarys” przyjęty został zapewne ze względu na niewielką objętość tej publikacji, zaplanowanej dość nieoczekiwanie przez Kolberga. Jeszcze pod koniec roku 1888 badacz zwrócił się bowiem do Kasy im. Józefa Mianowskiego o przyznanie środków na kolejny, szósty tom Mazowsza, który miał zawierać pieśni drobnej szlachty oraz tańce2. Tymczasem w grudniu 1889 roku pojawiła się propozycja ze strony Włodzimierza Dzieduszyckiego, kuratora Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie, sfinansowania jednotomowej monografii obejmującej część Rusi Czerwonej. Kurator Muzeum także rok wcześniej był jedną z osób wspierających zabiegi Kolberga w Sejmie Krajowym na rzecz pozyskania funduszy. Teraz jako przedstawiciel Muzeum publikującego prace naukowe deklarował kwotę 500 florenów na wydanie woluminu, który według Kolberga pomieściłby zaledwie dwadzieścia arkuszy3. Od początku prac nad Ludem Oskar planował dla obszaru Rusi Czerwonej kilka monografii. W roku 1869 pisał o zebranych już materiałach do serii 17 (Złoczowskie, Brzeżańskie), wymagającej uzupełnienia serii 49 (Samborskie, Stryjskie, Bojki) i o niewielkiej liczbie źródeł do serii 59 (Przemyskie, Lwowskie, Żółkiewskie)4. Pod koniec lat osiemdziesiątych materiały przeznaczone dla monografii tego rozległego obszaru zgromadzone były w sumie w trzech tekach, w tym jednej zawierającej zapisy z Sanockiego 1 I Kopernicki Śmierć O. Kolberga…, s. 510. Wg relacji I. Kopernickiego 1 VI 1890 Kolberg miał jeszcze pracować nad korektą. 2 Brulion listu Kolberga do K. Dobrskiego z 26 XI 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 644. 3 Brulion listu Kolberga do W. Dzieduszyckiego z 14 XII 1889 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 648–649. 4 Brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 302, 304 i 305. 506 �i Przemyskiego1. W roku 1889 Kolberg podjął decyzję o wydaniu Przemyskiego. Wybór ten mógł być podyktowany faktem, że ostatnie prowadzone przez niego badania terenowe miały miejsce właśnie w Sanockiem i Przemyskiem. Według sporządzonego przez niego itinerarium badacz był tam trzykrotnie w latach 1883–1885, ale w Przedmowie wydawcy do monografii Kopernicki wymienił tylko rok 1883 i 1885 2. O ile podróże po Sanockiem, między innymi do Bóbrki, Wzdowa i Leszczowatego, zostały dość dobrze udokumentowane, także dzięki licznym wzmiankom w listach, to znacznie mniej wiadomo o jego pobytach w miejscowościach przemyskich. Po badaniach prowadzonych przez ponad miesiąc, najpierw w Bóbrce, a następnie w Leszczowatem, pod koniec sierpnia 1883 roku Kolberg udał się na cztery dni do Iskani w ówczesnym powiecie dobromilskim (dziś w przemyskim). Zatrzymał się wówczas u Julii i Gabriela Załęskich, spokrewnionych z Konopkami. W roku następnym miał ponownie odwiedzić Iskań, a w 1885 Sanoczany, położone niedaleko Przemyśla (dziś obwód lwowski), jednak o wizytach tych, poza wspomnianą wzmianką, nic więcej nie wiadomo. Być może były to niezbyt długie pobyty, po trwających kilka miesięcy badaniach w sąsiednim regionie, choć nie ma pewności, czy do miejscowości tych w ogóle wówczas dotarł. Pierwsze natomiast podróże po Sanockiem i Przemyskiem Kolberg odbywał już w roku 1861 i 1863 i z tego okresu pochodzi pewna część jego materiałów zawierająca przede wszystkim zapisy folkloru muzycznego. W obu regionach, zarówno w latach sześćdziesiątych, jak i w czasie ostatnich wypraw, jego stacjami badawczymi stały się domy zaprzyjaźnionych i sprzyjających mu gospodarzy. Byli wśród nich między innymi wspomniani już Załęscy w Iskani, Helena i Józef Jaruzelscy w Sanoczanach (córka i zięć Katarzyny i Edmunda Kraińskich z Leszczowatego), Hipolit i Amelia z Konopków Bochdanowie w Zadwórzu, ale miejscowości i nazwisk można by wymienić znacznie więcej. Wiele tygodni Kolberg spędził u Pelagii 1 Były to teki opisane następująco: „Teka 18 Ruś Czerwona I (Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl) […]. Teka 19 Ruś Czerwona II (Lwów, Żółkiew, Bełz, Złoczów) […]. Teka 20 Ruś Czerwona III (Stryj, Brzeżany, Podole galicyjskie)”, za: Wykaz tek rękopiśmiennych sporządzony przez O. Kolberga z 10 I 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 746. 2 Wykaz podróży..., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 706 i 707 i Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy…, (DWOK T. 35), s. XVII. 507 �i Józefa Blizińskich, którzy od 1876 roku mieszkali w Bóbrce1, a wcześniej związani byli z Kujawami. Pelagia pomagała później w Krakowie schorowanemu już Kolbergowi w przygotowaniu do druku niektórych partii tekstów przeznaczonych do Przemyskiego. Rękopisy będące podstawą druku poszczególnych fragmentów publikacji zostały zredagowane już po podjęciu decyzji o wydaniu Przemyskiego, natomiast zapisy terenowe będące ich źródłem nie są datowane i nie zawsze wiadomo, z którego etapu badań pochodzą2. Przypuszczać jednak można, że podczas ostatnich podróży w latach osiemdziesiątych Kolberg skupiał się już w większym stopniu na pozyskaniu wiadomości etnograficznych. W roku 1889, po rozpoznaniu posiadanych materiałów, deklarował przygotowanie tomu obejmującego: 1) Ogólne notaty o tej okolicy i jej ludzie, niezbyt obszerne; 2) opis szczegółowy zwyczajów i uroczystości porządkiem kalendarzowym (jak w Pokuciu); 3) opis szczegółowy obrzędów tj. chrzcin, pogrzebów, dożynek i wesel z nutami, a mianowicie wesel z czterech wsi ruskich naokoło Przemyśla położonych i 4) pewną liczbę zebranych przeze mnie pieśni wraz z nutami3, zaznaczając jednak, że brakuje mu zapisów baśni oraz przesądów. Zarówno więc stosunkowo nieodległy czas badań, jak i mniejsza niż z Sanockiego liczba materiałów opisujących miejscową ludność i jej wierzenia oraz zawierających zapisy podań i bajek zdecydowały prawdopodobnie o przeznaczeniu do wydania tej właśnie monografii4. Na niespełna 250 stronach znalazły się jednak praktycznie wszystkie rozdziały. Po opisie kraju następuje bardzo skrótowa, mieszcząca się na czterech stronach 1 Podróże po Przemyskiem i Sanockiem omówiła szczegółowo E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga w: Przemyskie. Suplement do tomu 35 cz. I (DWOK T. 83/I), s. XV–XXIX. 2 Jedną z nielicznych wskazówek jest zamieszczona w druku, przy opisie wesela z Iskani, data „1863”; źródłem tego opisu jest niedatowany rkp. terenowy Kolberga, BUW (dawniej TNW) sygn. 465, k. 341–342, na jego podstawie Kolberg sporządził czystopis (tamże, k. 50–57) i tam umieścił datę: „1863”. 3 Brulion listu Kolberga do W. Dzieduszyckiego z 14 XII 1889 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 648 4 Do Przemyskiego wydano w 2011 r., dwutomowy suplement zawierający przede wszystkim zapisy folkloru muzycznego; materiały etnograficzne ograniczają się do krótkich opisów ubiorów (sporządzonych na podstawie rycin), rzemiosła, dożynek i dwóch wesel. 508 �charakterystyka ludu, zawierająca kilka wzmianek o budownictwie, gospodarstwie (w tym pieśń o nawoływaniu zwierząt), pożywieniu i ubiorze. W rozdziale „Zwyczaje” znajdziemy wprawdzie jak zwykle sporo pieśni z melodiami, ale także obszerne partie opisowe dotyczące wigilii, drugiego dnia świąt Bożego Narodzenia, kolędy, Trzech Króli, obchodów wielkanocnych wraz z zabawami i grami. Podobnie, wśród „Obrzędów” uwagę zwracają opisy narodzin i chrztu, pogrzebu, a przede wszystkim wesel z Rakowej i Sanoczan, w których zapisy nutowe są uzupełnieniem, a nie elementem dominującym. Rzecz jasna osobny rozdział poświęcony został pieśniom (podzielonymi na niewieście, dziewczęce i męskie, a dopiero dalej tematycznie jak w innych tomach) oraz tańcom z regionu. Przemyskie zamyka 14 bajek i kilkustronicowy rozdział zatytułowany „Wierzenia. Zabobony. Gusła. Czary i Leki”. Dopełnieniem tej nieobszernej monografii, będącej rzeczywiście zarysem etnograficznym regionu, są ryciny przedstawiające postacie w strojach z Rakowej, Iskani (dwie ryciny strojów weselnych) i Wyszatyc oraz korowaj weselny także z Wyszatyc, z których zresztą pochodzi sporo materiałów terenowych. Była to ostatnia publikacja, na której zawartość miał wpływ Kolberg. Ostateczny kształt nadał jej Izydor Kopernicki, najlepiej znający zbiory Kolberga i jego koncepcję wydawniczą. Zmarł on jednak we wrześniu 1891 roku i o dalszych pracach nad rękopisami Kolberga decydowały od tego czasu inne osoby. W 1907 roku Józef Tretiak, historyk literatury polskiej i ukraińskiej, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek Akademii Umiejętności, wydał z materiałów Kolberga monografię Wołynia1. Tretiak oparł się jednak wyłącznie na części jego zapisów terenowych pochodzących z podróży w 1862 roku. Wykorzystał też rękopis prawnika i literata Jana Prusinowskiego z 1835 roku, zawierający teksty bajek ukraińskich przetłumaczonych już przez autora manuskryptu na polski. Prusinowski przekazał Kolbergowi to opracowanie podczas jego pobytu w Żytomierzu w roku 1862. Wydawca zrezygnował natomiast zupełnie z wypisów z literatury i dlatego w Wołyniu brak rozdziałów „Kraj” i „Lud”, które Oskar uzupełniłby zapewne na podstawie dostępnych publikacji. Już planując wydanie poszczególnych serii Ludu, zakładał on wykorzystanie prac związanych z konkretnymi 1 O. Kolberg Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni, z brulionów pośmiertnych przy współudziale S. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak, Kraków 1907. Toż: DWOK T. 36. 509 �regionami, których fragmenty lub streszczenia pomogłyby w przyszłości dopełnić określone rozdziały. Dotyczyło to w szczególności geografii regionu, historii miejscowości, które wymieniał w rozdziale „Kraj”, ale też często opisu ludności i jej kultury materialnej, gdyż tych materiałów z badań własnych miał zawsze niepomiernie mniej w porównaniu do zapisów folkloru1. Wołyń włączono później do edycji Dzieł wszystkich w wersji, w jakiej opracował go Tretiak, a ze względu na czas wydania pierwodruku tom często uważany jest niesłusznie za dzieło w pełni Kolbergowskie, podobnie jak Przemyskie dokończone przez Kopernickiego. W 2002 roku opublikowano tom suplementowy do edycji Tretiaka, w którym uwzględniono też inne poza terenowymi źródła zgromadzone przez Kolberga, składające się na całkiem obszerne uzupełnienia do „Kraju” i „Ludu”. Wśród nich uwagę zwraca tekst dotyczący osadnictwa czeskiego na Wołyniu2. Kolberg, choć z założenia charakteryzujący rdzenną kulturę regionu, wzmiankował przecież często o przybyszach z innych regionów czy krajów i starał się chociaż pokrótce opisać wzajemne stosunki przedstawicieli różnych kultur. Tretiak, wybrawszy tylko część materiałów, wydał monografię niepełną, składającą się zaledwie z trzech opisów wesel z pieśniami i melodiami, blisko pięciuset pieśni i dwudziestu pięciu bajek. O jej przygotowaniu pisał we wstępie: W istocie bruliony Wołynia niemało nastręczają trudności wydawcy. Jest to stos papierów najrozmaitszych rozmiarów, od wielkich arkuszy do drobnych ścinków, na których ledwie parę wierszy zmieścić się może, a w tym stosie nie brak nawet i tak ciekawych rzeczy, jak papierek z mydła z etykietą […]. Wspominam o tym drobnym szczególe dlatego, że doskonale charakteryzuje nieocenionego badacza, który chwytał cokolwiek miał pod ręką, aby tylko nie utracić tego, co mu chwila przynosiła, a co z upływem chwili mogłoby zaginąć3. 1 Poza licznymi wypisami z publikacji i fragmentami druków zgromadzonych w tekach związanych z poszczególnymi regionami, w spuściźnie Kolberga znajduje się teka oznaczona numerem 31. Miscellanea (Arch. PTL, sygn. 1303–1304), w której na 62 kartach znajdują się noty bibliograficzne zróżnicowane pod względem tematycznym i terytorialnym. 2 Mowa o artykule Koloniści czescy zaczerpniętym z „Gazety Polskiej” 1887, nr 264 i 265; przedruk: O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84), s. 27–33. Suplement zawiera też szereg innych uzupełnień, między innymi do opisu zwyczajów, zgodnie z układem w roku kalendarzowym, oraz obrzędów pochodzących z rękopisów Kolberga. 3 J. Tretiak Od wydawcy, w: Wołyń… (DWOK T. 36), s. VI. 510 �Opis Tretiaka idealnie oddaje nie tylko zawartość ówczesnej teki „wołyńskiej”, ale całego Kolbergowskiego archiwum. Dla historyka literatury sporządzanie notatek na przypadkowych skrawkach i fragmentach innych dokumentów było być może zaskoczeniem, dla Kolberga – częstą praktyką terenową, z którą zmierzyć się musieli także późniejsi wydawcy. Materiały do monografii pozostawione w rękopisach Decyzja o edycji Dzieł wszystkich Oskara Kolberga spowodowała, że do wydania (poza reedycją tomów wydanych w XIX wieku) przeznaczono całość spuścizny rękopiśmiennej, obejmującej jego studia, artykuły, korespondencję, kompozycje oraz wszystkie materiały etnograficzne i folklorystyczne, które miały zostać zamieszczone w monografiach regionalnych zgodnie z układem rozdziałów przyjętym przez autora Ludu i Obrazów etnograficznych. Zachowane manuskrypty były już wówczas bardzo przemieszane i w każdej z tek znajdowały się źródła dotyczące kilku regionów. Wobec uwzględnienia w wydawanych w XX i XXI wieku monografiach oraz w suplementach do tomów dziewiętnastowiecznych wszystkich zapisów nutowych oraz tekstów pieśni bez melodii uznanych przez wydawców za przynależne do danego regionu, w publikacjach tych w większości dominuje folklor muzyczny. Nie wiadomo natomiast, jaką część zapisów muzycznych i które z nich przeznaczyłby do druku Kolberg. Jednak z powodu upływu czasu i bardzo małej liczby melodii zapisanych w XIX wieku przez innych autorów, wszystkie zanotowane przez Oskara przykłady muzyki ludowej stały się bezcennym źródłem dla etnomuzykologii. Również co do licznych jego odpisów z publikacji włączonych do poszczególnych tomów wydawanych w XX i XXI wieku, nie mamy pewności, czy znalazłyby miejsce w opracowanych przez niego woluminach. Trudno więc uznać wydawane od 1965 roku monografie za w pełni zgodne z koncepcją badacza, przynajmniej w kwestii zamieszczanych tam materiałów. Dlatego w tym rozdziale autorka skupia się tylko na niektórych problemach podejmowanych przez Kolberga, a charakterystycznych dla danej monografii, co do których dokumentację znajdujemy w pozostawionych przez niego notatkach terenowych, odpisach czy fragmentach druków, to jest tych, które stanowiłyby prawdopodobnie przedmiot poszczególnych publikacji, gdyby zdążył je wydać. 511 �Nie wiadomo również, jakimi tytułami opatrzyłby kolejne tomy ich autor, a co za tym idzie, jak wyglądałyby zasięgi terytorialne poszczególnych regionów opisywanych w monografiach. Jedyną wskazówką pozostaje wielokrotnie cytowany list Kolberga do Augusta Bielowskiego z 1869 roku, w którym wymienił on tytuły planowanych wtedy tomów Ludu. Jednak wówczas badacz miał za sobą tylko część, choć znaczną, podróży etnograficznych i trudno było przewidzieć, jakim zasobem źródeł zebranych przez siebie lub potencjalnych współpracowników będzie dysponował w przyszłości. Sam zresztą zmieniał na przestrzeni lat swoje plany wydawnicze, przede wszystkim ze względu na ograniczone środki finansowe. Musiał też kierować się zawartością tek, tak by kolejne monografie przedstawiały całościowy w jego rozumieniu obraz etnograficzny regionu, a wiec opis ludu, jego kultury materialnej, zwyczajów, obrzędów, muzyki, wierzeń, opowieści i języka, a wiadomo, że materiały te zgromadzone były w różnym stopniu do różnych regionów. Na ogół im późniejsze były jego podróże, tym większą uwagę zwracał na pozyskanie informacji z zakresu kultury materialnej. W ostatnim okresie życia Kolberg koncentrował się przede wszystkim na opracowaniach dotyczących terenów wschodnich dawnej Rzeczypospolitej i prawdopodobnie one byłyby przedmiotem kolejnych publikacji. Z tego powodu poniżej w pierwszej kolejności omówiono materiały dotyczące różnych grup etnicznych Słowian wschodnich, dopiero po nich źródła do monografii terenów polskich, a na zakończenie wspomniano o Kolbergowskich zainteresowaniach kulturą ludową, a dokładniej folklorem, Słowian południowych oraz Słowaków, Czechów i Łużyczan. Na podstawie rękopisów dotyczących terenów Rusi Czerwonej i częściowo Pokucia wydawcy w latach siedemdziesiątych XX wieku opublikowali trzytomowe Sanockie-Krośnieńskie oraz dwie dwutomowe monografie opatrzone tytułami Ruś Czerwona i Ruś Karpacka1. O badaniach Kolberga w Sanockiem wspomniano już przy opisie Przemyskiego. Dla terenów tych planował on opracowanie serii zatytułowanej Sanockie – Łemki, obejmującej przede wszystkim dawne powiaty leski, sanocki i brzozowski. Andrzej Kwilecki pisał, że już poprzez samo zastosowanie terminu „Łemki” „Kolberg dał dowód żywego reagowania na postęp dokonujący się w obserwacjach 1 O. Kolberg Sanockie-Krośnińskie cz. I–III (DWOK T. 49–51); O. Kolberg Ruś Czerwona cz. I (DWOK T. 56) i Ruś Czerwona cz. II, z. 1–2 (DWOK T. 57/I i 57/II) oraz O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I i II (DWOK T. 54 i 55). 512 �naukowych i formowaniu pojęć. Za jego czasów określenie to nie było bynajmniej rozpowszechnione”1. Ten sam autor twierdził również, że termin ten użyty był przypuszczalnie po raz pierwszy w latach trzydziestych, a następnie dopiero w roku 1860 w pracy Torońskiego, wykorzystanej przez Kolberga2. Andrzej Kwilecki sugerował więc dalej, że właśnie przy udziale Kolberga dokonało się upowszechnienie nazwy „Łemkowie”. Nie jest jednak pewne, na ile przyjęty przez badacza tytuł byłby ostateczny. Wydany dopiero w XX wieku tom zatytułowano Sanockie-Krośnieńskie, włączono tam bowiem materiały pochodzące z rękopisów terenowych, a dotyczące kultury także innych grup: Dolinian i Bojków. Uznano ponadto, że „Łemkowie żyli także poza granicami Sanockiego, a ziemia sanocka zasiedlona była przez różne grupy etniczne”3. Monografia prezentuje ostatecznie materiały z okolic Sanoka, Krosna, Brzozowa, Leska, Jasła oraz Gorlic i uważana jest za jedną z najcenniejszych w całej edycji ze względu na przewagę zapisów własnych Kolberga nad źródłami pośrednimi oraz bardzo szeroki merytorycznie zakres zachowanych notatek terenowych. Wydawcy wykorzystali dziesiątki kart zawierających, poza melodiami i tekstami ludowymi (polskimi i ukraińskimi) zanotowanymi przez badacza, obszerne informacje o ludności, ubiorach, sprzętach gospodarskich (wraz z bardzo licznymi rysunkami), zwyczajach, obrzędach i wierzeniach oraz bajki i podania. Większość tych materiałów pochodziła z okolic Bóbrki, Leszczowatego, Wzdowa, Rymanowa, Czaszyna, Procisnego, ale też z Soliny, Serednicy, Ustrzyk i szeregu innych miejscowości, przy czym część z nich była stacjami badawczymi autora Ludu. O ile Przemyskie i Sanockie-Krośnieńskie prezentowały materiały ze stosunkowo niewielkich obszarów, będących częścią Kolbergowskiej Rusi Czerwonej, to pozostałe źródła opublikowano już w monografii wspólnej dla tej historycznej krainy. „W rezultacie tego – pisała etnografka, Olga Gajkowa – monografia etnograficzna O. Kolberga obejmuje tereny: Lwowskie, 1 A. Kwilecki „Sanockie-Krośnieńskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Sanockie-Kroś­ nieńskie cz. I (DWOK T. 49), s. VI. 2 A. Kwilecki, tamże, s. VII; chodzi o pracę A.I. Torońskiego Rusiny-Łemki w: Zoria galickaja (jako album na god 1860), Lwów br. A. Kwilecki wymienił też m.in. prace P.J. Szafarzyka w Słowiańskich starożytnościach, Poznań 1844 (tłumaczenie I wydania czeskiego z 1837 roku) oraz W. Pola Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851, obie znane Kolbergowi; o znanych Kolbergowi poglądach Pola mowa będzie dalej. 3 T. Skulina „Sanockie-Krośnieńskie” Oskara Kolberga [cd.] w: O. Kolberg Sanockie-Krośnieńskie cz. I (DWOK T. 49), s. XV. 513 �Stryjskie (po Stanisławów), Brzeżańskie, Złoczowskie, Brodzkie i Żółkiewskie”1. Badania terenowe prowadził Oskar na dwóch pierwszych wymienionych obszarach, a głównymi ich ośrodkami były Barysz pod Buczaczem (w ówczesnym obwodzie stanisławowskim) i Zadwórze położone niedaleko Lwowa. W Zadwórzu miał być po raz pierwszy już w 1861 roku, natomiast do Barysza udał się w 1867 podczas dłuższej podróży po Galicji2. W latach siedemdziesiątych kontynuował te wyprawy, łącząc je z badaniami na terenach Pokucia3. Z Barysza i Zadwórza pochodzą najcenniejsze rękopisy terenowe Kolberga dotyczące kultury materialnej regionu oraz liczne szkice budynków i ubiorów. Zebrany materiał etnograficzny miał zostać uzupełniony na podstawie publikacji. Na uwagę zasługuje wykorzystanie przez Oskara pracy Ignacego Lubicz-Czerwińskiego Okolica zadniestrska między Stryjem i Łomnicą4, którą uznać można za pierwszą monografię etnograficzną tego regionu i prawdopodobnie jedną z pierwszych tego typu prac w dziejach polskiej literatury etnograficznej. Czerwiński nie włączył do swego dzieła tekstów folkloru, uznawszy je za „obrażające niewinność”. Kolberg dysponował własnymi tego typu zapisami, ale publikując teksty, poddawał je cenzurze obyczajowej i zapewne, tak jak w przypadku wydanych przez niego monografii, wielu z nich nie podałby do druku. W XX wieku wydawcy rękopisów Kolberga mogli opublikować całość zachowanych materiałów, zarówno wyniki jego badań terenowych, jak i liczne wypisy z literatury. Z kolei tytuł Ruś Karpacka przyjęto dla monografii Pokucie–Hucuły. Uzasadnieniem dla tej nazwy był fakt uwzględnienia w monografii rękopisów dotyczących także innych niż Huculszczyzna terenów: „Materiały te, ze 1 O. Gajkowa „Ruś Czerwona” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Ruś Czewona cz. I (DWOK T. 56), s. XV. 2 Podróże do Zadwórza pod Lwów w 1861 i do Barysza w 1867 do rodziny Szawłowskich wymienił Kolberg w itinerarium, zob. Wykaz podróży…, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705 i 706; zob. też E. Millerowa Kalendarium podróży… (DWOK T. 85/III), tam opis wszystkich podroży (także w latach następnych) do tych miejscowości. 3 O podróży w 1876 roku wspomniano już przy opisie badań terenowych Kolberga oraz charakteryzując monografię Pokucia. Wizytę w Baryszu w 1876 roku wymienił Kolberg w liście do W. Przybysławskiego, zob. brulion listu z 14 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 646. 4 I. Lubicz-Czerwiński, Okolica zadniestrska między Stryjem i Łomnicą, czyli opis ziemi i dawnych klęsk lub odmian tej okolicy, tudzież, jaki jest lud prosty dla religii i dla Pana swego, zgoła jaki on jest w całym sposobie życia swego lub w swych zabobonach albo zwyczajach, Lwów 1811. 514 �względu na swój zasięg geograficzny, wykraczający na południu poza obszar Huculszczyzny i dotyczący także Rusinów bukowińskich i węgierskich, zatytułowano początkowo Karpaty Wschodnie, później zaś, dla uściślenia etnograficznego, nadano monografii obecny tytuł Ruś Karpacka”1. Niezwykle bogato jest tu reprezentowany rozdział „Lud”, w którym znajdziemy obszerne informacje o gospodarce pasterskiej, wyrębie i spławianiu drewna, rękodzielnictwie i zbójnictwie, zwłaszcza dotyczące Huculszczyzny. Są to źródła pozyskane częściowo z publikacji, ale przede wszystkim będące wynikiem długotrwałych badań Kolberga na Pokuciu. Ogromne obszary zamieszkiwane przez Łemków, Dolinian, Bojków, Hucułów aż po Rusinów z Bukowiny wymagałyby od Kolberga pobieżnej choćby charakterystyki zamieszkujących je grup etnicznych. Zarówno w tomach Pokucia, jak i w pozostawionych rękopisach opublikowanych w Rusi Karpackiej, a także w materiałach do Rusi Czerwonej jest sporo jego uwag na ten temat. Są one nie tylko rezultatem własnego rozeznania i doświadczeń zdobytych w terenie, ale także niewątpliwie wynikiem pewnego wpływu wcześniejszych badań i publikacji, między innymi Wincentego Pola. Zwróciła na to uwagę Agata Skrukwa, polemizując z poglądem Olgi Gajkowej, która pisała, że „Pol – odkrywca grup etnicznych i etnograficznych w Polsce, nie wpłynął w tym względzie na Kolberga”2. Agata Skrukwa przytacza opinię Gajkowej i kwestionuje ją, powołując się na bezpośrednie kontakty obu uczonych w Krakowie, wzmianki w korespondencji Kolberga oraz wykorzystywanie w Ludzie publikacji Pola3. Potwierdzają to też Kolbergowskie materiały przygotowywane do monografii Hucułów. Zarówno w przytoczonych przez Kolberga tekstach innych autorów, jak i w swoich własnych uwagach badacz kilkakrotnie odwoływał się do publikacji Wincentego Pola. Przykładem może być rękopis rozdziału „Lud” dotyczący pochodzenia Hucułów: „W. Pol – pisał Kolberg – jest zdania tych, którzy Hucułów ze wschodu i południa wywodzą4”, a w dalszej części rękopisu 1 O. Gajkowa „Ruś Karpacka” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. VII; istotnie, jak wzmiankuje Olga Gajkowa, monografia Ruś Karpacka w chwili rozpoczęcia edycji Dzieł wszystkich Kolberga została zaplanowana jako Karpaty Wschodnie. 2 O. Gajkowa „Ruś Karpacka” Oskara Kolberga… (DWOK T. 54), s. XV. 3 A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. VII–VIII. 4 O. Kolberg Ruś Karpacka... (DWOK T. 54), s. 34; nota wydawcy sporządzona na podstawie pozostawionych przez autora notatek bibliograficznych informuje, że wypowiedzi Pola pochodzą z następujących jego prac: Rzut oka na północne stoki Karpat, wydanie krakowskie 515 �podał argumenty potwierdzające tę tezę. W kolejnych partiach rękopisu, w których użył określeń grup etnograficznych, wpisał w nawiasie nazwisko autora, od którego zaczerpnął tekst: „A własności odzienia, czyliż nie charakteryzują naszych Łemków, górali znad Wisłoki i Sanu tak, że i dziś oni od odzieży swej »czuhy« Czuchońcami (W. Pol) i od ubrania krótkiego »Kurtakami są zwani«?”1. Kolberg znał zatem poglądy Pola na regionalizację i na ile było mu to potrzebne, wykorzystał je w swoich opisach. Trudno jednak wypowiedzieć się na temat ostatecznego kształtu pozostałych monografii terenów wschodnich. Podkreślić trzeba, że charakteryzowane dalej będą materiały zachowane w rękopisach, które Kolberg sam uważał za niepełne i niewystarczające jeszcze do zredagowania planowanego tomu. Pod wspólnym tytułem Podole opublikowano wszystkie manuskrypty dotyczące tego terenu, mimo że Kolberg zamierzał początkowo wydać oddzielne tomy dla Podola galicyjskiego i rosyjskiego. Nie pozostawił jednak dostatecznej liczby własnych materiałów. Podole złożone jest głównie z pieśni, zaczerpniętych w części z jego artykułu opublikowanego w 1888 roku2. Śladem własnych badań etnograficznych jest opis wesela, pogrzebu oraz notatki dotyczące języka z okolic Kamieńca Podolskiego w rękopisie opatrzonym notką: „Opowiadała panna Małecka”3. Skąpe rozdziały „Kraj”, „Lud” i „Świat nadzmysłowy” zostały jednak przygotowane tylko na podstawie wypisów z literatury. Natomiast materiały zachowane do monografii Białorusi i Polesia składają się przede wszystkim z wypisów z literatury przedmiotu. Anna Engelking, opisując wizerunek Poleszczuka na podstawie rozdziałów „Kraj”, „Lud” „Obrzędy” i „Język” monografii Białoruś-Polesie wydanej w 1968 roku, analizowała wypowiedzi różnych autorów i stwierdziła, że wśród nich „nie ma samego Kolberga” 4. Kolberg, który sam nie prowadził tam badań, zgromadził jednak obszerną bibliografię obejmującą najważniejsze z 1851 roku, Obrazy z życia i natury (bez podania wydania) i Korespondencja zamieszczona w „Bibliotece Naukowego Zakładu im. Ossolińskich” 1847, T. 1, s. 668. 1 2 O. Kolberg Ruś Karpacka... (DWOK T. 54), s. 37. O. Kolberg Pieśni ludu z Podola Rossyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał…, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. 12: 1888, s. 235–251. 3 Rkp. terenowy Kolberga, Arch. PTL, teka 21/22, sygn. 1260, k. 62 i 63. 4 A. Engelking „Poleszczuk” w dyskursie ludoznawczym. Szkic do obrazu na podstawie „Ludu” Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę Jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 197. 516 �prace naukowe dotyczące tych terenów. Wartość bibliograficznych zbiorów autora Ludu docenił Mścisław Olechnowicz. Omawiając stan badań nad kulturą ludową wymienionych obszarów, napisał we wstępie do monografii, że znajduje on „prawie pełne odbicie w materiałach rękopiśmiennych O. Kolberga, którego dużą zasługą jest zgromadzenie publikacji dotyczących Białorusi, zwłaszcza tych, które ukazywały się w lokalnych i trudno dostępnych czasopismach”1. Wykorzystywanie fragmentów prac innych autorów, niekiedy bardzo odległych czasowo, spotykało się z różnymi reakcjami późniejszych badaczy. Kazimiera Zawistowicz-Adamska dopuszczała wprawdzie możliwość łączenia tekstów z różnych źródeł, ale warunkowała to ich chronologią. Pisała między innymi: „[…] o ile tego rodzaju »sztukowanie« opisu mogłoby być usprawiedliwione w wypadku jednoczesnych badań własnych Kolberga, o tyle jest niewątpliwie zawodne, gdy chodzi o sztukowanie dawnych opisów obcych autorów materiałami własnymi i odwrotnie: uzupełnianie własnych tekstów dawnymi materiałami. Takie opisy powinny być pod­ dane gruntownej analizie przed ich spożytkowaniem w późniejszych pra­ cach”2. Ale celem Kolbergowskich monografii było właśnie nagromadzenie różnorodnych źródeł zarówno w celach porównawczych, jak i ze względu na fakt występowania pewnych tradycji już w bardzo dawnych czasach. Ten pierwszy aspekt podnosił z kolei Janusz Optołowicz, który twierdził, że „Kolberg nie ograniczał się tylko do wypisów z literatury, starał się on również skłonić czytelnika do zaznajomienia się z innymi źródłami etnograficznymi, a to w celu porównania ich z tekstami podawanymi przez niego, zarówno pod względem podobieństwa, jak i różnic. Jest to sposób niespotykany w opisach etnograficznych i wprowadzenie tej innowacji jest jego zasługą”3. Zarówno w publikacjach, do których odwoływał się autor Ludu, jak i w jego własnych tekstach, także tych odnoszących się do tytułów monografii, stosowane są często terminy historyczne. Zasięg terytorialny potencjalnych monografii Podola, Białorusi, Polesia i innych terenów wschodnich rubieży Rzeczypospolitej określony był przez Kolberga według 1 M. Olechnowicz „Białoruś-Polesie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), s. XVI. 2 K. Zawistowicz-Adamska „Lud” Kolberga jako źródło do badań nad obrzędowością ludu polskiego, „Lud” 1956, T. 42, s. 365. 3 J. Optołowicz „Lubelskie” O. Kolberga, „Lud” 1956, T. 42, s. 225. 517 �kryterium historycznego. Ten aspekt miał dla stosowanego przez Kolberga nazewnictwa duże znaczenie, na co zwrócili uwagę badacze i wydawcy jego prac. Maria Trawińska twierdziła, że „Kolberg w określeniu terenu posługuje się pojęciami staropolskich podziałów administracyjnych lub tradycyjną staropolską topografią. W myśl tego za Ruś Białą uważał tylko wschodnie krańce tych obszarów, które później nosiły nazwę Białorusi […], a za Ruś Czarną tereny zachodnie. Do rzędu pojęć historycznych należy również termin Ruś Litewska, używany przez Kolberga na określenie Grodzieńszczyzny, Wileńszczyzny i Kowieńszczyzny. W XIX w. pojęcia te ulegają zmianie, jednak wielu badaczy […] posługuje się terminologią staropolską”1. Materiały zaplanowane jako Ruś Czarna, Litewska, Polesie i Białoruś są odzwierciedleniem Kolbergowskiego postrzegania tych terenów zgodnie z historyczną tradycją, a przyjęty podział, jak pisał Olechnowicz, „odpowiadał panującym w ówczesnym społeczeństwie polskim pojęciom terytorialnym ukształtowanym w długim procesie rozwoju ziem W. Ks. Litewskiego i Korony” 2. Kulturą wspomnianej Litwy Kolberg interesował się już w latach czterdziestych jako badacz folkloru muzycznego3. Dość bliskie były jego kontakty z Mikołajem Akielewiczem, tłumaczem, badaczem języka i historii Litwy. Obydwaj planowali na wiosnę 1857 roku wspólną wyprawę na Litwę i Żmudź, która wówczas nie doszła do skutku. Kolberg wyjechał jednak na Litwę w celach badawczych najprawdopodobniej w 1858 roku, choć data tej podróży nie jest całkiem pewna. Odwiedził wówczas Kalwarię, Mariampol i Sejny. Nie wiadomo, kto wtedy pomagał Kolbergowi, ale pomoc była mu potrzebna, choćby ze względów językowych. Przywieziony materiał, który sam określił jako „plon niezbyt obfity […] bo czasu na więcej nie starczyło”4, dał do przejrzenia i przetłumaczenia na język polski Akielewiczowi. Były to jednak prawdopodobnie głównie pieśni, opublikowane później „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”5. Folklor litewski 1 M. Trawińska Mazowsze Stare w świetle badań Oskara Kolberga…, s. 257. M. Olechnowicz „Białoruś-Polesie”… (DWOK T. 52), s. V. 3 O. Kolberg O pieśniach litewskich. Melodie do „Pieśni litewskich”, „Dzwon Literacki” 1847, T. 3, z. 1–2, s. 93–107; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), s. 350–372. 4 Brulion listu Kolberga do Jana Karłowicza z 1 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 24. 5 O. Kolberg Pieśni ludu litewskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1879, T. III, s. 167–230. 2 518 �zapisywał też w okolicach Augustowa, a materiały etnograficzne zamierzał zaczerpnąć z publikacji wymienionych w obszernej bibliografii. Nie udało się też Kolbergowi wydać wielu monografii regionów zamieszkiwanych przez polskie grupy etniczne, w tym opracowania dotyczącego górali polskich. Kiedy badacz w 1857 roku odbywał sześciotygodniową podróż w Tatry, a także do Szczawnicy, Czorsztyna i Krynicy1, nie myślał jeszcze o wydawaniu monografii etnograficznej, rejestrował więc głównie folklor muzyczny i był tam jego pierwszym badaczem. Z okolic Szczawnicy pochodzą też inne materiały terenowe Kolberga, takie jak opis wesela ze szkicami strojów, sobótki i zwyczaju „Przeżegnania w Sobotę Kwietną”, opublikowane w wydanej w XX wieku monografii Góry i Podgórze2. Nie wiadomo jednak, czy zapisy te powstały w 1857 roku przy okazji badań nad muzyką ludową, czy też podczas kolejnej podróży Kolberga w roku 1863. Mimo że przy opisie metod stosowanych przez Kolberga w terenie wspomniano już o jego kontaktach z bacami i juhasami, raz jeszcze warto przypomnieć bezpośredni charakter tych badań oraz ich zasięg, co podnosił też Tadeusz Strumiłło, pisząc: „Trzeba przy tej okazji podkreślić obejmowanie przez Kolberga zasięgiem swych badań terenów czysto pasterskich – hal wysokogórskich do jakich nawet dziś nie docierają jego następcy, ograniczający się do zbierania repertuaru wsiowego”3. Taka sama wielotygodniowa wyprawa, podczas której badacz miał dobry kontakt z informatorami bezpośrednio w terenie, odbyta kilkanaście lat później mogłaby więc zaowocować materiałami porównywalnymi na przykład do tych z Pokucia. Tymczasem do uzupełnienia planowanych w 1869 roku Górali polskich (dla Podgórzan przewidziany był osobny tom)4 posłużyć miały publikacje, których liczba była imponująca ze względu na ogromne zainteresowanie badaczy góralszczyzną, żeby wymienić tylko niektórych, takich jak Ludwik Kamiński, Wincenty Pol, Ludwik Delaveaux, Seweryn Goszczyński czy 1 Zob. E. Millerowa Kalendarium podróży… (DWOK T. 85/III), tam rok 1857. O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), Wrocław-Poznań 1968, s. 122–152 (wesele V), s. 94 (sobótka) i s. 91–93 (kwietna sobota). 3 T. Strumiłło Muzyka podhalańska u Kolberga, „Muzyka” R. V: 1954, s. 11–12. 4 W roku 1869 Kolberg planował wydanie serii 18 Podgórze Krakowskie oraz serii 19 i 20 Górale polscy, zob. brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 64), s. 302–305; w 1873 pisał o dwóch tomach Górali tatrzańskich i jednym Podgórzan, zob. brulion listu Kolberga do nieznanego adresata z 10 II 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 441–442. 2 519 �Lucjan Siemieński. Kolberg posiadał też rękopisy innych zbieraczy, a wśród nich opracowanie Bronisława Gustawicza z Rabki dotyczące między innymi zwyczajów i zabobonów związanych ze świętami Bożego Narodzenia i Wielkanocy, zawierające też pieśni obrzędowe1. Gromadzenie zapisów innych autorów, obok bogatej bibliografii, fragmentów druków i odpisów z publikacji, było cechą charakterystyczną Kolberga-zbieracza. Większość tych opracowań przekazywali współpracownicy w celu ich wykorzystania w Ludzie, inne trafiały do Oskara „przy okazji” i na zawsze już pozostawały w jego archiwum. Prawdopodobnie wymieniony wyżej rękopis Gustawicza przeznaczony był ostatecznie do publikacji w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Kolberg jako przewodniczący Sekcji Etnologicznej Akademii Umiejętności brał udział w przygotowaniu do druku prac etnograficznych do tego czasopisma i zapoznawał się z nimi bezpośrednio po przesłaniu przez autorów. Być może jednak Gustawicz przekazał swoje materiały autorowi Ludu do jego użytku. Przypomnieć też można wspomniane już manuskrypty Gustawa Gizewiusza i Teobalda Klepaczewskiego. O otrzymaniu od Klepaczewskiego jego rękopisu Pogląd historyczny na zabobony w Polsce pisano tu przy okazji charakteryzowania monografii Wielkopolski. Natomiast Gizewiusz przekazał swój manuskrypt Kazimierzowi Wójcickiemu z nadzieją na jego wydanie, a ten ostatni oddał go Kolbergowi „do przeglądnięcia i redakcji”2. Autor opracowania zawierającego około 400 pieśni z okolic Ostródy i Kraplewa (z nazwiskami informatorów) zmarł w 1848 roku, a Kolberg rękopis zatrzymał, najpierw wykorzystując go częściowo w Pieśniach ludu polskiego z 1857 roku, a później włączając go do przygotowanej przez siebie monografii poświęconej Mazurom3. Z opisanych już wcześniej względów na Mazurach własnych badań nie przeprowadził. Zapoznawał się z publikacjami, 1 Rkp. B. Gustawicza opisał Z. Jasiewicz „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga w: Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. XV–XVI. 2 Brulion listu Kolberga do K. Cludiusa z 28 II 1876 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 576. 3 Wymieniony już wcześniej rkp. G. Gizewiusza Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane od 1836 do 1840 roku został częściowo włączony do monografii Mazury pruskie (DWOK T. 40), Wrocław-Poznań 1966; jego pełne wydanie źródłowe zob. G. Gizewiusz Pieśni ludu znad górnej Drwęcy…, z rękopisu opracowała, wstępem i komentarzami opatrzyła D. Pawlakowa, Poznań 2000. W latach 2000–2001 staraniem Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie ukazało się wydanie rękopisu Gizewiusza pod takim samym tytułem w opracowaniu redakcyjnym W. Ogrodzińskiego. 520 �w tym z dziełem Maxa Toeppena1, które w części przetłumaczył, jednak kluczowe dla monografii miały być prace Wojciecha Kętrzyńskiego. Zebrane przez autora Ludu materiały wysoko ocenił Władysław Ogrodziński, który we wstępie do wydanej w XX wieku monografii pisał: „Kolberg jako pierwszy w polskiej publicystyce naukowej pokusił się na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX stulecia o zebranie w całość dostępnej mu wiedzy etnograficznej i najcenniejszych zabytków folkloru muzycznego Mazur”2. Przez lata sądzono, że Kolberg był również posiadaczem rękopisu Józefa Lompy, zawierającego zbiór pieśni śląskich. Materiały tego ostatniego zaginęły w sposób zagadkowy, przekazywane kolejno różnym osobom w celu ich wydania. Sam autor manuskryptu uważał, że przywłaszczył je sobie Oskar, co jednak ostatecznie okazało się nieprawdą3. Lompa byłby zapewne dla Kolberga najlepszym pośrednikiem w pozyskaniu materiałów ze Śląska, ale zmarł w 1863 roku, a z powodu podejrzeń o zawłaszczenie rękopisu być może nie zechciałby współpracować z autorem Ludu. Ten ostatni natomiast dysponował wspomnianymi wcześniej zapisami bajek, które zarejestrował w Woli Rasztowskiej na Mazowszu, niewielką liczbą melodii oraz wypisami z publikacji, jednak własnych badań na tym terenie z opisanych już powodów nie zdołał przeprowadzić. Pojechał wprawdzie na krótko w 1871 lub 1872 roku do Cieszyna4, gdzie spotkał się z pastorem Leopoldem Otto i Bogumiłem Hoffem, ale wizyta ta miała jedynie pomóc w nawiązaniu kontaktów na Śląsku, nie wiadomo natomiast, czy Kolbergowi udało się wówczas zdobyć jakieś informacje etnograficzne. Do planowanej 1 M.P. Toeppen Aberglauben aus Masuren, mit einem Anhange, enthaltend masurische Sagen und Märchen, Danzig 1867. 2 W. Ogrodziński „Mazury Pruskie” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Mazury Pruskie (DWOK T. 40), s. V. 3 Rkp. Józefa Lompy odnaleziony został w roku 1959 w zbiorach Edmunda Bojanowskiego, badacza Śląska; rękopis wydał B. Zakrzewski, zob. J. Lompa, Pieśni ludu śląskiego ze zbiorów rękopiśmiennych Józefa Lompy, wydał, skomentował i zarysem monograficznym poprzedził B. Zakrzewski, Wrocław 1970. Bezpodstawne oskarżenia wobec Kolberga omówił M. Gładysz we wstępie „Śląsk” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Śląsk (DWOK T. 43), Wrocław-Poznań 1965, s. IX–XI. 4 W itinerarium Kolberg wymienił podróż do Cieszyna w 1872 roku, zob. Wykaz podróży…, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 706, jednak analiza innych dokumentów może wskazywać, że odbył tę podróż już rok wcześniej, zob. E. Millerowa Kalendarium podróży… (DWOK T. 85/III), tam rok 1871 i 1872. 521 �w 1886 roku podróży także już nie doszło. Kolbergowi zależało jednak na opracowaniu monografii tego regionu, którego odrębność wielokrotnie podkreślał, ale był świadomy, że nie zdoła już dokończyć swego dzieła. Bogumił Hoff twierdził, że według Kolberga to właśnie on ma pracować nad materiałami śląskimi1. Hoff był autorem monografii Lud cieszyński, wydanej w 1888 roku, której tom pierwszy nosił tytuł Początki Wisły i Wiślanie, i miał podobno przygotowane rękopisy obejmujące materiały etnograficzne z okolic wsi Brenna i Istebna wraz z rycinami i fotografiami2, ale nie zostały one opublikowane. Natomiast z zebranych przez Oskara skromnych materiałów Seweryn Udziela zdecydował się na opracowanie tych fragmentów, które dotyczyły Górnego Śląska3. Wybrał je najprawdopodobniej dlatego, że stanowiły one stosunkowo jednorodną całość. Z kolei wydawcy Dzieł wszystkich przyjęli ogólny tytuł Śląsk, jako najbardziej odpowiadający zawartości tomu obejmującego materiały dotyczące zarówno Górnego, jak i w skromnej liczbie Dolnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego. Pierwszą monografią wydaną w ramach edycji Dzieł wszystkich z materiałów pozostawionych w rękopisach było Pomorze (1965). Przyjęty w tytule monografii termin miał obejmować wszystkie użyte przez Kolberga określenia. Józef Burszta, opierając się na jego notatkach, stwierdził: „Poza określeniem Kaszuby, które oznaczało znacznie szerszy niż dziś teren, Kolberg używa różnorodnych i nieraz się pokrywających określeń: Ziemia Pomorska, Tucholszczyzna, Ziemia Chełmińska, Michałowska, Toruńska itp. Powiśle zaś i Żuławy określa potocznie jako na nizinach”4. Przywołane nazwy, podobnie jak w wielu innych wypadkach, świadczą o stosowaniu przez Kolberga popularnych nazw historycznych. Sam podział tych terenów nie był przedmiotem jego szczególnych studiów i miał chyba raczej charakter przypadkowy. Istotna była etniczna odrębność Kaszubów 1 L.S.K. Bogumił Hoff, „Wisła” T. 8: 1894, s. 206; autor przywołuje wypowiedzi Hoffa, między innymi tę o zachęcaniu go przez Kolberga do pracy nad monografią Śląska: „Zajmij się gorliwie opracowaniem właściwości ludu śląskiego, dotąd odłogiem leżącego, i staraj się wypełnić tę lukę w etnograficznej literaturze naszej”. 2 Tamże. 3 O. Kolberg, Szląsk Górny. Materiały etnograficzne, z papierów pośmiertnych wydał S. Udziela, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 1906, s. 140–212. 4 J. Burszta, „Pomorze” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. XX–XXI. 522 �i to ich dotyczy większość zgromadzonych przez niego materiałów. Jest prawdopodobne, że na zainteresowanie się Kolberga Kaszubami wpływ miała rozprawa Aleksandra Hilferdinga Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza1, którą Kolberg przełożył, i która została włączona w całości jako druga część wydanego w 1965 roku tomu. Naturalną konsekwencją zamieszczenia w Pomorzu tekstu Hilferdinga jest fakt, że monografia dotyczy także Słowińców (termin upowszechniony przez rosyjskiego badacza)2, nie wiadomo jednak, czy wymieniłby ich też Kolberg, gdyby sam zdążył przygotować monografię. Część pierwsza Pomorza zawiera materiały terenowe i wypisy Kolberga, który badał te tereny w 1875 roku i odwiedził tam kilkanaście miejscowości na trasie od Torunia po Gdańsk i Sopot. Mimo że folklor muzyczny nie jest przedmiotem niniejszego opracowania, należy zwrócić uwagę na Kolbergowskie zapisy blisko 220 pieśni ludowych (w tym obrzędowych) oraz kilkunastu pieśni szlacheckich i mieszczańskich. Stanowią one cenne uzupełnienie dla materiałów Hilferdinga i zaprzeczenie dla przywołanych przez autora Ostatków… słów: „Nigdy nie usłyszysz, aby Kaszuba śpiewał cokolwiek”3. Pochodzą one z poświęconego Kaszubom rękopisu z 1820 roku, którego autorem był protestancki duchowny Gottlieb Leberecht Lorek. Manuskrypt ten był często cytowany przez Hilferdinga. Ten ostatni z kolei zamieścił w swoim opracowaniu około sześćdziesięciu pieśni bez melodii, ale on również uważał Kaszubów za niemuzykalnych: „Pieśni – pisał – śpiewają tylko nabożne (wyjęte z książeczek do nabożeństwa), oprócz tego ślady piosenek dostrzegać się dają tylko w obrzędowych zaprosinach na swadźbę […]. Ale przy innej okoliczności, prócz wesela, lud nie śpiewa. Nie tańczy on także, w czym odróżnia się wielce od ludu wiejskiego polskiego […]. Dalej ku południowi, bliżej granicy narodowości wielkopolskiej, w kartuskim, a jeszcze bardziej kościerzyńskim powiecie, gdzie mowa kaszubska miesza się z wielkopolską, lud z większą już śpiewa ochotą, ale pieśni jego 1 A. Hilferding Остатки славян на южном берегу Балтийского Моря, Sankt-Petersburg 1862; tegoż Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza, przełożył Oskar Kolberg, w: O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. 307–452. 2 Hilferdingowi przypisuje się jeśli nie wprowadzenie, to przynajmniej upowszechnienie terminu „Słowińcy”. Obszerne studium tej grupy etnograficznej wraz z powołaniem na poglądy różnych autorów opracował M. Filip Od Kaszubów do Niemców. Tożsamość Słowińców z perspektywy antropologii historii, Poznań 2021. 3 A. Hilferding Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza, przełożył Oskar Kolberg, w: O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. 344. 523 �są jeszcze urywkowe i uboższe treścią i śpiewnością od polskich”1. Twierdzeniu temu wydają się przeczyć zapisy Kolberga z północnej części Kaszub (m.in. z Wielkiego Kacka), choć przyznać trzeba, że większość zarejestrowanych przez niego pieśni i tańców pochodzi z terenów południowych obszaru należącego do Kolbergowskiego Pomorza, będących obecnie częścią województwa kujawsko-pomorskiego. Niewielki obszar na mapie polskich terenów etnicznych został określony przez wydawców Dzieł wszystkich jako Tarnowskie-Rzeszowskie. Tytuł zgodny jest z planami Kolberga, który w swoich zbiorach miał też tekę przeznaczoną dla tego właśnie regionu2, o którego wyodrębnieniu Józef Burszta pisał: „Dla wydzielenia zaś regionu przyjmował zapewne kryteria fizjograficzne i etniczne, nie kierując się podziałem na większe od powiatów jednostki administracyjne. Nie brał też pod uwagę względów ściśle kulturowych […]. Łatwo zauważyć, że jest to teren wydzielony dość sztucznie. Niewątpliwie znaczna część Tarnowskiego ciąży do Krakowskiego i kulturowo zlewa się z nim całkowicie. Rzeszowskie natomiast stanowi wyraźny obszar przejściowy do terenów wschodnich, polsko-ruskich i ruskich”3. Po raz pierwszy materiały Kolberga z tego regionu wydał Seweryn Udziela w 1910 roku4, jednak wykorzystał on jedynie zapisy z teki Tarnów-Rzeszów, podczas gdy źródła do tej monografii były już wówczas rozproszone w kilku innych zespołach rękopiśmiennych. W materiałach Kolberga najlepiej udokumentowana została kultura ludowa regionów etnicznie polskich oraz wschodnich rubieży Rzeczypospolitej. Ale przedmiotem zainteresowań badacza były obszary całej Słowiańszczyzny, także południowej i zachodniej (Łużyce, Czechy i Słowacja, Słowenia oraz Chorwacja). W roku 1857 odbył podróż na południe, której czasu trwania i przebiegu nie udało się dokładnie ustalić. Z zachowanych dokumentów wynika, że nie mogła ona być dłuższa niż kilka tygodni. Sam 1 Tamże, s. 353–354. Teka Tarnów-Rzeszów znajduje się w zespole rękopisów należących do Arch. PTL i oznaczona jest numerem 15. 3 J. Burszta, „Tarnowskie-Rzeszowskie” Oskara Kolberga w: Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48), s. VIII. 4 O. Kolberg Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne, wydał S. Udziela, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. 11: 1910, s. 116–323. 2 524 �Kolberg pisał: „W Lublanie (Lajbach), Trieście i Wenecji zbyt krótko bawiłem, zbyt świeżo je opuściłem, ażebym o muzykalności tych stron dokładne dać już mógł wyobrażenie”1. Natomiast w późniejszych dokumentach oraz w liście do młodego wówczas badacza Słowiańszczyzny Friedricha Salomona Kraussa (1859–1938) znajdujemy też wzmianki o pobycie Kolberga w Zagrzebiu i Primoriu2. Trudno jednak precyzyjnie określić czas jego pobytu w Słowenii i Chorwacji, z pewnością jednak był on zbyt krótki, aby przeprowadzić tam gruntowniejsze badania. Wiadomo natomiast, że podczas podróży Kolberg zatrzymał się w Wiedniu i bardzo prawdopodobne, że tam właśnie w zbiorach bibliotecznych, a nie w terenie, pozyskał wiele informacji. W pozostawionych przez Kolberga rękopisach i drukach, które opublikowane zostały współcześnie w tomie Słowiańszczyzna południowa3, znalazły się głównie pieśni i melodie, pochodzące zarówno z literatury jak i z badań własnych, oraz materiały dotyczące muzyki ludowej, a wśród nich teksty, w których badacz wspomniał o historii kształtowania się świadomości narodowej Serbów i Słoweńców4. W dorobku Kolberga dotyczącym Słowiańszczyzny południowej niewątpliwie na uwagę zasługuje obszerne studium etnograficzne Obrazy Słowiańszczyzny południowej publikowane w „Gazecie Polskiej” w latach 1871–18725, a więc w okresie, gdy realizował już on cykl monografii regionalnych i „na ich marginesie pragnął zainteresować społeczeństwo polskie sytuacją etniczną i kulturą południowych pobratymców”6. Jak pisał współczesny serbski badacz, Nicola Pavković, „Oskar Kolberg w Obrazach… przedstawił polskiemu czytelnikowi rozległą mozaikę narodowościową począwszy od Triestu i Boki 1 O. Kolberg Korespondencja. Wiedeń d. 11 września 1857 w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 363; pierwodruk: „Ruch Muzyczny” 1857, nr 26, s. 205. 2 Brulion listu Kolberga do F.S. Kraussa, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 361. 3 O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III. Słowiańszczyzna południowa cz. III (DWOK T. 59/III). 4 Mowa o tekście Z notatek o zbiorach pieśni Słowian południowych, rkp. Kolberga, Arch. PTL, teka 39, sygn. 1344, k. 20–21 i artykule Ruch muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, s. 193–196 (rękopis nie zachował się); zob. O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 586–591 i 563–567; przedruk: tegoż Materiały do etnografii Słowian… cz. III (DWOK T. 59/III), s. 287–291 (tam bez pieśni) i s. 291–296. 5 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny Południowej w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 26–258; pierwodruk: „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87; 1872, nr 1–7, 42–43, 109–110, 133–136, 176–179. 6 J. Burszta „Studia, rozprawy i artykuły” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg, Studia, rozprawy..., s. XVII. 525 �Kotorskiej od zachodu i południa aż do Banatu na wschodzie. Z wyjątkiem Słoweńców, większość przedstawionych przez niego grup etnicznych łączył wspólny język, którzy jedni nazywali serbskim, inni chorwackim”1. Kolberg wymienił tam szereg grup etnicznych, podał krótkie charakterystyki ich cech fizycznych, opisy obrzędów, zwyczajów, informacje o ubiorze, wzmianki o językach oraz niewielką liczbę pieśni z zapisami nutowymi, które stanowią jedynie uzupełnienie pozostałych materiałów. Jego studium ma charakter kompilacyjny i oparte jest na publikacjach historyczno-etnograficznych, do których w dużej części dotarł prawdopodobnie już podczas swojej podróży. Obszar Słowiańszczyzny zachodniej poza Polską to tereny, na których Kolberg badań nie prowadził. Nie licząc jego nauczyciela muzyki w czasach wczesnej młodości, Vettera, nie miał on żadnych bezpośrednich kontaktów z Łużycami i Łużyczanami. W swoim archiwum zgromadził jednak pewien zasób materiałów dotyczących tego terenu 2. Są to przekłady i wypisy ze zbioru Smolerja Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow, własne notatki językowe i bibliograficzne oraz najcenniejszy zespół kilkunastu rękopisów z lat 1826–1827 (liczących razem 87 kart) związanych z pobytem na Łużycach wspominanego już slawisty Andrzeja Kucharskiego. Skromny z kolei dorobek w zakresie badań nad kulturą ludową Czech i Słowacji, na który składają się jedynie artykuły dotyczące pieśni 3, jest wynikiem nie tylko ograniczonego kontaktu Kolberga z tymi terenami. Powstały one w okresie, gdy głównie melodia była przedmiotem jego badań w celu „oznaczenia i wykazania charakteru muzyki słowiańskiej” 4. W miarę upływu czasu coraz bardziej koncentrował się na badaniach nad całą w jego rozumieniu kulturą ludową dawnej Rzeczypospolitej, ze szczególnym uwzględnieniem jej terenów wschodnich. Ale muzyka, od której rozpoczął swoją zbieracką działalność, w dalszym 1 N. Pavković Serbski lud w opisach Słowian południowych Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał…, s. 213. 2 Zob. O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. I. Łużyce (DWOK T. 59/I). 3 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284; przedruk: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym… (DWOK T. 67/I, s. 373– 401). O melodiach słowackich Kolberg wypowiadał się w artykule Melodie ludu słowiańskiego, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 3, s. 502–505; przedruk: Pisma muzyczne..., s. 583–586. 4 A.J.S. [A.J. Szabrański] Zbiory pieśni ludu z r. 1840, „Biblioteka Warszawska”1841, T. 1, s. 163. 526 �ciągu pozostawała przedmiotem jego studiów i wielkiej pasji, o czym pod koniec życia pisał: […] nakazuje mi to moja muzykalna natura, która mnie do tej sztuki ciągnęła, jak szewca do kopyta, a której się podobno już do końca życia pozbyć nie będę mógł1. Podsumowanie Kiedy Kolberg w połowie lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia zdecydował się na przedstawienie obrazu kultury ludowej z terenów całej przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, miał już za sobą wiele lat doświadczeń terenowca, jedynego na tak ogromną skalę badacza muzyki ludowej. Jego pierwsze, spontaniczne piesze wycieczki w okolice Warszawy szybko musiały przekształcić się w zaplanowane podróże etnograficzne. Wymuszały to panujące wówczas warunki polityczne, ograniczające swobodne przemieszczanie się nie tylko między zaborami, ale też w samym Królestwie. Stosunki społeczne z kolei powodowały oczywistą trudność w dotarciu do nieufnego chłopstwa. Kolberg odbywał więc swoje podróże do określonych miejscowości, w których mógł skorzystać z gościnności osób zaprzyjaźnionych, znajomych bądź ich rodzin. Dzięki pośrednictwu swoich gospodarzy miał ułatwiony kontakt z miejscowymi informatorami. Stacjonowanie w poleconych domach pozwalało mu także na ograniczenie wydatków na podróże, które przez wiele lat pochodziły z jego prywatnych środków. W planowanych przez Oskara wyprawach dużą rolę odgrywały więc względy praktyczne, których również według współczesnych badaczy nie należy lekceważyć, ale które powodowały jednocześnie pewne niedogodności. . Wybór miejscowości, do których podążał Kolberg, z czasem nazwanych przez niego stacjami badawczymi, nie był dowolny, lecz uwarunkowany właśnie możliwością skorzystania z czyjejś gościny. Ze swojej stacji mógł docierać, niejednokrotnie pieszo, do innych pobliskich wiosek, ale liczba tych wypraw była w danym regionie ograniczona. Mimo to na wielu obszarach 1 Brulion listu Kolberga do F.S. Kraussa z 10 XII 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 392. 527 �udało mu się stworzyć rodzaj „siatki” punktów badawczych, z których materiały stawały się później reprezentatywne dla opisu całego regionu. Jak wspomniano informatorzy Kolberga pozyskiwani byli często dzięki pośrednictwu goszczących go osób. Była to więc zwykle przywoływana do dworu miejscowa służba, zatem sporządzone przez badacza zapisy bywały często relacją z opisywanych zwyczajów i obrzędów, odtworzoną we dworze, a nie wynikiem jego bezpośredniego uczestnictwa w konkretnych wydarzeniach związanych z życiem wsi. Ale tak zorganizowane badania stawały się niekiedy jedynym sposobem na uzyskanie jakichkolwiek informacji od nieufnej i podejrzliwej ludności wiejskiej. Nie można jednak pominąć bezpośrednich kontaktów Kolberga z informatorami, jak choćby te na halach górskich, czy wspominane przez niego wizyty „w brudnej izbie, przy obawie o własną skórę”1, które pozwalają mówić o badaniach stricte terenowych. Podczas pracy w terenie badacz rzadko zapisywał nazwiska śpiewaków, grajków, opowiadaczy, co przełożyło się (poza nielicznymi wyjątkami) na brak takich wzmianek w monografiach. Pomijanie tych informacji nie było wówczas niczym niezwykłym. Informatorów traktował, zgodnie z duchem epoki, jako anonimowych twórców i odtwórców folkloru, widział w nich przedstawicieli ludu, zbiorowego nosiciela tradycji. Nie datował też zazwyczaj swoich zapisów, natomiast dużą wagę przywiązywał do not lokalizacyjnych. W druku wykazują one czasem odstępstwa od zanotowanych w rękopisach, wynikające przede wszystkim z różnic między miejscem pochodzenia zapisu a miejscem jego sporządzenia, skorygowanym na przykład na etapie prac redakcyjnych. Zachowane rękopisy wskazują, że nie stosował też żadnych kwestionariuszy, lecz zapisywał informacje ad hoc. Jedynie kontaktując się korespondencyjnie ze swoimi współpracownikami (z Przybysławskim na Pokuciu czy Korbasińskim na Mazowszu2), przesyłał konkretne pytania. Współpracowników, którzy nadsyłaliby materiały do monografii poszczególnych regionów, badacz zamierzał pozyskać poprzez publikację listu otwartego w „Bibliotece Warszawskiej”. Jednak cel ten został osiągnięty 1 To wspomnienie Kolberga było już obszerniej cytowane przy opisie jego badań terenowych, zob. list Kolberga do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 74. 2 Materiały dostarczane przez Przybysławskiego i Korbasińskiego zostały omówione wcześ­ niej przy opisie monografii Pokucia i Mazowsza. 528 �głównie dzięki podróżom do stacji badawczych. Współpracownikami, a częściej współpracowniczkami stawały się żony i córki gospodarzy, ale także miejscowi miłośnicy folkloru. To oni pomagali często w gromadzeniu materiałów, a po wyjeździe Kolberga nadal nadsyłali potrzebne do monografii informacje i uzupełnienia. W znacznym więc stopniu zrealizowali cel, który badacz chciał osiągnąć, zamieszczając w czasopiśmie list zawierający jego program badań całej kultury ludowej. Już podczas najwcześniejszych podróży etnograficznych Kolberg zwrócił uwagę na inne, poza folklorem muzycznym, aspekty kultury oraz fakt, że zapisywana przez niego pieśń osadzona jest w konkretnej sytuacji wykonawczej, na przykład towarzyszy obrzędowi. Wkrótce więc także obrzędy i zwyczaje, a z czasem wierzenia oraz elementy kultury materialnej stały się przedmiotem jego zainteresowań. Ale publikując w 1865 roku Sandomierskie, w którym pisał o nowej koncepcji wydania swoich materiałów „prowicjami, to jest oddzielnemi cząstkami w sobie zamkniętemi, bo zawierającemi wszystkie w tych prowincjach zebrane pieśni, obrzędy i muzykę” 1, dysponował jeszcze głównie zapisami folkloru muzycznego, zgodnie zresztą z cytowaną wypowiedzią. W dalszej jej części wskazywał jednak na konieczność zgromadzenia także innych informacji2. Kolberg włączał więc kolejne elementy opisu etnograficznego do następnych monografii, posiłkując się często materiałami współpracowników i odpisami z publikacji, ze świadomością, że zebranie przez niego pełnej dokumentacji przekracza siły i możliwości jednego człowieka. W Kujawach, w których obok folkloru muzycznego znalazło się ponad czterdzieści opowieści ludowych, zamieścił obszerniejszy już znacznie opis kraju i ludu, ale dopiero zawartość Krakowskiego uznać można za w pełni zgodną z zastosowanym tytułem Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Temu niewielkiemu obszarowi poświęcił jedną z obszerniejszych publikacji. Bogato udokumentowana została też kultura Wielkopolski, choć obszar, którego dotyczy siedmiotomowe opracowanie, był nieporównywalnie większy, obejmował bowiem, jak zresztą wskazywał tytuł, całe Wielkie Księstwo Poznańskie. 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 6. Chodzi o cytowany już wcześniej fragment wstępu do Sandomierskiego: „By obraz uczynić kompletnym, należałoby dołączyć doń…”, tamże, s. 7–8. 2 529 �Kolejne monografie były już ograniczone objętościowo, ale też terytorialnie. Wydawane później Lubelskie, Kieleckie i Radomskie prezentowały jednak stosunkowo jednorodny układ treści i zawartość materiałową odpowiadającą tytułowi. Podobny układ miało mieć również Kaliskie, ale Kolbergowi udało się wydać tylko pierwszą część. Dla Łęczyckiego przeznaczył już tylko jeden wolumin. Ogrom dokumentacji zgromadzonej (choć ostatecznie tylko częściowo wydanej) dla terenów Mazowsza i bogate materiały etnograficzne z Pokucia znalazły odzwierciedlenie w kolejnych obszernych monografiach wydanych w ramach Obrazów etnograficznych. W przypadku edycji Mazowsza niebagatelne znaczenie miało też finansowe wsparcie Kasy im. Józefa Mianowskiego, która mimo problemów z cenzurą i nie bez licznych ponagleń ze strony Kolberga sfinansowała jednak druk publikacji. Natomiast obfite materiały dotyczące różnych obszarów ukraińskich udało mu się, poza wspomnianym Pokuciem, wydać już tylko w części w tomach Chełmskie i Przemyskie, których opracowanie zakończono już po jego śmierci. Jak można wnosić z przeprowadzonej wcześniej analizy poszczególnych monografii, zawartość materiałów etnograficznych różniła się w poszczególnych publikacjach. W opisach kraju Kolberg wyliczał ważniejsze miejscowości wraz z krótkimi wzmiankami dotyczącymi ich historii, ale jeszcze w Kujawach takich informacji brak, a zamiast nich można odnaleźć tam między innymi charakterystykę gleb. Natomiast w Krakowskiem rozdział ten dotyczy praktycznie tylko samej stolicy tego niewielkiego Kolbergowskiego regionu i zawiera, poza opisami historycznymi i geograficznymi, podania, legendy i przysłowia związane z miastem. Także później, w monografiach ukształtowanych już według stałego schematu, zamieszczane tam wiadomości mają różnorodny charakter, na przykład w Kieleckiem znalazły się informacje o złożach naturalnych, a w Poznańskiem, podobnie jak w Krakowskiem – podania i legendy lub wzmianki o nich. W rozdziałach „Lud” Kolberg starał się scharakteryzować cechy fizyczne oraz cechy charakteru, zwracał uwagę na wady i zalety mieszkańców regionu, ale włączył tu także zagadnienia z zakresu kultury społecznej (stosunki społeczne, status materialny), a przede wszystkim opis kultury materialnej (ubiór, żywność, chaty, zagrody, sprzęty, naczynia, zajęcia gospodarskie, rzemieślnicze, służba we dworach). W tej części poza opisem rdzennych mieszkańców wspominał też o innych grupach, na przykład narodowościowych czy wyznaniowych, zamieszkujących dany region. 530 �Opisy zwyczajów i obrzędów także nie od razu były stałym elementem w edycji Ludu. W pierwszej monografii (Sandomierskie) brak w ogóle rozdziału „Zwyczaje”, natomiast po „Obrzędach” (zawierających jedynie opis wesel) Kolberg poświęcił odrębny rozdział sobótce, definiując ją jako jeden z „najdawniejszych obrzędów” i „zwyczaj”1 jednocześnie. W następnych monografiach zamieszczał już rozdział „Zwyczaje” (a wśród nich sobótkę) zawsze przed „Obrzędami”. Jednak jeszcze w Kujawach opis zwyczajów był dość ubogi i dopiero w Krakowskiem ułożony był w porządku kalendarzowym, począwszy od Wigilii Bożego Narodzenia. Osobny rozdział poświęcony był obyczajom żniwnym, które w różnych regionach miały różne nazwy (żniwa, wyżynek, wieniec, okrężne) i które Kolberg wyraźnie odróżniał od zwyczajów dorocznych i obrzędów rodzinnych. Te ostatnie (wesela, chrzciny i pogrzeby) od początku stanowiły jeden z najważniejszych rozdziałów Ludu, przy czym opisów chrzcin i pogrzebów jest znacznie mniej niż opisów wesel. Wesela odgrywały specjalną rolę w życiu mieszkańców wsi i były znacznie bogatsze w różnorodne elementy obrzędu. Dlatego opisów wesel znajdziemy w poszczególnych monografiach od kilku do kilkunastu, co daje sumę stu szesnastu we wszystkich tomach Ludu i Obrazów etnograficznych, włączając w to Przemyskie. Podobnie jak w obrzędy polne, wesela były przedmiotem zainteresowań Kolberga na długo przed podjęciem edycji monografii. Z początku uwagę badacza zwracały głównie pieśni i melodie im towarzyszące. Jednak z czasem opisy obrazowały przebieg całej uroczystości, począwszy od swatania młodych i zaręczyn po ostatni dzień wesela, przenosiny młodej do domu małżonka i wywód (błogosławieństwo w kościele) nowo zaślubionej. Nie brak też informacji wykraczających poza sferę obrzędową. Dotyczą one na przykład kosztów wesela, wysokości posagu lub przyszłego statusu młodych i ich rodziców po zaślubinach. Zebrane przez badacza materiały dotyczące sfery wierzeniowej obejmują szeroki zakres zagadnień, takich jak przesądy, gusła, wróżby, ludowa wizja żywiołów, wyobrażenia o istotach nadprzyrodzonych, początku świata, o zwierzętach, roślinach, chorobach, wiedzę o lekach itd. Już w Sandomierskiem w „Przypisach” Kolberg zamieścił krótki podrozdział: „Przesądy, gusła, zabobony”, a w Kujawach zagadnienia te omówił dość skąpo w opisie „Ludu”. Natomiast w następnych monografiach obowiązywał już 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 108. 531 �zwykle tytuł „Świat nadzmysłowy”, a materiały dotyczące tej tematyki były niekiedy na tyle bogate, że przeznaczony był dla nich oddzielny tom (Krakowskie, Poznańskie i niewydany za życia Kolberga wolumin Mazowsza). Zawarte w monografiach materiały etnograficzne są zróżnicowane źródłowo i chronologicznie. Część z nich stanowią zapisy własne Kolberga, w tym rękopisy terenowe, zawierające głównie opisy obrzędów, strojów, sprzętów i notatki językowe, ale także liczne rysunki i szkice, sporządzone podczas podróży odbytych niekiedy wiele lat wcześniej niż wydane drukiem tomy. Ich uzupełnieniem są materiały nadsyłane bądź przekazane przez osoby trzecie. Składały się na nie zarówno drobne wzmianki lub zapisy jednej zaledwie lub kilku pieśni, jak i obszerne opracowania dotyczące określonego zagadnienia, a nawet niewielkie prace monograficzne dotyczące jakiegoś obszaru. Kolberg przed drukiem dokonywał w nich niekiedy drobnych zmian redakcyjnych, pomijał niezwiązane z tematem fragmenty, bądź uzupełniał własnymi informacjami zdobytymi w czasie badań. Równolegle z tymi pracami badacz prowadził kwerendy biblioteczne i zapoznawał się z najróżniejszego rodzaju publikacjami, zarówno dawnymi, jak i jemu współczesnymi. Dla not bibliograficznych przeznaczył odrębną tekę, ale znaleźć je można także wśród materiałów regionalnych razem z odpisami z literatury i fragmentami czasopism czy kalendarzy. Wykorzystane prace naukowe i popularne pochodzą głównie z XIX wieku, ale nie brak też cytatów i odwołań do publikacji znacznie starszych, sięgających XVI wieku. Dodać też trzeba, że Kolberg ogromną wagę przywiązywał do materiału ilustracyjnego, którego wartość dokumentacyjną bardzo cenił. Z czasem ograniczał jednak liczbę rycin w kolejnych tomach ze względu na wysokie koszty ich druku. Zawartość monografii była poddawana ocenie jeszcze za życia autora. Wspomniano już recenzentów poszczególnych tomów: Smoleńskiego, Karłowicza, Łopacińskiego oraz Frankę i Neymanna. Największym krytykiem dzieła Kolberga był jednak historyk literatury i etnograf, Henryk Biegel­ eisen. W 1886 roku zamieścił w „Bibliotece Warszawskiej” recenzję wszystkich wydanych do tego czasu serii Ludu1. Dość szczegółowo opisał zawartość poszczególnych monografii, zwrócił uwagę na stopniową ewolucję 1 H. Biegeleisen [Recenzja] w: Piśmiennictwo krajowe i zagraniczne, „Biblioteka Warszawska” 1886, T. 4, s. 431–441. 532 �wydawnictwa i pozytywnie ocenił opisy obrzędów weselnych i ubiorów. Zarzucił natomiast publikacjom, że „Wiadomość podana przelotnie w jakiejś niesumiennej gazecie stoi tu na równi z wynikami długoletnich badań i obserwacji najlepszych znawców ludu”1, na co Kolberg odpowiadał: Przytaczamy te zestawienia dlatego, że niemal w każdej, choćby najlichszej broszurze może się znaleźć dla etnografa lub uprawiacza innej gałęzi wiedzy ziarno zdrowe i wielce pożyteczne, byle je tylko chciał i umiał tam odszukać2. Biegeleisen ostatecznie uznał, że: „[...] plon i zakres pracy Kolberga zyskał na wielostronności; ale do wszechstronnego objęcia i poznania ludu jeszcze daleko”3. Wysnuł ten wniosek, porównując zawartość monografii z kwestionariuszem Romana Zawilińskiego, choć i temu ostatniemu zarzucił zbyt małe zainteresowanie „stroną ekonomiczną i socjalną wsi”4. Warto jednak wspomnieć, że instrukcje Zawilińskiego ukazały się w drugiej połowie lat osiemdziesiątych5, po opublikowaniu osiemnastu woluminów Ludu i czterech tomów Obrazów etnograficznych. Kolberg natomiast rozpoczynał wydawanie monografii ponad dwadzieścia lat wcześniej, nie dysponując praktycznie żadnym wzorcem i opierając się na własnym programie przedstawionym w liście otwartym, którego inspiracją mógł być memoriał Hugona Kołłątaja. Kwestię braku jakiegokolwiek wzorca poruszył recenzent dzieła Kolberga, Ludwik Krzywicki, któremu w Ludzie i Obrazach etnograficznych również nie spodobały się liczne wypisy z literatury oraz brak „antropologii duchowej lub raczej artystycznej”. Krzywicki pisał jednak: „Kolberg zabrał się do ludoznawstwa nie z celem z góry powziętym, lecz był wciągany zwolna różnemi okolicznościami, bez odpowiedniego przygotowania naukowo-zawodowego. Dzisiaj brak takich studiów przedwstępnych daje się mniej odczuć, niż dawniej. Liczne kwestionariusze, wypracowane przez najlepsze 1 Tamże, s. 437. Rkp. Kolberga w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 12–18 (druga wersja: tamże: k. 20–21) opublikowany jako Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena, w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 395. 3 H. Biegeleisen [Recenzja]…, s. 434. 4 Tamże. 5 R. Zawiliński opublikował broszurę Wskazówki do zbierania właściwości ludowych, wydaną w Krakowie w 1886 roku, a następnie artykuł O sposobie gromadzenia materiałów etnograficznych, „Wisła” 1887, T. 1, s. 3–8, 43–48, 83–86 i 123–126. 2 533 �siły naukowe w tym lub innym języku, od razu stawiają zbieracza na właściwym gruncie i powstrzymują go od manowców”1. Nie można jednak pominąć wkładu samego Kolberga w wypracowanie metodologii kształtującej się etnografii. Przyjęty przez niego wewnętrzny układ monografii, złożony ze stałych rozdziałów zawierających opis kraju, zwyczajów i obrzędów, pieśni powszechne z balladami, pieśni szlacheckie, tańce, wierzenia, bajki oraz inne teksty ludowej literatury, opis gier i materiały dotyczące języka, spowodował, że mówić można o wykreowaniu przez niego modelu monografii regionalnej. Józef Burszta, analizując rożne modele monografii etnograficznej, wyróżnił model tradycyjny (antykwaryczny), złożony z elementarnych opisów poszczególnych dziedzin kultury, bez podejmowania prób ich interpretacji2. Odpowiada mu typ monografii prezentowany w Ludzie i w Obrazach etnograficznych, których wartość polega na uporządkowaniu „materiału źródłowego do dalszych badań typu już systematycznego czy syntetycznego”3. Taki był zresztą cel autora, zgodny z jego poglądami na temat swojej roli w kształtującej się wówczas etnografii. W 1865 roku pisał: Etnografia jest nauką nową, nie wytrawną jeszcze, nie wyrobioną, lubo celu swego świadomą; potrzeba do niej rozwinięcia materiałów jak do historii, więc i moja praca niczym jeszcze prawie innym nie będzie, jak skrzętnym ich nagromadzeniem. Przede wszystkim postanowiłem sobie takowe nabytki uporządkować i usystematyzować, nim się do ich opracowania i dalszych wniosków przejść będzie mogło4. Stanowisko takie prezentował także w latach późniejszych, gdy jego koncepcja co do sposobu wydawania Ludu była już w pełni ukształtowana. W roku 1886 w trakcie dyskusji nad tekstami pieśni ludowych stwierdził: Przedmiot, którym ja się zajmuję, jest dopiero początkiem i niejako wstępem do tego, co ma być stworzonym [...]. Ja daję właśnie materiał do tych wszystkich prac i mam go dużo jeszcze w tece”5. 1 L. Krzywicki Oskar Kolberg, „Prawda” R. 10: 1890, nr 24, s. 279. J. Burszta Dwa modele etnograficznej monografii wsi, „Lud” 1969, T. 53, s. 147–163. 3 Tamże, s. 161–162. 4 List O. Kolberga do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 116. 5 O. Kolberg Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego pt. „Jak należy traktować utwory poezji ludowej w historii literatury polskiej?”, „Archiwum do Dziejów Literatury 2 534 �Układ i zawartość materiałów publikowanych w Ludzie i Obrazach… wpłynęły bez wątpienia na prace innych autorów współpracujących z Akademią Umiejętności i wydawanych w jej organie – „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Przygotowane były według wymogów obowiązujących wówczas w kręgu Sekcji Etnologicznej, której Kolberg był przewodniczącym. Wymienić tu można artykuły wspomnianego już księdza Władysława Siarkowskiego, ale także Aleksandra Petrowa1, Stanisława Ciszewskiego2, Seweryna Udzieli3 i innych. Elżbieta Jaworska stwierdziła wręcz, że od samego początku działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej (w ramach której działała Sekcja Etnologiczna) odzwierciedlała Kolbergowską koncepcję gromadzenia i wydawania materiałów i że to ona zdecydowała o typie badań dominującym w drugiej połowie XIX wieku i poglądach ludoznawców na rolę etnografii4. Publikacje Kolberga wyróżniała spośród prac innych badaczy ogromna liczba zapisów nutowych, zgodnie z głównym nurtem jego zainteresowań. Folklor muzyczny stanowił bowiem w jego rozumieniu element etnografii, a dopiero z czasem stał się przedmiotem badań nowej dyscypliny – etnomuzykologii. Duża liczba pieśni w monografiach sprowokowała Ludwika Stommę do sformułowania przesadnego twierdzenia, że „[…] 80% tekstu zajmują antologie radosnych śpiewek, nieraz z nutami”5, przy czym słowo „nieraz” należałoby zastąpić terminem „zwykle” lub „często”. Tylko częściowo można też zgodzić się ze zdaniem Stommy na temat braku wiadomości o stosunkach społecznych w Ludzie i w Obrazach etnograficznych, gdyż jak z powyższych analiz monografii wynika, problemy te były podejmowane w stopniu, w jakim stawały się przedmiotem badań kształtującej się dopiero nauki. W czasach, gdy Kolberg rozpoczynał swoją działalność, a także jeszcze długo później, zagadnienia te nie wchodziły w zakres ludoznawstwa. i Oświaty w Polsce”, T. 5, Kraków 1886, s. 162–164; przedruk: Tegoż Studia, rozprawy i artykuły..., s. 416–418. 1 A. Petrow Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego charakter, mowa, zwyczaje, obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki itp., „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. II: 1878, s. 3–182. 2 S. Ciszewski Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w pow. olkuskim, ,„Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. X: 1886, s. 187–336, t. 11, s. 1–129. 3 S. Udziela Materiały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. X: 1886, s. 75–156. 4 E . Jaworska, Działalność Komisji Antropologicznej AU, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Warszawa 1982, s. 147–148. 5 L. Stomma Polskie złudzenie narodowe, Poznań 2006, s. 57. 535 �Sprawami społecznymi wsi zaczęto interesować się dopiero w dobie pozytywizmu, ale i wówczas wykraczały one poza krąg zainteresowań kształtującej się jeszcze etnografii. Jednak uważna lektura fragmentów dotyczących pożywienia (w tym potraw weselnych), ubiorów i wnętrza chaty pokazuje wyraźnie bardzo niski status materialny mieszkańców wsi. Natomiast zapisane w rękopisach, a nie zawsze opublikowane przez Kolberga pieśni wcale nie ukazują jedynie wsi „spokojnej i wesołej”. Teksty o biedzie, sierotach, żonach pobitych przez męża, synowych dręczonych przez teściową, o synach zaciągniętych do carskiego wojska i poległych, czy wreszcie pieśni odnoszące się do innych narodowości i wyznań, w tym wyraźnie antysemickie, znaleźć można w każdej prawie monografii oraz w rękopisach. Poza wspomnianym Józefem Bursztą czy Mieczysławem Optołowiczem także wielu innych badaczy XX i XXI wieku doceniło wartość prac Kolberga. Jerzy Damrosz określił Lud jako „niewyczerpane źródło wiedzy o kulturze polskiej i jej korzeniach regionalno-ludowych”1. Ten sam autor zwrócił uwagę na problem regionalizacji ziem Rzeczypospolitej, który choć nie był bezpośrednim przedmiotem analiz Kolberga, musiał zostać przez niego podjęty. Monografie dokumentują bowiem kulturę określonego ich tytułami terenu, który uznajemy za wyznaczony przez Kolberga region etnograficzny. Zasięgi terytorialne tych regionów są bardzo różne, gdyż monografie obejmują zarówno stosunkowo niewielkie tereny, zasadniczo pokrywające się z obszarem jednego lub dwóch powiatów, jak i ogromne makroregiony. Wyodrębnione one zostały według różnych kryteriów: administracyjnego, historycznego, geograficznego i etnograficznego. Podział ten „[…] choć bardzo prowizoryczny z naszego punktu widzenia – pisał Jerzy Damrosz – był wówczas pierwszą w nauce polskiej próbą usystematyzowania przestrzennego polskiej kultury ludowej w dawnych granicach państwowych”2, a w dalszej części swej wypowiedzi dodawał, że „[…] wprowadzenie przez Kolberga różnych kryteriów wydzielania regionów, w tym kryterium geograficznego, na tak wielką skalę, było niewątpliwie novum w naszej etnografii”3. I choć regionalizacja zastosowana przez autora Ludu i Obrazów etnograficznych oparta była najczęściej na podziałach administracyjnych, geograficznych i historycznych, to kryterium etnograficzne było dla niego 1 J. Damrosz, Ojczyzna i jej regiony (region, regionalizm, edukacja lokalno-regionalna i etniczna), Płock-Warszawa 2007, s. 143. 2 Tamże, s. 138. 3 Tamże, s. 139. 536 �niezwykle istotne. Za jedne z najważniejszych cech regionalnych uważał dialekt i ubiór, a także cechy fizyczne i psychiczne ludu, co stanowiło specyfikę ówczesnej etnografii, oraz obrzędy, pieśni i inne gatunki folkloru, wierzenia, muzykę i tańce. Zdawał też sobie sprawę z faktu, że zjawisk kulturowych nie można zamknąć w ściśle określonych granicach. Zasługa Kolberga polega więc na samym wprowadzeniu materiału etnograficznego jako czynnika równie istotnego w dziedzinie regionalizacji i świadczącego o odmienności regionu oraz na próbie przestrzennego uporządkowania różnych aspektów kultury. Opisując konkretny region, Kolberg koncentrował się na dokumentowaniu kultury rdzennych mieszkańców danego terytorium, dlatego wiadomości o mniejszościach etnicznych mają charakter marginalny. Wymienił też w monografiach wszystkie ważniejsze grupy etniczne zamieszkujące poszczególne regiony, przyczyniając się do utrwalenia ich nazw w piśmiennictwie etnograficznym. Nie sposób nie wspomnieć też o dobrej znajomości i pozytywnej ocenie działalności Kolberga przez współczesnych badaczy ukraińskich. Doceniają oni nie tylko jego materiały, ale wskazują również na ogromny wpływ monografii Pokucie na późniejsze prace folklorystów ukraińskich, w tym w pewnym stopniu na pięciotomowe dzieło Wołodymyra Szuchewicza Huculszczyzna, wydane we Lwowie w latach 1899–1908. Irina Zbyr stwierdziła wręcz, że „Pojawienie się Pokucia Kolberga nie tyle wpłynęło na działalność Szuchewycza, ile było świadectwem tego, że cudzoziemcy bardziej interesują się ukraińską kulturą, folklorem, etnografią niż sami Ukraińcy, co zmuszało do zastanowienia się, czy też zachęcało do podobnej pracy”1. Rok 2014, w którym przypadała dwusetna rocznica urodzin badacza/ zbieracza, ogłoszono Rokiem Kolberga. Zaowocowało to miedzy innymi kilkoma konferencjami i dość licznie pojawiającymi się publikacjami popularnymi oraz naukowymi (w tym wspomnianymi opracowaniami ukraińskimi) traktującymi o wartości dorobku Kolberga lub opartymi o zgromadzone przez niego materiały. Niektórzy współcześni badacze zaczęli ponownie odkrywać i wykorzystywać jego dzieła. Nim to jednak nastąpiło, w lutym 2014 roku, w miesiącu uroczystej inauguracji Roku Kolberga, Wojciech 1 I. Zbyr Wkład Oskara Kolberga w rozwój ukraińskiej folklorystyki końca XIX i początku XX wieku (na przykładzie jego zbioru „Pokucie”, w: Ja daję właśnie materiał…, s. 438–439. O wartości i wkładzie Kolberga oraz badaczach wykorzystujących jego dorobek pisała też I. Cerkowniak Dziedzictwo folklorystyczne Oskara Kolberga w pracach ukraińskich badaczy w: Ja daję właśnie materiał…, s. 449–454. 537 �Burszta opublikował tekst, którego fragment stanowił niezwykle trafną ocenę wiedzy o Kolbergu i jego dziele: Dziś Kolberg jest jednocześnie znany i nieznany, a do tego często postrzegany według upraszczającej matrycy, polegającej na narzucaniu współczesnej wiedzy na realia sprzed dwóch stuleci, i ocenianiu jego spuścizny wyłącznie przez ten pryzmat. Co więcej, jest w dobrym tonie „przyłożyć” Kolbergowi, wskazując na niedostatki jego metody, brak szerszych horyzontów teoretycznych i rzekomą skłonność do instrumentalnego traktowania chłopów w trakcie – jak sam Kolberg to określał – „połowów” w terenie. Wszystko to wynika przede wszystkim z nieznajomości tego, czego dokonał Kolberg, oraz nieznajomości celów, które sobie postawił1. 1 W. J. Burszta Trzy życia Oskara Kolberga, „Wariacje Kolbergowskie” dodatek do „Tygodnika Powszechnego” 2014, nr 8, s. 3; toż, wydanie z 16.02.2014; https://www.tygodnikpowszechny.pl/trzy-zycia-oskara-kolberga-21928, dostęp: 20.12. 2020). �Zbigniew Jasiewicz Etnografia Oskara Kolberga Droga Kolberga do etnografii, s. 541 – Stan, przedmiot, źródła, próby definiowania, miejsce wśród innych nauk i cele etnografii Kolberga, s. 561 – Podstawowe pojęcia i założenia etnografii Kolberga, s. 571 – Podstawowe pojęcia, s. 571 – Założenia etnografii Kolberga, s. 582 – Metody systematyzacji, interpretacji i krytyki materiałów w etnografii Kolberga, s. 597 – Systematyzacja materiałów, s. 597 – Interpretacja materiałów, s. 601 – Krytyka materiałów, s. 613 Kolberg, choć był głównie dokumentalistą kultury ludowej (a może właśnie dlatego), pozostaje ważną postacią w rozwoju etnografii/etnologii polskiej. Jest także doceniany w innych etnografiach narodowych, przede wszystkim krajów sąsiednich: Ukrainy, Białorusi i Litwy. Etnografia – taka, o jakiej Kolberg zdobywał wiedzę, jaką sobie wyobrażał, jaką praktykował i o jakiej pisał – uwarunkowana była właściwościami jego czasów, środowiska, cechami jego osobowości i celami, które sobie stawiał, oraz możliwościami, które tworzył dla swojej działalności. Czas, w którym prowadził swe prace, był czasem długim. Obejmował znaczną część XIX wieku, a w jego ramach kilka okresów w historii ziem polskich: zmiany w sytuacji społecznej, gospodarczej i politycznej, a także w dziedzinie idei. Był to przecież czas romantyzmu i pozytywizmu, okres przed zniesieniem pańszczyzny i po nim oraz czas pojawienia się przemysłu i związanego z nim kapitalizmu, lata przed powstaniami listopadowym i – przede wszystkim – styczniowym oraz po nich. W czasie tym etnografia z zainteresowania kulturą, mającego dawną tradycję, przekształcała się w dyscyplinę naukową. Ważne dla działalności etnograficznej Kolberga były również zmiany w jego życiu osobistym. W roku 1861 zdecydował o rezygnacji z posady księgowego w Komisji Skarbu1 i postanowił utrzymywać 1 Rok 1861 podał Kolberg w Szkicu autobiografii, inne dane wskazują, że z pracy urzędnika zrezygnował już w roku 1859. Zob. O. Kolberg Szkic autobiografii, rkp. w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68. 539 �się z publikacji; w roku 1871 przeniósł się z Warszawy w zaborze rosyjskim do Galicji w zaborze austriackim, której nadano autonomię kulturalną, i związał się tam z instytucją naukową, jaką było Towarzystwo Naukowe Krakowskie, przekształcone niedługo później w Akademię Umiejętności. Uprawiana przez Kolberga etnografia obejmowała badania prowadzone dzisiaj również w ramach folklorystyki i etnomuzykologii. Są one w tym tomie przedstawione oddzielnie. Związek tych trzech dyscyplin, także obecnie, został jednak zachowany – wszystkie one należą do nauk etnologicznych. Jest on widoczny również w tym tekście. Wyłączone z niego i opracowane oddzielnie zostaną natomiast monografie regionalne Oskara Kolberga, główne rezultaty jego prac w zakresie etnografii, oraz pozwalające na ich przygotowanie badania terenowe, stanowiące podstawową procedurę zdobywania materiałów etnograficznych. Przedstawiając etnografię, którą praktykował i o której pisał Kolberg, korzystam z dostępnych, licznych i zróżnicowanych źródeł. Ich zróżnicowanie polega między innymi na tym, że jedna część z nich to źródła przez badacza wywołane, a druga część to źródła zastane. Dzielą się one również ze względu na sposób ich utrwalenia i przetrwania w materiałach Kolbergowskich: w postaci publikacji o charakterze dokumentacyjnym lub informacyjnym, archiwaliów czy korespondencji. Opisy rzeczywistości i sądy o niej były w nich niekiedy różnie przedstawiane, co wymaga uwagi opracowującego je. Najważniejsze spośród owych źródeł są te, które były stworzone przez badacza lub są bezpośrednio z nim związane. Należą do nich zgromadzone przez niego materiały dotyczące dokumentowanej kultury, z ich wewnętrznym podziałem na dane pozyskane przez badacza bezpośrednio w terenie i przy pomocy współpracowników oraz przejęte z publikacji lub archiwów. Niezmiernie ważna jest szczęśliwie zachowana korespondencja, listy od i do Kolberga, także prace omawiające i oceniające jego działalność etnograficzną. Nie unikam cytowania tekstów z zapisów badacza przekonany, że to one najlepiej przedstawiają jego poglądy i sposób pracy, choć niektóre z nich bywają deklaratywne lub intencjonalne. Jestem świadom ich związku z sytuacją i celami autora i konieczności ich konfrontowania z innymi kategoriami źródeł. Są one jednakże niezastąpione, gdyż pozwalają dotrzeć do nieobecnej w innych świadectwach wiedzy o badaczu. O etnografii Kolberga piszę z perspektywy obecnego stanu nauk etnologicznych i obecnej o nim wiedzy. Wiedza ta pozwala na stawianie interesujących nas obecnie pytań dotyczących działalności i założeń 540 �metodologicznych przyjmowanych przez badacza. Przyjęcie współczesnej perspektywy w omawianiu etnografii Kolberga, przy zachowaniu kontroli nad prezentyzmem, jest uzasadnione w badaniach z zakresu historii nauki. Nie musi powodować braku zrozumienia dla przeszłości i jej zafałszowania. Zajmę się drogą Kolberga do etnografii i przyjmowanymi przez niego poglądami na dyscyplinę. Omówię stan, przedmiot, źródła, próby definiowania, miejsce wśród innych nauk i cele etnografii oraz jej podstawowe pojęcia i założenia. Wskażę na obecne w jego etnografii metody systematyzacji, interpretacji i krytyki materiałów etnograficznych. Próbę ustalenia wpływu działalności etnograficznej Kolberga na kształtowanie się dyscypliny, nie tylko na ziemiach polskich, pozostawiam do dalszych badań. Droga Kolberga do etnografii Do etnografii zbliżał się Kolberg stopniowo. Zbliżanie się do nauki, która przecież była zmienna, bez obecnych na tej drodze miejsc wyraźnie granicznych, które można by było nazwać przełomowymi, było procesem rozciągniętym w czasie, jednakże z kilkoma punktami ważnymi. Droga ta jest dobrze udokumentowana wypowiedziami badacza, a przede wszystkim jego działaniami. Po latach tłumaczył on, w liście do Salomona Kraussa, niedostatki pierwszego tomu swych prac: […] musieliście dostrzec, jak nieporządnie dzieło to jest pisanym. Ale wina w tym okoliczności, nie moja, bo pierwszy tom (seria I) z r. 1857 wydany był w czasie, gdym ani myślał zostać etnografem i tylko dla celów ludowo-muzycznych go ogłosiłem, będąc wtenczas muzykiem1. Melodie i teksty pieśni ludowych zbierał początkowo jako artysta muzyk. Gromadził je jednak poprzez „wycieczki”2, wyjazdy na wieś i bezpośredni kontakt z rozmówcami, a więc sposobem bliskim metodom badań terenowych etnografii. Gromadzenie materiałów dla celów artystycznych i społecznych przekształcił w program dokumentowania materiałów przydatnych nauce. Odpowiadając w roku 1857 na krytykę Teofila Lenartowicza 1 Brulion listu do S. Kraussa z 10 XII 1886 r., Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (DWOK T. 66), s. 392. 2 O. Kolberg Szkic autobiografii…, k. 68. 541 �dotyczącą publikowania tekstów pieśni, wśród nich „nędznych wierszydeł, które się nikomu na nic nie przydadzą”1, napisał: „[…] ależ ja nie zbieram pieśni li tylko dla poezji w nich zawartej. Są i będą one skarbnicą ciekawą dla gramatyków, lingwistów, historyków […]”2. Znaczenie pieśni ludowych, m. in. dla nauki (nie wspominając jednak o etnografii), podkreślał również później, omawiając pieśni wielkopolskie: Wartość tych ludu utworów historyczna, lingwistyczna, obyczajowa, wreszcie poetyczna, jak z samej natury rzeczy wynika, nie może być jednakową; stąd obok nader cennych napotykamy nierzadko czcze i liche; wszystkie atoli są wiernym odbiciem uczuć, wrażeń i zapatrywań wielkopolskiego ludu3. Możliwości rozwoju zainteresowań naukowych Kolberga poszerzyły się po jego rezygnacji z pracy urzędnika. Związał się wówczas ze środowiskiem uczonych publikujących w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, ważnej w tym czasie, przy niedostatku innych instytucji naukowych na ziemiach polskich. Ogłaszał w niej, od I jej tomu z roku 1859, hasła swojego autorstwa, pracował także jako korektor. To właśnie w tym środowisku zapewne znalazł inspirację do nadania swoim pracom charakteru etnograficznego. Warto przypomnieć, że w I tomie Encyklopedii dobrze znany Kolbergowi Fryderyk Henryk Lewestam opublikował obszerne hasło Antropologia, określając tę dyscyplinę naukową jako całość wiedzy o człowieku, także tej gromadzonej przez etnografię, a w VIII tomie z roku 1861 zdefiniował hasło Etnografia4. Nazwa „etnografia” i jej pochodne pojawiły się w tekstach Kolberga w roku 1865. Nie ma ich jeszcze w liście z roku 1864, w którym Kolberg prosi o przekazanie informacji potrzebnych do poznania „sposobu życia 1 List T. Lenartowicza do O. Kolberga z 25 III 1857 r., Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (DWOK T. 64), s. 68. 2 List O. Kolberga do T. Lenartowicza z 5 V 1857 r. , tamże, s. 70. 3 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. IV (DWOK T. 12), s. VIII; pierwodruk: Kraków 1879. 4 F.H. Lewestam Antropologia, w: Encyklopedia powszechna, wyd. S. Orgelbranda, T. I, Warszawa 1859, s. 970; tenże Etnografia, w: Encyklopedia powszechna, wyd. S. Orgelbranda, T. VIII, Warszawa 1861, s. 464–465. Por. J. Wrońska Definicje etnografii i etnologii w polskich encyklopediach z drugiej połowy XIX i początku XX wieku, „Etnografia Polska” T. 36: 1992, z. 1, s. 7–20. Termin „etnografia” po raz pierwszy wystąpił w piśmiennictwie polskim w roku 1816, zresztą w tekście tłumaczonym, zob. Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej (od końca XVIII wieku do roku 1918), Poznań 2011, s. 95. 542 �włościan”1. Badacz posłużył się nimi w niedatowanym, ale powstałym w roku 1864 lub 1865 liście do nieznanego z nazwiska „Ekscelencji”. Napisał w nim o swoich pracach: „etnografii jednej prowincji”, „badaniach etnograficznych”, „opisie etnograficznym” i „przedsięwzięciu etnograficznym”2. W istotnym dla jego działań etnograficznych liście Do Redakcji, opublikowanym w „Bibliotece Warszawskiej” także w roku 1865, Kolberg informował o nagromadzeniu przez siebie wielu „nader ważnych szczegółów etnograficznych”3. W liście z tegoż roku, skierowanym do odpowiadającego na odezwę zamieszczoną w „Bibliotece Warszawskiej”, uznał siebie za etnografa i informował, że publikuje „opis etnograficzny pow. sandom[ierskiego]”4. Opis ten, monografia Sandomierskie, wydana w tymże roku 1865, oznaczony został wstępnym tytułem Materiały do etnografii słowiańskiej, powtarzanym w kolejnych tomach Ludu do tomu 11 Wielkie Księstwo Poznańskie, wydanego w roku 1877. W roku 1865 ponadto Kolberg wybrany został członkiem-korespondentem Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, a w jego ramach – Oddziału Etnografii. Wybrano go w dowód uznania dla jego działalności „poświęconej tak bliskiej i pokrewnej nam narodowości” i prac „ważnych dla całej Słowiańszczyzny”5. Wpływowym członkom Towarzystwa znane były zarówno jego Pieśni ludu polskiego, jak i Sandomierskie. Kolberg korespondował z wybitnymi uczonymi rosyjskimi Władimirem Łamańskim i Aleksandrem Hilferdingiem6. Fiodor Osten-Saken, sekretarz Towarzystwa Geograficznego, informował Kolberga o umieszczeniu w czasopiśmie Towarzystwa, „Izwiestijach”, wyjątku z jego doniesienia o wykonanych pracach etnograficznych7. Tak częste posługi1 Brulion listu do ks. K. Śmiechowskiego z 26 XII 1864 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 98. 2 Brulion listu do nieznanego adresata, b.m. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 100–101. 3 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 102–105. Pierwodruk: „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 2, s. 306–308. 4 Brulion listu do Aleksandra Osipowicza z 30 III 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 115. 5 Imperatorskoje Russkoje Geograficzeskoje Obszczestwo do O. Kolberga, pismo z 20 V 1865 r.; Władimir Łamański do O. Kolberga, list z 27 V 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 122, 123. 6 Brulion listu do Władimira Łamańskiego z 1865 r.; brulion listu do Aleksandra Hilferdinga, b.d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 130, 131. 7 Imperatorskoje Russkoje Geograficzeskoje Obszczestwo do O. Kolberga, pismo z 6 IX 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 135. 543 �wanie się nazwą „etnografia” w korespondencji, wydanie pierwszego tomu Ludu, stanowiącego monografię etnograficzną, oraz powołanie na członka instytucji naukowej zajmującej się działalnością etnograficzną pozwala uznać rok 1865 za ważny w drodze Kolberga do etnografii. W następnej po Sandomierskiem monografii regionalnej, Kujawach (cz. 1: 1867, cz. 2: 1869), Kolberg potwierdził i poszerzył swój program wydawania monografii etnograficznych zapowiedziany Listem do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej” z roku 1865, a uprzednio zarysowany w liście do ks. Kajetana Śmiechowskiego z roku poprzedniego. Materiał etnograficzny jest w Kujawach bogatszy, przeważają informacje uzyskane w trakcie własnych badań terenowych. Część pieśni znalazła się w opisach obrzędów. Utrzymana i rozbudowana została etnograficzna, bo zwracająca uwagę na ludzi jako ich przedmiot i podmiot, a nie oparta na rozróżnianiu gatunków, systematyka pozostałych opublikowanych pieśni. Agata Skrukwa stwierdziła, że systematyka ta zbudowana została na trzech głównie kryteriach: środowisku, sytuacji, w jakiej były wykonywane, oraz temacie1. W następnych tomach Ludu i Obrazów etnograficznych systematyka pieśni była przez Kolberga rozbudowywana i stawała się bardziej etnograficzna, sytuacje uszczegółowiane, badacz wprowadzał nowe tematy, np. „stary”, „macocha”, „wdowa”, „sierota”, wskazywał grupy nie tylko wykonujących pieśni, ale również tworzących je, np. pieśni dziadowskie, pasterskie 2. Kolberg, przekonany o wartości swoich prac, prowadzonych od wielu lat i poświadczonych publikacjami, oraz o ich znaczeniu dla nauki, podejmuje próby kontaktu z polskimi instytucjami naukowymi w celu uzyskania wsparcia dla własnych badań i nadania etnografii statusu akademickiego. Po powstaniu styczniowym, w drugiej połowie lat 60. XIX wieku, nie znajduje takich instytucji w zaborze rosyjskim. Zwraca się zatem w roku 1867 o pomoc do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, poprzednika Akademii Umiejętności, w tymże roku do Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego oraz w roku 1868 do Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie. 1 A. Skrukwa Kujawy Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3–4 cz. II (DWOK T. 72/II), s. XXX. 2 Por. O Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), pierwodruk: Kraków 1873, s. 163 i nast.; tenże Pokucie cz. II (DWOK T. 30), pierwodruk: Kraków 1883, s. 188 i nast. 544 �„Odezwę” z roku 1867 do Towarzystwa Naukowego Poznańskiego znamy jedynie ze wzmianki o niej umieszczonej w korespondencji1. W listach do wymienionych instytucji i osób je reprezentujących, a listów tych było wiele, Kolberg, uzasadniając prośbę o wsparcie, informuje o zakresie i rezultatach wykonanych prac oraz o planach na przyszłość. Poważną zmianę nie tylko w życiu osobistym, ale również w pracach etnograficznych stanowiło przeniesienie się Kolberga w roku 1871 do Galicji i zamieszkanie w domu Konopków w Modlnicy pod Krakowem, a od roku 1884 w samym Krakowie. Uzyskał on wówczas bezpośredni kontakt ze środowiskiem naukowym skupionym wokół Uniwersytetu Jagiellońskiego i Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, a determinacja, z jaką realizował cele etnograficzne, uzyskała wsparcie społeczne i instytucjonalne. Prof. Józef Łepkowski, współorganizator Akademii Umiejętności stworzonej na bazie Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w roku 1872, zaprosił Kolberga w tymże roku „do udziału w czynnościach w kierunku studiów etnograficznych” w ramach powołanej w Akademii Komisji Archeologicznej2. Etnografia jednakże, uznawana wówczas za pozostającą w związku z antropologią, zaliczona została do nauk przyrodniczych. Kolberg został tzw. „członkiem przybranym” Komisji Antropologicznej, powołanej uchwałą Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego AU w dniu 20.10.1873 roku, której przewodniczącym obrano prof. Józefa Majera, a zastępcą sekretarza dr. Izydora Kopernickiego, po dwóch latach desygnowanego na stanowisko sekretarza. Na posiedzeniu Komisji w dniu 16.05.1874 roku przewodnictwo Sekcji Etnologicznej, jednej z trzech sekcji Komisji, powierzono Kolbergowi, natomiast funkcję sekretarza – archeologowi, Janowi Nepomucenowi Sadowskiemu. Kolberg przewodniczył Sekcji do swojej śmierci w roku 18903. Kierował Sekcją Etnologiczną, choć etnologiem nazywał się rzadko. To w środowisku krakowskim badacz przyjął do stosowanej przez siebie terminologii nazwę „ludoznawstwo”, traktując ją jako synonim etnografii4. 1 Brulion listu O. Kolberga do J.K. Żupańskiego z 20 X 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 206. 2 List J. Łepkowskiego do O. Kolberga z 22 IV 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 450. 3 W. Bieńkowski Badania etnograficzne Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności, „Lud” T. 51: 1967, s. 72. 4 List do nieznanego adresata z 10 II 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 441. 545 �Kolberg, dotąd pracujący samotnie, stał się członkiem środowiska związanego z Akademią Umiejętności, instytucją, oraz został członkiem jej komisji – Komisji Antropologicznej – i uzyskał jej wsparcie. Komisja ta była najwcześniejszą na ziemiach polskich jednostką z nazwą antropologii jako dyscypliny naukowej i z tego powodu wymieniana jest w zestawieniach światowych placówek etnologicznych i antropologicznych1. Działalność Kolberga w Komisji Antropologicznej była wielokierunkowa, a znaczenie tej działalności dla jego badań wielorakie. Planował prace kierowanej przez siebie Sekcji i przygotowywał warunki ich realizacji. W liście do prezesa Akademii Umiejętności informował: Posiedzenia początkowe sekcji Etnologicznej Wydziału Antropologicznego miały głównie na celu skreślenie planu postępowania przy rozpocząć się mających badaniach etnologicznych, jak również obmyślenie środków zmierzających do otrzymania potrzebnych ku temu materiałów. Sekretarz Sekcji wygotował stosowne i przyjęte przez nią instrukcje, które z polecenia JW. [ielmożnego] Prezesa Akademii drukowane tymczasowo rozdanymi zostały wielu członkom, by od nich jako wzory, czyli formularze, służyły im za skazówkę do zbierania i spisywania potrzebnych dla etnologa i lingwisty wiadomości2. Przygotowania programów i instrukcji badawczych zalecał przewodniczący Komisji Antropologicznej, a zarazem prezes Akademii prof. Józef Majer, a tworzyli je, dla potrzeb badań etnologicznych, Jan Nepomucen Sadowski, sekretarz Sekcji Etnologicznej, Izydor Kopernicki, sekretarz Komisji Antropologicznej oraz Roman Zawiliński, pełniący funkcję sekretarza Komisji od roku 1891, po rezygnacji Kopernickiego3. 1 Zob. H.F. Vermeulen Stowarzyszenia antropologiczne, etnologiczne i etnograficzne. Spojrzenie porównawcze, tłum. Z. Jasiewicz, „Lud” T. 80: 1996, s. 100. 2 Brulion listu do Akademii Umiejętności, niedatowany, pochodzący zapewne z roku 1874, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 691. 3 Potrzebę przygotowania programu i instrukcji podkreślał i program ten referował Józef Majer na posiedzeniu Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w dniu 16.05.1874 roku. On też zapewne lub Kopernicki, a nie Sadowski, zaproponował wprowadzenie do programu działań etnologicznych takich nowatorskich punktów, bliskich obecnej antropologii społeczno-kulturowej, jak „Skłonność lub wstręt do nowoczesnych urządzeń i postępu oświaty” z podpunktami: „1. Stopień wyobrażeń politycznych. 2. Stopień zajęcia się uzyskanymi prawami, bądź cywilnymi, bądź politycznymi, tudzież stopień poszanowania ustaw, a więc skłonność do przestępstw i zbrodni”. Posiedzenie Komisji Antropologicznej z dnia 16.05.1874, „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii Umiejętności” 546 �Kolberg także uczestniczył w posiedzeniach Komisji i, wspierany przez Kopernickiego, włączany był do podejmowanych w jej ramach inicjatyw. W protokole z posiedzenia Komisji Antropologicznej w dniu 11.11.1886 roku zapisano: […] przedstawia Sekretarz [Kopernicki – Z.J.] potrzebę rozpoczęcia systematycznych badań etnograficznych w kraju według planu obmyślanego i przyjętego przez Komisję Antropologiczną, nie poprzestając na dotychczasowym ogłaszaniu materiałów dorywczo opracowywanych, bądź przez członków Komisji, bądź przez współpracowników postronnych […]. [Wniosek – Z.J.] poparty przez Przewodniczącego i p. O. Kolberga został przyjęty w całości i dla ułożenia planu przyszłych badań etnograficznych w myśl tego wniosku wyznaczono komitet z grona Komisji, złożony z pp. O. Kolberga, prof. Malinowskiego, dra Kosińskiego, Gustawicza i wnioskodawcy1. Kolberg z kolei wspierał Kopernickiego, który redagował „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, w jego pracach redakcyjnych, dostarczając własne artykuły, wyszukując autorów i z nimi się kontaktując, opracowując nadsyłane teksty i przeprowadzając ich korekty w druku: Szan[owny Księże Dobrodzieju.] Niedawno pisałem do Szan[ownego] Ks[iędza] D[obrodzieja] prosząc o przesłanie łaskawie nam obiecanych zagadek. Obecnie zawiadamiam, że do druku są już podane zbiory Pańskie obejmujące pieśni, zwyczaje, zabobony itd. Pragnęlibyśmy tylko, dla uzupełnienia wiadomości o stronach kieleckich, dołączyć także opisy ubioru, mieszkań, chat, naczyń, narzędzi, żywności itp. Na wzór tych, jakie ksiądz Dobrod[ziej] znajdziesz w moich dziełach2. T. 1: 1874, s. LXXXII. Nie ma tych zagadnień w Instrukcji do badania właściwości ludowych, opublikowanej tamże, s. XC–XCV, którą ułożył Sadowski przy niewątpliwej współpracy Kolberga. Następną instrukcję, przeznaczoną dla badaczy w górach, przygotował w kręgu członków Komisji Antropologicznej Kopernicki (1876), kolejne dwie Zawiliński (1886, 1887). Zawiliński opublikował także Program badań etnologicznych (1894). W kwestionariuszach i programie Zawilińskiego wyraźne jest jednakże nowe podejście do badań, polegające na uwzględnieniu spraw etnicznych oraz, nieco szerzej, społecznych w większym zakresie w porównaniu z Kolbergowską wizją badań etnograficznych. 1 Protokóły z posiedzeń Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii Umiejętności, 1888–1890. Protokół z 11 listopada 1886 r., Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie, sygn. W III, s. 79. 2 Brulion listu do ks. W. Siarkowskiego z 26 II 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 114. 547 �W Krakowie, współpracując z Akademią, Kolberg uzyskał możliwość poszerzenia wiedzy, w tym etnograficznej, poprzez kontakt z uczonymi podzielającymi jego zainteresowania. Poza wymienionymi powyżej byli to przedstawiciele nauk przyrodniczych, medycznych oraz fizycy i matematycy wchodzący w skład Komisji Antropologicznej, a także archeologowie Adam Honory Kirkor oraz Piotr Umiński, a spoza Komisji Zygmunt Gloger i Wincenty Pol. Najważniejszym spośród nich był Izydor Kopernicki, dla Kolberga nie tylko autorytet naukowy, ale także przyjaciel, a w ostatnim roku życia opiekun. Kolberg spotykał się i wymieniał korespondencję także z uczonymi spoza Krakowa – z Królestwa Polskiego, Poznania oraz ze Lwowa, m.in. z Janem Karłowiczem. Nawiązywał kontakty z uczonymi zagranicznymi. Odpowiedział na list i udzielił informacji o swoich pracach etnografowi węgierskiemu Antonowi Hermannowi, przekazał brakujące tomy swoich dzieł, o które prosił go Joseph Szombathy, sekretarz Towarzystwa Antropologicznego w Wiedniu, przesłał kilkanaście tomów „Ludu” i „Obrazów etnograficznych” wybitnemu slawiście chorwackiemu Vatroslavovi Jagičowi. Prowadził ożywioną korespondencję z Zófimem Consiglierim Pedroso, etnografem i historykiem portugalskim i z jego rekomendacji powołany został w roku 1882 na członka Stowarzyszenia Dziennikarzy i Pisarzy Portugalskich1. Przesłał czeskiemu etnografowi Primusowi Sobotce, na jego prośbę, swoją fotografię i informacje o swojej działalności. Sobotka w redagowanym przez siebie czasopiśmie „Světozor” umieścił życiorys Kolberga. Spotkał się w Krakowie z Ludwikiem Kubą, czeskim malarzem, muzykiem i folklorystą, z którym wymienił kilkanaście listów. Najbardziej intensywną korespondencję, dotyczącą nie tylko spraw naukowych, ale również osobistych, prowadził z młodym słoweńskim etnologiem Fryderykiem Salomonem Kraussem. Istotnym następstwem uczestnictwa Kolberga w pracach Komisji Antropologicznej Akademii było uzyskanie wsparcia, nie tylko zresztą od niej, lecz często za jej pośrednictwem, w etnograficznych badaniach terenowych i działaniach wydawniczych. W protokole z posiedzenia Komisji Antropologicznej z dnia 12.11.1875 roku zapisano: Na wniosek Sekcji …tnologicznej udzielono p. O. Kolbergowi zasiłek z funduszy Komisji w ilości 250 zł, który w dopełnieniu swego zobowiązania odbył 1 Stowarzyszenie Dziennikarzy i Pisarzy Portugalskich do O. Kolberga, 10 IV 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 644. 548 �w ciągu 10 tygodni podróż naukową przez Wielkie Księstwo Poznańskie, Prusy Zachodnie do Kaszubów […]. Bliższym celem tej podróży było poparcie p. Kolberga w zamiarze uzupełnienia wiadomości etnologicznych do drukującego się obecnie przy pomocy Akademii 10-tej serii jego dzieła […]1. Listy kierowane do Akademii i korespondencja z Kopernickim wypełnione są prośbami o wyasygnowanie sum pieniężnych na druk kolejnych tomów i informacji o ich przyznaniu. Informacje te potwierdzają także protokoły z kolejnych posiedzeń Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego AU, np. z lat 1888–1890, zawierające adnotacje: „zasiłek na wydawnictwo p. Kolberga”, „na wydawnictwo dzieł Kolberga”2. Wszystkie, poczynając od wydanego przez samego Kolberga tomu 5 współczesnej serii „Dzieł wszystkich”, aż do tomu 33, drukowane były w Krakowie, z zaznaczonym w większości spośród nich wsparciem Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i jego następczyni, Akademii Umiejętności. Akademia nie pokrywała jednak całości kosztów druku, dużą ich część ponosił autor, a spośród pozostałych sponsorów najważniejsza była Kasa im. Mianowskiego w Warszawie, od której Kolberg otrzymywał dotację na druk Mazowsza3. Korzystając ze wsparcia Akademii, Kolberg podkreślał związek swoich prac z tą instytucją: „Etnografia jest moim zajęciem specjalnym; użytkuję więc z prac, które mi nadsyłają prywatni lub też daje do opracowania Akademia […]”4. Identyfikował się z Akademią, pisał o niej „nasza Akademia”5. Występował w jej imieniu, prosząc osoby sobie znane o finansowe dla niej wsparcie. W liście z roku 1878 prosił o wspomożenie działalności naukowej Akademii w zakresie: „[…] prac geologicznych, antropologicznych i etnologicznych, tj. takich, które by dokładne poznanie kraju i ludu naszego miały na celu […]”, kończąc list oświadczeniem: „[…] ośmieliłem 1 Protokół z posiedzenia Komisji Antropologicznej z 12 listopada 1875, Protokóły z posiedzeń Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii Umiejętności, Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie, sygn. W III–46a, s. 5. 2 Protokóły z posiedzeń…, s. 78 i nast. 3 Kasa Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. Józefa Mianowskiego w Warszawie po raz pierwszy udzieliła Kolbergowi wsparcia na wydawanie jego dzieł w roku 1883. Por. Komitet Kasy im. Mianowskiego do O. Kolberga, 12 XII 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 99–100. 4 Brulion listu do M. Giersza z 28 II 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 574. 5 Brulion listu do ks. Władysława Siarkowskiego z 19 IV 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 15. 549 �się wystąpić jako rzecznik instytucji, której od dawna mam zaszczyt być członkiem”1. Brał czynny udział w gromadzeniu przez Akademię rycin i informacji o ikonografii etnograficznej. Rysunek i fotografię, jako techniki pomocne w dokumentacji kultury ludowej, Kolberg stosował od dawna2. Początkowo wystarczał mu opis i rysunki, o które apelował w liście otwartym: „Do wszystkich tego rodzaju wiadomości, nader pożądanemi byłyby i rysunki (gdzie się nadają) i o ile takowe pozyskać się dadzą”3. Potrzebne one były do utrwalania obiektów materialnych. Dla Kolberga, zajętego w pierwszych latach swojej działalności dokumentacyjnej zachowaniami kulturowymi i ich głównie niematerialnymi wytworami, były nimi akcesoria obrzędowe, wśród nich przede wszystkim stroje i ubrane w nie „typy”. K.W. Wójcicki, omawiając Pieśni ludu polskiego, zwrócił uwagę na niedostrzeżoną przez innych zmianę w przedstawianiu postaci ludu w rycinach zamieszczonych w tomie: Przyznać musimy, że pierwszy raz dopiero ujrzeliśmy i postacie, i kostiumy z całą ścisłością i wiernością oddane, w ogłaszanych dotąd zbiorach ubiorów polskich mieliśmy lalki tylko wystrojone i ufryzowane 4. Często były to dotąd wizerunki karykaturalne, jak np. rysunek juhasa uzupełniający opis jego ubioru w dziele S. Staszica O ziemiorodztwie Karpatów5. Przyjęcie perspektywy etnograficznej poszerzyło zakres zainteresowań Kolberga o budownictwo, sprzęty domowe, narzędzia rolnicze, a także dzieła plastyki ludowej. Kolberg, żyjący w Galicji i prowadzący badania na terenie zamieszkałym przez Rusinów/Ukraińców, docenił znaczenie ikonografii. Sam rysował w terenie i domagał się rysunków od swoich współpracowników, gromadził 1 Brulion listu do Zacharkiewiczowej z 10 XII 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 187. 2 Por. A. Skrukwa Ikonografia w pracach Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę Jego urodzin, red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 145 i nast. 3 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”…, s. 105. 4 W. [K.W. Wójcicki] Pieśni ludu polskiego zebrał i wydał Oskar Kolberg, „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 3, s. 471. 5 W. Goetel Znaczenie „Ziemiorodztwa Karpatów” Stanisława Staszica w historii geologii polskiej, w: S. Staszic O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór polskich, Warszawa 1955, s. 80–81. 550 �również ryciny z publikacji. Uderzyła go na ziemiach Rusinów niezwykła różnorodność ubiorów, bardziej barwnych i niekiedy archaicznych niż na ziemiach etnicznie polskich1. W sprawozdaniu/programie badań Rusi Czerwonej, skierowanym w roku1876 do Akademii Umiejętności, pisał: Ubiory w części kraju przeze mnie zwiedzanej są nader charakterystyczne, a swą rozmaitością uderzające. Każda niemal włość przedstawia pewną ich odmianę, niekiedy wielce oryginalną, osobliwie co się tyczy ubioru kobiet, i stąd do porównawczych studiów ciekawy przedstawić mogąca materiał. Że wspomnę tu tylko o ubiorze w mieście Niżniowie i okolicy noszonym. Na całej drodze od Stanisławowa do Buczacza spotykałem grupy ludzi z okolicznych wsi na jarmark do Monasterzysk spieszących, a każda grupa innym prawie odznaczała się strojem […]. W Stanisławowie i Buczaczu (gdzie był fotograf przejezdny z Tarnopola) usiłowałem zainteresować przedmiotem tym fotografistów […]. W braku artysty sam także, acz niewprawna ręką, porobiłem wizerunki wielu chat, sprzętów, przedmiotów ubrania itd […]2 . We Lwowie, w dwóch muzeach: Muzeum Przyrodniczym im. Dzieduszyckich oraz w Muzeum Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, znalazł bogate zbiory ikonograficzne ubiorów ludowych. Sporządził „Spis akwareli ubiorów ludowych” zarówno w jednym, jak i w drugim muzeum3. Przygotowania ilustracji do tomów Pokucia wywołały ożywioną korespondencję między Kolbergiem a Rybkowskim. Kolberg ingerował w szczegóły rysunków: Nadmieniam, że ten czepiec jest z mory jedwabnej i ma haftowane kwiatki. Naczółko z wstęgami z materii jedwabnej z kokardką atłasową (pawie pióro), wianek narzeczonej, który tu zanadto owalny, zrobić więcej okrągłym; jest on z barwinku, sądzę więc, że liście są tu za duże i wyglądają jak laurowe, więc należy je cokolwiek zmniejszyć, a w środku widzicie tu włóczkę czerwoną i miejscami nawtykane kawałki czosnku4. 1 Por. A. Błachowski Ubiór i krajobraz kulturowy Polski i Ukrainy zachodniej w ikonografii J. Głogowskiego i K.W. Kielisińskiego, Toruń 2011, s. 16. 2 Brulion listu do Akademii Umiejętności z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 659. 3 Rękopis w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, sygn. I/3051/rkp., s.m. II 226. Kopia rękopisu została mi udostępniona w Instytucie im. Oskara Kolberga w Poznaniu. 4 Brulion listu do T. Rybkowskiego z 10 II 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 612. 551 �Fotografie, które w okresie życia Kolberga długo jeszcze walczyły z rysunkiem i malarstwem o miejsce w dokumentacji przejawów życia społecznego i kultury, zostały przez niego docenione jako źródło ikonograficzne mniej i w innym zakresie narażone na niebezpieczeństwo subiektywizmu. Nie wymienia ich jeszcze i o ich nadsyłanie nie apeluje w swoim liście otwartym z roku 1865. Jednakże już w tymże roku zwraca się do Józefa Blizińskiego z prośbą o „wizerunki wieśniaków” i proponuje, aby z braku rysownika zwrócić się do „fotografisty” we Włocławku1. W dokumentacji kultury Rusinów/Ukraińców korzystanie z fotografii, wykonywanych zawsze przez zawodowych fotografów, jest już przez Kolberga często stosowane. W roku 1876, w cytowanym już sprawozdaniu do Akademii Umiejętności, badacz informował: W Czerniowcach widziałem u fotografa, p. Kluczeńki, całą kolekcję typów ludowych z okolic Czerniowiec zdjętych; są tam obok pojedynczych figur przedstawione i grupy charakterystyczne ludzi przy uczcie weselnej biesiadujących, na jarmarku, w tańcu, w gronie familijnym itp., które zasługują na uwagę i nabycie […]2. Postulował, aby Akademia gromadziła ryciny i fotografie „typów miejscowych” i „ludzkiego przemysłu wytworów”, ważnych dla „dzieła etnograficznego”, proponując kierunek jej działań i wskazując na podjęte już prace: Trudność otrzymania podobnych wizerunków, których nabycie zawisło od chętnego współdziałania ludzi ołówka, pędzla i rylca obok pomocy jaką daje fotografia, jak niemniej zbyt wysokie nakładu ilustracji tego rodzaju koszta, nie dozwalają nam dzieła naszego uzupełnić nimi w sposób, jaki by wszechstronne rzeczy opisywanych przedstawianie wymagało. Niepłonną wszakże żywimy nadzieję, że przedmiot tej wagi znajdzie z czasem życzliwe poparcie ciała naukowego większymi rozporządzającego środkami, jakim jest Akademia Umiejętności w Krakowie, która po nakreśleniu i ogłoszeniu programu badań i instrukcji co do zbierania materiałów dla antropologii i etnologii, rzecz samą w zasadzie przyjąwszy, zarazem i kierunek postępowania na tej drodze wytknęła3. 1 List do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 117. Brulion listu do Akademii Umiejętności z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 659. 3 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), pierwodruk: Kraków 1875, s. III–IV. 2 552 �Propozycje kierowane do Akademii obejmowały również wydawnictwa etnograficzne mające stanowić element większego przedsięwzięcia naukowego: Ilustracje, jak wiadomo, ułatwiają zrozumienie wszelkich prac tak antropologicznych, jak i etnograficznych. Osobliwie dla etnografa są one niezbędnymi […]. Z tego powodu sądzę, że wielce byłaby pożądaną publikacja podobnych typów [postaci ludu – Z.J.] systematycznie, pod dozorem jednego z doświadczonych prowadzona etnografów i głównie dla celów naukowych skierowana, która by z czasem dokładny utworzyć mogła atlas etnograficzny, osobliwie ziem polskich dotyczący1. Opis i przedstawienie ikonograficzne nie zastąpią jednak informacji zawartych w przedmiotach. To uczestnictwo w pracach Akademii Umiejętności spowodowało zwrócenie przez Kolberga na nie uwagi, a przez to – poszerzenie zakresu uprawianej przez niego etnografii. Kolekcjonowanie przedmiotów związanych z kulturą ludową zapoczątkowali w Krakowie Wincenty Pol i Józef Łepkowski. W Akademii Umiejętności stworzono muzeum, do którego trafiały takie obiekty2, a Akademia swoją powagą przekonywała o ich wartości. O dostarczanie eksponatów do Akademii apeluje Instrukcja do badania właściwości ludowych wydana przez Sekcję Etnologiczną, której przewodniczącym był Kolberg, ułożona przez sekretarza Sekcji Jana Nepomucena Sadowskiego: Pod tym względem [ubiorów – Z.J.] najpożądańszemi są: rysunki, fotografie […], a najlepiej całe gotowe ubiory. […] Pod tym względem [narzędzi – Z.J.] nie tylko fotografie i dokładne rysunki, ale i nadsyłanie samych narzędzi jest pożądanem, szczególnie jeśli się jaką osobliwą własnością odznaczają3. Wprost o przedmiotach, które winny znaleźć się w Muzeum Akademickim, i sposobach ich gromadzenia Kolberg napisał w liście do Akademii Umiejętności z października 1876 roku: 1 Brulion listu do Akademii Umiejętności, prawdopodobnie z 1874 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 692. 2 Por. M. Dolińska Muzeum Etnograficzne w Krakowie – wierność tradycji, „Lud” T. 87: 2003, s. 84. 3 Instrukcja do badania właściwości ludowych…, s. XC–XCV. 553 �Niech mi tu wolno będzie zwrócić uwagę na przedmiot nader ważną specjalność etnograficzną stanowiący, jakim mianowicie jest ubiór ludu i kształt jego mieszkań, narzędzi i sprzętów, gdyż przedmiot ten […] podać może materiał do zasilania okazami świeżo powstającego Muzeum Akademickiego. Akademia bowiem, oprócz nabytków, jakie z darów prywatnych osób napłynąć mogą, a o których nabycie nie omieszkałem w swej podróży poczynić starań (mniemam, że nie pozostaną one bez skutku), znajdzie się niewątpliwie w położeniu zakupywania niejednego z potrzebnych jej okazów, oczywiście środkami, jakimi w danej chwili rozporządzać będzie mogła. […] Obok wizerunków byłoby nader pożądanym gromadzenie ubiorów w naturze lub też pojedynczych tychże części. Wszakże cena takich ubiorów miejscami jest tak wygórowana, że o kupnie ich na teraz ani można myśleć. Za przykład niech tu służy cena ubioru kompletnego Hucułów, tak męskiego jak i żeńskiego; wysokość kwot tu podanych o niemałej tego ludu góralskiego świadczy zamożności1. Badacz uczestniczył w posiedzeniach Akademii, na których demonstrowano m.in. obiekty etnograficzne. Informował Władysława Przybysławskiego: Właśnie wracam z posiedzenia Akademii, na którym pan Adam [Kirkor – Z.J.] zdał sprawę ze swej tegorocznej wycieczki podolskiej. Z wielkim zajęciem słuchali wszyscy ciekawej jego rozprawy i oglądali odnoszące się do niej głównie okazy archeologiczne, antropologiczne […]. Wasza Pokucianka czortowiecka, szczęśliwie rozpakowana i ubrana przez p. Adama, jaśniała na podwyższeniu […]. Obok niej rozłożono peremitkę i inne części ubrania, jako i wasze pisanki […]2. W tymże liście pisał o oglądanych we Lwowie eksponatach etnograficznych dostarczonych przez Przybysławskiego: Tu [we Lwowie – Z.J.] w muzeum hr. Dzieduszyckiego widziałem między innymi i Pańskie pisanki także. W ogóle zbiór pisanek i ubiorów ludowych znakomity, równie jak i misek, garnków, dzbanków, tkanin wiejskich itp. Podobały mi się kilimki ukraińskie i wełniane tamtejsze dywaniki3. 1 Brulion listu do Akademii Umiejętności z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658–659. 2 Brulion listu do W. Przybysławskiego z 14 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 647. 3 Tamże, s. 646. 554 �Zabiegał o pozyskiwanie obiektów do Muzeum Akademickiego, nie bez rezultatów. Dziękując za nie, napisał: Dary dla Aka[demii] […] odebrałem i takowe zaraz na miejsce przeznaczone zanieść kazałem, oddając samemu p. prezesowi Majerowi, który je w Muzeum umieścił. […] Pisanki bardzo pięknie są wybrane z wnętrzności, a z tymi, które mają jeszcze ośrodek, postąpimy sobie według znanych nam i praktykowanych przepisów (zatkawszy nosy)1. Szczegółowy opis wysłanych Kolbergowi przedmiotów znajdujemy w liście Amelii Bochdanowej, wyrażającym także stosunek do badacza: […] co mogę myśleć, że Mu może sprawić przyjemność, posyłam, jako też dwa dziecinne czypki, jeden dla dziewczynek a drugi dla chłopców – tutaj takie dzieci noszą; także desenie, jakie baby wiejskie na płótnie porobiły, jakimi to one upiększają swoje koszule i swoich mężów, również fartuszki haftują. Pisanki dwie, oddzielnie zawinięte, dostałam od księdza, a pochodzą z Kołomyjskiego o milę od Kut z wsi Kobaki. Co do ubiorów żądanych przez Pana Kolberga teraz tych dostarczyć nie mogę, bo moja kieszeń na to nie pozwala […]2. Gromadzenie i porządkowanie obiektów materialnych stało się bliskie Kolbergowi w związku z jego uczestnictwem w przygotowaniu Wystawy Etnograficznej w Kołomyi, zorganizowanej w roku 1880. Była to pierwsza wystawa etnograficzna na ziemiach dawnej Polski, jej poprzedniczkami były organizowane od lat 20. XIX wieku wystawy rolniczo-przemysłowe 3. Pomysł zaproszenia Kolberga do Komitetu Organizacyjnego Wystawy rzucił Kopernicki, a podjął go Władysław Przybysławski, przewodniczący Komitetu. Kopernicki napisał do niego: „Dobrze, żeś go zwerbował, bo stary odpocznie u Was i także się przyda” 4. Kolberg został zaproszony po to, aby być „doradcą i kierownikiem w urządzeniu wystawy 1 Brulion listu do A. Bochdanowej z 13 VII 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 147. 2 List A. Bochdanowej do R. Grzybowskiej z 23 VI 1878 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 763. 3 J. Bujak Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne” z. 8, Kraków 1975, s. 16 i nast. 4 Dopisek I. Kopernickiego w liście O. Kolberga do W. Przybysławskiego z 27 IV 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 356. 555 �etnograficznej pokuckiej w Kołomyi” 1. W odezwie informującej o przygotowaniach do wystawy ogłoszono: „[…] zaszczytnie znany nasz etnograf p. Oskar Kolberg zapewnił nam swe poparcie” 2. Kolberg znał wystawy organizowane w Europie, odwiedził przecież wystawy w Wiedniu i Paryżu. Pracując przy wystawie, gromadził obiekty w terenie, zlecał zakup przedmiotów uznanych przez siebie za niezbędne, systematyzował je, brał udział w przygotowaniu ekspozycji, sporządził katalog. Żalił się Józefowi Sikorskiemu: „[…] ustawianie i katalogowanie różnorodnych przedmiotów, i to forsowne, niemało psuje mi głowy i zabiera czasu. Takich rzeczy dawniej nie robiłem […]” 3. Udział w wystawie nie wprowadził, co prawda, do etnografii uprawianej przez Kolberga źródeł nowych, ale dowartościował niektóre z istniejących. Były to „okazy”, „przedmioty przemysłu i pracy” – obiekty i eksponaty wystawowe. Wystawa zmieniła także perspektywę, z której Kolberg postrzegał dokumentowaną kulturę materialną, i sytuacje, w których kontaktował się z jej użytkownikami i wytwórcami. W liście napisanym po zamknięciu wystawy, uznając jej wielką rolę w pozyskiwaniu i opracowywaniu materiałów etnograficznych, stwierdził: Ja zaś tę wielką odniosłem korzyść, żem się mnóstwie okazów etnograf[icznych] mógł z bliska przypatrzeć, gromadzić je, porządkować, spisywać i porównywać. Toteż materiały zebrane do opisu Pokucia nierównie obfitsze przyniosły plony niż wszystkie inne, jakie zebrałem dotąd; dozwolą mi napisać dokładniejszą niż wszystkie dotychczasowe monografię tej prowincji 4. Kolberg, uczestnicząc w pracach Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i później Akademii, uzyskał możliwość wypowiadania się w sprawach etnografii/etnologii i poczuł się za nie odpowiedzialny. Wygłosił wykład opublikowany w roku 1872 jako obszerny artykuł recenzyjny Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi, ze szczególnym zwrotem do 1 List I. Kopernickiego do O. Kolberga z 23 III 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 339. 2 Odezwa Komitetu Wystawy Etnograficznej w Kołomyi z 22 XI 1879 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 771. 3 Brulion listu do J. Sikorskiego z 10 VIII 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 398. 4 Brulion listu do B. Moraczewskiej z grudnia 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 427. 556 �dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera)1. Artykuł jest krytyczny w stosunku do dzieła Glogera i ta właśnie krytyczna postawa skłoniła Kolberga do przedstawienia niektórych założeń przyjmowanej przez siebie metodologii etnografii. Kolejnym artykułem, ważnym dla poznania posiadanego przez badacza wyobrażenia etnografii, jest rozprawa Obecne stanowisko etnografii, ogłoszona w roku 1876 w czasopiśmie naukowym, jakim był wydawany we Lwowie „Przewodnik Naukowy i Literacki” 2. Jest to tekst w piśmiennictwie Kolberga wyjątkowy, poszerzona recenzja, sprawozdanie z książek trzech etnologów niemieckojęzycznych, zawierający cenne dla nas informacje ujawniające stanowisko Kolberga wobec uprawianej przez siebie dyscypliny i jej obraz, który chce przekazać czytelnikom. Akademia Umiejętności w Krakowie odegrała ważną rolę w drodze Kolberga do etnografii. Mimo że nie posiadał specjalistycznego wykształcenia, Kolberg dzięki swoim pracom, w części zainspirowanym przez środowisko akademickie, stał się bliższy wzorcowi etnografa – profesjonalisty. Broniąc się przed zarzutem niepotrzebnego publikowania wariantów pieśni, traktuje siebie i oczekiwanych odbiorców swego dzieła jako etnologów „z zawodu”3. Pozycję Kolberga, naukową i w kulturze narodowej, poświadczała i umacniała jego przynależność do innych jeszcze, poza Akademią, instytucji, a mianowicie licznych stowarzyszeń naukowych i kulturalnych, na ziemiach polskich i poza ich granicami. Etnografia Kolberga, kształtowana przez jego zainteresowanie ludem poznawanym w terenie oraz przez kontakty ze środowiskiem naukowym, pozostawała również pod wpływem lektur. Literaturą, z której korzystał, Kolberg posługiwał się w różny sposób: cytując, sporządzając wypisy, odsyłając do niej dla dopełnienia własnych materiałów i w celach porównawczych lub tylko ją odnotowując, głównie w przypisach, w trakcie przygotowywania omówienia treści przeczytanych prac i pisania artykułów informujących o uprawianej przez siebie dyscyplinie. Jego lektury obejmowały różne rodzaje piśmiennictwa: prace naukowe (o charakterze podręczników i monografii problemowych oraz regionalnych, sprawozdań z badań terenowych, zbiorów folklorystycznych i dokumentów historycznych), a także 1 Pierwodruk: „Na Dziś” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266–285, przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 259–306. 2 Przedruk w: O. Kolberg Studia… (DWOK T. 63), s. 3–25. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), pierwodruk: Kraków 1887, s. XII. 557 �popularno-naukowe oraz artykuły prasowe. Były wśród nich pozycje zajmujące się zagadnieniami będącymi przedmiotem zainteresowań etnografii bez wymieniania jej nazwy oraz te, które posługiwały się terminem „etnografia”, „etnologia” lub „antropologia”. Nazwy „etnografia” nie stosował np. Gołębiowski, na którego prace, przede wszystkim Lud polski (1830)1, Kolberg często się powoływał w wydawanych przez siebie monografiach i z których wypisy pozostawił w swoim archiwum. Termin ten natomiast pojawił się w dziełach badaczy polskich pochodzących z połowy XIX wieku, do których należeli Wincenty Pol2 i Antoni Marcinkowski (pseud. Nowosielski)3. To wówczas także pojawiły się w Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda hasła „antropologia” i „etnografia”, o których już pisałem. Lektury te uzupełniły liczne prace późniejsze, w tym bliskiego badaczowi Izydora Kopernickiego, który przedstawił ogólną charakterystykę etnografii i etnologii4. Nieobca była ponadto badaczowi literatura zagraniczna, której znajomość podkreślał w korespondencji i w przypisach umieszczanych w wydawanych dziełach, pragnąc uzyskać dodatkowe materiały i wskazać na walory naukowe swej pracy. Wykorzystywał ją również dla informowania o stanie etnografii w Europie. Szeroko korzystał z opracowań i zbiorów materiałów etnograficznych ukraińskich, rosyjskich, czeskich i serbskich, często sięgając m.in. do pracy Pawła Czubińskiego5, o której uzyskanie się starał6. Wykorzystywał również publikacje zachodnie, głównie niemieckojęzyczne, zarówno zawierające materiały europejskie, np. Jakuba Grimma7, jak i pozaeuropejskie, np. znanego etnologa Adolfa Bastiana8. Zaprote1 Ł. Gołębiowski Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830. W. Pol pisał: „Prace etnografa i historyka zejdą się kiedyś z sobą, objaśnią się nawzajem i utworzą wtedy rzetelną całość, prowadząca do poznania kraju”. Tegoż Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851, s. 112. 3 A. Nowosielski [A. Marcinkowski] stwierdził: „Nauka etnografii stanęła w XIX wieku jako jedna z najważniejszych pomocniczych umiejętności do dziejów powszechnych człowieka”. Tegoż Lud ukraiński, T. I, Wilno 1857, s. 86. 4 I. Kopernicki O etnografii i etnologii, ich przedmiot, rozwój i znaczenie naukowe dla encyklopedii wychowawczej, nadbitka z Encyklopedii wychowawczej, T. 3, Warszawa 1885. 5 P. Čubinskij Trudy etnografičesko-statističeskoj ekspedicii v zapadno-russkij kraj, snarjažennoj Imperatorskim Russkim Geografičeskim Obščestvom. Jugo-zapadnyj otdel. Materialy i izsl’edovanâ sobrannyâ…, T. 1–7, Sankt Petersburg 1872–1878. 6 Brulion listu do C. Neymanna z 7 IV 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 144. 7 J.L. Grimm Deutsche Mythologie, wyd. 3, T. 1–2, Göttingen 1854. 8 A. Bastian Die Völker des östlichen Asien. Studien und Reisen, Bd 3: Reisen in Siam; Reisen durch Kambodja, Jena 1868–1869. 2 558 �stował, w recenzji z książki Zygmunta Glogera, przeciwko wzgardliwemu traktowaniu przez tego autora niemieckich badaczy i tworzonej przez nich literatury: Nie jest nikomu tajnym, a i własne nasze uczy nas przekonanie, że wielu Niemców istne pisało o Słowiańszczyźnie brednie […], ale byli i tacy, którzy przełamawszy trudności i pozbywszy się uprzedzeń, wielkie mimo szczupłości nieraz materiałów poczynili dla nauki zdobycze, a których prac lekceważyć nie będzie żaden sumienny badacz jakiegokolwiek bądź narodu1. Podkreślał konieczność korzystania z prac niemieckich szczególnie wówczas, kiedy przedmiotem studiów mieli być Mazurzy: „I dlatego dokładna dzieł tych znajomość staje się niezbędna dla każdego, kto by się zabierał do poznania ludu mazurskiego i do porównawczych chciał przystąpić badań”2. Z literatury anglojęzycznej korzystał rzadko, i to głównie za pośrednictwem piśmiennictwa w innych językach, powołując się np. na H.S. Maine’go, jednego z prekursorów antropologii brytyjskiej, i jego pracę Lectures on the early history of institutions, w próbie wyjaśnienia słowa „bojar” 3. Józef Gajek wymienia przywołane przez Kolberga nazwiska autorów europejskich: W. Jones, E. Bournouf, F. Bopp, J. Grimm, Ch. Lassen, Kuin [błędnie; chodzi ponownie o A. Kuhna], J. Michelet, Thiele, H. Dixon, Vuk Karadžić, A. Kuhn, W. Manhardt, M. Toeppen i B. Naumann4. Większość spośród nich to autorzy niemieccy, głównie filologowie, indoeuropeiści, rozwijający językoznawstwo historyczno-porównawcze, zainteresowani mitologią, publikujący w pierwszej połowie XIX wieku. Kolberg gromadził informacje bibliograficzne, sporządził np. bibliografię lituanistyczną „[…] dla dogodności własnej jak i przyszłych […] badaczy”5. Sięganie przez Kolberga do literatury zagranicznej i jego próby zrozumienia kultury poza terenem dawnej Rzeczypospolitej, a także spoza Europy, potwierdzają hasła jego autorstwa przygotowane dla Encyklopedii powszechnej Orgelbranda. Nie stanowiły one głównego kierunku prac 1 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi, ze szczególnym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera), w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 294. 2 O. Kolberg Mazury pruskie (DWOK T. 40), s. 474–475. 3 O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), pierwodruk: Kraków 1890, s. 39. 4 J. Gajek Oskar Kolberg jako etnograf, „Lud” T. 42: 1955, s. 44. 5 W. Armon „Litwa” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Litwa (DWOK T. 53), s. XII. 559 �badacza. Powstawały od końca lat 50. XIX wieku, dostarczały środków utrzymania, wybór podejmowanych w nich niektórych tematów wynikał z podziału obowiązków w zespole współpracowników Encyklopedii oraz potrzeb czytelników. Tylko niektóre z tych haseł dotyczących tematyki pozaeuropejskiej mają etnograficzny lub w części etnograficzny charakter. Kolberg powtarzał w nich za wykorzystanymi pracami błędy i nieścisłości, których najwięcej jest w tekstach dotyczących Ameryki. Aleksander Posern-Zieliński, omawiając hasła dotyczące terenów „egzotycznych”, podkreślił wyrażane w nich, przejęte z literatury końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku poglądy pozwalające oceniać ludy „prymitywne”, w których elementy „filozofii dzikości” współwystępowały z określeniami obecnymi w teorii postępu. Nie odpowiadały już one rozwojowi myśli społecznej w drugiej połowie XIX wieku1. Wybrane publikacje Kolberg omawiał także w obszernych artykułach recenzyjnych. Zrecenzował m.in. książkę Maksa Toeppena Aberglauben aus Masuren, mit einem Anhange, enthaltend masurische Sagen und Märchen2. Przedstawił, ze szczegółowym komentarzem pozwalającym poznać niektóre jego własne założenia przyjmowane w badaniach kultury ludowej, pracę Zygmunta Glogera Obchody weselne3. Pragnąc zaznajomić czytelników z etnografią jako dyscypliną naukową, zreferował dotyczące jej podręczniki autorów niemieckojęzycznych: Maksymiliana Perthy’ego, Friedricha Müllera i Oscara Peschla 4. Ujawnił przy tym własny stosunek do stwierdzeń w nich zawartych. Niektóre teksty, uznane przez siebie za ważne, tłumaczył. Przetłumaczył z języka rosyjskiego pracę Hilferdinga Ostatki Słowian na południowym brzegu morza bałtyckiego, uzupełniając tłumaczenie uwagą, że jest ona niezbędna dla „badacza rzeczy słowiańskich”5, oraz, z ukraińskiego, pracę Józefa Łozińskiego Ruskoje wesile6 (bez przedmowy). 1 A. Posern-Zieliński Studia, rozprawy i artykuły Oskara Kolberga, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. XXXII i nast. 2 O Kolberg Studia… (DWOK T. 63), s. 421–424; (DWOK T. 63), s. 421–424; pierwodruk: „Biblioteka Warszawska” 1868, T. 2, z. 5.. 3 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych w Polsce i na Rusi…, tamże, s. 259–306. 4 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, tamże, s. 3–25. 5 O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. 307. 6 Tłumaczenia te zachowały się w materiałach rękopiśmiennych Kolberga i zostały opublikowane, pierwsze z nich w tomie 39 Pomorze (DWOK T. 39), drugie w tomie Przemyskie. Suplement do t. 35 (DWOK T. 83/I). 560 �Pełną informację o publikacjach znanych i wykorzystywanych przez Kolberga przynoszą monografie wydane z materiałów archiwalnych i tomy suplementowe, zawierające zestawienia bibliograficzne oraz listy prac cytowanych i odnotowanych przez Kolberga. Choć zestaw znanych Kolbergowi lektur był niezwykle bogaty, badacz w ostatnim okresie życia zdawał sobie sprawę, że nie panuje nad najnowszą literaturą. W odpowiedzi na list Ceslawa Neymanna dotyczący podziału języków wschodnio-słowiańskich tłumaczy, że jest wychowańcem „[…] dawnej szkoły, nie lingwistą z powołania, czerpiącym swą naukę z poglądów jeszcze Szafarzyka”1. Wśród odnotowanych lektur zabrakło prac ważnych, kształtujących światopogląd ówczesnych badaczy i problematykę badań (być może nieuwzględnionych ze względu na przekonanie, że są powszechnie znane), które nie były bezpośrednio związane z zakresem działań Kolberga. Na przykład nazwisko Johanna Gottfrieda Herdera, który swoimi dziełami, tłumaczonymi również na język polski i znanymi takim uczonym cenionym przez Kolberga, jak Hugo Kołłątaj, Zorian Dołęga-Chodakowski, Kazimierz Brodziński czy Wincenty Pol, zapoczątkował romantyczną orientację w badaniach nad ludami i ludem oraz ich kulturą, pojawiło się jako nazwisko poety2. Stan, przedmiot, źródła, próby definiowania, miejsce wśród innych nauk i cele etnografii Kolberga W trakcie długiego życia i działalności Kolberg uzupełniał swoją wiedzę o etnografii, zmieniał swój na nią pogląd i sposób jej uprawiania. W ważnym dla stawania się Kolberga etnografem roku 1865 stwierdził: Etnografia jest nauką nową, nie wytrawną jeszcze, nie wyrobioną, lubo celu swego świadomą; potrzeba do niej rozwinięcia materiałów jak do historii, więc i moja praca niczym prawie jeszcze innym nie będzie, jak skrzętnym ich nagromadzeniem. Przede wszystkim postanowiłem sobie takowe nabytki uporządkować i usystematyzować, nim się do ich opracowania i dalszych wniosków przejść będzie mogło3. 1 Brulion listu do C. Neymanna z 9 VI 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 162. O. Kolberg Juliusz Kolberg, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 438. 3 List do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 116. 2 561 �Skarżył się na brak zrozumienia i wsparcia dla tej dyscypliny: „[…] widząc powszechną na etnograficzne badania u nas obojętność (skutek zapewne nieznajomości, więc lekceważenia tej nauki)”1. Ubolewał, że badacze zagraniczni, w tym Oscar Peschel: […] nader nam mało powiedzieć jeszcze umieją o stanowisku etnograficznym Słowian w ogólności, a w szczególności Polaków, czemu się wcale nie dziwimy, wiedząc, że i u nas samych nauka etnografii, jak i antropologii, zaledwie kiełkować poczyna i dziś jeszcze głównie na skrzętnym zbieraniu materiałów się ogranicza2. Jednocześnie, stawiając etnografię obok antropologii, stwierdzał rosnące jej znaczenie i usamodzielnienie się: Nowa ta nauka, nim samoistnie do działania na pole wiedzy została powołana, czerpała pożywcze swe soki z szeroko już rozrośniętego drzewa nauk historycznych, geograficznych i filologicznych, skąd oderwawszy się wskutek obficie przybywającego jej zewsząd żywiołu i wywiązujących się zeń nowych wyników naukowych, wreszcie konieczność własnego, samodzielnego zaznaczyła bytu3. Kolberg wyróżniał wśród źródeł, z których korzystał i które tworzył, źródła „piśmienne” i „ustne” oraz „wiadomości […] przez nas samych zbierane czy z innych źródeł wzięte” 4, czyli wywołane i zastane. Pośrednie miejsce między źródłami wywołanymi a zastanymi zajmują teksty powstałe bez bezpośredniego udziału badacza, lecz przez niego zainspirowane – jakże liczne materiały dostarczone przez jego korespondentów. Obok źródeł tzw. wywołanych Oskar Kolberg w szerokim zakresie korzystał z tekstów zastanych. Dostarczały ich literatura naukowa, popularno-naukowa, piękna oraz publicystyka i notatki prasowe, a także dokumenty osobiste i urzędowe, które docierały do badacza zarówno w formie publikowanej, jak i ręko­ piśmiennej. Podkreślał, pisząc o materiałach „z ziem ruskich”, znaczenie danych przez siebie zgromadzonych: 1 Brulion listu do Augusta Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 299. 2 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 23. 3 Tamże, s. 3. 4 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 392– –393. 562 �Nadmienić tu winienem, że wymienione w wykazie materiałów, obok zbiorów moich własnych, prace i rękopisy innych autorów, stanowią zaledwie dziesiątą część całej masy mych materiałów i służyć jedynie mają, gdzie tylko tego zajdzie potrzeba, na wzmocnienie własnych mych opisów, spostrzeżeń i wywodów1. Materiały uzyskane przez Kolberga w bezpośrednim kontakcie z rozmówcami są najliczniejsze i to one stanowią o wyjątkowej wartości jego zbiorów. Ten sposób gromadzenia danych stosowany był szeroko przez badaczy kultury ludowej. Na ziemiach polskich upowszechnił go Ignacy Lubicz-Czerwiński, a przede wszystkim Zorian Dołęga Chodakowski. Źródła wywołane określane są dzisiaj w etnografii także mianem zapisów czy notatek z badań terenowych i są uznawane za podstawowe w etnologii/ antropologii kulturowej. Ciągle poddaje się je dyskusjom2. „Terenowymi” nazwane są także przez opracowujących rękopiśmienne zbiory Kolberga: „karty terenowe”, „notatki z badań terenowych”, „zapisy terenowe”, „rękopisy terenowe”3. Wymagały one odszukania rozmówcy, wejścia z nim w interakcję i skłonienia go do przekazania informacji o jego kulturze i środowisku. Zwykle związane były z wyjazdem badacza poza miejsce jego zamieszkania, jednak nie zawsze. Przykładem materiałów terenowych w zbiorach Kolberga, zgromadzonych w miejscu zamieszkania, bez konieczności wyjazdu dokumentalisty poza to miejsce, są pieśni umieszczone w teczce, na której Kopernicki zanotował: Melodie i pieśni ukraińskie po największej części spisane przez samego O.K. w Warszawie od służby dworskiej panów ukraińskich tam mieszkających, np. podobno od p. Tytusa Piotrowskiego z Rozalówki w pow. kijowskim […]4. 1 Brulion listu do Stanisława Polanowskiego z 24 IX 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 467. 2 O wieloznaczności terminu „teren” i „badania terenowe” w antropologii pisał m.in. James Clifford (Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antropologii, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, wybór i przedmowa M. Kempny i E. Nowicka, Warszawa 2004, s. 139 i nast.). Polscy badacze zajęli się określeniem, czym jest „teren”, i znaczeniem badań terenowych w książce Teren w antropologii. Praktyki badawcze we współczesnej antropologii, red. T. Buliński, M. Kairski, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2011. 3 Zob. wstępy wydawców, np. w tomach DWOK 49, 77/I, 81, 82. 4 Przytaczam za: A. Skrukwa „Wołyń” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Wołyń. Suplement do t. 36 (DWOK T. 84), s. XXIX. 563 �Kolberg cenił także źródła ikonograficzne, ryciny i fotografie oraz obiekty materialne, które stawały się źródłami po utrwaleniu ich w rycinach, fotografii i opisie lub znalazły się w muzeum. Kolberg był świadom znaczenia różnorodności źródeł wykorzystywanych w etnografii. Oprzeć się ona winna na: […] autentycznych dowodach leżących w kronikach, dokumentach, dyplomatach, mapach, planach itd. obok zabytków, jakie przynosi dla niej archeologia – tak i etnografia, zarówno u nas, jak i wszędzie indziej wzrost i korzyści swe zawdzięczać będzie liczbie, dokładności i wiarygodności dostarczonych jej materiałów, typów, okazów, opisów, fotografii i rysunków szczegółowych i zbiorowych. Bez nich ani zdolności autora, ani jego zabiegi i prace na wnioskach osobistych i domysłach częstokroć oparte, więc nie dające niezbitej pewności i zupełnie jasnego o rzeczy wyobrażenia, pożądanego nie odniosą skutku […]. […] dzisiejsi etnografowie poszukują materiału przede wszystkim oryginalnego, że tak powiem z pierwszej ręki, a otrzymawszy go i nie zawsze na cudzych, a zwłaszcza ludzi niekompetentnych, polegając relacjach, sprawdzają […]1. Głównym przedmiotem uprawianej przez siebie etnografii uczynił Kolberg lud wiejski ziem dawnej Rzeczypospolitej, choć wykraczał poza jej granice. Lud jako przedmiot poznania etnograficznego nabierał znaczenia, gdyż stanowił jednocześnie ważną część narodu. Kolberg stwierdzał, znając zasady przyjmowane w etnografii, że dla poznania „ludu własnego” konieczna była również znajomość ludów innych: Zbieranie typów, opisywanie i rozbiór zwyczajów, cech i właściwości ludów różnych, prowadząc do dokładniejszego poznania własnego ludu, stało się jedną z potrzeb naszego wieku u każdego ukształconego narodu. Przekonano się, że ludy pojedyncze są to ogniwa jednego wielkiego łańcucha ludzkości całej […]2. Lud interesował Kolberga jako całość ze względu na charakteryzujące go „cechy i właściwości”3, „znamiona materialnego bytu i umysłowego życia” oraz „cechy fizyczne i moralne”4. W całości tej dominowały cechy społeczno-kulturowe, zresztą dokumentowane nierównomiernie. Cechy fizyczne 1 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 23. Fragment projektu odezwy do prenumeratorów Ludu, brulion listu do Bogumiła Hoffa z 23 V 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 327. 3 Por. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), pierwodruk: Kraków 1871, s. 3. 4 Por. O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), pierwodruk: Kraków 1887, s. III i 43. 2 564 �ludu przedstawiane były w opisach umieszczanych w rozdziałach Lud oraz na ilustracjach przedstawiających „typy”, „postacie”, które informowały także o ubiorze i postawie należących do kultury. Geograficzny zakres badań nad ludem i ludami tworzył różnego rodzaju etnografie. Najbliższa Kolbergowi była etnografia „krajowa”, która była częścią „etnografii Słowian”1. Szerszy zakres obejmował etnografię Europy, a najszerszy – świata. Kolberg uprawianą przez siebie dyscyplinę najczęściej nazywał etnografią, a sam siebie określał mianem etnografa. Nazwa „etnologia” pojawiła się w tekstach Kolberga po objęciu przez niego w roku 1874 funkcji przewodniczącego Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie. Rzadko, i to nie bezpośrednio, nazywał siebie etnologiem, choć przyjmował niekiedy lub wskazywał etnologiczny punkt widzenia: „… zapatrując się okiem etnologa”2; „ma tu etnolog możność śledzenia”3. Etnologów traktował jako nauczycieli „zbieraczy”4. Ważnych danych o sposobie rozumienia przez Kolberga dyscypliny, z którą się identyfikował, dostarcza wymieniony już artykuł recenzyjny Obecne stanowisko etnografii (1876). Odróżniając etnografię od etnologii wzorem Friedricha Müllera, autora jednej z książek omawianych w powyżej wskazanym artykule, połączył je obie i nazwał „jedną etniczną umiejętnością”5, jedną nauką. Definiował ją – a definiowanie jest u Kolberga rzadkie – następująco: Jeśli bowiem etnografia miałaby za zadanie skreślić cechy zewnętrzne i wewnętrzne żywota każdego z ludów obecnie ziemię zamieszkujących, tak znowu etnologia, cofnąwszy się w przeszłość, nierównie szerszy zakreśliłaby dla swych prac program, szukając cech ludów dawniejszych od starego ich początku przy pomocy archeologii i pokrewnych jej nauk, śledząc ludów tych rozrost lub przekwit, wyjaśniając wreszcie ich wzajemne na siebie czy to dodatnie, czy ujemne oddziaływanie w pochodzie wieków aż po dzień dzisiejszy6. Etnografię i etnologię spaja ten sam przedmiot badań, jakim jest lud i są ludy. Lud, warstwa społeczna w społecznościach o zróżnicowanej, silnie 1 Brulion listu do J. Lubomirskiego z 5 V 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 289. 2 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 410. 3 O Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. XII. 4 Tamże, s. IX. 5 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 18. 6 Tamże. 565 �zarysowanej strukturze, została utożsamiona z grupą etniczną, z ludami współcześnie występującymi lub dawnymi, które takiej struktury nie posiadają lub nie posiadały. Podział zadań między etnografię i etnologię jest tu jasny. Etnografia bada poszczególne ludy w przestrzeni w czasie teraźniejszym, etnologia w szerokim zakresie czasu, sięgającym głęboko, doprowadzonym jednakże do teraźniejszości. Etnografia koncentruje się na opisach, etnologia, korzystając z pomocy nauk pokrewnych i stosując m.in. metodę porównawczą, na wyjaśnianiu. Jedność przedmiotu i perspektywy badań pozwala jednakże na zamienne stosowanie nazw „etnografia”, „etnologia”, a nawet „ludoznawstwo”. Kolberg powtarzał za Müllerem: „Etnografia, czyli etnologia, więc ludoznawstwo, jest, jak to orzeka jej nazwa, umiejętnością o człowieku uważanym jako osobnik (indywiduum) z b i o r o w y [podkr. oryginalne]”1. Z badaniem ludu, a tym samym z etnografią, związany był nowo wprowadzany termin „folklore”, oznaczający w tym czasie głównie niepiśmienną literaturę ludową i naukę o niej. Kolberg nie stosował tego terminu i był mu niechętny. Pod koniec życia, w roku 1888, w liście do Jana Karłowicza po lekturze jego artykułu, napisał: Przyznam się otwarcie, że wyraz (neo-angielski?) „folklore” („Wisła”, II str. 84)2, oznaczający właściwie u nas ludogadactwo, ludowiedztwo (a po dawnemu: guślarstwo), lubo w wielu krajach już przyjęty – jest mi dosyć wstrętnym, już dla tego samego, że nie da się on gładko adaptować (przyswoić) do organizmu naszego języka, a nawet u Francuzów, Włochów, Hiszpanów itd. użyty, sprawia wrażenie jakiejś niemiłej kakofonii, jakiegoś gwałtu. Natomiast głosowałbym chętnie za wyrazem demotyka, proponowanym przez portugalskiego autora Braga3. Kolberg, pozostający w środowisku naukowym krakowskim i zaznajomiony z lekturą odpowiadającą jego zainteresowaniom, był świadom 1 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 17. Karłowicz informował: „Od lat kilku, skutkiem zwrotu w literaturach europejskich do poznawania rzeczy ludowych, wszedł w użycie wyraz powyższy na oznaczenie wszystkiego, co się do tak zwanej literatury niepiśmiennej ludu odnosi. Folklorem przeto Francuzi, Niemcy, Włosi, Hiszpanie i t.d. nazywają same pieśni, podania, zagadki, zabobony, przysłowia i t.d., a także naukę, mająca za przedmiot zbieranie, porównywanie i wyjaśnianie rzeczy ludowych; osoby zajmujące się ich gromadzeniem i badaniem nazywają folklorystami”. J. Karłowicz Folklore, „Wisła” T. 2: 1888, z. 1, s. 84. 3 List do J. Karłowicza z 2 IX 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 530. 2 566 �stopniowego usamodzielniania się etnografii i etnologii i ich odrębności od innych nauk. Dostrzegł trudności w zakreśleniu granic dyscypliny, podnoszone przez jej przedstawicieli także dzisiaj: […] niektórzy z pisarzy […] wahali się lub mało troszczyli o oznaczenie teoretyczne ostatecznych jej granic, gdy inni znowu z każdorazowej własnej wychodząc praktyki, oznaczali je według indywidualnego swego zapatrywania1. Podkreślał różnicę, jaka dzieli etnografię i etnologię od antropologii, rozumianej jako biologiczna. Przytoczył we wskazanym już kilkakrotnie artykule Obecne stanowisko etnografii stwierdzenie Friedricha Müllera, którego pracę Allgemeine Ethnographie (1873) omawia: „Pojęcie rasy […] dotyczy głównie antropologii, pojęcie ludu lub narodu – etnologii”2. Za tymże autorem powtarza argumenty przemawiające za odmiennością etnografii od antropologii: Różni się ona zatem punktem zapatrywania się na człowieka od antropologii badającej w człowieku jednostkę zmysłowo-rozumną przyrody, czyli osobnika pojedynczego. Jeśli antropologia, widząc w człowieku okaz zoologiczny rodzaju Homo, ma za zadanie rozwijać wszelkie fizyczne i psychiczne natury jego skłonności i objawy, to etnografia bada go jako członka towarzystwa zjednoczonego wspólnym węzłem rodu, obyczaju i języka3. Charakteryzując etnografię jako „towarzyszkę innych umiejętności”4, dostarczającą im ważnych informacji, jednocześnie zauważył, referując poglądy J.A. Maximiliana Perthy’ego, że potrzebuje ona współpracy z innymi dyscyplinami: Stąd też, ku wszechstronnemu natury ludzkiej zgłębieniu i ocenieniu, nie dosyć jest dla etnografa znać jedną tylko, ale trzeba wiele innych jeszcze posiąść nauk […]. Obok znajomości przede wszystkim antropologii, niezbędnymi stają się tu wiadomości historyczne, archeologiczne, mitologiczne, lingwistyczne, statystyczne, geograficzne, geologiczne itd., których wyczerpująca znajomość przechodzi siły pojedynczej osoby […]5. 1 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 6. Tamże, s. 15. 3 Tamże, s. 17. 4 Tamże, s. 5–6. 5 Tamże, s. 7–8. 2 567 �Dostrzegał kierunki badań powstałe na granicy etnografii z innymi dyscyplinami. Wymienił etnopsychologię i związał z nią m.in. Theodora Waitza1. Dla długoletniej działalności Kolberga charakterystyczne jest przesuniecie jego uwagi z nauk humanistycznych, jako współpracujących z etnografią, ku antropologii, związanej głównie z naukami przyrodniczymi. Kolberg podkreślał cele naukowe etnografii. We wspomnianym już, niedatowanym liście do nieznanej z nazwiska „Waszej Ekscelencji”, postaci zapewne wysoko postawionej w administracji carskiej, licząc się z realiami politycznymi, napisał: Celem pracy tej będzie rzetelne, jasne i dokładne przedstawienie przedmiotu czy faktu, więc czysta nauka, i dlatego wyłączonym z niego zostanie wszystko, co tylko zdaje się trącić polityką lub tendencyjnością, w przekonaniu, że tym tylko sposobem obudzi ono zaufanie badaczy i przyniesie istotny dla nauki pożytek2. Dostrzegał rozwój etnografii i jej międzynarodowy charakter, wymieniał główne przyczyny tego rozwoju: […] nauka etnografii szybkie a wielkie swe postępy zawdzięcza głównie zabiegliwym pracom zbiorowym towarzystw geograficznych, etnograficznych i antropologicznych, mianowicie w Londynie, Paryżu, Berlinie i Petersburgu, jak również podróżom i skrzętnym badaniom lingwistycznym, obyczajowym i innym Niemców, Francuzów, Anglików, Szwedów, Holendrów, Włochów itd.3. Wskazywał na znaczenie pism specjalistycznych, zjazdów i kongresów oraz wystaw i muzeów etnograficznych, ubolewając, że w muzeum w Wilnie oraz muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego „okazy etnograficzne stanowią dotąd jedynie przedmiot dodatkowy”4. Był zadowolony, że w badaniach na ziemiach polskich wspomagają go „już inni na polu etnograficznym współpracownicy, jak o tym świadczą »Roczniki« Akademii Umiejętności” 5. O celach swoich prac i ich związku z etnografią pisał Kolberg wielokrotnie. Obok ogólnego stwierdzenia, że są to „szczegółowe badania ludu 1 Tamże, s. 5. Brulion listu do nieznanego adresata, bm. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 101; list pochodzi najprawdopodobniej z roku 1864 lub 1865. 3 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 4. 4 Tamże, s. 25. 5 List do J.I. Kraszewskiego z 20 X 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 268. 2 568 �naszego”1, badacz informował, w jaki sposób cel ten ma zostać zrealizowany: Tak przygotowane dzieło obejmujące poszczególne monografie ludów wszystkich części dawnej Polski, utworzone z materiałów zebranych na całym niemal jego obszarze, pragnąłbym kolejno w odpowiedniej jego znaczeniu wydać szacie […]2. Podkreślał wartość uzyskanych przez siebie materiałów nie tylko dla nauki, ale także dla sprawy narodowej, bo to dzięki nim „[…] tym zupełniej narysuje się wizerunek ogólny narodu”3. Dostrzegł polityczne znaczenie prac etnograficznych. Krytykował ustalenia Pawła Bobrowskiego, oficera armii carskiej, prowadzącego badania na Białorusi4, zaliczanego do tzw. „etno­grafów rządowych”5. Zwracając się do Akademii Umiejętności o pomoc w wydaniu tomów dotyczących Rusi, argumentował, że będą one miały znaczenie także polityczne: „[…] do Akademii właściwie tak ze względów politycznych, jak i naukowych należy przedsięwzięcia tego rodzaju popierać nie tylko moralnie, ale i materialnie”6. Przedstawiając swoje dzieło jako ważne dla poznania „stosunków ziem ruskich”, jednocześnie określał je jednak jako „tylko w etnograficznym wyświecającego zakresie sprawę”7. Były także inne cele, społeczne i etyczne. Należała do nich zadeklarowana już w młodości służba ludowi, pomijana zwykle przez badaczy życia i prac Oskara Kolberga, tak ważna w kształtowaniu jego postawy wobec ludu8. Badacz cenił ponadto bogactwo obrzędowości i artystyczne wartości 1 List do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego z 10 X 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 204. 2 Brulion listu do W. Wolniewicza z 24 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 279. 3 List do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego z 10 X 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 204. 4 M. Olechnowicz „Białoruś-Polesie” Oskara Kolberga”, w: O. Kolberg Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), s. XV; S. Kasperczak, tamże, s. XXV–XXVI. 5 Por. S.A. Tokarev Istorija russkoj etnografii (Dooktjabrskij period), Moskva 1966, s. 314– –315. 6 List do J. Blizińskiego z 16 VII 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 358. 7 Brulion listu do S. Polanowskiego z 24 XI 1887, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 466. 8 W liście do Antoniego Woykowskiego z dnia 6 XII 1842 roku napisał: ”[…] nagrodzi Ci to wdzięczność ludu, któremu również Ty, jaki ja służyć powinniśmy i służymy”. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s 18. 569 �wytworów ludu: literatury ludowej, muzyki, dzieł plastycznych, mogących służyć jako inspiracja dla sztuki narodowej, a ujawnianych poprzez badania etnograficzne. Kolberg, obok celów realizowanych przez etnografię, określał także zadania przyjmowane przez siebie w jej ramach. Wielokrotnie powtarzał: „Ja daję właśnie materiał do tych wszystkich prac […], daję tylko materiał”1. Konsekwentnie realizował w swojej praktyce badawczej i wydawniczej wyznaczony sobie cel, jakim było gromadzenie, porządkowanie i utrwalanie materiałów, które uznawał za wartościowe. Uzupełniał je niekiedy dodatkowymi informacjami, uznawanymi za potrzebne późniejszym badaczom i innym użytkownikom tych materiałów. Wierzył, że jego pracy „[…] nie poczytają [potomni – Z.J.] za całkiem marną zbieraninę”2. Świadomość celów i podjęcie się także systematyzacji i, choć w ograniczonym zakresie, interpretacji i krytyki materiałów powodowało, że Kolberg wykroczył poza granice zbieractwa, stał się dokumentalistą i badaczem. O swojej pracy informował: […] starałem się materiał (nierzadko napływający mi pobieżnie, bezładnie) – gromadzony dorywczo, acz pilnie – uporządkować i ułożyć w taki sposób (nie tykając bynajmniej odrębnej jego właściwości i barwy miejscowej, więc bez narażenia na szwank jego autentyczności), aby ten wedle wskazówek i badań uczonych zagranicą dokonywanych (które śledziłem), z pożytkiem dla nauk mógłby być zachowanym i służyć za podstawę do dalszych w przyszłości badań […]3. Bezpośrednim celem Kolberga nie było uzyskanie syntezy w postaci obrazu polskiego ludu, co przypisuje mu Domański, uznając jednocześnie, że kultura regionu „była zawsze pierwszorzędnym przedmiotem jego ba­ dań”4. Kolberg nie zmierzał do syntezy, odsuwał ją w przyszłość: 1 O. Kolberg Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 416. 2 Brulion listu do B. Moraczewskiej z 28 IV 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 435. 3 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 299. 4 W. Domański Oskar Kolberg i jego dzieło, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dodak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszawa 1995, s. 64. 570 �Ja przynajmniej mam to przekonanie, że jeszcze lat kilkanaście a może kilkadziesiąt zbierać, i to z pospiechem, i ogłaszać będziemy musieli materiały nim do wniosków, a wreszcie i do zadawalniającej syntezy przyjść potrafimy […]1. Nie czuł się przygotowany do ujęć syntetycznych, wymagających materiałów i usystematyzowanych założeń teoretycznych, i bronił się przed nimi. W roku 1878, w odpowiedzi na propozycję napisania do Słownika geograficznego2 etnograficznych charakterystyk grup regionalnych i etnicznych z ziem polskich, tłumacząc się porządkowaniem materiałów i przygotowywaniem ich do druku, a może także obawiając się ingerencji cenzury, wyjaśniał: „Zajęty tą pracą […] nie miałbym czasu, nie byłbym nawet w stanie dziś już dać dokładnego, treściwego, syntetycznego obrazu tego przedmiotu”3. Podstawowe pojęcia i założenia etnografii Kolberga Podstawowe pojęcia Termin „lud”, oznaczający główny przedmiot uprawianej przez Kolberga etnografii, nie został przez niego zdefiniowany. Oznaczał ludność wiejską w jej warstwie, w miarę jednolitej, najniżej sytuowanej w ramach zróżnicowanego społeczeństwa feudalnego i postfeudalnego. Ludzie stanowiący lud nazywani byli „włościanami”, „wieśniakami”, rzadziej „chłopami” 4. Lud etnicznie polski interesował Kolberga jako fundament i istotny element polskości, lud niepolski, zamieszkały na terenach dawnej Rzeczypospolitej – jako należący do politycznego narodu polskiego. Dla Kolberga ważny był także lud „sam w sobie”, jako oddzielna kategoria społeczna i twórca odrębnej kultury. Swoje zainteresowania ludem badacz rozszerzał przecież poza granice Rzeczypospolitej. Lud charakteryzowały szczególne „cechy 1 Brulion listu do J. Majera z 18 X 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 267. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich wydany zastał w 15 tomach w latach 1880–1902 w Warszawie. 3 Brulion listu do F. Sulimierskiego z 15 III 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 226. 4 Por. brulion listu do ks. K. Śmiechowskiego z 26 XII 1864 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 98; O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”…, s. 104; O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 47. 2 571 �i właściwości”1, „znamiona materialnego bytu i umysłowego życia” oraz „cechy fizyczne i moralne”2. Badacz wymienił najważniejsze dla niego spośród tych „właściwości” w podtytule tomów Ludu: „Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce”. Lud odznaczał się także szczególnymi cechami fizycznymi, wartymi odnotowania w jego opisie, oraz „umysłowymi” i „moralnymi”. Posiadał „duszę”3, o której Kolberg pisał zapewne, jak sądzi Wojciech Domański, stosując powszechną w jego czasach stylistykę publicystyczną4, ale przede wszystkim nawiązując (bez wskazania źródła) do idei „Volksgeist” – „ducha ludu” Herdera, ważnej w rozwoju zainteresowań ludoznawczych5. Kolberg dostrzegał ponadto „charakter ludu”6 i wiązał go ze sposobem jego życia. W sposobie życia ludu, a co za tym idzie – w jego charakterze, istotną rolę odegrała pańszczyzna – pozbawienie wolności osobistej i przymus pracy – oraz jej następstwa. Kolberg w rękopisie pozostawił wypis z tekstu C.F.E. Hammarda ze stwierdzeniem, że kobiety „daleko silniej odczuwały […] ucisk i ciężar poddaństwa niż mężczyźni”7. Przytoczył też opinię innego niemieckiego autora: […] moralność ludu w stosunku stoi do jego wolności, i że taki chłop, który ma wolność swobodnego zarobkowania jest zarazem i moralniejszym […]. […] w W. Ks. Poznańskiem chłop, na którego pijaństwo skarżono się niegdyś powszechnie, teraz, gdy został właścicielem czyli posiedzicielem, stał się nierównie umiarkowańszym i wstrzemięźliwszym8. To pańszczyzna powodowała zachowawczość na ziemiach polskich ludu, który był pańszczyzną „nieruchomie niemal przyparty do gleby”9, i stanowiła przeszkodę w jego działalności gospodarczej. 1 Por. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 3. Por. O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. III, 43. 3 Por. O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. I. 4 W. Domański Poglądy Kolberga na przedmiot, zakres i cel etnografii, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii…, s. 75. 5 Por. H. Bausinger Czy zmiana paradygmatów? Uwagi o kryzysie etniczności, tłum. W. Jasiewicz, „Lud” T. 75: 1992, s. 6. 6 Por. brulion listu do A. Przeździeckiego, b.m. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. 7 O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84), s. 18. 8 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 47. 9 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 268. 2 572 �Lud, mimo swej niekorzystnej sytuacji społecznej, był twórczy. Twórczość ludu Kolberg traktował jako zbiorową i dlatego anonimową. Nie zgadzał się z poglądem Ryszarda Berwińskiego o braku zdolności twórczych u ludu1. Wskazywał przyczyny tego poglądu i wyrażał przekonanie o jego nietrwałości: Że sąd tak bezwzględnie postawiony (a wywołany widocznie grozą wypadków galicyjskich 1846 r.) ostać się długo jako pewnik nie mógł, tego dowodzić tu obszernie nie potrzebuję2. Określenie „lud” oznaczało w tekstach Kolberga, podobnie jak w języku nam współczesnym, także grupę etniczną. Badacz nie stosował terminów „grupa etniczna” lub „etnos”3. Nie ma jednak racji Joanna Tokarska-Bakir stwierdzając, że Kolberg nie dostrzegał odrębności etnicznych i za lud polski uważał np. Tatarów, Hucułów i Bojków4. Kolberg odróżniał „Polskę” i „Ruś”, z podróży „do gór huculskich i Bukowiny” pisał: „Lud tam, jak wiadomo, jest ruski […]” 5. Lud należący do różnych grup etnicznych obejmował mianem „ludu naszego”6. Mieszkańcy Pokucia na Rusi to „lud bratni”7. Józef Burszta pisał, że w przyjętym przez Kolberga modelu monografii regionalnych nie było części dotyczącej „tożsamości regionalnej i świadomości etnicznej czy narodowej”. Dodał jednakże, że procesy interetniczne dają się na podstawie treści jego dzieł zrekonstruować8. Do poglądów Burszty nawiązały Ewa Antyborzec i Anna Mazurkiewicz-Szczyszek, które zauważyły, że dzieła Kolberga w czasie, kiedy były tworzone, nie mogły być 1 O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), pierwodruk: Kraków 1874, s. XIV–XV. Tamże, s. XV. 3 Kolberg, ostrożny w stosowaniu nowej terminologii, sięgnął dwukrotnie po przymiotnik „etniczny”: w artykule Obecne stanowisko etnografii, pisząc o „materiałach etnicznych” i definiując etnografię i etnologię jako „umiejętność etniczną”, por. O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 7, 18. Określenie „grupa etniczna” i rzeczownik „etnos” pojawiły się w rozprawie I. Kopernickiego O etnografii i etnologii…, s. 1, 3 i nast. 4 J. Tokarska-Bakir Żydzi u Kolberga, w: tejże Rzeczy mgliste. Eseje i studia, Sejny 2004, s. 51. 5 Brulion listu do ks. W. Siarkowskiego z 20 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 651. 6 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”…, s. 105. 7 Brulion listu do S. Czarneckiego z 22 III 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 626. 8 J. Burszta Chłopskie źródła kultury, Warszawa 1985, s. 210 i nast. 2 573 �pozbawione problematyki narodowej, i zajęły się wyznacznikami tożsamości narodowej obecnymi w materiałach Kolbergowskich1. Możliwości tkwiące w materiałach Kolbergowskich dla odtworzenia stanów i procesów etnicznych na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej omówiłem w oddzielnym artykule2. Obydwa znaczenia terminu „lud” – jako warstwa społeczna i grupa etniczna – nakładały się na siebie, kiedy rzecz dotyczyła ludności o odrębnych cechach etnicznych, nie posiadającej własnych warstw wyższych, tworzącej etnoklasę w społeczeństwach o zróżnicowanej strukturze społecznej. Takim ludem, zdaniem Kolberga, był dokumentowany przez niego lud ruski i litewski. W tej sytuacji etnonimy stawały się niekiedy oznaczeniami sytuacji społecznej. Materiały Kolbergowskie z Chełmskiego skłoniły ich wydawcę, Izydora Kopernickiego, zapewne za przyczyną Marii Hemplówny, która je zarejestrowała w terenie3, do stwierdzenia w przypisie: U tutejszego ludu nazwa Rusin i Polak nie oznacza plemienia, czyli narodowości, ale różnicę stanu. W naszych stronach, gdzie ogólnie lud rolny jest tylko ruski, a panowie, oficjaliści, rzemieślnicy, szynkarze itd. są obrządku łacińskiego, nazwa Rusin i Polak oznacza chłop i szlachcic […]4. Ludy jako grupy etniczne pojawiają się wówczas, kiedy Kolberg pisze o „ludów słowiańskich etnografii” (ich przedstawicielami wówczas są jednak zawsze przedstawiciele ludności wiejskiej5) lub wtedy, kiedy zajmuje się ludzkością. Termin „naród” Kolberg rozumiał dwojako: jako naród etniczny, kulturowy oraz naród polityczny, wsparty państwem lub ideą własnego państwa. Etniczny naród polski, nazywany „szczepem lechickim”6, tworzą Wielkopolanie, Małopolanie i Mazurzy, wokół których „zgromadziły się i grupują 1 E. Antyborzec, A. Mazurkiewicz-Szczyszek Tożsamość narodowa i regionalna w świetle monografii Oskara Kolberga, 2007 [maszynopis w Instytucie im. Oskara Kolberga w Poznaniu]. 2 Por. Z. Jasiewicz O narodzie i grupach etnicznych u Oskara Kolberga, w: Antropologiczne wędrówki po „miejscach” bliskich i dalekich. Księga jubileuszowa dla Profesor Iwony Kabzińskiej, red. D. Demski, J. Derlicki, A. Woźniak, Warszawa 2020. 3 E. Millerowa „Chełmskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do t. 33 i 34 (DWOK T. 82), s. XL. 4 O. Kolberg Chełmskie cz. II (DWOK T. 34), pierwodruk: Kraków 1891, s. 58. 5 Por. brulion listu do F.S. Kraussa z 1 VIII 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 361. 6 O. Kolberg Polski lud, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 566. 574 �pomniejsze ich rozrody”1. Naród ten był podzielony społecznie, różnice stanowe nie przekreślały jednak tworzonych przez narodowość cech wspólnych. Najczęściej jednak naród polski Kolberg widział jako naród polityczny – historycznie wytworzoną, wieloetniczną i wielokulturową wspólnotę mieszkańców dawnej Rzeczypospolitej. Taka koncepcja narodu, odwołująca się do tradycji państwowej i praw historycznych, podzielana w czasach zaborów przez wielu myślących o odbudowie państwa Polaków, uznawana była już w XIX wieku za anachroniczną, nie tylko z powodów politycznych, ale także ze względu na zapoczątkowane procesy narodotwórcze wśród grup etnicznych na terenach dawnej Polski2. Kolberg jednakże tych procesów nie dostrzegał, był przywiązany do idei politycznego narodu polskiego i na niej budował swój patriotyzm i widzenie świata. „Cechy i właściwości ludu”, które były przedmiotem badań Kolberga, nie miały w jego tekstach zbiorczego określenia. Wskazywane były poprzez wyliczanie umieszczane w dalszej części tytułu jego tomów Ludu: „zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce”. Choć miały charakter, o czym już napisałem, głównie kulturowy, badacz nie stosował dla ich określenia terminu „kultura”, który pojawił się w piśmiennictwie polskim już na początku XIX wieku3. Termin ten, w szerokim znaczeniu atrybutu ludzkości, mimo swojej niejednoznaczności przyjmowany jest do dzisiaj za najbardziej przydatny dla przedstawienia całości przedmiotu badań etnologii i antropologii społeczno-kulturowej. Kolberg natomiast posługiwał się niekiedy terminem kultura w znaczeniu cultura animi, przypisywanym Cyceronowi, wartościującym, wskazujący na osiągnięty wysoki poziom, przede wszystkim w uprawach roślin: „[…] ogród, gdzie kultura owocu do wysokiego doprowadzoną jest stopnia, równie jak i kultura pól w miejscach niskich przez dreny osuszonych”4. W antropologicznym znaczeniu atrybutu ludzkości lub ludów rozpatrywanych w jej kontekście termin „kultura” został przez Kolberga użyty kilkakroć w odniesieniu do materiałów dotyczących dużych grup ludów lub ludzkości. Pisząc, w związku z muzyką, o Słowianach w ramach „plemienia kaukaskiego czyli indoeuropejskiego”, stwierdził: 1 Tamże. A. Walicki Rosja, katolicyzm i sprawa polska, Warszawa 2002, s. 111. 3 Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej, Poznań 2011, s. 97. 4 Por. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), pierwodruk: Kraków 1876, s. 46. 2 575 �[…] owszem, niezawodnie sami też ościennym narodom udzielali własnych swych pojęć i wrażeń, bo godzi się wnioskować, że nie byli pozbawieni rodowej kultury […]. Kultura ich, w owych pierwotnych czasach, choć własna, zbliżać się owszem musiała do skandynawskiej, germańskiej, celtyckiej […]1. O „ogólnym postępie i kulturze ludzkości”, także w związku ze Słowianami, wspomniał w wymienionym już liście z końca lat 60. XIX wieku2. W innym miejscu i w innym momencie swych prac, a mianowicie w wymienianym już wielokroć artykule Obecne stanowisko etnografii, Kolberg, przedstawiając swą ogólną wiedzę i poglądy na etnografię, przy okazji referowania stanowiska Fryderyka Müllera3 napisał o „wpływie ziemi i klimatu na rozkwit i upadek kultury, jej stopniach, ogniskach i warunkach istnienia”4, stosując ten termin na sposób przyjęty przez ewolucjonistów. Częściej, w porównaniu z nazwą kultura, posługiwał się terminem ”cywilizacja”, bardziej popularnym w jego czasach5. Użył np. określenia „cywilizacja tradycyjna, ludowa” i „cywilizacja narodu”6. Określenia „kultura ludowa” nie stosował7. Najbliższym terminowi „kultura” wśród określeń przedmiotu zainteresowań Kolberga, wyliczonym w tytule wielu jego dzieł, jest „sposób życia”. Jego odpowiednikiem są także „zwyczaje” i „obyczaje”, rozumiane jako powtarzalny i ujednolicony sposób zachowań praktykowanych w ważnych chwilach życia. W związku z nimi pojawia się określenie „tradycja”, także ważne we współczesnej etnologii, traktowane jako przejmowanie z przeszłości dóbr kultury i jako wartość. Kolberg doceniał jej siłę oddziaływania i trwałość, nie uważał jej jednak za niezmienną8. Wśród przyczyn zmian w obyczajach ludu na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, w tym zmian stosunku do tradycji, stawia na pierwszym miejscu zniesienie pańszczyzny. Na podstawie przekształceń w obrzędowości weselnej na Mazowszu stwierdza: 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), pierwodruk: Warszawa 1865, s. 15. Brulion listu do A. Przeździeckiego, b.m. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. 3 Friedrich Müller (1834–1898), etnolog i językoznawca, profesor Uniwersytetu w Wiedniu. Kolberg powołuje się na książkę Müllera Allgemeine Ethnographie, Wien 1873. 4 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 11. 5 Por Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii…, s. 162–163. 6 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 303. 7 Por. J. Burszta Kultura ludowa – kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa 1974, s. 218. 8 O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. 75. 2 576 �Radykalna zmiana, jakiej od pewnego czasu uległ odwieczny byt naszych włościan przez zniesienie pańszczyzny i usunięcie ich spod władzy dziedziców, nie mogła pozostać bez ogromnego wpływu na ich zwyczaje i tradycje. Ostatecznie zerwany został węzeł patriarchalny, który niegdyś łączył pana z chłopkiem; pilno temu ostatniemu zakosztować nowej swobody, i ani chce wiedzieć o zwyczajach, jakich się trzymali ojcowie względem panów […]1. Termin „charakter” w odniesieniu do różnych grup ludzi, najczęściej narodów, pojawił się w piśmiennictwie polskim już na początku XIX wieku2. W etnologii i antropologii stał się ważną kategorią badawczą. Studia w tym zakresie rozwinięte zostały w nauce niemieckiej na przełomie XIX i XX wieku, najpierw w ramach psychologii ludów (Völkerpsychologie), a później, głównie w okresie II wojny światowej, w antropologii amerykańskiej, przez badaczy ze szkoły kultury i osobowości3. Dzisiaj rzadko się do nich powraca ze względu na stosowane w nich nieuprawnione uogólnienia i wartościowanie. Kolberg nie definiował terminu „charakter ludu” i stosował go w dwóch znaczeniach. Pierwszym – szerokim, wykraczającym poza psychologię, obejmującym cechy wyróżniające daną grupę ludu, jej wizerunek, „[…] wszelkie właściwości stanowiące charakterystykę ludu”4. Badacz informował, że od wielu lat gromadził materiały dotyczące „[…] wszystkiego, co charakter ludu i jego życie obecne i przyszłe wystawia w najprawdziwszym świetle”5. Drugie znaczenie określenia „charakter” jest już związane z psychologią i koncentruje się na względnie trwałym zespole cech psychicznych grupy ludu zamieszkującej określony region, ujawniającym się poprzez zachowania jej członków. „Charakter ludu” Kolberg przedstawił jako przedmiot godny dokumentacji już w Liście otwartym do Redakcji Biblioteki Warszawskiej z roku 1865. W punkcie drugim Listu, „Praca i zajęcia domowe i gospodarskie wieśniaków”, umieścił sformułowanie „Charakter ludu; jego skłonności i temperament. Sposób myślenia i ruchy”6. Informacji dotyczących charakteru ludu nie ma, jak zresztą nie ma rozdziału „Lud”, w pierwszym tomie monografii regionalnej, którym było 1 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), pierwodruk: Kraków 1885, s. 265. Por. M. Baliński Obraz państwa Wielkiej Brytanii, wystawiający w krótkości główniejsze szczegóły dla poznania niniejszego stanu…, „Dziennik Wileński” 1816, T. 4, nr 22, s. 301 i nast. 3 Zob. m.in. F.W. Voget A history of ethnology, New York 1975, s. 448. 4 Brulion listu do nieznanego adresata, b.d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 100. 5 Brulion listu do A. Przeździeckiego, b.m. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. 6 O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”… , s. 104. 2 577 �Sandomierskie, sygnalizującym zmianę programu badawczego i wydawniczego Kolberga. Brak ten uzupełniony został z nawiązką w kolejnym tomie, w Kujawach. We wstępie do Kujaw badacz wraca do Sandomierzan i porównuje ich z przedstawianymi w tym tomie Kujawiakami, wykorzystując możliwość odróżniania, poprzez opis charakteru, danej grupy ludzi od innych. Łącząc opis grup z przedstawieniem ich charakteru, napisał: Lud kujawski jest zamożniejszy od sandomierskiego, nosi się bogaciej, przykrywa suciej a fałdzisto; barwa ciemna tu przeważa, jak tam jasna, mianowicie u kobiet. Sandomierzak chybki i raźny do roboty i ochoty, a równie jak Kujawiak pojętny, jest przecież od niego łagodniejszym, bardziej potulnym, dobrodusznym, chętnym i uczynnym, lecz w chwilach wolnych, w chwilach zapomnienia, oddaje się niepowściągliwie zabawie i gorzałce […]. Równie krzepki jak tamten, a może skorszy jednak do roboty […] podobny zawadiaka i gębacz, nie jest jednak Kujawiak tyle zwinnym i wartkim w ruchu i pohulance, nie tyle skorym do niesienia posługi w potrzebie i przy pracy co tamten, ale za to – co z natury rzeczy wypływa, rozważniejszym i wytrwalszym […]. Łatwo pojąć, że charakter taki, wyciska swe piętno i na nucie obu ludów […]. Sandomierskie, nie tyle co Kujawy na obce wystawione wpływy dłużej w obrzędach zachować mogły pierwotną czy dawną swą tonalność1. Natomiast w rozdziale „Lud” tegoż tomu Kolberg zajął się już tylko Kujawiakami, z rzadka porównując ich z innymi grupami. Pozostając pod wpływem modnej w jego czasach fizjonomiki i wprowadzając do opisu określenie „usposobienie”, bliskie ważnemu we współczesnej psychologii społecznej pojęciu „postawy”, stwierdził: Dobry byt wpływa na fizjognomię ludu. Kujawiak jest po większej części urodziwy, wzrostu średniego, przysadkowego, silny i giętki, rysów wyrazistych, malujących uczucie godności osobistej i spryt tryskający przy sposobności […]. Usposobienie ludu okazuje się raczej powolne, acz pewne, niż rzutkie. Przy tym jest jednak wiele stanowczości i krewkości w ruchach. Dowcip jego, lubo nie nagły, ale gryzący i trafny […]. Kujawiacy, lubo fizycznie nie zbyt szybcy, żywego są jednak objęcia umysłowego i prosto, ale zdrowo o rzeczach sądzą […]. Wytrwali w pracy, nie tyle mają wstrętu, ile Mazury i Podlasianie, do zaprowadzonych nowości w celu ulepszenia rolnictwa […]. Równie biegle pojmują i wykonywają dane im zlecenia ekonomiczne; mają zdolności matematyczne […]2. 1 2 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), pierwodruk: Warszawa 1867, s. 6–7. Tamże, s. 45–46. 578 �„Usposobienie” pojmuje Kolberg jako związane z temperamentem. Przedstawiając mieszkańców Pokucia, stwierdził: „Usposobienie ludu jest żywe, jak w ogóle temperament sangwinistyczny”1. Kolberg, nieskrępowany doktryną w zakresie poszukiwania przyczyn różnic w charakterze ludu różnych regionów, przedstawia ten charakter jako zdeterminowany wieloma czynnikami. Jednym z nich było środowisko geograficzne, korzystne dla uprawiania rolnictwa i zapewniające „dobry byt”, jak na Kujawach: „Bogactwo przyrody i ziemi wpływa tu naturalnym następstwem na bogactwo szaty, na bogactwo śpiewu […]2, lub niekorzystne. Innym było oddziaływanie historii, bardzo odległej, bo sięgającej czasów mitycznej, lecz nie kwestionowanej Lechii, jak w Wielkopolsce: „Z powodu czysto lechickich znamion jej mieszkańców”3, lub równie mitycznej Chrobacji „znamiona chrobackie”, jak w Krakowskiem4, czy też bliższej i potwierdzonej, jak w przypadku ludu w Chełmskiem: Charakter tego ludu jest łagodny, potulny, nawet bojaźliwy i nieufny, który nabył może skutkiem długowiekowej uległości dla dworu i jego sług. I teraz znamion tych nie pozbywa się wcale, mimo że z pod władzy dworów przeszedł pod inną naczelników cywilno-wojennych, wójtów, straży ziemskiej i żandarmerii5. Znaczenie zmiany stosunków społecznych, a także przykładu ludzi wykształconych, dla charakteru ludu odnalazł w charakterze ludu krakowskiego, który to: Lud wesoły, rączy w posłudze, ochoczy do roboty i zabawy […] lubo (z niewielkimi wyjątkami) nie ma on jeszcze dosyć zabiegłości, skrzętności, dbałości o własne dobro, pilności i wytrwałości w pracy i przemyśle, do których to cnót ciągle się przyucza, podżegnięty do tego swobodą wcześniej tu, niż w innych stronach Polski pozyskaną, jako i przykładem ludzi wyżej pod względem wykształcenia umysłowego stojących6. Do zmiany charakteru ludu prowadziły ponadto wpływy idące spoza regionu, jak na Kujawach: „[…] wskutek bliższego z Zachodem zetknięcia”7, oraz sąsiedztwo z grupami odmiennymi etnicznie, na przykład osadnikami 1 O. Kolberg Pokucie cz. I (DWOK T. 29), pierwodruk: Kraków 1882, s. 18. O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 8. 3 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. I 4 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. III. 5 O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 17. 6 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. II. 7 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 6. 2 579 �niemieckimi w Wielkopolsce. W wioskach pod Krakowem takim czynnikiem była bliskość i intensywne kontakty z miastem1. Ważne były działania towarzystw wstrzemięźliwości oraz kółek rolniczych aktywizujące ludność wiejską, dostrzeżone na Śląsku, w Wielkopolsce, na Kujawach i w Krakowskim2, a rozszerzające się na wszystkie dzielnice Polski: „Nie można zaprzeczyć, że Towarzystwa wstrzemięźliwości, za granicą zawiązywane, skuteczny także na moralność ludu tutejszego wpływ wywierały”3. Znamienne, co zauważył Wojciech Domański, jest to, że cech psychicznych ludu Kolberg nie łączył z problematyką duszy4, choć problematyka ta była popularna w ówczesnej filozofii. Celem, który stawiał sobie Kolberg, przedstawiając informacje o charakterze ludu obejmujące jego cechy psychiczne, było uzyskanie obrazu mieszkańców terenu dawnej Polski, politycznie rozumianego narodu polskiego. Rusini i Litwini, wyróżnieni nazwą etniczną, podkreśleniem różnic w języku i szczególnymi, przypisywanymi im przez współmieszkańców lub badaczy cechami (np. „…uparty jak Rusin” 5), nie byli wyłączani z tego narodu. Innym celem gromadzenia materiałów dotyczących cech psychicznych i wynikających z nich zachowań było określenie możliwości uczestnictwa przedstawicieli ludu w rozwoju kraju. Wyżej odnotowaliśmy uwagę Kolberga o Kujawiakach jako niemających wstrętu do wprowadzania ulepszeń w rolnictwie. Pisząc o Wielkopolanach, zauważył: „Z postępem jednak cywilizacji, tak mężczyźni jak i kobiety grzeczniejszymi się stali […]”6. Ujawniał także te cechy ludu, które traktowane były jako ułatwiające jego współżycie z innymi warstwami społecznymi i pozwalające nim kierować. Opublikował zdanie wyjęte z tzw. schematów, odpowiedzi na ankietę rozesłaną przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu: „Lud roboczy, pracowity, posłuszny, chętny i do swojego pracodawcy p r z y w i ą z a ł y [...]”7. Określenie ”typ”, „typy”, często stosowane przez Kolberga w jego działaniach interpretacyjnych, tylko w pewnym znaczeniu dotyczy cech 1 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. VII i nast. Tamże, s. 348; O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), s. 28 i nast. 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 74. 4 W. Domański Poglądy Kolberga na przedmiot, zakres i cel etnografii…, s. 75. 5 O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 16. 6 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 51. 7 Tamże, s. 48 2 580 �psychicznych. Ma związek z typologią, służy przede wszystkim wyróżnianiu cech charakterystycznych pewnych grup ludzi lub przedmiotów w ramach szerszego ich zbioru, jego porządkowaniu. Przejęte zostało z innych dyscyplin, także tych bliskich etnologii, jak antropologia fizyczna i archeologia. „Typy ludowe” Kolberga to wizerunki (rysunki, fotografie) ludzi w strojach właściwych dla przedstawianego regionu, wyróżnione na podstawie porównania z „typami” z innych regionów, stanowiące ikonograficzną część dokumentacji1. „Postać ludu”, „typy ludu” to nie tylko ubiór, opisywany i przedstawiany w rysunkach i na fotografiach, o które Kolberg zabiegał i które publikował w swoich dziełach. To także zainteresowanie ciałem, podzielane z antropologami fizycznymi2, przede wszystkim jednak twarzą, pod wpływem fizjonomiki, modnej w Europie w końcu XVIII wieku i przez cały wiek XIX3. Według przekonań Kolberga i wielu mu współczesnych twarze i postawa przedstawianych postaci lepiej niż ubiór informowały o ich cechach psychicznych. Dlatego na fotografiach pragnął on mieć przedstawioną „fizjognomię ludzi”4; stwierdził, że „rysunki ubiorów, rysy twarzy ludu, chaty, sprzęty itd. daleko dokładniejsze dają wyobrażenie niż wszelkie opisy”5. Wojciecha Gersona poprosił o sporządzenie spisu ilustracji, na których najważniejsze było „wierne oddanie typów […] osobliwie co do rysów i postawy”6, przestrzegał, aby przy poprawianiu rysunku „nie psuć typu”7. Myślenie kategorią „typu” było u Kolberga silne, był przywiązany do fizjonomii uznanych za typowe. Świadom jednakże, że fizjonomie te mogą podlegać zmianom wraz ze zmianą warunków życia ich posiadaczy, napisał: „Fotografia jest rzeczywiście znakomita, lubo chłopi mają na niej minę 1 A. Skrukwa Ikonografia w pracach Oskara Kolberga…, s. 145 i nast. Kopernicki cechy fizyczne i psychiczne badanej ludności uznawał za przedmiot zainteresowania antropologów. Dopuszczał jednakże, wymieniając m.in. Kolberga, udział w ich badaniu także etnografów: „Pilny wszakże etnograf […] nie pomija również tych szczegółów i z własnych, chociaż mniej ścisłych, lecz zawsze trafnych spostrzeżeń, kreśli postać typową opisywanej ludności z tak malowniczą charakterystyką jej rysów zewnętrznych, temperamentu i usposobień, że z niej powstaje pierwszy wybitny obraz tej indywidualności”. I. Kopernicki O etnografii i etnologii…, s. 2. 3 Z. Libera Lud ludoznawców. Kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu naszego czyli etnograficzna wycieczka po XIX wieku, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, red. A. Posern-Zieliński, Poznań 1995, s. 146. 4 List do W. Rzewuskiego z 18 XII 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 371. 5 Brulion listu do B. Hoffa z 30 XII 1867 r., tamże, s. 231. 6 Brulion listu do W. Gersona z 11 XII 1874 r., tamże, s. 505. 7 Brulion listu do B. Hoffa z 21 I 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 604. 2 581 �dość pańską […]1. Określenie „typ” pojawia się w tekstach Kolberga często. Odezwę, którą zamierzał zamieścić w gazetach w Poznańskiem, zaczyna od stwierdzenia: Zbieranie typów, opisywanie i rozbiór zwyczajów, cech i właściwości ludów różnych, prowadząc do dokładniejszego poznania własnego ludu, stało się jedną z potrzeb naszego wieku […]2. Koncentrowanie uwagi na „typach” było dla Kolberga ważne jako jeden ze sposobów porządkowania materiałów. Materiały te zbierał, niejednokrotnie nazywał siebie zbieraczem. Duże znaczenie gromadzenia materiałów, zbieractwa, pozwoliło historykowi antropologii społeczno-kulturowej G.W. Stockingowi wywieść badania nad kulturą ludową z tradycji antykwarstwa3. Warte odnotowania są określenia użyte przez Kolberga, a stosowane w terminologii etnologicznej również dzisiaj, takie jak „stacja etnograficzna”4 dla celowo wybranej do badań terenowych miejscowości oraz „atlas etnograficzny”5 oznaczający sposób dokumentowania zgromadzonych w terenie materiałów. Założenia etnografii Kolberga Kolberg wyrażał sceptycyzm wobec teorii tworzonych bez solidnych podstaw faktograficznych: Ileż to razy zdarzało się, że na sztucznej, acz pozornie szerokiej podstawie budowano teorie kruszące się jak zamki na lodzie, gdy tymczasem taż sama nauka zdołała oprzeć się niekiedy trwale, jak na granitowych opokach, na drobnych ziarnkach, na pyłkach, w szczęśliwej odszukanych chwili6. 1 List do J. Blizińskiego z 31 V 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 161. Brulion listu do B. Hoffa z 23 V 1869 r., tamże, s. 327. 3 G.W. Stocking Delimiting Anthropology: Historical Reflections on the Boundaries of a Boundless Discipline, „Social Research” vol. 62, no 4 (Winter 1995), s. 936. 4 Por. brulion listu do W. Przybysławskiego z 9 VII 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 52; brulion listu do Akademii Umiejętności z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658. 5 Brulion listu do Akademii Umiejętności, prawdopodobnie z 1874 r. , Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 692. 6 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 265. 2 582 �Sceptycyzm ten podważa stwierdzenie Juliana Krzyżanowskiego, dowodzącego, że badacz do planu pracy zbierackiej i wydawniczej „dołączył ambitny zamiar interpretacji naukowej”, traktowany jako druga część planu gromadzenia materiałów, zrealizowana jednak, zdaniem autora, jedynie marginalnie1. Przyjęcie zamysłu interpretacji naukowej wymagałoby przecież sformułowania systemu twierdzeń teoretycznych. Należy zgodzić się z Wiktorią Juzwenko, że Kolberg, zaznajomiony z pracami słowiańskich i zachodnioeuropejskich etnografów, nie dołączył jednak do żadnej z działających wówczas szkół – ani mitologicznej, ani antropologicznej2. Słuszna jest opinia Józefa Gajka, osadzająca badacza nie w ramach szkoły, a „kierunku historyczno-etnograficznego”3, dodajmy – także „geograficznego”. Koncepcje teoretyczne, niezbędne dla interpretacji naukowej, zdaniem Gajka nie były u Kolberga, w odniesieniu do prowadzonych przez niego badań, czymś stałym i zmieniały się z biegiem czasu, i w związku z tym jego dzieło nie jest monolitem4. Warunkujące je założenia poznawcze5 pochodziły z różnych źródeł: lektur naukowych i wymiany poglądów w środowisku naukowym oraz własnych doświadczeń badawczych. Wpływ na nie miał również światopogląd badacza, będący syntezą wszelkiego rodzaju wiedzy i przekonań, w tym związanych z faktami z jego biografii: wyznaniem protestanckim, innym niż dominujący w kraju katolicyzm, niepolskim pochodzeniem rodziny, kompensowanym podkreślaniem przynależności do narodu polskiego, a także pozostawaniem w stanie bezżennym. Założenia te były przyjmowane przez badacza kształtowanego, patrząc z perspektywy dziejów nauki, również przez „formację intelektualną”, a raczej kilka formacji, tworzonych przez różną w poszczególnych okresach rozwoju jego działalności naukowej i życia społecznego problematykę badań, odmienny aparat pojęciowy, a także różne pola znaczeń6. O Kolbergu jako „uosobieniu 1 J. Krzyżanowski Oskar Kolberg i jego dorobek w dziedzinie literatury ludowej, „Lud” T. 42: 1956, s. 14–15. 2 W.A. Juzwenko Ukrajins’ka narodna poeticzna tworczist’ u polskij folkloristici XIX st., Kijiw 1961, s. 88–89. 3 J. Gajek Oskar Kolberg jako etnograf, „Lud” T. 42: 1956, s. 40. 4 Tamże, s. 41. 5 Rozumiem założenie jako tezę, myśl, z mniejszą stanowczością wypowiadaną na temat rzeczywistości w porównaniu z twierdzeniem, bliską przekonaniu, należącą do różnych porządków rozpoznawania rzeczywistości, tak do wiedzy potocznej, jak i naukowej, niewymagającą logicznie konstruowanych systemów. 6 B. Skarga Przeszłość i interpretacje, Warszawa 1987, s. 7, 24. 583 �kolektywnej świadomości” jego czasu pisze Joanna Tokarska-Bakir, przy czym mowa oczywiście o świadomości określonego środowiska. Autorka ta dostrzega także biografię badacza i jego cechy osobiste1, zapewniające mu w tej kolektywnej świadomości szczególne miejsce. Założenia przyjmowane przez Kolberga nie tworzyły logicznie zwartego systemu teoretycznego. Dodajmy, że Kolberg nie przywiązywał wagi do formułowania tych założeń i prezentowania ich explicite w najważniejszych dla jego twórczości pracach stanowiących monografie regionalne. Dlatego dla poznania tych założeń potrzebne jest ich rekonstruowanie na podstawie utrwalonych przez badacza materiałów i sposobu ich przedstawiania oraz nielicznych i rozproszonych uwag ich dotyczących. Wśród założeń przyjmowanych w etnografii Kolberga wyróżniam założenia o charakterze głównie epistemologicznym, związane z poznawaniem i dokumentowaniem interesującej badacza rzeczywistości, oraz o charakterze bardziej ontologicznym, określające, jaka ta rzeczywistość jest. Zdaję sobie jednocześnie sprawę, jak bardzo podział ten jest umowny, zależny zarówno od poznawanego przedmiotu, jak i od cech i działań podmiotu poznającego, którym jest badacz. Nauka, w tym etnografia, zdaniem Kolberga opiera się na faktach. Badacz był przekonany o wartości metody indukcyjnej, tak ważnej w tradycji oświeceniowej i pozytywizmie. Podkreślał konieczność dokumentowania elementów rzeczywistości stanowiących przedmiot badań etnografii, którym był lud i jego kultura. Dlatego najważniejsze były możliwe do zapisania, opisania czy przedstawienia w postaci rysunku lub fotografii „fakty i dokumenty”2, „szczegóły etnograficzne”3: pojedyncze pieśni, melodie, wytwory prozy ludowej, „typy”, wydarzenia ze sposobu życia i obiekty materialne. Kolberg miał świadomość, że gromadzone materiały zależne są od okoliczności ich uzyskiwania i osoby badacza. Odróżniał opisy uzyskane od innych od własnych: „[…] gdzieśmy obrzędu takiego naocznym byli świadkiem”4. Dokumentował cechy i właściwości ludu krakowskiego „w sposób, jaki się one obecnie oku naszemu przedstawiają”5. Łączył w swojej dzia1 J. Tokarska-Bakir Żydzi u Kolberga…, s. 50. Zob. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 16. 3 Zob. O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 393 i nast. 4 O. Kolberg Radomskie cz. I (DWOK T. 20), s. VI. 5 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 3. 2 584 �łalności etnograficznej „[…] śledzenie bytu teraźniejszego, jak i wyświecenie przeszłości słowiańskiego ludu […], jego życie obecne i przeszłe […]”1. Zakładał, że w teraźniejszości przetrwały elementy kultury należące do przeszłości. W ważnym dokumencie z roku 1865, pozwalającym śledzić sposób myślenia Kolberga o etnografii, jakim był List otwarty do redakcji „Biblioteki Warszawskiej”, „szczegóły etnograficzne” zrównywał on znaczeniowo z „zabytkami”2, stanowiącymi świadectwo dawnych epok. Nie zmienił swego stanowiska o materiale etnograficznym jako przydatnym do odtwarzania przeszłości, ale je zmodyfikował. W głosie wyrażonym na Zjeździe Literacko-Historycznym w Krakowie w roku 1884 mówił: I zdaje mi się, że jeżeli pieśni są bardzo ważnym zabytkiem starożytnym, mimo zmian, jakie zaszły, to tym bardziej zabobony, powieści, bo tam lud nie krępowany żadnymi względami swobodnie, co czuł, wypowiadał i szedł więcej za tradycją niż w pieśni[ach], które się zupełnie zmieniły. […] zabobony, gusła niezmienione się zachowały, jak jądro stare, któremu czas nie podołał […]3. Podkreślił, przekonany wynikami własnych studiów, konieczność szczegółowej analizy i krytycznego podejścia do materiałów z badań nad kulturą ludową traktowanych jako źródło historyczne. O pieśni ludowej powiedział: „[…] nie jest to literatura ludowa dawniejsza, tylko literatura nowa, a tylko są pewne momenta, pewne wskazówki, które […] mogą mieć w sobie rzeczy nadzwyczaj stare, sięgające zamierzchłej przeszłości […]4. Dodał: „[…] można by śledzić te resztki, ale dopiero po dokładnym zbadaniu wszystkich czynników, z których się składa [pieśń ludowa – Z. J.], po zebraniu wszystkiego, co egzystuje”5. Zbliżył się zatem do nauki nam współczesnej, która nie odrzuca możliwości rekonstrukcji przeszłości na podstawie jej elementów przekazywanych każdorazowo do teraźniejszości i w niej zaabsorbowanych, wymagającej jednak wiedzy i krytycyzmu. Kolberg dostrzegł, wyprzedzając wielu mu współczesnych, że postrzeganie świata nie jest niezależne od obserwatora, jak sądzili wcześni 1 Brulion listu do A. Przeździeckiego, b.m. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”…, s. 102–103. 3 O. Kolberg Głos w dyskusji…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 417. 4 Tamże, s. 416–417. 5 Tamże, s. 418. 2 585 �pozytywiści1, a nawet od jego dostępu do przedmiotu badań, ale podlega wpływom jego osobowości i przekonań. Pisząc o różnych opiniach formułowanych na temat ludu w Poznańskiem, zauważył: Wyrzec tu zdanie pod każdym względem sprawiedliwe i zadawalniające jest rzeczą o tyle trudną, o ile zależną nie tylko od znajomości wszelkiego żywota ludu szczegółów i stosunków, ale nadto i od usposobienia osobistego sprawozdawcy, oraz od jego na lud sposobu zapatrywania się2. O zależności uzyskiwanego materiału od osoby zbierającej wiedział Kolberg także od swojego korespondenta, ks. Ludwika Ziętkiewicza, proboszcza z Objezierza, który, proszony o przesłanie materiałów etnograficznych, odpowiedział: Co do guseł i zabobonów, to trudno mi służyć, gdyż wcale mi są nieznane, a tym trudniej byłoby to dla mnie dojść takowych, że jako duchowny nie pozyskałbym otwartości w przedmiocie, przeciw któremu z kazalnicy powstaję3. Zauważył ponadto odmienny sposób opowiadania o weselu przez jego uczestników, swoich rozmówców, „miejscowych wieśniaków i wieśniaczki”, którzy: […] w opowiadaniu swem, jedni pomijali lub z lekka tylko dotykali przedmiotów, nad któremi inni szerzej się rozwodzili, czy to większą niż tamci do nich przywiązując wagę, czy też w lepszej je zachowując pamięci. To tłomaczy niejednostajny, a stąd i niedostateczny nieraz szczegółów tych rozmiar i wykład4. Kolberg cenił nie tylko znajomość „żywota ludu szczegółów”, ale także zbliżenie się do doświadczeń i przeżyć ludu i patrzenia na jego kulturę oczami jej twórców i nosicieli, ustanowienie więzi między podmiotem poznającym a przedmiotem poznania, rozwijane później w antropologii w koncepcji współczynnika humanistycznego i ujęć emicznych. Pozostając pod wpływem myśli romantycznej, widział potrzebę życia między ludem, której nie zrealizował. Posługiwał się jednak kategorią epistemologiczną 1 2 3 J. Szacki Historia myśli socjologicznej cz. I, Warszawa 1981, s. 260. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 47. List ks. L. Ziętkiewicza z 3 II 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 432. 4 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 96. 586 �„uchwycenia”, bliską „rozumieniu”, traktowanemu później, po przełomie antypozytywistycznym w nauce, jako właściwe dla humanistyki założenie badawcze1. We wczesnym okresie swojego życia o pieśniach słowiańskich pisał emocjonalnie: A więc chcąc właściwy duch takowych pieśni, jak należy, uchwycić, trzeba żyć pomiędzy ludem, rozumieć jego mowę, słyszeć go jak śpiewa, przenieść się w jego świat i sferę, przejąć jego humorem, co posłuży do obudzenia w nas tychże samych uczuć, jakie towarzyszyły duchowi owemu w muzykę i przystroiły go w nutę2. Był jednak przekonany o możliwości dotarcia do prawdy, do rzeczy „takich, jakimi są”, cenił „sprawozdawców” bezstronnych, pracę „specjalisty bez zastoju ducha i uprzedzeń na rzecz się zapatrującego”3, sam się do takich zaliczał. O gromadzeniu pieśni pisał: „Takimi, jakimi są, zbieracz ma je przedstawić, nie wolno mu w nich nic dodać ani ująć, jeżeli chce być wiernym swemu zadaniu i zyskać zaufanie”4. Podkreślał również rolę doświadczenia i nagromadzonych materiałów, pod wpływem których jego „horyzont badań się rozszerzył”5. Kolberg przyjmował założenie, zgodnie z którym badane przez niego elementy kultury pozostają ze sobą w relacjach, stąd konieczność: „[…] wyłożyć jasno i treściwie wzajemny wielu szczegółów związek i ich pokrewieństwo”6. Dlatego „fakty” umieszczał w kontekstach, które nadawały im szersze znaczenie i w których lepiej mogły zostać poznane. Pieśni znajdują swój kontekst w obrzędach, cechy psychiczne ludu, takie jak np. jego bierność i brak przedsiębiorczości, w stosunkach społecznych, z obowiązującą pańszczyzną. Wyjątkowość tego założenia – nazwijmy je kontekstualnym – polega na tym, że zostało jasno sformułowane. Kolberg, w roku 1867, wyjaśnił, jaką drogą doszedł do przekonania o konieczności przyjęcia postawy 1 J. Szacki Historia myśli socjologicznej cz. II, Warszawa 1981, s. 486 i in. O. Kolberg Melodie ludu słowiańskiego, w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 585. 3 O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. III. 4 List do T. Lenartowicza z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 71. 5 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 2. 6 Brulion listu do W. Wolniewicza z 24 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 279. 2 587 �kontekstualnej i porzucenia początkowo przyjmowanego minimalizmu czy redukcjonizmu poznawczego: Z początku zwróciłem uwagę na śpiewy […]. Widząc, że takowe wiążą się częstokroć z obrzędami, bez opisania których stałyby się niezrozumiałymi, postanowiłem rozszerzyć ramy prac moich, wciągając do nich opisy, a nadto cytując warianty i wersje z różnych stron pozyskane dla porównania ich między sobą. Gdy i opisy [obrzędów – Z.J.] niejedną moralną1 nicią łączą się z baśniami, gadkami i przysłowiami ludu, więc i te ostatnie śledzić i wciągać należało do moich zbiorów […]. Gdy wszystkie te objawy, lubo duchowej natury, mają ścisły i z fizycznością związek, więc opisałem ludu postać, szatę, zajęcia gospodarcze, mieszkanie itp.2. Kontekstualizm ten przekształcił w przekonanie o konieczności jak najszerszego ujmowania badanej sfery zjawisk. W roku 1885, zastanawiając się nad zmianami w sposobie prowadzenia badań, badacz stwierdził: Więc już około 1840 r., czy też rokiem wcześniej, poczęliśmy zbierać pieśni i muzykę ludową w okolicach Warszawy. Wkrótce dostrzegliśmy ścisłą tych utworów z obrzędami i zwyczajami i całym bytem ludu łączność. Wzgląd ten nakazywał nam przy spisywaniu pieśni i ich melodii notować także i ich akcesoria (wedle ówczesnych naszych pojęć), tj. uwydatniać całą sytuację, która je zrodziła lub do działania powołała3. Objęcie jednakże całości zjawisk społeczno-kulturowych uważał za przekraczające siły jednego człowieka. Znacznie wcześniej, w r. 1863, rozważając sposób przedstawiania muzyki, napisał: By obraz uczynić kompletnym należałoby dołączyć doń wszelkie przypowiastki, klechdy, baśni, zagadki, przysłowia, sentencje, gusła, zabobony, gry itp., wychodzące już poza obręb muzykalności. Czuję, ile by obraz mógł zyskać na zestawieniu takiej masy szczegółów, ale zarazem i nieudolność wykonania tyle rozległego i rozgałęzionego planu […]4. 1 „Moralność” w T. II, cz. 1 Słownika języka polskiego S. Lindego oznacza „obyczajność” (Warszawa 1809, s. 139); przymiotnik „moralny” w piśmiennictwie polskim pierwszej połowy XIX wieku zbliża się także swoim znaczeniem do przymiotnika „społeczny”. 2 List do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego z 10 X 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 204. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 2. 4 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 7–8. 588 �Lud, dokumentowany przez Kolberga w granicach ziem dawnej Rzeczypospolitej, miał w jego pracach drugie odniesienie, jakie stanowiła Słowiańszczyzna. Badacz pozostawał w młodości pod wpływem idei romantycznych i badaczy takich jak Chodakowski, Rakowiecki i Surowiecki, zachował zainteresowanie studiami nad Słowiańszczyzną. Około roku 1868 pisał: Ludy słowiańskie przechowały, w swych zwyczajach, mowie, pieśniach, muzyce, obrzędach, przesądach itd. mnóstwo cech świadczących nie tylko o dawności i samodzielności ich bytu plemiennego, podań i odrębnych urządzeń społecznych, ale nawet o wysokim cywilizacyjnym wyrobieniu w odległych już czasach […]. Uczeni zagraniczni przyznają, że podania słowiańskie większą w ogóle zalecają się oryginalnością, dokładnością, zatem większą tchną i świeżością, niż pokrewne im germańskie i romańskie, a prawdę tę stwierdzają dotąd wydane zbiory1. Stwierdzał również, że materiały przez niego zgromadzone doprowadzić mogą badaczy do „[…] należytego ocenienia wielkiej zasługi i znaczenia Słowian w ogólnym postępie i kulturze ludzkości”2. Kolberg był zainteresowany wspólnym słowiańskim rodowodem i więzami kulturowymi łączącymi ludy słowiańskie. Zainteresowania te przekształcił w program dokumentacji i badań. Kolejnym tomom Ludu, od drugiego do jedenastego, wydawanym w latach 1865–1877, dał nadtytuł Materiały do etnografii słowiańskiej, przyjęty zapewne także w celu ochrony przed cenzurą w zaborze rosyjskim, zaostrzoną po powstaniu styczniowym. Zainteresowania Słowiańszczyzną kontynuował, kierując uwagę na sąsiednie ludy słowiańskie; obok Czechów i Słowaków także na Łużyczan oraz wybrane ludy i tereny Słowiańszczyzny południowej. Wielkorusami-Rosjanami nie zajmował się jednak, materiały ich dotyczące są nieliczne i pochodzą z drugiej ręki. Elżbieta Millerowa zauważyła, że odniesienia historyczne, filiacyjne i genetyczne do Słowiańszczyzny stanowiły stały element jego warsztatu dokumentalisty i wydawcy3. Zajmowanie się ludami słowiańskimi, a nawet emocjonalny związek ze Słowiańszczyzną 1 Niewydany drukiem w XIX w. Prospekt wydawnictwa dzieła O. Kolberga na akcje, b.d., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 754. 2 Brulion listu do A. Przeździeckiego, b.m. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. 3 E. Millerowa Materiały południowosłowiańskie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych (DWOK T. 59/III), s. VIII. 589 �i otrzymywane dowody uznania ze strony naukowych instytucji rosyjskich, nie przekształciły się u Kolberga w ideologię polityczną, jaką był panslawizm. Kolberg, jak napisał J. Burszta, „Nie dał się jednak porwać ani romantycznym uniesieniom idealizacyjnym, ani nie stał się później panslawistą”1. Wśród przyjmowanych przez Kolberga założeń o charakterze ontologicznym ważne były te, które dotyczyły ludu i jego kultury. Badacz uznawał lud za ważną część narodu, twórczą kulturowo, ostre różnice stanowe nie przekreślały tworzonych przez narodowość cech wspólnych. Na przykładzie pieśni dowodził: Zaiste, nie tyle jest już łatwym odznaczyć dokładnie granice pieśni szczero-włościańskiej od szczero-szlacheckiej wówczas, gdy jedna i druga nosi na sobie też same cechy wspólnej im narodowości. Chociaż bowiem w narodzie dwa te stany całym ogromem przywilejów dla jednego, a uległości i pracy dla drugiego, de jure rażąco od siebie odskakiwały, to jednakże tyle między nimi było stopniowań i analogii, że różnice te de facto znacznie się łagodziły, a w części zacierały 2. Zwyczaje ludu są „zwyczajami narodowymi”3, podejmowane przez Kolberga prace dotyczą „zbierania i badania rzeczy narodowych”4. Julian Krzyżanowski przekonywał, że Kolberg był wychowankiem romantyzmu stawiającego znak równości między wyrazami „lud” i „naród”5. Polski naród polityczny winien obejmować również lud o niepolskim charakterze etnicznym. Postawę Kolberga wobec spraw narodowych określić można, zgodnie z propozycją Andrzeja Walickiego, jako taką, w której idea wieloetnicznej wspólnoty narodowej łączyła się z unitaryzmem, oddającym w tej wspólnocie główną rolę grupie kulturowo i politycznie najsilniejszej – narodowi tytularnemu6. Kulturę ludu Kolberg traktował jako współwystępującą z innymi kulturami środowiskowymi: szlachecką i mieszczańską. Podkreślał, pisząc 1 J. Burszta Kultura ludowa – kultura narodowa…, s. 239. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 173. 3 Brulion listu do ks. K. Śmiechowskiego z 26 XII 1864 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 97. 4 Brulion listu do W. Niegolewskiej z 22 VII 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 534. 5 J. Krzyżanowski Oskar Kolberg i jego dorobek…, s. 25. 6 A. Walicki Koncepcja tożsamości narodowej i terytorium narodowego w myśli polskiej czasów porozbiorowych, „Archiwum Filozofii i Myśli Społecznej” 1993, nr 38, s. 221. 2 590 �o obyczajach, że: „lud wiejski, nieruchomie niemal przyparty do gleby, w większej zachował je czystości”1. Jej charakter i funkcjonowanie związane było z pańszczyzną, pozbawiającą wolności osobistej i ustanawiającą przymus pracy, likwidowaną za życia badacza. Kolberg miał zdecydowanie negatywny stosunek do pańszczyzny, przytoczył opowieść z okolic Krakowa o piekle, w którym „podłoga zaś z samych panów, królów, bogaczy, potomków Jabla co pańszczyznę postanowili”2. Dostrzegał, że kultura ludowa pozostawała pod wpływem rolnictwa i cyklu rocznego z nim związanego. Kolberg, co prawda, sprawy bezpośrednio gospodarcze stawiał na dalszym miejscu, co zauważył Gajek3, jednakże ich nie pomijał, wiążąc je ze sposobem życia. Wskazując np. na odmienność między Kurpiami a Mazurami, stwierdził: „Więc też i różnica, jaka się między nimi a Mazurami wyrobiła, byłaby głównie skutkiem odmiennego ludów tych sposobu życia i zajęcia”4. Ważne dla Kolberga w kulturze ludowej były opowieści i pieśni, a także obrzędy, bo dzięki nim przede wszystkim poznawał wierzenia i przekonania ludu oraz wyrażające je symbole. Badacz doceniał znaczenie symboli w kulturze, zwrócił uwagę na brak u Glogera wyjaśnienia symbolicznych funkcji wybranych przedmiotów i zachowań, tłumacząc to koniecznością osobnych nad nimi studiów5. Kolberg był świadom zmienności kultury ludu: „[…] w świecie ludowym nic nie jest tak wielkim, aby za zupełnie nieruchome było uważane, tylko się pomalutku zmienia”6. Dostrzegał wiele czynników sprawczych zmiany w owej kulturze, zarówno wobec niej zewnętrznych, jak i wewnętrznych. Do zewnętrznych należały Kościół oraz państwo z jego instytucjami, wojskiem i szkołą, a przede wszystkim porządkiem prawnym ustalającym m.in. jakże ważną pozycją społeczną chłopów: […] lud pod wpływem obecnych stosunków z każdym rokiem ciągłej, choć powolnej ulega zmianie i można być pewnym, że za lat kilkadziesiąt w innym już go badacze znajdą niż dzisiaj stanie i usposobieniu7. 1 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 268. O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. 26. 3 J. Gajek Oskar Kolberg jako etnograf…, s. 35–48. 4 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 305. 5 Tamże, s. 263. 6 O. Kolberg Głos w dyskusji…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 418. 7 Brulion listu do S. Czarneckiego z 14 VIII 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 52. 2 591 �Rozważając przyczyny zmian w obrzędach na terenie Mazowsza, stwierdził: „A działają tu różne przyczyny: nowe komunikacje (koleje, drogi i. t. d.), nowo zewsząd napływający ludzie, a stąd i nowy wciąż z zachodu nanoszony prąd wyobrażeń […]”1. Wskazywał na rolę środowiska geograficznego. Przekonywał: Wiadomo, że naturalnymi przegrodami i rodów, i narodów są częstokroć bory, nieużytki, wielkie puszcze, wody i góry, a rozdział ten, utrudniając związki, jest powodem wyrabiania się miejscowych obyczajów2. Wpływ środowiska geograficznego na poszczególne dziedziny kultury, nie bezpośredni jednakże, zaobserwował na Kujawach: Bogactwo przyrody i ziemi wpływa tu naturalnym następstwem na bogactwo szaty, na bogactwo śpiewu, aczkolwiek błogie owe dary w grubych nieraz i nie dosyć ściśle spojonych nałożone są na siebie warstwach3. Czynnik wewnętrzny kształtowania kultury ludowej dostrzegł w światopoglądzie i związanej z nim postawie badanej ludności, jej wierzeniach, stosunku do pańszczyzny i pracy oraz w rodzących się potrzebach i aspiracjach społecznych i narodowych. Te ostatnie zauważał głównie na terenie etnicznie polskim. Kolberg był zwolennikiem solidaryzmu społecznego, tak ważnego w jego idei narodu. Był jednocześnie zwolennikiem koncepcji postępu, przejętej z myśli oświeceniowej. Stosował ją zarówno w odniesieniu do spraw ludu na ziemiach polskich, informując na przykład, za Encyklopedią rolnictwa, „że uwłaszczenie wprowadziło postęp obyczajowy, nie ulega żadnej kwestii”4, jak i w zakresie szerszym, pisząc o znaczeniu „Sławian w ogólnym postępie i kulturze ludzkości” 5. Przyjmował i upowszechniał, omawiając książki etnologów niemieckojęzycznych, myśl o stopniowym rozwoju kultury6, która była wspólna tak myśli oświeceniowej, jak i ewolucjonistycznej. Poddawał się jednakże, choć rzadko, obecnej w jego środowisku nostalgii 1 O. Kolberg Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), pierwodruk: Kraków 1890, s. IX. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 6–7. 3 O. Kolberg Kujawy (DWOK T. 3), s. 8. 4 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. III (DWOK T. 11), pierwodruk: Kraków 1877, s. 22. 5 Brulion listu do A. Przeździeckiego, b.m. i d., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. 6 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 21 i in. 2 592 �za mitem dawnych, dobrych czasów. Skażenie obyczajów pod koniec Rzeczypospolitej przeciwstawiał lepszemu ich stanowi w okresie Piastów1. Przytaczał również, jako sumienny dokumentalista, opinie o negatywnych skutkach zniesienia pańszczyzny, jakimi były wzrost buty, zuchwalstwa i mściwości chłopów, dodając jednakże komentarz tłumaczący przyczyny tego rodzaju zachowań2. Jako etnograf ubolewał, że dawne zwyczaje są „zaniedbywane dziś z powodu odmiany bytu włościan warunków”3. Pisząc o obrzędach weselnych w Chełmskiem, stwierdził: „Najsmutniejszym atoli objawem skażenia tych obrzędów, jest poczynające się wciskać skracanie ich dowolne i usuwanie wielu pieśni przedtem obowiązkowych”4. Badacz nie traktował kultury ludu jako reliktu przeszłości, dokumentował daną mu jej teraźniejszość, wskazywał na dokonujące się w niej zmiany. Korzystał z dokumentów historycznych uznanych za cenne dla pogłębienia wiedzy o badanej przez niego teraźniejszości. Wyróżniał jednak pewne zapisywane przez siebie elementy współczesnej mu kultury ludowej jako dostarczające informacji o przeszłości. Źródło etnograficzne stawało się wówczas źródłem historyczny. Takim źródłem były niektóre pieśni, przede wszystkim pieśni historyczne, częściej obecne w folklorze ukraińskim, opowiadające o odległych czasach i ich bohaterach. Dokumentował także te, które relacjonowały wydarzenia bliższe chronologicznie, codzienne. Ich tematem często była pańszczyzna, pamięć o niej, obawa jej powrotu, jak w pieśni oskarżającej Polaków-panów na Rusi o starania u cesarza mające na celu przywrócenie pańszczyzny5. Dostrzegł również wartość pamięci zbiorowej, dostarczającej źródeł do docenianej dzisiaj historii mówionej, i jej odtwarzania w życiu społecznym. Z artykułu Stefanii Ulanowskiej wynotował: Głównym zaś przedmiotem gawędki, gdy się w lecie zejdą gospodarze w niedzielę po południu koło której chałupy, albo gdy zasiędą nad kufelkiem piwa w miejscowej gospodzie […], są dziś wspomnienia pańszczyźniane […]. Odgrzebują je i rozwałkowują z wielką lubością, z całym amatorstwem krytykując niepowrotną przeszłość6. 1 O. Kolberg Łęczyckie (DWOK T. 22), pierwodruk: Kraków 1889, s. 164. Tamże, s. 10. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 29. 4 O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. 292. 5 O. Kolberg Pokucie cz. II (DWOK T. 30), pierwodruk: Kraków 1883, s. 244 i in. 6 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 27. 2 593 �Najważniejszym wyznacznikiem zróżnicowania kulturowego Kolberg uczynił przestrzeń. To w przestrzeni umieszczał środowisko geograficzne, w różny, ale znaczący sposób oddziałujące na kulturę. To w przestrzeni osadzał badane przez siebie grupy ludzi i wytwory ich kultury, zwykle dokładnie lokalizowane, przedstawiane w wydawanych monografiach regionalnych. Przestrzeń, w zależności od przyjmowanego celu, albo poszerzał, przyjmując granice dawnych ziem Rzeczypospolitej, albo, najczęściej, na użytek swych badań i publikowanych monografii regionalnych – zawężał: „Sądzę, że ścieśnienie do ram pod względem obszaru kraju, dozwoli znowu wdać się w szczegóły miejscowe i szerzej o danej rozpisać się okolicy”1. Kolberg był przekonany, w oparciu o materiały z własnych badań, o wielokulturowości ludu na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Przeciwstawił się twierdzeniu Zygmunta Glogera, że w obyczajach „[…] odbija się hierarchiczny porządek Rzplitej, bo pod jego wpływem wyrabiała się nowa jednolitość obyczajów wszystkich ziem polskich”2. Bliski był Kolberg klasycznemu dyfuzjonizmowi, kiedy twierdził, także w oparciu o własne doświadczenia, że państwa i narody nie są izolowane, elementy kultury wędrują, przenikają przez granice: […] boć żaden naród ni państwo w Europie chińskim murem od sąsiedniego odgrodzone nie jest i nie było. […] obyczaje, tradycje, mniemania, przesądy, pieśni miejscowe, będąc ruchomymi jak ludzie, przechodzą z jednego do drugiego narodu i na odwrót […]3. Zwracał uwagę na rolę ludzi wędrujących: „osadników, pątników, dziadów, flisów”, gawiedzi i służby dworskiej4 w przekazie wartości kulturowych w ramach kultury ludowej. Stosował dla wzajemnych oddziaływań kulturowych określenia „rozliczne krzyżowania się”5, „przymieszki innostronne”6, podkreślał rolę naśladownictwa w kulturze7, okazując w ten sposób zrozumienie dla różnych form zapożyczeń i dynamiki kulturowej. 1 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 6–7. O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 267. 3 Tamże, s. 286. 4 Tamże, s. 268. 5 O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. VIII. 6 O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. XIV. 7 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), s. 28. 2 594 �Był przeciwny przypisywaniu jednej grupie prawa własności do elementów kultury: […] chociaż nam się zdaje, że mamy je swojskie i że na tym gruncie możemy powiedzieć: to jest słowiańskie i polskie – znajdujemy tymczasem w odległych miejscach, w Ameryce np., jako coś analogicznego1. Uznawał jednak możliwość samodzielnej twórczości w zakresie kultury, sądził, że zjawiska traktowane jako analogiczne nie muszą być zapożyczeniami, mogą być także wynikiem „przypadkowego zejścia się myśli i obrazów”2, co zbliżało badacza do ewolucjonizmu. Kolberg odróżniał elementy kultury grup etnicznych od uniwersalnych, właściwych wszystkim grupom ludzi. Zastanawiając się nad sytuacją kulturową na terenie, na którym Litwa graniczyła z Dregowiczanami, Krewiczanami i Mazurami, stwierdził, że: […] zadaniem etnografa i dziejopisa jest przede wszystkim wyśledzenie wzajemnych wpływów tych ludów na siebie i ukazanie wśród mieszaniny z tego działania powstałej, jakie w niej właściwie cechy i pierwiastki są pozostałością litewską, jakie krewicką, jakie mazowiecką, a jakie wspólną i odwieczną wszystkich własnością3. Przekonanie o „pierwiastkach wspólnych” w kulturze ludzkości miały oparcie w powtórzonej przez Kolberga za Oskarem Peschelem i zaakceptowanej tezie o psychicznej jedności rodu ludzkiego, kształtowanej od początków XIX wieku i wyraźnie sformułowanej w twórczości Adolfa Bastiana4. O tym, że „ludzie wszędzie jedne żywią uczucia i jedne mają potrzeby”, pisał Kolberg zresztą również wcześniej5. Pojawienie się tezy o psychicznej 1 O. Kolberg Głos w dyskusji…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 418. Tamże. 3 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 303. Rozróżnienie elementów kultury etnicznej i elementów uniwersalnych zostało przez Kolberga sformułowane na podstawie jego własnych materiałów i zapewne bez bezpośredniej inspiracji Elementargedanken i Völkergedanken Adolfa Bastiana, choć Kolberg znał i posługiwał się pracami tego badacza. 4 Por. A. Barnard Antropologia. Zarys teorii i historii, wstęp J. Tokarska-Bakir, tłum. S. Szymański, Warszawa 2006, s. 58; A. Gingrich Kraje niemieckojęzyczne, w: Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska, niemiecka, francuska i amerykańska, wstęp Ch. Hann, tłum. J. Tegnerowicz, Kraków 2007, s. 103. 5 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 274. 2 595 �jedności rodu ludzkiego w tekstach Kolberga warto odnotować nie tylko dlatego, że teza ta była ważna w ewolucjonizmie. Jest ono godne uwagi także z tego powodu, że wskazuje na rozwój wiedzy antropologicznej i zmianę przekonań Kolberga, który w brulionie hasła Indianie amerykańscy, przygotowanym dla Encyklopedii powszechnej Orgelbranda pod koniec lat 50. XIX wieku, pisał o niepodobieństwie „[…] postawienia Indianina Ameryki na równi pod względem umysłowości i pojętności z człowiekiem np. szczepu kaukaskiego”1. Mimo powtórzenia za Müllerem stwierdzenia, że „pojęcie rasy dotyczy głównie antropologii, pojęcie ludu lub narodu – etnologii”2, w omawianym artykule recenzyjnym Kolberg wiele miejsca poświecił sprawom rasowym. Nie protestował przeciwko przyjętemu w jego czasie i powszechnie uznawanemu, choć różnie rozumianemu związkowi etnografii/etnologii z antropologią fizyczną, w którym brakowało zdecydowanego rozdziału nauk przyrodniczych i humanistycznych oraz społecznych. Sam w swoich monografiach regionalnych zamieszczał materiały dotyczące „cech fizycznych” omawianych grup ludzi. Powtarzał znaleziony w recenzowanych książkach schemat ustalający hierarchię ras, z najbardziej wartościową rasą aryjską na czele, „jako najsilniej i najkształtniej według powszechnych o piękności wyobrażeń zbudowanej, najwyżej w rozwoju społecznym i oświacie wyniesionej”, przytaczając jedynie zapewnienie jego autora, Oscara Perthy’ego, że nie jest stronniczy3. W innym miejscu artykułu zgłasza jednak gotowość zrezygnowania z postrzegania ścisłego związku między cechami fizycznymi a kulturowymi. Po zreferowaniu poglądów Retziusa, wyłączającego Słowian i Litwinów z grupy ludów aryjskich na podstawie zaliczenia ich, zgodnie z badaniami kraniologicznymi, do kategorii szerokogłowych właściwej ludom turańskim i po przypomnieniu podobnych twierdzeń Franciszka Duchińskiego, włączającego do Turanów już tylko Rosjan i Kozaków dońskich4, tłumaczył, że Słowian i Litwinów, mimo szerokogłowości „[…] przewaga ducha i oświaty aryjskiej na ogólnie 1 O. Kolberg Indianie Amerykańscy, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 452. O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 15. 3 Tamże, s. 14. 4 Kolberg, będący w kontakcie z Seweryną i Franciszkiem Duchińskimi, w liście do Seweryny Duchińskiej z roku 1879, a więc późniejszym aniżeli jego omawiany powyżej artykuł, informował o stanowisku Kopernickiego, zaliczającego do kategorii krótkogłowych (szerokogłowych) wszystkich Słowian. Sam, jako nie-antropolog, wstrzymywał się od wypowiadania zdania w tej sprawie. Brulion listu do S. Duchińskiej b.m. z 20 II 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 222. 2 596 �intelektualny tych ludów rozwój […] już ich dziś do Ariasów etnografowi zaliczyć nakazuje”1. Przyjmowanej wieloczłonowej i wieloczynnikowej koncepcji kultury i jej zmian oraz wielu innych myśli o potencjale teoretycznym Kolberg nie rozwinął. Było to zapewne spowodowane brakiem zainteresowania teorią u badacza koncentrującego się na dokumentacji. Postawa taka pozwoliła jednakże Kolbergowi uniknąć jednostronności powodowanej przyjęciem założeń jednej tylko spośród znanych w jego czasach szkół naukowych. Z niemających uzasadnienia koncepcji teoretycznych potrafił się pod koniec życia wycofać, tłumacząc, że mógłby przy nich pozostać, gdyby: […] doświadczenie przez nas nabyte w ciągu ubiegłych dotąd lat 28, a które nam ciągle dawało nowy zewsząd materiał, nie nauczyło nas, że niektóre z podanych tam naszych poglądów, twierdzeń i wywodów za zbyt wybujałe i rzadko z naturą zgodne nie nakazało nam uważać hipotezy2. Metody systematyzacji, interpretacji i krytyki materiałów w etnografii Kolberga Systematyzacja materiałów Kolberg nie przywiązywał uwagi do informowania o przyjętych przez siebie metodach porządkowania oraz interpretacji i krytyki materiałów. Podobnie jak w przypadku założeń poznawczych, dane o nich są do odnalezienia głównie we wstępach do poszczególnych monografii regionalnych, fragmentach tekstu zaopatrzonych w stawiane znaki zapytania i wykrzykniki oraz w przypisach, a także w korespondencji: „[…] nasze zaś własne uwagi i poglądy, o ile takowe w toku pisania się nastręczały, zwykliśmy najczęściej mieścić w notatkach na dole strony lub w przypisach do dzieła […]”3. Wielokrotnie jednak podkreślał, że jego zadaniem, związanym z celami właściwymi dla etnografii, jest nie tylko gromadzenie, ale i porządkowanie materiałów. W cytowanym już liście do Józefa Blizińskiego z roku 1865, ważnym, bo otwierającym wieloletnią znajomość i współpracę oraz 1 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 12. O. Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), pierwodruk: Kraków 1890, s. IV. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. VIII–IX. 2 597 �zawierającym określenie, czym jest etnografia i jakie będzie jego postępowanie z nagromadzonymi materiałami, napisał: „Przede wszystkim postanowiłem sobie takowe nabytki uporządkować i usystematyzować, nim się do ich opracowania i dalszych wniosków przejść będzie mogło”1. W liście do innego odbiorcy, już jako autor czterech wydanych tomów Ludu, podkreślił znaczenie porządku nadawanego zebranym materiałom: […] dbałem przede wszystkim o to, aby materiały w dziele moim zawarte, mając służyć ku pożytkowi pracujących w różnych gałęziach wiedzy badaczy, należycie były uporządkowane, ugrupowane i podane w sposób istotnie przydatny dla nauki2. Materiały systematyzował w zależności od różnych zakresów i poziomów, w jakich je umieszczał, od różnych kategorii przedmiotów, do których je zaliczał i celów, dla jakich je przygotowywał. Głównych ram całości dostarczał lud jako warstwa społeczna i wybrane elementy jego kultury, a także granice dawnych ziem Rzeczypospolitej, tak ważne dla Kolberga, rzadko przekraczane w jego działalności dokumentacyjnej. To wyróżnione na ich obszarze regiony, wyznaczane przy pomocy różnych kryteriów, nieobejmujące jednak całego terenu dawnej Rzeczypospolitej, a więc niestanowiące jego całości, dostarczały możliwości porządkowania materiałów przeznaczonych do planowanych tomów monografii regionalnych oznaczonych przy pomocy nazw geograficznych stosowanych w administracji lub ukształtowanych historycznie, a także, tylko wyjątkowo, nazw grup etnograficznych3. Materiały te następnie publikowane były w poszczególnych monografiach przedstawiających regiony wybrane spośród ziem Rzeczypospolitej4. Ten rodzaj systematyki Jan Adamowski, biorąc pod uwagę monografie opublikowane, nazwał „podziałem na tomy”, wyróżniane przy 1 List do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 116. Brulion listu do W. Wolniewicza z 24 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 279. 3 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 300 i nast. Tytuły tek były inne, por. A. Skrukwa Wykaz tek O. Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 4 Por. E. Antyborzec Monografie regionalne Oskara Kolberga. Założenia i realizacja, Poznań 2015, s. 87 i nast.; K. Waszczyńska Metody pracy, zasady i praktyka podziału regionalnego w monografiach Oskara Kolberga, „Lud” T. 98: 2014, s. 17 i nast. 2 598 �pomocy kryterium geograficzno-kulturowego1. Innym działaniem systematyzacyjnym było porządkowanie już nie obszarów, a przedmiotów, faktów kulturowych objętych dokumentacją: „[…] robota należytego różnorodnych tych nabytków uklasyfikowania i przedstawienia ich w taki sposób, ażeby ułatwienie przyniosły badaczom w rozmaitych pracujących kierunkach”2. Owo porządkowanie dotyczyło różnych przedmiotów i odmiennego do nich podejścia. Systematykę polegającą na zestawieniach odmiennych wariantów tego samego utworu literatury ludowej, tak ważną dla Kolberga, uznajemy za domenę folklorystyki. Dla etnologa nie są jednak obojętne zawarte w niej informacje dotyczące geografii oraz procesu przekształceń utworu, a także, przy pogłębionej analizie, możliwość dotarcia do osobowości społeczno-kulturowej kolejnych wykonawców. Kolberg dostrzegł to ich znaczenie, w odniesieniu nie tylko do pieśni, ale również baśni i wierzeń: Porównując podobieństwa i różnice te w najdrobniejszych szczegółach i odcieniach, ma tu etnolog możność śledzenia, krok za krokiem, pochodu topograficznego wszelkich utworów myśli i imaginacji ludowej, zrazu w obrębie danej miejscowości, okolicy i kraju, a następnie i na rozleglejszej geograficznej przestrzeni. […] A przecież dla etnologa z zawodu, nigdy wariantów nie będzie i być nie może za nadto. Cóż wreszcie znaczy kilkadziesiąt a nawet setka przytoczonych przez zbieraczy odmian jednego utworu, skoro nas przysłowie znane powszechnie uczy, że ma je wieś każda. „Co wieś, to pieśń” – ba! Moglibyśmy dowieść, że ma je niemal każda ze śpiewających niewiast3. Wyłączamy natomiast z naszych rozważań systematykę należącą do genologii, obejmującą różne rodzaje i gatunki literatury i muzyki ludowej. Systematyka pieśni stawała się jednak istotna dla etnografii, kiedy uwzględniała podział na podstawie ich tematu i funkcji, pomagający uznać pieśni za źródło do poznania istniejącej poza nimi rzeczywistości społeczno-kulturowej. Dostrzegł to Krzyżanowski, jednak zarzucił tej systematyce brak logiki4. Równocześnie był świadom, że „[…] wszelkie próby w tej dziedzinie 1 J. Adamowski Zagadnienia systematyzacji materiału dokumentacyjnego w „Dziełach wszystkich” Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę Jego urodzin, red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s., s. 27. 2 List do K. Libelta z 20 XII 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 228. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. XII. 4 J. Krzyżanowski Oskar Kolberg i jego dorobek…, s. 28. Zob. także np. A. Skrukwa Kujawy Oskara Kolberga…, s. XXX. 599 �muszą się liczyć z Kolbergiem, z tym, co w zakresie systematyki zrobił, i z tym, czego zrobić nie zdołał”1. Systematyka przyjęta przez Kolberga dla porządkowania materiałów w wydanych przez niego tomach ma zakres szerszy, obejmuje już nie tylko pieśni. Ujawniona została ona w „spisach rzeczy”. Również ta systematyka jest zmienna w szczegółach, zależna od przyjętego zakresu badań, posiadanych dla poszczególnych regionów materiałów i doświadczeń badawczych, wpływających na możliwości porządkowania przedstawianych w niej materiałów. Obejmuje przede wszystkim grupy tekstów bezpośrednio związanych z przedmiotem badań, ludem, tak jak on został przez Kolberga określony, i jego kulturą, staje się jednakże przede wszystkim systematyką materiałów w etnograficznej monografii regionalnej. Jak zauważył Adamowski, autor Ludu i Obrazów etnograficznych wpracował w tym zakresie model powtarzany w ogólnym zarysie w wydawanych przez niego monografiach regionalnych, jedno lub wielotomowych, składający się z części obligatoryjnych oraz fakultatywnych2. Obok wstępów mają w nim stałe miejsce rozdziały takie jak „Kraj”, „Lud” z charakterystyką jego „właściwości” oraz informacjami określającymi jego „sposób życia”, następnie „Zwyczaje” i „Obrzędy”, „Pieśni i dumy”, „Tańce”, „Świat nadzmysłowy”, „Powieści” przedstawiające różne gatunki prozy ludowej oraz jakże ważne „Przypisy”. Kolberg nie zamyka się jednak w ramach schematu, uzupełnia tomy w zależności od posiadanych materiałów. Są to np. gry i zabawy czy dane językowe. Systematykę właściwości i wytworów ludu, zastosowaną w porządkowaniu materiałów w tomach publikowanych dzieł, stawiał wyżej niż zróżnicowanie źródeł, z których korzystał. Najczęściej je odróżniał i oznaczał, korzystał z nich jednak łącznie w ramach systematyki przedmiotowej. Postacie ludzi porządkował przy pomocy wyróżnienia ich „typu”, właściwego, jego zdaniem, mieszkańcom poszczególnych dokumentowanych przez niego regionów. Kolberg ponadto był współtwórcą programu Wystawy Etnograficznej w Kołomyi w roku 1880, do uczestnictwa w przygotowaniu której został zaproszony „dla nadania jej odpowiedniego układu i porządku”3. Przewidziano w nim i zrealizowano uporządkowanie eksponatów w dwóch działach: 1 J. Krzyżanowski Oskar Kolberg i jego dorobek…, s. 28. J. Adamowski Zagadnienia systematyzacji…, s. 29. 3 List W. Przybysławskiego do O. Kolberga z 21 IV 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 352. 2 600 �„A. Wyroby” i „B. Konie, bydło i płody górskie”. Pierwszy z nich dzielił się na 21 grup przedmiotów wydzielonych przy pomocy kryteriów mających znaczenie dla etnografii i przemysłu wiejskiego1. To jemu przypisać należy przyjęty w niej wzorzec systematyki etnograficznych obiektów wystawowych, z której korzystano później w porządkowaniu zbiorów, również muzealnych. Systematyzowanie stosowane przez Kolberga nie było celem samym w sobie, miało charakter instrumentalny, pomagało w porządkowaniu różnorodnych materiałów, stąd niekonsekwencje polegające m.in. na niespełnianiu warunku rozłączności systematyzowanych kategorii przedmiotów. Interpretacja materiałów Jedną z podstawowych metod służących interpretacji jest porównywanie. Kolberg nie mógł obyć się bez porównań, niezbędnych w wielu procedurach naukowych i podstawowych w etnografii, a także w myśleniu potocznym. Wiedział o ich znaczeniu i stosowaniu przede wszystkim z lektur prac filologów indoeuropeistów, rozwijających językoznawstwo porównawcze i zakładających istnienie historycznego pokrewieństwa między wszystkimi językami wywodzącymi się z indoeuropejskiej rodziny językowej, oraz etnologów/antropologów zainteresowanych Wschodem i Starożytnością jako terenami i okresami kulturotwórczymi. Określał je, wskazując na warunki, jakich wymagały, aby być użyteczne. Porównania te były mu potrzebne dla uzyskania szerszej perspektywy dla zgromadzonych przez siebie materiałów i potwierdzenia przyjmowanych założeń. Służyły ponadto nadaniu tym materiałom znaczenia przez umieszczenie ich w kontekście historii i kultury narodów słowiańskich, Europy i świata oraz nauk nimi się zajmujących, miały także potwierdzić erudycję stosującego je dokumentalisty. Najczęściej jednak odniesień do porównań poszukiwał w materiale etnograficznym, zgromadzonym przez siebie lub znanym z literatury. Dla Kolberga istotne było ustalenie podobieństw i różnic między faktami etnograficznymi w przestrzeni i w grupach ludzi, decydujących o bliskości lub odrębności regionów i tych grup. Podkreślał znaczenie badania różnic 1 O. Kolberg Rękodzieło na Wystawie etnograficznej w Kołomyi 1880 r., w: O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. 219. 601 �kulturowych, tak ważnych w powstaniu i rozwoju etnografii/etnologii jako dyscypliny naukowej. W artykule recenzyjnym z pracy Glogera Obchody weselne napisał: Myli się zatem autor, gdy twierdzi (o ludzie wiejskim), że różnice obyczajów nie były i nie są tu różnicami, ale tylko wzorzystą rozmaitością pospolitego narodowego zwyczaju […]. Mniej by się mylił, gdyby wyrzekł: powszechnego zwyczaju. Dla etnografa bowiem i uczonego, krążyć myślą pochopnego po szerokim świecie, odmiany i odcienia bądź wyżej wspomniane, bądź jakiekolwiek inne, są zawsze i być muszą różnicami, czy takowe w obrębie Polski, czy w szerszym zakresie dostrzeganymi i spisywanymi będą1. Zastanawiał się nad określeniami przyjętymi dla podobieństw i różnic w języku polskim, świadomy znaczenia języka w przedstawianiu świata: Wyrobiwszy sobie przede wszystkim jasne, a choćby przybliżone tylko pojęcie o wyrazach: tożsamość, wspólność, jednolitość, bliskość, podobieństwo, odcień, odmiana, różnica, odrębność, przeciwieństwo itp., że już nie wspominamy o wyrazach cudzoziemskich, jakimi są: wariant, wersja, motyw itd. (sama natura wszystkich tych nazw zakreśli bezstronnemu etnografowi właściwe, a przynajmniej przybliżone między nimi granice), zdołamy dokładniej wykazać, gdzie się one (np. różnice czy podobieństwa) znachodzą i skąd powstały2. Recenzując książkę Glogera Obchody weselne Kolberg zaakceptował zastosowane w niej porównanie, oparte na wnioskowaniu indukcyjnym, w którym szczegóły określają charakter całości. Nie zgodził się jednak z konkluzją wyciągniętą z tego porównania o jednolitym, narodowym charakterze obrzędów, zwyczajów i pieśni na obszarze dawnej Rzeczypospolitej. Uzasadniał, że była oparta na niedostatecznej ilości i małej reprezentatywności materiałów: W cóż się atoli obróci pewna naszych porównań liczba i czy dojrzały zupełnie zdoła ona wydać owoc, jeżeli rozpatrując się w posiadanych zbiorach […] dostrzeżemy niby czarne plamy liczne szczerby w opisach wielu pojedynczych ziem, których monografii dotąd nie skreślono, które zatem do porównań materiału żadnego nie dostarczyły? Oczywiście, wówczas porównania nasze, na 1 2 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 275. Tamże, s. 266. 602 �danych tylko, jakie mamy w ręku, oparte, zamiast przedstawić szereg ogniw w zgodną wiążących się całość, przeskakiwać nieraz muszą w nader odległe od siebie przestrzenią miejsca, dla braku materiałów ze stron pośrednich, i nie zawsze przystając do siebie nie objaśnią dostatecznie […] przedmiotu, o który potrącały1. Procedura porównawcza zastosowana przez Kolberga w kolejnych, wydawanych tomach Ludu i Obrazów etnograficznych obejmowała identyfikowanie podstawowych typów faktów kulturowych w ramach regionu i ustalenie jego cech charakterystycznych. Kolberg świadomie podjął pracę w tak wyznaczonym kierunku w pierwszym tomie opublikowanej przez siebie w roku 1865 monografii regionalnej, jaką było Sandomierskie. Napisał w nim, że ograniczenie się do ram „prowincji”: […] skupi zebrane wiadomości w jedno ognisko, okolicę uwydatni, a stąd utoruje łatwiejszą drogę poszukiwaniu, porównaniu, stosowaniu, badaniu, dając obok tego możność sprawiedliwszego na nią (a przez nią w przyszłości i na całość) poglądu i ocenku2. Zastanawiał się nad sposobem dokonywania porównań w odniesieniu do materiałów z własnych badań. Doszedł do wniosku, że porównanie jest szczególnie wartościowe, kiedy obejmuje materiały z terenów najbliższych, wówczas umożliwia lepszą charakterystykę zarówno omawianego faktu kulturowego, jak i regionu: Dla studiów porównawczych, dają tu obfity materiał skreślone szczegółowe opisy obrzędów weselnych. Sądzimy, że porównanie tego rodzaju wedle pewnego należałoby dokonywać planu; więc opisy wesel z pod Płocka i Bodzanowa, zestawić najprzód należy z takimiż opisami umieszczonymi w tomie I Mazowsza; gdy znowuż opisy z Pułtuskiego, Przasnyskiego i Ostrołęckiego pochodzące, skłaniają się ku skreślonemu przez nas opisowi wesel z tomu III3. W dochodzeniu do całościowego obrazu kultury ludowej w obrębie ziem dawnej Rzeczypospolitej Kolberg krokiem pośrednim uczynił porównania między regionami. Jest ich wiele, dotyczą zarówno regionów sąsiadujących 1 Tamże, s. 263. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 6. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), pierwodruk: Kraków 1888, s. X–XI. 2 603 �z sobą, jak i odległych. Badacz dostrzegł tereny pośrednie. Pisząc o Kujawiakach, stwierdził: W gwarze swej, obyczajach, podaniach, obrzędach i śpiewach trzymają oni środek miedzy Wielkopolanami a Mazurami, przybierając cechy właściwe jednym lub drugim, w miarę zbliżania się do ich granic1. W materiałach śląskich zachowało się, w zapisie terenowym Kolberga, zestawienie nazw części wozu z Mińska Mazowieckiego i ze Śląska, jednakże bez wskazania na cel tego porównania2. Powszechność i znaczenie porównań regionalnych w antropologii/etnologii nam współczesnej, tak ważnych również dla Kolberga, wymagających jednak intensywnych studiów terenowych oraz rozwiązania trudności w ustaleniu próby badawczej i definiowania jednostek porównania, spowodowało, że uznano je w tej dyscyplinie za odrębny typ metody porównawczej3. Kolberg porównywał także fakty kulturowe z terenów odległych. Przekonanie, że „Poszanowanie grobów wrodzonym jest u wszystkich, najdzikszych nawet ludów”, wsparł przykładem ze Szkocji, zaczerpniętym z notatki prasowej4. Porównał chodzenia młodzieży w czasie Wielkanocy „po wykupie” na Mazowszu z bieganiem dzieci i młodzieży po wsi z zapowiedzią wiosny w Szwajcarii5. Znalezione w publikacji podanie z Baku przypominało mu „w części powieść o Wandzie”6. Stosował zatem także porównanie przez podanie wybranego przykładu, zwane „porównaniem ilustracyjnym”7, które wykorzystywał dla zilustrowania tezy o powszechności czy szerszym niż ograniczony do ziem polskich zasięgu fenomenów kulturowych. Wnioskowanie przy pomocy analogii o podobieństwie form znalezionych w kulturze europejskiej i w odległych kulturach, np. w Ameryce, wymagało jednak, zdaniem badacza, ostrożności – formy te mogą przecież powstawać niezależnie: 1 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 8. O. Kolberg Śląsk (DWOK T. 43), s. 13–14. 3 A. Hultkrantz General ethnological concepts, w: International dictionary of regional european ethnology and folklore, vol. 1, Copenhagen 1960, s. 50; A. Barnard Antropologia. Zarys…, s. 96–98. 4 O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 312. 5 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 77. 6 O. Kolberg Radomskie cz. II (DWOK T. 21), pierwodruk: Kraków 1888, s. 141. 7 G. Sarana Comparative method, w: Encyclopedia of social and cultural /anthropology, red. A. Barnard, J. Spencer, London-N. York 2002, s. 181. 2 604 �To nas zastanawia i każe być cierpliwym, dopóki nie znajdziemy innego materiału, który by nas oświecił, że to jest przypadkowe zejście się myśli i obrazów1. Podkreślał wartość, jaką informacje zaczerpnięte z publikacji miały dla celów porównawczych: Dla lepszego określenia znaczenia materiałów własnym nabytych staraniem, iż niezbyt pełnych, dołączyliśmy wyjątki z prac i spostrzeżeń niektórych autorów (n. p. Ryszarda Berwińskiego z r. 1854, Teobalda Klepaczewskiego z r. 1861, Emila Kierskiego i.t.d.); jak i dla poparcia dowodami naszego tekstu: kopie dokumentów z rzadszych wyjęte druków. Ułatwi to prace porównawcze, zwłaszcza gdy w zakres badań tego rodzaju wciągnięte będą materiały coraz obficiej nie tylko z ziem słowiańskich i im przyległych, ale i z najdalszych Europy i innych części świata napływające krańców2. Uzasadniał korzystanie także z kalendarzy, broniąc się przed zarzutem głoszenia niedorzecznych poglądów: Cytowanie to z kalendarzy mniemań ludu, choćby najdziwaczniejszych, w niezmienionej ich treści i dykcji […] przez etnologów bywa zbieraczom zalecanym, jako nader pomocne dla studiów porównawczych nad wyobraźnią i stopniowym rozwojem i stosowaniem pojęć u ludu3. Na uczyniony w recenzji z III cz. Pokucia zarzut Franki dotyczący nieuzasadnionego i nieuporządkowanego umieszczania w tomie materiałów wziętych z publikacji4 Kolberg odpowiada: Notaty Wójcickiego, Kirkora i innych autorów, umieszczone w tekście i w przypisach, użyte zostały do porównań, jako rzucające szersze światło na opisywane przedmioty lub popierające i dopełniające własne nasze obserwacje5. 1 O. Kolberg Głos w dyskusji…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 418. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), pierwodruk: Kraków 1882, s. IX. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. IX. 4 Recenzja cz. III „Pokucia” Iwana Franki i odpowiedź Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do t. 29–32 (DWOK T. 81), s. 286–291. 5 O. Kolberg Krótka replika jako odpowiedź na recenzję III tomu „Pokucia” napisaną i podaną do „Kwartalnika” (III, 7) przez I.F, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 290. 2 605 �Rozwijane w XIX wieku studia porównawcze w zakresie językoznawstwa indoeuropejskiego, a także w ramach wczesnego dyfuzjonizmu i ewolucjonizmu, były ważne dla Oskara Kolberga. Niekiedy uznawał wiarygodność przyjmowanych w nich odniesień do mitologii Wschodu lub Starożytności, często jednak podawał w wątpliwość bezkrytyczne ich stosowanie. Do swoich tekstów wprowadzał oparte na nich uwagi i komentarze dotyczące własnych materiałów: etnonimów i toponimów, wierzeń i literatury ludowej. Powtarzając zaczerpniętą od Maciejowskiego informację o powiązaniach „Kurpiów-Gociów” z „Germanami-Gociami”, stawia przy niej tylko znak zapytania1. Brak zdecydowania Kolberga w ocenie porównań tego rodzaju i uleganie autorytetom ujawniło się w jego dziełach w kilku miejscach, w których zastanawiał się nad przyjmowanymi etymologiami etnonimu Mazur. Podał jedynie w wątpliwość, a nie zanegował, stanowisko Naruszewicza, Maciejowskiego i Lelewela, wywodzących pochodzenie Mazurów od Massagetów2. Odpowiadając na postawiony mu przez E.S. Świeżawskiego zarzut, w dłuższym wywodzie napisał: Otóż nie myśleliśmy bynajmniej stawać w obronie hipotez Naruszewicza, Bielowskiego i innych, których błąd niezupełnie zresztą dowiedziony co do pochodzenia Mazurów wykażą dopiero dalsze badania historyków i etnologów; obecne bowiem prace (np. co do tożsamości Manimów3 i Mazowszan i t. p.), jakkolwiek na uznanie zasługują, pomroki tej całkowicie nie rozjaśniły. Wszakże chętnie godzimy się na to, iż hipotezy Naruszewicza i dawniejszych autorów łatwo się dadzą obalić, już ze względów, że w starożytności, jak wiadomo, ludy wcale z sobą nie pokrewne, nosiły podobne lub zbliżone do siebie (czasami nawet podsunięte im) nazwy, które przez późniejszych historyków brane były za dowód ich jednoplemienności. – Mimo to, hipotezy rzeczone, jakkolwiek kruche, nabierają pewnej siły wówczas, gdy się je zwalczyć pragnie jedynie argumentami etymologii, która właśnie do postawienia ich dała pochop. Bo dlaczegóżby źródłosłów mas nie miał wpłynąć zarówno na utworzenie nazwy Massa-getow, Mez-ów (Maesia, Moesia), jak i na nazwisko Mazurów, a następnie doprowadzić do wniosku, jakoby ludy te w pewnym zostawały powinowactwie4. 1 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 52. O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. 37. 3 Manimowie, przez Tacyta wymienieni jako jedno z pięciu najważniejszych plemion Lugiów zajmujących tereny między Odrą i Wisłą – identyfikowano ich z przeworską kulturą grobów jamowych. H. Łowmiański umieścił Manimów na terenie Opolszczyzny, zob. tegoż Początki Polski. Z dziejów Słowian w I tysiącleciu, Warszawa 1963, s. 235. 4 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. 349. 2 606 �Zdecydowanie krytycznie natomiast ocenił wywód Gołębiowskiego, próbującego wywieść etnonim Huculi od czasownika „koczować”. Stwierdził: „Ale wykład ten, jedynie na pewnym podobieństwie dźwięków oparty, ani historycznie, ani etymologicznie usprawiedliwić się nie da”1. Kolberg w komentarzach dotyczących mitologii słowiańskiej wskazywał stosujących porównania uczonych, od których czerpał inspirację. Wymienił Z. Chodakowskiego, I. Rakowieckiego, N. Medyńskiego, W. Maciejowskiego, A. Tyszyńskiego, K. Szajnochę, A. Marcinkowskiego (Nowosielskiego), J. Papłońskiego, A. Mierzyńskiego, A. Kirkora, J. Sienkiewicza i E. Tyszkiewicza. Napisał: Dodajmy, że niektórzy jak np. Skorochód Majewski, Hanusz, Borkowski i t.d., podżegnięci porównawczymi pracami lingwistycznymi, historycznymi i innymi Anglików, Francuzów i Niemców (Jonesa, Burnoufa, Boppa, Grimma, Lassena, Kuina [winno być: Kuhna] i t. d.) w oznaczeniu stanowiska mitologicznego Słowian skłaniali się stanowczo ku Indiom wschodnim i Persji, gdy inni zwrócili badawcze swe oko ku sąsiadującym ze Słowianami Litwinom, Skandynawom i Czudom2. Sam także sięgał do Indii, np. próbując znaleźć wyjaśnienie nazwy diabła Rokity i wierzeń związanych z wężami3. Poszukiwał materiałów do porównań również na terenach jeszcze dalszych. Materiały pozwalające interpretować pozostałości wierzeń pogańskich w postaci kultu ciał niebieskich i żywiołów, takich jak woda i ogień, czerpał z Birmy, Kambodży i Sumatry, posługując się pracami Bastiana4. W ocenie porównań w zakresie mitologii, podobnie jak innych porównań, nie był konsekwentny. W liście do Jana Karłowicza napisał: Mówiąc o Wandzie, nie wspominałeś Pan przy nazwach wody o nazwie litewskiej wody = wanda. Krok także nader ważną musiał odgrywać rolę w starożytności, stąd być może, że pochodzi odeń także nazwa Olbrzymich Gór Krko-noszy, a może i Kr-pat (lud miejscami nazywa te góry, osobliwie Tatry – Krępak). Mimowolnie nasuwa się przy Kroku nazwa indyjskiego Kriszny, jak przy Wandzie nazwa Gangi – nimfy Gangesu. Mówiąc to, nie myślę wcale porównywać, a tym mniej identyfikować tych mitów z sobą5. 1 O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. 38. O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. XVII; błędny zapis „Kuin” powtórzył J. Gajek, zob. s. 559. 3 Tamże, s. 13, 80. 4 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 179 i nast. 5 Brulion listu do J. Karłowicza z 10 XII 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 189. 2 607 �W rozważaniach związanych z mitologią często powoływał się na pracę Kazimierza Szulca Mityczna historia polska i mitologia słowiańska (Poznań 1880), którą polecał m.in. portugalskiemu uczonemu Zófimowi Consiglieriemu Pedroso1. Autor Mitycznej historii polskiej…, subskrybent Ludu Kolberga jest przez Kolberga ceniony, także ze względu na stosowaną przez niego komparatystykę: Dzieło jego usiłuje przy pomocy badań porównawczych skreślić ogólny bogosłowia tego zarys i wytłumaczyć znaczenie mityczne wielu podań, niemniej kultu i odnośnych doń obrzędów u poszczególnych słowiańskich plemion, o ile z kronik i zebranych dotychczas materiałów uczynić się to dało. Niektóre z wywodów jego, należyte już w świecie naukowym zyskały uznanie2. Kolberg stosował porównania z odległymi czasami i terenami również w stosunku do utworów literatury ludowej. Wskazywał, w przypisie dołączonym do bajki Dydak i Dziad z mosiężną brodą „od Wyrzyska, Szamocina”, na podobieństwo występującego w niej gryfa do tworów wyobraźni obecnych w architekturze i podaniach w różnych stronach świata – w Kambodży, Chinach, na Litwie, w Ameryce, Egipcie, Grecji – i u różnych autorów, starożytnych, średniowiecznych oraz u Bastiana3. Niekiedy czynił to ostrożnie. Umieszczając w przypisach obszerne omówienie artykułu na temat Niniwy i Babilonu oraz tamtejszych wierzeń związanych z wieżą Babel, zaopatruje je w przypis: „Nasuwa się tu porównanie z kilkoma baśniami w zbiorze niniejszym zamieszczonymi […]”4. Dokonywane przez Kolberga próby porównań i śledzenie na ich podstawie zapożyczeń i wzajemnych wpływów, inspirowane głównie tradycją filologiczną, i wynikający stąd stosunek badacza do źródeł ocenić można dwojako. Porównania prowadzone na materiałach z sąsiadujących z sobą lub niezbyt odległych geograficznie i kulturowo terenów uzasadniały związki między grupami ludzi i przeciwstawiały się twierdzeniom o prawach wyłączności do rozwiązań kulturowych i istnieniu kultur izolowanych. Te natomiast, które miały na celu osadzenie zebranych przez Kolberga materiałów 1 Brulion listu do Z. Consiglieriego Pedroso z 15 VII 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 529. 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. VII. 3 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), pierwodruk: Kraków 1881, s. 98–99. 4 O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), pierwodruk: Kraków 1875, s. 361. 608 �w niekiedy nadmiernie szerokich kontekstach, nie znajdywały uzasadnienia i krytykowane były już za życia badacza1. Władysław Smoleński zaliczył Kolberga z wczesnego okresu jego działalności do „młodzieńców składających drużynę” zainteresowanych badaniem ludu, zainspirowanych ideami romantyzmu, którzy „przygotowania do studiów porównawczych nie mieli żadnego”2. Na zarzuty Biegeleisena, że sięga do mitologii różnych narodów i niewiarygodnych autorów, Kolberg odpowiedział następująco: Słabości tej, co do mitologii, nie myślimy wcale zaprzeczać […]. Nie obstając bynajmniej przy twierdzeniu, jakoby wszelkie bez wyjątku wywody i tłumaczenia Hanusza i Szulca miały za sobą słuszność i uzasadnienie, mamy jednak przekonanie, że są wśród nich i takie, którym dalsze na tej drodze badania gruntowności, a częstokroć i słuszności odmówić nie zdołają3. Długo później Krzyżanowski oceniał na korzyść Kolberga to, że zajmując się wyjaśnieniami zjawisk związanych z wierzeniami, „nie przesadzał w powtarzaniu modnych objaśnień »mitologicznych«”4. Kolberg zdawał sobie sprawę, że podobieństwo faktów kulturowych nie zawsze świadczy o ich wspólnym pochodzeniu czy zapożyczeniu: Dostrzeżone przez niektórych pewne (np. przez Połujańskiego) podobieństwo charakteru Kurpiów z mieszkańcami Karpat, jest w istocie niczym więcej jak psychologicznym wpływem swobody życia wśród gór karpackich i borów Mazowsza5. Szerokie stosowanie porównań świadczyło o niezwykłym u dokumentalisty kultur partykularnych, a tak bardzo charakterystycznym dla Kolberga przekonaniu o braku izolacji kulturowej i istnieniu uniwersaliów kulturowych. 1 Biegeleisen w zbiorowej recenzji dzieł Kolberga z roku 1886 stwierdził: „Mitologia to słaba strona Kolberga, chciałby on wierzenia ludu naszego wywieść wprost od Gangesu, przytacza więc z Hanusza (starego) i z Szulca niestworzone rzeczy”, H. Biegeleisen O. Kolberg: „Pieśni ludu polskiego”, Warszawa, 1857, „Lud, jego zwyczaje” i.t.d. tom 1, Warszawa, 1865: „Sandomierskie” […], „Biblioteka Warszawska” 1886, T. IV, s. 438. 2 W. Smoleński Oskar Kolberg: Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. I–II, Kraków 1885– –1886; „Kwartalnik Historyczny” R. 1: 1887, s. 280. 3 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 400. 4 J. Krzyżanowski Oskar Kolberg i jego dorobek…, s. 29. 5 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 67. 609 �Bliskość etnografii/etnologii z innymi dyscyplinami i interdyscyplinarny charakter jej/ich studiów sprzyjały nie tylko podejmowaniu i przejmowaniu przez Kolberga problematyki właściwej dla innych nauk i typowej dla nich terminologii, ale także stosowaniu zapożyczonych od nich metod interpretacji materiałów. Kolberg często łączył zadania etnografa i historyka. Stosował metodę retrogresywną, jedną z podstawowych metod badawczych historii, uznawaną za wersję chronologiczną metody porównawczej1. Zapisaną przez siebie pieśnią czy zanotowanym wyrażeniem, funkcjonującymi w kulturze mu współczesnej, posługiwał się jako źródłem informującym o czasie wcześniejszym. Tak postąpił, zaopatrując w komentarz pieśń oskarżającą panów-Lachów o starania u cesarza o przywrócenie pańszczyzny2, a także umieszczając w swoim zbiorze wiele pieśni mówiących o okrucieństwie tego systemu prawnego oraz związanych z nim obciążeń, takich jak np. tłoka3. Metodę retrogresywną, opartą zresztą na nieprawdziwych źródłach, stosował również wówczas, kiedy pragnął dotrzeć do genezy zjawisk kulturowych, m.in. ważnego dla niego fenomenu społeczno-kulturowego, jakim był etniczny naród polski. W procesie wyodrębniania się ze wspólnoty słowiańskiej przeszedł on, zdaniem Kolberga, okres związany z Chrobacją i Lechią, które pozostawiły wyobrażone i dostrzeżone przez badacza w terenie, a następnie zapisane w publikacjach cechy chrobackie u ludu krakowskiego4 oraz lechickie, nazwane „czysto-lechickimi znamionami”, którymi miał się odznaczać lud w Wielkopolsce5. Przestrzeń, główna kategoria geografii, została poważnie potraktowana w poglądach i pracach dokumentacyjnych Kolberga. Być może miała na to wpływ profesja jego ojca, powołanego przez Stanisława Staszica na profesora geodezji, miernictwa i innych nauk z zakresu topografii w Uniwersytecie Warszawskim, autora licznych prac z tego zakresu, w tym map6. Kolberg uznawał, że dla antropologii/etnologii niezbędne są wiadomości i czynności związane z geografią7. Badacz sumiennie lokalizował zapisywa1 J. Topolski Metodologia historii, Warszawa 1973, s. 422. O. Kolberg Pokucie cz. II (DWOK T. 30), s. 244 i in. 3 O. Kolberg Pokucie cz. I (DWOK T. 29), s. 206. 4 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. III, 73. 5 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. I. 6 O Juliuszu Kolbergu zob. też: A. Skrukwa Życie Oskara Kolberga w Warszawie w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 17–18 i 26–27. 7 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 8. 2 610 �ne i opisywane przez siebie wytwory i zachowania kulturowe. Zalecał, aby przy publikacji pieśni „[…] wymienioną była przy każdej z nich wieś, z której pieśń pochodzi lub gdzie słyszaną była, co dla etnografów jest rzeczą nader ważną”1. Interesował się granicami badanych przez siebie grup etnograficznych, a także zasięgami wierzeń i zwyczajów. O terenie zasiedlonym przez Kurpiów, opierając się na przypisanych im obiektywnych cechach ich kultury, a nie na samoidentyfikacji, napisał: Rozległość tej krainy Kurpiów nie jest dostatecznie określoną […]. Tu mówi autor [A. Zakrzewski – Z.J.] o dzisiejszym rozsiedleniu Kurpiów, prostując zbyt rozlegle rozciągnięte ich granice przez Winc. Pola i Zygm. Glogera: twierdzi, że ludność kurpiowska tworzy obecnie dwie oddzielne, nie stykające się z sobą wyspy etnograficzne: północną i południową […]. Druga, południowa, mieści się na prawym brzegu Bugu […]. Tu ludność kurpiowska zatraciła w daleko znaczniejszym stopniu swoją odrębność etnograficzną i dlatego ścisłe oznaczenie jej granic dzisiejszych nie jest rzeczą łatwą2. Interesując się diabłem Borutą, zauważył: […] miał wszakże tutaj, w Łęczyckiem, jak się zdaje, swe rodzinne gniazdo […]. Czy atoli duch ten miał w istocie ogólne, wszechświatowe, czy też tylko lokalne jedynie […] znaczenie, wykażą dopiero dalsze a gruntowne na tym mało jeszcze obrobionym polu podjąć się mające badania3. Dziękując za dostarczone informacje na temat Sobótek, stwierdził: Są one jednak dostateczne dla potwierdzenia mniemania, iż palenie sobótek w Zielone Święta nie przechodziło poza granice obwodów Miechowskiego i Olkuskiego, gdyż w Kieleckiem i Stopnickiem palono je zawsze w wigilię św. Jana4. Znajomość zasięgów występowania wytworów i zachowań kulturowych miała pomóc w odtworzeniu procesu ich zmian: 1 Brulion listu do J. Karłowicza z 21 X 1878 r. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 168. O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. VIII. 3 O. Kolberg Łęczyckie (DWOK T. 22), s. IV. 4 Brulion listu do ks. W. Siarkowskiego z 7 XII 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 302. 2 611 �Niektóre ze zwyczajów starodawnych, po lewym brzegu Wisły sporadycznie jeszcze zachowanych, tu już od początku bieżącego stulecia wyszły z użycia. Ognie sobótkowe, czyli świętojańskie, pogasły wcześniej niż na lewym tej rzeki brzegu, lubo i tutaj także, mianowicie od strony wschodniej, pewne jeszcze pozostawiły swej bytności ślady1. Dokumentowane fakty umieszczał Kolberg w granicach regionów, które dostarczały jednocześnie ram dla przygotowywanych tomów Ludu i Obrazów etnograficznych. Wyznaczył plan swoich prac, który „[…] ogarnia wszystkie ziemie dawnej Polski”2, pisał o „etnologicznych granicach Polski”3. Pozostawił itineraria podróży badawczych i poznawczych, przy czym granice zaborów, istniejące od wielu już lat, odczuwał jako uciążliwy, ale jednocześnie oczywisty element rzeczywistości, w odróżnieniu od autorów żyjących w czasie bezpośrednio po dokonaniu podziału Polski, np. Juliana Ursyna Niemcewicza4. Po opuszczeniu w roku 1871 zaboru rosyjskiego i osiedleniu się w zaborze austriackim traktował siebie jako „emigranta”5. Kolberg nie stosował w swoich pracach metody kartograficznej (atlasowej), uznanej za ważną w etnografii6. Zdawał sobie jednak sprawę z jej użyteczności w lokalizacji zjawisk kulturowych i w wyjaśnianiu ich dynamiki. Zainteresowany ogniami świętojańskimi, napisał: Wielce pouczającym byłoby […] obok wskazania na mapie linii demarkacyjnej tych miejsc, gdzie panują ognie świętojańskie i tych, gdzie je niecą w Zielone Świątki, o ile linię taką nakreślić by się jeszcze dało przy stopniowym ich zatracaniu, wskutek rosnącego z każdym dniem u ludu do obrzędów dawnych zobojętnienia7. Korzystanie z informacji statystycznych uznał Kolberg za potrzebne w antropologii/etnologii8. Nie gromadził jednak i nie opracowywał ma1 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. VII. List do J.I. Kraszewskiego z 20 X 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 268. 3 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. XI. 4 M. Nalepa Granice państwowe, narodowe i kulturowe w prozie wspomnieniowej Juliana Ursyna Niemcewicza, „Wrocławskie Studia Wschodnie” 2019, T. 29, s. 9–31. 5 Brulion listu do J. Wernerowej z 17 II 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 415. 6 Por. M. Pokropek Metoda etnogeograficzna, w: Metody etnologii cz. 1, red. E. Z. Szulc, Warszawa 1981, s. 61 i nast. 7 O. Kolberg Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), pierwodruk: Kraków 1885, s. II. 8 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 8. 2 612 �teriałów metodami statystycznymi. Oczekiwania wobec statystyki, przede wszystkim etnicznej, przedstawił w przypisie: Statystyka winna tu przyjść w pomoc etnografii. Zadaniem jej byłoby wykazać tu cyframi gęstość osiedlenia się ludności polskiej, ruskiej i żydowskiej, czego dotąd, jak mniemamy, dokładnie jeszcze nie spełniła1. Psychologia nie została wymieniona na, niezamkniętej zresztą, liście dyscyplin niezbędnych antropologii/etnologii, przytoczonej przez Kolberga za omawianą książką Maksymiliana Perthy’ego. Przedstawiając pracę Friedricha Müllera, kolejnego recenzowanego przez siebie autora, Kolberg zauważył, iż ten uznał, że w badaniach antropologicznych „zbyt mało uwzględniano dzieje i duchowo-społeczny, więc psychiczny ludów ustrój” 2. Dostrzegł istnienie etnopsychologii i zadanie etnografii oraz etnologii w dostarczaniu materiałów tejże subdyscyplinie3. Interesujące go wierzenia ludowe rozpatrywał z „psychologicznego jak i historycznego stanowiska”4. W swoich pracach dokumentatora kultury ludowej realizował to zadanie, wprowadzając do ich programu pojęcie psychologiczne „charakteru” i po części psychologiczne „typu” grup ludu oraz gromadząc dane ich dotyczące. Krytyka materiałów Kolbergowi stawiano zarzut braku krytyki w stosunku do źródeł zastanych, które włączał do swoich tomów i tek. Nie stosował on selekcji w dołączanych do nich materiałach znajdywanych w publikacjach, przede wszystkim w gazetach i kalendarzach. Był przekonany o bezpośrednich związkach niektórych przez siebie dokumentowanych faktów kulturowych ze Słowiańszczyzną przedchrześcijańską i starożytnym Wschodem. Przykładami mało krytycznej postawy jest umieszczenie tekstów literackich, m. in. Ignacego Danielewskiego, Emmy z Kurowskich Puffke czy Franciszka Morawskiego, wśród utworów ludowych5. Kolberg miał jednak świadomość 1 O. Kolberg Chełmskie cz. I (DWOK T. 33), s. VIII. O. Kolberg Studia, rozprawy…, s. 15. 3 Tamże, s. 18. 4 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 109. 5 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VI (DWOK T. 14), s. 67 i nast.; s. 116 i nast. oraz s. 217 i nast. 2 613 �możliwości zniekształcania tekstów ludowych i wymyślania utworów za takie podawanych. Przytoczył, za „Przyjacielem Ludu”, „rozmowę o gadkach gminnych dwóch […] panów” potwierdzającą wiedzę, że „[…] owe drogie pamiątki patriarchalnej ludu naszego przeszłości, częstokroć też tylko nazwę takowych nosząc, niczym więcej nie są, jak wymysłami ich mniemanych zbieraczy”1. Niezajmowanie się krytyką Kolberg tłumaczył brakiem czasu i przenosił odpowiedzialność za nią na specjalistów: Autor, jako zbieracz, w nawale zatrudnień ograniczyć musiał swą czynność krytyczną na autentycznym i sumiennym przedstawieniu choćby najdziwaczniejszych piśmiennych i ustnych źródeł, na skromnej jedynie uwadze nad ich kompetencją i krótkim na ich znaczenie poglądem. Ocenę ich rozleglejszą i gruntowniejszą, jak i głębsze nad nimi studia pozostawia on specjalistom w każdej z owych gałęzi wiedzy2. Wielokroć powtarzał, że jako zbieracz nie ma obowiązku krytycznej oceny gromadzonych materiałów: Prawda też, żeśmy się nie zapuszczali w krytyczne każdego zdobytego szczegółu ocenienie, gromadząc po największej części materiał surowy, bo czynność taka należy do przeszłego mitologa, a nie do zbieracza3. Odpowiedzialnością za wiarygodność źródła obarczał jego autora: Czyniąc to, nie zaniedbaliśmy cytować nazwiska autorów i pism, i w ogóle źródła, skąd szczegół dany został poczerpnięty, albo też w braku tej wiadomości ustęp cytowany zawrzeć w nawiasie lub cudzysłowie, dając tym samym do zrozumienia, że odpowiedzialność za podaną w nim treść spada na karb pisarza przemawiającego w imieniu ludu; nasze zaś własne uwagi i poglądy, o ile takowe w toku pisania się nastręczały, zwykliśmy najczęściej mieścić w notkach na dole stronicy lub w przypisach do dzieła, o którym to postępowaniu niejednokrotnie w dawniejszych naszych napomykaliśmy dziełach4. 1 Tamże, s. 239. O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 392. 3 O. Kolberg Krótka replika jako odpowiedź na recenzję…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 415. 4 O. Kolberg Mazowsze cz. III (DWOK T. 26), s. VIII. 2 614 �Powracał do roli, jaką przeznaczył dla „przypisów” i „notek” w swoim tekście: […] w przypisach zaś i notkach dawaliśmy wyciągi i komentarze to dłuższe, to krótsze z dzieł różnych, polskich i zagranicznych, z broszur, gazet, listów itd., nader rzadko wdając się w bliższą ich ocenę, bo nie było to naszej pracy zadaniem […]1. Pragnąc wesprzeć swe stanowisko, powołuje się na opinię Berwińskiego: „o przedwczesnej krytyce i w ogóle o manii krytycyzmu i tworzenia systematów […]” 2. Zaniedbania przez Kolberga krytyki źródeł nie można tłumaczyć przyjętym przezeń programem gromadzenia „surowych” materiałów. Materiały gromadził przecież dla celów naukowych. Niedostatek krytyki źródeł u Kolberga miały swe podstawy w ówczesnym poziomie rozwoju etnografii i innych nauk społecznych, a także w braku określenia charakteru źródeł etnograficznych oraz w niedocenieniu sprawdzania ich wiarygodności, ponadto w nierównym przygotowaniu badacza do realizacji różnych podejmowanych przez niego zadań. Kolberg nie był jednak bezkrytyczny. Wskazywał niekiedy na swe wątpliwości wobec wiarygodności źródła czy też dostrzeżonego w literaturze twierdzenia lub je dyskwalifikował. Wątpliwościom dawał wyraz, posługując się znakami zapytania, a sprzeciwom – wykrzyknikami3, pozwalającymi mu uniknąć komentarzy. Znaki zapytania stawiał m.in. w dokumentowanych bo zasłyszanych opowiadaniach dotyczących spraw bieżących badanych społeczności, kwestionując wiarygodność ich szczegółów i, tym samym, osób o nich opowiadających 4. Dobry przykład zawierający krytykę w przypisie źródła zacytowanego w tekście głównym znajdujemy w części pierwszej Krakowskiego: „Błędne to twierdzenie prostujemy w ten sposób […]”5. Uwagi krytyczne, poza przypisami, Kolberg umieszczał również w tekście głównym. Były to m.in. sceptyczne uwagi dotyczące fantastycznych koncepcji etnogenetycznych i niektórych porównań sięgających czasów starożytnych. 1 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 393. O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 392. 3 Por. O. Kolberg Mazowsze cz. II (DWOK T. 25), pierwodruk: Kraków 1886, s. 291 i nast. 4 Por. O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. 95. 5 O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 112. 2 615 �Badacz krytycznie ustosunkowywał się także do idealizacji przeszłość ludności wiejskiej na terenach Rzeczypospolitej. Był przeciwny, o czym napisaliśmy, pańszczyźnie. Stwierdzenie wyrażone w artykule Wiktora Czajewskiego o nasilaniu się zabobonów skomentował (znowu w przypisie): Autor snać przypuszcza, iż dawniej nierównie mniej było tego rodzaju zabobonów, guseł i t. p., – co nam, zapatrującym się na istotę i rozwój lub zanikanie wierzeń ludowych z psychologicznego jak i historycznego stanowiska, czystym wydaje się niepodobieństwem1. Na uwagę zacytowaną z „Szematów” – odpowiedzi na ankietę rozesłaną przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu, nadesłaną w roku 1859: „Związki małżeńskie już się nie zawierają wedle serca, ale wedle interesu”, zareagował: Tu zachodzi pytanie, czy i dawniej pod tym względem mogło u chłopów być lepiej, skoro zważymy większą ich wówczas tak od woli ojcowskiej, jak i pańskiej zależność2. Sposób interpretowania materiałów z „Szematów” świadczy o stosowaniu przez Kolberga zarówno zewnętrznej krytyki źródła, związanej z okolicznościami jego powstania oraz osobą autora, jak i wewnętrznej, dotyczącej jego treści: Wśród szematów […] znaleźliśmy jeden, w którym np. o mieszkańcach Wronczyna pod Stęszewem, widocznie nader pochlebne (zapewne ręką życzliwego kapłana miejscowego skreślone), wyczytałem zdanie […]3. Badacz dostrzegł małą wiarygodność w opisie rzeczywistości w książeczce ks. Symforiana Tomickiego, ogłoszonej w celach wychowawczych: „Ks. S. Tomicki w dziełku Mądry Wach (Poznań 1866), malując nam wieś, raczej taką, jaką by widzieć pragnął niż jaką jest w rzeczywistości […]”4. Jednocześnie zdawał sobie sprawę z pożytku, jaki korzystanie z wielu źródeł przynosi dla pozyskania prawdziwego obrazu. Posługując się nadal opisem Wronczyna, stwierdził: 1 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 109. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. III (DWOK T. 11), s. 117. 3 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 47–48. 4 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10), s. 47. 2 616 �Relacja ta o świetnych głównie stronach charakteru ludu wrączyńskiego dałaby się i do wielu innych wsi zastosować, gdybyśmy z innych źródeł nie wiedzieli, że są niestety i strony ujemne, których przemilczeć sumiennemu nie godzi się sprawozdawcy1. Kolberg nie poprzestał na ogólnie sformułowanych uwagach obciążających autorów odpowiedzialnością za przekazywane przez nich wiadomości, o czym informował przytoczony już przez nas cytat. Niekiedy, choć niezbyt często, wymieniał, w różnych kontekstach i formach, tych, którym zarzucał podawanie nieprawdziwych danych. Wykrzyknikiem opatrzył uwagę Łukasza Gołębiowskiego, że lud na Pokuciu nie jest pochodzenia słowiańskiego2. Kilkakrotnie protestował i podawał w wątpliwość stwierdzenia Szczęsnego Morawskiego zawarte w jego książce Pra-Słowianie i Pra-Łotwa, dwa wydania, Petersburg 1851 i Kraków 18823. Wieloma znakami zapytania i wykrzyknikiem oznaczył próby powiązania przez Antoniego Schneidera miejsc w Artasowie i okolicy z postaciami z mitologii słowiańskiej4. Nie uwierzył zapewnieniom Wójcickiego, że opublikowany przez niego obrazek wesela jest „wiernie skreślony”, dostrzegł w nim jednakże cechy pozytywne: Mimo tego zapewnienia, opis jego, ukazując w wrażeniach pewną afektację (równie jak i podany z upiększeniami opis Hofmanowej, obacz Lud Ser. XVI. Str. 139) nie daje gwarancji, żeby dykcja onego zupełnie była wierną. Że jednak zawiera on mnóstwo szczegółów (osobliwie pieśni) niewątpliwie z natury wziętych, więc pominąć go na tym miejscu, nie uważaliśmy za rzecz stosowną5. Jako wzięty „nie z natury” traktuje także opis Sobótek przedstawiony przez Ignację Piątkowską: Co się zaś tyczy wyżej wspomnianego opisu sobótek […] to powiemy, że skreślony on tam został wprawdzie szczegółowo i nader barwnie, lecz nie z natury, tylko z opisów wyjętych z dawnych dzieł i czasopism, z czego utworzono udatny ob1 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 49–50. O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. 34. 3 Por. O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. 5; tegoż Ruś Czerwona cz. I (DWOK T. 56), s. 23. 4 O. Kolberg Ruś Czerwona cz. I (DWOK T. 56), s. 18. 5 O. Kolberg Mazowsze cz. IV (DWOK T. 27), s. 212–213. 2 617 �razek przypuszczalnego jego niegdyś obchodu w ziemi sieradzkiej, gdyż dziś, jak sama pani Piątkowska przyznaje, włościanie tam już sobótek nie palą1. Stosunek do omawianego tekstu i autora wynikał także z poglądów społecznych i politycznych Kolberga. Zaprotestował on przeciwko ustaleniom oficera carskiego P. Bobrowskiego na temat zróżnicowań językowych i etnicznych Słowiańszczyzny wschodniej, zawartych w dwutomowej pracy Grodnenskaja gubernija (S. Peterburg 1863). Opatrzył je, dostrzegając w innych swoich notatkach materiałowe wartości książki i często cytując jej autora, obszernym komentarzem rozpoczynającym się od słów: „Cały ten wywód językowy jest więc samowolny, dążnościowy, brany z punktu widzenia moskiewskiego rządu”2. Surowym krytykiem okazał się Kolberg, recenzując w obszernym artykule książkę Zygmunta Glogera Obchody weselne cz. I (Kraków 1869). Czuł się w obowiązku zabrać głos w sprawach stanowiących przedmiot zainteresowań dyscypliny, którą uprawiał, i działań autora, który należał do jego środowiska intelektualnego. Uwagi dotyczyły spraw metodycznych: niedostatku materiałów, ograniczenia źródeł do „cywilizacji narodu”3, nieuprawnionych porównań. Odnosiły się także do twierdzenia Glogera, że pod wpływem hierarchicznego porządku Rzeczypospolitej „wyrabiała się nowa jednolitość obyczajów wszystkich ziem polskich” 4, generalnego dyskredytowania przez niego materiałów dotyczących terenów polskich gromadzonych przez uczonych niemieckich czy kulturowego zrównywaniu Litwy z Polską i Rusią 5. Gloger, zapowiadający opublikowanie tomu drugiego Obchodów, tomu tego nie wydał, być może na skutek krytyki Kolberga. Zrezygnował także, w późniejszych swoich pracach, z ujęć porównawczych i prób syntetyzowania 6. Kolberg znał osobiście Glogera, uznawał za ważne jego kolekcje archeologiczną i etnograficzną, cenił jego badania, w jednym ze swoich listów nazwał go „jednym z najżarliwszych archeologii i etnologii uprawiaczy i popleczników”7. 1 O. Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. 97–98. O. Kolberg Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), s. 476. 3 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych… w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 303. 4 Tamże, s. 267. 5 Tamże, s. 285, 293 i in. 6 Z. Jasiewicz Zygmunt Gloger (1845–1910), w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, T. 5, red. K. Ceklarz, A. Spiss, J. Święch, Kraków 2019, s. 51. 7 Brulion listu do Z. Glogera z 1 VI 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 438. 2 618 �Wiele lat później, bo w roku 1890, Kolberg powraca do oceny Obchodów weselnych Glogera. Komplementując autora jako „światłego męża”, „wyprzedzającego innych”, o dziele napisał: […] było pierwszą na większe rozmiary przedsięwziętą pracą porównawczą całego tego obrzędu, a lubo dla braku potrzebnych materiałów, których liczba wówczas jeszcze była zbyt szczupła, nie zdołało ono, jak zamierzało, ogarnąć i powiązać wszelkich tego obrzędu szczegółów i odcieni na obszarze byłej Rzeczypospolitej, dziś, gdy materiału przybyło […] staje się ono wielce ułatwiającym a nawet niezbędnym podręcznikiem […]1. W rozdziale Wesele tegoż tomu Mazowsza, podkreślając wartość dobrze udokumentowanych materiałów zebranych przez Glogera i możliwość ich zestawienia dla celów porównawczych z materiałami zebranymi przez siebie i innych na wyraźnie określonym terenie, stwierdził; Z dzieła tego [Obchodów weselnych – Z.J.] pozwalam sobie wyjąć jedynie wiadomości dotyczące okolic Tykocina oraz pewnych osad Podlasia zabużańskiego i Mazowsza północno-wschodniego, t.j. miejscowości osobiście pod względem obchodu weselnego przez autora zbadanych2. Kolberg zwykle unikał krytyki autorów prac, z których korzystał, lub posługiwał się ową krytyką ostrożnie. Zgromadziwszy materiały dotyczące pieśni i gry obrzędowej „Zelman”, dopiero w końcowym przypisie, dołączonym do I tomu Pokucia, zaprzeczając przy pomocy wykrzyknika znalezionej w publikacjach interpretacji genezy święta Rachmanski Wełyk-deń, dodał: „Nie większą zapewne wartość naukową ma i wywód gry w Zelmana od Żyda Zelmana”3. Unikanie krytyki, o czym już napisałem, nie było jednak regułą. Kolberg, będąc w przyjaźni z Seweryną i Franciszkiem Duchińskimi, w oparciu o badania Kopernickiego delikatnie podał w wątpliwość twierdzenie Duchińskiego, zaliczającego „Moskali” do „rasy turańskiej” i wyłączającego ich z „rasy słowiańskiej” 4. Wielokrotnie powoływał się na prace Ryszarda Berwińskiego, z tą najważniejszą, jaką 1 O. Kolberg Mazowsze cz. V (DWOK T. 28), s. IX–X. Tamże, s. 125. 3 O. Kolberg Pokucie cz. I (DWOK T. 29), s. 351; por. również Z. Jasiewicz Pieśń i gra obrzędowa „Zelman” u Oskara Kolberga i innych. Materiały i interpretacje, „Lud” T. 101: 2017, s. 284. 4 Brulion listu do S. Duchińskiej z 20 II 1879, Korespondencja… cz. II, (DWOK T. 65), s. 222. 2 619 �były Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki (Poznań 1854)1, o wyjątkowym, ze względu na podejście teoretyczne, znaczeniu w historii etnografii i folklorystyki polskiej, oraz na te, które dokumentowały folklor Wielkopolski. Korzystał z zawartych w nich materiałów2, polecał je swoim korespondentom 3. W części VII Wielkiego Księstwa Poznańskiego uznał za trafne rozważania Berwińskiego nad czarami i zabobonami jako podstawą „artystycznych i etycznych kreacji ludu”. Zrelatywizował jednakże jego stwierdzenie, że w czasach im współczesnych nie ma już możliwości odtworzenia przy pomocy zasłyszanych wśród ludu podań i zaobserwowanych praktyk elementów kultury przedchrześcijańskiej. Dowodził, że opublikowane w tymże tomie materiały, mimo twierdzeń Berwińskiego, będą sprzyjać rozwojowi badań wykorzystujących materiały etnograficzne do rekonstrukcji dawnej mitologii4. Dla poparcia swego stanowiska zacytował Teobalda Klepaczewskiego, który w swoim rękopisie napisał, że Berwiński, będący początkowo wielbicielem literatury ludowej, w Studiach popadł z jednej ostateczności w drugą, zanegował posiadanie przez lud tradycji wierzeniowych i odrzucił jego podania jako wniesione z zewnątrz i bezwartościowe5. Z arbitralnym stwierdzeniem Ryszarda Berwińskiego o braku zdolności twórczych ludu, o czym już napisaliśmy, nie mógł się Kolberg zgodzić. Nie odmawiał jednak wartości dziełu Berwińskiego: Praca wszakże Berwińskiego ściśle i sumiennie, mimo uprzedzeń jego z niedokładnej ludu znajomości pochodzących dokonana, będzie zawsze przy dalej prowadzonych w tym kierunku poszukiwaniach nader użyteczną, stawiając obok nieuzasadnionych przypuszczeń i argumenta, którym słuszności odmówić niepodobna6. 1 Kolberg korzystał także z drugiego wydania tej pracy pt. Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych, Poznań 1862, które polegało tylko na zmianie tytułu na bardziej atrakcyjny i wymianie strony tytułowej. 2 Zob. O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. 14, 23, 24, 29 i in.; brulion listu do T. Klepaczewskiego z 28 II 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 326–327; brulion listu do T. Klepaczewskiego z 12 IV 1881 r., tamże, s. 515. 3 Brulion listu do M.W. Dębickiego z 13 IX 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 499. 4 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. VII (DWOK T. 15), s. VIII–IX. 5 Tamże, s. 78. 6 O. Kolberg Krakowskie cz. III (DWOK T. 7), s. XVI. Stanowiska Kolberga nie przyjął Kopernicki. W swoim cennym studium wymienił Berwińskiego wyłącznie jako badacza „rzeczy 620 �Kolberg, tylko wyjątkowo stosujący krytykę, jednocześnie zdecydowanie bronił znaczenia i sposobu publikowania gromadzonych przez siebie materiałów. Cierpliwie wyjaśniał Lenartowiczowi, dlaczego nie usunął spośród zebranych pieśni przed ich publikacją „nędznych wierszydeł”1. Obszernie odpowiedział na wspomniane już krytyczne recenzje Biegeleisena i Franki, na pierwszą z nich tekstem pozostawionym w rękopisie 2, bo wycofanym z redakcji „Biblioteki Warszawskiej” po wymianie listów z jej redaktorem Józefem Plebańskim3, zaś na drugą – repliką opublikowaną w „Kwartalniku Historycznym”4. Teksty te są szczegółowe, niepozbawione ostro wyrażonego sprzeciwu wobec ich treści oraz oceny autorów. W odpowiedzi na recenzję Biegeleisena Kolberg napisał: „Wady, jakie cechują jego recenzję, stara się w następstwie recenzent zrzucić na samego autora, co dla piszącego jest rzeczą nader wygodną”5. W replice na recenzję Franki stwierdził: […] uczyniony przez sz. recenzenta zarzut bezkrytyczności i niesforności podanego materiału, bez podania szczegółowego, co jest w nim mylnym i nieautentycznym i w jaki sposób sprostowanym być winno, powiedziany jako frazes gołosłowny, bo nie poparty dowodami rzecz rozjaśniającymi, żadnej wartości naukowej ani w oczach publiczności, ani w oczach autora mieć nie może6. Inaczej reagował Kolberg na uwagi Ceslawa Neymanna dotyczące spraw językowych i etnicznych, przekazane korespondencyjnie i w recenzji cz. I i II Pokucia opublikowanej w czasopiśmie „Kiewskaja Starina”7. Był wdzięczny za pomoc okazaną w sprawach językowych: ludowych” z Wielkopolski i pominął jego Studia o literaturze ludowej… Por. I. Kopernicki O etnografii i etnologii…, s. 19. 1 T. Lenartowicz do O. Kolberga z 25 III 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 68 oraz list do T. Lenartowicza z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 70. 2 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 391–411. 3 Brulion listu do J. Plebańskiego z 12 II 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 411 i nast. 4 O. Kolberg Krótka replika jako odpowiedź na recenzję…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 412–415. 5 O. Kolberg Odpowiedź na recenzję Biegeleisena, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 408. 6 O. Kolberg Krótka replika jako odpowiedź na recenzję…, w: tegoż Studia… (DWOK T. 63), s. 415. 7 Recenzja cz. I i II Pokucia napisana przez C. Neymanna została przetłumaczona i zamieszczona w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 275–285. 621 �Dzięki poczynionym łaskawie przez Szan. Pana uwagom twierdzenia me będą – jak się spodziewam – dokładniejsze i pełniejsze – gdyż w każdym wątpliwym razie do Niego (jeśli pozwolisz) po radę udać się nie omieszkam1. Na uwagę poczynioną przez Neymanna, że Kolberg nie powinien do Rusi włączać Wielkorosji, bo: W takim określeniu tkwi i omyłka etnograficzna i dla Rusinów obraza. Rusin bardzo się obraża, gdy go za południowego Moskala mają. Grupa wielkorosyjska ma swoje narzecza i podnarzecza, a grupa rusińska swoje2, Kolberg tłumaczył się, że czerpał wiedzę z dawno już wydanej pracy Szafarzyka3, co już odnotowaliśmy. Cenił Neymanna i przyjmował jego uwagi, bo nawiązał z nim kontakt za pośrednictwem Kopernickiego i uznał w nim człowieka, który potrafił być pomocny i rozumiał znaczenie jego prac. * Znaczenie Kolberga i jego dzieła dla etnografii/etnologii potwierdzają kolejne opracowania jej/ich historii przedstawiające badacza i omawiające jego prace. Obecność Kolberga, z zebranymi przez niego materiałami, metodami ich gromadzenia, porządkowania i interpretacji, wykracza jednakże poza granice studiów z zakresu historii dyscypliny. Najważniejszą przyczyną trwałego zainteresowania tymi pracami jest źródłowa wartość dokumentacji kultury ludowej utrwalonej w nich przez Kolberga, wykorzystywanej przez następujące po sobie pokolenia etnografów/etnologów/antropologów, dysponujących coraz to doskonalszymi narzędziami badawczymi, sięgających po materiały Kolbergowskie dla rozwiązywania ważnych w ich czasach problemów badawczych – etnografów/etnologów/antropologów przekonanych i przekonujących się, jak wiele w nich mogą jeszcze odkryć i w jak różny sposób je interpretować. 1 Brulion listu do C. Neymanna z 7 IV 1884 r., w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 270. 2 List C. Neymanna do O. Kolberga z 10 IV 1884 r., tamże, s. 271. 3 Brulion listu do C. Neymanna z 9 VI 1884 r., tamże, s. 273. 622 �Spis rycin1 1. Rkp. terenowy Kolberga z Ciepielewa i Pułtuska (Arch. PTL, teka 43 Miscellanea, sygn. 1352, k. 44v.), zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego w pracach Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II), s. 104. Rkp. terenowy Kolberga z Walichnów (Arch. PTL, teka 43 Miscellanea, sygn. 1352, k. 48v.), zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego … (DWOK T. 85/II), s. 104. Rkp. terenowy Kolberga z Parcic (Arch. PTL teka 43 Miscellanea, sygn. 1352, k. 48r.), zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (DWOK T. 85/II), s. 104. Rkp. terenowy Kolberga z Łomży (Arch. PTL teka 43 Miscellanea, sygn. 1352, k. 93r.), zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego … (DWOK T. 85/II), s. 104. „Proszowiacy”. Rycina nieznanego autora dołączona do artykułu Kolberga Proszowiacy, „Kalendarz Ilustrowany” J. Jaworskiego na rok 1869, s. 117. „Okrężne. Mogilany pod Krakowem. Podług rysunku T. Konopki”. Do druku przerysował W. Gerson. Rycina dołączona do artykułu O. Kolberga Krakowiacy. Etnografia słowiańska, „Kłosy” 1871, T. XIII, nr 318, s. 77. „Opatkowice i Mogilany pod Krakowem. Rys. z natury T. Konopka”. Do druku przerysował W. Gerson. Rycina dołączona do artykułu O. Kolberga Krakowiacy. Etnografia słowiańska, „Kłosy” 1871, T. XIII, nr 318, s. 77. Dom z Zakrzewka. Rys. nieznanego autora (Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/III k. 57), nazwę „Zakrzewko” dopisał Kolberg. Wnętrze domu z Zakrzewka. Rys. nieznanego autora (Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/III, k. 56). Pod rys. notatki Kolberga: „szafa i meble ciemno­ 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 1 Ryciny 5–12 zostały odnalezione już po wydaniu odpowiednich tomów monograficznych. 623 �wiśniowe”, „kołdra biała”, „poduszki i pierzyny z materyi w kratki czerwone lub niebieskie, łóżko wysuwane”. 10. Stołek i zydel. Rysunki nieznanego autora z jego podpisem (Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354/III, k. 55), nazwę „Zakrzewko p. Toruniem” dopisał Kolberg. 11. Baba, ostatni snop zwożony po wygrabieniu pola. Rysunek nieznanego autora podpisany przez Kolberga, z jego notatką „Grudziądz”, niżej uwaga Kolberga: „Okrężne dopiero po wszystkich zbiorach” (Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354, k. 58). 12. Kapliczka Matki Boskiej Skępskiej w Zakrzewku. Rys. nieznanego autora, nazwę „Zakrzewko” dopisał Kolberg (Arch. PTL, teka 47, sygn. 1354, k. 58). �1. Rękopis terenowy O. Kolberga z Ciepielewa i Pułtuska, zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (T. 85/II), s. 104. �2. Rękopis terenowy O. Kolberga z Walichnów, zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (T. 85/II), s. 104. �3. Rękopis terenowy O. Kolberga z Parcic, zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (T. 85/II), s. 104. �4. Rękopis terenowy O. Kolberga z Łomży, zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (T. 85/II), s. 104. �5. „Proszowiacy”. Rycina nieznanego autora. �6. Okrężne. Mogilany pod Krakowem. Podług rysunku T. Konopki. �7. Opatkowice i Mogilany pod Krakowem. Rys. z natury T. Konopka. �8. Dom w Zakrzewku (pow. Toruń). Rysunek nieznanego autora, nazwę „Zakrzewko” dopisał Kolberg. �9. Wnętrze domu w Zakrzewku (pow. Toruń). Rysunek nieznanego autora, pod rys. notatki Kolberga: „Szafa i meble ciemnowiśniowe, kołdra biała, poduszki i pierzyny z materyi w kratki czerwone lub niebieskie, łóżko wysuwane”. �10. Stołek i zydel. Rysunki nieznanego autora z jego podpisem, nazwę „Zakrzewko p. Toruniem” dopisał Kolberg. �11. Baba (ostatni snop zwożony po wygrabieniu pola). Rysunek nieznanego autora podpisany przez Kolberga z jego notatkami: „Grudziądz” i „Okrężne dopiero po wszystkich zbiorach”. �12. Kapliczka Matki Boskiej Skępskiej w Zakrzewku. Rysunek nieznanego autora, nazwę „Zakrzewko” dopisał Kolberg. ��ISBN 978-83-95-9125-8-0 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło : część II: studia monograficzne Subject The topic of the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; biografie ; folklor tradycyjne ; etnografia Description An account of the resource Oskar Kolberg - Dzieła wszystkie, tom 85/II; 640 stron, 12 stron ilustrowanych Creator An entity primarily responsible for making the resource Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Elżbieta Millerowa, Danuta Pawlakowa, Maciej Prochaska Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8925a58b3e26b48fdade0ac237f19f85.pdf cb2715eaca2e1beceacc5066124cf57d PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OSKAR KOLBERG. CZŁOWIEK I DZIEŁO ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 85/III INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa OSKAR KOLBERG CZŁOWIEK I DZIEŁO Część III SPUŚCIZNA RĘKOPIŚMIENNA. KALENDARIUM PODRÓŻY. BIBLIOGRAFIA Poznań 2024 �Copyright © by: Instytut im. Oskara Kolberga & authors Poznań 2024 Rada Naukowa Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący Jan Adamowski, Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska Recenzenci dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN dr Katarzyna Ceklarz Skład i łamanie Jacek Grześkowiak Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Doskonała Nauka II” ISBN 978-83-95-9125-9-7 Druk i oprawa Zakład Poligraficzny Moś & Łuczka �Spis treści Agata Skrukwa Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga. Jej dzieje, edycje i stan obecny s. 7 Elżbieta Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga s. 103 Agata Skrukwa Bibliografia prac Oskara Kolberga s. 159 Agata Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów s. 221 Indeks osób s. 287 Indeks geograficzny s. 321 ��Agata Skrukwa Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga. Jej dzieje, edycje i stan obecny Testament Kolberga i wiążące się z nim działania Izydora Kopernickiego, s. 8 – Prace nad edycją rękopisów Kolberga w latach 1891–1914, s. 18 – Działania Komisji Etnograficznej PAU do roku 1939, s. 35 – Stan archiwum Kolberga po roku 1939, s. 45 – Prace nad wydaniem Dzieł wszystkich Kolberga, s. 58 – Ogólna charakterystyka obecnego stanu spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, s. 80 Rękopisy Oskara Kolberga opublikowane w monografiach wydanych w ramach Dzieł wszystkich oraz wcześniej w drukowanych przez niego w XIX wieku tomach Ludu i Obrazów etnograficznych są charakteryzowane we wstępach do tomów, w których je wykorzystano (T. 39–69) oraz w suplementach (T. 70–84). Tu, w tomie zamykającym Dzieła wszystkie i prezentującym dokonania Kolberga, należy te szczegółowe charakterystyki zrekapitulować i uzupełnić, wskazując czytelnikom uwarunkowania, które miały decydujące znaczenie dla obecnego stanu źródeł zgromadzonych przez Kolberga i ich wydania w Dziełach wszystkich. Opisać zatem trzeba działania zmierzające do udostępnienia jego spuścizny w latach 1890–1961 i wydarzenia, które miały wpływ na stan rękopisów, oraz scharakteryzować obecny zasób archiwum Kolberga mający zasadnicze znaczenie dla ostatecznego kształtu Dzieł wszystkich. Zebrane niżej informacje dotyczące tych zagadnień są wynikiem analizy dokumentacji zawartej przede wszystkim w wydawnictwach Polskiej Akademii Umiejętności, Polskiej Akademii Nauk, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga oraz w niedrukowanych archiwaliach tych instytucji. Dokumentacja ta pozwoliła w pewnej mierze zapoznać się z ponad stuletnimi dziejami spuścizny Kolberga, historią opracowywania jej do druku i stosowanymi w tym czasie zasadami wydawania źródeł zgromadzonych przez tego muzyka, folklorystę i etnografa. Wskazała też, jakim zmianom 7 �podlegało jego archiwum. Prezentowane opracowanie to w dużym stopniu także wynik wielostronnej i wieloletniej analizy rękopisów Kolberga wykonanej przez zespół pracujący od 1963 r. nad ich inwentaryzacją oraz nad przygotowaniem do druku kolejnych tomów jego Dzieł wszystkich. Testament Oskara Kolberga i wiążące się z nim działania Izydora Kopernickiego Ostatnie lata życia Oskara Kolberga wypełniała coraz bardziej dojmująca troska o opublikowanie dokumentacji kultury ludowej zgromadzonej przez niego w ciągu wieloletnich badań. Już w 1882 r. w liście do Zygmunta Glogera pisał: Materiał tak liczny, który w ciągu lat tylu zdobyłem, wymaga bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia, ażeby się istotnie kiedyś mógł badaczom na cośkolwiek przydać. Co będę mógł za życia mego odrobić, to odrobię, resztę szpargałów pozostawię Akad[emii] Um[iejętności], wierząc, że zużytkować go naukowo potrafi.1 Przygotowywał wtedy do druku rocznie dwa, a nawet trzy tomy Ludu i Obrazów etnograficznych, przeprowadzał ich korekty, ciągle zabiegał o pieniądze na druk i porządkował swe materiały, jednak był w pełni świadomy, że sam nie zdąży już wydać planowanych tomów. W czerwcu 1890 r. miał jeszcze w ręku pierwszą część Chełmskiego i korekty dwu początkowych arkuszy Przemyskiego, ale obie te monografie dokończył już kto inny. W testamencie sporządzonym 3 czerwca 1890 r. przekazał w ręce Izydora Kopernickiego wszystkie uprawnienia do dysponowania zgromadzonymi zbiorami etnograficznymi: Książki, rękopisma w tekach, rysunki, nuty itp. materiały oddaję do dyspozycji memu przyjacielowi, dr Izydorowi Kopernickiemu. Odda on Akademii, co za stosowne uzna. Co do wydawnictwa pod swoją opieką i kierunkiem porozumie się z Akademią Umiejętności i z Kasą Mianowskiego, a nikt dr. Izydora Kopernickiego pod tym względem krępować ani kontrolować nie ma prawa2. 1 Brulion listu do Z. Glogera z 10 IX 1882 r., Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (DWOK T. 65), s. 694. 2 Odpis testamentu ręką I. Kopernickiego z notą: „Dla W. Pani Kar. Wąsowskiej z oryginału najwierniej przepisane przez dr I. Kopern.” Odpis ten znajduje się w Bibliotece Narodowej 8 �Dokładnego stanu spuścizny wymienionej w tej części testamentu nie znamy, jednak w świetle dostępnych dziś źródeł możemy mieć pewność, że była ona do pewnego stopnia rozproszona już za życia Kolberga, a potem ulegała dalszym podziałom. W roku 1871 Kolberg, zachęcony obietnicą dotacji ze strony Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i zaproszony przez Józefa Konopkę, przeniósł się z Warszawy w okolice Krakowa. Wyjeżdżając, zabrał – jak sądzić można – wszystkie materiały zgromadzone do Ludu, zabrał też zapewne książki potrzebne do dalszej pracy oraz druki i rękopisy wybranych własnych kompozycji i utwory innych muzyków. Ale w Warszawie, poza jego fortepianem, zostały inne nuty i książki oraz większość egzemplarzy wydanych czterech tomów Ludu. Książki i nuty przechowywane były w firmie wydawniczej Gebethner i Wolff, nuty także u jednego z przyjaciół, Władysława Wierzbowskiego1 , a w drukarni J. Jaworskiego pozostały tomy Ludu wydawane nakładem autora w latach 1857– –1869, tj. Pieśni ludu polskiego, Sandomierskie i Kujawy. Pieczę nad majątkiem pozostawionym w Warszawie sprawował Wilhelm, starszy brat Oskara. W roku 1877, po śmierci Wilhelma, Oskar pisał do Gustawa Gebethnera: Co do papierów, nut i książek moich pozostawionych u Panów przy moim odjeździe z Warszawy, to istotnie postanowienia jeszcze żadnego względem nich dotąd powziąć nie mogłem2. U Gustawa Gebethnera, księgarza i wydawcy, znajdowały się wtedy także egzemplarze trzech monografii odzyskane z drukarni Jaworskiego przez Wilhelma. Te tomy Oskar sprowadzał do Krakowa w miarę (sygn. II 6487), przytoczony jest w cz. I tomu Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło (DWOK T. 85/I) s. 493-494. Karolina Wąsowska była wychowanicą Karoliny Kolberg, matki Oskara i żoną jego młodszego brata, Antoniego. Kilka lat po śmierci Antoniego Kolberga wyszła za mąż za Antoniego Wąsowskiego. 1 W. Wierzbowski w liście z 1 IV 1876 r. pisał: „Wyjeżdżając z Warszawy, Kochany Oskarze, zostawiłeś u mnie paczkę różnych nut, miedzy którymi są i tańce, i kościelne melodie. Są to rzeczy, z których zdaje mi się nie zamierzasz korzystać, czybyś więc nie zgodził się, aby te nuty przesłać do biblioteki Towarzystwa Muzycznego, lub też wskaż, jaki by z nich użytek zrobić”, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 589. 2 Brulion listu do Gebethnera i Wolffa z 19 VIII 1877 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 58. 9 �potrzeby, ale nie podjął decyzji co do innych książek i nut pozostawionych w Warszawie. Jak wynika z późniejszej korespondencji z rodziną oraz z firmą Gebethner i Wolff, a także z testamentu, swój księgozbiór zamierzał oddać Bibliotece Jagiellońskiej. Dziś w tej bibliotece znajdują się egzemplarze różnych książek z wyraźnymi śladami pracy Kolberga, pochodzące niewątpliwie z jego podręcznego zbioru, ale nie zawsze wiadomo, czy są to jego bezpośrednie dary, czy też druki przekazane przez Kopernickiego, wykonawcę testamentu 1. O pozostawionych u Gebetnera książkach i nutach brak informacji. Nie wiadomo też, jakie dokumenty osobiste pozostały w Warszawie, ponieważ archiwum rodzinne złożone w Bibliotece Krasińskich przez potomków profesora Juliusza Kolberga, tj. przez rodziny Wilhelma i Antoniego, dwu braci Oskara, spłonęło w czasie niszczenia Warszawy przez Niemców po upadku powstania jesienią 1944 r. Następna przeprowadzka Kolberga – z Modlnicy do Krakowa, nie była tak dokładnie zaplanowana jak wyjazd z Warszawy do Modlnicy. W październiku 1884 r. pisał do Karoliny Kolberg, bratowej, po przyjeździe z kilkumiesięcznych badań terenowych w Sanockiem: […] do Modlnicy na to tylko wróciłem, ażeby stamtąd zabrać wszystkie moje manatki i rekwizyta i z nimi podążyć do miasta2. Nie mógł wtedy, czy nie chciał zabrać całości swych materiałów i część z nich pozostała w Modlnicy. Nie zabrał ich także później, a po śmierci Kolberga rodzina Konopków, choć jej członkowie znali postanowienia testamentu3, nie przekazała posiadanych materiałów ani w ręce Kopernickiego bezpośrednio po śmierci etnografa, ani później do zbiorów 1 Niektóre z nich mają w XIX-wiecznym katalogu adnotację „od Kopernickiego” lub „darem dra I. Kopernickiego”, jest to m.in. egzemplarz Littauische Volkslieder G. H. Nesselmanna (Berlin 1853), z widocznymi jeszcze ołówkowymi notatkami wykonanymi charakterystycznym pismem Kolberga, a także A. Schleichera Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder (Weimar 1857). Część posiadanych druków Kolberg sam ofiarował Bibliotece Jagiellońskiej, np. pięć tomików zbioru słoweńskich pieśni Emila Korytki, które nabył w Lublanie w 1857 r., a także kupione tam wtedy dwa kalendarze: „Koledarček Slovenski za navadno leto 1855” i następne wydanie tegoż na rok 1856, obydwa z jego glosami. 2 Brulion listu O. Kolberga do Karoliny Kolberg z 17 X 1884 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 200. 3 Tadeusz Konopka (1844–1903), syn Józefa, przyjaciela O. Kolberga, był jednym ze świadków spisania i odczytania testamentu etnografa. 10 �Akademii Umiejętności. Maria Turczynowiczowa, muzykolożka, która w latach 1937–1939 miała zamiar przygotować do druku korespondencję Kolberga i gromadziła potrzebną dokumentację, pisała, że w Modlnicy w okresie jej poszukiwań znajdowały się należące niegdyś do Kolberga rysunki, fotografie, notatki, listy i nuty1. Nie precyzowała dokładniej, czy te ostatnie to kompozycje Kolberga, czy jego zapisy folkloru muzycznego, jednak późniejsze informacje wskazują, że były to materiały nie tylko folklorystyczne, a wśród nut znajdowały się rękopisy i druki kompozycji Kolberga. W Modlnicy pozostały prawdopodobnie także nuty wielu utworów różnych autorów, które grywał tam Kolberg sam lub na cztery ręce z Antoniną Męcińską. Tak więc w chwili śmierci Kolberga jego zbiory były już rozproszone. W Warszawie nie pozostały zapewne żadne rękopisy związane z badaniami etnograficznymi. Sądzić też można, że zasadnicza część materiałów źródłowych do wydanych i niewydanych monografii, tzw. teki2 Kolberga, bezpośrednio po jego śmierci znajdowała się u Kopernickiego, u którego etnograf mieszkał w ostatnich miesiącach życia. Ale niewątpliwie ich część pozostała we dworze Konopków w Modlnicy, a wśród nich były ryciny, akwarele i fotografie gromadzone przez Kolberga jako źródła etnograficzne w specjalnym albumie i w osobnej tece. Wykonawca naukowej części testamentu, Izydor Kopernicki, już w czerwcu 1890 r. zajął się Kolbergowskimi tekami z materiałami etnograficzno-folklorystycznymi i sporządził cenne notatki3 o ich zawartości oraz o pochodzeniu i przeznaczeniu niektórych rękopisów. Sam pisał do Jana Karłowicza kilka dni po śmierci przyjaciela: 1 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Ruch Muzyczny” 1948, nr 10, s. 13, zob. też jej wstęp do cz. I Korespondencji… (DWOK T. 64, s. VII), taki stan rzeczy opisywała również w ustnych relacjach. 2 Teki Kolberga i inne zespoły jego rękopisów są zestawione w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 3 Większość notatek Kopernickiego znajduje się dziś w Muzeum Etnograficznym w Krakowie w zbiorach Seweryna Udzieli, tylko część zachowała się w tekach, których dotyczą. W Muzeum mają nadany przez Udzielę tytuł: Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich (Arch. MEK, sygn. II/155, nr inw. I/191/RKP). Notatki te mają tak duże znaczenie, ponie­waż w stosunku do niektórych rękopisów są jedynymi informacjami z XIX w.; wykorzystywano je przy opracowywaniu tomów Dzieł wszystkich Kolberga, a przytoczono także w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 11 �Od czterech dni pogrążony jestem w przeglądaniu i porządkowaniu spuścizny po śp. Kolbergu. Od 6 z rana do zmroku przesiaduję nad tym w jego pokoiku1. Informacje odnoszące się do całej teki notował Kopernicki na osobnych kartkach, czasem zapiski dotyczące tylko niektórych rękopisów zamieszczał bezpośrednio na obejmującej je obwolucie lub na pierwszej ich karcie. Z niektórych takich notatek wynika, że Kopernicki przemieszczał rękopisy miedzy tekami. Np. na pierwszej karcie rękopisu Augustowskie. Ubiory włościan2, z notatką Kolberga na marginesie „Litwa”, zanotował „Przeniesione z teki 4”. Dziś dysponujemy notatkami Kopernickiego dotyczącymi większości tek3, ale brak ich dla niektórych zespołów istniejących w okresie, gdy opiekował się on rękopisami Kolberga. Sądzić można, że albo nie objął nimi całej spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, albo część kart zaginęła. Notatki Kopernickiego na temat rękopisów składają się na jedyny inwentarz Kolbergowskiego archiwum informujący o jego stanie w roku 1890. Jest on jednak niekompletny i w odniesieniu do większości tek ograniczony do kilku zaledwie krótkich zdań. Nieco wcześniejsze dane o ilości tek z rękopisami, ich tytuły, a także zawartość, choć tę ostatnią też bardzo ogólnie, znamy z kilku wykazów4 z lat 1883–1887. Sporządzał je Kolberg dla Akademii Umiejętności oraz dla innych instytucji, do których zwracał się z petycjami o finansowanie badań i druku Ludu, a także dołączał do brulionów testamentu, przekazując zebrane przez siebie materiały Akademii Umiejętności. Jednak dziś trudno porównać obecny stan spuścizny etnografa z przedstawionym przez niego i przez Kopernickiego z powodu lakoniczności wykazów obydwu autorów. Charakteryzowali oni w kilku słowach tylko większe zespoły notatek, ale nie podawali liczby kart ani choćby przybliżonej objętości zapisów. Jedynie spis zawartości nieistniejącej dziś teki 3 Mazury pruskie wykonany przez Kopernickiego jest tak szczegółowy, że 1 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza, Adama Honoriusza Kirkora i Benedykta Dybowskiego, wydał i wstępem opatrzył A. Wrzosek, „Przegląd Antropologiczny” T. XXVI: 1960, s. 90, list z 10 VI 1890 r. 2 Rkp. prawdopodobnie Aleksandra Osipowicza, dziś w Arch. PTL, teka 30 Litwa, sygn. 1198, k. 42. 3 W zbiorach Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie zachowały się notatki Kopernickiego dotyczące tek: 1-9, 12-17 i 19-38. 4 Zachowały się wykazy z r. 1883, 1886 i 1887 (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 71–80), spis z 10 stycznia 1886 r. został opublikowany w aneksach do Korespondencji... cz. III (DWOK T. 66), aneks 12, s. 743-749. 12 �pozwala odtworzyć jej pierwotną zawartość i ustalić, jakie materiały z niej zaginęły. Notatki Kopernickiego nie dotyczą korespondencji i innych dokumentów osobistych Kolberga ani jego kompozycji. Z korespondencji Kopernickiego wynika, że niektóre swe decyzje co do rękopisów Kolberga konsultował z Karłowiczem, który na miejscu w Krakowie zapoznał się z częścią przynajmniej tek Kolberga. W grudniu 1890 r. Kopernicki pisał do niego: […] nie odmów przyrzeczonej interwencji swej w Szan. Towarzystwie Muzycznym Warszawskim, co do znanych Panu rękopisów muzycznych śp. O. Kolberga. Czy przyjmą je do swoich archiwów, czy nie? A w razie odmowy proszę o radę, co mam z tym zrobić1. Zatem znajdujące się w spuściźnie Kolberga rękopisy kompozycji Kopernicki zamierzał wtedy przesłać do zbiorów Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego i prosił Karłowicza o wywiedzenie się, czy Towarzystwo przyjmie ten dar. Nie wiadomo jednak, czy zdążył doprowadzić ten zamiar do końca. Obecnie biblioteka Towarzystwa nie ma informacji o pochodzeniu przechowywanych tam utworów Kolberga i daty ich otrzymania, mógł jednak przekazać je około roku 1876 Wierzbowski, o czym już tu wspomniano. Druga część znanych dziś rękopisów Kolbergowskich kompozycji, licząca ponad 200 kart, znajduje się w jednej z tek w archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale nie wiadomo, czy jest to całość muzykaliów pozostałych po jego śmierci w Krakowie w r. 1890. Karłowicz, do którego w przytoczonym fragmencie listu zwraca się Kopernicki, mógł zapoznać się w końcu roku 1890 nie tylko z rękopisami kompozycji Kolberga, ale prawdopodobnie przeglądał także inne interesujące go materiały. Można tak przypuszczać, ponieważ na obwolucie jednego z rękopisów z teki 30. Litwa obok notatki Kopernickiego: „Nie wiele, ale rzeczy ciekawe, z których da się ułożyć przyczynek niezły do »Zbioru Wiadomości«” widnieje notatka Karłowicza sygnowana jego inicjałami: „Trzeba bardzo ostrożnie korzystać z tych przyczynków, J.K.” 2. Prawdopodobnie w roku 1890 lub 1891, tj. w okresie gdy rękopisami Kolberga opiekował się Kopernicki, z materiałów znajdujących się 1 2 1298. I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza ..., s. 91, list z 14 grudnia 1890 r. Notatki Kopernickiego i Karłowicza na obwolucie rękopisów w Arch. PTL, teka 30, sygn. 13 �w spuściźnie etnografa korzystał Samuel Adalberg, przygotowując Księgę przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich1. W spisie wykorzystanych prac wymienia on tomy Ludu i Obrazów etnograficznych Kolberga, a także rękopis W. Siarkowskiego2 znajdujący się i wówczas, i dziś w jednej z Kolbergowskich tek, nie notuje tam jednak innych rękopisów autora Ludu ani ogromnego zbioru Konopki liczącego ponad 12 tysięcy tekstów. Uwagę Adalberga na rękopisy Kolberga, a także na obfity zbiór Józefa Konopki3 skierował za pośrednictwem Karłowicza właśnie Kopernicki jeszcze za życia etnografa. W marcu 1888 r. pisał do Karłowicza: Choć nieproszony, mam sobie za obowiązek za pośrednictwem Szanownego Pana zawiadomić p. Adalberga, że olbrzymi zbiór przysłów polskich istnieje tu o 2 mile od Krakowa, u p. Tadeusza Konopki, właściciela Mogilan4. Kopernicki wymienia też autora Księgi przysłów w opisie jednej z Kolbergowskich tek Miscellanea: „Trochę przysłów z Poznańskiego (wypisane z »Prz[yjaciela] Ludu« i innych, mogą się przydać Adalbergowi” 5. W dokumentach dotyczących Kolberga i jego spuścizny zachowały się tylko te wzmianki o Adalbergu. Nie ulega jednak wątpliwości, że sięgał on do części przynajmniej materiałów znajdujących się w tekach autora Ludu, m.in. do wymienionego wyżej rękopisu Siarkowskiego. Wobec zniszczenia w czasie wojny archiwum Adalberga, głównie analiza zasobu tekstów w jego Księdze przysłów potwierdza dziś, że korzystał on w jakimś stopniu ze zbiorów Kolberga i Konopki. Pisze o tym Stanisław Świrko we wstępie do Kolbergowskiego tomu Przysłowia: Dowodem ostatnim, materiałowym i chyba najważniejszym, jest wreszcie wielokrotne cytowanie przez Adalberga, bez podania źródeł, przysłów rzadkich, a występujących w zbiorach rękopiśmiennych Kolberga i Konopki. Wgląd Adalberga w rękopisy obu zbieraczy musiał być jednak pobieżny, gdyż nie wszystkie 1 S. Adalberg Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, Warszawa 1889–1894. 2 W. Siarkowski Przysłowia i zdania z okolic Kielc, rkp. w Arch. PTL, teka 14, sygn. 1200, k. 1–6. 3 Zbiór przysłów J. Konopki mieści się dziś w tece 44 Przysłowia, sygn. Arch. PTL 1416, k. 59–270. 4 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza..., s. 69, list z 27 III 1888 r. 5 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich…, k. 27. Notatki te dotyczą zawartości teki 37. Miscellanea. 14 �przysłowia nowe lub ciekawe warianty zostały z nich wyłowione. Być może Adalberg czynił to już w trakcie druku Księgi i tylko niektóre, najciekawsze materiały mógł do niej włączyć1. Kopernicki przeżył Kolberga zaledwie o nieco ponad rok i w tym czasie, kosztem własnych badań i wielkiego wysiłku, zdążył zakończyć prace nad dwoma wspomnianymi już tomami: Przemyskiem i częścią II Chełmskiego2. We wstępie dołączonym do Przemyskiego zamieścił życiorys autora oraz cenne wiadomości o jego badaniach terenowych, bowiem podał tam nie tylko roczne daty pobytu Kolberga w różnych regionach, ale także opisał jego sposób przeprowadzania wywiadów z informatorami, czego bywał naocznym świadkiem, i scharakteryzował stosunek Kolberga do wykonawców folkloru. Obydwie monografie zawierały jednak tylko część ze zgromadzonej przez Kolberga dokumentacji kultury ludowej tych regionów, bowiem Kopernicki musiał, podobnie jak Kolberg, w wydawanych przez siebie tomach, przeprowadzić pewną selekcję materiałów do Chełmskiego, a objętość Przemyskiego ograniczona była do dwudziestu arkuszy druku przez finansujące ten tom Muzeum Przemysłowe im. Dzieduszyckich we Lwowie3. Monografie wydawane przez Kolberga dzięki dotacji Akademii Umiejętności lub finansowane z innych źródeł, obejmujące region porównywalny obszarem, zwykle miewały nie jeden, a dwa lub więcej tomów i to o nieco większej objętości. Z relacji4 Kopernickiego wiadomo, że w ostatnich dniach życia Kolberg przekazał mu wskazówki dotyczące materiałów do kilku tomów: drugiej części Chełmskiego, Przemyskiego, części VI i VII Mazowsza5 oraz 1 S. Świrko wstęp w: O. Kolberg Przysłowia (DWOK T. 60), s. XXVIII. 2 O udziale I. Kopernickiego w opracowaniu tych dwu monografii zob. E. Millerowa „Chełm- skie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), s. XXXVII i nast., oraz tejże „Przemyskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Przemyskie. Suplement do tomu 35 (DWOK T. 83/I), s. XXXVI i nast. 3 Materiały źródłowe zebrane przez Kolberga w Przemyskiem, pominięte z konieczności w edycji monografii tego regionu z 1891 r. finansowanej przez Muzeum Dzieduszyckich, wydano w 2012 r. w suplemencie (DWOK T. 83), zajęły tam blisko 50 arkuszy druku. W. Bieńkowski w artykule Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie („Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” T. 1: 1999, s. 15 i 19) mylnie podaje, że druk Przemyskiego w 1891 r. opłaciła Akademia. 4 I. Kopernicki Śmierć Oskara Kolberga, „Wisła” T. 4: 1890, s. 510. 5 Miały to być tomy zawierające monografię Mazury pruskie oraz zapisy mazowieckich bajek i wierzeń. Zob. E. Antyborzec „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 (DWOK T. 80/1), m.in. s. XXXVI, LXXIV–LXXVII. 15 �drugiej części Kaliskiego. Kopernicki zamierzał wydać ponadto rękopisy opublikowane później w Dziełach wszystkich w tomach Sanockie-Krośnieńskie. Niektóre zespoły materiałów uznał za zbyt szczupłe i niekompletne, aby „złożyć tom osobny” i zamierzał wydrukować je w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, roczniku Akademii, albo w oddzielnym tomie gromadzącym dokumentację Kolbergowską z różnych regionów. Niektóre, jako cząstkowe tylko lub bardzo szczupłe, chciał włączyć do prac innych autorów. Część wreszcie uznał za nieprzydatne do jakichkolwiek publikacji i albo je usunął, albo zostawił w tece jako świadectwo pracy Kolberga. Np. o zawartości jednej z tek pisał: Muzykalia, obertasy, pieśni itd. Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni, w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane. Nie tykając ich, zachowałem jako autografy i okazy, dające wyobrażenie o tym, w jaki sposób śp. O. Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu1. W testamencie Kolberg przekazał swemu przyjacielowi i zarazem wykonawcy ostatniej woli nieograniczone prawo dysponowania pozostawionymi materiałami etnograficzno-folklorystycznymi. Jeżeli chodzi o rękopisy wykorzystane w Ludzie i Obrazach etnograficznych, „nieograniczone prawo” oznaczało także możliwość usunięcia ich, czyli praktycznie zniszczenia. Stąd o niektórych tekach lub zespołach rękopisów Kopernicki pisał np.: Teka 28 [...] Na koniec niewielka paczka pieśni przez kogoś spisanych w Borowej, w Pińszczyźnie, nie wiadomo czy dobrze, bo językiem wołyńskim, lecz nie poleskim, białoruskim, zupełnie odmiennym od Zienkiewicza. Te pieśni wszystkie były już drukowane w XIII tomie „Zbioru Wiadomości” i na rękopisie poprzekreślane. Wszystkie wyrzuciłem2. Uwagę „poprzekreślane, więc wydane” zauważamy kilkakrotnie, np. w notatkach o tekach 16, 17, 20 i 35. Niektóre z tak charakteryzowanych zespołów Kopernicki usunął bezpowrotnie. Potrzebę zachowania innych rękopisów, określał też często według tego kryterium, np. o części zawartości teki 7. Kujawy pisał: 1 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich..., k. 24, prawdopodobnie notatka ta dotyczy rękopisów znajdujących się dziś w tece 43 Miscellanea, o czym niżej. 2 Tamże, k. 19. 16 �Wszystko wyczerpane w serii III–IV (Kujawy) i XXII (Łęczyckie). Zostały odpadki muzyczne: melodie pieśni i tańców, nie przekreślone przez O.K., więc mogące się przydać komuś, o ile podobne lub takie same nie zostały już podane przez O.K. w innych seriach1. Dziś wiemy, że Kolberg swe zapisy terenowe przygotowywał do druku i przepisywał czasem nawet kilkakrotnie, ponieważ służyły mu one do różnie sprofilowanych publikacji, które wydawał od roku 1842. Przekreślenie w notatkach terenowych skośną kreską całej pieśni lub melodii na ogół wskazuje, że sporządził czystopis tego utworu, selekcjonując materiały do planowanego, lecz nie zawsze ostatecznie oddanego do druku tomu. Dokładniejsze analizy w trakcie inwentaryzacji rękopisów potwierdziły, że nie wszystkie skreślone zapisy były opublikowane. Pamiętać musimy, że Kopernicki miał prawo usunąć wybrane materiały, ale wartość oryginalnych rękopisów Kolberga, zwłaszcza jego bezpośrednich zapisów ze słuchu, nawet jeżeli były wydane w Ludzie, oceniamy obecnie inaczej niż wykonawca testamentu, a także sam ich autor w ostatnim okresie życia. Pewną część swych rękopisów usunął bowiem już wcześniej Kolberg, co kilkakrotnie odnotował w wykazie tek z 1886 r. O zapisach z Poznańskiego pisał np.: „Odpadki od materiałów z Wielkopolski, użytych w latach 1875–1882 przy wydawnictwie[…]”, o zapisach z Krakowskiego: „Odpadki od drukowanych już rzeczy w 4 tomach […]”, podobne informacje podał przy spisie zawartości teki 7. Kujawy, 17. Lubelskie i 21. Pokucie 2. Korespondencja Kolberga według testamentu miała być oddana Bibliotece Jagiellońskiej. Składały się nią listy otrzymane od rodziny, przyjaciół, współpracowników, wydawców i uczonych oraz bruliony listów pisanych przez niego. Dziś wiemy o dwu jej zespołach. Jeden zawierający przede wszystkim listy związane z badaniami Kolberga i jego publikacjami to blisko 900 listów i brulionów znajdujących się w Bibliotece Naukowej PAU i PAN3. W drugim, mniejszym, znajdującym się już przed rokiem 1936 1 Tamże, k. 5. Zob. sporządzony przez Kolberga Wykaz tek rękopiśmiennych z datą 10 stycznia 1886 r. w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 744–746, oraz opis zawartości odpowiednich zespołów rękopiśmiennych w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 3 W zbiorach BN PAU i PAN mają one sygnaturę 2185, t. 1-4. Wymieniony dalej drugi zespół listów przechowywany przed rokiem 1936 w bibliotece PAU miał sygn. 2030. 2 17 �w zbiorach Biblioteki PAU przechowywane były głównie listy do i od rodziny. Nie udało się ustalić, czy na dwa odrębne zespoły korespondencję podzielił jeszcze Kolberg, czy też zrobił to Kopernicki w trakcie przeglądania rękopisów pozostawionych przez przyjaciela. Najbardziej prawdopodobne jest, że dokonał tego dopiero Roman Zawiliński, który w lutym 1914 r. na uroczystym posiedzeniu Komisji Antropologicznej zobowiązany został do napisania biografii Kolberga. Z późniejszych informacji wynika, że wypożyczył wtedy dokumenty osobiste Kolberga przechowywane w sali Komisji Antropologicznej Akademii, w tym potrzebną mu część korespondencji. Interesowały go prawdopodobnie głównie listy dotyczące kontaktów Kolberga ze światem nauki, więc jeżeli korespondencja nie była podzielona wcześniej, on właśnie mógł przeprowadzić tę selekcję, zabierając część listów i pozostawiając w zbiorach Komisji inne, w większości poruszające sprawy ściślej prywatne. Prace nad edycją rękopisów Kolberga w latach 1891–1914 Teki Kolberga po śmierci Kopernickiego we wrześniu 1891 r. zostały przekazane Akademii do dyspozycji Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej AU. Nie były one włączone do zbiorów biblioteki Akademii 1. W gmachu Akademii przy ul. Sławkowskiej znalazła się wtedy także korespondencja Kolberga oraz jego dokumenty osobiste. Księgozbiór zdążył przynajmniej w części przekazać Bibliotece Jagiellońskiej jeszcze Kopernicki, podobnie jak niektóre wyselekcjonowane rękopisy2, które uznał za cenne, ale nieprzydatne do dalszych tomów Ludu. Po śmierci wykonawcy testamentu prace nad przygotowaniem do druku spuścizny Kolberga zostały na około dziewięć lat zarzucone. J. Karłowicz po wydaniu Przemyskiego zadał retoryczne pytanie: 1 Potwierdza to późniejsza dokumentacja: Katalog rękopisów Akademii Umiejętności w Krakowie wydany przez J. Czubka w 1906 r. nie wymienia tek Kolberga, jego nazwisko widnieje tam dwukrotnie w związku z innymi materiałami: w informacji o rękopisie pieśni litewskich zebranych przez J. Juszkiewicza (sygn. 1438), ponieważ Kolberg przygotował do druku część melodii z tego rkp., oraz jako darczyńcy autografu F. Chopina: Wariacje E-dur na temat piosenki „Steh’ auf, steh’ auf, o du Schweitzer Bub” (sygn. 1439). 2 Zob. np. spis zawartości teki 24, 30 i 38 w notatkach Kopernickiego przytoczonych w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 18 �Kto i kiedy dostarczy nam reszty spuścizny po Kolbergu? Przyjazną rękę Kopernickiego niestety śmierć już ubezwładniła1. Na przerwanie prac nad rękopisami Kolberga złożyło się wiele przyczyn. Jednym z powodów było to, że wśród niedrukowanych rękopisów przeważały pieśni i melodie, a Sekcja Etnologiczna Komisji Antropologicznej AU otrzymywała tak wiele materiałów pieśniowych, że zdominowałyby one przeznaczony dla niej dział rocznika „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” i jego kontynuacji – „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. Już znacznie wcześniej zarząd Sekcji starał się ograniczyć zarówno napływ, jak i druk pieśni, ponieważ zapisywane były najczęściej bez melodii, a przysyłane bez krytycznego opracowania stawały się gąszczem nieuporządkowanych materiałów trudnym do wykorzystania w dalszych pracach naukowych. Ponadto zredagowanie do druku zapisów Kolberga wymagało specjalistycznych umiejętności, takich jakie miał ich autor – wykształcony muzyk, a w kręgu Sekcji Etnologicznej brakowało ludzi o takim przygotowaniu. Niewątpliwie zabrakło też osoby tak zdeterminowanej jak Izydor Kopernicki, który przekonany o znaczeniu materiałów przyjaciela, skłonny był odłożyć własne prace, aby przygotować do druku kolejny tom Ludu. Spuścizna Kolberga została na około dziesięć lat zapomniana. Jedynie w roku 1897 jego materiałami śląskimi zainteresował się Władysław Nehring, historyk literatury i językoznawca, wówczas profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, a także członek krakowskiej Akademii Umiejętności. Kolberga poznał prawdopodobnie jeszcze w roku 1865, gdy autor Ludu starał się o pomoc materialną na druk swoich prac w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, Nehring był wtedy jeszcze profesorem gimnazjum Św. Marii Magdaleny w Poznaniu. W 1897 r. Nehring wypożyczył tekę Kolberga z rękopisami dotyczącymi Śląska i zdał sprawę z jej zawartości w artykule zamieszczonym w „Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde”. Szczególną uwagę poświęcił tekstom bajek śląskich zapisanych przez Kolberga w roku 1868, podając treść kilku z nich2. 1 Tak J. Karłowicz zakończył recenzję Przemyskiego w „Kwartalniku Historycznym” T. VI: 1892, s. 357. 2 W. Nehring Zweiter Bericht über Aberglauben, Sagen und Märchen in Oberschlesien, “Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde” 1897, H. IV, No 4, s. 75–87, część pierwsza artykułu tamże H. III, No 1. 19 �Starania o wydanie spuścizny Kolberga zostały wznowione dopiero dzięki inicjatywie Romana Zawilińskiego, sekretarza Komisji Antropologicznej w latach 1891-1903. Zawiliński 30 października 1900 r. na posiedzeniu Komisji poinformował zebranych, że po śmierci Kolberga pozostało do opublikowania 21 tek materiałów o różnej objętości i postulował: Chodzi tu o to, aby opracować wszystko i w krótkim czasie wydać; uczynić to można przy współpracownictwie członków Komisji krajowych, którym po porozumieniu się należy przesłać rękopisy z instrukcją, celem jednolitości w opracowaniu. Ponieważ się znaleźli ochotnicy, należy rzecz bezzwłocznie rozpocząć 1. Wniosek Zawilińskiego Komisja uchwaliła. Trzy lata później w sprawozdaniu z posiedzenia odbytego dnia 31 marca 1903 r. czytamy: Sekretarz p. Zawiliński zdał następnie sprawę z dalszych przygotowań do wydania materiałów etnograficznych po Kolbergu i wyjaśnił stronę finansową tego wydawnictwa. Po ożywionej dyskusji, która rozwinęła się nad sposobem dalszego wydania tych materiałów przyjęto za zasadę, aby materiały będące wycinkami z rzadkich czasopism i dzienników drukować, natomiast wyjątki z dzieł tylko zacytować2. W latach 1902–1912 podjęto prace nad kilkoma zespołami rękopisów i starania Zawilińskiego i innych członków Komisji doprowadziły do opu­ blikowania czterech pozycji: uzupełnień do Pokucia3 przygotowanych przez Stanisława Zdziarskiego w 1904 r., Szląska Górnego4 przez Sewe­ryna Udzielę w 1906 r., Wołynia5 przez Józefa Tretiaka w 1907 r. i Tarnowa– 1 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych r. 1900, MAAE T. V: 1901, s. VII. Określenie „członków krajowych” wskazywało na współpracowników Komisji mieszkających w Galicji. 2 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1903 i 1904, MAAE T. VII: 1904, s. VIII. „Zacytować” – tu w znaczeniu: zamieścić jako notę bibliograficzną. 3 O. Kolberg Pokucie. Uzupełnienia dawniej ogłoszonego dzieła śp. Oskara Kolberga z rękopisów pozgonnych wydał dr S. Zdziarski, MAAE T. VII: 1904, s. 174–194. Teksty i melodie tam zamieszczone zostały na podstawie zachowanych rękopisów opracowane na nowo i w ramach Dzieł wszystkich wydane w tomie Ruś Karpacka (DWOK T. 54–55). 4 O. Kolberg Szląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga z papierów pośmiertnych wydał S. Udziela, MAAE T. VIII: 1906, s. 140–212 i odbitka: Kraków 1906. Rękopisy wykorzystane przez Udzielę zostały opracowane na nowo i wydane razem z innymi dotyczącymi Śląska w tomie Śląsk (DWOK T. 43). 5 O. Kolberg Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak, Kraków 1907; wydanie Tretiaka w Dziełach wszystkich przedrukowano w serii fotooffsetowej jako tom 36. 20 �–Rzeszowa1 w 1910 r. również przez Udzielę. Kilka innych opracowań, w różnym stopniu zaawansowanych, drukiem się nie ukazało, głównie z powodu braku pieniędzy. Pewne znaczenie dla prac nad rękopisami Kolberga miała dyskusja wokół zasad drukowania folkloru tocząca się w latach 1888-1900 w Komisji Antropologiczno-Archeologicznej, do której należała Sekcja Etnologiczna. Językoznawcy postulowali zapisywanie w terenie i wydawanie tekstów ludowych w pisowni fonetycznej (zwanej wówczas także pisownią organiczną). Etnografowie byli przeciwni takiej metodzie notowania i publikowania bajek i pieśni2. W czasie posiedzenia 19 grudnia 1900 r. R. Zawiliński dramatycznie pytał: Dialektologia zażądała od etnografii materiału i zaprzągłszy ją do swego pługa, poganiała nią do ostateczności. Powstało hasło przeciwne dawnemu zwyczajowi: pisać wszystko jak najwierniej, a że do tej wierności nie wystarczał zasób grafiki języka literackiego, potworzono nowe znaki i znaczki, ciągle nowe i ciągle inne, a zawsze jeszcze niewystarczające. Nad rozwojem naszej etnografii zaciążyła klątwa, podana w służbę językoznawcom zaledwie dycha. Czyśmy nie zaszli za daleko?3 Na tym posiedzeniu uchwalono, że teksty ludowe Komisja drukować będzie w swoich wydawnictwach „wiernie podług opowiadania ludu, ale środkami graficznymi języka literackiego, z dodaniem do abecadła st.pol. á, é”4. Już w marcu w r. 1902 Zawiliński zawiadomił Komisję, że Śląsk Górny opracowany przez Jana Bystronia jest gotowy5, jednak do wydania tej pozycji nie doszło. Bystroń, członek utworzonej w 1895 r. komisji Akademii do uporządkowania metod zapisu tekstów ludowych, był zwolennikiem 1 O. Kolberg Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne. Zebrał, uporządkował i wydał S. Udziela, MAAE T. XI: 1910, s. 116–323 i odbitka: Kraków 1910. Materiały z tego regionu, także te opublikowane przez S. Udzielę, zostały opracowane na nowo i wydane w tomie Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48). 2 Sprzeciw wobec stosowania pisowni fonetycznej dla druku folkloru już w r. 1888 wyrażał Kopernicki, zob. jego Listy do Jana Karłowcza..., list z 15 I 1888 r., s. 65–66. 3 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w r. 1900, MAAE T. V: 1901, s. IX. Tamże. 5 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, MAAE T. VI: 1903, s. XII. 4 21 �notacji fonetycznej. Na jego wniosek komisja postanowiła w 1898 r. wydać bajki śląskie Lucjana Malinowskiego w pisowni stosowanej w pracach dialektologicznych. Zapisane one były tą metodą przez autora, językoznawcę, już w czasie badań terenowych. Teksty bajek śląskich Kolberga, najcenniejszą część przygotowywanej publikacji, poddał Bystroń transkrypcji wbrew uchwale Komisji z 1900 r. i chciał je w takiej postaci oddać do druku. Jego rękopis Kolbergowskiej bajki Jak to syn rzeźnicki został królem w notacji fonetycznej zachował się w tece śląskiej1 wraz z notatką sporządzoną prawdopodobnie przez Jana Łosia, kwestionującą celowość takiego opracowania: Teksty zebrane przez Kolberga drukujemy tak, jak przez niego zostały zapisane, z zachowaniem wszystkich właściwości jego ortografii. Pisownia ta nie zawsze jest konsekwentna; do sprawdzenia jednak, o ile ona odpowiada istotnemu wymawianiu ludowemu, należałoby tekst zapisany sprawdzić w tych samych okolicach Szląska, które badał Kolberg. Bez tego każdy językoznawca z równą łatwością poprawi to, co mu się wyda błędnym, jak by to zrobił redaktor, wydający pracę Kolberga. Lepiej ściśle wydać tekst tak, jak został zapisany, aniżeli narażać się na niebezpieczeństwo zepsucia go przez poprawki, które choćby z pozoru najracjonalniejsze, mogłyby nie zgadzać się z faktycznym wymawianiem ludu szląskiego2. Bajki śląskie Malinowskiego zapisane były przez językoznawcę w pisowni fonetycznej i taką postać otrzymały w druku, natomiast śląskie bajki Kolberga, zapisane jego własną metodą w znacznej mierze oddającą wymowę narratora, zanotowane były w roku 1868, ponad trzydzieści lat przed próbą ich transkrypcji. Weryfikacja ich brzmienia u informatora Kolberga była nie tylko niemożliwa, ale z racji upływu czasu także pozbawiona sensu. Prawdopodobnie opinia Łosia i głos Zawilińskiego, przeciwnika stosowania zapisu fonetycznego w publikowaniu materiałów folklorystycznych, zaważyły na tym, że opracowania Bystronia nie oddano do druku. 1 Rękopis J. Bystronia w Arch. PTL, teka 10, sygn. 1170, k. 27, oryginał Kolberga tamże, k. 25; tekst tej bajki opublikowany jest według zapisu Kolberga w tomie Śląsk (DWOK T. 43), s. 109–119. 2 Notatka zachowana w tece Śląsk (Arch. PTL, teka 10, sygn. 1170, k. 1) nie ma daty i nie jest podpisana, pod tekstem inną ręką (prawdopodobnie przez S. Udzielę) dopisane „prof. dr Jan Łoś”. Tekst ten Udziela przytoczył w całości (bez podania autora) w swoim krótkim wstępie do Szląska Górnego, zamieszczonym w T. VIII MAAE w r. 1906, s. 140. Tam w końcowym zdaniu błędnie „fonetycznym” zamiast „faktycznym” jak w oryginale notatki. 22 �Kolbergowski Śląsk przygotował do wydania cztery lata później Seweryn Udziela, od roku 1903 redaktor „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. W tym roczniku Komisji Antropologicznej Udziela w roku 1906 oddał do druku 13 bajek, 21 pieśni, garść notatek słownikowych, noty bibliograficzne różnych publikacji dotyczących regionu, kilka wypisów z prasy z połowy XIX w. oraz szkic stroju „wieśniaka ze Szląska Górnego” 1. Nie wprowadził pisowni fonetycznej, ale nie odwzorował też w tekstach bajek pisowni Kolberga2, przyjętej przez tego muzyka o znakomitym słuchu i równie znakomitej umiejętności notowania odcieni wymowy narratora. Kolberg używał zapisu piętrowego, więc trzeba by było w drukarni sporządzać odlewy wielu nowych, specjalnych czcionek, co by znacznie utrudniło składanie i spowodowało wyraźny wzrost kosztów druku. Monika Gruchmanowa, która przygotowała bajki śląskie do druku w Dziełach wszystkich, nie zgadzała się z powtórzoną przez Udzielę za Łosiem opinią o niekonsekwencji zapisów Kolberga: „Sądzę, że to informator miał już rozchwiany system gwarowy, zaś Kolberg po prostu zapisów nie ujednolicał”3. Analizując notację bajek śląskich Kolberga, M. Gruchmanowa podsumowała swe rozważania następująco: Kolberg nie tylko dostrzegał gwarowe niuanse fonetyczne, lecz potrafił je także oddać właściwym zapisem (piętrowym), jakim posługuje się współczesna dialektologia przy szczegółowych opracowaniach systemów fonetyczno-fonologicznych4. Jeszcze przed wydaniem Śląska Górnego, na początku roku 1902 był gotowy do druku tom zatytułowany Galicja Wschodnia5. Na podstawie rękopisów z teki 19. Ruś Czerwona II i 20. Ruś Czerwona III przygotował go Wojciech Grzegorzewicz, filolog, od r. 1897 nauczyciel gimnazjum we Lwowie. Grzegorzewicz pisał do Zawilińskiego, że rękopisy przeczytał, 1 Wszystkie zgromadzone przez Kolberga materiały ze Śląska, także nieliczne znajdujące się w innych tekach i pominięte przez Udzielę, zostały wydane w T. 43 Dzieł wszystkich. 2 Zob. M. Gruchmanowa Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg 1814–1890, Kraków 1998, seria „W Służbie Nauki” nr 1, s. 27–34, tam o zapisach bajek śląskich s. 31–33. 3 Tamże, s. 31. 4 Tamże, s. 33. 5 Mówił o tym R. Zawiliński na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 20 marca 1902 r., zob. Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, MAAE T. VI: 1903, s. XII. Nie był to nowy rękopis, ale znajdujące się dziś w tekach 19 i 20 uporządkowane geograficznie i następnie tematycznie rękopisy Kolberga, a w części ich kopie. 23 �miejsca trudniejsze do odczytania przepisał, zawartość tek ułożył według powiatów, a w obrębie materiałów z jednego powiatu zgodnie z porządkiem, jaki „zaprowadził sam Kolberg w [...] dziele Lud”1. Informował wtedy o ukończeniu pracy nad tomem pierwszym, wkrótce też miał odesłać drugi. Śladem pracy Grzegorzewicza są liczne kopie sporządzone przez niego i umieszczone bezpośrednio obok oryginałów Kolberga w tekach 19 i 20, a także wprowadzony – również przez niego – nowy układ materiałów, zapewne odmienny od pozostawionego przez Kolberga. Na posiedzeniu Komisji 20 marca 1902 r., na którym Zawiliński przedstawił stan prac nad materiałami Kolberga, postanowiono „zwrócić się do Wydziału III z prośbą, aby wyznaczył stosowną kwotę na wydawnictwo dawniej przerwane”2. Galicja Wschodnia miała być wydana w dwu tomach, na co potrzebne było „około 6 200 koron”. W protokole dodano zastrzeżenie, że koszt ten ma być pokryty „z dochodów nadzwyczajnych, o ile zdoła je Komisja uzyskać”3. Jednak potrzebnej dotacji Komisja nie otrzymała i opracowanie Grzegorzewicza nie zostało wydane. W trakcie przygotowywania do druku w ramach Dzieł wszystkich monografii Ruś Czerwona (tomy 56-57 DWOK) porównano kopie Grzegorzewicza z oryginałami i stwierdzono, że jego odpisy tekstów i nut są dokładne. Dlatego wydawcy postanowili wykorzystać je w kilku przypadkach, gdy były jedynymi śladami dokumentacji Kolberga, tj. gdy oryginały zaginęły. W 1904 roku w „Materiałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych” Stanisław Zdziarski zamieścił część niedrukowanych tekstów z teki 21/22 jako uzupełnienie do Pokucia, monografii wydanej przez Kolberga w latach 1882–1889. Wybrał do publikacji m.in. niedrukowane przez Kolberga teksty z rękopisu Bazylego Jurczeńki4. Mimo wcześniejszej uchwały komisji zapisy te Zdziarski dał do druku w transkrypcji fonetycznej. 1 List W. Grzegorzewicza do R. Zawilińskiego z 5 II 1902 r., rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2185, t. 3, k. 338. 2 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, Protokół z posiedzenia 20 III 1902 r., MAAE T. VI: 1903, s. XII. 3 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1903 i 1904, Protokół z posiedzenia 20 XI 1903 r., MAAE T. VII: 1904, s. IX. Tam tytuł tomu przygotowanego przez W. Grzegorzewicza: Ruś Czerwona. 4 O udziale B. Jurczeńki w gromadzeniu materiałów do monografii Pokucia zob. A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. XXX–XXXIII. Tam też charakterystyka rękopisów Jurczeńki i innych materiałów wybranych do druku przez Zdziarskiego. 24 �Jurczeńko sporządził swoje rękopisy alfabetem łacińskim jako eksponat na wystawę etnograficzną w Kołomyi, która odbyła się we wrześniu 1880 r.; był wtedy młodym nauczycielem w Ispasie. Jego manuskrypt to 62 karty zawierające 74 pieśni i 189 przyśpiewek, wszystkie z notami lokalizacyjnymi, ale bez melodii. Znaczną część materiału z tego rękopisu Kolberg zamieścił w Pokuciu, uzupełniając tam niekiedy zapis nutowy1, część pominął, przede wszystkim dlatego że nie pochodziły z „dolnego Pokucia”, które było przedmiotem monografii. Zapisy z Huculszczyzny (m.in. z Kosmacza) Kolberg zamierzał wydać w osobnej monografii poświęconej „górnemu Pokuciu”, czyli Huculszczyźnie i wybór tych właśnie opublikował Zdziarski2. Porównał on dokładnie zawartość rękopisu Jurczeńki z monografią Kolberga i teksty już drukowane opatrzył w rękopisie odsyłaczami do Pokucia, sygnując te notatki swoim podpisem. W krótkim wstępie zaznaczył, że rękopis pieśni pochodzi z roku 1880, nie podał jednak nazwiska autora3 i nie poinformował, że sam dokonał transkrypcji oryginalnych zapisów. Celowość takiego potraktowania ukraińskich tekstów Jurczeńki po dwudziestu czterech latach od daty ich powstania jest tym bardziej wątpliwa, że już notacja autora zapisu była uproszczona. Zatem autorytet Zdziarskiego, filologa i folklorysty, mógł sugerować, że rękopisy Jurczeńki sporządzone były od początku metodą fonetyczną i zamieszczone w takiej postaci w druku oddają wymowę mieszkańców „górnego” Pokucia około roku 1880. Na początku roku 1905 Zdziarski zakończył również prace nad dwuczęściowym tomem Sąde[c]czyzna i Podhale4 zawierającym materiały z teki 11. Górale. Zawartość rękopisu pierwszego tomu z tytułem Sąde[c] 1 Kolberg był w 1880 r. kuratorem naukowym wystawy etnograficznej w Kołomyi, znał Jurczeńkę i jego rękopisy eksponowane na tej wystawie, ponadto w okresie organizacji wystawy przebywał od połowy czerwca do połowy listopada na Pokuciu i odwiedził tam wiele miejscowości. Mógł wtedy usłyszeć i zanotować melodie do tekstów znajdujących się w rękopisie Jurczeńki. 2 Materiały dotyczące „górnego Pokucia” zawarte były głównie w tece 23, zatytułowanej Huculi, natomiast w tece 21/22 Pokucie znajdowały się tylko te z huculskich, które na jednej karcie lub w jednym zespole przemieszane były z pochodzącymi z „dolnego Pokucia” lub z innych regionów Ukrainy. 3 S. Zdziarski mógł nie dotrzeć do wskazówek na temat autorstwa tego rękopisu znajdujących się m.in. w notatkach Kopernickiego i w korespondencji Kolberga, nie podał jednak informacji, że autorem opracowywanego rękopisu nie był Kolberg, ale inna osoba. 4 Rękopis S. Zdziarskiego Sąde[c]czyzna i Podhale znajdował się do roku 1936 w Kolbergowskiej tece 11 Górale, został z niej wyjęty prawdopodobnie jeszcze przez S. Udzielę, obecnie znajduje się w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie (sygn. archiwum MEK I/369/ RKP). 25 �czyzna to pieśni, a w większości tylko ich teksty, do drugiego, pt. Podhale, Zdziarski znalazł w tece materiały także do kilku innych rozdziałów, choć i tu przeważają pieśni. W krótkim wstępie zwrócił uwagę na ograniczony zakres rzeczowy zawartych w tece zapisów, podkreślił bogactwo melodii z Podhala i na końcu zauważył: Co się tyczy strony czysto wydawniczej, nie mam nic do dodania, gdyż stosując się do uchwały Komisji Antropologicznej, przyjąłem układ rzeczy taki, jakim posługiwał się śp. Kolberg1. Do druku przeznaczył jednak tylko część materiałów znajdujących się w tece i odnoszących się do regionów podanych w tytule. Dla swoich potrzeb rękopisy w Kolbergowskiej tece ułożył w trzech działach: materiały oryginalne (tj. notatki z badań Kolberga), materiały wypisane i – na końcu – dotyczące Spiszu. Karol Hławiczka, kompozytor, pedagog, historyk muzyki, który w 1936 r. zapoznał się z tekami Kolberga, pisał, że przygotowany przez Zdziarskiego rękopis monografii, przechowywany wówczas w tece 11, zawiera m.in. 689 pieśni, w tym 363 z melodiami, i dodał: Tom Sądecczyzna i Podhale jest zbiorem tak cennych materiałów, że można wyrazić tylko zdziwienie, iż możliwy jest fakt zapomnienia co najmniej przez 30 lat gotowego do druku manuskryptu2. Opracowany przez historyka literatury Józefa Tretiaka i wydany w 1907 r. Wołyń3 jest najobszerniejszym spośród tytułów opublikowanych w latach 1890–1914 na podstawie materiałów Kolbergowskich. Wydawca dał mu podtytuł Obrzędy, melodie, pieśni, a z teki wołyńskiej 1 S. Zdziarski Sąde[c]czyzna i Podhale... , k. 1 nlb. Zdziarski do swego opracowania włączył jedną kartę z czystopisami ośmiu melodii tańców wyjętą z manuskryptów Kolberga z teki 11, pozostałe karty w jego rękopisie są kopiami. Materiały ujęte w opracowaniu Zdziarskiego zostały razem z innymi zapisami z tych regionów opublikowane w tomach Góry i Podgórze (DWOK T. 44-45) na podstawie oryginałów Kolberga. Z pracy Zdziarskiego wykorzystano tylko oryginalny rękopis wyjęty przez niego z teki 11 (w tomie Góry i Podgórze cz II, DWOK T. 45, melodie nr 1937, 1955, 1956, 1996, 1997, 2036, 2079 i 2122). 2 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” R. IV : 1936, nr 47. 3 Edycja Tretiaka została bez zmian i uzupełnień włączona do Dzieł wszystkich Kolberga jako ostatni tom z serii wydawanych techniką fotooffsetową (DWOK T. 36), niedrukowane tam materiały wołyńskie z tek Kolberga i przypisy źródłowe do wydania Tretiaka zamieszczone są w: O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84). 26 �wybrał do druku opisy wesel z trzech miejscowości, 148 pieśni obrzędowych, głównie weselnych, 484 pieśni innych i 25 tekstów prozatorskich. Jako zasadę przyjął publikowanie tylko materiałów zebranych przez Kolberga w terenie, a pomijanie wszystkich odpisów i wyciągów z druków. Porównanie obecnej zawartości teki wołyńskiej1 z edycją Tretiaka pozwala stwierdzić, że kryteria jego wyboru nie są czytelne, nie uwzględnił bowiem wielu zapisów z badań terenowych Kolberga, choć nie są one wariantami tekstów przez niego opublikowanych. Niemniej udostępnił do dalszych badań duży, bo liczący ponad 630 utworów zbiór pieśni, w większości z melodiami, zanotowanych przez Kolberga głównie w ciągu sierpnia i września 1862 roku, oraz znacznie wcześniejsze zapisy prozy Jana Prusinowskiego2. J. Tretiak, podobnie jak inni współcześni mu wydawcy materiałów Kolberga, nie odtworzył w druku pisowni badacza. We wstępie zaznaczył: Co się tyczy gwarowych właściwości pod względem wymowy pewnych głosek (w szczególności samogłosek), to i te właściwości widocznie starał się Kolberg uwzględniać, ale bardzo często, jak to widać z jego brulionów, wahał się między użyciem takiej lub innej litery. Już z tego tylko powodu ubieganie się o zupełną ścisłość dialektologiczną przy wydaniu niniejszego zbioru jego pieśni uważałem za rzecz niewłaściwą, bo niepodobną w danych warunkach do osiągnięcia. […] Trzeba więc było zrezygnować z tego, aby zbiór niniejszy mógł być materiałem dialektologicznym, za jaki np. może być uważane Pokucie, owoc ostatnich lat pracy Kolberga i dlatego sądziłem, że wypada mi w pewnej mierze ujednostajnić pisownię, albo raczej wymowę3. Brulionami nazywa Tretiak zapisy prymarne, wykonane ze słuchu w czasie badań terenowych, a zastosowana w nich notacja nie ukazuje wahania Kolberga co do „użycia takiej lub innej litery”, ale jest udaną próbą odtworzenia głosek pośrednich przez zapis piętrowy. Taką metodę zapisu 1 Teka ta miała w spisach Kolberga numer 26. Dziś są to dwa zespoły rękopisów opatrzone w BN PAU i PAN w Krakowie sygnaturami 3206 i 3207. 2 Tretiak nie wiedział, kto zapisał zamieszczone w Wołyniu bajki, podpis autora uznał za nieczytelny. Na podstawie notatki Kopernickiego i listów Kolberga, do których Tretiak zapewne nie mógł wtedy dotrzeć, wiemy dziś, że teksty te zapisał około roku 1835 Jan Prusinowski (1818–1882), wówczas student, później adwokat z zawodu, a literat z zamiłowania, mieszkający w Żytomierzu. Rękopis Prusinowskiego zaginął. 3 J. Tretiak Od wydawcy, w: O. Kolberg Wołyń (DWOK T. 36), s. X–XI. 27 �stosował Kolberg także później, m.in. w czasie badań terenowych na Kujawach w 1865 r. i w trakcie wywiadów ze Ślązakami w 1868 r. Po wydaniu Wołynia na trzy lata zamarły prace nad rękopisami Kolberga. Jedynie w r. 1909 odnotowano, że na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 16 grudnia „prof. Rostafiński wyraził życzenie, aby Komisja zajęła się sporządzeniem i wydaniem indeksu do dzieł Kolberga”1. Propozycji tej jednak nie podjęto. W roku 1910 Seweryn Udziela ponownie zajął się spuścizną Kolberga i opublikował materiały z teki 15 Tarnów–Rzeszów. Tak jak inni ówcześni edytorzy rękopisów Kolberga do wydania przeznaczył tylko zapisy z tej teki, choć zapisy pochodzące z opracowywanego przez niego regionu znajdowały się także w innych zespołach. Wybrane materiały w druku ułożył według porządku stosowanego przez Kolberga w tomach Ludu, nadał również rękopisom nowy układ według kolejności tekstów i melodii przyjętej w edycji. Recenzent, Mieczysław Treter, pisząc o tej publikacji, podkreślił zasługi wydawcy: Na gorące uznanie jednak zasługuje sumienna praca wydawnicza Seweryna Udzieli, który sam będąc jednym z najwybitniejszych polskich etnologów, skąpy czas swój poświęca na rzecz tak żmudną, niewdzięczną, zamiast obracać go na własne prace krytyczne, które przecież o tyle więcej zadowolenia przynoszą2. Dodać tu trzeba, że członkowie Sekcji Etnologicznej zarabiali na życie najczęściej jako nauczyciele, zaś Udziela był w tym okresie inspektorem szkolnym. Dlatego własnym badaniom i opracowywaniu ich wyników nie mogli poświęcić wiele czasu – na przygotowanie do druku zbiorów Kolberga oddawali skąpe godziny kosztem własnych badań naukowych lub wypoczynku, a za prace na rzecz Akademii nad edycją Kolbergowskich rękopisów nie otrzymywali honorariów. Tarnów-Rzeszów opracowany przez Udzielę był ostatnim zbiorem materiałów Kolberga opublikowanym przed pierwszą wojną światową. Nie oddano bowiem do druku, poza wcześniej opracowanymi przez 1 Sprawozdania z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1908 i 1909. Protokół z posiedzenia 16 XII 1909 r., MAAE T. XI: 1910, s. XIII. Józef Rostafiński (1850–1928), botanik, był członkiem czynnym Akademii od 1887 r. 2 Recenzja M. Tretera była zamieszczona w czasopiśmie „Lud. Kwartalnik Etnograficzny”, R. 16: 1910, s. 410-411. 28 �W. Grzegorzewicza Galicją wschodnią i przez S. Zdziarskiego Sąde[c]czyzną..., także przygotowanych przez Jana Bielę w 1911 r. Materiałów etnograficznych z Podkarpacia1 i nieco późniejszego Podgórza zachodniej Galicji Władysława Kosińskiego. Jan Biela2, filolog, pedagog, zajął się rękopisami znajdującymi się wówczas w tece 18. Ruś Czerwona I. Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl. Starannie przepisał notatki Kolberga, opatrując je własnym wstępem datowanym „Lwów, we wrześniu 1911”. Przepisując materiały Kolberga, zgodnie z instrukcją Komisji opuścił niektóre teksty zaczerpnięte z druków i parę innych, nie mających not lokalizacyjnych, bądź treścią wykraczających jego zdaniem poza Kolbergowski Lud. Porównał materiały przejęte ze zbiorów poprzedników z ich podstawą, m.in. z Pieśniami ludu ruskiego Ż. Paulego i Ruskim weselem J. Łozińskiego, a we wstępie scharakteryzował odpisy Kolberga z tych źródeł3. Redagując materiały, zachował pisownię oryginałów, a przepisane teksty uporządkował według planu, jaki w monografiach stosował Kolberg. Z zapisów dotyczących okolic Przemyśla wybrał do druku pominięte w tomie przygotowywanym w r. 1890 przez Kolberga, a ukończonym przez Kopernickiego. Tekturową teczkę, do której włożył swój rękopis, opatrzył tytułem: „18. teka Kolberga przygotowana do druku, J. Biela”. Przygotował więc do wydania rękopisy z określonej teki, nie materiały do planowanej przez Kolberga monografii regionalnej. Rękopis ten, wzorowo wręcz kaligrafowany, nie doczekał się druku. W roku 1912 miał też być gotowy obszerny tom Podgórze zachodniej Galicji4 przygotowywany przez Władysława Kosińskiego, wówczas emerytowanego nauczyciela gimnazjum. Kosiński, badający wcześniej gwary 1 Taki tytuł opracowania J. Bieli podany był w protokole z posiedzenia Komisji dnia 21 XII 1911 r., zob. MAAE T. XII: 1912, s. XVIII. Niewątpliwie chodziło o zachowany do dziś rękopis J. Bieli znajdujący się obecnie w tece 18a. Rękopis nie ma tytułu, swój wstęp Biela zatytułował Materiały etnograficzne zebrał Oskar Kolberg, wydał Jan Biela. 2 W spisie członków przybranych Komisji Antropologicznej przy nazwisku J. Bieli do roku 1910 jest nota „Drohobycz” (np. MAAE T. V: 1901, s. XI), był tam wtedy zapewne nauczycielem – tekturowa teczka, w której umieścił swój rękopis Rusi Czerwonej, ma nadruk „Szkoła przygotowawcza uzup. w Drohobyczu. Ćwiczenia polskie i rysunkowe”. Później J. Biela był nauczycielem w liceum we Lwowie. 3 O Kolbergowskich odpisach z pracy Ż. Paulego i tłumaczeniu J. Łozińskiego zob. też E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 83/I), s. LXVI–LXXIV. 4 Zob. Z. Jasiewicz „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. XXVI. 29 �i folklor mieszkańców Beskidów, wybrał do opracowania do druku tekę 12. Podgórze krakowskie i sporządził kopie większości zapisów terenowych i innych notatek Kolberga tam przechowywanych. Tytuły i własne notatki na obwolutach do rękopisów Kolberga wpisywał notacją stenograficzną. Kopie Kosińskiego, przemieszane z oryginałami Kolberga znajdują się dziś w tece 12a Podgórze utworzonej specjalnie dla tych materiałów oraz w zespole rękopisów nazwanych później teką 50. Miscellanea. Po porównaniu kopii z zapisami Kolberga można było stwierdzić, że odpisy Kosińskiego są dokładne, dlatego użyto ich kilkakrotnie w edycji Dzieł wszystkich, jeżeli oryginały Kolberga zaginęły1. Jednak opracowanie Kosińskiego nie zostało ukończone, na co wskazuje dzisiejszy stan jego kopii. Również w protokołach z posiedzeń Komisji Antropologicznej przed wybuchem wojny nie ma o nim wzmianki. Prawdopodobnie w tym okresie, tj. przed rokiem 1914, niekiedy sięgano do spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, traktując zawarte tam rękopisy jako materiały przydatne do własnych prac. Korzystał z tej możliwości Adam Fischer, etnograf zainteresowany kulturą ludową Rusinów. W jego materiałach wśród jego własnych maszynopisów znajduje się ponad trzydzieści kart pochodzących niewątpliwie z archiwum Kolberga2. Są to trzy rękopisy wspominanego tu już Bazylego Jurczeńki: Piosnki huculskie, Przysłowia i gadki i Przyzwoitsze huculskie przekleństwa, oraz rękopis nieznanego autora, prawdopodobnie Sofrona Witwickiego – odpowiedź na listę pytań Kolberga na temat wypasu bydła przez Hucułów. Pierwotnie znajdowały się one na pewno w zbiorach Kolberga, widać na nich ślady jego pracy w postaci drobnych dopisków, poprawek i wyjaśnień słownikowych, jednak jako materiały z Huculszczyzny teksty te nie weszły do czterotomowego Pokucia. Zostały opublikowane dopiero w Dziełach wszystkich w monografii Ruś Karpacka razem z innymi 1 Kosiński kilkakrotnie wyciął z manuskryptu Kolberga fragment z zapisem nutowym lub rysunek i przykleił go nad swoja kopią tekstu pieśni czy opisu. Pozostałe fragmenty oryginalnego rękopisu Kolberga zaginęły. Zob. np. w tece 12a, sygn. 1185, k. 9–10, 19, 24–27 oraz ryc. w T. 73/I, na której przedstawiony jest rysunek czepca wycięty z oryginalnej karty, naklejony na nowej kartce przez Kosińskiego i przez niego podpisany. 2 Rękopisy A. Fischera przechowywane są obecnie w Archiwum Naukowym PTL we Wrocławiu, wywiezione zostały ze Lwowa razem z dokumentacją Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przez Olgę i Józefa Gajków w 1945 r., bezpośrednio po wojnie. Karty pochodzące ze spuś­cizny Kolberga, a znajdujące się obecnie w zespole „Ze zbiorów śp. A. Fischera” mają w Archiwum PTL sygn. 99 (dawniej 323). 30 �zgromadzonymi przez Kolberga na temat Hucułów i Bojków 1. Fischer zainteresował się rękopisami Kolberga, przygotowując w 1914 r. rocznicowy artykuł2 o nim zamieszczony w „Ziemi”; m.in. pisał tam, że spuścizna autora Ludu zawiera materiały na co najmniej trzydzieści następnych tomów. Wśród regionów, których monografie można opracować na podstawie zachowanych rękopisów, wymienia np. Mazury pruskie, Pomorze i Spisz. Nie zachowały się jednak dokumenty pozwalające ustalić datę wypożyczenia wymienionych wyżej rękopisów wyjętych przez niego z tek Kolbergowskich. Można tylko stwierdzić, że mieszkający i pracujący we Lwowie Adam Fischer, wypożyczył interesujące go manuskrypty, ale nie zwrócił ich do przechowywanej w Krakowie spuścizny Kolberga. Wydawcy rękopisów Kolberga w latach 1902–1914 spośród jego tek wybierali do opracowania tę, która miała zawierać materiały z regionu nie objętego jeszcze tomami Ludu, kierowali się przy tym nazwą regionu w tytule. Jednak w archiwum Kolberga wielokrotnie nie tylko w jednej tece, ale i na jednej karcie zauważamy melodie i teksty pochodzące z różnych regionów. Dotyczy to między innymi czystopisów redagowanych do publikacji podobnych do Pieśni ludu weselnych z lat 1847–1849 i Pieśni ludu polskiego z roku 1857, tj. do monograficznych zbiorów pieśni. Wtedy na jednej karcie zapisane są pochodzące z różnych regionów warianty wątku tekstowego z melodiami i notami o ich lokalizacji. Również w zapisach terenowych na jednej karcie wielokrotnie notował Kolberg utwory wykonane przez kilku instrumentalistów czy śpiewaków, pochodzących z różnych miejscowości. Karty takie znajdują się dziś w jednej z tek regionalnych, choć nie wszystkie zapisane na nich utwory pochodzą z tego właśnie regionu. Ówcześni edytorzy kierowali się tylko tytułem, choć do wybranego regionu odnoszą się także zapisy zawarte w kilku lub kilkunastu innych tekach. Nie zawsze zdawali sobie z tego sprawę, nie mieli też wówczas „klucza”, aby dotrzeć do rękopisów znajdujących się poza teką, która ich zainteresowała. Część takich problemów rozwiązałyby indeksy geograficzne do wszystkich tek, choć nie byłyby one wystarczające, ponieważ część rękopisów Kolberga nie miała odnotowanej lokalizacji. Jak 1 Zob. m.in. w: O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), tam s. 172–175 – pytania i odpowiedzi na temat wypasu na połoninach, tamże cz. II (DWOK T. 55) s. 446–447 – przysłowia, s. 449–450 – przekleństwa, natomiast liczne pieśni rozproszone są w różnych rozdziałach obu części tomu Ruś Karpacka. 2 A. Fischer Oskar Kolberg, „Ziemia” R. V: 1914, nr 8, s. 113-115 i nr 9, s. 129-132. 31 �pokazały wyniki prac prowadzonych wiele lat później, w czasie redagowania Dzieł wszystkich, dopiero wielostronne analizy rękopisów i publikacji autora Ludu pozwoliły zadowalająco uściślić pochodzenie regionalne większości znajdujących się w spuściźnie Kolberga zapisów pozbawionych not lokalizacyjnych. Niektórzy z ówczesnych wydawców materiałów Kolberga pomijali też fakt, że w każdej z wybranych tek są mniej lub bardziej liczne materiały dotyczące innych regionów i publikowali je także, mimo oznaczonej proweniencji, wskazującej, że powinny być zamieszczone w innej monografii. Udziela, przygotowując Śląsk Górny, wziął pod uwagę tylko materiały śląskie, natomiast w przygotowanym przez niego Tarnowie-Rzeszowie znalazły się, nieliczne wprawdzie, pieśni ze Lwowa, z Krakowa czy z Sandomierskiego. Tretiak, redagując Wołyń, zauważał, że „nie wszędzie wreszcie oznaczoną była miejscowość lub okolica, gdzie pieśń zapisano”1, ale selekcjonując pieśni do druku nie kierował się czytelnym kryterium, jakim mogła być ich lokalizacja (tj. nota o miejscu zapisu) lub jej brak. W swej edycji zamieścił pieśni pozbawione w rękopisie lokalizacji (możliwej jednak często do odtworzenia np. przez porównanie zapisów terenowych i czystopisów, gdzie była ona odnotowana), ale także pieśni z notami „od Kamieńca Podolskiego”, „od Kijowa”, „od Nieświeża”, czyli z okolic i miejscowości spoza Wołynia2. Opracowując do druku wybrane materiały, ówcześni wydawcy spuścizny Kolberga starali się ułożyć je według planu przyjętego w Ludzie, uwzględniali na ogół noty lokalizacyjne i zwykle także odsyłacze do wariantów wpisane w czystopisach, ale tylko niekiedy informowali o autorze rękopisu, chociaż nie zawsze był nim Kolberg. Wydawali we własnym wyborze rękopisy znajdujące się w danym zespole archiwalnym, a nie zapisy do planowanej przez Kolberga monografii, ponieważ nie orientowali się w charakterze jego spuścizny. Chodzi tu m.in. o nawarstwienie się w niej wersji pochodzących z różnych etapów dokumentowania i redagowania wyników badań terenowych przechowywanych w różnych tekach, a przygotowywanych do różnych 1 J. Tretiak Od wydawcy, w: O. Kolberg Wołyń (DWOK T. 36), s. X. W opracowaniach obu autorów, tj. w Wołyniu Tretiaka i Tarnowie-Rzeszowie Udzieli niektóre pieśni pochodzące z innych regionów bywają wariantami tekstów zanotowanych w regionie tytułowym, czasem w czystopisach zapisane są one przez Kolberga na tej samej karcie, na której znajduje się wariant właściwy dla opracowywanego regionu. Nie dotyczy to jednak większości pieśni z notami lokalizacyjnymi spoza regionu tytułowego opublikowanych przez Tretiaka i Udzielę. 2 32 �planowanych i nie zawsze wydanych publikacji oraz o wspomniane już częste notowanie przez Kolberga na jednej karcie folkloru z różnych regionów. Po śmierci Kopernickiego, znającego plany i warsztat edytorski Kolberga, zabrakło osoby, która chciałaby zapoznać się z całością pozostawionych przez niego materiałów oraz z ich zróżnicowanym profilem źródłowym i mogła dzięki temu koordynować prace wydawnicze. Jak już tu wspominano, wydawcy z lat 1902–1912 „porządkowali” zawartość wybranych tek. Zmieniali wtedy układ rękopisów nadany przez Kolberga, zacierając stan pierwotny, a nie dysponujemy dziś żadnym dokumentem pozwalającym odtworzyć dokładniej zawartość tek z okresu poprzedzającego ich działania. Dotyczy to zarówno liczby kart, jak i ich kolejności w zbiorze. To ostatnie mogło mieć jednak znaczenie dla interpretacji zapisanych tekstów, do czego trzeba będzie jeszcze wrócić1. Niektórzy edytorzy notowali swe uwagi bezpośrednio na kartach z zapisami Kolberga lub jego współpracowników, nie zawsze sygnując swoje dopiski. Dotyczą one najczęściej klasyfikacji pieśni lub innych tekstów, zauważyć też można wskazówki wydawcy tekstów dla współpracownika opracowującego melodie. Niekiedy posuwali się do działań jeszcze bardziej radykalnych, wyjmując oryginalny rękopis z teki lub wycinając jego fragment i włączając go do swojego manuskryptu. Stwierdzić też trzeba, że w każdej tece, której zawartość była wówczas opracowywana, brakuje obecnie kilku lub kilkunastu pojedynczych kart, a czasem nawet większych zespołów. O ich zniknięciu świadczy istnienie kopii sporządzonych w trakcie przygotowywania materiałów Kolberga do druku, a także zamieszczenie w wydanym drukiem opracowaniu tekstów i melodii, których dziś nie znajdujemy2 w spuściźnie Kolberga. Zaginął np. „Rękopism oprawny Prusinowskiego, bajki wołyńskie, spisane przez niego w r. 1835 i opowiedziane przez niego, bardzo ciekawe […]”3. O bajkach tych wspomniano już charakteryzując Wołyń przygotowany do druku przez Tretiaka. Czasem rękopisy Kolberga nieznaną dziś drogą dostawały się do popularnych w XIX w. kolekcji autografów. Np. w takich zbiorach 1 Zob. informacje o układzie zawartości dawnej teki 34, s. 90–91. Informacje o takich faktach są zamieszczane w monografiach i innych tomach wydawanych na podstawie rękopisów (T. 39–63 DWOK) i w przypisach źródłowych w tomach suplementowych (T. 70–84 DWOK). 3 Notatka I. Kopernickiego dotycząca dawnej teki 26 Wołyń, obecnie w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, zob. przypis 3 na s. 11. 2 33 �przechowywanych dziś w Bibliotece Jagiellońskiej znalazły się dwie karty z pieśniami z Wołynia oraz karta z pieśniami z Wielkopolski1. Po roku 1910 nie ukazały się drukiem nowe opracowania rękopisów Kolberga. Problem edycji jego zbiorów na forum Akademii wrócił dopiero na początku roku 1914, gdy Komisja Antropologiczna postanowiła uczcić stulecie urodzin etnografa. Na zorganizowanym 24 lutego uroczystym posiedzeniu komisji R. Zawiliński przedstawił fragment przygotowywanej przez siebie biografii Kolberga. W sprawozdaniu z posiedzenia czytamy: Po odczycie rozwinęła się ożywiona dyskusja, podczas której obecni członkowie Komisji przypominali z własnego życia stosunki z Kolbergiem, który był też członkiem Komisji Antropologicznej. Sekretarz generalny Akademii postawił wniosek, aby uprosić p. Romana Zawilińskiego, by opracował całą monografię O. Kolberga, którą Akademia Umiejętności wyda własnym nakładem. Wniosek uchwalono. Prof. Ciechanowski wniósł, by wydać muzykę O. Kolberga, a do opracowania i przygotowania tego wydawnictwa uproszono prof. Z. Jachimeckiego2. Zawiliński wypożyczył wtedy ze spuścizny rękopiśmiennej Kolberga potrzebne mu dokumenty i listy, o czym już wyżej wspomniano, jednak do wydania biografii jego autorstwa3, ani „muzyki O. Kolberga”, czyli kompozycji, ani nowych monografii regionalnych nie doszło. Wybuch wojny w sierpniu 1914 roku praktycznie przerwał działalność Komisji Antropologicznej na ponad cztery lata. 1 Zbiór autografów Ciechanowskiej, sygn. Biblioteki Jagiellońskiej 7891, k. 107 i 108, oraz zbiór autografów Dynowskiej, tamże, sygn. 7892, k. 41. 2 Sprawozdania z posiedzeń Komisji Antropologicznej jakie odbyły się w latach 1914– –1919, Protokół z posiedzenia 24 II 1914 roku, MAAE T. XIV: 1919, s. VIII. Sekretarzem generalnym Akademii był wówczas Bolesław Ulanowski, prawnik i historyk prawa. Wymieniony w sprawozdaniu Stanisław Ciechanowski był lekarzem anatomopatologiem, a Zdzisław Jachimecki, któremu powierzono wydanie twórczości muzycznej Kolberga – kompozytorem i historykiem muzyki. 3 R. Zawiliński opublikował kilka rocznicowych artykułów w prasie krakowskiej i warszawskiej: Skarby Oskara Kolberga (W setną rocznicę jego urodzin), „Świat” 1914, nr 10; Pamięci Kolberga w setną rocznicę jego urodzin (1814–1914), „Czas” 1914, nr 54; Kolberg a Jenike, „Tygodnik Ilustrowany” 1914, nr 9; Kolberg a Bliziński, „Nowa Reforma” 1914, nr 50. W dwu ostatnich artykułach opierał się na listach pisanych do Kolberga i brulionach jego odpowiedzi znajdujących się obecnie w zbiorach BN PAU i PAN, wydanych w Korespondencji… (DWOK T. 64–66). Ponadto w „Nowej Reformie” Zawiliński opublikował w r. 1926 (nr 272 i 273) artykuł pt. Kolberg a Chopin, oparty na korespondencji Kolberga z M. A. Szulcem i M. Karasowskim znajdującej się obecnie w zbiorach BN PAU i PAN, a wydanej także w Korespondencji… (DWOK T. 64–66). 34 �Działania Komisji Etnograficznej PAU do roku 1939 W okresie międzywojennym nie podjęto opracowania żadnej spośród planowanych przez Kolberga monografii, nie wydano tomów przygotowanych przed wybuchem wojny przez Zdziarskiego, Bielę i Grzegorzewicza, nie próbowano też dokończyć pracy Kosińskiego. Przez kilkanaście lat o tym, że teki z rękopisami Kolberga znajdują się w siedzibie Akademii Umiejętności wiedzieli prawdopodobnie tylko Seweryn Udziela, wówczas zastępca przewodniczącego Komisji Etnograficznej PAU, a później Tadeusz Seweryn, od r. 1929 zastępca jej sekretarza, a w latach 1935–1952 sekretarz. On właśnie starał się zainteresować władze Akademii opublikowaniem materiałów Kolberga. W maju 1931 r. Stanisław Kutrzeba, wówczas sekretarz generalny PAU pisał do Udzieli: „Dr Seweryn dał mi wykaz rkp. Kolb[ergowskich…]. Podaje, że do druku nadaje się 128 arkuszy, w tym wymienia tekę Górale tatrzańscy i beskidowi”1. Działania Seweryna nie odnosiły jednak wtedy skutku. Treść testamentu Kolberga i fakt zdeponowania tek z jego rękopisami w Akademii były całkowicie nieznane innym członkom Komisji Etnograficznej i zaskoczeniem dla nich stało się odnalezienie tych rękopisów właśnie w jej pomieszczeniach. Odkrycia tego dokonano, gdy w 1933 r. zwrócone zostały materiały Kolberga wypożyczone przed pierwszą wojną światową przez R. Zawilińskiego, a równocześnie S. Udziela na posiedzeniu komisji podniósł sprawę druku niewydanych dotąd rękopisów autora Ludu. Tym dwu wydarzeniom związanym ze sobą trzeba tu poświęcić nieco więcej miejsca. Na początku roku 1933 dwaj badacze kultury ludowej Podhala, Juliusz Zborowski i Adolf Chybiński, poszukiwali zapisów Kolberga z tego regionu i zwrócili się w tej sprawie do Udzieli. Kierowali się informacjami zaczerpniętymi z artykułów Łopacińskiego i Fischera2, w których wymienione są m.in. teki o tytułach Górale tatrzańscy i nowotarscy oraz Spisz. Z nieznanych powodów Udziela nie udostępnił wtedy teki 11 Górale, natomiast 1 Przytoczono za: Z. Jasiewicz „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga (DWOK T. 44), s. XXVI. Teka 11 w spisach Kolberga miała osobne tytuły dla dwu odrębnych części: Górale tatrzańscy i nowotarscy oraz Spisz. Na zachowanej do dziś okładce teki widnieje tytuł: Górale. Nowy Targ, Nowy Sącz, Jasło. Spisz. 2 H. Łopaciński Oskar Kolberg, w: Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX, T. 1 Warszawa 1901, s. 480; A. Fischer Oskar Kolberg…, s. 130. 35 �wypożyczył Chybińskiemu tekę 12 Podgórze krakowskie, co doprowadziło do nieporozumień. Zborowski, mylnie poinformowany przez Udzielę, że tek o wymienionych przez niego tytułach w spuściźnie Kolberga nie ma, zamieścił w roczniku „Wierchy” list pt. Rzekome teki Oskara Kolberga o Podhalu i Spiszu.1 Zawartą w tytule tezę odwołał cztery lata później oraz ponownie w „Ludzie” w roku 1946. Prawdopodobnie zainteresowanie Chybińskiego i Zborowskiego przypomniało Udzieli o istnieniu niedrukowanych rękopisów, ponieważ 12 maja 1933 r. na posiedzeniu Komisji Etnograficznej poruszył on „sprawę dalszego druku prac O. Kolberga”2. Z protokołu z następnego posiedzenia, odbytego dnia 19 marca 1934 roku wynika, że rękopisy Kolberga, o których wydaniu Udziela mówił poprzednio, to właśnie teka 12 Podgórze, którą tymczasem udostępnił już Chybińskiemu. Reakcja członków Komisji była jednoznaczna, w protokole zanotowano: Komisja uchwaliła prosić p. Udzielę, by zwrócił się do prof. Chybińskiego z zapytaniem, czy wspomniane rękopisy bezwarunkowo do druku przygotuje i w razie odpowiedzi przeczącej, by rękopisy od niego wycofał, zwracając je Komisji3. Brak dziś informacji, czy Chybiński zamierzał opracować do druku4 część zapisów Kolberga, czy też zainteresowany muzyką góralską chciał 1 J. Zborowski Legendy i błędy w dawniejszych i nowszych wydawnictwach o góralszczyźnie, „Wierchy” T. XI: 1933, s. 249, list Zborowskiego do redakcji „Wierchów” ma datę „maj 1933”. Odwołanie zamieszczone było w „Wierchach” T. XV: 1937, s. 253, oraz w „Ludzie” T. XXXVI za lata 1939-1945, s. 402-403. 2 Protokół 15. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 12 V 1933 r., Archiwum PAU, sygn. PAU I – 29, k. 20. 3 Protokół 16. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 19 III 1934 r., Archiwum PAU, sygn. PAU I – 29, k. 23. 4 Wprawdzie W. Bieńkowski, pisząc o działalności Komisji Etnograficznej w latach 19331937, dodaje m.in.: „Prócz tego część tek Kolberga (Sandeckie, Od Wisły po Górali beskidowych) przygotował do druku Adolf Chybiński, a Mazury pruskie – Karol Hławiczka” (zob. W. Bieńkowski Etnografia, w: Polska Akademia Umiejętności 1872-1954, Wrocław 1974, s. 145), nie podał jednak źródeł, które potwierdzałyby istnienie opracowania Chybińskiego, jego tytuł albo obecne miejsce przechowywania. Tak samo Bieńkowski informował później w r. 1996, m.in. w artykule: Działalność Tadeusza Seweryna w Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1924-1952 („XIII Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie” 1996, s. 37). Bieńkowski powoływał się w swych artykułach na protokóły z 15 i 16 posiedzenia Komisji Etnograficznej PAU (sygn. PAU I – 29, k. 20 i 23), w których jest tylko przytoczona wyżej informacja o wypożyczeniu Chybińskiemu w roku 1933 teki 12 Podgórze. Chybiński 36 �jedynie zapoznać się z jej stosunkowo wczesnymi zapisami wykonanymi przez Kolberga. Data zwrotu wypożyczonych przez niego rękopisów z teki 12. Podgórze nie jest znana, wiadomo tylko, że znalazły się ponownie w zbiorach Komisji przed rokiem 19391. Zainteresowanie się w tym czasie rękopisami Kolberga przez Komisję Etnograficzną PAU było spowodowane także zwrotem jego dokumentów osobistych przez spadkobierców R. Zawilińskiego. Jak już tu wspomniano, został on w roku 1914 zobowiązany do napisania biografii autora Ludu i wypożyczył jego papiery osobiste i korespondencję. W aktach Komisji szukano rewersu Zawilińskiego potwierdzającego przynależność tych dokumentów do zbiorów PAU, ale pisma takiego nie odnaleziono, odkryto natomiast istnienie rękopisów Kolberga, przekazanych Akademii testamentem etnografa. W protokole Komisji Etnograficznej PAU odnotowano 19 marca 1934 r.: Prof. Semkowicz 2 w r. 1933 zawiadomił sekr[etarza] 3, że w posiadaniu rodziny śp. R. Zawilińskiego znajduje się teka z dokumentami osobistymi po O. Kolbergu. Zachodziła wątpliwość, czyją ta teka jest własnością. Sekretarz poszukiwał odpowiednich śladów co do ewentualnego wypożyczenia itp. w dawnych protokółach. Przy tej sposobności stwierdził, o czym ani jemu, ani jego poprzednikowi, prof. Bystroniowi4 nie było wiadome, że w posiadaniu Komisji znajduje się szafa nr [tu w oryginale brak liczby] w pokoju 22. W szafie tej obok klisz itp. przedmiotów znajdują się teki po O. Kolbergu. Inwentarza brak. Śladów wypożyczenia teki z dokumentami osobistymi śp. R. Zawilińskiemu nie odnaleziono. Wobec tego poprzestano na zeznaniu piśmiennym dyr. interesował się muzyką góralską, ale nie ma w jego dorobku śladów opracowania do druku rękopisów Kolberga. Podobnie Hławiczka nie przygotował do druku ani Mazur pruskich, ani innych materiałów Kolberga. W latach 1936-1937 Mazury pruskie, rękopis tomu pozostawionego przez Kolberga w postaci praktycznie gotowej do wydania, Hławiczka przepisał, ale nie wiadomo, czy zamierzał to opracowanie wydać. Gajek w roku 1957 korespondował z nim na temat druku tej kopii, zanim dowiedział się o odnalezieniu oryginału Kolberga w stopniowo porządkowanych po wojnie zbiorach krakowskiej Biblioteki PAU. 1 W inwentarzu z 1934 r. (o którym nieco dalej) obok nazwy teki 12 notatka: „Teki 12 brak”, ale obok inną ręką dopisano „jest”, notatki te nie są datowane. 2Władysław Semkowicz, prawnik, historyk i geograf, członek Polskiej Akademii Umiejętności, był od 1926 r. członkiem Komisji Etnograficznej PAU, a w latach 1935–1937 jej przewodniczącym. 3 Sekretarzem Komisji w tym czasie (do 1 IX 1935 r.) był Kazimierz Moszyński. 4 Jan Stanisław Bystroń był sekretarzem Komisji Etnograficznej PAU w latach 1926–1932. 37 �S. Udzieli, któremu również i spadkobiercy śp. Zawilińskiego zaufali (odpis zeznania w załączeniu)1. Komisja Etnograficzna uchwaliła na posiedzeniu 19 marca 1934 r., że odzyskane papiery osobiste etnografa należy przekazać do Biblioteki PAU. Wśród zwróconych wtedy przez rodzinę R. Zawilińskiego materiałów, poza dokumentami (m.in. świadectwa pracy i paszporty) była także znaczna część korespondencji Kolberga – blisko 900 listów skierowanych do niego i bruliony jego listów, a prawdopodobnie także inne rękopisy złożone później w tece Miscellanea2. Korespondencja podzielona była wcześniej – jak już wspomniano – na dwie części, prawdopodobnie właśnie przez Zawilińskiego. Rękopisy Kolberga oraz dokumenty oddane przez rodzinę Zawilińskiego w 1934 r. zostały wpisane do inwentarza biblioteki PAU z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Zbiór listów przekazany w 1934 r. bibliotece PAU został znacznie wzbogacony trzydzieści lat później. W sierpniu 1963 r. dołączono do niego sto listów, brulionów i ich fragmentów. Znajdowały się one w tece 35 Miscellanea, gdzie sześćdziesiąt z nich miało obwolutę z notatką: „Listy wyłączone z tek Kolbergowskich przez prof. dr Tadeusza Seweryna”, czterdzieści następnych włożono do teki 35 w latach 1959–1961 w czasie prac nad rękopisami Kolberga w Pracowni Kolbergowskiej we Wrocławiu. Redakcja Dzieł Wszystkich Kolberga, działająca w Poznaniu, listy te na prośbę Zbigniewa Jabłońskiego, dyrektora Biblioteki PAN w Krakowie, przekazała tej bibliotece w sierpniu 1963 r. przed ostatecznym skatalogowaniem i oprawieniem korespondencji znajdującej się już w jej zbiorach3. W marcu 1934 r., po nieoczekiwanym odnalezieniu tek Kolberga, na posiedzeniu Komisji Etnograficznej postanowiono sporządzić inwentarz rękopisów znajdujących się w archiwum komisji i wystąpić do zarządu 1 Protokół 18. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 23 stycznia 1936 r., w Archiwum PAU, sygn. PAU I-29, k. 26. W aktach Komisji znajduje się wspomniane w protokóle oświadczenie S. Udzieli z 12 lipca 1933 r. potwierdzające, że rękopisy znajdujące się u rodziny Zawilińskiego są częścią spuścizny Kolberga należącej do Akademii oraz że kilkakrotnie upominał się on u Zawilińskiego o ich zwrot. 2 Korespondencja podzielona na cztery woluminy otrzymała w Bibliotece PAU sygnaturę 2185, t. 1-4, dokumenty osobiste Kolberga miały pierwotnie sygnaturę 2184 (obecnie 2183), a pozostałym rękopisom nadano tytuł Miscellanea i sygnaturę 2183 (obecnie 2184). 3 Przekazane wówczas rękopisy zostały włączone do zespołu o sygn. BN PAU i PAN 2185, t. 1-4. 38 �Akademii o specjalny zasiłek na ten cel. W aktach Komisji istnieje niedatowany, wykonany prawdopodobnie wtedy wykaz1 rękopisów znajdujących się w jej posiadaniu, w którym na pierwszym miejscu wpisano 41 tek z manuskryptami Kolberga2. Powstały wtedy inwentarz nie był jednak spisywany po dokładnym zapoznaniu się z zawartością tek odkrytych w jednej z akademickich szaf. Jest on praktycznie powtórzeniem wykazu3 sporządzonego przez Kolberga 10 stycznia 1886 r., znajdującego się wówczas (a także obecnie) wśród papierów osobistych, a drobne różnice miedzy inwentarzem a spisem Kolberga wynikają z nielicznych prób dostosowania tekstu z roku 1886 do stanu o pół wieku późniejszego. Zbiegiem okoliczności w roku 1936 dwie wspomniane już tu osoby – Maria Turczynowiczowa i Karol Hławiczka – niezależnie od siebie poszukiwały Kolbergianów. Turczynowiczowa interesowała się przede wszystkim korespondencją Kolberga, którą miała zamiar opracować do druku, i starała się dotrzeć także do innych dokumentów, aby zebrać materiały do planowanej biografii. Poszukiwała ich w Modlnicy u Konopków i w Krakowie, w Komisji Etnograficznej PAU. W maju 1936 r. skontaktowała się z Sewerynem, sekretarzem Komisji, i otrzymała od niego spis, który – jak stwierdza – wykonany był w 1886 r. przez Kolberga, „a prof. Seweryn uzupełnił go swymi uwagami”4. Spis ten znamy z jej artykułu drukowanego w roku 1948, nie jest to jednak wierny odpis wykazu tek Kolberga z 10 stycznia 1886 r. ani żadnego z kilku sporządzonych później, ale wyciąg z inwentarza Komisji Etnograficznej z dodatkowymi uwagami Seweryna. 1 Inwentarz ten jest obecnie w aktach Komisji Etnograficznej PAU, sygn. PAU I – 29f, rękopisów Kolberga dotyczą k. 1–5 (rękopis) i k. 7-8 (maszynopis, nieco późniejszy, być może już powojenny). Znajdował się on w dokumentach Akademii Umiejętności złożonych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie jako depozyt, a zwróconych Akademii dopiero w roku 1986, zob. A. Rataj Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznice Jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 486. 2 W inwentarzu wymieniono teki o numerach 1 do 25, 27 do 31 oraz 33 do 43. Odnotowano tam wypożyczenie teki 3 Mazury do biblioteki PAU oraz istnienie nowych tek 41-43, pominięto tekę 32, którą zlikwidował Kopernicki, nie wpisano także teki 26 z materiałami z Wołynia – nie wiadomo, gdzie się ona wówczas znajdowała. 3 Oryginał tego spisu tek (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 75-76) opublikowany jest w aneksach do korespondencji Kolberga, zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 743– –749. Próby przystosowania tekstu Kolbergowskiego wykazu do sytuacji o wiele lat późniejszej są w inwentarzu nieliczne i niekonsekwentne. 4 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 12–13. 39 �Poszukując korespondencji Kolberga, Turczynowiczowa zwróciła się także do rodziny Konopków. We wstępie do części I Korespondencji… Kolberga, wydanej w 1965 r., o jego materiałach znajdujących się przed rokiem 1939 w posiadaniu Konopków pisała: Z informacji córki ostatniego właściciela Modlnicy, Marii, dowiedziałam się, że ojciec jej, Adam Konopka, w latach trzydziestych materiały Kolbergowskie uporządkował i zinwentaryzował. Oprócz Kolbergianów modlnickich w rękach Konopków znajdowała się jeszcze jedna ich grupa. Józef Konopka z Warszawy, wnuk i imiennik autora Pieśni ludu krakowskiego, posiadał listy, nuty, notatki Kolberga, wypełniające, jak doniósł w swym liście z 25 III 1937 r., dużą skrzynię1. Autorka przytoczonych słów nie zdążyła przed wojną zapoznać się z tą częścią spuścizny Kolberga, którą mieli Konopkowie w Modlnicy i w Warszawie. Jak już wspomniano, dotarła tylko do korespondencji Kolberga przechowywanej w bibliotece PAU, na którą składały się 624 listy, dotyczące przede wszystkim spraw rodzinnych. Kto i kiedy przekazał je do zbiorów biblioteki, nie udało się ustalić, można jedynie przypuszczać, że zostały one przyjęte do Biblioteki PAU nieco wcześniej niż zespół listów zwróconych przez spadkobierców Zawilińskiego2. W 1936 r. ten mniejszy objętościowo zbiór listów wypożyczono do biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gdzie w latach 1936–1939 Turczynowiczowa mogła wykonywać ich kopie3. Wspomnianego już tu obszerniejszego zespołu listów, dotyczących głównie badań i prac edytorskich Kolberga, wtedy M. Turczynowiczowej nie udostępniono. Być może nie był on jeszcze włączony do katalogu biblioteki. Drugą znaną nam osobą poszukującą Kolbergianów w tym okresie był Karol Hławiczka, który kompletował Lud potrzebny mu do pracy nad 1 M. Turczynowiczowa Przedmowa, w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. VII. Miały sygnaturę 2030, czyli nieco wcześniejszą od listów przekazanych w roku 1934 mających sygn. 2185. 3 M. Turczynowiczowa mieszkała wówczas w Poznaniu i na jej prośbę ten zespół listów (sygn. Bibl. PAU 2030) został wówczas przesłany do Poznania do biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Tam sporządziła ona przed rokiem 1939 kopie wszystkich listów i innych dokumentów znajdujących się w zespole wypożyczonym z biblioteki PAU; kopie te znajdują się obecnie w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. M. Turczynowiczową z rodziną wysiedlili Niemcy z Poznania późną jesienią 1939 r., przedtem kopie Kolbergowskiej korespondencji oraz oryginały wspomnień Konopczanek i córek Antoniego Kolberga pozostawiła u dozorcy domu, w którym mieszkała. Otrzymała je nienaruszone po powrocie w 1945 r. 2 40 �polską muzyką ludową. Mając część pierwszą Kaliskiego, starał się kupić w antykwariatach część drugą tej monografii z nadzieją, że będą tam melodie tańców, które go szczególnie interesowały. Dopiero z przedmowy Kopernickiego zamieszczonej w Przemyskiem dowiedział się, że część druga Kaliskiego pozostała w rękopisie. Rękopisów Kolberga szukał m.in. w Bibliotece Akademii Umiejętności, w Muzeum Etnograficznym i w Komisji Językowej Akademii. O odnalezieniu ich Hławiczka pisał w 1936 r.: […] dotarłem w końcu do osoby kompetentnej, zasłużonego etnografa, dr. Tadeusza Seweryna, który potrafił mi udzielić wyczerpujących informacji co do spuścizny Kolbergowskiej. Przejrzałem więc niedawno sporządzony katalog zawartości teczek pozostałych po Kolbergu i same teczki znajdujące się w salach Komisji Etnograficznej A.U. Dłuższe studium tych teczek podczas następnego pobytu w Krakowie pozwoliło mi zdać sobie sprawę z olbrzymiej ilości materiałów etnograficznych, częściowo przygotowanych do druku, częściowo wymagających jeszcze uporządkowania, a dotychczas nie wydanych1. W dalszym ciągu przytaczanego wyżej obszernego artykułu o Kolbergowskich rękopisach Hławiczka pisał m.in.: […] olbrzymia ilość materiałów pośmiertnych Kolberga (zaznaczmy to zaraz z góry – niezwykle cennych) od czasu śmierci Kolberga w roku 1890 czeka na wydawcę. Pewna część tych materiałów została co prawda opublikowana, nie są to jednak materiały najwartościowsze. […] Ponieważ materiały pozostawione przez Kolberga przedstawiają, jak to już zaznaczyłem, wartość niezwykłą (niektóre zapiski sięgają roku 1843) i zasługują na to, by je jak najszybciej wydano, chciałbym przedstawić zawartość choćby kilku teczek i podkreślić ich znaczenie. Zaznaczam przy tym, że jako muzyk interesowałem się przede wszystkim tym działem, który Kolbergowi szczególnie był bliski i z tego punktu widzenia głównie będę przedstawiał spuściznę Kolberga2. Hławiczka scharakteryzował w tym artykule zawartość teki 3. Mazury pruskie, opisał tekę 8, zawierającą rękopisy do drugiej części Kaliskiego, oraz teki 11. Górale i 6. Prusy zachodnie, Kaszuby, Połaby, Łużyce, a krótko omówił także materiały do Rusi Czerwonej z tek 18., 18a., 19. i 20. 1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3, tu i w cytacie następnym wyróżnienia fragmentów tekstu pochodzą od autora przytaczanego artykułu. 2 Tamże, s. 3. 41 �Zafascynowany zawartością zapomnianych rękopisów Kolberga zwrócił szczególną uwagę na znaczenie zapisów folkloru z Mazur, podlegających stałemu naciskowi germanizacyjnemu i konsekwentnie badanych przez uczonych niemieckich. Sporządził też wtedy odpis gotowej już do druku monografii tego regionu opracowanej przez Kolberga w roku 1889 i znajdującej się w tece nr 3. Sporo uwagi poświęcił materiałom z Podhala i odnotował wspomniany już rękopis tomu Sąde[c]czyzna i Podhale, przygotowany do druku w 1905 r. przez S. Zdziarskiego, a znajdujący się wtedy w tece 11. Następnie Hławiczka przytoczył też stwierdzenia A. Fischera z roku 1914, że Kolberg „[…] pozostawił w rękopisie w swych słynnych tekach na drugie trzydzieści tomów materiału”1. Dlatego ze zdziwieniem cytuje nieuzasadnione opinie późniejsze (opatrując niektóre sformułowania wykrzyknikami): […] urobiło się przekonanie, że wszystko, co Kolberg zebrał, zostało bądź to przez niego, bądź to przez jego następców wydane. Dr Zdz. Jachimecki2 pisze w wydawnictwie zbiorowym Polska, jej dzieje i kultura na s. 670: „Po śmierci Kolberga w r. 1890 doprowadzili jego dzieło do końca (!), wydając zebrane przez twórcę Ludu materiały, dr I. Kopernicki i S. Udziela”. Podobnie pisze dr St. Łobaczewska3 w artykule Muzykologia polska w wydawnictwie Muzyka polska, Warszawa 1927: „Pośmiertne materiały po Kolbergu zostały wydane przez Polską Akademię Um. w Krakowie oraz uzupełnione melodiami z ziem poznańskich przez Kantora (?!) i Szembekównę”4. W swym artykule Hławiczka pominął ciąg dalszy wypowiedzi S. Łobaczewskiej: Poza tym posiadamy jeszcze zbiory tekstów i melodyj ludowych w tekach rękopiśmiennych Muzeum Etnograficznego w Krakowie; niestety ta praca zbieracka została przerwana z wybuchem wojny […]5. 1 Zob. A. Fischer Oskar Kolberg…, s. 130. Z. Jachimecki Muzyka polska, w: Polska, jej dzieje i kultura, Warszawa 1932, s. 670. 3 S. Łobaczewska Muzykologia polska, w: Muzyka polska, Warszawa 1927, monografia zbiorowa pod red. M. Glińskiego wydana jako zeszyty 7-9 miesięcznika „Muzyka” R. 4: 1927, s. 150. 4 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3, przypis. 5 S. Łobaczewska Muzykologia polska…, s. 150. 2 42 �Hławiczka pisał o dorobku Kolberga z wielkim szacunkiem, stwierdzał, że potrzeba wydania go w całości nie ulega żadnym wątpliwościom, ale nie ukrywał, że jego notacje melodii i tekstów nie spełniają wszystkich wymogów dokumentacji źródłowej obowiązujących w XX w. Mocno jednak podkreślał, że znaczenie tej dokumentacji jest bezsporne i potrzeba wydania jej w całości nie ulega żadnym wątpliwościom: Mimo to materiały zebrane przez Kolberga przedstawiają wartość bezcenną, ponieważ niczym nie dadzą się zastąpić i sięgają czasów, kiedy kultura ludowa była mniej narażona na unifikujący wpływ komunikacji i radia1. Z przytoczonych wyżej wypowiedzi wynika, że w okresie dwudziestolecia międzywojennego niewydane drukiem rękopisy Kolberga były właściwie zapomniane, być może dlatego, że w kilku publikacjach bezzasadnie uznano je za opublikowane w całości lub godne wydania tylko w niewielkiej części. Nawet władze Akademii nie zawsze były informowane o rzeczywistej wartości spuścizny rękopiśmiennej Kolberga. Kutrzeba, odpowiadając prawdopodobnie na nalegania Seweryna, pisał do niego w maju 1937 r.: Był u mnie p. insp. Udziela, który mnie jednak poinformował, że warte są druku tylko materiały tyczące się Sandomierszczyzny i Beskidu2. Opinia Udzieli była całkowicie błędna, o czym świadczą wydane w ramach Dzieł wszystkich nowe monografie, na przykład Pomorze, Mazury pruskie, trzyczęściowe Sanockie-Krośnieńskie, czy zbiór bajek i wierzeń uzupełniający wydaną przez Kolberga monografię Mazowsza (DWOK T. 42) albo zapisy melodii góralskich wydane w tomach Góry i Podgórze. Teki Kolberga nie objęte katalogami Biblioteki PAU „zniknęły” z pola widzenia osób z zewnątrz, niezwiązanych bezpośrednio z Komisją Etnograficzną PAU i nie wykazujących dostatecznej determinacji (jak Hławiczka i Turczynowiczowa), aby do nich dotrzeć. Wspomniany przez Hławiczkę „niedawno sporządzony katalog zawartości teczek pozostałych po Kolbergu”, tj. inwentarz zbiorów Komisji Etnograficznej, z którego korzystał on w roku 1936, był prawdopodobnie dostępny tylko dla osób zgłaszających się bezpośrednio do przewodniczącego lub sekretarza Komisji Etnograficznej. Szukał tego katalogu Józef Burszta po objęciu w roku 1961 redakcji 1 2 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 4. List S. Kutrzeby przytoczono tu za: Z. Jasiewicz Góry i Podgórze Oskara Kolberga…, s. 3. 43 �Dzieł wszystkich Kolberga, jednak w zbiorach Akademii nie udało się wówczas trafić na jego ślad. Znacznie później okazało się, że inwentarz rękopisów będących w posiadaniu Komisji Etnograficznej, zawierający spis tek z rękopisami Kolberga, zdeponowany był wtedy w krakowskim Muzeum Etnograficznym razem z wieloma innymi dokumentami Komisji Etnograficznej PAU, wówczas niezinwentaryzowanymi. Andrzej Rataj w artykule Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie pisze: A o bogactwie zbiorów Muzeum może także świadczyć fakt, że w roku 1986 na prośbę reaktywowanej Polskiej Akademii Umiejętności, popartej zresztą przez władze Polskiej Akademii Nauk, Muzeum przekazało tam część swoich zbiorów zakwalifikowanych wcześniej jako „depozyt Polskiej Akademii Umiejętności”, aczkolwiek brak w Muzeum dokumentacji dotyczącej zdeponowania tych zbiorów przez Akademię 1. Rataj dodaje, że wśród zwróconych dokumentów była m.in. wspominana tu już Księga inwentarzowa Komisji Etnograficznej PAU, która rozpoczyna się spisem tek Kolberga. Spuścizna rękopiśmienna Kolberga do roku 1939 była w gestii Akademii, najpierw Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, później Komisji Etnograficznej powołanej w r. 1926. W roku 1939 była już podzielona: korespondencja i inne dokumenty osobiste oraz część tek regionalnych (26 Wołyń, 27 Ruś Chełmska i 34 zawierająca rękopisy wydane później jako Sanockie-Krośnieńskie) a także jedna teka Miscellanea znajdowały się w zbiorach Biblioteki PAU. Pozostałe teki regionalne i miscellanea oraz znaczna część kompozycji przechowywane były w sali Komisji Etnograficznej. Przez cały ten okres, od śmierci Kopernickiego w r. 1891 do wybuchu wojny w 1939 r., o rękopisach Kolberga i udostępnianiu ich badaczom decydowali w zasadzie sekretarze tych komisji, przy czym udokumentowane są działania w tym zakresie trzech osób. W latach 1891–1903, po śmierci Kopernickiego, sekretarzem Komisji był Roman Zawiliński, którego starania o opublikowanie dorobku Kolberga już tu przedstawiono. Następnie do roku 1925 funkcję tę pełnił Seweryn Udziela, wówczas także organizator i pierwszy dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a po utworzeniu Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności zastępca jej przewodniczącego w latach 1 Zob. A. Rataj Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym…, s. 486. 44 �1926–1937. Od r. 1935 do końca działalności Komisji w r. 1952 sekretarzem był Tadeusz Seweryn, kustosz, a po śmierci Udzieli także dyrektor krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Z racji łączenia dwu funkcji przez Udzielę, później także przez Seweryna, informacje o losach spuścizny rękopiśmiennej Kolberga splatają się z historią zbiorów krakowskiego Muzeum Etnograficznego i w jego archiwum znajdują się do dziś niektóre dokumenty dotyczące tek Kolberga oraz rękopisy z nich wyjęte1. Stan archiwum Kolberga po roku 1939 Po zakończeniu drugiej wojny światowej okazało się, że część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga została bezpowrotnie zniszczona, część zaginęła i rozpoznana została dopiero po latach, część zaś – i to jak sądzić można najważniejsza i największa – ocalała, więc choć podzielona i przechowywana w różnych miejscach, mogła być później podstawą edycji nowych monografii, kontynuacji Kolbergowskiego Ludu. Dramatyczne niekiedy losy rękopisów Kolberga w latach 1939–1945 znane są tylko częściowo. Już jesienią 1939 r. Niemcy na dziedzińcu siedziby Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk spalili wiele dokumentów ze zbiorów PTPN, m.in. trzy teki z listami Kolberga wypożyczone z Biblioteki PAU2. Niemcy zniszczyli wtedy także odpowiedzi na ankietę Towarzystwa, tzw. Szematy […] do opisu statystycznego W. Ks. Poznańskiego3. Ankiety rozsyłane były od r. 1858 do wielu miejscowości w Wielkopolsce, zawierały 22 pytania w trzech działach: topograficznym, etnograficznym i historiograficznym. W dziale etnograficznym pytano m.in. o ubiór, zwyczaje, przebieg obrzędów, oracje towarzyszące zaręczynom i weselom, a także o umiejętność czytania i pisania mieszkańców danej wsi. W ciągu paru lat Towarzystwo otrzymało z powrotem ogółem 570 ankiet wypełnionych zwykle przez miejscowych księży i właścicieli majątków. Dosyć często w ankietach 1 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). Według ustnych informacji Marii Turczynowiczowej świadkiem spalenia tych i innych rękopisów ze zbiorów PTPN była Wiesława Turczynowicz, pracująca wówczas w Bibliotece PTPN. Obserwowała ona zza zasłony okna działania Niemców na dziedzińcu PTPN i relację swą przekazała Marii Turczynowiczowej. M. Turczynowiczowa częściowo wykorzystała te informacje we wstępie do Korespondencji Oskara Kolberga (DWOK T. 64). 3 Zob. E. Antyborzec Dzieje „Szematów”, czyli ankiet Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 1: 2017 (Szreniawa 2017), s. 97–105. 2 45 �wpisane były odpowiedzi na pytania w dziale etnograficznym i po zapoznaniu się z nimi w roku 1868 Kolberg wypożyczył 31 ankiet lub ich fragmenty. Jednak po wykorzystaniu w monografii Wielkopolski informacji zapisanych w Szematach… nie zwrócił wszystkich do zbiorów Towarzystwa. Dlatego zbiegiem okoliczności jedynymi ocalałymi oryginalnymi dokumentami tej wielkiej akcji są zachowane w archiwum Kolberga dwa fragmenty i jeden cały egzemplarz Szematów. W Warszawie w roku 1944, w czasie niszczenia miasta przez Niemców po powstaniu, w mieszkaniach potomków braci Oskara, Wilhelma i Antoniego, spłonęły dokumenty rodzinne, portrety malowane przez Antoniego, muzykalia i listy, w tym także portret Oskara1 i jego kompozycje. W tym czasie również zostały zniszczone albo rozgrabione Kolbergiana przywiezione do Warszawy przez Józefa Konopkę2, wnuka XIX-wiecznego właściciela Mogilan, zawierające m.in. – o ile wiadomo – ważną część kolekcji ikonograficznej autora Ludu. Na pewno spłonęły dokumenty złożone przez rodzinę Kolbergów w Bibliotece Krasińskich, wśród nich listy pisane przez Oskara do rodziny; ich treść zapewne pomogłaby wyjaśnić przyczyny niektórych podejmowanych przez niego decyzji. Spalona mogła też zostać część spuścizny Kolberga pozostawiona przez niego we dworze Konopków. Według ustnej relacji Marii Turczynowiczowej, która po powstaniu dotarła z rodziną do Modlnicy, archiwum Konopków na początku wojny zostało zamurowane w korytarzu piwnicznym, a nową ściankę osłonięto drewnem opałowym. Biwakujący w ogrodzie żołnierze Armii Czerwonej po zużyciu drewna dotarli do świeżego muru i zburzyli go, a nie znalazłszy niczego cennego, do palenia ognisk użyli odkrytych tam papierów. M. Turczynowiczowa w r. 1948 pisała: „[…] w Modlnicy 1 Zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815–1882). Warszawski malarz portretów, obrazów religijnych, scen rodzajowych. Katalog wystawy, Przysucha 2006, s. 61 i 63. 2 W roku 2004 rodzina Józefa Konopki odzyskała obraz Madonny z XV-wiecznego tryptyku pozostawiony w 1944 r. w mieszkaniu w Warszawie. Odnaleziono go w Stanach Zjednoczonych, a po powrocie obrazu do Polski rodzina Konopków złożyła go jako depozyt w Muzeum Narodowym w Krakowie. Z tej okazji, po rozmowie z Anną Konopką-Unrug, córką Józefa, autor artykułu w „Gazecie Wyborczej” pisał: „Podczas ewakuacji po powstaniu nietknięte mieszkanie zamknięto na klucz. Wszyscy domownicy zostali wywiezieni przez Niemców do obozu w Pruszkowie. Po wojnie matka Anny Konopki-Unrug zastała mieszkanie całkowicie rozgrabione” (W. Kalicki Jest Madonna! „Gazeta Wyborcza” z 10 grudnia 2004 r., s. 17). Przypuszczać więc można, że również zbiór rycin Kolberga mógł zostać wtedy zagrabiony i być może ocalał. 46 �przepadła skrzynia, w której z wielką czcią i pietyzmem zebrane były listy, fotografie itp., należące ongiś do Kolberga”1. Jak się później okazało, niektóre znajdujące się w Modlnicy materiały Kolberga lub rękopisy związane z jego pracami jednak wtedy ocalały. Ocalała także największa i niezwykle ważna część archiwum Kolberga – jego teki z materiałami etnograficzno-folklorystycznymi znajdujące się przed wybuchem wojny w sali Komisji Etnograficznej PAU i w Bibliotece PAU. Trudno jednak dziś ustalić, w jakim stopniu ich zawartość pozostała nienaruszona. Zbiory Polskiej Akademii Umiejętności zostały na polecenie Niemców przetransportowane na początku 1940 r. do nowego, jeszcze pustego gmachu Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie znalazły się również zbiory Muzeum Etnograficznego usunięte z Wawelu. Część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, na pewno teka 3. Mazury pruskie, pozostała jednak w Akademii przy ul. Sławkowskiej. Seweryn w rozmowie telefonicznej2 z Bursztą mówił, że po wkroczeniu Niemców teki Kolberga były w Akademii i chowano je „za szafami wraz z tablicami owadów […]. Po wyzwoleniu [przeniesiono] teki do muzeum na Karmelicką 70 – tam wszystkie te, co [były] w AU”. Również Władysław Ogrodziński, pracownik Akademii Umiejętności przed wojną, pisał, że rękopis Mazury pruskie i część pozostałej zawartości teki o tym tytule „zakonspirowana została w czasie okupacji hitlerowskiej w Muzeum Przyrodniczym PAU”3. Bezpośrednio po wyzwoleniu budynek Akademii Umiejętności był częściowo zajęty przez Uniwersytet Jagielloński i dopiero od połowy roku 1948, po opróżnieniu pomieszczeń i pozyskaniu niezbędnych sprzętów zbiory Biblioteki PAU stopniowo wracały z nowej Biblioteki Jagiellońskiej do swego macierzystego gmachu i tam były katalogowane i inwentaryzowane4. Spuścizna rękopiśmienna Kolberga – jak wspominano już wcześniej – była wtedy podzielona: kilka tek znajdowało się w Bibliotece PAU, większość do września 1939 r. przechowywana była również w gmachu 1 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 13. Dalej przytoczono fragmenty odręcznej notatki sporządzonej przez J. Bursztę w trakcie tej rozmowy w r. 1964, notatka w aktach Instytutu im. O. Kolberga. 3 W. Ogrodziński „Mazury pruskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazury pruskie (DWOK T. 40), s. XVIII. Władysław Ogrodziński w latach 1935–1939 studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim i równocześnie pracował w Bibliotece PAU. 4 Zob. D. Rederowa, Z. Jabłoński Zarys dziejów Biblioteki PAN w Krakowie w latach 1856–1956. „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” R. 1: 1955 (Wrocław 1957), s. 40–43. 2 47 �PAU, ale należała razem z rękopisami innych autorów do Komisji Etnograficznej. W okresie porządkowania i katalogowania zbiorów Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1948–1957 teki 26. Wołyń, 27. Ruś Chełmska i Podlaska oraz 34. Sanockie były już w posiadaniu Biblioteki PAU, gdzie podzielono je na mniejsze jednostki i każdą z nich opatrzono sygnaturami tej biblioteki. W publikowanych drukiem katalogach zbiorów rękopisów Biblioteki Naukowej PAU i PAN mają one notę „dar Komisji Etnograficznej PAU”. Także zachowane, choć rozproszone fragmenty teki 3. Mazury Pruskie po wojnie wpisano do inwentarza tej biblioteki i każdemu nadano odrębną sygnaturę1. Znajdujący się pierwotnie w tej tece ukończony przez Kolberga rękopis monografii Mazury pruskie przez dziesięć lat uchodził za zaginiony, a ponieważ pozbawiony był karty tytułowej i wstępu Kolberga, rozpoznany został dopiero w roku 1955 w trakcie katalogowania zbiorów w Bibliotece PAN2. Związek innych fragmentów dawnej teki Mazury pruskie ze spuścizną Kolberga został na wiele lat zatarty. Dotyczy to m.in. rękopisów Gustawa Gizewiusza, Wojciecha Kętrzyńskiego i innych osób, a także map i druków wymienionych w notatce Kopernickiego z roku 1890. Jednak większość spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, tj. teki regionalne i miscellanea o numerach 1–2, 4–25, 28–31, 33, 35–42, razem z innymi rękopisami należącymi do Komisji Etnograficznej, bezpośrednio po wojnie trafiła – jak wynika z cytowanej tu już notatki Burszty – do tymczasowej siedziby Muzeum Etnograficznego przy ul. Karmelickiej. Stało się tak dlatego, że opiekunem ich był Seweryn, wówczas sekretarz Komisji Etnograficznej a równocześnie dyrektor Muzeum Etnograficznego, odpowiedzialny za zbiory tych dwu instytucji, a budynek PAU był wówczas jeszcze niedostępny. Potem przez jakiś czas manuskrypty Kolberga razem ze zbiorami muzealnymi znajdowały się w dawnych koszarach wojskowych przy ul. Warszawskiej. W połowie roku 1948 Muzeum Etnograficzne otrzymało jako stałą siedzibę dawny ratusz dzielnicy Kazimierz przy placu Wolnica i tam stopniowo przenoszono jego zbiory, 1 Zawartość dawnej teki 3. Mazury pruskie została wyjątkowo dokładnie podana w notatkach Kopernickiego z roku 1890, zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/ III). Notatki Kopernickiego nie były znane redakcji Dzieł Kolberga w czasie przygotowywania do druku tomu Mazury pruskie. Znajdowały się wtedy w nieskatalogowanej jeszcze spuściźnie S. Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 2 Zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie” Oskara Kolberga…, s. XVIII. 48 �a z nimi także teki Kolberga. Pozostawały one jednak własnością Komisji Etnograficznej PAU 1. Dla późniejszych wydawców przydatne byłyby informacje o stanie tek Kolberga i o podejmowanych wobec nich działaniach nazywanych „porządkowaniem rękopisów” w latach 1945–1961, ale informacji na ten temat jest niewiele i są one czasem sprzeczne. Wiadomo, że w krótkim okresie, gdy teki Kolberga znajdowały się razem z biurem, biblioteką i archiwum Muzeum Etnograficznego w jego prowizorycznej siedzibie przy ul. Karmelickiej, zgodę i pieniądze na uporządkowanie ich otrzymał z Ministerstwa Kultury i Sztuki muzyk, pedagog i kompozytor, Czesław Kozietulski2. Przeglądał on część Kolbergowskiego archiwum i szczegółowo spisał zawartość teki 1 Mazowsze. Po powrocie Seweryna3 do obowiązków sekretarza Ko1 Dokładne poznanie wszystkich wydarzeń wpływających na spuściznę Kolberga od września 1939 r. do marca 1953 r. jest dziś praktycznie niemożliwe. Andrzej Rataj, pracownik krakowskiego Muzeum Etnograficznego, w artykule Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym…, s. 483, pisze: „Losy tek Kolbergowskich jak widać ciągle wiązały się z Muzeum, ale od okresu okupacji niemieckiej do dziś pozostają nieco tajemnicze”. Istotnie, „nieco tajemnicze”, bo nie w pełni udokumentowane są działania dotyczące rękopisów Kolberga w okresie od początku wojny w roku 1939 do momentu wpisania większości z nich w roku 1953 do inwentarza Archiwum PTL. 2 W lutym 1964 r. Janusz Kamocki na prośbę Burszty rozmawiał z Kozietulskim na temat jego udziału w pracy nad rękopisami Kolberga bezpośrednio po wojnie. Odpowiedni fragment listu J. Kamockiego brzmi: „Teki, o których mowa znajdowały się w piwnicach koszar przy ul. Warszawskiej 24 (obecnie Politechnika, przed wojną żandarmeria). Prof. Seweryn przewoził je do prof. Reinfussa (wtedy jeszcze doktora) na Karmelicką 70, a dopiero stamtąd brał Kozietulski do opracowywania. Opracował szczegółowo 1-ą tekę – spis zawartości włożył do teki, a odpis wysłał do prof. Zofii Lissy. Następnie teki zostały zwrócone do P.A.U., gdzie mógłby opracowywać je tylko przed południem, wobec czego musiał zaprzestać tej pracy” (list w archiwum Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu). Marian Sobieski, który przed r. 1964 rozmawiał z Kozietulskim, poinformował Bursztę, że według Kozietulskiego teki Kolberga odnalezione zostały po wojnie w styczniu 1945 r. w piwnicach koszar przy ul. Warszawskiej (notatki J. Burszty w archiwum Instytutu). Być może wersja o odnalezieniu rękopisów Kolberga w tych koszarach utrwaliła się w pamięci Kozietulskiego i przekazana została przez niego innym osobom, ponieważ do tego budynku przeniesiono czasowo zbiory Muzeum, wśród nich także rękopisy Kolberga, ale działo się to prawdopodobnie w r. 1946, nie bezpośrednio w styczniu 1945 r. Zob. E. Pietraszek Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia (1910– –1948), „Lud” T. LXXVI za r. 1993, s. 86–87. Z innej notatki zachowanej w archiwum Instytutu im. O. Kolberga wynika, że w jednej z rozmów telefonicznych na podstawie relacji Kozietulskiego poinformowano Bursztę o odnalezieniu (po wyzwoleniu Krakowa) „tek Kolberga na kupie w śniegu na dziedzińcu 20 pułku”. Potwierdzenia tego faktu u innych osób później nie uzyskano. 3 T. Seweryn, zaangażowany głęboko w działalność konspiracyjną, już na początku okupacji niemieckiej przekazał sprawy muzeum ówczesnemu kustoszowi, Romanowi Reinfussowi, 49 �misji Etnograficznej PAU i dyrektora Muzeum Etnograficznego, Kozietulski nie pracował już nad zbiorami Kolberga. W sprawozdaniu Komisji Etnograficznej Akademii Umiejętności z lat 1947–1948 czytamy: W okresie sprawozdawczym odszukano zaginione materiały rękopiśmienne po Kolbergu i zinwentaryzowano je szczegółowo. Dotychczas nie odnaleziono tek zawierających materiały z Podhala i Sądecczyzny. Inwentaryzację spuścizny rękopiśmiennej po O. Kolbergu przeprowadził prof. Cz. Kozietulski w bibliotece Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie, gdzie wszystkie odnalezione teki zostały tymczasowo zdeponowane1. Dodać trzeba, że zwrot „zinwentaryzowano je szczegółowo” w tym sprawozdaniu dotyczy tylko teki 1. Mazowsze, to jest niewielkiej cząstki archiwum Kolberga. Kozietulski na oryginalnych kartach z tej teki zanotował nadane przez siebie tytuły zapisanym na nich tekstom lub streścił je oraz podał ich źródła, jeżeli zaznaczone były w rękopisie przez Kolberga, sporządził też spis zawartości teki powtarzający te notatki. W roku następnym w sprawozdaniu Komisji Etnograficznej jest tylko krótka informacja: „Dr Anna Kutrzebianka i Lutosława Hajówna inwentaryzowały materiały rękopiśmienne po O. Kolbergu”2. Inwentarzy tych oraz spisu wykonanego przez Kozietulskiego szukał Burszta po objęciu w październiku 1961 r. stanowiska redaktora Dzieł wszystkich Kolberga, ale mimo starań nie udało się ich wtedy uzyskać3. który na polecenie władz konspiracyjnych pracował w czasie wojny w muzeum jako dozorca, a według E. Pietraszka „techniczna pomoc konserwatorska”. Po wyzwoleniu Krakowa Seweryn został aresztowany w kwietniu 1945 r. przez UB, zwolniono go z więzienia po kilku miesiącach i wtedy wrócił do organizowania Muzeum Etnograficznego i Komisji Etnograficznej PAU. Zob. A. Jacher-Tyszkowa Tadeusz Seweryn (1894-1975), w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, T. 1, Kraków 2002, s. 266–271, oraz E. Pietraszek Muzeum Etnograficzne w Krakowie…, s. 86. 1 Sprawozdanie z czynności i wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności od lipca 1947 do czerwca 1948, „Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności” lata 1947/1952, Kraków 1953, s. 5–6. 2 Sprawozdanie z czynności i wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności od lipca 1948 do czerwca 1949, tamże s. 72. Być może wynikiem pracy A. Kutrzebianki i L. Hajówny jest wspomniany już maszynopis, kopia sporządzonego odręcznie w 1934 r. inwentarza tek Kolberga i innych rękopisów znajdujących się w zbiorach Komisji Etnograficznej PAU (zob. przypis 1 na s. 39). 3 Instytut im. Oskara Kolberga dostał dopiero w 2014 r. kopię spisu zawartości teki 1. Mazowsze wykonanego przez Cz. Kozietulskiego, stało się to tak późno, ponieważ znajdował się on w nieskatalogowanych poprzednio zbiorach Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 50 �W 1951 r. powołano Polską Akademię Nauk z siedzibą w Warszawie, która decyzją rządu przejęła majątek Polskiej Akademii Umiejętności. Krótko potem została zlikwidowana Komisja Etnograficzna PAU. Na początku roku 1953 według protokołu z 31 marca teki Kolberga zostały przez Tadeusza Seweryna, dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, „w którym znajdowały się one jako depozyt PAU” przekazane Witoldowi Dynowskiemu, stałemu przedstawicielowi „Komisji Etnograficznej przy Komisji Organizacyjnej Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN” 1 . Krótko potem, 2 maja 1953 r., ten największy zachowany zespół rękopisów Kolberga został za zgodą Ministerstwa Kultury i Sztuki przekazany przez Komisję Organizacyjną IHKM PAN jako depozyt do Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mającego wówczas siedzibę w Poznaniu2. W Archiwum Naukowym PTL znalazły się te teki, które od wielu lat znajdowały się pod bezpośrednią opieką Komisji Etnograficznej PAU, a po wojnie przechowywane były razem ze zbiorami Muzeum Etnograficznego, to jest teki regionalne o numerach 1–2, 4–25 i 28–30, teki miscellanea nr 31, 33, 35–40 oraz utworzone po roku 1890, po śmierci Kolberga, teki 12a, 18a, 41–42 i 43. W protokole nie wymieniono teki 32 zlikwidowanej przez Kopernickiego oraz tek o numerach 26, 27, 34, a także listów i dokumentów osobistych. Znalazły się one wcześniej, część już przed wojną, inne prawdopodobnie po wojnie, ale przed rokiem 1953, w Bibliotece PAU. Nie wymieniono też teki 3, jej rozproszona zawartość, jak już wspominano, znajdowała się również w zbiorach Biblioteki PAU. Protokół przekazania tek Kolberga z Muzeum Etnograficznego w Krakowie przedstawicielowi Komisji Organizacyjnej IHKM w Warszawie z 31 marca 1953 r. jest bardziej szczegółowy niż sporządzane przed tą datą wykazy autora Ludu i będący ich powtórzeniem inwentarz Komisji Etnograficznej z roku 1934. Zawartość każdej teki podzielona jest na „podteczki”; podział ten być może w części dokonany był już przez Kolberga, ale sądzić można, że w większości raczej przez osoby przygotowujące do druku którąś z tek przed pierwszą wojną światową, albo podejmujące próby „porządkowania” rękopisów. Dla części podteczek starano się w protokole 1 Protokół w aktach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, tu przytoczono fragmenty według kopii znajdującej się w aktach Instytutu im. O. Kolberga w Poznaniu. 2 Kopia protokołu i spisu rękopisów w aktach Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu. W imieniu Towarzystwa teki przyjęła Olga Gajkowa, a spis otrzymanych rękopisów sporządziły M. Turczynowiczowa i H. Przesławska w Poznaniu 26 czerwca 1953 r. 51 �podać ich objętość (np. „kart 7”, „kartek 5”, „arkuszy 17”, „stron 21”, „stron 105”, „13 notatek”), a treść zawartych w nich rękopisów charakteryzowano różnie, niekiedy bardziej szczegółowo, niekiedy ogólnie (np.: „Przysłowia z okolic Kielc, kartek 6 + 2”, „Nazwy wsi w Lipnowskiem i rodowe Kurpiów, 10 kartek”, „Pieśni ludowe z nutami i bez (kartek 111)”, „Pieśni ukraińskie”, „Nuty, 2 karty”, „Notatki muzyczne”, „Piosenki rozmaite”). W Archiwum PTL sporządzono ogólny inwentarz depozytu, przy czym zachowano numerację tek, a także ich tytuły nadane przez Kolberga, jeśli istniały jeszcze pierwotne okładki, na których on sam je wpisał1. Zachowano także podział na podteczki. Wtedy też zostały one ujęte w papierowe obwoluty, zwykle z tytułami lub krótkimi określeniami ich zawartości zanotowanymi wcześniej przez różnych autorów, albo wprowadzonymi dopiero wówczas. W archiwum PTL każdy z tych zespołów otrzymał odrębną sygnaturę, a zawartym w nich kartom nadano paginację. Poprzednio dotyczyło to tylko części rękopisów – całostki wyraźnie jednorodne miewały karty numerowane wcześniej przez Kolberga lub przez autora przysyłającego swoje zapiski do użytku w Ludzie, a niekiedy także przez późniejszych wydawców. Podział na podteczki, a także paginacja kart – jak ocenić dziś można – były czasem przypadkowe, ponieważ przeprowadzono je bez wnikliwej analizy związków miedzy poszczególnymi rękopisami, a czasem nawet wbrew ich widocznej korelacji. Razem z tekami przekazano wtedy do archiwum PTL kopertę z rycinami. Nie towarzyszyła jej dokładna informacja o pochodzeniu znajdujących się tam obiektów, jedynie z nielicznych notatek dołączonych do niektórych kart wnioskować można było, że wyjęto je z tek Kolberga w Muzeum Etnograficznym w ramach prowadzonej pod kierunkiem Seweryna kwerendy pod kątem ikonografii etnograficznej. Koperta zawierała ryciny wykonane różnymi technikami, a także fotografie i odbitki drzeworytów. Później, w latach 1954–1961, w Archiwum PTL dołączono do nich inne wyjmowane z tek materiały ikonograficzne i utworzono z nich tekę rycin2, nadając jej nr 47. 1 Inwentarz opracowała do druku Zofia Staszczak, informacje o każdej tece obejmują jej nazwę, sygnatury poszczególnych podteczek oraz bardzo krótką charakterystykę zawartości, zob.: Z. Staszczak Wykaz zawartości Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1945–1955, Wrocław 1955, w serii „Archiwum Etnograficzne” nr 11, tam pozycje 426–465, s. 11–15. 2 W sprawozdaniu Komitetu Kolbergowskiego, istniejącego wówczas przy Zarządzie Głównym PTL, z działalności za rok 1959 odnotowano: „Wysegregowano rysunki z całości 52 �W 1959 r. archiwum PTL, przeniesione tymczasem do Wrocławia, wzbogaciło się o nowe manuskrypty Kolberga i dokumenty z nim związane. W kwietniu tego roku Towarzystwo kupiło w warszawskim antykwariacie trzynaście rękopisów1, z których każdy miał na pierwszej karcie owalną pieczęć „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. W Archiwum PTL zakupione materiały podzielono na trzy części, jedna otrzymała tytuł Przysłowia i numer teki 44, a dwie tytuły Miscellanea i numery tek 45–46. Zakupione wtedy rękopisy w części były fragmentami archiwum Konopków, w części były to materiały pozostawionych przez Kolberga w roku 1884 w Modlnicy. Podział ich na trzy zespoły nie zawsze był konsekwentny. W nowej tece 44 znalazły się rękopiśmienne zbiory przysłów kilku autorów, spośród których największy jest rękopis Józefa Konopki2 (ponad 200 kart), wynik wieloletniej kwerendy literatury przedmiotu dokonanej przez tego badacza. Umieszczony został tam także oprawiony rękopis Kolberga Przysłowia polskie z datą 1872 (23 karty), obszerny, liczący ponad 1000 tekstów rękopis nieznanego bliżej Leśniewskiego (25 kart) oraz o wiele szczuplejsze zbiory innych osób – Andrzeja Jakubowskiego, notującego przysłowia w okolicy Lwowa, nieznanego bliżej Marcina Prawdzica, a także niewielki rękopis pt. Niektóre przysłowia litewskie z notą Kolberga o autorze: „Akielewicz z Mariampolskiego”. Kilka kart to rękopisy przysłów innych nieznanych osób. Cała zawartość obecnej teki 44 należała do Józefa materiałów Kolbergowskich i część przeznaczoną do przerysowania oddano rysownikom”. Rysunki i inne materiały ikonograficzne na polecenie ówczesnego redaktora Dzieł Kolberga, J. Gajka, wyjmowano z tek także później, do roku 1961, w trakcie sporządzania odręcznych kopii rękopisów i większość z nich włączono do utworzonej wtedy teki rycin o numerze 47 (zob. Sprawozdanie z działalności ..., „Lud” T. XLVI za rok 1960, s. 539–540). 1 Antykwariusz, do którego trafiły te rękopisy, zawiadomił o możliwości ich zakupu Zofię Lissę, wówczas kierowniczkę Zakładu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego. Ona z kolei poinformowała o nich Zarząd Główny PTL, dodając w liście 18 sierpnia 1954 r., że rękopisy należą do Archiwum Konopków i są sprzedawane przez osobę prywatną z Warszawy (list Z. Lissy w Archiwum PTL). Na polecenie Zarządu Głównego PTL archiwalia te zakupił Bolesław Kuźmicz, protokół ich przekazania znajduje się w archiwum PTL we Wrocławiu. Podział zakupionych materiałów na trzy teki dokonany został w archiwum PTL we Wrocławiu i był kilkakrotnie zmieniany w latach 1959-1961, o czym świadczą notatki Gajka w jego rękopisie pt. Zarządzenia w pracowni Kolbergowskiej w roku 1961 (rkp. w Archiwum PTL). 2 Rękopis Konopki ma tytuł: Polskie przysłowia, przypowieści i różne wyrażenia przysłowiowe zebrał i z przysłowiami w językach słowiańskich i innych europejskich toż samo znaczenia mających zestawił…, dziś w tece 44, sygn. Arch. PTL 1416, k. 59–270. Wszystkie przysłowia polskie z rkp. J. Konopki oraz innych osób przechowywane w tej tece (razem 8287 tekstów) wydane zostały w T. 60 DWOK, zob. tam wstęp S. Świrki s. XIII i XVII–XX. 53 �Konopki, a później do jego syna Tadeusza. Dotyczy to także rękopisów Kolberga i niektórych innych autorów, ponieważ Kolberg po zapoznaniu się z planami Konopki co do wydania pełnego zbioru przysłów polskich, zrezygnował z drukowania większości tych tekstów w Ludzie i oddał mu posiadane zapisy, a później przekazywał otrzymane rękopisy innych osób. W tece 45. Miscellanea znajdują się w części rękopisy stanowiące dawniej również własność Konopków Do najciekawszych należy tzw. Raptularz Konopczanki1, tj. wykonane przez Antoninę Konopczankę zapisy ze słuchu bajek i informacji o wierzeniach. Autor Ludu nie otrzymał tego prymarnego rękopisu, ale sporządzone przez Konopczankę czystopisy, które stały się jednym ze źródeł do Krakowskiego. Do archiwaliów Konopków należało także kilka znajdujących się w tej tece listów Kolberga do Romana i Józefa Konopków, kopia biogramu Józefa napisanego przez Kolberga dla „Kłosów” po śmierci przyjaciela w 1880 r. oraz rękopis utworu Józefa Konopki zatytułowanego Imienie wsi Modlnicy Wielkiej… , który jest wierszowaną historią rodzinnej wsi autora2. Natomiast ze zbiorów Kolberga pochodzą znajdujące się dziś w tece 45 obszerne fragmenty (ponad 80 kart) Kolbergowskiego rękopisu części pierwszej i drugiej Krakowskiego. Mają one wpisany nieznaną ręką tytuł: „Oskar Kolberg Ułomki z rękopismu Lud »Krakowskie«”. Kilkakrotnie zauważyć tam można wskazówki dla drukarza, informujące, w którym miejscu mają być włamane drzeworyty. Rękopis ten wrócił do autora po wydrukowaniu tomu, podobnie jak znajdujące się tam trzy arkusze korekty tegoż tomu. Do zbiorów Kolberga należał też rękopis Józefa Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska, Piaseczna. Powstał on w roku 1841, podczas wspólnej z Kolbergiem i dwoma innymi osobami czterodniowej pieszej wycieczki z Warszawy do Czerska, w czasie której Kolberg zapisywał melodie, a Konopka teksty. Pieśni z tego rękopisu opublikował Kolberg w części II monografii 1 Tak nazwany został rękopis A. Konopczanki zawierający zapisane przez nią wywiady, głównie z mieszkańcami Modlnicy. Zob. H. Kapełuś Modlnicki raptularz Antoniny Konopczanki, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s. 179–195, oraz E. Millerowa Niezwykły dokument zachowany w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga, „Wieś Radomska” T. 9: 2011, s. 233–245. W całości Raptularz został opublikowany w tomie: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 (DWOK T. 73, cz. III, s. 5–105). 2 J.K. [Józef Konopka] Imienie wsi Modlnicy Wielkiej na pamiątkę dla rodziny opowiedział rymem… , z datą: „1874 w Mogilanach”, rkp. w Arch. PTL w tece 45, sygn. 1419, k. 1–28, z dopiskiem Tadeusza Konopki na k. 29. 54 �Mazowsza. Scharakteryzowane tu krótko materiały należały do rękopisów pozostawionych przez Kolberga w Modlnicy w 1884 r. Niewielka objętościowo teka 46. Miscellanea zawiera materiały w całości należące dawniej do Kolberga, pozostawione przez niego w Modlnicy w 1884 r., podobnie jak znajdujące się w tece 45. Są to głównie pisma związane z organizacją wystawy etnograficznej w Kołomyi w 1880, której Kolberg był kuratorem naukowym: bruliony listów do kilku osób przypominające o terminie przysłania zgłoszonych okazów, brulion katalogu zgromadzonych na wystawie przedmiotów oraz kopia artykułu z „Gazety Narodowej” poświęconego również wystawie. Ponadto znajdują się w tej tece – prawdopodobnie przypadkiem – także uwagi Emila Kierskiego dotyczące wstępnej redakcji monografii Poznańskiego, której część pierwsza miała być drukowana w Poznaniu w roku 1870. Kolejne zespoły rękopisów pochodzących ze spuścizny Kolberga Archiwum PTL otrzymało w roku 1963. W Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie odnaleziono i przekazano działającej już wtedy w Poznaniu redakcji Dzieł Kolberga cztery paczki, z których trzy1 zawierały rękopisy autora Ludu oraz innych osób bezpośrednio związane z pracami nad tą serią wydawniczą. Były to zapewne fragmenty zespołu rękopisów przesłanego Komisji Organizacyjnej IHKM w 1953 r. w Warszawie przez dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Jak już tu wspomniano, przekazane wówczas rękopisy zostały z Warszawy oddane do Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale widocznie część przypadkiem została w Warszawie. Odnalezione w 1963 r. fragmenty spuścizny Kolberga otrzymały w Archiwum PTL tytuły Miscellanea i kolejne numery 48, 50 i 51. W trzech przekazanych wówczas zespołach znajdują się materiały bardzo zróżnicowane: liczne rękopisy kompozycji Kolberga, w tym fragmenty jego utworów scenicznych i libretta do nich, dwie redakcje kujawskich melodii tanecznych, każda obejmująca zapisy ponad 700 tańców, które Kolberg chciał wydać jako część trzecią monografii Kujawy, duża liczba rękopisów Kolberga z dawnej teki 12 wraz z kopiami W. Kosińskiego redagującego przed rokiem 1914 tom, któremu nadał tytuł Podgórze zachodniej Galicji, Kolbergowskie zapisy pieśni 1 Czwarta paczka zawierała rękopis (w części maszynopis) pracy H. Biegeleisena Obchód weselny ludu polskiego na tle indoeuropejskiego rytuału, wydanej pt. Wesele w 1929 r. we Lwowie. Rękopis ten otrzymał numer 49, choć nie jest to „teka Kolbergowska”. 55 �i melodii tanecznych z różnych regionów, a także inne drobne rękopisy, m.in. przekład na język niemiecki Wiesława Kazimierza Brodzińskiego pióra Juliusza Kolberga, ojca Oskara. Te trzy nowe zespoły rękopisów zawierają materiały wyjęte z różnych tek prawdopodobnie w r. 1953. Być może wydzielone zostały w Muzeum Etnograficznym w trakcie pakowania rękopisów Kolberga przed przewiezieniem ich do Warszawy. Takie wrażenie z racji swego formatu i objętości sprawia np. zawartość obecnej teki 51, na którą składają się muzykalia o różnym charakterze (kompozycje Kolberga1 i dwie redakcje kujawskich melodii tanecznych), ale o takim samym formacie i zewnętrznie podobne. W czasie przekazywania tek Kolberga do Archiwum PTL w 1953 r. zapomniano o tych czterech paczkach; rozpoznane zostały dopiero po dziesięciu latach i wtedy połączono je z podstawowym zespołem rękopisów autora Ludu. Do opisanego wyżej korpusu materiałów w latach następnych dołączone zostały jedynie dwa zespoły rycin, które – choć niewielkie – są cenną dokumentacją etnograficzną i wzbogacają wiedzę o ikonograficznych zbiorach Kolberga. Pierwszy z nich to część dawnej kolekcji Kolberga zakupiona krótko po wojnie przez Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie od nieznanej dziś osoby, a jako materiały związane z Ludem rozpoznana nieco później2. Jest to zbiór 25 akwarel, rysunków i szkiców Wojciecha Gersona potrzebnych autorowi do ilustrowania Ludu. Część z nich to akwarele, według których wykonywano w Dreźnie w firmie JHG Rau & Sohn litografie do Pieśni ludu polskiego, Sandomierskiego, Kujaw, Krakowskiego i Lubelskiego. Akwarele te odsyłano Kolbergowi z Drezna razem z litografiami gotowymi do wklejenia do drukowanej książki. Wskazane tu tomy wydał Kolberg przed przeniesieniem się z Modlnicy do Krakowa jesienią 1884 r. Również znajdującą się w tym zbiorze akwarelę Gersona przygotowaną do Mazowsza (wydanego w 1885 r.) odesłano Kolbergowi z Drezna do Modlnicy jeszcze w lipcu 1884 r. Ponieważ 1 Wcześniej, w r. 1883. stanowiły być może zawartość jednej z tek Miscellanea, określonej tam: „Prywatne (teksta oper itd.)”, taka notatka widnieje przy tytule teki 40 w spisie dołączonym do konceptu ostatniej woli z 7 maja 1883 r. (rkp. Kolberga, sygn. BN PAU i PAN 2183, k. 72), w późniejszym spisie z roku 1886 nie ma już tego podtytułu. 2 Zob. K. Ruszel Rysunki Wojciecha Gersona polskich strojów ludowych w zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie, „Polska Sztuka Ludowa” R. XXXIII: 1979, nr 3, s. 161–170. Zob. też A. Skrukwa Ikonografia w pracach Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał... s. 171–172. 56 �rysunki, szkice i akwarele ze zbioru znajdującego się obecnie w muzeum w Rzeszowie były w posiadaniu Kolberga przed końcem lata 1884 r., sądzić można, że ryciny te są fragmentem materiałów pozostawionych przez niego w Modlnicy u Konopków, gdy przeprowadzał się do Krakowa w październiku 1884 r. Drugi zespół stanowią ryciny odnalezione stosunkowo niedawno w papierach przekazanych do Archiwum PTL przez krewnego bezpośrednich spadkobierców Józefa Gajka. Gajek, który w latach 1959–1961 był redaktorem Dzieł Kolberga, o czym będzie mowa dalej, polecił osobom przepisującym rękopisy w archiwum Towarzystwa we Wrocławiu, aby wyjmowały z tek Kolberga wszystkie znajdujące się w nich rysunki i przekazywały takie karty bezpośrednio jemu. Większość z nich włączono do utworzonej krótko przedtem Teki rycin noszącej w archiwum PTL numer 47. Jednak część wyjmowanych z tek rysunków, szkiców i fotografii pozostała w prywatnych papierach Gajka razem z niektórymi dokumentami Towarzystwa. Zostały one zwrócone do Archiwum Naukowego PTL1 w roku 2013 po ponad pięćdziesięciu latach od czasu ich zabrania ze spuścizny Kolberga. Wśród nich znajdują się 63 rysunki i fotografie z dawnej teki Chełmskie, w znacznej części autorstwa Marii Hemplówny, oraz pięć z teki 6. Pomorze2. Ryciny z Chełmskiego3, odkryte kilka lat po wydaniu suplementu do monografii tego regionu, tj. tomu 82. Dzieł, zostały opublikowane w aneksie do tego suplementu w roku 2020. Ryciny wyjęte przez Gajka z teki 6 otrzymał Kolberg prawdopodobnie w czasie badań terenowych prowadzonych przez niego na Pomorzu w roku 1875. Znajduje się wśród nich niewielki szkic nieznanego autora podpisany przez Kolberga „Baba” z notą lokalizacyjną „Grudziądz” również wpisaną przez niego. Babą nazywany był ostatni snop zwożony z pola po zakończeniu grabienia zboża, był on znacznie większy od poprzednich i bywał ubierany i przyozdabiany4. Rysunek dokumentuje istnienie tego zwyczaju około roku 1875 także w okolicy Grudziądza. Obok 1 Pochodzące z tek Kolberga ryciny znajdujące się w papierach po J. Gajku zwróconych do Archiwum PTL przez krewnego jego spadkobierców, zidentyfikował w 2013 r. etnolog Filip Wróblewski. 2 Ryciny pochodzące z teki 6. Pomorze zostały zamieszczone w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 3 O autorstwie tych rycin i ich znaczeniu dla całości monografii Chełmskiego zob. wstęp E. Millerowej w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34. Aneks do T. 82 (DWOK T. 82 aneks), s. V i nast. 4 Zob. Słownik gwar polskich T. 1, Wrocław 1980, hasło „baba 13”. 57 �rycin jest wśród odzyskanych w 2013 r. fragmentów spuścizny Kolberga także rękopis odpowiedzi na recenzję Biegeleisena 1, wykazujący drobne różnice redakcyjne w stosunku do wersji znanej poprzednio. Prace nad wydaniem Dzieł wszystkich Kolberga Już bezpośrednio po wyzwoleniu w 1945 r. badacze kultury ludowej różnych specjalności upomnieli się o druk zbiorów Kolberga. Chodziło przy tym nie tylko o dokumentację pozostającą od ponad pięćdziesięciu lat w rękopisach, ale także o reedycję Ludu i Obrazów etnograficznych. Zniszczenie i rozgrabienie w czasie wojny wielu bibliotek naukowych, także prywatnych, przymusowe pozostawienie znacznej części zbiorów bibliotecznych i innych na terenach przyłączonych do ZSRR, organizacja nowych ośrodków naukowych na Śląsku, Pomorzu, Warmii i Mazurach, powodowały potrzebę wznowień lub nowych opracowań wielu dzieł literackich i edycji źródłowych. O udostępnienie Ludu Kolberga i pełne wydanie zgromadzonych przez niego materiałów zabiegali przede wszystkim etnografowie, folkloryści, etnomuzykolodzy i literaci2. A. Chybiński pisał w 1947 r.: Należy przede wszystkim raz nareszcie postawić jasno i zdecydowanie sprawę wydania rękopiśmiennych tek O. Kolberga, mającą już swą dość osobliwą i niezbyt pochlebną dla Kolbergowskiego „kultu” historię. […] Nie jest do pomyślenia, aby jakiekolwiek państwo nie wydało dotychczas zbiorów rękopiśmiennych swego folkloru muzycznego, gdyby ich twórcą był folklorysta wielkości O. Kol1 Recenzja Biegeleisena dotyczyła 22. tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych przed rokiem 1886, opublikowana była w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1886, T. 4, s. 431–441. Zob. E. Millerowa Krakowskie lata Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 448–452. Tekst odpowiedzi Kolberga, niedrukowanej w XIX w., w redakcji zachowany w BN PAU i PAN (sygn. 2183, k. 12–18) opublikowano w tomie: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 391–411. 2 Trudności w dotarciu do Kolbergowskiego Ludu odnotował także znany bibliofil, Julian Tuwim: „Na co mam przysiąc, Piękna, że z żalu umieram? Że mi się na Twój widok serce w pieśń rozdzwania? Na komplety Kolberga, »Wisły«, Estreichera! Na dziadowskich kantyczek groszowe wydania!” (J. Tuwim Zakochany bibliofil. Ballada tragiczna, w: tegoż Dzieła T. 3, oprac. J. Stradecki, Warszawa 1958, s. 314.) 58 �berga. Paradoksalny jest fakt, że istnieje wydany kilkutomowy zbiór muzyki ludowej Pokucia, a więc ostatecznie nie rdzennie polskiej ziemi, opracowany przez Kolberga, a równocześnie jego zbiory z niektórych ziem polskich czekają dziesiątki lat na wydanie, co tak utrudnia lub wręcz uniemożliwia pracę naukową nad całością polskiej muzyki ludowej1. Starania o druk zgromadzonych przez Kolberga źródeł długo nie przynosiły rezultatów. Z początku zresztą nie było jednomyślności co do kształtu przyszłej edycji. W roku 1949 J. Gajek, charakteryzując w czasie walnego zgromadzenia zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mówił: Od kilku zresztą lat powtarza się w różnych środowiskach etnograficznych myśl reedycji dzieł Kolberga. Reedycja w dosłownym znaczeniu nie wydaje mi się słuszna – należałoby raczej pomyśleć wpierw o przeprowadzeniu zdjęcia etnograficznego na całym obszarze Polski, a następnie, uwzględniając dzieło Kolberga i późniejszy dorobek etnografii polskiej – o opracowaniu poszczególnych monografii2. Byłoby to wydawnictwo o charakterze podobnym do Nowego Adalberga lub Nowego Korbuta3, w których pierwotna autorska formuła jest znacznie poszerzona i wypełniana w większości nowym materiałem lub notami bibliograficznymi nowych opracowań. O ile postępowanie takie było uzasadnione w wypadku zbioru przysłów pochodzących z różnych publikacji i rękopisów czy bibliografii historyczno-literackiej, to nie mogło dotyczyć dziewiętnastowiecznych źródeł dla folklorystyki, etnomuzykologii i etnografii. Proponowanej wówczas postaci przyszłych Dzieł Kolberga sprzeciwiło 1 A. Chybiński O potrzebach polskiej etnografii muzycznej, w: tegoż O polskiej muzyce ludowej. Wybór prac etnograficznych, przygotował do druku L. Bielawski, Kraków 1961, s. 82–83; pierwodruk: „Polska Sztuka Ludowa” 1947, nr 1–2, oraz 1948 nr 1. Chybiński pisał tamże [s. 84]: „Komplet Ludu Kolberga należy już obecnie niemal do »białych kruków«”. 2 J. Gajek Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-cio lecia. (Przemówienie wygłoszone na XXIV Walnym Zgromadzeniu PTL w Toruniu w 1949 r.) „Lud” T. XXXIX za lata 1948-1951, s. 607. 3 Nowym Adalbergiem nazywane jest czterotomowa Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich opracowana przez zespół redakcyjny pod kierunkiem J. Krzyżanowskiego, T. 1–4, Warszawa 1969-1978; Nowy Korbut to dziewiętnastotomowa obecnie Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut” wydawana od 1963 r. przez Instytut Badań Literackich PAN; Nowym Kolbergiem nazywana jest seria Polska Pieśń i Muzyka Ludowa. Źródła i Materiały, wydawana przez Instytut Sztuki PAN, ukazały się już tomy poświęcone Kujawom, Kaszubom, Warmii i Mazurom, Lubelskiemu oraz Podlasiu. 59 �się wielu obecnych na tym spotkaniu etnografów i folklorystów. Głosy podobne do przytoczonego postulatu J. Gajka, pojawiały się prawdopodobnie wcześniej, dlatego A. Chybiński już w 1947 r. pisał: Niekiedy można się również spotkać z inną jeszcze sugestią: aby „nowe wydanie” dzieła Kolberga „uzupełnić” nowymi materiałami zebranymi już po Kolbergu w nowszych, a nawet najnowszych czasach, a równocześnie „usunąć” z dzieła Kolberga te jego „teoretyczne” wywody, które nie wytrzymują krytyki w świetle wyników nowoczesnej etnografii muzycznej wraz z całą jej problematyką. Jednakże system i metody Kolbergowskie są tak jednolite, a materiały jego tak dalece „historyczne”, że „klasyczność” publikacji Kolberga wymaga zachowania pierwotnej postaci. […] Magnum opus O. Kolberga może mieścić w sobie tylko to, co zebrał sam Kolberg. Nie jest to wymaganie wynikające z pietyzmu wobec jego pracy. Jeśli już chodzi o „teoretyczne” wywody Kolberga w zakresie etnografii, względnie nawet etnologii muzycznej, to i one pozostać musiałyby w pierwotnej postaci, jako ważny bardzo rozdział w historii polskich badań w tych zakresach. Są one integralną częścią Kolbergowskiego dzieła. Bezcelowe z naukowego punktu widzenia byłoby jakiekolwiek „uzupełnianie”, „ulepszanie” monumentalnej publikacji Oskara Kolberga, ponieważ w pracy naukowej nie można by żadną miarą pominąć pierwotnej jej postaci1. Projekt fotooffsetowego wydania tomów Kolberga drukowanych w XIX w. został przegłosowany jednomyślnie na walnym zgromadzeniu PTL w 1953 r. Ważnym wydarzeniem dla dalszych starań o edycję spuścizny Kolberga stała się sesja naukowa poświęcona dorobkowi etnografa, zorganizowana przez Zarząd Główny Towarzystwa w 1954 r. w Jeleniej Górze. Jej pokłosiem była uchwała o wydaniu przez Towarzystwo Dzieł wszystkich Oskara Kolberga (przewidywano wówczas, że Dzieła wszystkie obejmą czterdzieści cztery tomy) oraz tom „Ludu”, rocznika PTL, zawierający wygłoszone podczas sesji referaty2. Opublikowane tam artykuły były w tym okresie najpełniejszą prezentacją stanu wiedzy o badaniach i dorobku Kolberga na podstawie dostępnych wówczas jego publikacji, głównie Ludu i Obrazów etnograficznych. Wysiłki naukowców działających w Towarzystwie na rzecz pełnej edycji Kolbergowskich materiałów odniosły sukces dopiero w okresie przygotowań do obchodów 1000-lecia państwa polskiego. W kwietniu 1959 r. 1 2 A. Chybiński O potrzebach polskiej etnografii muzycznej… , s. 84–85. Jest to tom 42 „Ludu” wydany w roku 1956. 60 �Towarzystwo wystąpiło z wnioskiem o włączenie dzieł Kolberga do programu obchodów Millenium jako wydawnictwa pomnikowego. Wniosek ten poparła Polska Akademia Nauk oraz sejmowa Komisja Nauki i Oświaty1, a następnie zatwierdziła Rada Ministrów, przyznając kwotę 8 milionów złotych na opracowanie i druk dzieł w latach 1959–1966. Rada Państwa uchwałą2 z dnia 13 lipca 1960 r. uznała wydanie Dzieł wszystkich Oskara Kolberga za jeden z pomników tysiąclecia i zatwierdziła finansowanie ich edycji ze środków przeznaczonych na uczczenie tej rocznicy3. Do koordynowania prac edytorskich Towarzystwo powołało Komitet Kolbergowski pełniący rolę rady naukowej z przewodniczącym Julianem Krzyżanowskim na czele, a przy Zarządzie Głównym we Wrocławiu powstała Pracownia Kolbergowska zajmująca się pracami przygotowawczymi. Już od września 1959 r. wykonywano w Pracowni Kolbergowskiej odręczne odpisy materiałów znajdujących się w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga oraz sporządzano kartkowy indeks incipitów tekstów pieśni opublikowanych w Ludzie i w Obrazach etnograficznych. Redaktorem naczelnym Dzieł został Józef Gajek, prezes Towarzystwa w latach 1953–1956, a następnie jego sekretarz generalny do roku 1961. Świadkowie starań Gajka o edycję Dzieł Kolberga 1 Sejmowa Komisja Nauki i Oświaty zwróciła się 21 X 1959 r. do Prezesa Rady Ministrów o polecenie umieszczenia i wyodrębnienia w budżecie PAN odpowiedniej kwoty na koszt druku tomów Dzieł Kolberga na rok 1960 oraz o „polecenie, by Ministerstwo Kultury i Sztuki zarezerwowało niezbędną moc produkcyjną drukarń (na około 200 arkuszy) i odpowiednie zaopatrzenie w papier” (odpis tego pisma w aktach PTL, podkreślenia autorki 2 Na uchwałę tę (nr 45/60) powoływali się wszyscy zainteresowani podjęciem i kontynuowaniem edycji dzieł Kolberga, nie udało się jednak odszukać jej w oficjalnych wydawnictwach sejmowych i rządowych. W aktach ZG PTL jest jej odpis, którego zgodność z oryginałem potwierdzona jest podpisem Pauliny Segalewicz, wicedyrektorki Biura Prawnego Kancelarii Rady Państwa i pieczęcią Komitetu Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. 3 Organizatorzy obchodów tysiąclecia uzależnili wyrażenie zgody na finansowanie druku Dzieł wszystkich Kolberga ze swoich funduszy od zebrania zgłoszeń 1200 subskrybentów. Ten warunek udało się spełnić szybko, ponieważ inspektoraty szkolne poleciły podjęcie subskrypcji szkołom, a Zjednoczone Stronnictwo Ludowe przez swoje lokalne struktury nakazało subskrypcję Gminnym Spółdzielniom Samopomoc Chłopska. Wpłata na rzecz subskrypcji była w finansowej działalności tych spółdzielni kwotą niewiele znaczącą, a otrzymywane później książki przekazywały one lokalnym lub szkolnym bibliotekom. Gminne Spółdzielnie stanowiły około 10% subskrybentów, a większość to były szkoły, biblioteki (m.in. powiatowe), instytucje naukowe i odbiorcy prywatni. Na początku subskrybentów było 1642, ale stopniowo ich liczba z wielu różnych przyczyn malała. Zob. też D. Pawlak Odbiorcy dzieł Oskara Kolberga, w: Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1972, s. 307–320. 61 �podkreślają jego energię i wieloletni wysiłek włożony w uzyskanie zgody i środków finansowych na realizację tego zadania. Komitet Kolbergowski przewidywał wtedy reedycję fotooffsetową tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w XIX w., edycję nowych monografii etnograficzno-folklorystycznych na podstawie zachowanych rękopisów oraz wydanie drukiem korespondencji Kolberga, jego kompozycji, pism muzycznych i biografii. Niezależnie od ilości przyznanych pieniędzy wydanie Dzieł wszystkich Kolberga w przewidzianym okresie, tj. do końca 1966 r., było niemożliwe. Dlatego władze Wydziału Nauk Społecznych PAN, któremu podlegało Towarzystwo Ludoznawcze, początkowo nie zgadzały się na podjęcie przez nie tak wielkich zobowiązań, przewidując słusznie, że po zakończeniu obchodów tysiąclecia zostaną obciążone dalszym finansowaniem prac nad tym wydawnictwem. Nieco wcześniej, przed ogłoszeniem uchwały Rady Państwa, mając już zapewnienie dotacji z funduszu obchodów tysiąclecia, zarząd Towarzystwa rozpoczął wielokierunkowe działania przygotowujące edycję Dzieł Kolberga. Pierwszoplanowe było zgromadzenie informacji o wszystkich istniejących rękopisach Kolberga i innych materiałach z nim związanych. Archiwum PTL posiadało jako depozyt już od roku 1953 większość tzw. tek Kolberga., tj. jego zachowanych rękopisów. Wypożyczono też wtedy pozostałe teki regionalne oraz korespondencję i papiery osobiste przechowywane w Bibliotece PAN w Krakowie. W poszukiwaniu rękopisów Kolberga zwrócono się do innych bibliotek naukowych, ponadto we wszystkich czasopismach poświęconych życiu umysłowemu, kulturze i literaturze zamieszczono apel do szerszej publiczności o informacje na ten temat. Działania te przyniosły tylko ograniczoną ilość liczących się odkryć. Napłynęły wiadomości o pewnej liczbie oryginałów listów Kolberga, jego kompozycjach i brulionach artykułów drukowanych w XIX w. Do większych objętościowo zespołów materiałów znajdujących się poza Archiwum PTL i Biblioteką PAN, o których uzyskano wtedy informacje, należy rękopis Przemyskiego, monografii, którą przygotowywał Kolberg w ostatnich miesiącach życia i dokończył Izydor Kopernicki. Jest on przechowywany w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego jako depozyt Warszawskiego Towarzystwa Naukowego. Ponadto potwierdzono istnienie rękopisów wielu kompozycji Kolberga w bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. Zaznaczyć jednak trzeba, że w okresie tych poszukiwań jeszcze nie wszystkie zasoby bibliotek, muzeów i archiwów były zinwentaryzowane i niektóre 62 �cenne materiały Kolbergowskie, takie jak np. wspomniany już tu zespół rycin znajdujący się w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie czy rękopis Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie odnajdywano lub rozpoznawano także znacznie później. Po podjęciu decyzji o fotooffsetowym wydaniu Ludu najpilniejszym zadaniem było wyszukanie i zakupienie wydanych w XIX w. egzemplarzy w nienagannym stanie i z wszystkimi ilustracjami, niezbędnych do wykonania klisz, podstawy druku fotooffsetowego1. Nie było to łatwe, zwłaszcza jeżeli chodzi o ryciny. Tomy Ludu pojawiały się wprawdzie w handlu antykwarycznym, ale najczęściej pozbawiono je litografii, które bywały wyrywane z książek i po oprawieniu sprzedawane jako dekoracyjne obrazki. Barwne litografie zamieszczane w wielu tomach Ludu, wykonywane najczęściej według akwarel Gersona, Kolberg zamawiał w renomowanej firmie w Dreźnie; nie tylko stanowiły one znakomitą dokumentacją etnograficzną, ale miały także dużą wartość artystyczną. Natomiast egzemplarze tomów ilustrowanych czarno-białymi drzeworytami miewały ryciny ręcznie kolorowane, jeżeli były przeznaczone przez Kolberga dla prenumeratorów lub odbiorców płacących wyższą cenę. Odnalezienie nielicznych egzemplarzy z barwnymi ilustracjami wymagało kwerend w wielu zbiorach, także prywatnych, i nie do końca się powiodło2. Plan wydawniczy Dzieł wszystkich Kolberga przyjęty przez Komitet Kolbergowski w roku 1959 obejmował początkowo 59 tomów. Lud liczył 23 tomy, Obrazy etnograficzne 9 tomów, poza tymi seriami wydał Kolberg pierwszą część Chełmskiego, a Kopernicki drugą część tej monografii i Przemyskie. Stanowiło to 35 tomów przeznaczonych do wydania fotooffsetowego. Pierwotnie chciano do nich dołączyć także Śląsk i Tarnów-Rzeszów opracowane przez S. Udzielę, fragmenty materiałów z Huculszczyzny wydane przez S. Zdziarskiego i Wołyń J. Tretiaka, ale ostatecznie w tej części Dzieł pozostał tylko Wołyń jako tom 36. Pozostałe 23 tomy były przeznaczone na nowe monografie, pisma muzyczne, studia i rozprawy, 1 Fotooffsetowa część Dzieł wszystkich, tj. reedycja Ludu i Obrazów etnograficznych, drukowana była za pośrednictwem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego w Krakowie i Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w Warszawie. Niezbędny retusz wszystkich tomów wykonywany był w odpowiedniej pracowni Polskiego Wydawnictwa Muzycznego. 2 Nie odnaleziono wtedy egzemplarza tomu W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10) z ryciną, choć na karcie tytułowej pierwodruku Kolberg dał notę: „Z ryciną wedle rysunku B. Hoffa”. 63 �kompozycje, korespondencję oraz biografię Kolberga. Według sporządzonych wtedy planów każdy tom wydawany fotooffsetowo miał być opatrzony wstępami etnografa, muzykologa, folklorysty i dialektologa, komentarzami dotyczącymi tekstów i melodii, bibliografią, indeksami oraz nowym materiałem ikonograficznym pochodzącym spoza spuścizny Kolberga1. W tomach tych miały też być opublikowane znajdujące się w rękopisach niewydane dotąd materiały odnoszące się do regionu przedstawionego w XIX-wiecznej monografii, czyli suplementy. Osobnym problemem było utworzenie listy ineditów, tj. nowych tomów publikowanych na podstawie rękopisów. Wiadomo było od początku, że posłużenie się wykazem tytułów proponowanych przez Kolberga w roku 1869 w liście2 do Augusta Bielowskiego, wówczas dyrektora Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, dziewięćdziesiąt lat później jest niemożliwe. Nie wszystkie regiony udało się Kolbergowi przebadać; nie starczyłoby na przykład jego materiałów na planowane dwa osobne tomy poświęcone Podolu, czy na cztery tomy Śląska pruskiego i Śląska austriackiego. W niektórych wypadkach wyznaczone przez Kolberga regiony w mniejszym lub większym stopniu pokrywały się (np. Polesie pińskie i wołyńskie oraz Wołyń zachodni). Największą pomocą w ustaleniu tytułów ineditów byłoby na tym etapie dokładne rozpoznanie regionalnej przynależności wszystkich tekstów i melodii oraz notatek zawartych w tekach z rękopisami i porównanie ich z tomami Ludu. Przyniosłoby to podstawowe informacje służące do ustalenia zasobu źródeł niepublikowanych przez Kolberga. Niestety w trybie działań przyjętym w latach 1959-1961 nie było przewidziane równoległe analizowanie całości spuścizny rękopiśmiennej i drukowanej Kolberga, co okazać się miało wkrótce zasadniczym błędem, a wynikało m.in. z nieznajomości warsztatu autora Ludu jako badacza terenowego i wydawcy, a także ze zbyt krótkiej perspektywy czasowej przewidzianej na wydanie całości Dzieł wszystkich. Duże problemy stwarzały nowej edycji także warunki stawiane wówczas planom wydawniczym, ograniczające ostatecznie na początku roku 1961 Dzieła wszystkie Kolberga do sześćdziesięciu sześciu tomów. Aby 1 Przewidywano zamieszczenie fotografii i rysunków wykonanych współcześnie, ale prezentujących obiekty pochodzące z czasów badań Kolberga oraz reprodukowanie obrazów i rycin malarzy XIX-wiecznych przedstawiających polską wieś i życie chłopów. 2 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 301–305. 64 �wydać wtedy książkę naukową, należało mieć nie tylko zgodę cenzury i na jej treść, i na wysokość planowanego nakładu, ale także przydział papieru1 zależny od decyzji odpowiedniej jednostki w Ministerstwie Kultury i umowę z koncesjonowanym wydawnictwem, które miało dostęp do również koncesjonowanych drukarni. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze nawiązało współpracę z dwoma wydawnictwami: Polskim Wydawnictwem Muzycznym w Krakowie i Ludową Spółdzielnią Wydawniczą w Warszawie. Wydawnictwo krakowskie było oczywistym wyborem ze względu na konieczność składania w ineditach dużej ilości nut, ponadto już wcześniej jego dyrekcja planowała reedycję Ludu Kolberga, a w roku 1957 zgłosiła chęć współpracy tym zakresie z Towarzystwem Ludoznawczym. Mieczysław Tomaszewski, redaktor naczelny PWM od r. 1954, później dyrektor tego wydawnictwa, wiedział, jak ważny dla dalszego rozwoju badań etnomuzykologicznych jest dostęp do źródeł zgromadzonych przez Kolberga. Udział Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w druku tej serii, zawierającej dokumentację XIX-wiecznej kultury ludowej, wiązał się po części z rolą Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (do którego należała wówczas LSW) w uzyskaniu zgody władz na druk Dzieł wszystkich. W połowie roku 1961 w druku był tom pierwszy Dzieł Kolberga: fotooffsetowa reedycja Pieśni ludu polskiego z 1857 r., kilka tomów następnych przekazanych było do retuszowania2 w PWM w Krakowie, ale nie przygotowano do nich jeszcze planowanych uzupełnień z rękopisów ani komentarzy, indeksów itp., a nawet nie ustalono autorów większości tych opracowań. Natomiast spośród przewidzianych ineditów jako możliwe w najbliższych latach rysowało się jedynie wydanie korespondencji i Mazur pruskich. Korespondencja była wtedy jedynym zespołem materiałów formalnie łatwych do wydzielenia z całości spuścizny Kolberga, wiadomo też było, że nad jej przygotowaniem do druku pracuje od dawna M. Turczynowiczowa. Tom Mazury pruskie istniał w postaci opracowanego przez Kolberga rękopisu, który – jak się wtedy wydawało – zawiera całość zbiorów Kolberga z tego regionu. Niewłaściwe planowanie i ogromne opóźnienie prac nad Dziełami Kolberga były między innymi przyczyną, dla której na walnym zjeździe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we wrześniu 1 Zob. przypis 1 na s. 61. Przed sporządzeniem klisz do druku fotooffsetowego retuszowano egzemplarz tomu: poprawiano niewyraźne czy odwrócone czcionki oraz błędy wskazane przez Kolberga w erracie, o ile wprowadzenie erraty możliwe było w obrębie jednego wiersza lub jednego taktu w nutach. 2 65 �1961 r. przyjęto rezygnację Józefa Gajka ze wszystkich pełnionych wówczas przez niego funkcji. Redaktorem Dzieł wszystkich został wtedy Józef Burszta, a redakcję przeniesiono z Wrocławia do Poznania1. Formalnie stało się to w październiku 1961 r., ale praktycznie przekazanie nowemu redaktorowi uprawnień i dokumentacji trwało rok. Józef Burszta, po wstępnym zapoznaniu się ze stanem prac wydawniczych i będącym wówczas w drukarni pierwszym tomem Dzieł wszystkich Kolberga postanowił zmienić część przyjętych zasad. Konieczne dla każdej monografii regionalnej charakterystyki zebranych przez Kolberga źródeł, materiały uzupełniające (suplementy) pochodzące z rękopisów, komentarze źródłowe do tekstów i melodii zamieszczonych w danej monografii, zestawienia bibliograficzne, a także indeksy, nowy redaktor postanowił publikować w zeszytach odrębnych dla każdego regionu. Zeszyty te razem złożyłyby się na tomy 37-38, następujące bezpośrednio po części reedycyjnej Dzieł. Przyczyn tej decyzji było kilka, m.in. stan prac nad planowanymi opracowaniami, które w większości nie były jeszcze w ogóle podjęte przez autorów2, a przede wszystkim bardzo ograniczona wówczas orientacja w zawartości zachowanych rękopisów Kolberga. Do Pieśni ludu polskiego, pierwszego tomu Dzieł, który był antologią polskich ballad ludowych i tańców, nie przewidywano suplementów, były one jednak konieczne dla innych wznawianych tomów zawierających materiały regionalne, a opracowanie ich bez pełnego rozpoznania spuścizny rękopiśmiennej Kolberga było niemożliwe. Również niemożliwe było przygotowanie komentarzy źródłowych do melodii i tekstów wydanych przez autora Ludu w XIX w. bez wskazania i scharakteryzowania ich zapisów zachowanych w spuściźnie rękopiśmiennej. Przedwczesne byłoby nawet zestawienie literatury wykorzystanej przez Kolberga w danej monografii bez wyłonienia wszystkich odnoszących się do niej materiałów zawartych w tekach. Pewne znaczenie miało także znaczne opóźnienie w przekazywaniu obiecanych tomów subskrybentom 3. 1 Zob. Sprawozdanie z XXXVI Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Białymstoku w dniach 15. i 16. IX 1961 r., „Lud” T. XLVII za rok 1961, s. 628. 2 Jedynie wstępy do Pieśni ludu polskiego (T. 1 DWOK) były już przygotowane przez autorów, ale do tomów następnych nie było jeszcze podobnych opracowań. 3 Przedpłaty subskrybentów osiągnęły wtedy ponad milion złotych, zawarta z nimi umowa przewidywała przekazanie im w roku 1961 sześciu tomów, a całości dzieł Kolberga do roku 1966. 66 �Koncepcja ta, tj. oddzielenie komentarzy, suplementów i innych uzupełnień od fotooffsetowo drukowanych tomów, została w listopadzie 1961 r. zaakceptowana przez Komitet Redakcyjny działający pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego i przez Wydział Nauk Społecznych PAN, sprawujący opiekę naukową nad edycją Dzieł wszystkich Kolberga. Druk 36 tomów techniką fotooffsetową, więc nie wymagający prac autorskich i redakcyjnych, udostępniał etnografom, folklorystom, muzykologom i regionalistom dużą część potrzebnych im źródeł, a wydawcy dawał nieco czasu potrzebnego na opracowanie do druku tomów opartych na zachowanych rękopisach. Ponadto pozwalało to stosunkowo szybko spełnić choć w części zobowiązania wobec subskrybentów, którym Towarzystwo w roku 1960, ogłaszając przedpłaty, obiecało dostarczenie całości Dzieł Kolberga w ciągu pięciu lat. Do najpilniejszych zadań nowego redaktora należało skompletowanie zespołu stałych pracowników redakcji, zorganizowanie warsztatu edytorskiego, zweryfikowanie dotychczasowego planu tytułowego i szybkie podjęcie prac nad tomami edycyjnymi Dzieł Kolberga, tj. nad tomami opracowywanymi na podstawie rękopisów1. W ciągu dwu początkowych lat w redakcji zatrudnione zostały, poza sekretarzem redakcji, trzy redaktorki, z których dwie były polonistkami, a tylko jedna muzykolożką. Przez kilkanaście lat następnych nie udało się powiększyć tego zespołu z powodu narzucanych przez władze ograniczeń w tworzeniu nowych etatów i braku pieniędzy na zatrudnienie nowych osób. Powracające co jakiś czas rządowe nakazy tzw. „kompresji etatów”, a przede wszystkim stałe ograniczanie funduszy na wydanie Dzieł Kolberga uniemożliwiały zaangażowanie kolejnych pracowników, a ze względu na specyfikę Kolbergowskich źródeł, w których tak wiele miejsca zajmuje muzyka, konieczne było od początku przede wszystkim zatrudnienie jeszcze co najmniej jednego muzykologa, a także poszerzenie zespołu o innych specjalistów. 1 Zob. J. Burszta „Dzieła wszystkie” Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania, „Literatura Ludowa” R. VIII: 1964, nr 4–6, s. 34–47; J. Burszta i M. Tarko Wydanie „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału I PAN” 1964, z. 4, s. 45–56; J. Burszta Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie, w: O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. V–XIX; tegoż Oskara Kolberga opus magnum, „Nowe Książki” 1980, nr 12, s. 1–6. Zob. też A. Skrukwa Dzieje edycji „Dzieł wszystkich” O. Kolberga, „Twórczość Ludowa” R. V: 1990, nr 4/17, s. 17–21, oraz tejże Profesor Józef Burszta – redaktor „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga, w: Od etnografii wsi do antropologii współczesności, pod red. W. Dohnala, Poznań 2014, s. 303-314. 67 �Redakcja Dzieł wszystkich Kolberga w Poznaniu dopiero we wrześniu 1962 r. otrzymała uprawnienia zapewniające jej w ramach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego konieczny zakres samodzielności. Wówczas przekazano też do Poznania rękopisy z Pracowni Kolbergowskiej we Wrocławiu. Upłynęły wtedy już ponad dwa lata z sześciu przewidzianych przez uchwałę z 1960 r., a ten ogromny zespół rękopisów – jak się wówczas okazało – nadal pozostawał praktycznie nierozpoznany. Dlatego bez względu na czasochłonność tego zadania konieczne było wykonanie szczegółowej i dokładnej inwentaryzacji całości Kolbergowskiego archiwum. Przed podjęciem jakichkolwiek prac edytorskich trzeba było ustalić, które zapisy opublikowane już były w XIX w. przez autora Ludu, a które należy wydać obecnie, oraz jakich regionów dotyczą materiały dotąd nie drukowane. Ponadto ze względu na charakter spuścizny rękopiśmiennej Kolberga wyjaśnienia wymagały nie tylko relacje miedzy zachowanymi rękopisami a drukowanymi tomami Ludu i Obrazów etnograficznych, ale także wzajemne zależności miedzy tekstami i melodiami znajdującymi się w rękopisach (zapisy ze słuchu, tzw. terenowe, oraz ich kopie, tj. czystopisy zredagowane do różnych publikacji), do czego trzeba będzie tu jeszcze wrócić. Wyłonienie materiałów do tomów o profilu rzeczowym, takich jak Pisma muzyczne, Kompozycje oraz Studia, rozprawy i artykuły, wymagało, poza rozpoznaniem rękopisów, także kwerend1 w prasie i innych publikacjach XIX-wiecznych oraz w zbiorach bibliotek i archiwów, ponieważ bibliografie etnograficzne, muzyczne i historyczno-literackie zawierały noty tylko cząstki drukowanych prac i utworów Kolberga. Ministerstwo Kultury przed przekazaniem następnych rat dotacji wymagało podania planu tytułowego Dzieł wszystkich, dlatego zanim można było podjąć rzeczywistą inwentaryzację, konieczne było szybkie, ale z konieczności dosyć ogólne rozpoznanie rękopiśmiennej i drukowanej spuścizny Kolberga. W połowie roku 1964 zapoznanie się z rękopisami, 1 Kwerendy niezbędne do ustalenia wykazu publikacji Kolberga przeznaczonych do Pism muzycznych (DWOK T. 61-62), m.in. w całości Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda i „Ruchu Muzycznego”, wykonał wydawca tych tomów, Mieczysław Tomaszewski. Poszuki­ wania kompozycji Kolberga w zbiorach różnych instytucji w Polsce i poza krajem przeprowadziła Danuta Idaszak, która także przygotowała je do druku (DWOK T. 68 i 69). Kwerendy w XIX wiecznej prasie polskiej i innych wydawnictwach w poszukiwaniu tekstów Kolberga zamieszczonych później w tomie Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63) przeprowadziły Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa. 68 �trzeba podkreślić że jeszcze bardzo ogólne, pozwoliło ustalić ten plan Dzieł wszystkich Kolberga na 70 tomów1. Na poszerzenie liczby tomów z przewidzianych poprzednio 66 oraz na nowe tytuły i inne zmiany planów wyraził zgodę Komitet Redakcyjny oraz władze PAN. Już to wstępne zapoznanie się z rękopisami Kolberga w latach 1963 i 1964 wskazało, że spośród materiałów dotąd niepublikowanych najłatwiejsze do wyodrębnienia są zapisy dotyczące Pomorza i Mazur. Decyzja o przygotowaniu do druku monografii tych regionów przed wykonaniem inwentaryzacji całości rękopisów była trudna i nieco ryzykowna, ale jak się później okazało niezbędna, ponieważ po zakończeniu obchodów Millenium dalsze finansowanie edycji Dzieł wszystkich Kolberga i przydział papieru na druk były bardzo niepewne. Przez cały czas trwania „realnego socjalizmu” papier drukarski był towarem deficytowym. Już w roku 1964, gdy dobiegało końca wydawanie części fotooffsetowej Dzieł, delegacja Komitetu Redakcyjnego starająca się w Ministerstwie Kultury o przydział papieru na tomy następne, usłyszała od ówczesnej dyrektorki departamentu książki: „Przecież macie już swojego Kolberga, czego więcej chcecie”. Dlatego Burszta, redaktor Dzieł wszystkich, postanowił możliwie szybko, jeszcze przed zakończeniem finansowania obchodów Millenium, wydać dwie monografie: Pomorze i Mazury pruskie (tomy 39 i 40) jako początek serii ineditów oraz w tym samym czasie oddać do druku Korespondencję Oskara Kolberga (tomy 64–66). Uważał, że nieodzowne jest stworzenie faktów dokonanych w postaci druku tych tomów, aby wypełnienie luki między nimi było niepodważalną koniecznością. Dodać tu trzeba, że do monografii Pomorza i Mazur w latach następnych nie odkryto w zbiorach Kolberga materiałów innych poza pierwotnie wskazanymi2, nie odnaleziono także nowych tekstów do Korespondencji3. Natomiast przygotowanie do druku listów pisanych przez Kolberga i przez niego otrzymanych przed zinwentaryzowaniem i dokładnym poznaniem całości jego spuścizny rękopiśmiennej, 1 Plan wydawniczy z 1964 przedstawiony jest m.in. w artykule J. Burszty i M. Tarki Wydanie „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga…, s. 52-53. Wykaz wydanych tomów Dzieł wszystkich znajduje się w Bibliografii prac Oskara Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 2 Jedynie w roku 2013 wśród kilkudziesięciu rycin wyjętych z tek Kolberga w okresie, gdy redaktorem Dzieł był Gajek, tj. przed rokiem 1962, odnaleziono pięć rysunków otrzymanych przez Kolberga w czasie badań na Pomorzu w 1875 r., zob. s. 57. 3 Korespondencja Oskara Kolberga została wydana jako tomy 64-66 Dzieł wszystkich w latach 1965-1969. 69 �choć przyniosło poprawnie wydane teksty, uniemożliwiło opracowanie zadowalającego komentarza do tej korespondencji1. W trakcie redagowania Pomorza i Mazur pruskich zostały ustalone i spisane w odpowiednich instrukcjach ogólne zasady opracowania nowych monografii2. Po analizach treści tomów wydanych przez Kolberga przyjęty został ramowy porządek rzeczowy dla nowych monografii regionalnych, wzorowany na stosowanym przez autora Ludu. Powstały też specjalistyczne instrukcje dotyczące m.in. zasad odczytywania melodii w zapisach terenowych, systematyki pieśni, porządkowania w druku melodii tańców3, zakresu modernizacji pisowni oraz transkrypcji tekstów gwarowych4. Instrukcje dotyczące języka musiały uwzględnić jego znaczne zróżnicowanie ponieważ w spuściźnie Kolberga, poza polszczyzną potoczną, np. w spisanych przez niego relacjach o obrzędach czy w opisach strojów, znajdujemy zapisy literatury ludowej z różnych regionów, przede wszystkim Polski i Ukrainy, tj. język artystyczny folkloru polskiego i ukraińskiego, przykłady potocznej mowy ludowych informatorów polskich i ukraińskich oraz polski język literacki z różnych epok, np. w przytaczanych fragmentach dawnych dzieł, m.in. kronik, utworów Jana Kochanowskiego, Wespazjana Kochowskiego, Jędrzeja Kitowicza, renesansowych zielników, fragmentów literatury sowizdrzalskiej czy prac XVIII i XIX-wiecznych historyków i historyków literatury. Dla notowanych przez Kolberga (lub jego współpracowników) informacji pochodzących z wywiadów i obserwacji, m.in. opisów z zakresu kultury materialnej, notatek na temat przebiegu obrzędów, wierzeń, praktyk leczniczych itp. w zakresie modernizacji języka i interpunkcji przyjęto zasady edytorskie stosowane przy wydawaniu XIX-wiecznych źródeł literackich i historycznych. Osobne instrukcje dotyczyły zapisów tekstów folkloru, aby 1 M.in. nie można było wskazać miejsca druku materiałów etnograficznych dołączonych przez autora listu, ponieważ odpowiednie tomy nie były jeszcze opracowane, nie zawsze też można było powiązać treść listu z notatkami zawartymi w innych rękopisach. 2 Zasady opracowania nowych tomów przedstawił ogólnie J. Burszta m.in. we wstępie do tomu Pomorze (DWOK T. 39), s. V-XIX. On też był autorem instrukcji ramowej i niektórych szczegółowych. 3 Instrukcje związane z przygotowaniem do druku zapisów nutowych Kolberga i ich porządkowaniem w nowych tomach przygotowali Marian Sobieski i Danuta Pawlakowa. 4 Instrukcję taką dla tekstów polskich opracowała Monika Gruchmanowa, dla ukraińskich Władysław Kuraszkiewicz. W rękopisach znajdują się również teksty w innych językach słowiańskich oraz litewskie, których opracowanie wymagało każdorazowo konsultacji ze specjalistami. 70 �prawidłowo oddać w druku notację Kolberga. Specjalnego potraktowania wymagały też liczne przykłady wyrażeń i zwrotów gwarowych zestawiane w osobnych słownikach lub wplatane w opis, ponieważ dokumentowały one stan gwar danego regionu w okresie prowadzonych przez Kolberga badań, a dla niektórych dialektów bywały dokumentacją najwcześniejszą. Konstruując plan wydawniczy w 1964 r. na podstawie wstępnego rozpoznania rękopisów, postanowiono wydać jedenaście nowych monografii, tj. wspomniane już tu Pomorze i Mazury pruskie oraz Śląsk, Góry i Podgórze, Podole, Tarnowskie–Rzeszowskie, Sanockie–Krośnieńskie, Białoruś–Polesie, Litwa, Ruś Karpacka i Ruś Czerwona. Planowano ponadto wydanie trzech tomów uzupełniających monografie, których druk rozpoczął Kolberg: Mazowsze cz. VI i VII i Kaliskie cz. II. Pozostałe materiały etnograficzne i folklorystyczne miały się znaleźć w suplementach do Ludu i Obrazów etnograficznych oraz w tomach Przysłowia, Materiały do etnografii Słowian i Miscellanea. Ponadto zaplanowano osobne tomy na opracowania melodii ludowych, kompozycje Kolberga, jego pisma muzyczne, studia rozprawy i artykuły oraz korespondencję. Dla przygotowania tych 34 tomów oraz planowanych zeszytów przeznaczonych na uzupełnienia dla tomów 1–36 i komentarze do nich konieczna była – jak już tu stwierdzano – inwentaryzacja wszystkich rękopisów, tj. szczegółowe rozpoznanie zawartości całej zachowanej spuścizny Kolberga. W trakcie inwentaryzacji dla każdej teki lub innego zespołu rękopisów mającego własną sygnaturą archiwalną założono odrębną „księgę inwentarzową” i notowano w niej wszystkie zapisy znajdujące się na kolejnych kartach w danej tece, niezależnie od ich autorstwa, treści, formy, postaci czy gatunku folkloru. Notowano więc incipity wszystkich pełnych i fragmentarycznych utworów, wszystkich opisów, notatek i not bibliograficznych, wykonanych zarówno przez Kolberga, jak i jego współpracowników, znanych z nazwiska bądź nieznanych, a także kolejny numer melodii służący do identyfikacji zapisów nutowych bez tekstu. Zapisów takich na niektórych kartach jest nawet ponad pięćdziesiąt na jednej stronie, ponieważ Kolberg w czasie badań terenowych notował melodie często in continuo, po kilka na jednej pięciolinii. Równocześnie sprawdzano, czy były one zamieszczone w którymś z tomów Ludu i po ustaleniu miejsca druku, wpisywano informacje o tym w inwentarzu, a w roboczym egzemplarzu tomu na odpowiedniej stronie notowano dane o rękopisie. Dla zapisów niedrukowanych przez Kolberga wpisywano w inwentarzu na podstawie proweniencji 71 �geograficznej informację o regionie, którego dotyczą. Przedtem po analizie tomów wydanych przez Kolberga i innych jego wypowiedzi uściślono zasięgi poszczególnych monografii składających się na Lud i Obrazy etnograficzne, nanosząc je na mapę z zaznaczonymi granicami administracyjnymi obowiązującymi w XIX w. Granice terytoriów objętych monografiami najczęściej nie były przez Kolberga dokładnie precyzowane, w znacznej też mierze zależały od obowiązujących w jego czasach podziałów politycznych i administracyjnych, co dotyczy zwłaszcza granic zaborów. Ściślejsze wyznaczenie zasięgów regionów etnograficznych było też niemożliwe przed zbadaniem ich kultury ludowej, a publikacje Kolberga bywały w tym zakresie pionierskie. On sam dla określenia terytorium objętego monografią z konieczności posługiwał się często terminem „powiat”, a jego monografie obejmowały najpierw jedną taką jednostkę administracyjną lub dwie (jak Sandomierskie i Kujawy), później kilka lub kilkanaście (jak Poznańskie czy Radomskie). Zresztą dość często wydając kolejny tom, „wkraczał” na teren monografii sąsiedniego regionu, np. zapisy folkloru z Sandomierskiego wydał już w 1865 r. w osobnej monografii, w drugim tomie Ludu, a późniejsze materiały uzupełniające z tego regionu zamieścił w wydanym w latach 1887–1888 Radomskiem. Przyczyną bywało nie tylko pozyskanie materiałów uzupełniających, ale także sztuczność granic politycznych, m.in. dzielących Kujawy granicą prusko-rosyjską, a Krakowskie między zabór rosyjski i austriacką Galicję. Np. część zapisanych przez siebie pieśni reprezentujących folklor krakowski z okolic Olkusza, Ojcowa i paru innych miejscowości leżących w zaborze rosyjskim, opublikował Kolberg w monografii Krakowskie, a wiele lat później inne pieśni i melodie z tych miejscowości w Kieleckiem. Jednak w trakcie ustalania przeznaczenia niedrukowanych dotąd materiałów trzeba było rozstrzygać takie problemy jednoznacznie, kierując się wynikami wspomnianych analiz i ustaleń. Inwentaryzacja rękopisów była bardzo czasochłonna między innymi dlatego, że znaczna część zawartości tek to pieśni, często z melodiami, oraz melodie tańców i melodie wokalne bez tekstów. W sumie w charakteryzowanym tu archiwum znajduje się nieco ponad 25 000 melodii w różnym stadium opracowania, a tekstów pieśni i przyśpiewek jest znacznie więcej1. Są to zapisy Kolberga ze słuchu i kopie znacznej ich części przygotowywane przez 1 Np. w dwu rękopisach z przyśpiewkami (bez melodii), które będą scharakteryzowane nieco dalej, jest około 5000 jedno- i dwuzwrotkowych tekstów. 72 �niego do różnie sprofilowanych, ale nie zawsze wydanych publikacji, a także pewna liczba kopii sporządzanych przez późniejszych wydawców w latach 1900–1914. Jednak te kolejno powstające „warstwy”, tj. prymarne rękopisy Kolberga i późniejsze ich wersje redakcyjne nie przetrwały w całości, a zachowane ich fragmenty przechowywane są dziś w różnych tekach niezależnie od pochodzenia regionalnego, o czym już tu wspominano. Melodii i tekstów pieśni zapisanych na kartach z odnotowaną lokalizacją1 szukano w trakcie inwentaryzacji w monografii określonej przez tę notę. Zwykle trzeba było starannie przeglądać cały tom, aby upewnić się, czy dany utwór był drukowany, czy jednak nie, bowiem w rękopisach znaczna część pieśni i melodii nie ma adnotacji dotyczącej ich funkcji. Jednak nawet jeżeli w rękopisie melodia miała np. notę „weselna” lub „dożynkowa”, to nie zawsze można było być pewnym, że w druku znalazła się w rozdziale określonym taką notatką. Jak sam Kolberg pisał, melodie służyły do różnych tekstów i wykonywane były w różnych sytuacjach, a teksty – zwłaszcza przyśpiewki – podkładano pod różne melodie. Dlatego dopiero dokładne przejrzenie całej monografii dawało pewność, że analizowana pieśń czy melodia nie była rzeczywiście przez Kolberga opublikowana. Znacznie więcej pracy wymagało ustalenie przynależności regionalnej pieśni i melodii oraz miejsca ich druku, jeżeli na karcie nie było noty lokalizacyjnej, a w wypadku tych utworów zdarzało się to stosunkowo częściej niż w rękopisach pozostałych gatunków folkloru czy w notatkach etnograficznych. Dotyczyło to także zapisów terenowych. Uszkodzenia narożnika2, na którym była wpisana nota lokalizacyjna, albo zatarcie jej, co zdarzało się po latach w wypadku notatek ołówkowych, utrudniało odczytanie lub próby rekonstrukcji tych not, tj. odtworzenia pochodzenia regionalnego utworów znajdujących się na karcie. Podobne problemy stwarzały przypadkowe podziały kart czy arkuszy dokonywane przez wydawców 1 Problemy związane z interpretacją not lokalizacyjnych w rękopisach Kolberga szerzej omawia E. Milller w artykule Kolbergowskie metody zbierania i wydawania tekstów ludowych w świetle rękopisów, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszawa 1995, zob. tam zwłaszcza s. 17–26. Zob. też: E. Millerowa Literatura ludowa w zbiorach Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 2 Jedną z przyczyn takich uszkodzeń było to, że tekturowe teczki używane przez Kolberga do przechowywania rękopisów mają zwykle wymiary 34,3 × 22,5 cm albo nieco mniejsze, a np. używany przez niego papier nutowy ma wymiary 35 × 27,2 cm, dlatego jego brzegi wystawały poza okładkę teki i z czasem ulegały uszkodzeniom. W Archiwum PTL w roku 1953 umieszczono rękopisy razem z oryginalnymi tekami w nowych odpowiednio większych okładkach. 73 �materiałów Kolberga i osoby „porządkujące” rękopisy po śmierci Kopernickiego, tj. po roku 1891. Ponieważ notę lokalizacyjną zapisywał Kolberg często tylko u góry pierwszej strony złożonego na pół arkusza1, tworzącego dwie połączone karty, po rozdzieleniu takich połówek na osobne karty, do czego dochodziło po wielokrotnym ich rozkładaniu, druga pozbawiona była lokalizacji. W sumie kart, dla których lokalizację regionalną trzeba było odtwarzać, było wiele. Dla odszukania miejsca druku pieśni i melodii zanotowanych na takich kartach lub właściwego przypisania ich do którejś z planowanych nowych monografii regionalnych trzeba było często przeprowadzać szersze analizy i poszukiwania w wielu tomach, a także w innych zespołach rękopisów. Przy ustalaniu miejsca druku tekstów pieśni możliwe było w pewnym stopniu wykorzystanie indeksów incipitów sporządzonych do tomów Ludu i Obrazów etnograficznych. Jednak Kolberg w wielu monografiach łączył przyśpiewki w kilkuzwrotkowe „aglomeraty” (tak sam nazywał takie zestawienia tekstów zamieszczone pod jedną melodią), czasem nawet kilkunastozwrotkowe, a w pierwotnym indeksie incipitów ujęta była tylko ich pierwsza zwrotka. Dopiero wykonany w latach 1965–1966 indeks incipitów zwrotek obejmujący wszystkie tomy serii fotooffsetowej i część wydanych już tomów edycyjnych ułatwiał wyszukiwanie tekstów przyśpiewek. Indeks incipitów tekstów pieśni i przyśpiewek był jednak narzędziem tyko pomocniczym. Redagowanie przez Kolberga do druku melodii wiązało się często z powstawaniem drobnych odmianek w incipitach (np. obecność albo brak interiekcji oj, da, da dana, ej itp.), nieistotnych dla identyfikacji tekstu pieśni, ale wpływających na miejsce jej incipitu w alfabetycznie szeregowanym indeksie. Te drobne różnice między zapisanym ze słuchu tekstem, a ostateczną jego postacią w drukowanym tomie, utrudniały odszukanie tekstu przy pomocy indeksu incipitów. Próby skonstruowania indeksów zapisów nutowych dla tomów Kolberga nastąpiły już po zinwentaryzowaniu znacznej części jego tek i również nie zawsze były pomocą wystarczającą w wyszukiwaniu w druku melodii znajdujących się w rękopisach2. Obecnie funkcjonuje Elektroniczny Indeks 1 Tak zapisane są noty lokalizacyjne np. w większości rękopisów terenowych pochodzących prawdopodobnie z lat 1839–1870, znajdujących się dziś w tece 43 Miscellanea (Arch. PTL, sygn. 1352, np. k. 34-62, 70-71). 2 Już w 1955 r. Adam Rieger pisał: „Indeks melodyczny do zbiorów Kolberga z przytoczeniem początkowych fragmentów melodii pozwoliłby w pełni wyzyskać trudno dostępny materiał muzyczny z prac Kolberga i ułatwiłby konieczną konfrontację z obecnie zbieranymi 74 �Folkloru Muzycznego (EIFM) Instytutu im. Oskara Kolberga1 , który pozwala przeszukiwać incipity melodii i tekstów zapisanych pod nimi i kieruje do miejsca druku w Dziełach wszystkich Kolberga. Pozostałe gatunki folkloru i notatki dotyczące języka, zwyczajów, wierzeń czy kultury materialnej nasuwały zwykle nieco mniej problemów w trakcie ustalania miejsca ich druku w Ludzie, choć i one zamieszczane były przez Kolberga nie tylko w osobnych, wyłącznie im poświęconych rozdziałach. Np. informacje o wierzeniach i podania wierzeniowe ilustrowały czasem materiały na temat budowy chaty czy prac polowych. Podobnie przysłowia wykorzystywał Kolberg m.in. do charakteryzowania w rozdziale „Lud” stosunku miejscowej ludności do bliższych i dalszych sąsiadów i innych grup etnicznych. Natomiast słownictwo gwarowe znajduje się praktycznie w każdym rozdziale – nazwy narzędzi, naczyń, części stroju, czynności podawał Kolberg w tym miejscu tekstu, w którym jest o nich mowa. Czynił tak nawet w początkowych monografiach (Kujawy, Krakowskie i Poznańskie), mimo że liczne przykłady miejscowego dialektu podawał tam w osobnych rozdziałach i zestawieniach słownikowych2. Wyjaśnienia przynależności regionalnej wymagały też często rękopisy innych osób, które przekazały Kolbergowi swe zbiorki pieśni lub notatki, zwłaszcza jeżeli w korespondencji nie zachowały się ślady ich wzajemnych kontaktów, a rękopis był pozbawiony noty lokalizacyjnej i podpisu autora. Ustalenia wymagało wtedy nie tylko miejsce sporządzenia zapisów, ale i ich autorstwo. Jak wspominano już w biografii Kolberga, jego współpracownicy starali się przekazywać swe notatki osobiście lub przez okazje, aby uniknąć dosyć wygórowanych opłat pocztowych, a przede wszystkim kontroli poczty stosowanej w zaborze rosyjskim nie tylko na granicy, ale także wewnątrz Królestwa. Nie wszyscy z nich podawali miejsce zanotowania melodiami”, A. Rieger Zagadnienia leksykalnego indeksowania melodii ludowych, „Lud” T. XLII za rok 1955, s. 554–606. Zob. też E. Dahlig Z zagadnień komputerowej archiwizacji i analizy melodii ludowych, „Muzyka” R. XLIV: 1999, nr 2, s. 101–113; E. Antyborzec i Ł. Smoluch Kolberg multimedialny. Między technologią a prawdą etnograficzną, „Lud” T. 98: 2014, s. 109–112; E. Antyborzec, S. Zielonka Cyfrowy świat Kolberga, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 4 za rok 2020, s. 11–21. 1 Dostępny jest na stronie: www.oskarkolberg.pl, zakładka Archiwum/Indeksy. 2 Dialektom wielkopolskim poświęcił nie rozdział w monografii, a osobną pracę Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego (ZWAK T. I: 1877, s. 3-36), przedruk w tomie Studia, rozprawy i artykuły (T. 63 DWOK), s. 342–388. 75 �przysyłanych materiałów, mimo że Kolberg przypominał o tym, prosząc o zapisanie i dostarczenie potrzebnych mu informacji lub dziękując za otrzymane teksty. Nie wszyscy też podpisywali się, zwłaszcza gdy była to kartka z pojedynczym tekstem pieśni. Niekiedy Kolberg sam na rękopisach swych korespondentów odnotował nazwisko osoby, która je przysłała, a czasem notatki włączone były bezpośrednio do listu, co wskazywało i autora, i miejsce zapisu oraz graniczną datę powstania rękopisu. W szczególnych sytuacjach pochodzenie regionalne zapisu można było ustalić przy pomocy kopii sporządzonych przez Kolberga. Np. porównanie pieśni znajdujących się w ofiarowanym Kolbergowi w 1862 r. rękopisie pt. Ukraińskie śpiewy i tańce1 z wykonanymi przez niego kopiami tych tekstów i melodii, mającymi notę „od Kowla” lub „z Polesia (od Kowla)”, pozwoliło uściślić pochodzenie tego zbioru obejmującego ponad 100 tekstów i 74 melodie, którego autor nie odnotował lokalizacji geograficznej. Nazwisko autora (autorki?) tego obszernego rękopisu pozostało jednak nieznane. Na nieco inną sytuację wskazuje związek kilku zapisów nutowych Kolberga ze zbiorkiem pieśni zanotowanych bez melodii przez nieznanego autora w niewielkim zeszyciku2. W jednym z rękopisów Kolberga znajduje się sześć początkowych tekstów z tego zbiorku w tej samej kolejności, są tam opatrzone melodiami i notą „Krzeszowice”. Sądzić można, że Kolberg po otrzymaniu zeszytu skłonił autora do zaśpiewania zapisanych tam pieśni, a nota „Krzeszowice” nad każdą z melodii wskazuje lokalizację tych i innych pieśni ze zbiorku tekstów3. Takie możliwości porównania pozbawionego lokalizacji rękopisu anonimowego autora z zapisem lub kopią Kolberga nie są jednak zbyt liczne. 1 Rękopis Ukraińskich śpiewów i tańców znajduje się w tece z materiałami z Wołynia (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 170-186), dokładniej został scharakteryzowany we wstępie do tomu Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84), zob. tam s. XXXI-XXXII. Większość Kolbergowskich kopii pieśni z tego zbioru przechowywana jest w tece 28. Polesie (Arch. PTL) oraz w zbiorach o sygnaturach 3206 i 3207 Wołyń (BN PAU i PAN). 2 Rkp. nieznanego autora w Arch. PTL, teka 36. Miscellanea, sygn. 1325, k. 39–79. 3 Zob. np. pieśni 873, 879, 886, 891, 896, 909 oraz 912 w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. II (DWOK T. 73/II). Dodatkową przesłanką było opatrzenie przez autora rękopisu tekstu jednej z pieśni notą „Krakowiak z dn. 21/6 z r. 1868”, tj. datą ślubu Róży Potockiej z Władysławem Krasińskim, który odbył się w Krzeszowicach. Melodię tej pieśni z pierwszą zwrotką tekstu (z notą „włościanie krzeszowieccy w dn. 21/6 1868”) zamieścił Kolberg w Krakowskiem cz. II (DWOK T. 6), s. 276, nr 495, pełny tekst znajduje się w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… cz. III (DWOK T. 73/III), s. 223. 76 �Wyniki inwentaryzacji wskazały, w których tekach znajdują się materiały do planowanych nowych monografii, a okazało się także, że dla większości regionów objętych monografiami wydanymi przez Kolberga istnieją w rękopisach obfite i cenne materiały, które z różnych powodów nie zostały przez niego opublikowane w tomach Ludu i Obrazów etnograficznych. Najbardziej oczywiste są przyczyny pomijania przez Kolberga tekstów patriotycznych, zwłaszcza pieśni i podań związanych z historią Polski, ponieważ na druk ich w tomach wydawanych w Warszawie nie dawała zgody cenzura rosyjska, a zamieszczenie takich utworów w późniejszych tomach drukowanych w Krakowie zamykało książce drogę do odbiorców w zaborze rosyjskim1 – na granicy rosyjskiej cenzurowane były wszystkie przewożone lub przesyłane druki i rękopisy. W innych przypadkach wynikało to stąd, że część zapisów uzyskał już po wydaniu odpowiedniej monografii, np. tekst szopki2 Jana Hyłki, murarza krakowskiego, otrzymał Kolberg w roku 1887, wiele lat po wydaniu Krakowskiego. Niektóre inne materiały, np. rysunki3 zabudowań z Lubelskiego wykonane przez Ciesielskiego były nieudolne i wymagały poprawek z udziałem dobrego rysownika, na co Kolberg widocznie nie mógł się zdecydować. Część wreszcie została pominięta przez Kolberga, gdyż ograniczony objętością książki selekcjonował zebrane materiały, kierując się ich reprezentatywnością dla kultury ludowej regionu, a w wypadku utworów wiejskich instrumentalistów, śpiewaków i narratorów – jak można dziś sądzić – także wartością artystyczną. Teksty, melodie i opisy pominięte przez autora Ludu, niezależnie od powodów tej selekcji, podczas inwentaryzacji przeznaczane były do druku w suplemencie do danej monografii, a zapisy nierozpoznane co do przynależności regionalnej miały być zamieszczone w tomie Miscellanea, ponieważ od początku prac nad spuścizną Kolberga przyjęto, że opublikowane powinny być wszystkie zgromadzone przez niego źródła. W trakcie inwentaryzacji zidentyfikowano też wiele rękopisów, które były podstawą druku melodii i tekstów zamieszczonych przez Kolberga 1 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w latach 1865–1904. Wykaz publikacji polskojęzycznych zakwestionowanych oraz dopuszczonych do obiegu przez carska cenzurę zagraniczną, T. 1-3, Warszawa 2006. Tam wymieniono wszystkie prace Kolberga wydane w Krakowie, a zakazane w Warszawie w całości lub w części. 2 Tekst opublikowany w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… cz. I (DWOK T. 73/I), s. 23–38. 3 Zob. w O. Kolberg Lubelskie. Suplement do tomów 16–17 (DWOK T. 75), ryc. 11–25 oraz uwagi Wilhelma Kolberga o rysunkach Ciesielskiego tamże, s. 360–362. 77 �w Ludzie i Obrazach etnograficznych, czyli istotnym materiałem do komentarzy źródłowych dotyczących zapisów opublikowanych w XIX w. Komentarze te są ważną częścią suplementów uzupełniających monografie wydane przez Kolberga, tj. tomów 70-84 Dzieł wszystkich. W roku 1963 zaplanowano dla nich zaledwie dwa tomy, czego przyczyną była nie tylko wspomniana już ograniczona wówczas liczba tomów dzieł Kolberga, ale także nieznajomość niezinwentaryzowanych jeszcze rękopisów. Pełne rozpoznanie zawartości tek Kolberga oraz zmiany w statusie redakcji i polityce wydawniczej spowodowały wiele lat później decyzję o przeznaczeniu w Dziełach wszystkich osobnej serii dla uzupełnień oraz komentarzy i zamieszczenie ich w tomach 70–84, odrębnych dla każdej z piętnastu monografii wydanych techniką fotooffsetową. Przewidziano, że znajdą się tam materiały dotyczące danego regionu odnalezione w rękopisach i dotąd niedrukowane (tj. suplementy), komentarze źródłowe do tekstów i melodii opublikowanych przez Kolberga oraz charakterystyka jego pracy nad monografią i zgromadzonych do niej materiałów, wykaz cytowanej i odnotowanej w niej literatury a także indeksy obejmujące całość materiałów z danego regionu, tj. tomy wydane w XIX w. i tom suplementowy. Komentarze miały za zadanie wskazanie wykorzystanych przez Kolberga źródeł, bardzo zróżnicowanych autorsko i formalnie. Są to przede wszystkim rękopisy pochodzące z jego własnych badań, zachowane w wersji prymarnej, powstającej w czasie bezpośredniego kontaktu z wykonawcami i informatorami. Nie przetrwały one wprawdzie w całości, ale w różnym stopniu dla różnych regionów, jednak nawet w takim stanie pozwalają formułować wnioski na temat badań terenowych Kolberga w danym regionie i metod jego pracy. W komentarzach wykorzystano także sporządzane przez Kolberga kopie własnych zapisów, pochodzące dosyć często jeszcze z okresu przed podjęciem edytorskiego programu Ludu. Czasem są one jedynym świadectwem potwierdzającym pochodzenia melodii czy tekstu z badań Kolberga. Zachowane rękopisy innych autorów wskazują, że część z nich powstała na prośbę Kolberga, a część to zbiorki pieśni lub notatki etnograficzne spisane dla własnych potrzeb i przekazane mu przez osoby nie zawsze dziś znane. Zgodnie z wolą autorów Kolberg w druku często nie informował o autorskim pochodzeniu uzyskanych od nich materiałów. Gdy zachowały się ich rękopisy, możemy dziś część takich danych uzupełnić. Przypisy źródłowe do monografii wydanych przez Kolberga dotyczą także wykorzystanych przez niego publikacji. Literatura cytowa78 �na lub przywoływana w monografiach jest bardzo zróżnicowana – od współczesnych mu zbiorów pieśni, podań i bajek, prac historyków i ludoznawców, artykułów etnograficznych i krajoznawczych ogłaszanych w prasie itd., do dawnych kronik i tekstów literackich, a także druków straganowych, np. przyśpiewek i pieśni dziadowskich oraz funkcjonujących jako popularne piosenki fragmentów oper i wodewilów. Wobec częstego w tomach wydanych przez Kolberga podawania odsyłaczy do literatury przedmiotu w postaci niepełnej, a czasem nawet ich braku, wszystkie wskazówki bibliograficzne trzeba było weryfikować, aby w przypisach źródłowych znalazły się pełne adresy bibliograficzne prac cytowanych lub odnotowanych w danej monografii. Czasem w ustaleniu lub uściśleniu not bibliograficznych cytatów, wyciągów i odesłań znajdujących się w Ludzie pomagają zachowane rękopisy. Poza identyfikacją źródeł komentarze zawierają informacje o sposobie ich wykorzystania przez Kolberga oraz o istotnych różnicach między zachowanymi rękopisami lub oryginałami cytowanych prac a tekstami i melodiami zamieszczonymi w monografiach wydanych. Chodzi tu m.in. o teksty pieśni, które w druku bywają skrócone i zamiast kolejnych zwrotek mają odsyłacz do bliskiego wariantu, a także o teksty w druku zniekształcone. Najbardziej wyrazistymi przykładami przywracania w komentarzach pierwotnego brzmienia tekstu zapisanego w terenie są podania i pieśni wzmiankujące o wydarzeniach z historii Polski i odwołujące się do uczuć patriotycznych. Kolberg zwykle rezygnował z publikowania takich tekstów, ale czasem, aby jednak zamieścić ich melodię w monografii, stosował „retusz”, zamieniając w druku np. Rosjan na Francuzów. Podobne praktyki dotyczyły tekstów obscenicznych, w których Kolberg wyrazy niecenzuralne również w druku kamuflował. Koncepcja i zasady opracowania suplementów i komentarzy przedstawione1 zostały we wstępie do pierwszego ich tomu wydanego w 2003 r., odnoszącego się do Pieśni ludu polskiego z 1857 r. 1 Zob. E. Millerowa i D. Pawlakowa „Suplementy” do monografii wydanych przez Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. V–XVIII. Zob. też E. Miller Suplementy do monografii regionalnych Kolberga. Koncepcja i funkcja tej serii w edycji „Dzieł wszystkich”, w: Ja daję właśnie materiał..., s. 505–527. 79 �Ogólna charakterystyka obecnego stanu spuścizny rękopiśmiennej Kolberga Jak zaznaczono na początku, większość rękopisów została scharakteryzowana we wstępach towarzyszących tomom Dzieł wszystkich Kolberga. Tu natomiast można przedstawić jedynie ogólnie obecny stan jego archiwum, a także opisać te manuskrypty, które z racji swego charakteru nie były przedmiotem analiz w dotychczasowych opracowaniach. Już przeglądając wszystkie rękopisy w trakcie wstępnego rozpoznania, można było dość szybko zauważyć, że Kolberg, orientujący się doskonale w zawartości swoich zbiorów, nie pozostawił spisanych wskazówek dotyczących chronologii i przeznaczenia posiadanych materiałów i ich związku z kolejnymi podróżami badawczymi. O stanie swoich zbiorów informował tylko bardzo ogólnie we wspominanych już tu spisach tek sporządzanych pod koniec życia, a jedynym pozostawionym przez niego wykazem podróży, w większości poświęcanych na badania terenowe, jest itinerarium1. Zawiera ono jednak tylko roczne daty wyjazdów oraz nazwy odwiedzanych miejscowości i regionów, czasem także nazwiska goszczących go osób, a w konfrontacji z innymi źródłami stwierdzić można, że nie jest to wykaz kompletny. Itinerarium spisane zostało pod koniec życia Kolberga, prawdopodobnie na prośbę Kopernickiego, w okresie przygotowań do obchodów jubileuszu pięćdziesięciolecia pracy autora Ludu. Jednak bardzo trudno połączyć podane tam roczne daty pobytu w różnych miejscowościach z zachowanymi zapisami folkloru i notatkami etnograficznymi. Nieco dokładniejsze informacje na temat podróży przynoszą zapiski w notatniku zawierającym spisy dochodów i wydatków2, ale dotyczą one jedynie lat 1859–1869 i tylko w niewielkim stopniu pozwalają powiązać materiały znajdujące się w tekach regionalnych z konkretną podróżą. Dokumentację wyników badań terenowych ograniczał Kolberg do odnotowania lokalizacji geograficznej zapisu, a w wypadku pieśni i melodii także informacji o ich związku z obrzędami, jeżeli taki zachodził. W całej zachowanej spuściźnie nie znajdujemy wykazów zapisanych 1 Itinerarium zamieszczone zostało jako aneks w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66), s. 704–707. Prawdopodobnie sporządzone zostało dla Kopernickiego jako materiał do rocznicowego artykułu zamieszczonego w „Nowej Reformie” w r. 1889, nr 107–109. Zob. też E. Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 2 Rkp. Kolberga w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 3210. 80 �w terenie źródeł ani osobnych wskazówek dotyczących planowanego wykorzystania posiadanych materiałów. Wiadomości na te tematy przekazane w sporządzanych przez Kolberga spisach tek są bardzo skrótowe, a innymi nie dysponujemy. Jedynie rękopis melodii przechowywany dziś w tece 33. Miscellanea i powiązane z nim rękopisy przyśpiewek z teki 13. Kraków i 16. Radom, Opatów, Sandomierz zdają się wskazywać na tworzenie przez Kolberga katalogu melodii, do czego wrócimy nieco dalej. Z nielicznych świadectw wynika, że sam zdawał sobie sprawę z trudności, jakie może mieć wydawca jego spuścizny. Już w roku 1873 pisał o niej: […] życzyć by wypadało, aby jeszcze zanim do druku oddana zostanie, została opracowana przeze mnie, świadomego znaczenia wszelkich szczegółów1. Poznanie całości stworzonego przez Kolberga archiwum pozwoliło w pewnym stopniu odkryć specyfikę warsztatu terenowego i edytorskiego autora Ludu, a przede wszystkim właściwą mu wielowarstwowość łatwą do zauważenia nawet przy jego pobieżnym oglądzie: zachowane rękopisy reprezentują różne etapy prac badawczych i redakcyjnych. Z wypowiedzi i drukowanego dorobku Kolberga wiadomo, że ostateczny program badań etnograficznych ukształtował on w latach 1864–1865, a wynikiem była seria etnograficzno-folklorystycznych monografii regionalnych wydawanych jako Lud i Obrazy etnograficzne. Początkowo, od pierwszych badań w roku 1839, swe zapisy melodii uważał za materiał do badania „charakteru muzyki” ludowej, a równocześnie publikował pieśni ludowe z akompaniamentem fortepianu, aby spopularyzować je jako muzykę narodową. Następnie planował dokumentację folkloru poprzez monograficzne zbiory różnych gatunków pieśni, czego wynikiem są pieśni weselne drukowane w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1847–1849, a przede wszystkim cenny zbiór ballad, tj. Pieśni ludu polskiego z 1857 r. Kolejny plan, dotyczący również folkloru, przewidywał wydawanie zbiorów pieśni regionalnych na tle opisu zwyczajów i obrzędów, którym towarzyszą – taką zawartość miał mieć pierwotnie tom Sandomierskie oddany do druku w r. 1862. Ostateczny program edytorski, polegający na wydawaniu regionalnych monografii etnograficzno-folklorystycznych, przedstawił Kolberg publicznie w lutym 1865 r. w Liście otwartym do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej” i zawarł 1 Brulion listu do nieznanego adresata z datą „Kraków, 10 lutego 1873”, Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 442, tekst napisany nieznaną ręką i podpisany przez Kolberga. 81 �go w tytule: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Do tych kolejnych wydawnictw służyły mu gromadzone podczas badań w terenie od roku 1839 melodie i teksty i część z nich, zwłaszcza ta najdawniejsza, była kilkakrotnie przepisywana i opracowywana. Żadna z tych „warstw”, tj. prymarne zapisy terenowe, następne ich wersje redakcyjne ani rękopisy ostatecznie oddane do drukarni, nie przetrwała do naszych czasów w całości, nienaruszona i zebrana w jednym miejscu. Wprost przeciwnie – jak już tu wspominano – rękopisy bywały usuwane i przemieszczane między tekami przez Kolberga, następnie przez Kopernickiego, upoważnionego do takich działań, a potem przez osoby, które sięgały do spuścizny Kolberga, aby jej wybrane cząstki przygotować do druku lub wykorzystać we własnych pracach. Duży wpływ na obecną zawartość tek Kolberga i utworzenie nowych zespołów, a zubożenie dawniej istniejących, miały nie do końca wyjaśnione losy rękopisów w czasie wojny i w ciągu kilku lat bezpośrednio po niej. Część zapisów prymarnych, tj. powstających w czasie bezpośredniego kontaktu Kolberga z wykonawcami folkloru lub informatorami, usunął on sam po wydaniu monografii, w której zostały wykorzystane. Stało się tak z rękopisami użytymi w tomach wydanych przed rokiem 1883, w Kujawach, Poznańskiem i Lubelskiem, a po części także w Krakowskiem i Pokuciu. W spisie tek z roku 1883, najwcześniejszym z zachowanych, notatka „odpadki od […]” widnieje przy tytułach tek nr 7, 9, 13 i 17, w których przechowywał rękopisy do wymienionych monografii. Częściowo opróżnione zostały także dawne teki nr 21. Pokucie I i 22. Pokucie II, z których większość materiałów po wydaniu czterotomowej monografii została usunięta, a pozostawione karty połączono później w jedną tekę. Sądzić więc można, że Kolberg starannie przechowywał notatki terenowe i czystopisy powstające na ich podstawie do chwili wydania danej monografii, później usuwał część z nich, uznając, że w przyszłości nie będą już potrzebne. Niektóre zapisy dotyczące tych regionów ocalały, ponieważ z powodu tematyki lub lokalizacji zawartych tam zapisów pojedyncze karty lub całostki z zapisami prymarnymi po wydrukowaniu monografii bywały przez niego przenoszone z tek regionalnych do innych. Np. złożony na pół arkusz z zapisanymi ze słuchu pieśniami i melodiami wykonanymi w większości w Lubelskiem1 1 Chodzi tu o kartę (Arch. PTL, teka 36. Miscellanea, sygn. 1320, k. 51) z zapisami terenowymi pieśni z notami lokalizacyjnymi: Zamość, Bortatycze, Lublin, Lubartów, Tatary, Miechów, 82 �znajduje się obecnie w tece 36. Miscellanea, której zawartość Kolberg w swoim spisie określił jako „Pieśni patriotyczne i szlacheckie”. Na karcie tej zapisanych jest blisko sto pieśni, z których tylko 28 zamieścił Kolberg w tomach Lubelskiego. Pozostałe, m.in. patriotyczne, wśród nich mało znaną pieśń związaną z Wiosną Ludów na Węgrzech, opublikowano dopiero w uzupełnieniach do Kolbergowskiej monografii1. Podobnie niektóre ze źródeł do Poznańskiego, jako nie w pełni wykorzystane, przeniósł Kolberg do teki 37. Miscellanea mającej podtytuł Czary. Wierzenia. Przysłowia i zdania. Mieszczą się tam teraz, obok zapisów z innych regionów, także własne notatki Kolberga na temat wierzeń w Poznańskiem i dwa teksty innych autorów: obszerna praca Teobalda Klepaczewskiego Pogląd historyczny na zabobony w Polsce, zawierająca głównie materiały z Poznania, i niewielki rękopis Emila Kierskiego Cośkolwiek o czarownicach, osobliwie w Wielkopolsce2. Z tych samych powodów pozostał w tece 21/22. Pokucie rękopis3 Bazylego Jurczeńki, ponieważ nie został wykorzystany w całości. Poza pieśniami z Pokucia „dolnego” zawiera teksty z Huculszczyzny, którą Kolberg zamierzał objąć osobną monografią. Nie zawsze oczywiste jest, dlaczego i przez kogo rękopis został przeniesiony do innej teki, nie znamy np. przyczyny, dla której kilkadziesiąt kart z zapisami terenowymi z Mazewa (Łęczyckie) znajduje się obecnie w tece 38. Miscellanea, a kilka kart z takimi zapisami z Wielkopolski umieszczonych jest w tece 35. Miscellanea. Najczęściej nie wiemy też, jaki był udział późniejszych wydawców w przemieszczaniu rękopisów miedzy tekami. Dodać trzeba, że przemieszczane były nie tylko całe rękopisy i pojedyncze karty, ale także fragmenty kart. W trakcie opracowywania tomów suplementowych zauważyć było można, że czasem wycięty fragment znajduje się w innej tece 4 niż „macierzysta” karta. W takich sytuacjach w większości wypadków również nie można dziś Firlej, zob. w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement… (DWOK T. 75), m.in. pieśni nr 119–121 i 139– –141. 1 Tamże, pieśń nr 141, s. 103. 2 Rkp. T. Klepaczewskiego znajduje się w tece 37. Miscellanea (Arch. PTL, teka 37, sygn. 1327, strony 1–59), rkp. E. Kierskiego tamże (sygn. 1328, k. 111–112). Obydwa opracowania są często cytowane przez Kolberga w cz. VII Poznańskiego (DWOK T. 15). 3 Rkp. B. Jurczeńki znajduje się w Arch. PTL, teka 21/22, sygn. 1258, k. 13–75. 4 Np. z karty z zapisami terenowymi z Jarochowa (wówczas pow. Łęczyca) znajdującej się dziś w tece 7. Kujawy (sygn. Arch. PTL 1157, k. 5a) wycięta jest prawa górna ćwiartka, która przeniesiona została do jednej z tek Miscellanea (teka 38, sygn. Arch. PTL 1134, k. 29); 83 �jednoznacznie stwierdzić, czy podziałów tych dokonał już Kolberg, czy też późniejsi użytkownicy jego rękopisów. Niektóre pojedyncze zapisy ze słuchu zachowały się w swych macierzystych zbiorach zapewne dlatego, że zawierają, poza wydanymi drukiem, także zapisy tekstów i melodii nieopublikowanych w monografii, np. w tece 7. Kujawy niektóre bajki i kilka kart z pieśniami z Bodzanowa na Kujawach czy w tece 17. Lublin karta z trzema bajkami zapisanymi na lubelskim przedmieściu Piaski. W tece tej znajdują się też niewykorzystane w tomach Lubelskiego wspomniane już rysunki Ciesielskiego i innych autorów. W tece 14. Kielce pozostały nie w pełni wykorzystane rękopisy ks. Władysława Siarkowskiego. Podobnie w innych tekach regionalnych zachowały się rękopisy z melodiami i tekstami pominięte w druku przez Kolberga, a dziś zamieszczane w tomach suplementowych. Największym zachowanym zbiorem zapisów terenowych są rękopisy przechowywane obecnie w tece 43. Miscellanea1. Samych melodii teka ta zawiera nieco ponad cztery tysiące, a są to w przeważającej większości Kolbergowskie prymarne zapisy ze słuchu. Niegdyś znajdowały się one prawdopodobnie w tece 33. Miscellanea – o nich Kopernicki napisał, że zostawia je jako „okazy dające wyobrażenie o tym, w jaki sposób śp. O. Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu”2. W większości zapisy te wykonane były w różnych regionach Królestwa Polskiego, głównie na Mazowszu, ale także w Kaliskiem, Kieleckiem, Radomskiem i Łęczyckiem oraz na Kujawach, ­niewielką część stanowią zapisy z Małopolski wydane w Krakowskiem i w tomach Góry i Podgórze, a kilka zaledwie pochodzi z Wielkopolski. Rękopisy te pochodzą w całości sprzed roku 1871, tj. z okresu gdy Kolberg mieszkał i pracował w Warszawie3, a badania terenowe prowadził przede wszystkim w zaborze rosyjskim. W sumie jest tam 129 kart zawierających pieśni z melodiami lub bez nich oraz melodie instrumentalne i wokalne bez tekstów. Wśród nich jest kilka kart papieru nutowego, na których Kolberg zapisał od trzydziestu do ponad pięćdziesięciu melodii na jednej stronie. Poza rękopisami Kolberga znajduje się w tej tece zaledwie kilka kart z tekstami pieśni zanotowanymi przez inne osoby, między 1 Teka ta zawiera obecnie ogółem 129 kart numerowanych 1–100 i 126–154, karty 101–125 zaginęły przed wrześniem 1962 r. 2 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek…, k. 24. 3 Świadczą o tym m.in. noty lokalizacyjne wskazujące miejscowości, w których Kolberg bywał tylko w tym okresie. 84 �innymi dwie z dopisaną przez Kolberga lokalizacją: „Wysoce” i „Mokrylas”1. W miejscowościach tych był w roku 1843 w towarzystwie Teofila Lenartowicza, którego list z 1857 r., napisany po otrzymaniu Pieśni ludu polskiego potwierdza, że poeta i przyszły etnograf razem odwiedzili tamtejszy dworek Norwidów: […] zdawało mi się, że jeszcze chodzimy razem po Wysoce[m] i Mokrym Lesie, Ty za nutami, a ja za słowami, i że wieczorem, jak wówczas, porządkujemy nasze zbiory w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida2. Z badań w Wysocem nie zachowały się zapisy melodii wykonane przez Kolberga ze słuchu, a jedynie teksty pieśni pióra nieznanego autora, prawdopodobnie Lenartowicza. Ekspertyza grafologiczna nie potwierdziła jego autorstwa ani też mu nie zaprzeczyła3. Drugą osobą, której rękopis z tekstami znajduje się w tej tece jest Józef Konopka. Jego zapisy4 noszą datę 21 sierpnia 1857 r. i są wynikiem wspólnych badań prowadzonych w okolicy Krakowa podczas pobytu Kolberga u Konopki. Nie wiadomo, kiedy rękopisy krótko tu scharakteryzowane wyjęto z teki 33. i włożono do osobnej okładki, nadając jej kolejny numer 43 i tytuł Miscellanea. Teka ta nie była odnotowana w wykazach Kolberga, wymieniona jest dopiero w inwentarzu zbiorów Komisji Etnograficznej PAU wykonanym w roku 1934 jako „43. Miscellanea. Pieśni”. Przechowywany w niej zespół stanowi bezcenny materiał do badań nad folklorem, zwłaszcza muzycznym, jako bezpośrednia dokumentacja wykonań ludowych instrumentalistów i śpiewaków z lat 1839–1871. Zawarte tam zapisy w trakcie edycji Dzieł wszystkich zamieszczane były w odpowiednich tomach suplementów bądź służyły jako materiał do komentarzy źródłowych dotyczących pieśni i melodii publikowanych przez Kolberga w Ludzie i Obrazach etnograficznych. Podobnie jak zapisy prymarne, także czystopisy, tj. teksty i melodie zredagowane na podstawie zapisów terenowych, nie zachowały się w całości. Pojedyncze ich karty znajdują się dziś w prawie każdej tece, nie zawsze 1 Są to karty 36-37 w Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, być może jest to rękopis Lenartowicza. List T. Lenartowicza z 25 marca 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 66; w Wysocem (wówczas pow. Ostrów Mazowiecka) Kolberg i Lenartowicz byli gośćmi Pauliny Suskiej i Ludwika Norwida, siostry i brata Cypriana. 3 Ekspertyzę wykonano w r. 1968 na zlecenie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. 4 Rkp. J. Konopki z datą 21 sierpnia 1857 r. znajduje się w Arch. PTL, teka 43. Miscellanea, sygn. 1352, k. 133–134. 2 85 �umieszczone tam zgodnie z jej tytułem. Często są to pieśni i melodie przygotowywane do publikacji przewidzianych jako kontynuacja zbiorów wydawanych w latach 1842–1849 lub do planowanych tomów monograficznych, takich jak zbiór ballad w Pieśniach ludu polskiego z 1857 r. Zachowały się więc redakcyjne wersje pieśni z melodiami z akompaniamentem fortepianu1, a także późniejsze rękopisy zawierające na jednej karcie pieśni z różnych regionów, będące wariantami tego samego wątku lub zebrane razem ze względu na temat czy sytuację wykonawczą2. Te ostatnie są fragmentami przygotowywanych, ale nie ukończonych monograficznych zbiorów pieśni, których publikowania Kolberg zaniechał. Zachowały się także czystopisy materiałów do tomów nie zawsze przez niego dokończonych w postaci pełnej monografii. Np. wśród zapisów z Wołynia pochodzących z badań w 1862 r. znajduje się wiele czystopisów pieśni oraz opisy wesel zredagowane na podstawie notatek terenowych. Jednak krótko po podróży na Wołyń Kolberg ogłosił program Ludu, a z tego regionu Ukrainy nie miał wszystkich materiałów potrzebnych do monografii, brakowało mu m.in. zapisów dotyczących kultury materialnej i wierzeń. Dlatego zapewne dokończenie prac nad Wołyniem odłożył, a po powstaniu styczniowym, a tym bardziej po zamieszkaniu3 w Galicji nie mógł już powtórzyć badań w tym regionie i uzupełnić zbiorów. Jedynym zachowanym w całości rękopisem tomu Ludu, który Kolberg uważał za gotowy, choć sam nie zdążył oddać go do drukarni, są Mazury pruskie4. Dziś jest on pozbawiony karty tytułowej i wstępu, ale poza tym zawiera całość monografii. Rękopis ten został wydany w tomie 40 Dzieł 1 Zostały one wydane w tomie Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym (DWOK T. 67), tam nr 599-834. 2 Np. zapisane na jednej karcie trzy kołysanki z melodiami i melodia z notą „usypiająca” w tece 42. Miscellanea (sygn. Arch. PTL 1349, k. 6) z lokalizacjami: „Przysucha”, „od Poznania” i „od Warszawy”; piętnaście wariantów z melodiami pieśni rekruckiej „Oj, wyjechał Jasieńko…” z całego Królestwa Polskiego tamże (k. 21–22), cztery warianty z melodiami pieśni „Z tamtej strony jeziora stoi lipka zielona” w tece 33. Miscellanea (sygn. Arch. PTL 1308/I, k. 12) zapisane w Łeczyckiem, na Mazowszu i w Kaliskiem lub dziewięć wariantów tejże pieśni z melodiami zapisanych w różnych regionach Królestwa Polskiego (tamże k. 16–17). 3 Kolberg przeniósł się w roku 1871 do Galicji, tj. do zaboru austriackiego, a ponieważ nie przedłużył ważności rosyjskiego paszportu, po upływie sześciu miesięcy stał się emigrantem i miałby duże kłopoty i koszty związane z uzyskaniem nowego paszportu. Zresztą można wątpić, czy po powstaniu styczniowym polski etnograf uzyskałby paszport umożliwiający podróż po Wołyniu. 4 Rękopis ten znajduje się w BN PAU i PAN, sygn. 3208. 86 �wszystkich, a w aneksach do niego zamieszczono pieśni i inne materiały z Mazur pochodzące z odnalezionych fragmentów dawnej teki nr 3. W spisie tek w 1886 r. przy tytule Mazury Kolberg zapisał: „Monografia w znacznej części gotowa do druku”, Kopernicki cztery lata później w informacjach o tej tece opisał część jej zawartości jako „Materiały przysposobione już przez O.K.”. Rękopis Mazur pruskich sporządził Kolberg na ćwiartkach arkuszy i zwykle zapełniał obydwie strony karty, czasem tylko wykorzystywał niezapisane odwrotne strony niepotrzebnych już fragmentów innych własnych czystopisów, np. monografii Radomskiego. Staranne pismo, stosunkowo niewielka liczba poprawek w tekście i w numeracji pieśni, wpisanie odsyłaczy do źródeł, a także odsyłaczy do wariantów w tomach poprzednio wydanych wskazuje, że Mazury pruskie były przygotowane w stosunkowo dobrych warunkach, wprawdzie w pośpiechu, który towarzyszył wszystkim pracom Kolberga, zwłaszcza w ostatnich latach życia, ale nie tak gorączkowym, jak w czasie opracowywania Przemyskiego. Zachował się także rękopis przygotowywanej przez Kolberga trzeciej części Kujaw, to jest zbiór tańców z tego regionu. Dysponujemy dziś trzema kolejnymi wersjami1 tego planowanego tomu, z których każda obejmuje ponad 700 tańców składających się z jednej, dwu lub trzech części: chodzony, czyli polski, odsibka, czyli kujawiak właściwy i ksebka, tj. mazur lub obertas. Ta planowana trzecia część Kujaw pozostała w rękopisie z braku pieniędzy na druk. Kolberg zalegał Jaworskiemu z zapłatą za wydanie drugiej części Kujaw w 1869 r. Jedynie fragmenty zbioru kujawiaków opublikował później w monografii Łęczyckiego jako osobny rozdział, a nieliczne melodie zamieścił rozproszone w Poznańskiem. Fakt istnienia trzech kolejnych rękopiśmiennych redakcji zbioru tańców z Kujaw świadczy o przywiązywaniu przez autora Ludu dużej wagi do tych utworów i determinacji w próbach ich opublikowania. Druga część Kaliskiego, oceniana przez autora jako „monografia w połowie dokończona”, a przez Kopernickiego jako zawierająca: „materiały o ile możności uporządkowane i przysposobione do druku […]”2, nie została 1 Zbiór tańców kujawskich wydany został w tomie Kujawy. Suplement do tomów 3 i 4 cz. I (DWOK T. 72/I), zob. tam wstęp D. Pawlakowej. Rękopis, który był podstawą druku znajduje się w Arch. PTL w tece 42. Miscellanea (sygn. 1350, k. 139-184), a dwie inne jego redakcje tamże w tece 51. Miscellanea (sygn. 1358, k. 1-40). 2 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek…, k. 5. 87 �przez Kolberga opracowana do końca. Przeznaczone do tego tomu melodie tańców są w większości zredagowane, ponumerowane oraz opatrzone notami lokalizacyjnymi i odsyłaczami do utworów zamieszczonych w tomach wydanych wcześniej. Jednak redakcja tych materiałów wymagała jeszcze dalszej pracy, m.in. dlatego że numeracja melodii jest niekonsekwentna, melodie powtarzają się, a te same teksty przyśpiewek wpisywane są pod różnymi melodiami. Jeszcze Hławiczka o zbiorze melodii tańców w tece 8 pisał: „Materiały te rzeczywiście są uporządkowane i ponumerowane przez Kolberga, wymagają jednak jeszcze pewnych – niewielkich zresztą – uzupełnień”1. Niestety obecny stan tego rękopisu, głównie powtórzenia wielu materiałów i wyraźne braki kart, uniemożliwił rekonstrukcję Kolbergowskiej wersji tej części tomu. Ponadto nie zostały przygotowane przez Kolberga pozostałe rozdziały monografii: bajki i inne utwory prozą oraz wierzenia. W przeciwieństwie do Mazur pruskich drugą część Kaliskiego opracowano w ramach Dzieł wszystkich na nowo. Rękopisów służących bezpośrednio do druku Kolberg nie przechowywał po ukazaniu się monografii i sądzić można, że znane dziś takie manuskrypty zachowały się przypadkiem. Są to wspominane już tutaj dość obszerne fragmenty rękopisu pierwszej i drugiej części Krakowskiego znajdujące się wśród rękopisów pozostawionych przez Kolberga w Modlnicy w 1884 r., przechowywane dziś w tece 45. Miscellanea oraz prawie kompletny rękopis tomu Przemyskie2. Redakcję tej monografii rozpoczął Kolberg w ostatnich miesiącach życia, a zakończył ją Kopernicki w roku 1891. Autograf tomu po wydrukowaniu, razem z pozostałymi materiałami z Przemyskiego (a także z innych regionów), nieznaną dziś drogą dostał się do rąk Michała Federowskiego, etnografa, folklorysty i kolekcjonera dokumentów. Zbiory swe Federowski testamentem przekazał Towarzystwu Naukowemu Warszawskiemu, a archiwum TNW, razem z Przemyskiem Kolberga, trafiło po roku 1945 jako wieczysty depozyt do Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Rękopis Przemyskiego jest jednak w znacznej mierze rezultatem pracy Kopernickiego, nosi też jej liczne ślady3. Rękopis ten oraz inne źródła wskazują, że mocno już schorowany Kolberg skupił się przede wszystkim na opracowaniu zapisów nutowych, w przepisywaniu 1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3. Zob. E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 83/I), s. XLVII–LII. 3 Zob. tamże, s. XXXV–XXXVI. 2 88 �tekstów pieśni pomagała mu Pelagia Blizińska, żona przyjaciela, a inne notatki redagował do druku Kopernicki. Kolberg i Blizińska często używali czystych stron mających na odwrocie zapisy do monografii już wydrukowanych, m.in. Poznańskiego, Łęczyckiego, Mazowsza i Kujaw, a że Kopernicki włączał do przygotowywanego rękopisu oryginały notatek Kolberga o różnym formacie, manuskrypt Przemyskiego stanowi dziś po części swoistą wyklejankę. Do nielicznych przykładów czystopisów przygotowanych przez Kolberga do druku i do dziś zachowanych należą też niewielkie fragmenty Mazowsza Leśnego (DWOK T. 26) znajdujące się w tece 2. Mazury podlaskie1, oraz Obrazów Słowiańszczyzny południowej, obszernego studium drukowanego w latach 1871–1872 w „Gazecie Polskiej”2. W kilku tekach znajdujemy kopie zapisów Kolberga wykonane przez późniejszych wydawców, którzy w latach 1900–1914 przygotowywali do druku nowe tomy z polecenia Komisji Antropologicznej AU. Wspominano już tu o kopiach wykonanych przez J. Bielę, W. Grzegorzewicza, S. Zdziarskiego i W. Kosińskiego. Redagując odpowiednie monografie, porównywano te kopie z oryginałami Kolberga, a ponieważ stwierdzano, że zarówno teksty, jak i nuty zostały przepisane dokładnie, użyto ich w nielicznych wypadkach jako podstawy druku lub materiału do komentarzy źródłowych, gdy oryginały Kolberga zaginęły. Wspomnieć tu jeszcze można o odnalezieniu wśród rękopisów odbitek korektorskich z poprawkami Kolberga. Jest ich niewiele: w trzech zachowanych arkuszach drukowanej w roku 1871 pierwszej części Krakowskiego zauważyć można tylko oczywiste poprawki błędów literowych w tekstach i nieliczne w zapisach nutowych, korygujące ten sam typ błędów. Kilka kartek korekty Kaliskiego, wydanego w 1890 r., wskazuje, że jeszcze w trakcie druku wprowadzał w tym tomie3, poza poprawkami także szersze uzupełnienia. 1 Zob. E. Antyborzec Mazowsze Oskara Kolberga w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24-28, DWOK T. 80/I, s. XXXVIII. 2 Czystopis ten znajduje się w tece 40. Miscellanea (Arch. PTL, sygn. 1345, k. 13-16), tam skierowane do drukarza notatki dotyczące stopnia pisma. Przedruk całego artykułu w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 26-258. 3 Korekty trzech arkuszy Krakowskiego cz. I znajdują się w tece 45. (sygn. Arch. PTL 1418/ II, k. 36–40)), korekty Kaliskiego w tece 8 (sygn. 1160, k. 365-347), zob. też ryc. 8 przed s. 143 w tomie Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79). 89 �Nie zachowały się żadne wypowiedzi Kolberga na temat stosowanego przez niego systemu w układzie rękopisów w tekach regionalnych. Nie wiemy, jaki porządek nadawał swoim zbiorom folklorystyczno-etnograficznym; zapewne zmieniał się on w ciągu lat, zwłaszcza z powodu podejmowania nowych planów wydawniczych i narastania ilości zapisów po każdym sezonie badań terenowych. Porządek ten został w większości zatarty przez późniejszych wydawców i archiwistów. J. Biela i W. Grzegorzewicz w opracowywanych przez siebie tekach gromadzili razem karty z materiałami z danej miejscowości czy powiatu, a te układali alfabetycznie. Podobnie około roku 1972 postąpili archiwiści z rękopisami Kolberga pochodzącymi z trzech ostatnich lat jego badań terenowych. Przechowywane były one niegdyś w tece 34., a opublikowane zostały w tomach Sanockie-Krośnieńskie w latach 1972-1974. Rękopisy te pierwotnie były podzielone rzeczowo na osiem „podteczek”, dziś stanowiących odrębne jednostki archiwalne1. Każda z nich zawierała zapisy określonych gatunków folkloru lub notatki na jeden z głównych tematów monografii. Np. zapisy dotyczące obrzędów dorocznych z pieśniami i melodiami znajdowały się w osobnej podteczce, a wewnątrz niej ułożone były chronologicznie od Adwentu do kończącego rok obrzędowy dnia św. Andrzeja. Zebrane w innej składce materiały na temat obrzędów rodzinnych podzielone były również rzeczowo (chrzciny, wesele i pogrzeb) niezależnie od miejscowości, w której zostały sporządzone w czasie badań. Widać więc, że dla Kolberga w ostatnim okresie życia – zapisy z Sanockiego wykonane były w przeważającej większości w latach 1883-1885 – nadrzędne było wydzielenie w osobnej tece materiałów do 1 Materiały z dawnej teki 34. (dziś w BN PAU i PAN objęte sygnaturami 3194–3201) nie były porządkowane przez późniejszych wydawców i dysponentów spuścizny Kolberga do roku 1972. Układ ich został zmieniony w Bibliotece PAN dopiero w trakcie redagowania odpowiedniego tomu inwentarza rękopisów drukowanego w r. 1973. Wtedy w każdej pierwotnej „podteczce” ułożono zapisy według not lokalizacyjnych, tj. nazw miejscowości, w których zostały wykonane, lub której dotyczyły, a następnie alfabetycznie według tych nazw geograficznych. Zatarło to związek niektórych pieśni z obrzędem, o ile ich przynależność do niego nie była wprost zapisana na karcie. Ponieważ inwentaryzację tych rękopisów wykonano w redakcji Dzieł Kolberga przed zmianą układu, można było odtworzyć pierwotną kolejność kart nadaną przez Kolberga i powiązać wszystkie teksty z ich miejscem w roku obrzędowym. Przed drukiem inwentarza w Bibliotece PAN przemieszczono także niektóre karty między dawnymi zespołami, np. cztery karty znajdujące się w zespole o sygnaturze 3200 przeniesiono do zespołu o sygnaturze 3194. Przemieszczono też karty z zapisami z Wołynia w obrębie dawnej teki 26, stanowiącej dziś dwa zespoły o sygnaturach BN PAU i PAN 3206 i 3207 i zmieniono ich kolejność w każdym z nich. 90 �regionu, w tym wypadku obejmującego Sanockie i Krośnieńskie, a dopiero wewnątrz teki przyjęcie porządku rzeczowego podobnego do kolejności problemów w monografii. Być może układ rzeczowy miały także rękopisy przechowywane np. w tekach zatytułowanych Ruś Czerwona, ale został on całkowicie zatarty przez późniejszych wydawców. Rzeczowego układu nie mógł Kolberg stosować dla wszystkich materiałów, ponieważ często, nawet już po podjęciu prac nad monografiami regionalnymi notował na jednej karcie opisy, teksty i melodie przeznaczone później do różnych rozdziałów tomu, a nawet do różnych monografii. Wynikało to zapewne – jak już wspominano – z repertuaru informatora, z którym miał do czynienia, a po części także z konieczności oszczędzania papieru zabranego na parotygodniowy wyjazd. Dokumentację kultury ludowej zebraną w ciągu pięćdziesięciu lat badań pozostawił Kolberg w trzydziestu tekach regionalnych i w niektórych z dziesięciu tek zatytułowanych Miscellanea. Dziś dysponujemy blisko siedemdziesięcioma odrębnymi jednostkami archiwalnymi, w części tylko odpowiadającymi dawnym tekom1 i już to świadczy, że w stanie źródeł zgromadzonych przez Kolberga zaszły zmiany. Zachowane spisy Kolberga pochodzące z lat 1883–1887 obejmują 40 tek z bardzo ogólnymi uwagami o ich zawartości. Jak już tu wspominano, w roku 1965 w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie w papierach S. Udzieli odnaleziono notatki Kopernickiego na temat zawartości niektórych z nich2. Notatki te są również skrótowe, ale w połączeniu z zapiskami w innych dokumentach pozwalają stwierdzić, że po śmierci Kolberga z jego archiwum zaginęło co najmniej kilka obszerniejszych rękopisów oraz druków z jego glosami. Ustalenia te dotyczyć mogą tylko większych całostek wymienionych w spisach Kolberga lub Kopernickiego, albo zamieszczonych w tomach wydanych i opracowanych już po śmierci Kolberga w latach 1902-1914. Między innymi z dawnej teki 26 Wołyń zaginął zeszyt z tekstami 25 bajek i innych tekstów 1 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). Wykorzystując spis Kolberga z 1886 r. i późniejsze notatki Kopernickiego, wskazano tam ogólnie jakie zmiany zaszły w zawartości poszczególnych tek i w skrócie opisano obecną zawartość każdej z nich. 2 Większość notatek Kopernickiego wyjął z tek Kolberga Udziela i opatrzył tytułem Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich (zob. przyp. 3 na s. 11); w zbiorach S. Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, wówczas nieskatalogowanych, odszukał je w roku 1965 Kamocki, który na prośbę Burszty przeprowadził kwerendę w papierach pozostawionych przez Udzielę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Wszystkie notatki Kopernickiego przytoczone są w Wykazie tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 91 �prozą spisanych około roku 1835 przez Jana Prusinowskiego1, wręczony Kolbergowi przez autora w 1862 r. w Żytomierzu. Z teki tej zaginął także Kolbergowski zapis terenowy wesela z okolic Łucka2, który zachował się tylko w czystopisie. W tece 25. Ukraina znajdował się rękopis Antoniego Marcinkowskiego zawierający pieśni i opis wesela przeznaczone przez tego autora do druku jako trzecia część jego Ludu ukraińskiego3. W tece 18 brakuje drukowanego zbioru bajek z glosami Kolberga, o którym J. Biela w roku 1911 pisał: Kazki zobraw Ignatij z Nikołowicz (Karpiński w Samborskiem – dopisek Kolberga) nakładem Jakoba Sawczyńskoho, Lwow 1861, stron 98, 8o . Mieści się tutaj 26 podań ludowych, drukowanych cyrylicą. Tytuł zbiorku i nagłówki poszczególnych kazek przepisał Kolberg ołówkiem w alfabecie łacińsko-polskim i dodał po prze[d]mowie spis rzeczy4. Z teki 34. zaginął wydany przez J.K. Turowskiego Dodatek do zbiorów pieśni ludu polskiego i ruskiego (Lwów 1846) zawierający teksty zapisane w okolicy Sanoka. Z teki Chełmskie usunięte zostały odbitki prac Marii Hemplówny5 ofiarowane Kolbergowi przez autorkę. 1 Rękopis Prusinowskiego miał jeszcze w ręku J. Tretiak, opublikował zawarte tam teksty w Wołyniu w 1907 r. (zob. O. Kolberg Wołyń, T. 36 DWOK, s. 412-450), ponadto z teki tej zaginęło także kilka rękopisów pojedynczych pieśni wydanych przez Tretiaka, dwa z nich znajdują się dziś w zbiorze autografów M. Ciechanowskiej (zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… DWOK T. 85/III, s 282). 2 O ile udało się ustalić, Kolberg nie usuwał zapisów terenowych przed wydaniem drukiem monografii, do której służyły, więc rękopis ten zaginął raczej po jego śmierci, tj. po roku 1890. Opis wesela z Łucka zachował się tylko w czystopisie (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 60–61), opublikował go J. Tretiak (T. 36, s. 51–58). 3 Rękopis ten wymienia Kolberg w koncepcie ostatniej woli z 7 maja 1883 r., tam dodał o nim notatkę „w ręku dra Kopernickiego” (rkp. O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72). W spisach tek z lat 1886 i 1887 (rkp. tamże, k. 76 i 80) wymienia również rękopis Marcinkowskiego, ale bez uwagi o przekazaniu go Kopernickiemu. Rękopis Marcinkowskiego jako znajdujący się w tece 25 wymieniony jest także w inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r., ale inwentarz ten – jeżeli chodzi o rękopisy Kolberga – jest dosyć mechanicznie sporządzoną kopią własnoręcznego spisu etnografa z 1886 r., wiec nie jest miarodajny. Dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu Marcinkowskiego nie ma. 4 Wstęp J. Bieli do rękopisu Rusi Czerwonej, rkp. w Arch. PTL, teka 18a, sygn. 1230, k. 1. 5 Były to dwa artykuły: M. Hempel Spis roślin jawnokwiatowych dziko rosnących w Słupi Nadbrzeżnej, zebranych przez…, „Pamiętnik Fizjograficzny” T. 5: 1885, s. 135–153, oraz tejże Spis rzadszych roślin jawnokwiatowych rosnących w Teresinie, zebranych przez…, tamże, s. 154–159. 92 �Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu pieśni żniwiarskich odnotowanego przez niego w spisach z lat 1883 i 1886 jako część teki 31, przeniesiona później do teki 33. Nie wiadomo nawet, czy był to tylko zespół luźnych zapisów, czy materiał już uporządkowany, np. według wariantów tekstowych lub geograficznie. Nie ma też w spuściźnie Kolberga notatek o gwarze złodziejskiej wymienionych przez niego w spisie tek z roku 1883. Poza tekami Kolberga przechowywany jest obecnie rękopis Zdziarskiego Sąde[c]czyzna i Podhale, opracowany na podstawie rękopisów z teki 11 Górale. Wyjęty z tej teki znalazł się po roku 1936 w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie1. Tamże jest teraz przechowywany brulion spisu rycin strojów ludowych wykonany przez Kolberga w Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie dla Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej AU obejmujący 127 obiektów. Poza tekami Kolberga znajdują się też wspomniane już tutaj rękopisy otrzymane przez Kolberga od Bazylego Jurczeńki i Sofrona Witwickiego, a wypożyczone przez Adama Fischera2 i razem z innymi materiałami tego etnografa przechowywane dziś w Archiwum PTL. Z teki 43 zaginęły przed rokiem 1962 karty 101-125 zawierające zapisy terenowe Kolberga. Czasem jego rękopisy dostawały się do popularnych w XIX w. kolekcji autografów3, przy czym nie wiemy, czy działo się to zawsze za wiedzą i zgodą autora lub późniejszych dysponentów jego spuścizny. Jedynie Cyprian Walewski, zaprzyjaźniony z Kolbergiem bibliograf i bibliofil, rękopis jednej z jego recenzji do swej kolekcji dostał zapewne od autora4. Ze spuścizny rękopiśmiennej Kolberga zaginęły nie tylko materiały folklorystyczne i etnograficzne. Zaginęły lub zostały rozproszone druki i rękopisy utworów wielu polskich kompozytorów z końca XVIII w. i pierwszej połowy wieku XIX. Kolberg gromadził utwory kompozytorów współczesnych sobie i nieco wcześniejszych, a jego zbiór tańców był zapewne reprezentatywny dla polskiej twórczości w tym zakresie z pierwszej połowy XIX w. W roku 1881 wydał w firmie Breitkopfa i Härtla pięćdziesiąt utworów polskich kompozytorów z lat 1790–1850 pt. Polnische Tänze. Mazurkas für das Pianoforte. Publikacja ta była pomyślana jako przegląd tego specyficznie polskiego gatunku ukazujący jego historyczny rozwój w latach 1 Rękopis ten znajdował się w tece 11 jeszcze w roku 1936, wspomina go K. Hławiczka, zob. s. 42. 2 Zob. s. 30. 3 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III), s. 282. 4 Zob. tamże, s. 270. 93 �1790-1850. Planował też wydanie podobnie pomyślanego zbioru polonezów. W roku 1884 pisał do Juliana Horoszkiewicza, zbieracza i wydawcy polskich pieśni wojskowych i patriotycznych: Polonezów dawnych z akompan[iamentem] fortepianu przez różnych napisanych autorów i anonimów posiadam kilkadziesiąt i zbieram ich więcej, by je kiedyś sam publikować, jakem to już zrobił z mazurami […]1. Obecnie w zachowanej spuściźnie Kolberga nie ma druków ani rękopisów mazurków i polonezów polskich kompozytorów, które wydał lub zamierzał wydać jako antologie ukazujące stan tych gatunków przed pojawieniem się kompozycji Chopina. Teki regionalne i miscellanea o numerach od 1 do 40 powstały za życia Kolberga i przynajmniej w części z nich obecna zawartość bliska jest pozostawionej przez autora. W każdej z tek regionalnych (tj. 1–30) znajdują się materiały z tytułowego regionu, choć obok nich są tam także zapisy pochodzące z innych terenów. W pewnej mierze spowodowane jest to metodą zapisywania folkloru przez Kolberga. Wiele kart z zapisami melodii i pieśni, zwłaszcza pochodzącymi z badań prowadzonych przed podjęciem programu Ludu, zawiera utwory notowane w kilku miejscowościach leżących czasem w różnych regionach. Mogło to wynikać – jak już wspomniano – z konieczności oszczędzania papieru zabranego na wycieczkę przebiegającą przez kilka miejscowości albo z nawiązywania w jednym miejscu kontaktów z wykonawcami pochodzącymi z różnych okolic. Niektóre zachowane zapisy prymarne wskazują, że zwłaszcza podczas badań prowadzonych w początkowych latach Kolberg notował repertuar spotykanych muzyków kolejno na jednej karcie. Karty takie zapisane obustronnie zawierają niekiedy ponad sto melodii, a nowa nota lokalizacyjna nad którąś z kolejnych wskazuje, że zmienił się instrumentalista albo śpiewak. Również część tek Miscellanea2 utworzonych przez Kolberga i zachowanych do dziś zawiera rękopisy o treści określonej ich podtytułem, choć 1 Brulion listu do J. Horoszkiewicza z 29 III 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 137. 2 Pierwotnie tek Miscellanea było 10, obecnie spośród utworzonych przez Kolberga istnieją teki Miscellanea o numerach 31, 33, 35–40, jednak ich zawartość nie zawsze odpowiada pozostawionej przez Kolberga. W brulionie spisu z roku 1883, dołączonym do konceptu testamentu (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k.74), odnotowane są także teki o numerach 41 i 42, ale opis 94 �w każdej zauważymy także karty włożone tam raczej przypadkowo1. Dosyć jednolity charakter mają manuskrypty z teki 31. Miscellanea z podtytułem Bibliografia, notatki, które w większości powstały zapewne krótko po opracowaniu programu Ludu, tj. około roku 1865. Są to wyniki dokładnych i systematycznych kwerend całych roczników czasopism, np. na k. 1–4 zestawione są wszystkie przydatne dla etnografa artykuły z leszczyńskiego „Przyjaciela Ludu”, wydawanego w latach 1834–1849, na kartach następnych znajdują się podobne spisy zawartości roczników wileńskiego „Athenaeum” z lat 1841–1851, poznańskiego „Tygodnika Literackiego” z lat 1842–1844 czy znacznie wcześniejszego „Dziennika Wileńskiego” z lat 1806–1830. Spisy te obejmują zawartość kilkunastu czasopism polskich, głównie wydawanych w pierwszej połowie wieku XIX. Na wielu innych kartach zanotowane są informacje o drukowanych w różnych czasopismach artykułach związanych z określonym regionem lub tematem, tj. zestawione rzeczowo, a nie według źródeł. Razem spisane są np. noty artykułów o ludach azjatyckich zamieszkujących Syberię, a także noty zbiorów bajek ludowych wydanych w języku niemieckim w latach 1836–1869. Notatki z systematycznych kwerend2 dotyczą w większości publikacji sprzed roku 1865, rzadko odnotowane są artykuły z późniejszych roczników „Kłosów” czy „Tygodnika Ilustrowanego”. W sumie jest tam ponad 1800 not bibliograficznych, głównie artykułów z czasopism i prac zbiorowych, rzadziej prac zwartych, na temat folkloru i innych dziedzin kultury ludowej, a także zawierających opisy podróży, informacje o zabytkach, ryciny strojów ludowych, podania i legendy związane z różnymi miejscowościami. Sądzić więc zawartości tek Miscellanea 39–42 i ich numeracja są poprawiana i teki 41 i 42 zostały tam ostatecznie skreślone. 1 Np. w tece 31. po arkuszach z notami bibliograficznymi znajduje się czystopis artykułu o rodzinie muzyków francuskich Philidor Danican przeznaczony do Encyklopedii powszechnej, ale tam niedrukowany, zob. w Pismach muzycznych (DWOK T. 62), s. 191–192, 2 W trakcie poszukiwań bibliograficznych Kolberg korzystał z czasopism, których część znajduje się obecnie w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Na paru egzemplarzach gazet warszawskich i innych czasopism w tej bibliotece zobaczyć można charakterystyczne zakreślenia ołówkiem, takie same, jakie zauważamy w drukach pochodzących z podręcznej biblioteki Kolberga lub na fragmentach czasopism przechowywanych w tekach z jego rękopisami. Widoczne są one w egzemplarzach w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej na marginesach artykułów cytowanych lub odnotowanych w Ludzie. Niekiedy są to nawet notatki, np. obok artykułu O. Grudy Ślesin w „Dzienniku Warszawskim” 1851, nr 70, 71, 73–75. Te ostatnie zauważył W. Sobisiak, wydawca materiałów Kolberga z Kaliskiego, zob. O. Kolberg Kaliskie i Sieradzkie (DWOK T. 46), przypis we wstępie W. Sobisiaka na s. XII. 95 �można, że bezpośrednio po opracowaniu programu Ludu i ogłoszeniu Listu otwartego w 1865 r. podjął Kolberg poszukiwania literatury na temat kultury ludowej i wtedy powstała większość notatek mieszczących się w tece 31. Miscellanea. Później w kolejnych tomach zamieszczał wyciągi, streszczenia i cytaty z artykułów odnotowanych w tym zespole. Materiały w większości jednorodne treściowo zawierają także trzy wspominane tu już teki Miscellanea: teka 33 z dłuższym podtytułem Muzykalia, odpadki od serii I („Pieśni ludu polskiego”); P[ieśni] żniwiarskie, teka 36. z podtytułem Pieśni patriotyczne i szlacheckie i 37. mająca podtytuł Czary. Wierzenia. Przysłowia, zdania. Do charakterystyki rękopisów z teki 33. trzeba będzie tu jeszcze wrócić, natomiast w dwu pozostałych tekach (tj. 36. i 37.) przechowywane są rękopisy umieszczone tam przez Kolberga i odpowiadające w dużej mierze tytułowi. Podobnie w tekach 39. i 40. znajdują się nadal materiały dotyczące folkloru Łużyczan i innych narodów Słowian zachodnich i południowych a po części także wschodnich. Natomiast rękopisy znajdujące się obecnie w dwu innych tekach Miscellanea nie mają wiele wspólnego z wcześniejszą zawartością, tj. manuskryptami dawniej złożonymi tam przez Kolberga. Przeciwnie – układem i treścią sprawiają wrażenie materiałów zebranych razem raczej przypadkowo. Dotyczy to teki 35., której pierwotną zawartość usunął Kopernicki, a także teki 38., której skład najpierw zmienił Kolberg, a później prawdopodobnie osoby „porządkujące” jego spuściznę. Obydwie zawierają dziś materiały etnograficzne i folklorystyczne z różnych regionów, w większości w rękopisach Kolberga, a zebranie ich razem nie jest uzasadnione ani treścią zapisów, ani ich charakterem czy lokalizacją geograficzną. Dziełem późniejszych wydawców, archiwistów i innych osób odpowiedzialnych za spuściznę etnografa jest utworzenie tek o numerach 41–51. Powody wydzielenia znajdujących się w nich obecnie rękopisów nie zawsze są znane. Teka 41. to rękopis Kolberga, który odnotowany jest z tym numerem i z tytułem Pieśni ludowe religijne w inwentarzu Komisji Etnograficznej w 1934 r., gdzie opatrzony jest notatką „przygotowane do druku”. We wcześniejszych spisach Kolberga i innych dokumentach nie ma wzmianek o istnieniu takiej pracy autora Ludu. Przekazana była w osobnej kopercie w roku 1953 do Archiwum PTL i tam została zapisana jako teka 41 Materiały do pracy o śpiewach religijnych ludowych. Również teki Miscellanea o numerach 42 i 43 są wymienione po raz pierwszy dopiero w inwentarzu z roku 1934, z nich teka 42 jest dosyć przypadkowym zbiorem rękopisów o różnym 96 �charakterze, a zawartość teki 43 i znajdujące się w niej rękopisy z badań terenowych już tu wspominano. Obydwie powstały prawdopodobnie przed rokiem 1914, tj. w okresie, gdy teki Kolberga znajdowały się już pod opieka Komisji Antropologicznej i korzystały z nich osoby przygotowujące wybrane rękopisy do druku lub szukające materiałów do własnych prac. Odmienne jest pochodzenie trzech następnych tek o numerach 44–46. Rękopisy tam zawarte mają pieczęcie „Archiwum familii Nowina Konopków” i pochodzą ze zbiorów niegdyś przechowywanych w Modlnicy lub w Mogilanach. Jak podano wyżej, zostały one nabyte przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w jednym z antykwariatów warszawskich w roku 1959. Część z nich to fragmenty rękopisów Kolberga pozostawionych przez niego w Modlnicy w 1884 r., ale znaczna część zakupionych manuskryptów nie należała do Kolberga, a do Konopków. Z trzynastu pozyskanych wtedy odrębnych rękopisów w archiwum PTL we Wrocławiu utworzono trzy nowe teki, kierując się ich treścią, a po części autorstwem i nadano im kolejne numery i tytuły: tece 44 tytuł Przysłowia a następnym 45 i 46 – Miscellanea. Również teka 47 została utworzona w archiwum PTL we Wrocławiu z rycin otrzymanych w roku 1953 z krakowskiego Muzeum Etnograficznego w osobnej kopercie, poza tekami, oraz wyjętych z tek później, w latach 1956–1961 w Pracowni Kolbergowskiej działającej przy Zarządzie Głównym PTL. Dołączono do nich w 2013 r. wspominane już tutaj ryciny odnalezione w papierach J. Gajka. Razem ze szkicami, rysunkami oraz fotografiami zachowanymi w tekach regionalnych stanowią one ważną dokumentację uzupełniającą opisy strojów, chat, naczyń itd., i są publikowane w nowych monografiach regionalnych i w suplementach. Nie jest to jednak kontynuacja zgromadzonej przez Kolberga kolekcji, składającej się m.in. z fotografii specjalnie na potrzeby Ludu wykonywanych w Krakowie w firmie W. Rzewuskiego i w Kołomyi u J. Dutkiewicza, a także z rysunków i akwarel, m.in. W. Gersona, T. Konopki i T. Rybkowskiego. W wykazie tek z 10 stycznia 1886 r. na końcu Kolberg odnotował: A nadto zbiór fotografij, akwarel, rysunków, szkiców itp., przedstawiających przeważnie typy i ubiory włościan, objęty osobnym spisem. Ze zbioru tego korzystano już w pewnej części przy wydawnictwach1. 1 Wykaz tek rękopiśmiennych sporządzony przez O. Kolberga, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 12, s. 748. 97 �Wspomniany przez Kolberga „osobny spis” rycin nie zachował się, a późniejsze losy kolekcji, opisanej tak skrótowo w przytoczonym wykazie, nie są znane. Ta część zbiorów ikonograficznych Kolberga prawdopodobnie zaginęła w Warszawie w 1944 r., po powstaniu, lub w Modlnicy. Jej odpryskiem jest kolekcja rysunków i akwarel W. Gersona przechowywana obecnie w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie. Rękopisy przechowywane dziś w tekach Miscellanea 48, 50 i 51 robią wrażenie zespołów utworzonych przypadkowo. Wspomniano już, że jako trzy pakunki zostały odnalezione w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie prawie dziesięć lat po przekazaniu przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie spuścizny rękopiśmiennej Kolberga do tworzonego w roku 1953 Instytutu Historii Kultury Materialnej. Odnalezione w pomieszczeniach IHKM na początku roku 1963 r. pakunki zostały przywiezione do redakcji Dzieł Kolberga w Poznaniu. W archiwum PTL otrzymały numery kolejnych tek i tytuły Miscellanea. Trudno dziś ustalić, w której z tek założonych przez Kolberga znajdowały się dawniej. Np. rękopisy kompozycji Kolberga wypełniające dziś znaczną część nowej teki 51 (tam karty 41–232) nie były ujęte1 w spisie z 1886 r. Stwierdzano już tutaj, że nie odnaleziono w spuściźnie Kolberga wykazów czy indeksów zawartości tek, poza konceptem ostatniej woli z roku 1883 i spisami dołączonymi w latach 1886 i 1887 do pism kierowanych do Akademii Umiejętności i Wydziału Krajowego we Lwowie, a te są bardzo skrótowe. Dlatego trudno dziś porównać obecną zawartość tek ze stanem zostawionym przez Kolberga oraz bezspornie ustalić wiele faktów z dziejów rękopisów pozostawionych przez niego testamentem w roku 1890 do dyspozycji Akademii Umiejętności. Za jedyny odkryty w zbiorach Kolberga swoisty katalog dotyczący zapisanych przez niego melodii tańców, ślad warsztatu edytorskiego z lat 1845–1857, uznać można trzy odrębne rękopisy przechowywane obecnie w różnych tekach. Jeden z nich to obszerny czystopis melodii2, znajdujący 1 W spisie tek dołączonym do konceptu ostatniej woli (rkp. Kolberga, sygn. BN PAU i PAN, 2183, k. 72) z 7 maja 1883 r. przy tytule teki 40. widnieje notatka „Prywatne (teksta oper itd.)”, być może później, po roku 1883, Kolberg własne kompozycje przeniósł do innego zespołu – w spisie z roku 1886 nie ma tego podtytułu. Zbiór autografów znajdujący się dziś w tece, której nadano w 1963 r. tytuł Miscellanea i numer 51, jest być może fragmentem zbioru własnych utworów przechowywanych dawniej przez Kolberga w tece 40. 2 Rkp. O. Kolberga w Arch. PTL, teka 33, sygn. 1305, k. 1-81; karty tego rękopisu są błędnie ponumerowane: k. 1–28 zawierają melodie nieparzyste nr 1535–2606, k. 29–44 melodie parzyste 98 �się w tece 33. Miscellanea, zawierający ponad 3200 zapisów. Melodie te skorelowane są z tekstami przyśpiewek zawartych w dwu innych manuskryptach1 i połączonych z tymi melodiami systemem odsyłaczy. Zapisy nutowe znajdujące się dziś w tece 33 są kopiami melodii z notatek terenowych. Obejmują one prawdopodobnie znaczną część (być może nawet całość) melodii tanecznych zapisanych od początku badań do połowy roku 1857. Jest to 81 kart grubego papieru nutowego, na których wpisanych jest dwukolumnowo 2605 melodii tanecznych w metrum nieparzystym, 591 w metrum parzystym, ponadto kilkanaście melodii nieliczbowanych z tytulikiem „Kozaki”, ponad trzydzieści określonych jako „Polki” oraz kilkanaście innych, też nieliczbowanych. Dla każdej melodii Kolberg przeznaczył dwie pięciolinie połączone akoladą i kreskami taktowymi. Wskazuje to na zamiar wpisywania na dolnej pięciolinii akompaniamentu, który został jednak opracowany tylko dla niewielkiej części, w sumie mniej niż stu zawartych tam melodii. Na początku rękopisu, w obu grupach tańców, nieparzystych i parzystych, na górnej pięciolinii Kolberg wpisał kolejno melodie tańców (tylko tańców, melodie pieśni opuszczał) wydane w jego pierwszym zbiorze2 drukowanym w latach 1842–1845, z odsyłaczami do tego druku, następnie wpisywał melodie taneczne z różnych regionów, głównie z Królestwa Polskiego, pochodzące z narastających stopniowo zapisów terenowych. Pod nutami często widnieją incipity przyśpiewek, niekiedy ograniczone do jednego lub dwu słów. Wszystkie melodie mają noty lokalizacyjne dotyczące pojedynczych utworów albo kilku czy kilkunastu następujących kolejno po sobie. Znaczna część zapisów nutowych zawartych w tym rękopisie połączona jest odsyłaczami z dwoma zbiorami tekstów przyśpiewek, przechowywanych dziś w innych tekach. Jeden z nich to znajdujący się w tece 16. Radom. Opatów. Sandomierz rękopis pt. Obertasy i mazurki. Zawiera on ponad 1900 tekstów, w większości jedno- i dwuzwrotkowych przyśpiewek, między nr 1–595, k. 45–46 nieliczbowane kozaki i inne tańce (50 melodii), k. 47–81 melodie nieparzyste nr 1–1534. 1 Jeden to Krakowiaki i polki, obecnie w Arch. PTL teka 13, sygn. 1193, k. 1–34, drugi – Obertasy i mazury tamże, teka 16, sygn. 1209, k. 1–25. 2 Tj. w Pieśniach ludu polskiego drukowanych w Poznaniu u Żupańskiego. A. Pawlak we wstępie do Pieśni i melodii ludowych… (DWOK T. 67/I), s. XV, pisze mylnie, że w omawianym rękopisie z teki 33 na początku wpisane są melodie z Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 r. i z tego powodu ocenia jego powstanie na lata 1857–1862. 99 �którymi sporadycznie zapisane są teksty pieśni. Przyśpiewki te pochodzą z własnych badań Kolberga, prowadzonych głównie w regionach leżących w Królestwie Polskim. Wiele z nich ma zwrotne odsyłacze do melodii znajdujących się w zbiorze nut z teki 33. Drugi rękopis to teksty pt. Krakowiaki i polki, dziś przechowywany w tece 13. Kraków. Wpisanych jest tam ponad 2900 przyśpiewek, również jedno lub dwuzwrotkowych i tak jak teksty w Obertasach połączonych zwrotnymi odsyłaczami z melodiami z teki 33. Większość przyśpiewek w tym rękopisie jest przepisana przez Kolberga z kilku zbiorów pieśni innych wydawców z lat 1833–1856, a blisko 750 wpisanych na końcu pochodzi z jego własnych badań terenowych. Ostatnie z nich (w sumie 157 tekstów) mają noty lokalizacyjne: „Zakopane, Hamry”, „Czorsztyn”, „Szczawnica” i „Mogilany”. Te nazwy miejscowości mogą wskazywać, że ostatnie przyśpiewki w rękopisie Krakowiaki i polki wpisał Kolberg po swej wycieczce w roku 1857 do Zakopanego i okolic. Były to jego pierwsze badania terenowe na Podhalu i prowadził je w tych właśnie miejscowościach. Natomiast zanotowanych wtedy melodii już nie włączył do rękopisu z teki 33. Miscellanea – nie ma tam zapisów z Podhala i Tatr, co być może znaczy, że uzupełnianie w nim melodii zakończył przed pobytem w Zakopanem w roku 1857. Trzy rękopisy tu scharakteryzowane stanowiły prawdopodobnie – jak już zaznaczono – rodzaj katalogu czy kartoteki służącej do wyszukiwania potrzebnych melodii tańców, a następnie odpowiadających im przyśpiewek. Tworzenie omawianego zespołu Kolberg rozpoczął po zredagowaniu zbioru Pieśni ludu polskiego drukowanego w latach 1842–1845 w Poznaniu albo nawet dopiero po jego wydaniu, a „zamknął” jako uzupełniany na bieżąco rękopis prawdopodobnie w połowie roku 1857, po kolejnej zmianie programu wydawniczego. Przedtem mógł mu służyć jako pomoc we wstępnym wyborze materiałów do różnie sprofilowanych gatunkowo i tematycznie zbiorów tańców z przyśpiewkami i melodii instrumentalnych. Zgromadzone tam zapisy nutowe łatwiej było przeglądać i wybrane melodie odszukać potem w rękopisach terenowych, aby włączyć je do przygotowywanej publikacji. Wskazówką służącą do wyszukiwania i identyfikacji melodii w prymarnych zapisach ze słuchu były noty lokalizacyjne. Prawdopodobnie już wtedy, tj. przed rokiem 1857, założył Kolberg część przynajmniej tek regionalnych, w których przechowywał narastające zapisy terenowe. Po podjęciu pracy nad regionalnymi zbiorami pieśni i tańców, a tym bardziej po stworzeniu programu Ludu, gdy nadrzędnym kryterium wyboru 100 �do druku stało się pochodzenie geograficzne materiałów, te trzy rękopisy przestały służyć jako swoisty indeks zapisanych w terenie melodii tańców. Później, już tylko niekiedy wpisywał Kolberg przy zapisach nutowych i tekstach przyśpiewek odsyłacze z tytułem lub numerem tomu Ludu, w którym zostały opublikowane. * Cała zachowana spuścizna Oskara Kolberga, drukowana i rękopiśmienna, została opublikowana w 84 tomach jego Dzieł wszystkich. Pierwsza część Dzieł (tomy 1-36) to reedycja fotooffsetowa monografii regionalnych, tj. Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w latach 1857–1890, obok których znalazły się wydane poza tymi cyklami Chełmskie i Przemyskie oraz Wołyń, jedno z opracowań późniejszych wydrukowane w roku 1907 na podstawie rękopisów Kolberga. W drugiej części Dzieł w tomach 37–69 opublikowano zgromadzone przez niego i zachowane w rękopisach źródła folklorystyczne i etnograficzne oraz artykuły i inne drukowane jego prace, materiały i utwory o bardzo zróżnicowanym charakterze, tj. kompozycje, artykuły z zakresu historii i teorii muzyki oraz korespondencję. Najobszerniejsza w tej części edycji jest bogata dokumentacja kultury ludowej, co najmniej dorównująca wartością, znaczeniem i objętością tomom wydanych przez Kolberga w XIX w. Ostatnie tomy 70–84 to suplementy i komentarze źródłowe do monografii opracowanych przez Kolberga. Trzyczęściowy tom Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło zamyka Dzieła wszystkie. Warto jeszcze na zakończenie przypomnieć najważniejsze zasady edycji Dzieł wszystkich Kolberga. Dla wydawców spuścizny autora Ludu podstawowe było założenie, że źródła przez niego zebrane powinny być przygotowane do druku zgodnie z jego koncepcją monografii regionalnej, do której były ostatecznie przeznaczone, tzn. w takim układzie treści, jaki dla niej przyjął on w tomach Ludu i Obrazów etnograficznych. Kontynuacja Kolbergowskiego modelu monografii uznana została za zabieg celowy już na początku edycji Dzieł wszystkich przez Józefa Bursztę, ich redaktora od jesieni 1961 do lata roku 1987. Zdanie to podzielał Komitet Redakcyjny kierowany w latach 1962–1976 przez Juliana Krzyżanowskiego, w latach 1976–2010 przez Gerarda Labudę, a później przez Aleksandra Posern-Zielińskiego. Założenie to realizował zorganizowany przez Józefa Bursztę w latach 1962–1963 niewielki zespół stałych pracowników Redakcji Dzieł 101 �Wszystkich Oskara Kolberga, przekształconej w roku 1997 w Instytut im. Oskara Kolberga. Z upływem czasu zespół ten nieco się zmieniał, jednak zawsze pozostawał zbyt szczupły w stosunku do zadań, jakie trzeba było wykonać. Równie istotna była zasada, że różne typy źródeł zgromadzonych przez Kolberga w czasie badań terenowych, przekazanych mu przez współpracowników, a także pochodzących z jego kwerend w drukach XIX-wiecznych i wcześniejszych powinny zostać potraktowane w edycji Dzieł wszystkich równorzędnie, zgodnie z założeniami i praktyką autora Ludu. Do druku przeznaczono więc wszystkie materiały etnograficzne i folklorystyczne zachowane w archiwum Kolberga, bez ich wartościowania czy selekcjonowania, niezależnie od autorstwa, charakteru czy stopnia opracowania. On sam mógł przed zakończeniem prac nad monografią uzupełnić i weryfikować swe notatki, powtarzając badania lub odwołując się do współpracowników i literatury, mógł także dokonywać ich selekcji, wybierając pewne materiały do opublikowania, a zostawiając inne niedrukowane w archiwum. Współcześni wydawcy możliwości takich nie mieli, miedzy innymi dlatego, że Kolberg nie pozostawił w tym zakresie żadnych wskazówek. Ostateczny kształt przygotowanych przez nich monografii może więc być nieco inny od tego, jaki oddałby do druku on sam. Zawartość nowych tomów jest jednak uwarunkowana zwłaszcza stanem zachowania rękopisów Kolberga, a u podstaw edycji jego spuścizny leży przede wszystkim przekonanie, że zgromadzone przez niego i do dziś zachowane materiały folklorystyczne i etnograficzne są niepowtarzalnymi źródłami do dziejów kultury ludowej, które powinny być opublikowane w całości, ponieważ nie można ich niczym zastąpić. �Elżbieta Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga W ciągu półwiecza swojej działalności Kolberg nie prowadził systematycznie diariusza podróży badawczych. Nie zachowały się też w jego archiwum rękopiśmiennym regularne notatki dotyczące kontaktów z regionalistami, współpracownikami i życzliwymi mu osobami, które gościły go w swoich dworach i miejskich domach w trakcie wypraw terenowych podejmowanych w latach 1839–1885. Informacje o podróżach rozproszone są w zachowanych rękopisach i drukowanych tomach autora Ludu, a próba pełnej rekonstrukcji jego wędrówek etnograficznych, nawet w zakresie podstawowym, tj. dat rocznych, odwiedzanych miejscowości i kontaktów, osób gospodarzy i współpracowników oraz konkretnych zbiorów wiążących się z tymi eksploracjami, napotyka na zasadnicze trudności. Powodują je nie tylko luki w faktografii, ale także częsta ogólnikowość informacji i liczne sprzeczności danych z różnych źródeł, co stwarza dylematy, które komplikują, niekiedy wręcz uniemożliwiają jednoznaczne ustalenie faktów, pewne i prawidłowe wnioski co do miejsc pobytu, trasy podróży, a nawet jej czasu. Tak więc zastrzeżenie podstawowe dotyczy nie tylko kompletności i jednoznaczności, ale i wiarygodności przekazów dokumentujących wyprawy Kolberga. Z pewnością przedstawiany tu wykaz nie obejmuje wszystkich podróży badacza, niektóre w rzeczywistości mogły przebiegać inaczej, zaś jeszcze inne nie zawsze musiały być poświęcone badaniom etnograficznym. Analiza zachowanych źródeł umożliwiła zbudowanie kalendarium, które opiera się wprawdzie na całej dostępnej dokumentacji, z odnotowaniem zawartych w niej danych także sprzecznych lub wątpliwych, ale nie rozstrzyga wszystkich problemów dotyczących chronologii, kierunków i etapów poszczególnych podróży. Z konieczności pozostało więc ograniczenie się do rzetelnej prezentacji zachowanego materiału źródłowego i ewentualnych wniosków z niego wynikających, często jedynie hipotetycznych. Opracowując kalendarium, wykorzystano wyniki wieloletnich kwerend dokonywanych w trakcie prac redakcyjnych i edytorskich nad materiałami 103 �Kolberga i obejmujących cały zachowany zasób rękopiśmienny i publikowany. Uwzględniono także literaturę przedmiotu, XIX-wieczną prasę, publikacje wspomnieniowe i pamiętnikarskie, rozpoznane jako przydatne do przygotowania biografii Oskara Kolberga. W sumie opracowanie stanowi rezultat wieloletnich analiz i badań nad jego życiem, działalnością i spuścizną. Jedynym i najpełniejszym dokumentem sporządzonym przez Kolberga jako wykaz odbytych podróży jest brulionowy szkic, z lapidarnie ujętymi informacjami o miejscowościach i czasami związanymi z nimi osobach odwiedzanych w poszczególnych latach, począwszy od roku 1836 do 1885. Powstał pod koniec życia: w rękopisie widnieją na końcu wykazu lata 1886, 1887 i 1888 niewypełnione danymi, co zgodne jest z faktem, że nie odbył już wtedy dłuższych podróży. Najprawdopodobniej spis ten sporządzony został około 1889 roku na prośbę Izydora Kopernickiego, który z okazji jubileuszu 50-lecia pracy naukowo-badawczej Kolberga przygotowywał biografię jubilata. W rękopisie wykazu widoczne są wahania i poprawki, informacje podane zostały wyraźnie skrótowo, są często niepełne i jak się wydaje, nie zostały ponownie zweryfikowane. Brulion ten ma charakter roboczego zestawienia ewidencyjnego dla celów własnych; nie stanowi próby usystematyzowania danych do publikacji. Spis tego rodzaju, sporządzany po latach, kiedy daty i miejsca mogły się już zatrzeć w pamięci, zawiera też niedokładności i błędy, co powoduje wspomniane komplikacje i wątpliwości co do chronologii, dat i kierunków wędrówek. Omawiany wykaz, zwany dalej itinerarium (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 69, opublikowany w części III Korespondencji Oskara Kolberga, DWOK T. 66, s. 704–706 aneks 1), jako zestawienie własne Kolberga dotyczące podróży z lat 1836–1885, cytowany jest pod każdą datą roczną, przy czym niejednokrotnie przywoływany jest pierwszoplanowo jako jedyny lub najpełniejszy, choć niekoniecznie precyzyjny przekaz świadczący o odbytej wyprawie. Odsyłając do tego źródła, nie podaje się każdorazowo sygnatury i karty rękopisu (jest jedna). W zebranej dokumentacji wykorzystane zostały także inne zachowane świadectwa, tj.: – rkp. Kolberga Szkic autobiografii obejmujący okres do 1861 roku (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68); – rkp. Kolberga pt. Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859–1869 (BN PAU i PAN, sygn. 3210, k.1– 24), w którym znalazły się m.in. informacje o podróżach i ich kosztach, 104 �zapisywane jednak z różnym stopniem szczegółowości – dalej w odesłaniach do tego manuskryptu podaje się jego sygnaturę i kartę; – korespondencja z rodziną, przyjaciółmi, mecenasami itd., w której temat wypraw Kolberga przewija się w różnym kontekście i formie, od lakonicznych wzmianek do obszerniejszych opisów i relacji (Korespondencja Oskara Kolberga, cz. I–III, DWOK T. 64–66); – informacje podawane przez Kolberga we wstępach do tomów Ludu i Obrazów etnograficznych, w których niekiedy wymienia on lata badań, najważniejsze dla swoich eksploracji i zbiorów miejscowości pobytu i prac terenowych, współpracujące z nim osoby; – sprawozdania z podróży bądź opracowane przez Kolberga dla Akademii Umiejętności, która poza finansowaniem jego wydawnictwa w niektórych latach przyznawała specjalne fundusze na wyprawy badawcze (zob. np. rok 1875), bądź publikowane w formie korespondencji prasowych z odwiedzanych miejscowości czy krajów (zob. np. rok 1857); – dokumenty poświadczające urlopy Kolberga, paszporty podróżne, określające cel i kierunek wypraw, z potwierdzeniem miejsca i daty wyjazdu, pobytu i powrotu do Warszawy, zachowane w tece z papierami osobistymi Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2183); – luźne i rozproszone notatki Kolberga, drukowane i rękopiśmienne, w których okazjonalnie wymienia niekiedy daty i miejsca przez siebie odwiedzane; – materiały do biografii Kolberga zebrane przez Izydora Kopernickiego, przyjaciela, świadka pracy autora Ludu w latach krakowskich, wykonawcy jego testamentu i pierwszego biografa, tj.: rękopiśmienne notatki tego autora, dotyczące podróży Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68) oraz opracowana przez niego biografia Kolberga, opublikowana jako studium wstępne do tomu Przemyskie wydanego po śmierci przyjaciela w 1891 roku (Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie, DWOK T. 35, s. V–XX). Notatki swe sporządził Kopernicki jako uzupełnienie rękopiśmiennego Szkicu autobiografii Kolberga, obejmującego okres do roku 1861 (zamieścił je na tej samej karcie manuskryptu). Powstały zapewne w oparciu o wspólne z Kolbergiem ustalenia, choć są fragmentaryczne, zawierają skomasowane daty roczne podróży w poszczególne regiony bądź do konkretnych miejscowości Rzeczypospolitej od 1842 do 1870 roku. Nie obejmują jednak wszystkich lat z tego okresu. 105 �Z kolei w ramach drukowanej Przedmowy wydawcy Kopernicki zamieścił (na s. IX, X i XI) sumaryczny spis podróży Kolberga do poszczególnych regionów (bez podawania miejscowości i goszczących Kolberga osób) uporządkowany chronologicznie (daty roczne). Dane zawarte w obu opracowaniach Kopernickiego po części potwierdzają informacje podane przez Kolberga w itinerarium i w pozostałych źródłach, inne dopełniają je, jeszcze inne są jednak odmienne bądź z nimi sprzeczne i podważające materiał Kolberga. Niezależnie od tego wszystkie zostały przytoczone w kalendarium, gdyż nie zawsze mamy pewność, które informacje są prawdziwe i wiarygodne. Dalej przy opisie poszczególnych podróży nie przywołuje się każdorazowo sygnatury i karty notatek Kopernickiego z rękopisu (jedna karta), natomiast odesłania do napisanej przez niego biografii Kolberga podaje się w formie skróconej do tytułu i strony. W kalendarium przywołano także odnalezione świadectwa spoza archiwum badacza, takie jak np. notatka prasowa o pobycie Kolberga w Mazewie w Łęczyckiem w lipcu 1860 roku lub wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera o wyjeździe Kolberga do Krakowa w sierpniu 1871 roku czy wspomnienie Lucjana Siemieńskiego o spotkaniu Kolberga w Tatrach i Pieninach w 1857 roku. Można uznać, choć jedynie w pewnym przybliżeniu, że poszczególne świadectwa różnią się stopniem wiarygodności. Największą posiada zapewne Notatnik z rachunkami obejmujący jednak tylko jedenaście lat (1859–1869) i korespondencja, prowadzona także na bieżąco, sprawozdania składane Akademii Umiejętności (np. z podróży w 1875 roku), doniesienia i korespondencje prasowe oraz potwierdzenia pobytu odnotowane w paszportach. Przekazy podawane po latach dzielących je od dawnych podróży, np. we wstępach do poszczególnych tomów wydawanych niekiedy dużo później niż pozyskanie zbiorów z wypraw terenowych Kolberga, nie pokrywają się niekiedy z innymi danymi źródłowymi. Zakres i charakter dokumentacji źródłowej dla podróży odbytych w poszczególnych latach jest bardzo zróżnicowany. Niektóre wyprawy poświadczane są jedynie lakonicznymi informacjami z itinerarium, inne również pojedynczymi przekazami spoza tego rękopisu Kolberga, jeszcze inne mają bogatsze potwierdzenie i opis w zachowanych źródłach. Nie zawsze wiadomo, czy wymieniana miejscowość (np. w sformułowaniu: „na Kielce”) oznaczała jedynie kierunek podróży czy miejsce pobytu, czy stanowiła 106 �stację pośrednią w drodze, gdzie następowała tylko przesiadka lub zmiana rodzaju transportu z pociągu na konie przysłane przez zapraszającego Kolberga właściciela dworu, czy też była stacją docelową, w której badacz się zatrzymał i prowadził badania. Niejednokrotnie nie znamy też okoliczności podróży Kolberga, jej ram czasowych i tras, związanych z nią kontaktów, konkretnych stacji badawczych, warunków pobytu itd. Nierównomiernie zasobna jest też dokumentacja zawarta w korespondencji. Znacznie uboższe informacje o wędrówkach Kolberga przynoszą listy z lat warszawskich, tj. do roku 1871, i to nie tylko dlatego, że zachowało się ich o wiele mniej niż z lat późniejszych, tj. z okresu pobytu w Modlnicy i w Krakowie, gdyż po części zostały zniszczone w czasie wojny. W dużej mierze o oszczędnym informowaniu Kolberga o swoich podróżach lub wręcz o ich przemilczaniu w listach i notatkach osobistych, pisanych w Warszawie decydowała sytuacja polityczna w zaborze rosyjskim. Szczególnie nasilone w Królestwie Polskim restrykcje policyjne zaborców, podejrzliwość i inwigilacja władz, kontrolowanie korespondencji, zwalczanie wszelkich propolskich działań wymuszały autocenzurę i krępowały swobodę wypowiedzi. Niektórzy współpracownicy i gospodarze goszczący Kolberga woleli zapewne pozostać anonimowymi, a może i rezygnowali z listów lub szyfrowali ich treści z obawy przed prześladowaniami za udział w walkach czy akcjach niepodległościowych, pomoc powstańcom itd. Niekiedy współpracownicy Kolberga wręcz prosili w listach o nieujawnianie ich nazwisk w drukowanych przez niego tomach i niesygnowanie imienne pozyskanych od nich a publikowanych tam materiałów. Sytuacja ta skłaniała także do częstej praktyki przekazywania korespondencji przez zaufanych pośredników, nie pocztą, lub ograniczała wymianę listów Kolberga z mieszkańcami Królestwa Polskiego. Dużo pełniejszą dokumentację podróży Kolberga przynosi natomiast jego korespondencja z czasów krakowskich, za autonomii Galicji, której mieszkańcy cieszyli się po 1867 roku znacznie większymi swobodami obywatelskimi niż Polacy w zaborze rosyjskim. Kalendarium jest więc wykazem pełnym w takim zakresie, jaki umożliwiły zachowane źródła rękopiśmienne i drukowane, którymi dziś dysponujemy, nie jest natomiast opracowaniem wyczerpującym, jeśli chodzi o faktograficzny obraz podróży Kolberga. Ma charakter porządkujący i pomocniczy jako załącznik do biografii badacza, podobnie jak bibliografia jego prac i wykaz materiałów rękopiśmiennych. Jest jedynie rodzajem podręcznego przewodnika, który orientuje w przedsięwzięciach 107 �peregrynacyjnych Kolberga, ich skali i zasięgu na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Warto tu przypomnieć, że omówienie podróży badawczych Kolberga i pozyskanych w ich trakcie materiałów przedstawiają w ujęciu regionalnym wstępy do wydawanych po raz pierwszy w Dziełach wszystkich nowych monografii regionalnych oraz do suplementów dopełniających tomy opublikowane za życia Kolberga, tj. odpowiednio do tomów 39–59 i 70–84 DWOK. W kalendarium nie uwzględniono miejscowości, które w rękopisach terenowych i w drukowanych tomach lokalizują zapisane teksty i melodie Kolberga, gdyż ze względu na jego metodę rejestracji folkloru takie noty lokalizacyjne nie muszą oznaczać miejsca pobytu Kolberga. Dokumentował on folklor przy każdej nadarzającej się okazji, także poza miejscem jego pochodzenia i funkcjonowania, zatem noty takie nie wskazują jednoznacznie, że zapisy wykonane zostały w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem w odwiedzanej przez Kolberga miejscowości. Daty występują zaś w zapisach terenowych Kolberga niezwykle rzadko, a materiały datowane w druku (np. niektóre opisy wesela) nie muszą oznaczać bytności Kolberga w danej miejscowości, a np. czas pozyskania ich od współpracownika. Nie objaśnia się tutaj wymienionych przez Kolberga w cytowanym itinerarium postaci przyjmujących go gospodarzy, właścicieli dworów i innych osób. Informacje o nich zawiera korespondencja Kolberga, wspomniane wyżej wstępy do nowych monografii regionalnych i do tomów suplementowych, a także część I – biograficzna – tego opracowania (tj. T. 85/I). Indeks osób do trzech części pracy Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło znajdzie czytelnik w tym woluminie (tj. T. 85/III). Orientację w geograficznym usytuowaniu poszczególnych miejscowości, z określeniem ich ówczesnej przynależności administracyjnej na podstawie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego… (T. 1–15 Warszawa 1880– 1902), umożliwi z kolei indeks geograficzny zamieszczony także w tym woluminie (tj. T. 85/III) . Cytując Notatnik zawierający rachunki… , pomija się w kalendarium kwoty wydatków wyszczególnianie przez Kolberga w rękopisie i dla większej przejrzystości potrzebnych tu informacji o trasach podróży nie zaznacza tego pominięcia trzykropkiem w klamrze. Pełne zapisy z tego manuskryptu razem z kwotami cytowane są we wstępach do odpowiednich tomów 108 �suplementowych, przynosząc ciekawe informacje o kosztach i realiach podróży, a także o okolicznościach badań terenowych, takich jak np. opłaty dla wykonawców za śpiewanie i granie. 1829 Podróż z rodzicami do Mariańskich Łaźni (wówczas Marienbad) przez Wrocław i Pragę (trzydniowy pobyt), powrót do Warszawy przez Drezno i Berlin. Informację o tej wyprawie oraz o bytności w operze berlińskiej w drodze powrotnej „na (Drezno i Berlin) z Marienbadu, dokąd pojechaliśmy wprzódy na Wrocław i Pragę”, podał Kolberg w swoich notatkach dotyczących biografii Fryderyka Chopina wydanej przez Maurycego Karasowskiego w 1882 roku (zob. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki M. Karasowskiego… , w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 473). Inne szczegóły znamy z listu Kolberga z 22 IX 1880 r. do redakcji czeskiego „Světozora”, gdzie wspomniał trzydniowy pobyt w Pradze i inne miejscowości na trasie swojej podróży z 1829 roku: „Kralovyhrad, Podiebrad, Cheb, Pilzno, Karlsbad, Saatz, Bilin i Teplice” (zob. brulion tego listu, Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). Podróż do Czech i pobyt z rodzicami w Marienbadzie w 1829 roku wymienił także w notatce zamieszczonej w brulionie listu do Ludwika Jenikego z 31 I 1881 r. (zob. tamże, s. 462). 1834 (lub 1835) – 1836 – Pobyt w Berlinie prawdopodobnie od końca 1834 lub początku 1835 roku, do końca 1836 roku; w tym czasie kursy księgowości w akademii handlowej i studia muzyczne kompozycji u Carla Friedricha Girschnera i Carla Friedricha Rungenhagena. Dokładna data wyjazdu do Berlina nie jest znana, powrót do Warszawy w drugiej połowie lub pod koniec listopada 1836 roku ustalić można na podstawie daty pisma z 30 XI 1836 r. skierowanego do Kolberga w sprawie zwolnienia go od poboru do wojska (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 74) i świadectwa umiejętności muzycznych wystawionego Kolbergowi przez Józefa Elsnera 14 XII 1836 roku w Warszawie po odbytym u niego egzaminie (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 37). W itinerarium do roku 1836 przypisał Kolberg podróż „do Homla, Mińska, Wilna, Mitawy, Rygi, Windawy i powrót [przez] Wilno, 109 �Białystok”, ale w świetle innych dokumentów informacja ta jest błędna (zob. rok 1837). 1837 Pobyt w Mitawie (dziś Jełgawa) na Łotwie, gdzie pracował jako nauczyciel muzyki, zapewne przez blisko rok, następnie powrót do Warszawy przez Homel. W itinerarium pod rokiem 1837 Kolberg zapisał tylko: „Białystok (Michałowscy, Daszkiewicze)”. Tamże odnotował jako odbytą w 1836 roku podróż „do Homla, Mińska, Wilna, Mitawy, Rygi, Windawy, powrót [przez] Wilno, Białystok”, ale notatka ta jest sprzeczna z innymi dokumentami. Może dotyczyć tylko 1837 roku, lecz została mylnie przypisana do roku wcześniejszego (zob. też rok 1836). W Szkicu autobiografii Kolberg zanotował : „Rok 1837 przebyłem na wsi jako nauczyciel muzyki prywatny” (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68), a Mitawę (dziś Jełgawa) jako miejsce pracy wskazuje świadectwo Karoliny de Kreutz wystawione 18 I 1838 roku (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 707-708, aneks 2), w którym potwierdza ona roczny pobyt Kolberga w jej domu, nie podając jednak dokładnych dat. Pobyt w Homlu w końcu 1837 roku poświadcza adresowany do tej miejscowości list Wilhelma Kolberga do brata z 10 XII 1837 r. (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 1–3). Miejscowości wymienione przez Kolberga w itinerarium pod rokiem 1836 i notatka o pobycie w Białymstoku w 1837 roku wskazują więc zapewne trasę podróży na przełomie lat 1836–1837 oraz powrotu do Warszawy w końcu roku 1837. 1838 Według itinerarium: „Do Tretek (do Czajkowskich)”. 1839 Według itinerarium: „Do Tretek (do Czajkowskich)”. Notatki biograficzne Kolberga wskazują także na okolice Warszawy, Czerniaków i Wilanów. Ze Szkicu autobiografii wynika, że w roku 1839 Kolberg zaczął notować melodie ludowe w okolicach Warszawy: „[…] słyszane oryginalne odgłosy piszczałek, skrzypeczek i katarynek poza miastem (w Czerniakowie, Wilanowie itd.) skłoniły mnie do poszukiwań w tym kierunku. Pierwszy połów na większe rozmiary dokonany w r. 1839 w Wilanowie dał mi już spory zasób ciekawych motywów 110 �i popchnął do dalszych poszukiwań na tym polu” (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68). 1840 Według itinerarium: „W okolice Warszawy, do Tretek”. 1841 Według itinerarium: „Pieszo do Czerska (z Konopką), do Tretek; do Berlina, Lipska, Pragi (na Marienbad).” Prawdopodobnie tego roku Kolberg był po raz pierwszy w Poznaniu, wracając z Mariańskich Łaźni przez Pragę i Berlin lub w drodze do Czech. Wędrówkę do Czerska wspomina badacz także w Szkicu autobiografii (rkp. sygn. Bibl. PAU i PAN 2183, k. 68) oraz w swoim wstępie do części I Mazowsza (DWOK T. 24, s. XI), gdzie podaje informację, że była to czterodniowa wyprawa w okresie Zielonych Świąt, odbyta wspólnie z Józefem Konopką, Walentym Zakrzewskim i Emilianem Jenikem. Informację o drugim, równie krótkim pobycie w Pradze znajdujemy w przytoczonym wyżej liście do redakcji „Světozora” z 22 IX 1880 r. (por. wyżej, rok 1829), jednak tam nie została podana trasa podróży wskazana w itinerarium. Wzmiankę o bytności w 1841 i wcześniej w 1829 roku „w Czechach (w Marienbadzie z rodzicami”) Kolberg podał także w notatce zamieszczonej w brulionie listu do Ludwika Jenikego z 31 I 1881 r. (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 462). Tu omyłkowo połączył z datą 1841 oboje rodziców; zapewne wówczas podróżował tylko z matką, gdyż ojciec wówczas już nie żył (zmarł w 1831 roku.) W niedatowanym brulionie listu do Antoniego Woykowskiego Kolberg wspomina swoją wcześniejszą bytność w Poznaniu, która przypadła zapewne na rok 1841. Brulion tego listu mógł być pisany w pierwszej połowie roku 1842, między początkiem tego roku, a 28 czerwca. Na pierwszą datę graniczną wskazuje znajdujące się w nim wspomnienie publikacji „pieśni ostatnich” Woykowskiego, którą Kolberg miał już w ręku – jak wyraźnie pisze –wymieniając zawarty w niej utwór Do gwiazdy (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 5). Pieśń ta z tekstem Edmunda Wasilewskiego ukazała się jako nr 1 w liczącym trzy utwory zeszycie II zbiorku Piosnki polskie z towarzyszeniem fortepianu, wydanym przez Woykowskiego na początku 1842 roku (nr 2 i 3 to Marzenie Stefana Witwickiego oraz Pieśń gminna Wincentego Pola). Recenzję wydania tego zeszytu 111 �zamieścił Marceli A. Szulc w „Gazecie Wielkiego Księstwa Poznańskiego”, w nr. 37 z 14 lutego 1842 roku (opatrując tekst datą: 8 lutego). Ponieważ 28 czerwca 1842 roku Kolberg podpisał w Poznaniu umowę wydawniczą z Janem Konstantym Żupańskim na druk Pieśni ludu polskiego (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 708–710, aneks 3), list do Woykowskiego musiał być napisany w 1842 roku, przed tą datą, nie zaś – jak podano w części I Korespondencji (DWOK T. 64, w metryce listu, na s. 6) – w roku 1840 lub 1841. Wzmianka w brulionie do Woykowskiego o wcześniejszej bytności Kolberga w Poznaniu odnosi się więc zapewne do roku 1841, kiedy to odwiedził miasto po raz pierwszy w drodze do Mariańskich Łaźni przez Berlin i Pragę albo podczas powrotu tą samą trasą do Warszawy. 1842 Według itinerarium: „Do Landek [tj. Lądka Zdroju] – do kąpieli, z matką (na Wrocław), do [Johannisbadu] (Opawa); do Krakowa i Modlnicy; powrót na Kielce”. Umowa wydawnicza zawarta przez Kolberga w Poznaniu (zob. niżej) wskazuje na pobyt w tym mieście, może tylko w przejeździe na kurację. W notatce o bytności w Lądku Zdroju i po czeskiej stronie Sudetów oraz w Opawie Kolberg zapewne omyłkowo wpisał Johannisburg; to niemiecka nazwa ówczesnego Jańsborka, miasta powiatowego na Mazurach (dziś: Pisz), prawdopodobnie chodziło o ówczesny Johannisbad (tj. Janské Lázně, Jańskie Łaźnie), miejscowość uzdrowiskową leżącą po czeskiej stronie Karkonoszy. Pobyt w Lądku Zdroju poświadcza brulion listu Kolberga do Jana Konstantego Żupańskiego z 12 IX 1842 r., gdzie podaje on także datę powrotu do Warszawy w dniu 20 sierpnia (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 9 – tam w druku błędna data roczna: 1841 zamiast 1842.) Z kolei odwiedziny Krakowa i Modlnicy w drodze powrotnej do Warszawy potwierdza list Kolberga do Józefa Konopki z 13 VIII 1842 r. (tamże, s. 11). Według Kopernickiego odwiedził Kolberg wówczas Modlnicę i Mogilany (notatki rękopiśmienne oraz Przedmowa wydawcy…. s. IX). Na bytność w Poznaniu wskazuje podpisana tam przez Kolberga 28 czerwca 1842 roku umowa wydawnicza z J. K. Żupańskim 112 �na edycję Pieśni ludu polskiego (rkp. sporządzony przez A. Woykowskiego jako świadka tej umowy, zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 708–710, aneks 3). 1843 Według itinerarium: „Do Jadowa, Wyszkowa, Wysocego (Suskich, Norwida); do Czepielewa [Ciepielewa] pod Rożanem (Rzechowskich)”. Wędrówki po „Mokrym Lesie, po Wysoc[em], Wyszkowie i Głuchach” oraz pobyt „w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida” wspominane są, choć bez podania dat, w korespondencji Kolberga z Teofilem Lenartowiczem, towarzyszem tych wycieczek (zob. listy z 25 III i z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 66 i 70, zob. też E. Antyborzec „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, DWOK T. 80, s. XXI–XXII). Natomiast Kopernicki w swoich. notatkach zapisał: „Do Kurpiów, z Warszawy na Jadów, Wyszków, do Ostrołęki i do wsi Wysoce, do Cypr[iana; błędnie, powinno być: Ludwika] Norwida i do Czepielewa [Ciepielewa] do p. Rzechowskich pod Rożanem w r. 1844, 45 i 47”, powtarzając w drukowanej biografii, że Kolberg odwiedził „w latach 1844, 1845 i 1847 krainę Kurpiów”. Tamże pod rokiem 1843 wymienił Kopernicki natomiast inne podróże Kolberga, pisząc, że „powtórnie zwiedził Krakowskie, Podgórze Beskidowe, Podhale i Śląsk” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). Żadne inne dokumenty informacji tych jednak nie poświadczają. Rok 1843 podaje też Kolberg jako datę swojej podróży w Kaliskie we wstępie do monografii tego regionu, przywołując: „krótki i dorywczy, acz kilkokrotny nasz w Kaliskiem pobyt (w latach 1843 i 1863), głównie we wsiach Rusocice, Zbiersk, Cielce, Rudlice, Łyskornie [Łyskornia] i Krasice […]” (Kaliskie, DWOK T. 23, s. III), nie wiadomo jednak, które z tych miejscowości odwiedził w 1843, a które później, w roku 1863. 1844 Według itinerarium: „Do Gończyc (do Kiwerskich) pod Garwolinem, Łaskarzewem, do Przysuchy (do Żurkowskich)”. Wyjazdu w tym roku w okolice Garwolina i do Przysuchy nie potwierdzają inne źródła. 113 �Kopernicki wymienia natomiast w tym roku podróż „do Kurpiów […] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1845 Według itinerarium: „Do Cielc (Jab[ł]kowski), Brudzewa (Gorowskich [Gurowskich]), Łyskorni (Karśnickich), Stawiszyna, Zbierska (Kożuchowski)”. Kopernicki nie wspomina w tym roku wyprawy Kolberga w Kaliskie, podaje natomiast podróż „do Kurpiów[…] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1846 Według itinerarium: „Koleją do Rudy [Guzowskiej], do Kromnowa (Czerwińska)”. We wstępie do części II Radomskiego (DWOK T. 21, s. III) Kolberg informuje, że materiały zawarte w tomie zebrane zostały „w guberni radomskiej w latach 1846, 1847, 1854, 1859 […]”. Podróży po Mazowszu, wskazanej w itinerarium ani pobytu w Radomskiem w roku 1846 nie potwierdzają inne źródła. 1847 Według itinerarium: „Koleją; Tretki, Sójki, Sierakówek”. Brak innych danych źródłowych, które dokumentowałyby tę podróż Kolberga w okolice Kutna oraz Gostynina. Nie wiadomo też, dokąd podróżował w tym roku koleją. Kolej warszawsko-bydgoską otwarto w 1862 roku, a odcinek łączący Łowicz z Kutnem w 1861 roku – może był to wyjazd służbowy na trasie kolei warszawsko-wiedeńskiej. W cytowanym wyżej wstępie do części II Radomskiego Kolberg przywołuje jeszcze rok 1847 jako jeden z kilku, gdy zbierał materiały „w guberni radomskiej”, nie podaje jednak miejscowości ani trasy tej podróży (zob. wyżej, rok 1846). Według notatek Kopernickiego w roku 1847 podróżował Kolberg jeszcze „do Kurpiów […] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1848 Według itinerarium: „Do Wes[s]lów, do Zyrzyna, Osin, Puław”. Podróż tę potwierdza Kopernicki w swoich notatkach: „W Lubelskie – do Zyrzyna i Osin, i okolicy pod Puławami, do pp. Wesslów w r. 1848 i 1849”, zaś w Przedmowie wydawcy… (s. IX) pod rokiem 1848 i 1849 informuje ogólnie: „Lubelskie”. 114 �1849 Według itinerarium: „Koleją do Rudy [Guzowskiej], Płochocina”. Przed wyjazdem do Rudy Kolberg prawdopodobnie był w Pruszkowie, miejscowości na trasie kolei miedzy Warszawą a Rudą Guzowską. Wskazuje na to jedyny zachowany list jego matki z roku 1849 (bez daty miesięcznej i dziennej), w którym zachęca ona Oskara do przyjazdu z Pruszkowa do Rudy, gdzie przebywa z wnukiem (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 47). Kopernicki wymienia natomiast w tym roku podróż w Lubelskie (zob. wyżej, rok 1848). 1850 Według itinerarium: „Do Kozienic (do Rychterów)”. Jedynym śladem tej podróży mógłby być niedatowany brulion listu Kolberga do nieznanego adresata, w którym pisze: „[…] od paru dni bawię w domu p. Richtera [Rychtera]” i informuje, że pośredniczy w załatwieniu u niego praktyki agronomicznej dla niezidentyfikowanego „p. Ludwika” w prowadzonym „wzorowo i energicznie” gospodarstwie (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 678– 679). List ten nie wnosi jednak niezbędnych informacji na temat tego pobytu, ponieważ Kolberg nie podaje w nim imion gospodarzy ani miejscowości i daty, a do Kozienic podróżował jeszcze kilkakrotnie później, może również do nieznanej rodziny Rychterów, jak w roku 1850 i 1851. 1851 Według itinerarium: „Tamże [tj. do Kozienic (do Rychterów), zob. wyżej, rok 1850]; do Baszowic, Św. Krzyża”. 1852 Według itinerarium: „Do Jakuszewskich, do Lewińskich w Rzeczycy n[ad] Pilicą”. Z innych źródeł (zob. niżej) wynika, że poza Mazowszem odwiedził też Kolberg Kieleckie. Podróż w tym roku w Kieleckie poświadcza badacz we wstępie do części I monografii tego regionu (DWOK T. 18, s. I), gdzie pisze: „Szczegóły zwyczajów, mianowicie weselnych, […] spisywaliśmy w latach 1852–1856 w różnych tej prowincji okolicach, a przeważnie pod Chmielnikiem, Szydłowem, Stopnicą, Wiślicą, Koszycami, Szkalmierzem, Miechowem, Skałą, Olkuszem, Pilicą, Ogrodzieńcem, Siewierzem i Będzinem”. Datą roczną 1852 opatrzył też Kolberg w druku trzy opisy wesel pochodzących z wymienionych 115 �miejscowości Kieleckiego i ich okolic (tamże, wesela VIII, IX i XI), czego nie praktykował w swoich materiałach systematycznie. Na pobyt w Będzinie może dodatkowo wskazywać zachowane w jego spuściźnie urzędowe pozwolenie na zwiedzenie kopalni „Ksawery” pod Będzinem i hut cynkowych tamże, wystawione dla Kolberga 16 VIII 1852 r. przez naczelnika Zakładów Górniczych Oddziału Dąbrowa i podpisane przez jego zastępcę nieczytelnym nazwiskiem (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 242–243). Czy jednak Kolberg wykorzystał to pozwolenie, nie wiadomo. Z kolei o pobycie w Szycach w 1852 roku, w czasie wędrówki m. in. po Olkuskiem, może świadczyć znajdująca się także w archiwum Kolberga niedatowana notatka zapewne jego matki, Karoliny Kolberg: „Gdyby Oskar wyjechał z Szyc, uprasza się o podanie listu za nim” (Arch. PTL, teka 36, sygn. 1317d, k. 37), adresowana do syna jako „Urzędnika Dr[ogi] Ż]elaznej]”. Może ona jednak dotyczyć pobytu w Szycach w trakcie etnograficznych lub służbowych podróży w latach wcześniejszych lub następnych (1853–1856). Szyce Duchowne, wówczas miejscowość na samej granicy Galicji i Królestwa Polskiego, posiadająca komorę celną, położone były przy trakcie z Olkusza do Krakowa, prowadzącym także przez Modlnicę, z którą graniczą od południa. Może więc notatka matki dotyczy innego pobytu w Szycach, odwiedzanych np. na trasie z Królestwa do Galicji. 1853 Według itinerarium: „Do tychże [tj. do Jakuszewskich, do Lewińskich w Rzeczycy nad Pilicą, zob. wyżej, rok 1852], koleją do Częst[ochowy], Ząbkowic, Ojcowa”. Pobyt w Kieleckiem w tym roku potwierdza informacja we wstępie do monografii tego regionu (zob. wyżej, rok 1852). Podróż „w okolicę Częstochowy i Ojcowa” w roku 1853 odnotowuje też Kopernicki w Przedmowie wydawcy… (s. IX). Być może w roku 1853 odwiedził Kolberg również Mazew w Łęczyckiem, na co wydaje się wskazywać notatka „Mazew 1853” w jego rękopisie terenowym z zapisami melodii (Arch. PTL, teka 42, sygn. 1350, k. 185). Daty tej podróży do Mazewa, która byłaby pierwszą do tej miejscowości, nie wymieniają jednak żadne inne dokumenty. 116 �1854 Według itinerarium: „Do Radomia, Bilczy, Sandomierza, do Gór [Wysokich] (Kol[l]atorowiczów), Baszowic”. We wstępie do Sandomierskiego wymienia Kolberg „dłuższy nieco” pobyt w trzech miejscowościach tego regionu: w Bilczy, Górach Wysokich nad rzeką Łukawą i w Rytwianach nad rzeką Czarną, nie podaje jednak dat (DWOK T. 2, s. 8). Z rokiem 1854 wiąże też Kolberg podróż w Kieleckie, wymieniając we wstępie do części I tej monografii (DWOK T. 18) pięć kolejnych lat badań, od 1852 do 1856 roku i swoje stacje badawcze w tym regionie (zob. wyżej, rok 1852). W rękopiśmiennych notatkach Kopernicki zapisał: „W Sandomierskie – do Bilczy (Gregorowicza) w r. 1854”, a w drukowanej biografii Kolberga odnotował w tym roku jedynie: „Sandomierskie” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). Sprzeczna z danymi w itinerarium, a wskazująca być może na pierwszy pobyt na Ziemi Dobrzyńskiej jest wypowiedź Kolberga we wstępie do pracy pt. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, opublikowanej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” z 1882 roku (T. VI, w dziale III, s. 86–158), gdzie powołuje się na swoje „materiały zebrane jeszcze w roku 1854” (zob. przedruk w : O. Kolberg Mazowsze cz. VI, DWOK T. 41, s. 3). Mogły to być jednak materiały uzyskane drogą pośrednią, co po latach się zatarło. Inne źródła tej podróży nie potwierdzają, w itinerarium podróż na Ziemię Dobrzyńską datuje Kolberg na rok 1856 (zob. niżej, rok 1856). 1855 Według itinerarium: „Do Kozienic, Radom, Skarysz[ew], Sandom[ierz], Staszów, Stopnica, Wiślica, Chmielnik (Potok)”. Według informacji we wstępie do części I Kieleckiego (DWOK T. 18, s. I) odwiedził Kolberg także inne miejscowości tego regionu poza wymienionymi w itinerarium Stopnicą, Wiślicą, Chmielnikiem i Potokiem (zob. wyżej, rok 1852). Miesięczną podróż w Kieleckie dokumentuje także zachowane świadectwo urlopowe wystawione dla Kolberga, „buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej Warszawsko–Wiedeńskiej” 23 VII 1855 r. na 28 dni celem udania się do guberni radomskiej, do Buska i Solca dla poratowania zdrowia”(BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 49). Na dokumencie widnieją ostemplowane i podpisane przez urzędników 117 �notatki potwierdzające kolejno: wyjazd z datą „30 VII/11 VIII 1855”, podróż statkiem parowym Wisłą, z adnotacją: „13/8 55”, bytność w Łubnicach przed powrotem poświadczona notatką: „Widziano w urzędzie wójta gminy Łubnice, gdzie Wny Oskar Kolberg kurację solanką odbywał. Obecnie służy do powrotu do Warszawy. Sichów dnia 28 [VIII]/9 IX 855”. Odnotowana jest także data powrotu do Warszawy – „Warsz. 29/9 55”. Busko, Solec, Łubnice i Sichów to miejscowości w ówczesnym powiecie stopnickim. Czy Kolberg odbył kurację w Solcu i Busku, czy i jakie jeszcze miejscowości wówczas odwiedził, nie wiadomo. Kopernicki w Przedmowie wydawcy... (s. IX) informuje: „1855 i 1856 – Radomskie, Kieleckie, Krakowskie w granicach Królestwa Polskiego i Płockie”, przy czym według itinerarium podróże w Krakowskie i Płockie przypadły na drugi wymieniony w notatce rok (zob. niżej, rok 1856). Natomiast w swoim rękopiśmiennym uzupełnieniu do autobiografii Kolberga Kopernicki notuje: „W r. [18]55, [18]56 do Kozienic, pod Radom; Kielce, Stopnica i Ojców”. 1856 Według itinerarium: „Do Kozienic, Radomia (Gołębiów) statkiem par[owym], koleją do Ojcowa, do Sterdyni (w kwietniu), do Mąkolina (Matuszewskich), do Dziewanowsk[ich], do Działynia, do Łążyna (Zielińskich)”. We wstępie do części I monografii Kieleckiego (DWOK T. 18) Kolberg potwierdza badania w tym regionie w 1856 roku (zob. wyżej, rok 1852). Pobyt na historycznym Podlasiu, w Sterdyni, określony w itinerarium na kwiecień, może z kolei wiązać się z wyjazdem na Święta Wielkanocne. 4 kwietnia 1856 roku Kolberg pisze do firmy Rau u. Sohn w Dreźnie, że odebrał list od nich późno, bo „dopiero po Świętach Wielkanocnych, które spędził na wsi” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 58 i 59). W 1856 roku Wielkanoc przypadała na 23 marca, może zatem w Sterdynii przebywał jeszcze w pierwszych dniach kwietnia. Żaden inny przekaz źródłowy nie potwierdza pobytu Kolberga w tej miejscowości. Kopernicki zarówno w Przedmowie wydawcy, jak i w rękopisie wymienia podróże w Radomskie, Kieleckie i Krakowskie w granicach Królestwa Polskiego oraz w Płockie (zob. wyżej, rok 1855), 118 �a w notatkach informuje jeszcze: „do Płockiego – w [r.] 1856, do Dziewanowskiego i Gust[awa]. Zielińskiego”, tj. do Działynia i do Łążyna na Ziemi Dobrzyńskiej (zob. wyżej, rok 1854). Mąkolin w Płockiem badacz odwiedził prawdopodobnie w drodze do Działynia. 1857 Trzymiesięczna podróż (od lipca do października), przebiegająca na trasie: Kraków, Modlnica, Mogilany, Zakopane, Tatry, Szczawnica, Czorsztyn i Krynica, następnie znowu Kraków, potem Wiedeń, Lublana, Zagrzeb, Primorje (wybrzeże dalmatyńskie), Triest i Wenecja. W itinerarium jedynie zapis: „Do Wiednia, Triestu, Wenecji; do Szczawnicy”. W Korespondencji nadesłanej z Wiednia i opublikowanej w „Ruchu Muzycznym” z 1857 roku, w nr. 26, datowanej 11 września 1857 roku, Kolberg relacjonuje szerzej 6-tygodniowy pobyt w Tatrach. Odwiedził wówczas Morskie Oko, Dolinę Kościeliską, Stawy Gąsienicowe, Dolinę Roztoki, Dolinę Pięciu Stawów, Giewont, Biały Dunajec, a poza Tatrami także Szczawnicę, Czorsztyn i Krynicę. Wspomina o „dłuższej bytności” w domach Homolaczów w Zakopanem i Konopków w Modlnicy i Mogilanach, o „paru dniach” w Krakowie, zwiedzaniu Wiednia, krótkim pobycie w Lublanie, Trieście i Wenecji” (zob. przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 357–363). Podróż tę dokumentują też lakoniczne wzmianki w późniejszej korespondencji: w roku 1881 w notatkach dołączonych do listu z 31 stycznia zapisał m. in. : „[…] 1857 – w Lublanie i Zagrzebiu w Ilirii”, a 1 sierpnia 1886 roku w liście do F. S. Kraussa wspomina „krótki (bo kilkotygodniowy) pobyt w r. 1857 w Lublanie, Zagrzebiu, Trieście i Primorju” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 462 i tamże, cz. III, DWOK T. 66, s. 361). Tu wymienia Kolberg Zagrzeb i Primorje, o których nie ma mowy w wyżej cytowanych źródłach. Zachowało się świadectwo urlopowe wystawione „dla Oskara Kolberga, buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej Warszawsko–Wiedeńskiej” 21 VI 1857 r., przyznające mu urlop „na miesięcy trzy za granicę do wód w Ems i kąpieli w Trieście” (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 51), a także pismo Dyrekcji kolei do zarządu kolei niemieckich z prośbą o udzielenie „panu Oskarowi Kolbergowi życzliwej 119 �pomocy” w czasie jego podróży przez Niemcy z datą 9 VII 1857 r. (tamże, k. 47). Kolberg jednak do Ems nie pojechał; nie wiadomo, czy zmienił plany, czy też kuracja była pretekstem dla uzyskania dłuższego urlopu. Wyjechał z Warszawy zapewne około 10 lipca, zamiast do Ems udał się, zapewne z przerwą na Kraków, w Tatry, do Zakopanego i w Pieniny, potem do Mogilan, Modlnicy i Krakowa, następnie do Wiednia i dalej na południe. Pobyt w Pieninach i Tatrach potwierdza też Lucjan Siemieński, który spotkał tam Kolberga. Pisze on: „Niedawno widziałem zacnego zbieracza pieśni i melodyj u stóp czarujących Pionin i w Tatrach, jak […] nie tracił ani jednej chwili i nawiedzał góralskie chaty lub przestawał z bacami i juhasami na polanach, od których umiał wyłudzać melodie i słowa […]”(zob. L. Siemieński Kilka rysów literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, T. II, Warszawa 1859, s. 282). Data powrotu Kolberga z tej trzymiesięcznej wyprawy nie jest znana; prawdopodobnie zgodnie z urzędowym zezwoleniem nastąpił on około 10 października. Według biogramu badacza opublikowanego przez Kopernickiego (Przedmowa wydawcy…, s. IX) Kolberg odwiedził w roku 1857 „po raz trzeci okolice Krakowa po drodze do Wiednia, Chorwacji, Triestu i Wenecji”. W rękopiśmiennych notatkach Kopernicki potwierdza także podróż Kolberga do Modlnicy i Mogilan, m. in. w 1857 roku. 1858 Według itinerarium: „Do Ostrołęki, Łomży, Augustowa, Suwałk (z Wierzbowskim); do Mąkolina (Matuszewskich)”. Podróż w Augustowskie potwierdza wzmianka w „Bibliotece Warszawskiej” z 1858 roku (T. 4, s. 260, w dziale „Doniesienia literackie”). Przy okazji informacji o ówczesnych pracach Kolberga napisano tam: „Świeżo wykonał nasz zbieracz wycieczkę w Augustowskie, w strony sobie nieznane, skąd niemały zbiór pieśni i melodyj przywiózł, zwracał przy tym baczną uwagę na zmiany wydatniejsze, językowe”. Prawdopodobnie Kolberg odwiedził wówczas także Litwę. Wprawdzie ponad 20 lat później w przedmowie do Pieśni ludu litewskiego wydanych w roku 1879 (w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III, na s 167–187, zob. przedruk w: O. Kolberg 120 �Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 307–336) wymienia rok 1860 jako datę podróży w Augustowskie, podczas której sam spisywał pieśni ogłoszone „przy niniejszej rozprawie” (zob. tamże, s. 308), ale inne źródła (m.in. itinerarium, zob. niżej, rok 1860) wiążą z tą datą badania na Kujawach. Wszystkie miejscowości wymienione wyżej pod rokiem 1858 z wyjątkiem Mąkolina (w powiecie płockim) leżały wówczas na terenie guberni augustowskiej (przemianowanej później na gubernię suwalską), która sięgała aż do Kowna. W jej granicach leżały też ówczesne miejscowości z etnicznego obszaru Litwy: Kalwaria, Mariampol, Sejny oraz „okolice Simna”, w których Kolberg prawdopodobnie przebywał i skąd pochodzą jego bezpośrednie zapisy (zob. W. Armon „Litwa” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Litwa, DWOK. T. 53, s. VIII–IX). Zachowało się świadectwo urlopowe wystawione dla Kolberga 8 sierpnia 1858 r. na 20 dni, uprawniające do wyjazdu „w gubernię i powiat płocki dla załatwienia interesów familijnych” (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 53). Nie wiadomo, jakie rodzinne sprawy mógł Kolberg załatwiać w Płockiem; być może był to jedynie pretekst dla uzyskania urlopu. Okoliczności jego pobytu w Mąkolinie, w powiecie płockim, są nieznane (por. wyżej, rok 1856). Kopernicki w Przedmowie wydawcy… (s. IX) wymienia w roku 1858 jedynie: „Augustowskie”. 1859 Dwumiesięczna podróż (od 2 lipca do 2 września) w Radomskie, Chełmskie i Lubelskie, przebiegająca na trasie: Kozienice, Radom, Jedlnia, Orońsk, Bąkowiec, Puławy, Kurów, Lublin, Piaski, Siedliszcze, Chojno, Bezek, Krasne, Lublin, Gałęzów, Wola Gałęzowska, Wola Sobieska, Tarnogóra, Lublin. Według itinerarium: „Do Orońska (Pruszakowej), Radomia, do Lublina, do Chojna, Bezka i Krasnego (Piotrowscy i Kosińscy), do Gałęzowa (do Koźmianów)”. Podróż ta udokumentowana jest najdokładniej w Notatniku z rachunkami z lat 1859–1869 (rkp. sygn. 3210, k. 4 i 23). Odnotował tam Kolberg (pod datą 3 września, tj. dzień po powrocie z wyprawy), że trwała ona dwa miesiące (k. 4), a poczynione w jej trakcie wydatki spisał na osobnej karcie (k. 23), oznaczając przy tym dzienne daty poszczególnych etapów podróży i jej trasę: „2 lipca – jazda do 121 �Kozienic [wyżej dopisek w rkp.: „Świerzów”; chodzi o Świerze, wieś pod Kozienicami, pod którą funkcjonowała wówczas przeprawa przez Wisłę, z której Kolberg zapewne skorzystał, bo odnotował dalej wydatek „na statku”], 3–5 lipca – w Kozienicach, 6–7 lipca – jazda do Radomia (obiad w Jedlni), w Radomiu, jazda do Orońska, 8–11 lipca – w Orońsku, 12–13 lipca – w Radomiu, w Jedlni popas, 14–15 lipca – Kozienice, 16–21 lipca – Bąkowiec, 22 lipca –Augustów, 24–26 lipca – [miejscowość nieczytelna], 29 lipca – Bąkowiec, Puławy, droga do Puław, przewóz, 30 lipca – Kurów, droga do Kurowa, Lublin, droga do Lublina (kurierka), ekstrapoczta do Piasek, Piaski, konie do Siedliszcza, 31 lipca – Siedliszcze, konie do Chojna, 1–4 sierpnia – Chojno, 7 sierpnia – Bezek, 12 sierpnia – Krasne, 13–16 sierpnia – Chojno, 16– 22 sierpnia – Lublin, 24 sierpnia – Gałęzów, 25–27 sierpnia – Wola Gałęzowska, 28 sierpnia – Wola Sobieska, 31 sierpnia – Tarnogóra, 1 września – Lublin, 2 września – Lublin, jazda do Warszawy”. Notatnik z rachunkami poświadcza więc – tak jak itinerarium – bytność Kolberga w Radomskiem, Lubelskiem i Chełmskiem. (Cytując tu i dalej to źródło, pomija się koszty wyszczególnione w rękopisie przez Kolberga, zob. uwagi wstępne.) W Notatniku… (k. 4) zanotował Kolberg jeszcze pod datą 8 czerwca: „jazda do Wilanowa (omnibusem)”; była to prawdopodobnie wycieczka w ciągu jednego dnia. Kopernicki w Przedmowie wydawcy (s. IX) podaje jedynie: „W 1859 [roku] powtórnie Lubelskie”. 1860 Według itinerarium: „Do Dłutowa (do Kamockich) pod Piotrków – na Wielkanoc; do Mazewa (Maciejowskich) i do Kujaw – [do Bogusławic] (u Komeckich), do Bodz[anowa] (Biesiek[ierskich]), Redcza, Kłonowa, Otmianowa (Glińsk[ich])”. Z innych źródeł (zob. niżej) wynika, że Kolberg odwiedził wówczas także Służewo i Płowce na Kujawach, a także Grodzisk, Łowicz i Krośniewice, trzy ostatnie miejscowości może tylko przejazdem. Wymienione podróże w Kaliskie (Dłutów), Łęczyckie (Mazew) oraz na Kujawy poświadczają zapiski Kolberga z rachunkami. I tak odnotowany jest tam pobyt na święta wielkanocne w Dłutowie u Kamockich (rkp. sygn. 3210, k. 4): „13 kwiet[nia] – podróż do Dłutowa (do Kamockich i tam na święta) […]”, przy czym Wielkanoc 122 �wypadała w tym roku 8 kwietnia, zatem data 13 kwietnia podana w rękopisie wskazywałaby, że notatkę tę sporządził Kolberg po powrocie do Warszawy, gdzie od 2 maja zapisywał kolejne wydatki. Z kolei pod datą 24 czerwca widnieje zapis: „jazda do Grodziska […]” (k. 5). W Grodzisku była stacja kolei warszawsko-wiedeńskiej, prawdopodobnie podróżował więc Kolberg koleją, był to jednak wyjazd niedługi, gdyż już pod datą 30 czerwca zapisał: „Kąpiele wiślane (od 10-go)”. Podróż latem do Mazewa i na Kujawy udokumentowana jest również w Notatniku z rachunkami (sygn. 3210, k. 5 i 23). Kolberg zanotował tam już pod datą 23 sierpnia – „podróż do Mazewa i Kujaw (5 tygodni)” (k. 5), a szczegółowiej spisał na luźnej karcie wydatki w czasie tej podróży oraz jej trasę, podając daty dzienne (k. 23): „Lipiec 1860: 20 – jazda do Łowicza (do Grodz[iska…], ze Skiern[iewic] do Ło[wicza [przez Grodzisk i Skierniewice prowadziła trasa kolei warszawsko-wiedeńskiej, trasa ze Skierniewic do Łowicza była jej odgałęzieniem], 21 – jazda do Krośniewic, jazda do Mazewa, 31 – w Mazewie. Sierp[ień]: 4 – w Mazewie, 5 – jazda do Bogusławic, 9–10 – w Bogusł[awicach], [10?] – w Redczu i Kłonowie, 17 – w Bodzanowie, 20 – w Otmianowie, 23 – poczta w Kłodawie (do Łowicza), 24 – kolej w Łowiczu”. Z podanych dat wynika, że w Mazewie spędził dwa tygodnie, a na Kujawy przeznaczył prawie trzy. Pobyt Kolberga w Mazewie w ostatniej dekadzie w lipcu – nieco jednak wcześniejszy niż podany w cytowanych wyżej zapiskach rachunkowych – odnotowuje też „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” z 1860 roku, w nr. 191 (z 12/24 VII) i w nr. 195 (z 16/28 VII), w dziale „Wiadomości bieżące”. Kujawską podróż wspomina Kolberg natomiast w późniejszym liście do Józefa Blizińskiego z 13 IV 1865 r.: „W r. 1860 zwiedzałem na krótki czas Kujawy i byłem w domach zacnych obywateli, pp. Komeckiego w Bogusławicach, Mąkowskiego w Kłonowie, Biesiekierskich w Bodzanowie i Płowcach, Glińskiego [w Otmianowie], Wodzyńskiego [w Służewie] itd.” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 117). Zatem był wówczas także w Płowcach i w Służewie, których to miejscowości nie wymienia w itinerarium. Nie potwierdzona w innych źródłach pozostaje notatka Kolberga wskazująca na pobyt w Staszowie pod Sandomierzem w 1860 roku, 123 �zamieszczona w części I Radomskiego (DWOK T. 20, s. 102) wydanym w 1887 roku, a więc dużo później, co mogło spowodować zatarcie się dat w pamięci. Publikowane tam pieśni religijne opatrzył Kolberg uwagą: „Notujemy je tak, jak je słyszeliśmy w Staszowie r. 1860”. Kopernicki wymienia w roku 1860 zarówno w drukowanej biografii (Przedmowa wydawcy…, s. IX), jak i w notatkach rękopiśmiennych: „Kujawy i Łęczyckie”. 1861 Według itinerarium: „Do Tatrów i Bardyowa, do Iskani, Leszczowatego, Zadwórza pod Lwów (u Załęskich, Kraińskich, Bochdana)”. Inne źródła (zob.niżej) dokumentują też pobyt Kolberga wiosną w Zegrzynku nad Narwią, pod Pułtuskiem oraz latem w Krakowie i Lwowie, a także bytność w lipcu w Mogilanach. W Notatniku z rachunkami (rkp. sygn. 3210, k. 6) Kolberg zapisał: „20 maja – u Łapińskiego (w Zegrzynku)”. W Zegrzynku wybudowany został w 1860 roku przez firmę „Aleksander Łapiński i Spółka” nowoczesny młyn parowy. Chodzi zapewne o odwiedziny Kolberga u przemysłowca, Aleksandra Łapińskiego (1818–1900), wspomnianego po latach w liście do Wilhelma z 1875 roku, w którym Oskar pisał do brata o spotkaniu w katedrze na Wawelu „z naszym dawnym znajomym, mech[anikiem] Łapińskim […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 543). Także w tym Notatniku (sygn. 3210, k. 7) Kolberg odnotował swoją wyprawę na południe i dalej na wschód, cytowaną za itinerarium. Pod datą 25 września, już po powrocie do Warszawy zapisał: „Podróż od 8 lipca do 24 września po Galicji (do Krakowa, Tatrów, Lwowa i Węgier [tj. Słowacji]”. W drodze na Podhale i do Galicji Wschodniej odwiedził Kraków, a także zaprzyjaźnione Mogilany. O bytności w Krakowie świadczą poczynione tam zakupy, które odnotował Kolberg tamże (k. 7). Zaś na pobyt pod Krakowem wskazuje bezpośrednia współpraca z Józefem Konopką, udokumentowana w rękopisach; kilkadziesiąt podkrakowskich pieśni notowali obaj zbieracze wspólnie – Kolberg melodie i incipity lub pierwszą zwrotkę tekstu, Konopka pełne teksty. Manuskrypt ma lokalizację „Mogilany” i opatrzony jest datą: „11/7 [1]861”, wpisaną ręką Konopki (Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 139 i 140 oraz k. 147–149, zob. 124 �Krakowskie. Suplement…, DWOK T. 73/I, np. pieśni nr 345, 519, 706). Na trasie dalszej wyprawy do Galicji Wschodniej znalazł się też Lwów; nie wiadomo jednak, czy i jak długo badacz zatrzymał się w tym mieście. Kopernicki również pisze w Przedmowie wydawcy… (s. IX), że w roku 1861 Kolberg odwiedził „po raz czwarty okolice Krakowa po drodze do Galicji Wschodniej i na Węgry”, a w notatkach rękopiśmiennych wymienia także i ten rok wśród kolejnych dat pobytów w swoich najważniejszych stacjach badawczych tego obszaru: „do Modlnicy i Mogilan w r. 1842, [18]57, [18]61, [18]63, a także w [18]61 i [18]63 do Leszczowatego w Sanockiem (Kraiński), Iskani (Załęski), Zadwórza pod Lwowem (do Bochdanów)”. 1862 Według itinerarium: „Do Jasienicy pod Jadów (do Matuszewskiego), do Lelewela do Cygowa [właściwie: do Woli Cygowskiej], do Oleksianki (Parysowa, Latowicza); na Wołyń, do Tuliczowa (Dobrowolskich), do Turyczan (Sierakowskich), Bilcza (Sołtanów), Wysoc[ka] nad Bugiem [w rkp. błędnie: „Wysocego nad Bugiem”], Żytomierza”. W innych dokumentach (zob. niżej) wymienił Kolberg także Kołbiel w powiecie mińskim oraz Lublin, ten ostatni może tylko przejazdem w drodze powrotnej do Warszawy. W Notatniku z rachunkami pod rokiem 1862 Kolberg zapisał: „8–12 czerwca – jazda i pobyt u Matuszewskiego (w Jasienicy)” oraz: „Od 6 do 15 lipca – na wsi u Oleksińskiego” (rkp. sygn. 3210, k. 8). Prawdopodobnie był to pobyt w wymienionej w itinerarium Oleksiance, gdzie Kolberg był gościem synów lub kogoś z krewnych nieżyjącego już właściciela tego majątku, Kazimierza Oleksińskiego (1796–1861), oficera powstania listopadowego, generała-majora korpusu inżynierów komunikacji, pochowanego w Latowiczu. Zachowały się dwa paszporty Kolberga z tego roku uprawniające do podróży: pierwszy – „do różnych okolic” i „wszystkich guberni” Królestwa Polskiego (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 32), drugi – do guberni wołyńskiej (tamże, k. 34–35). W pierwszym potwierdzona jest urzędowo jazda koleją warszawsko-wiedeńską z datami 8 i 11 czerwca, co zgodne jest z wyżej przytoczonym zapisem z Notatnika o pobycie w czerwcu w Jasienicy. 125 �W paszporcie tym figuruje również informacja: „Do Kołbieli 4/7 62”, co sugeruje przyjazd lub pobyt w tej niewymienianej w itinerarium miejscowości powiatu mińskiego, poprzedzający bytność Kolberga w Oleksiance (w Notatniku wskazaną z datą od 6 lipca) oraz w Latowiczu, miejscowościach z tego samego powiatu, a także w Parysowie pod Garwolinem (zob. wyżej). Drugi paszport podróżny – do guberni wołyńskiej, wystawiony na 4 miesiące w lipcu potwierdza wyjazd Kolberga z Warszawy 29 lipca, powrót 3 października oraz pobyt w Żytomierzu 25 sierpnia. Informacje te są zgodne z notatkami rachunkowymi, gdzie wyprawa na Wołyń została również udokumentowana. Odnotował ją tam Kolberg jako trwającą od 30 lipca do 3 października (sygn. 3210, k. 9). Pod datą 10 października, już po powrocie, zapisał: „Podróż na Wołyniu w ciągu sierpnia, września do 3 października”, a niżej wymienił wydatki „w Lublinie” i na „podróż do Warszawy”, nie wiadomo jednak, czy w drodze powrotnej w Lublinie miała miejsce tylko przerwa w podróży, czy zatrzymał się w tym mieście jakiś czas. Wyprawę na Wołyń wspomina też Kolberg w późniejszym liście do Henryka Szopowicza z 18 VI 1870 r., gdy pisze: „[…] w r. 1862, zwiedziwszy część Wołynia, miałem sam sposobność w okolicy Łucka i Kowla zanotować paręset melodii wcale mi dotąd nieznanych i bardzo charakterystycznych […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 361). Kopernicki w drukowanym biogramie Kolberga zapisał pod rokiem 1862 jedynie: „Wołyń aż do Żytomierza” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). 1863 Według itinerarium: „Do Tatrów, Krynicy, na Jasło, do Leszczowat[ego], Iskani, Sambora (Dolińskich), Gródka (Doliniańskich), Zadwórza, Oleska, Borszow[a]”. Inne źródła (zob. niżej) dokumentują także pobyt w Pieninach, w Nowym Sączu, w Miejscu pod Jasłem i w Dubiecku, wskazują również na odwiedziny Krakowa, prawdopodobnie też Modlnicy i Mogilan oraz Lwowa. W Notatniku z rachunkami, między zapiskami wydatków z 5 lipca a 27 października 1863 roku Kolberg zapisał: „Podróż do Galicji w ciągu lipca, sierp[nia], wrześ[nia] i paźdz[iernika]: Szczawnica, 126 �Krynica, Sanockie, Sambor, Lwów, Olesko”, a także odnotował tam zakupy w Krakowie i kontakt z Konopką (rkp. sygn. 3210, k. 10). Zachowała się też luźna notatka Kolberga z wykazem wydatków na terenie Pienin, w Krynicy i w Nowym Sączu oraz w drodze do Dubiecka i Iskani w Przemyskiem (Arch. PTL, teka 11, sygn. 1175, k. 9). Nie zawiera ona jednak pełnych danych co do trasy i kalendarza podróży. Wynika z niej jedynie, że w czasie pobytu w Pieninach badacz opłacał m.in. śpiewaków wykonujących spisywane przez niego pieśni, że 31 lipca był w Krynicy, gdzie spędził trzy dni, oraz że nocował w Nowym Sączu, gdzie przybył pocztą i skąd z kolei takim samym środkiem transportu przyjechał 1 sierpnia do Miejsca pod Jasłem, by dalej udać się tego samego dnia do Dubiecka, a 3 sierpnia do Iskani. Przed wyruszeniem w Tatry i Pieniny Kolberg zatrzymał się jak zwykle w Krakowie i prawdopodobnie pod Krakowem – w Modlnicy i Mogilanach, a udając się dalej z Jasła na wschód, odwiedził i Lwów, być może także Przemyśl. Podróżom do Galicji Wschodniej sprzyjał w tym czasie fakt otwarcia w 1861 roku linii kolejowej łączącej Kraków ze Lwowem. Trasa galicyjskiej kolei im. Karola Ludwika, wybudowanej w latach 1856–1861, prowadziła przez Bochnię, Tarnów, Dębicę (1856), Ropczyce, Sędziszów, Rzeszów (1858), Łańcut, Przeworsk (1859), Radymno, Przemyśl (1860), Mościska, Sądową Wisznię i Gródek do Lwowa. W drukowanej biografii Kolberga Kopernicki wymienił podróże badacza łącznie, z trzech lat: „[…] w latach 1863–1865 zwiedził on powtórnie Kujawy, Łęczyckie i Płockie, po raz piąty okolice Krakowa, Beskidy, Tatry i sanockie strony w Galicji wschodniej” (Przedmowa wydawcy…, s. X); zob. też niżej lata 1864 i 1865. Natomiast w notatkach rękopiśmiennych zapisał: „do Kujaw i w Łęczyckie w r. 1860, [18]63 i [18]64”. Inne dane źródłowe nie dokumentują podróży Kolberga w Płockie w 1863 roku oraz na Kujawy i w Łęczyckie w latach 1863 i 1864 (zob. też niżej, rok 1864). 1864 Według itinerarium: „Do Czajkowskiego do Kosina (Płock), do Złotopolic pod Modlin (Gregorowiczów)”. W zapiskach rachunkowych Kolberga (rkp. sygn. 3210, k. 12) między 14 września a 6 października widnieje notatka potwierdzająca tę 127 �wyprawę, sporządzona po powrocie: „Podróż do Czajkowskiego pod Płock, do Kosina, Złotopolic w ciągu trzech tygodni”. Bytność w Kosinie dokumentuje zaświadczenie w języku rosyjskim, wystawione 17 IX 1864 r. w Drobinie, miejscowości położonej także w powiecie płockim, z nieczytelnym podpisem naczelnika tej gminy (rkp. zaginiony, Bibl. PAU, sygn. 2030, t. I, k. nlb, po k. 120; tu oparto się na kopii sporządzonej przed 1939 rokiem przez Marię Turczynowiczową, znajdującej się w Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze, sygn. MWR/MOK/2004/1). Stwierdza on, że według przedłożonego mu paszportu Kolberga wydanego do wsi Kosino termin pobytu w tej miejscowości został przekroczony z powodu trwającej od 10 września choroby, w związku z czym prosi odpowiednie władze „o nieczynienie przeszkód w czasie powrotnej drogi”. Prawdopodobnie Kolberg opuścił więc Kosino po 17 września, skąd udał się do Złotopolic. W liście z 26 XII 1864 r. do księdza Kajetana Śmiechowskiego Kolberg wspomina swój pobyt w Złotopolicach u zaprzyjaźnionych z nim Gregorowiczów i wieczór, w którym poznał adresata, swojego późniejszego informatora, i rozmawiał z nim „wiele i szczegółowo o zwyczajach narodowych” (Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 97). Kopernicki obok cytowanych wyżej (zob. rok 1863) informacji podanych w drukowanej biografii Kolberga i w notatkach rękopiśmiennych zapisał jeszcze w tym ostatnim dokumencie: „[…] w r. 1864 i [18]65 do Mąkolina, do prof. Matuszewskiego”. Informacji o pobycie w Mąkolinie (także w Płockiem jak Kosino wymienione w itinerarium) w 1864 i 1865 roku nie potwierdzają inne przekazy źródłowe, podobnie jak odnotowanych przez Kopernickiego podróży w 1864 roku na Kujawy i w Łęczyckie (zob. niżej, rok 1865). 1865 Według itinerarium: „Do Czerska (do Czaplina Kozłowskich), do Lublina (Illukiewicz) i Gałęzowa; do Kujaw, do Komeckich (Bogusł[awice]), Biesiekierskich (Bodzan[owo], Płowce), Sokołowskich (Głuszyn), Morzyckich (Ruszków)”. Kolberg dopisał w rkp. nad poszczególnymi miejscowościami nazwy miesięcy określające czas etapów podróży: nad etapem mazowieckim – czerwiec, nad lubelskim – lipiec, nad kujawskim – sierp[ień], wrzes[ień]. 128 �W Notatniku z rachunkami (rkp. sygn. 3210, k. 13 i 14) zanotował: „12 kwietnia – paszport do Lublina, kurierka, 21 kwietnia, w Lublinie i kurierka, 13 czerwca – podróż do Czaplina na dni pięć, 18 lipca – kurierka do Lublina, omnibus, 5 sierp[nia] – pobyt w Lublinie i powrót. 8 paźdz[iernika] – podróż po Kujawach (u Biesiekierskich, Komeck[ich], Sokołowsk[ich], Morzyckiego – od 20 sierp[nia] do 7 paźdz]iernika]”(ostatniego zapisu dokonał więc już po powrocie z Kujaw). Zatem zanotowane w itinerarium miesiące pokrywają się z cytowanymi z Notatnika. W innych źródłach nie potwierdzona jest jedynie informacja o czasie pobytu w Lublinie w kwietniu, choć do niego właśnie może się odnosić nawiązanie w niedatowanym brulionie listu Kolberga do Aleksandra Hilferdinga, gdzie pisze, że „dopiero przed kilku dniami” wrócił z Lublina i wtedy dowiedział się o powołaniu go w maju na członka Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 131, zob. też s. 130 i 122–124). Wycieczkę czerwcową do Czerska, odbytą z Czaplina z Kornelem Kozłowskim potwierdza wspomnienie tego ostatniego we wstępie do jego zbioru pt. Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego, wraz z tańcami i melodiami (Warszawa 1867, s. 23). Kozłowski zaznaczył tam z wdzięcznością, że 2/3 melodii z „części muzykalnej” jego pracy zebrał Kolberg w czasie tej właśnie wspólnej wyprawy w 1865 roku. Pobyt w Gałęzowie u Koźmianów w lipcu, także odnotowany w itinerarium, poświadcza list Józefy Koźmianówny, prawdopodobnie z listopada lub grudnia 1865 roku, nawiązujący do spotkania latem, przed czterema miesiącami (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 142–143). Po powrocie z podróży, 9 października zapisał Kolberg jeszcze w Notatniku z wydatkami: „dorożka do Wilanowa”; notka wskazuje na krótki wypad. W korespondencji poświadczone są niektóre fakty z kujawskiego etapu podróży, w której odwiedził ponownie Bodzanowo, Płowce, Bogusławice, a po raz pierwszy Głuszyn i Ruszkowo. Kolberg zapowiada w liście do Biesiekierskiego przyjazd koleją do Włocławka w dniu 21 sierpnia 1865 roku, Biesiekierski odpowiada 20 sierpnia, że „dziś posyła konie do Włocławka” (Korespondencja… cz. I, DWOK 129 �T. 64, s. 128 i 129) – data przyjazdu na Kujawy zgodna jest więc z cytowanymi wyżej notatkami. Michał Sokołowski w liście z 16 XI 1865 r. wspomina pobyt Kolberga w Głuszynie (tamże, s. 139), 25 listopada badacz z wdzięcznością pisze „o uprzejmym przyjęciu” w domu Morzyckich w Ruszkowie (tamże, s. 140), a w liście do Ludwika Komeckiego, prawdopodobnie z grudnia (Komecki odpowiada 20 stycznia 1866 roku) powołuje się na bytność w Bogusławicach (tamże, s. 145). Informacje Kopernickiego cytowane wyżej (zob. rok 1863 i 1864) są nieprecyzyjne bądź sprzeczne z tymi przekazami: w biogramie podaje on łącznie podróże z trzech lat, co powoduje niejasność co do poszczególnych wypraw (Przedmowa wydawcy…, s. X), w notatkach przywołuje wyjazd do Mąkolina w roku 1864 i 1865 nie wskazywany gdzie indziej. 1866 Według itinerarium: „Do Lublina (Illuk[iewicz], na krótko)”. Brak innych informacji źródłowych potwierdzających tę podróż, odbytą zapewne w sprawach rodzinnych – Julia Illukiewiczowa (zm. 1872), żona Seweryna, urzędnika z Lublina, była bratanicą Oskara. W liście do Józefa Blizińskiego z 31 V 1866 r. Kolberg wyraża niepewność co do swoich letnich wędrówek tego roku. Pisze, że plan wyjazdu „za granicę” (tj. poza zabór rosyjski) jest nierealny, więc „podrynda się w kraju”, może wstąpi do Ruszkowa, gdyby jechał w Kaliskie, a wyjechać zamierza dopiero w środku lipca (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 162). Lista wydatków w notatniku rachunkowym Kolberga nie wskazuje jednak na żaden wyjazd z Warszawy w tym roku (sygn. 3210, k. 15). Informacje Kopernickiego są z kolei niejasne, gdyż ujmują podróże z kilku lat łącznie lub są sprzeczne z notatką w itinerarium: w biografii Kolberga Kopernicki pisze: „1866–1868 – Poznańskie” (Przedmowa wydawcy…,s. X), w rękopisie: „W Chełmskie do pp. Hemplów, pułkownika, do Tarnowa pod Chełmem i do [Tuchowicza] pod Łukowem, także do pp. Hemplów w r. 1866, [18]67, [18]68”. Podróże w Poznańskie i Chełmskie podejmował Kolberg w latach następnych, zob. niżej. 130 �1867 Według itinerarium: „Do Poznania, do Siekierek (Radońskich), do Libelta (Czeszewo), do Krak[owa], Lwowa, Barysza (Szawłowskich)”. W Notatniku z rachunkami Kolberg zapisał pod datą 29 lipca (rkp. sygn. 3210, k. 16) wydatki na podróż do Aleksandrowa Kujawskiego oraz „na podróż do Pozn[ania] i Krakowa”, a po powrocie, 15 października (tamże, k. 17) koszt wyprawy w Poznańskie oraz wydatki „w Galicji (Lwów, Krak[ów], Barysz)”. Aleksandrów był miejscowością ze stacją pograniczną drogi żelaznej warszawsko–bydgoskiej; w grudniu 1862 roku wybudowano tu dworzec i uruchomiono linię kolejową. Kolberg podróżował więc z Warszawy w Poznańskie zapewne tą koleją i w Aleksandrowie przekraczał granicę zaborów rosyjskiego i pruskiego. W liście do Blizińskiego z 29 I 1867 r. zawiadamiał: „Będę w Sędzinie, jadąc w Poznańskie”, a 24 lutego Bliziński przebywający w Sędzinie powołuje się na tę zapowiedź przyjaciela (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 196 i 198). Sędzin leżał tak jak Aleksandrowo w powiecie nieszawskim, stąd zapewne ta sugestia; brak jednak informacji o ewentualnym zatrzymaniu się Kolberga na Kujawach w drodze do Poznania. Nie może go też jednoznacznie potwierdzić ciepłe wspomnienie bytności Kolberga w domu Sokołowskich w Głuszynie (również w powiecie nieszawskim), wyrażone w liście Michała Sokołowskiego z 6 I 1868 r. (tamże, s. 237), gdyż nie wiadomo, czy nie odnosi się do pobytu Kolberga na Kujawach w latach wcześniejszych. Korespondencja dokumentuje natomiast niektóre inne fakty dotyczące podróży w roku 1867. Bliziński przypomina 1 października zapowiedź Kolberga, że planuje powrót do Warszawy „dopiero w końcu września lub na początku października” (tamże, s. 202). 20 października Kolberg donosi Żupańskiemu, że dopiero przed kilku dniami wrócił do Warszawy z podróży „ostatecznie do Galicji odbytej” (tamże, s. 205), a do Libelta pisze 27 grudnia: „Po wycieczce […] odbytej w Ks[ięstwie] Pozn[ańskim] wyjechałem, jak Panu wiadomo, do Galicji i dotarłem za Lwów, aż na Podole galicyjskie [w itinerarium Kolberg wymienia jedynie Barysz pod Buczaczem, por. też rok 1876] i do Bukowiny, wszędzie równie obfite po drodze zbierając dla siebie plony” (tamże, s. 227–228). W liście do Bogumiła Hoffa z 30 XII 1867 r. wspomina: „W roku bieżącym byłem w lecie 131 �w W[ielkim] Ks[ięstwie Pozn[ańskim] i bawiłem czas jakiś u p. Libelta w Czeszewie i u p. Radońskich w Siekierkach itd.”, skąd udał się do Poznania, gdzie spędził cały tydzień (tamże, s. 231). Wreszcie w liście do Aleksandra Osipowicza pisze, że dopiero w połowie października wrócił „z podróży po Poznańskiem i Galicji odbytej” (tamże, s. 234). Zatem podróż Kolberga w Poznańskie i do Galicji trwała prawdopodobnie od końca lipca do połowy października. Pobyty Kolberga w Poznaniu w sierpniu i wrześniu poświadczają: brulionowy, datowany w Poznaniu 18 VIII 1867 r. projekt umowy wydawniczej z Janem Konstantym Żupańskim na druk Mazowsza, który ostatecznie nie doszedł do skutku (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 710, aneks 4) oraz wystawiony 19 IX rachunek za pobyt w hotelu Berlińskim w Poznaniu w dniach 16–19 IX 1867 r. (rkp. zaginiony, Bibl. PAU, sygn. 2030, t. II, k. 11; tu oparto się na kopii Marii Turczynowiczowej sprzed 1939 roku, znajdującej się w Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze, sygn. MWR/MOK/2004/1). W sprzeczności z tymi informacjami pozostaje wypowiedź Kolberga we wstępie do części I Chełmskiego (DWOK T. 33, s. X), gdzie pisząc o owocnych badaniach w okolicy Chełma, zwłaszcza w gościnnym domu Hemplów w Tarnowie, wymienia daty swojego tam pobytu: 1867, 1869, 1870. W rękopiśmiennych notatkach Kopernickiego mowa z kolei o pobycie Kolberga u Hemplów w Tarnowie pod Chełmem i w Tuchowiczu pod Łukowem w latach 1866, 1867 i 1868 (zob. wyżej, rok 1866)). Jednak zarówno Kolberg w itinerarium, jak i Kopernicki w biografii Kolberga (Przedmowa wydawcy…, s. X) wymieniają jedynie lata 1869 i 1870 jako daty roczne pobytu u Hemplów w Tarnowie. 1868 Według itinerarium: „Do Woli Rasztows[kiej] i Kraszewa pod Radzymin (do Komierowskich), do Pozn[ania], do Czeszewa (Libelt), do Dębicza, Miłosławia, Morownicy; do Krak[owa], Lwowa, Zadwórza”. Pierwotnie zapisał tu Kolberg jeszcze: „Barysza”, potem miejscowość tę skreślił. W zapiskach rachunkowych odnotował pod datą 3 czerwca podróż „pod Radzymin (Wola Rasztowska, Kraszew)”, pod datą 10 lipca – „przez 5 dni w Woli Rasztowskiej”, a między 9 sierpnia 132 �a 15 listopada podróż „do Galicji, Poznania i Lwowa w ciągu trzech miesięcy” oraz „sprawunki w Krakowie” (rkp. sygn. 3210, k. 17 i 18). Pobyt i badania w Woli Rasztowskiej pod Radzyminem w 1868 roku dokumentują także datowane wyjątkowo zapisy terenowe kilkunastu bajek śląskich, spisanych przez Kolberga z ust jednego z kilku wymienionych w rękopisie sezonowych robotników rolnych, pracujących w tamtejszym folwarku (zob. M. Gładysz „Śląsk” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Śląsk, DWOK T. 43, s. VII–VIII oraz tamże, s. 76, przyp. 1). Wyjazd pod Radzymin na początku czerwca zapowiadał też Kolberg w liście do Blizińskiego z 30 V 1868 r., pisząc, że wybiera się na pięć dni „na wieś o parę mil od Warszawy odległą” (Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 254) . Informacje w listach tylko po części pokrywają się jednak z podanymi w itinerarium. 21 września Kolberg otrzymuje za pośrednictwem Bibianny Moraczewskiej zaproszenie od Pauliny Wilkońskiej do Ostrowa pod Wieleniem (tamże, s. 262), gdzie według itinerarium był dopiero w roku następnym, w liście do Leona Wegnera z 22 XI 1868 r. wspomina spotkanie sprzed dwóch miesięcy w Poznaniu i dodaje: „[…] w krótkim tym przeciągu czasu obiegłem kawał kraju, bo byłem pod Krakowem, Lwowem, a teraz znajduję się jakoby w porcie spokojności, w Warszawie (tamże, s. 264–265). 29 listopada Bliziński wytyka Kolbergowi, że do Sędzina „nie zajrzał”, bo „bujał po Krakowie” (tamże, s. 266), 2 grudnia Hipolit Bochdan nawiązuje do spotkania z „przyjacielem naszej rodziny” w Zadwórzu (tamże, s. 268), a 5 marca 1869 r. w liście do Jerzego Lubomirskiego Kolberg powołuje się na swoją bytność we Lwowie w roku zeszłym, tj. 1868, i na rozmowy z Augustem Bielowskim w sprawie funduszy na kontynuację Ludu (tamże, s. 289). Natomiast w liście do Józefa Blizińskiego z 7 XII 1868 r. pisze, że w Warszawie jest od 15 listopada, że na wyprawę wyruszył w sierpniu i był tydzień w Poznaniu „ku końcowi września”, ale musiał wrócić do Krakowa, „gdyż samo tylko to miasto figurowało w moim paszporcie i zapuszczać się dalej w Poznańskie nie mogłem” (tamże, s. 270). Tymczasem wielkopolska trasa z 1868 roku wymieniona w itinerarium przeczy temu stwierdzeniu. Także wzmianki w korespondencji nie potwierdzają jednoznacznie – poza pobytem w Poznaniu – dalszej wędrówki Kolberga w Poznańskiem. Pewną wskazówkę stanowić może jedynie 133 �informacja w liście Kolberga do właściciela Dębicza, Włodzimierza Wolniewicza, z 24 II 1869 r. Wspominając w nim z wdzięcznością „gościnne progi” w Dębiczu i „wywiezione stamtąd zbiory” (tamże, s. 278), nawiązuje Kolberg do swojego wcześniejszego pobytu pod Środą, który według itinerarium przypadł na 1868 rok. Tak więc nie wydaje się pewna cytowana wyżej wypowiedź, że nie mógł „zapuszczać się dalej w Poznańskie”. Pobyt w Krakowie i pod Krakowem potwierdza z kolei wzmianka w liście Józefa Łepkowskiego z 25 X 1868 r. o spotkaniu z Oskarem w Krakowie i wyrażona tam prośba o pozdrowienie Konopki (bez podania imienia), zatem sugerująca bytność w Mogilanach lub w Modlnicy (tamże, s. 263–264). O bytności Kolberga w Krakowie świadczy też informacja Kazimierza Władysława Wójcickiego, który opisując swoje wrażenia z podróży do Krakowa w sierpniu 1868 roku, wspomina zwiedzanie miasta w towarzystwie Jana K. Gregorowicza i Oskara Kolberga oraz pożegnanie na dworcu kolejowym z Oskarem i Franciszkiem Matejką (zob. K. W. Wójcicki Wycieczka do Krakowa [cz.] III, „Kłosy” 1868, „Dodatek Nadzwyczajny do nr 170 „Kłosów”, s. 177 i 179) . Według nieprecyzyjnego świadectwa Kopernickiego, cytowanego wyżej (zob. rok 1866 i 1867), w latach 1866–1868 Kolberg podróżował w Poznańskie (Przedmowa wydawcy…., s. X) oraz w Chełmskie (do Tarnowa) i na Podlasie (do Tuchowicza pod Łukowem) w latach 1866, 1867, 1868. 1869 Według itinerarium: „Do Tarnowa (Hemplów), do Raszt[owskiej] Woli, do Poznania (do Wielenia, Morownicy), do Krak[owa], Mogilan i Modl[nicy]”. Z Notatnika z rachunkami (zob. niżej) wynika, że w Wielkopolsce Kolberg odwiedził także Kórnik, odnotowane jest tam również Bojanowo Stare, skąd dalej udawał się końmi do Morownicy, a w Krakowskiem – Oświęcim, zapewne również w przejeździe. Kalendarza tych podróży dotyczą notatki rachunkowe Kolberga (rkp. sygn. 3210, k. 18 i 19): „13–20 maja – podróż koleją i pobyt u Hemplów w Tarnowie”, „15–27 czerwca – na wsi u Hemplów i podróż na Lublin”, „12 lipca – tydzień pobytu u Młockich w Raszt[owskiej] Woli”, „2 sierpnia – paszport do Krakowa”, „8 sierpnia 134 �– wyjazd koleją żel[azną]”. – Podsumowując koszty dalszego etapu podróży, zapisał: „Do nowego roku 1870 wydałem w Krakowie i Poznaniu (do 20 stycz[nia] 70 [r.]) 40. rub. sr.”, przy czym wlicza w tę sumę także kolejne podróże z Poznania „do Wielenia, Morownicy, Kórnika”. Majowy pobyt u Hemplów w Tarnowie pod Chełmem potwierdzony jest w korespondencji; 23 maja Kolberg pisze do Bogumiła Hoffa, że odebrał jego listy 22 maja, po powrocie „z tygodniowej wycieczki w Podlaskie” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 326), natomiast brak innych danych źródłowych na temat drugiego pobytu w Tarnowie w czerwcu oraz w Rasztowskiej Woli w lipcu. Odwiedziny u Hemplów w roku 1869 wymienia też Kolberg we wstępie do części I Chełmskiego, podaje tam jednak tylko datę roczną (DWOK T. 33, s. X); zob. też wyżej, rok 1867. Dodatkowe informacje dotyczące etapu podróży do Krakowa i w Poznańskie przynoszą zapisy wydatków Kolberga na luźnej kartce zachowanej w Notatniku rachunkowym (sygn. 3210, k. 20), sporządzone jednak bez podania bliższych dat, a jedynie z notą ogólną: „1869 sierpień i wrzesień”. Odnotowuje tam Kolberg koszty poniesione wówczas na przejazdy koleją do Granicy, do Krakowa i do Oświęcimia, pobytów „na wsi u Konop[ków]”, a następnie w Poznaniu, przejazdów kolejowych z Poznania, najpierw do Wielenia, potem do Bojanowa, drobne wydatki w Morownicy i w Pozn[aniu] oraz na powrót koleją do Oświęcimia. Według tych zapisków rachunkowych Kolberg odbył podróż do Krakowa i w Poznańskie w sierpniu i wrześniu, udając się koleją najpierw do Granicy, następnie do Krakowa i do Oświęcimia, pod Kraków do Konopków i następnie dalej do Poznania, skąd udał się do Kórnika, potem znowu z Poznania do Wielenia, a następnie z Poznania dotarł najpierw pociągiem do Starego Bojanowa, skąd konie przysłane przez Niegolewskich zabrały go do Morownicy. Do Krakowa udał się ponownie znowu przez Oświęcim. Z tych zapisów nie wynika jednak, że pobyt w Krakowskiem, Poznańskiem i znowu w Krakowskiem trwał aż do stycznia następnego 1870 roku, co odnotował w cytowanym wyżej Notatniku (na k. 19). Poszczególne etapy tej podróży poświadczone są częściowo w korespondencji. Pierwszą bytność w Krakowie w sierpniu dokumentuje 135 �brulion listu Kolberga pisany w Krakowie 15 VIII do lipskiej firmy Beritkopfa i Härtla oraz odpowiedź tejże z 17 VIII adresowana do księgarni D. E. Friedleina w Krakowie, która była stałym miejscem kontaktów Kolberga i odbioru poczty (Korespondencja…, DWOK T. 64, s. 331–334). Pobyt w Poznaniu i odwiedziny w Ostrowie pod Wieleniem potwierdzają listy Pauliny Wilkońskiej z sierpnia, października i listopada 1868 r. (tamże, s. 335 i 338–342) oraz odpowiedź Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 15 IX na wniosek Kolberga złożony osobiście 23 VIII w sprawie funduszy na jego wydawnictwo (tamże, s. 335–336). O powrocie Kolberga z Wielkopolski do Krakowa przed 15 października informuje z kolei wzmianka w tak datowanym liście Fryderyka Skobla pisanym ze Lwowa (tamże, s. 336). Świadczy też o tym pytanie w liście Pauliny Wilkońskiej z 27 X, jak powodzi się Kolbergowi w Krakowie (tamże, s. 338) oraz wątpliwość Bogumiła Hoffa, który niepokoi się, czy jego list z 30 XI zastanie Kolberga jeszcze w Mogilanach (tamże, s. 342). W Krakowie ku końcowi roku 1869 złożył Kolberg w drukarni do składania pierwszy tom swojej monografii Krakowskiego, planując jednocześnie przeniesienie się z Warszawy wobec otrzymanej z Towarzystwa Naukowego Krakowskiego dotacji. Cytowane notatki rachunkowe (k 19) wskazują na powrót do Warszawy dopiero w styczniu 1870 roku; podsumowując koszt wyprawy w Krakowskie i Poznańskie w roku 1869, Kolberg podaje jej datę końcową: „do 20 stycz[nia 18]70 r.” Według biogramu Kolberga napisanego przez Kopernickiego podróżował Kolberg w latach 1869 i 1870 w „Chełmskie i powtórnie Augustowskie” (Przedmowa…, s. X), natomiast w swoich notatkach uzupełniających szkic autobiografii Kolberga Kopernicki zanotował: „W Łomżyńskie i Augustowskie – w r. 1869 i 1870”. Informacje te są sprzeczne z pozostałymi przekazami. 1870 Według itinerarium: „Do Hemplów (na Siedlce, Kodeń, Włodawę)”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje na pobyt w Krakowie i pod Krakowem w ciągu drugiego półrocza. Brak bliższych danych o podróży w Chełmskie i na Podlasie. Prawdopodobnie nastąpiła ona wiosną, gdyż w liście z 12 XI 1870 r. 136 �Maria Hemplówna pisze do Kolberga: „I ja również niewymownie żałuję, że nie wypadło Szanownemu Panu być tego lata w Tarnowie, ale umiałam uwzględnić bardziej konieczną potrzebę Jego obecności tam, gdzie chodziło o dopełnienie i dopilnowanie wychodzącego dzieła […]” (Korespondencja… cz. I. DWOK T. 64, s. 369). Kolberg przebywał zapewne latem i jesienią w Krakowie, zajęty monografią Krakowskiego. Jego list do Hemplówny, w którym wyjaśniał tę okoliczność, co wynika z cytowanego wyżej tekstu autorki, nie zachował się, podobnie jak wszystkie inne skierowane do tej współpracownicy. W Chełmskie podróżował więc najprawdopodobniej z Warszawy, dokąd powrócił w styczniu z Krakowa (por. wyżej, rok 1869), a przed kolejnym wyjazdem do Krakowa latem. Brak listów Kolberga z pierwszego półrocza 1870 roku może wskazywać na jego nieobecność w tym okresie w Warszawie, natomiast listy kierowane wówczas do niego wysyłane były m. in. z Krakowa i z Modlnicy, gdzie zatem wówczas nie przebywał (zob. tamże, s. 348, 351, 355, 357, 359). Rok 1870 jako datę roczną pobytu w Tarnowie wymienia też Kolberg we wstępie do części I Chełmskiego (DWOK T. 33, s. X) oraz Kopernicki w drukowanym biogramie (Przedmowa wydawcy…, s. X); zob. też wyżej, rok 1869. Pobyt lub pobyty w Krakowie w ciągu drugiego półrocza nie są dokładnie udokumentowane, lecz korespondencja wskazuje na dłuższy okres zatrzymania się w mieście lub raczej u Konopków pod Krakowem. W brulionie listu do Henryka Szopowicza już 18 czerwca Kolberg prosi adresata o przesłanie ewentualnych materiałów na adres Friedleina w Krakowie i dodaje: „Co rok bowiem bywam po kilka razy w Krakowie i tam się zwykle papiery do mnie adresowane składają” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 362). W cytowanym wyżej liście Hemplówna wyraża żal, że badacz latem nie odwiedził Tarnowa, ale i zrozumienie, że ważniejszy był dla niego wówczas pobyt w Krakowie. W październiku Kolberg swój list do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego pisze z Krakowa, a Hoff wspomina o jego pobycie w Mogilanach i Krakowie, na początku listopada przyszła bratowa Oskara, Karolina, dopomina się o jego powrót spod Krakowa do Warszawy, zaś 18 grudnia Oskar pisze do Walerego Rzewuskiego jeszcze z Modlnicy (tamże, s. 365, 366, 137 �367–368 i 371). Można więc przyjąć, że drugą połowę roku 1870 spędził Kolberg pod Krakowem i w Krakowie. Niejasna i prawdopodobnie błędna jest późniejsza informacja badacza we wstępie do części I Pokucia, w której wśród dat rocznych podróży na Pokucie wymienił także rok 1870 (DWOK T. 29, s. XI). Odwiedzin tego regionu w tym roku nie poświadcza żaden inny przekaz. Z kolei dane Kopernickiego są po części sprzeczne z informacjami Kolberga; zob. wyżej, rok 1869. 1871 Według itinerarium: „Do Krakowa, Mogilan i Modlnicy – na stałe; do Lwowa, Bołszowiec, Barysza”. Inne źródła (zob. niżej) poświadczają też pobyt Kolberga w Poznaniu i w Poznańskiem. Korespondencja wskazuje, że w styczniu Kolberg przebywał jeszcze w Modlnicy, a do Warszawy wyjechał w końcu tego miesiąca, oraz że zapowiadał powrót do Modlnicy w sierpniu 1871 roku (zob. listy A. Konopczanki z 12 II oraz niedatowany, prawdopodobnie z czerwca, Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 375 i 382). Przeprowadzka pod Kraków nastąpiła między 5 a 16 sierpnia, co poświadcza wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera z 5 VIII oraz list Wilhelma do brata z 16 VIII. Faleński pisze, że wysyła „naprędce parę słów przez odjeżdżającego do Was [tj. do Krakowa] Oskara Kolberga”, a Wilhelm potwierdza odbiór wiadomości Oskara o „pomyślnej podróży” do Modlnicy (Korespondencja Karola Estreichera z Marią i Felicjanem Faleńskimi, „Archiwum Literackie” 1957, nr 3, s. 99, list 30 oraz Korespondencja Oskara Kolberga cz. I, DWOK T. 64, s. 383). O pobycie Kolberga we Lwowie, Bołszowcach i Baryszu nie wzmiankują inne źródła. W pierwszym półroczu brak jednak listów Kolberga, nie można więc wykluczyć wyjazdu – może niedługiego – do Galicji Wschodniej. Natomiast z listów i z prasy wynika, że jesienią odbył Kolberg podróż do Poznania i w Poznańskie, o której nie wspomina w itinerarium. W październiku Karol Minter, Wilhelm i Karolina piszą do Oskara, że dowiedzieli się z gazet o jego pobycie w Poznaniu (Korespondencja…cz. I, DWOK T. 64, s. 387, 388, 390). O przyjeździe Kolberga w dniu 14 października do Poznania informował „Dziennik 138 �Poznański” 1871 w nr 236 (z 15 X) . Według itinerarium Kolberg udał się w Poznańskie dopiero w roku następnym (zob. niżej). Tymczasem w liście z lutego 1872 roku do poznańskiego wydawcy, Ludwika Merzbacha,, Kolberg wspomina spotkanie z nim w Poznaniu w październiku roku poprzedniego, a w dalszym ciągu tego listu pisze: „Po wyjeździe moim z Poznania bawiłem parę tygodni na wsi, po czym wracając na Oderberg [Bogumin] do Krakowa, wstąpiłem do Cieszyna, gdzie mieszka i pracuje u fotografisty p. Hoff […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 410). Informacja o spot­ kaniu w Poznaniu, o „paru tygodniach na wsi” i wzmianka o bytności w Cieszynie wskazują, że od połowy października 1871 roku przebywał Kolberg najpierw w Poznaniu, potem w Poznańskiem – może już na przełomie roku 1871/1872 – w dworach zaprzyjaźnionych Wielkopolan oraz odwiedził Cieszyn – może już w 1872 roku. Notatka prasowa z „Dziennika Poznańskiego” i list do Merzbacha uwiarygadniają wyraźnie pobyt w Poznaniu i zapewne w Poznańskiem w roku 1871. Takie dane Kolberg podaje jednak w itinerarium dopiero pod rokiem 1872 (zob. niżej). Kopernicki odnotowuje w roku 1871 jedynie opuszczenie Warszawy i zamieszkanie w Modlnicy (Przedmowa wydawcy…., s. XI). 1872 Według itinerarium: „Do Poznania, do Dębicza, Miłosławia, Morownicy, Targoszyc (Łukaszewicz) , do Cieszyna (Otto)”. Zob. też wyżej, rok 1871. Zachowały się tylko trzy bruliony listów Kolberga z roku 1872 (z lutego i z listopada), brak więc bezpośrednich i pewnych danych o jego ówczesnych podróżach. Informacje w jednym z nich zawarte są jednak sprzeczne z podanymi w itinerarium. W niedatowanym brulionie listu do poznańskiego wydawcy, Ludwika Merzbacha, którego datę ustalono (być może błędnie?) na podstawie zapisu na tej samej karcie co listu do brata Wilhelma, datowanego 4 II 1872 (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 410–412 i s. 408–410), Kolberg nawiązuje do spotkania z Merzbachem w Poznaniu w październiku 1871 roku oraz pisze o pobycie na wsi po wyjeździe z Poznania i o odwiedzinach Cieszyna w drodze do Krakowa (cytowany fragment zob. wyżej, rok 1871). Ta informacja przesuwałaby podróż Kolberga do Poznania i w Poznańskie oraz bytność w Cieszynie na 139 �rok 1871, ewentualnie na początek roku 1872, kiedy to kontynuował parotygodniowy pobyt na wsi w dworach wielkopolskich wymienianych w itinerarium, po czym nastąpił powrót do Poznania i stąd dopiero podróż do Cieszyna. W liście tym Kolberg wspomina także o spotkaniu w Cieszynie z Bogumiłem Hoffem, od którego otrzymał rysunki ubiorów z Wielkopolski. Musiałoby to nastąpić przed marcem 1872 r., gdyż w tym miesiącu Hoff opuścił Cieszyn, przenosząc się do Przemyśla. Wątpliwość co do pobytu w Poznaniu w 1872 roku nie została rozstrzygnięta w świetle dostępnych źródeł. Wzmacnia ją dodatkowo kilka innych – poza itinerarium – przekazów źródłowych z lat późniejszych, poświadczających jednak podróż w Poznańskie w 1872 roku. We wstępie do części V W. Ks. Poznańskiego drukowanej w 1880 r. Kolberg pisze: „W Kościańskiem zauważyliśmy (w r. 1872 i 1875) głównie następujące tańce […]” (DWOK T. 13, s. IX). W roku 1880 w liście do redakcji czeskiego „Světozora” podaje informację: „[…] w r. 1872 robiłem w celach etnograficznych wycieczki w Poznańskie […]” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). W 1881 roku pod tekstem brulionu listu do Ludwika Jenikego, dotyczącego odbytych wypraw zanotował m.in.: „W r. 1872 jeździłem w celach etnograficznych w Poznańskie” (tamże, s. 462). Wreszcie w liście do Bogumiła Hoffa z 1885 r. nawiązuje – bez podania jednak daty rocznej – do swojego krótkiego pobytu u pastora Leopolda Otto w Cieszynie (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 236). 1873 Według itinerarium: „Do Wiednia (na wystawę)”. Plany wyjazdu na wystawę powszechną w Wiedniu miał Kolberg już wiosną 1873 roku, o czym musiał informować Marię Hemplównę (list ten nie zachował się), która pisząc do niego 30 kwietnia nawiązuje do projektu „przejażdżki do Wiednia” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 451). Wystawa powszechna w Wiedniu, otwarta była w dniach od 1 maja do 31 X 1873 roku. 1 sierpnia Oskar pisze w liście do brata Wilhelma, że Konopkowie zachęcają go do zwiedzenia wystawy oraz wspomina o pewnych nadziejach związanych z możliwością zaprezentowania w środowisku muzycznym Wiednia swoich kompozycji i nawiązania kontaktów z tamtejszymi etnografami. Pisze też, że na przeszkodzie stoją koszty wyprawy i prosi brata 140 �o przesłanie odpowiedniej kwoty ze sprzedaży jednego ze swoich listów zastawnych, którymi ten zarządzał w Warszawie (tamże, s. 457–458). Już 4 sierpnia Wilhelm donosił Oskarowi, że asygnację wypłaty wysłał na adres Friedleina (zob. tamże, s. 459 oraz s. 468 – notatki pod tekstem brulionu), na tym jednak definitywnie kończy się w listach temat wyjazdu Kolberga na wystawę w Wiedniu. Kiedy ją badacz odwiedził i jak długo przebywał w Wiedniu, nie wiadomo. Wyjazd mógł jednak nastąpić najwcześniej po 4 sierpnia, kiedy to Wilhelm zadysponował częścią złożonego u niego kapitaliku Oskara i przysłał odpowiednią asygnację, co rozwiązało sprawę funduszu na wyjazd. Luka w korespondencji wysyłanej przez Oskara Kolberga trwała od 1 sierpnia do około 22 października, kiedy to Akademia pokwitowała odbiór listu pisanego przez niego w Krakowie (zob. tamże, s. 456 i 464), zatem pobyt w Wiedniu mógł mieć zapewne miejsce między połową sierpnia a ostatnią dekadą października. Brak jednak w materiałach Kolberga jakichkolwiek śladów czy choćby wzmianek o tej podróży, jej przebiegu i wrażeniach, o pobycie w Wiedniu i zwiedzaniu wystawy – i to zarówno w korespondencji, jak i w innych dokumentach badacza. Całkowite przemilczenie tej wyprawy jest tym bardziej zastanawiające że wrażeniami z podróży na wystawę powszechną w Paryżu, odbytą pięć lat później, dzielił się Kolberg chętnie w swoich listach do rodziny i przyjaciół (zob. rok 1878). Nie wiadomo, czy i w jakim stopniu na wyjazd Kolberga na wystawę mogły mieć wpływ krach finansowy na giełdzie wiedeńskiej, który nastąpił wkrótce po otwarciu ekspozycji i spowodował zwyżkę cen i spadek frekwencji, a także wybuch epidemii cholery w Wiedniu, która szerzyła się także w Galicji w okresie od końca maja do połowy sierpnia. O pobycie Kolberga w Wiedniu może wprawdzie świadczyć niedatowana wzmianka o odwiedzinach „pianisty Kolberga” w wiedeńskim salonie Eleonory z Milieskich Elkanowej, nie wiadomo jednak, czy z tą datą roczną można ją powiązać (zob. H. Dąbczańska-Budzynowska Pamiętnik, oprac. J. Fijałek, „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” R. 9: 1963, druk 1964, s. 316). 1874 Brak jakichkolwiek świadectw źródłowych, które dokumentowałyby podróż lub podróże Kolberga w tym roku. 141 �Zdecydowała o tym zapewne konieczność dopilnowania druku i korekt IV części Krakowskiego, która ukazała się pod koniec roku 1874 lub raczej na początku 1875 (zob. list do Akademii z 24 X, Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64. s. 495–496), a także równoległa praca nad pierwszymi tomami Poznańskiego (część I wydana została w 1875 roku) . Prawdopodobnie znaczenie miał też brak funduszy, o czym świadczyć może ponawiana prośba do Wilhelma o przekazanie mu zdeponowanego u niego kapitału, a przynajmniej „pilnie potrzebnej” jego części ( zob. bruliony listów do Wilhelma z 12 VI i 18 XII, tamże, s. 491 i 511). 1875 Prawie trzymiesięczna podróż w Poznańskie, do Prus Zachodnich i Wschodnich, przebiegająca następującą trasą: Morownica, Pakosław, Konojad, Poznań, Toruń, Zakrzewko, Brąchnówko, Tylice, Łysomice, Turzno, Nawra, Chełmno, Terespol, Łaszewo, Tucholszczyzna, Bukowiec, Pelplin, Gdańsk, Oliwa, Sopot, Wielki Kac [Kack], Oksywie, Puck, Wejherowo, Malbork, Waplewo, Telkwice, Buchwałd, Elbląg, Królewiec, Lec [Giżycko], Ełk, Osterode [Ostróda], Toruń, Poznań, Morownica. Według itinerarium: „Do Poznania (Pakosławia, Morownicy, Konojadu), do Torunia, Zakrzewka i Brąchnówka (Czarlińskich), [Łaszewa] (Mieczkowskich) [w rkp. błędnie: Łukowa]), Nawry (Sczanieckich), Bukowca pod Świec[iem] (Cejnowa), Pelplina, Gdańska, Zopotów [Sopotu] (i na Kaszuby), Telkwic i Buchwałdu [Bukowa] (Donimirs[kich]), do Waplewa (Sierakow[skich]), Elbląga, Królewca, Lecu [Giżycka] i Ełku”. Podróż ta, finansowana ze specjalnego zasiłku Akademii Umiejętności przeznaczonego na wyprawę badawczą i kontakty z regionalistami, należy do najlepiej udokumentowanych w całej działalności Kolberga, m. in. dzięki obszernemu sprawozdaniu złożonemu Akademii po powrocie, a także zachowanej korespondencji. Brulion tego sprawozdania, niepełny, urywający się na wiadomości o pobycie Kolberga w Malborskiem, zachował się w spuściźnie badacza (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 70). Natomiast oryginał sprawozdania z kompletnymi informacjami o podróży odnaleziono dopiero w 1991 roku w czasie kwerendy w Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Sprawozdanie to pt. Pismo Oskara Kolberga 142 �z 4 lis­to­p ada 1875 roku do Zarządu Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie dołączone było do wniosku Sekcji Etnologicznej skierowanego przez jej sekretarza, Kopernickiego, do władz Komisji Antropologicznej z prośbą o zasiłek dla Kolberga na podróż w Poznańskie i do Prus Zachodnich. Wniosek dokładnie informował o planie naukowym podróży Kolberga i oczekiwanych rezultatach (Arch. Nauk. PAU W III–46b), Oryginalny tekst tego sprawozdania Kolberga odnalazł Wiesław Bieńkowski i opublikował go w „Komunikatach Warmińsko-Mazurskich” w 1992 roku (w nr 3–4, s. 346–349), w artykule pt. Oskar Kolberg w Królewcu w 1875 roku. Dzięki temu Pismu, dopełnionemu przez listy Kolberga z lat 1875 i 1876 można odtworzyć dokładniej przebieg prawie trzymiesięcznej wyprawy badacza w Poznańskie, na Pomorze Gdańskie, Powiśle i Mazury, jedynej jego podróży na Pomorze i na Mazury. Cytowane niżej fragmenty pochodzą z 347 i 348 s. Pisma. Pierwszy etap podróży stanowiło Poznańskie, gdzie Kolberg wyjechał w końcu lipca. 22 lipca w liście do Wandy Niegolewskiej zapowiada swój przyjazd do Starego Bojanowa „w środę”, tj. 28 lipca (22-go wypadał czwartek, zatem informacja Kolberga o przyjeździe w środę wskazuje na datę 28 lipca), skąd planował udać się do Morownicy pod Śmiglem, do Niegolewskich (zob. Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 534). Być może przedtem zatrzymał się kilka dni w Poznaniu. W Poznańskiem „zwiedził kilka powiatów południowych”, poza Morownicą zatrzymał się „cokolwiek dłużej” w Pakosławiu pod Rawiczem (u Czarneckich), odwiedził też – może ponownie – Poznań, gdzie spotkał się z Kazimierzem Szulcem, badaczem starożytności i etnografem. Dalej pojechał do Torunia i po krótkim pobycie w tym mieście jeszcze w pierwszej połowie sierpnia udał się „na zwiedzenie Prus Zachodnich”. Tu dłużej przebywał w Zakrzewku i Brąchnówku pod Chełmżą (u Czarlińskich), skąd „robił wycieczki” do Tylic, Łysomic i Turzna. Następnie pojechał do Nawry (do Sczanieckich), potem przez Trzebcz do Chełmna, gdzie spotkał się z ks. Pobłockim, autorem Słowniczka wyrazów kaszubskich. Z Łaszewa, gdzie się zatrzymał (u Mieczkowskich), podejmował wycieczki w Tucholszczyznę i do Bukowca pod Terespolem, gdzie spotkał się z Florianem 143 �Cejnową, literatem kaszubskim, z którego „wskazówek i informacji” później korzystał. Zachował się bilet pocztowy na przejazd z Chełmna (niem. Culm) do Terespola, datowany na 24 sierpnia 1875 roku, na którego odwrocie Kolberg sporządzał później podręczne notatki brulionowe, dotyczące zwyczajów i słownika w Waplewie (Arch. PTL, teka 6, sygn. 1145, k. 31). W drugiej połowie sierpnia Kolberg odwiedził Pelplin, gdzie zetknął się z ks. Franciszkiem Rąbcą, który opowiadał mu „pouczające szczegóły o życiu Kaszubów i Koczewiaków”. Następnie przez Gdańsk i Oliwę dotarł do Sopotu, gdzie przebywał 12 dni, odbywając wycieczki „w głąb Kaszub, mianowicie do Wielkiego Kacu [Kacka], Oksywia, Pucka, Wejherowa”, w którym to mieście zetknął się z Ludwikiem Jakowickim, pedagogiem przesiedlonym tam karnie z Poznania. W pierwszej połowie września Kolberg zwiedził Malbork (zamek i muzeum archeologiczne), tydzień spędził w Waplewie (u Sierakowskich), następnie przez kolejny tydzień przebywał w Telkwicach i Buchwałdzie [Bukowie] (u Donimirskich). Kolejnym miastem na jego pomorskiej trasie był Elbląg, gdzie zwiedził zbiory archeologiczne Ferdinanda Jakoba Kaminskiego (nie: Kaninskiego, jak podaje Kolberg, por. W Bieńkowski Oskar Kolberg w Królewcu… s. 348, przyp. 23). Przed 19 września badacz dotarł do Królewca, skąd tego dnia pisze do Romana Konopki do Modlnicy, relacjonując pobyt w tym mieście i poprzedzającą go wędrówkę (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 537–538). W Królewcu nawiązał kontakt z polskim duchownym ewangelickim, Hermannem Pełką, zbieraczem pieśni mazurskich, i poznał Friedricha Kurschata, litewskiego lingwistę i teologa. Następnie pojechał Kolberg na Mazury pruskie, gdzie przebywał jedynie około 10 dni. Odwiedził najpierw Lec (dziś Giżycko), gdzie poznał Marcina Giersza, prawnika i redaktora „Gazety Leckiej”, znawcę ludu i miejscowej gwary, oraz pastora Hermana Adalberta Brauna (zob. bruliony listów Kolberga do nich z 28 II 1876 r. nawiązujące do tych spotkań, tamże, s. 573 i nast.) . Następnie udał się do Ełku, gdzie spotkał się z superintendentem Karolem Remusem i proboszczem Reinholdem Giżyckim, którzy dostarczyli mu cennych informacji z zakresu etnografii i „stosunków krajowych” (zob. bruliony listów Kolberga z 1 III 1876 r., tamże, s. 581 i nast). 144 �Z mazurskiej podróży wracał Kolberg „na Osterode [Ostródę], Toruń i Poznań […], zatrzymując się jeszcze po drodze w różnych miejs­cach ” (zob. brulion listu do Wilhelma z 20 X 1875 r., pisany w Modlnicy tuż po powrocie z wyprawy, tamże, s. 542). W Poznaniu znalazł się pod koniec września i bawił tam kilka dni; 25 września uczestniczył w uroczystym otwarciu nowego teatru, stałej polskiej sceny, a dwa dni później pisał z Poznania do Franciszka Rąbcy. Stamtąd pojechał ponownie do Morownicy, skąd 3 października wysłał list do Romana Konopki, by wreszcie po ponad dwu tygodniach pobytu i ewentualnych wycieczek wrócić 19 października najpierw do Krakowa, potem do Modlnicy, z której 20 października wysyłał wspomniany wyżej list do Wilhelma (zob. listy do Franciszka Rąbcy i Romana Konopki, tamże, s. 539–540). Poza przywołanymi wyżej zob. też inne listy pisane po powrocie z podróży jesienią 1875 i w pierwszych miesiącach 1876 roku, nawiązujące do wyprawy i ilustrujące dalsze kontakty i wymianę naukową (tamże, listy nr 369, 370, 374, 386, 390–396, 398, 404, 411, 419). Wzmiankę o tej podróży zawiera także list do czeskiego „Světozora” z 22 IX 1880 r., gdzie Kolberg pisze, że w roku 1875 podejmował „w celach etnograficznych wycieczki […] w Poznańskie i do Prus Zachodnich i Wschodnich” (Korepondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). Kopernicki także odnotowuje tę podróż w swojej biografii Kolberga: „[…] w roku 1875 do Poznańskiego, Prus Zachodnich i Wschodnich (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1876 Dwumiesięczna podróż do Galicji Wschodniej: Czortowiec, Barysz, Lwów i okolice, Huculszczyzna pod Czarnohorą, Żabie, Bukowina, Stanisławów, Kołomyja, Czerniowce, Buczacz, Barysz, Kraków [kolejność niepewna, zob. cytowane niżej źródła]. Według itinerarium: „Do Lwowa, na Pokucie, do Żabiego (ks. Witwicki), Barysza (Szawłowskich)”. Podróż ta sfinansowana została – jak poprzedniego roku – z zasiłku Akademii Umiejętności. Plany wyprawy do Galicji Wschodniej, „ku Lwowu i Czerniowcom”, „w góry i na Podole galicyjskie” sygnalizował Kolberg 145 �w korespondencji z przyjaciółmi, począwszy od końca marca (zob. Korespondencja…cz. I, DWOK T. 64, s. 586, 619, 626, 628, 631). Pierwotne projekty wyjazdu już w czerwcu, potem w lipcu nie doszły do skutku, termin przesuwał się w związku z koniecznością doglądania druku części II W. Ks. Poznańskiego (zob. tamże, s. 628) i ostatecznie Kolberg wyruszył dopiero po 10 sierpnia (taką datę nosi list pisany latem jeszcze w Krakowie, zob. tamże, s. 633), by po dwumiesięcznej wyprawie przed 12 października powrócić do Krakowa. W liście z tą datą pisanym do Stanisława Czarneckiego już z Krakowa Kolberg pisze: „W tym roku jeździłem na Pokucie, na Bukowinę i byłem w Karpatach, mianowicie między Hucułami pod Czarną Górą [Czarnohorą]” (tamże, s. 645) . Dalsza korespondencja przynosi kolejne relacje i fakty dokumentujące przebieg i etapy wyprawy. W liście do Władysława Przybysławskiego z 14 X informuje: „Po wyjeździe z Czortowca, a następnie z Barysza zwiedzałem jeszcze okolice Lwowa i w samymże Lwowie cały przepędziłem tydzień”. Wymienia muzea lwowskie, które odwiedził: Muzeum Przyrodnicze im. Dzieduszyckich, Muzeum Przemysłowe Miejskie, Ossolineum oraz zbiory i eksponaty, które go zainteresowały, zawiadamia, że od kilku dni „bawi w Krakowie” i wspomina z wdzięcznością pobyt w gościnnym domu Przybysławskich w Czortowcu (tamże, s. 646 i 648). 20 października pisze do Władysława Siarkowskiego, że przed kilku dniami wrócił z podróży „odbytej do Lwowa i w jego okolice, do gór huculskich i Bukowiny” oraz do Ludwika Gumplowicza, że „wycieczka ta trwała od początku sierpnia do połowy października” (tamże, s. 651 i s. 652) . Wreszcie w obszernym liście z 30 X 1876 r. zdaje sprawozdanie mecenasowi podróży, Akademii Umiejętności. Informuje, że choć w planie miał podróż na Pokucie i Podole, odwiedził tylko „Pokucie, góry huculskie i część Bukowiny”, gdyż zbyt krótki czas w sierpniu i wrześniu oraz szczupłe środki pieniężne sprawiły, że badania na Podolu zmuszony był odłożyć na przyszłość. Według itinerarium był jednak w Baryszu pod Buczaczem oraz w samym Buczaczu, jak wynika z tego samego listu do Akademii, może więc chodziło o niezrealizowany zamiar szerszych badań na Podolu. Dalej wymienia tam Kolberg swoje najważniejsze stacje badawcze, którymi były: „w okolicy naddniestrzańskiej głównie Barysz 146 �pod Buczaczem i Czortowiec pod Obertynem, w górach zaś Żabie pod Czarnogórą, położone w pobliżu granicy Bukowiny i Kossowa”. Informuje też o krótkich pobytach w miastach – Stanisławowie, Kołomyi, Czerniowcach, Buczaczu, dłuższym we Lwowie (tamże, s. 657–660). Informacje te wzbogacają trasę podróży o niewymieniany w itinerarium Czortowiec, Stanisławów, Kołomyję, Czerniowce i Buczacz. Do tej podróży nawiązują też wzmianki w listach późniejszych, od listopada 1876 do stycznia 1877 roku (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 662, 663, 668, 671 oraz cz. II, DWOK T. 65, s, 1 i 3). Wycieczki na Pokucie w roku 1876 i 1880 wspomina Kolberg kilka lat później w liście do „Světozora” z 22 IX 1880 r. (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407), a we wstępie do części I Pokucia (DWOK T. 29, s. XI) wśród dat swoich podróży na te tereny podaje także rok 1876 (zob. też rok 1877 i 1880). Kopernicki w swoim biogramie Kolberga notuje w ramach podróży z zasiłkiem Akademii: „W roku 1876, 1877 i 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1877 Według itinerarium: „Do Lwowa, na Pokucie, do Barysza, Czortowca, Żabiego”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje także na jego pobyt w Zadwórzu. Podróż jak w roku poprzednim sfinansowana została z zasiłku Akademii Umiejętności. Już 15 kwietnia Kolberg informuje swoją bratową Karolinę o zamiarze wyjazdu do Lwowa w sierpniu (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 14) . W drugiej połowie lipca Karolina przyjeżdża z dziećmi na wakacje do Modlnicy, gdzie przebywają do 19 sierpnia (zob. bruliony listów Kolberga do Władysława Przybysławskiego z 8 i 19 VIII (tamże, 54 i 56). Kolberg wyjeżdża 23 sierpnia przez Lwów do Czortowca, skąd planuje odwiedzić Barysz, prawdopodobnie na początku września (zob. bruliony listów z sierpnia do Władysława Przybysławskiego i Tytusa Szawłowskiego oraz do Marii Kolberg, tamże, s. 56, 57 i 60). W Czortowcu przebywa we wrześniu, skąd 11 IX wysyła telegram do Warszawy z okazji ślubu bratanicy, Marii Jasińskiej (tamże, s. 62). 147 �Wrócił z wyprawy w końcu października. 27 października pisze do Bibianny Moraczewskiej: „Przed kilku dniami wróciłem z wycieczki odbytej w celach etnograficznych w okolice Lwowa i na Pokucie” (tamże, s. 67) oraz tego samego dnia do Ludwika Gumplowicza, którego informuje o swojej podróży „po Pokuciu i Podolu galicyjskim” (tamże, s. 69). W liście do Akademii z 1 listopada relacjonuje, że dzięki jej zasiłkowi odbył podróż na Pokucie, bawił „w kilku miejscowościach tamże, a przeważnie w Czortowcu” (tamże, s. 72), a 19 listopada donosi bratanicy, Jadwidze Wernerowej, że po wyjeździe Karoliny z Modlnicy pojechał „do wschodniej Galicji i na Pokucie”, gdzie bawił „cały prawie wrzesień” w Czortowcu u pp. Przybysławskich i gdzie na początku chorował (tamże, s. 76). Nie wiadomo, czy i kiedy Kolberg odwiedził Barysz, choć w sierpniu zapowiada swoje odwiedziny, otrzymuje zaproszenie gospodarza ponowione 13 września, a wkrótce potem biletem wizytowym bez daty informację, że Szawłowski wysyła konie i czeka z kolacją (zob. tamże, listy 508, 511, 514 i 515). Nie wiadomo jednak, czy badacz dotarł do Barysza; brak potwierdzenia odwiedzin u Szawłowskich, które być może uniemożliwiła choroba. Natomiast, pisząc do Karoliny 10 grudnia, Kolberg wspomina pobyt „głównie w Czortowcu”, ale także w Zadwórzu u pp. Bochdanów oraz we Lwowie, który odwiedził zapewne w drodze powrotnej do Krakowa (tamże, s. 84). Z kolei w liście z 13 II 1880 r. do Michaliny Wierzbowskiej znajdujemy wzmiankę o pobycie Kolberga „na wsi na Podolu galicyjskim” w roku 1877 (tamże, s. 322); może więc chodzić o Barysz. Zadwórza nie wymienia Kolberg w itinerarium, a bytności w Żabiem nie poświadcza korespondencja. We wstępie do części I Pokucia (DWOK T. 29, s. XI), wymieniając daty swoich badawczych podróży w ten region, podaje Kolberg także rok 1877 (zob. też rok 1876 i 1880). Kopernicki, odnotowując podróże z zasiłku Akademii, pisze: „W roku 1876, 1877, 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1878 Według itinerarium: „Do Paryża na wystawę (na Wiedeń, Mnichów [Monachium], Zurych, Bern, Bazyleję); powrót na Brukselę, Liège, Kolonię, Moguncję, Frankfurt, Lipsk, Berlin, Pozn[ań], Wrocław, 148 �Kraków”. W korespondencji (zob. niżej) wymienia Kolberg jeszcze w drodze do Paryża: Rapperswil, Lucernę, Strasburg i Nancy, a w drodze powrotnej: Akwizgran, Bonn, Wiesbaden i Eisenach. Wystawa powszechna w Paryżu trwała od 1 maja do 20 października, Kolberg prezentował na wystawie swoje dzieła etnograficzne i zbiory ikonograficzne, za co na mocy rozporządzenia z 13 II 1881 r. otrzymał medal uczestnictwa w wystawie od francuskiego ministerstwa handlu. Plany wyjazdu Kolberg przedstawia Jadwidze Wernerowej w kwietniu, informując ją, że wysłał już do Paryża „niektóre przedmioty do działu antropologicznego (jak fotografie, dzieła itd.) i miałby łatwość wstępu”. Jednocześnie prosi o przysłanie mu sumy z jego kapitału na pokrycie kosztów podróży, której odbiór kwituje w maju (zob. bruliony listów z 2 IV i 10 V 1878 r., Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 129 i 136). Wyjeżdża około 6 września; do J. Karłowicza pisze tego dnia, że jest „na wyjezdnym” do Paryża (tamże, s. 160). Do Krakowa wraca 17 października, o czym dowiadujemy się z listu do Jadwigi Wernerowej pisanego w grudniu (tamże, s. 184). Po powrocie przekazuje przyjaciołom i rodzinie swoje relacje i wrażenia z podróży, z jej trasy w obie strony, z pobytu w Paryżu, spotkań i zwiedzanych miast. W liście do Karoliny pisanym już w Modlnicy 22 października przedstawia etapy podróży: „Jechałem na Wiedeń, Münich, Zurych, stąd jeziorem do Rapperswyl, [na] Lucernę (byłem na górze Rigi), Bazyleę, Strasburg, Nancy, do Paryża, a wracałem na Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, stąd Renem do Bonn i Moguncji, dalej do Wiesbaden, potem na Frankfurt, Eisenach, Lipsk, Berlin, Poznań i Wrocław do Krakowa. W każdym z miast znaczniejszych zatrzymywałem się dzień jeden lub dwa, by zwiedzić muzea i co było ciekawszego”. Pisze, że w Paryżu spotkał się z Jadwigą Wernerową, co było zaplanowane wcześniej, i z Józefą Konopczanką z Mogilan, córką Józefa, że bywał w teatrach i u Duchińskich (tamże. s. 170), ze strony których spotkał się ze „staropolskim przyjęciem” i opieką (tamże, s. 173). Seweryna Duchińska, primo voto Pruszakowa, była osobą doskonale mu znaną i zaprzyjaźnioną od czasów warszawskich, kiedy to bywał w jej salonie literackim, spotkania te miały zatem dla obojga szczególne 149 �znaczenie. W późniejszym liście z lutego 1879 roku pisanym do Marcelego Szulca relacjonuje: „W Paryżu bawiąc przez półczwarta tygodnia [tj. trzy i pół tygodnia], nie spocząłem ani chwili. Chodziło mi o poznanie wszystkiego, co w tak krótkim czasie poznać można było, czas swój podzieliłem tak, że na przemian jeden dzień poświęcałem wystawie lub Trocadero, drugi muzeom, bibliotekom lub Wersalowi itd., w samym mieście” (tamże, s. 202)). W innym liście pisze o spędzeniu w Paryżu miesiąca z Jadwigą Wernerową (tamże, s. 256–257). Z Paryża wyjechał 6 października, a w drodze powrotnej przez Belgię i Niemcy zwiedzał „muzea i zbiory” z Gotfrydem Ossowskim, który w liście z 24 października wspomina: „[…] długi czas śniły mi się Aix-la-Chapelle [Akwizgran], Bonn, Moguncja, Wiesbaden etc.”, a także wzmiankuje o „chybionym Weimarze”, do którego prawdopodobnie nie dotarli (tamże, s. 173). 5 grudnia Kolberg opisuje swój powrót Wernerowej: „Po drodze zatrzymywałem się dla zwiedzenia muzeum w Brukseli, Liège, Aachen, Kolonii, Bonn, Moguncji, Frankfurcie, Wiesbaden, Lipsku, Berlinie i Poznaniu, tak że wyjechawszy 6 paździer[nika] z Paryża, dopiero 17 przyjechałem do Krakowa (tamże, s. 183–184). W lutym 1879 roku obszernie pisze o swojej podróży do Marcelego Szulca: „Jadąc na Salzburg, Münich, Zurich, Lucernę, Rapperswyl, Bazyleę itd., a później Strasburg i Nancy, zatrzymywałem się dzień jeden lub parę dni i zwiedziłem wszystko, co w tych miastach było do widzenia, podobnie jak i z powrotem, jadąc z Paryża, zwiedziłem Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, Bonn, Moguncję, Wiesbaden, Frankfurt, Lipsk i Berlin”. W liście tym wspomina także o pobycie w Wiedniu w operze (tamże, s. 200); w itinerarium jedynie wskazówka: „na Wiedeń”. Z innych listów dowiadujemy się też, że w Lipsku odwiedził firmę Breitkopfa i Härtla, gdzie omawiał koncepcję wydania młodzieńczych utworów Chopina, w Monachium spotkał się z malarzem Józefem Brandtem, z którym poruszył „kwestię wydawnictwa kostiumów i typów narodowych z wizerunków i fotografii […]”, a w Nancy, mieście, z którego pochodził Mikołaj Chopin, ojciec Fryderyka, usiłował zebrać wiadomości o rodzinie kompozytora (tamże, s. 181, 219, 200–202, 332–333). 150 �1879 Według itinerarium: „Do Lwowa, Czortowca”. Brak potwierdzenia tej podróży w korespondencji i innych źród­ łach. Latem tego roku, od 20 lipca do około 20 sierpnia, Kolberg nie wyjeżdżał, gdyż w tym okresie w Modlnicy gościł jego brat Antoni, z żoną Karoliną i z dziećmi (zob. list Antoniego Kolberga z 18 VII oraz Oskara Kolberga do I. Kopernickiego z 1 VIII, Korespondencja… cz. II , DWOK T. 65, s. 246 i 247). Być może udał się do Lwowa i Czortowca po wyjeździe rodziny pod koniec sierpnia i we wrześniu; listy z tego okresu pisane są bez podania miejsca, dopiero 16 października, datując brulion listu do Karoliny, Kolberg wpisuje Mod[lnicę] (zob. tamże, s. 262–264). Podróży takiej nie odnotowuje też Kolberg we wstępie do części I Pokucia (zob. informacja cytowana wyżej pod rokiem 1876 i 1877) ani Kopernicki w swojej relacji z wypraw badawczych Kolberga (por. Przedmowa wydawcy..., s. XI). 1880 Według itinerarium: „Do Kołomyi (wystawa), do Czortowca, Jasienowa, Okna”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje, że odwiedził także Lwów, Horodenkę, Kornicz i Piadyki. Wystawa etnograficzna w Kołomyi trwała od 15 do 30 wrześ­nia 1880 roku. Obejmowała materiał z ówczesnych powiatów kołomyjskiego, horodeńskiego, kossowskiego, zaleszczyckiego i borszczowskiego. Komitetowi organizacyjnemu przewodniczył Władsyław Przybysławski, protektorem był Włodzimierz Dzieduszycki, opiekunem naukowym Kolberg. Plany podróży, jej przebieg i pobyt na Pokuciu w 1880 roku, wypełniony „dalszymi studiami” własnymi i pracą związaną z wystawą, dzięki której znacznie wzbogacił swój materiał z tego regionu, dokumentuje korespondencja. O swoich planach podróży do Lwowa, na Podole i do Kołomyi informuje Kolberg w styczniu i lutym Wernerową i Karolinę (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 297, 313 i 318). Inicjatywa kierowania stroną naukową wystawy wyszła od Przybysławskiego, który zaprosił Kolberga na całe lato do Czortowca; plan ten przekazał Oskarowi Kopernicki w liście z 23 III (tamże, s. 338–340). Propozycja została przyjęta, omawiano termin wyjazdu Kolberga w listach z 30 III oraz z 27 IV (tamże, s. 343 i 345 oraz s. 355). W kwietniu Kolberg informuje 151 �rodzinę i przyjaciół o swoich planach podróży, m.in pisze do Karoliny: „Wyjazd mój ma nastąpić najdalej w połowie czerwca, naprzód do Lwowa i Zadwórza (do pp. Bochdanów), potem do pp. Przybysławskich na Pokucie […], abym się wraz z hr. Dzieduszyckim zajął urządzeniem wystawy etnograficznej w Kołomyi we wrześniu (tamże, s. 357, zob. też s. 359 i 361). Zgodnie z planem wyjazd Kolberga z Krakowa nastąpił w połowie czerwca. Najpierw wyjechał do Lwowa, potem do Czortowca, do Przybysławskich, gdzie był już w końcu czerwca i gdzie dotarła do niego przekazana przez Antoninę Konopczankę wiadomość o śmierci przyjaciela, Józefa Konopki, na którą odpowiedział listownie z Czortowca 27 czerwca (zob. tamże, s. 374–377) . W Czortowcu spędził prawdopodobnie lipiec i część sierpnia, odwiedzając inne miejscowości Pokucia. 24 września pisze do Antoniny Konopczanki, informując, że trzy tygodnie przed otwarciem wystawy, tj. po 20 sierpnia wyjechał z Przybysławskim do Kołomyi, gdzie na stałe zamieszkał aż do zamknięcia wystawy, po czym znów wróci na parę tygodni do Czortowca, zanim się wybierze do Krakowa (tamże, s. 408). Po zamknięciu wystawy istotnie pojechał jeszcze do Czortowca, skąd dopiero w połowie listopada wrócił do Krakowa. Nie wiadomo, czy i kiedy udał się jeszcze do Zadwórza, do Bochdanów, „dwie stacje za Lwowem”, jak planował w kwietniu (tamże, s. 313 i 357), bo o bytności tam później nie wspomina. Listy poświadczają też, że z innych miejscowości Pokucia odwiedził Horodenkę (tamże, s. 400), Kornicz (tamże, s. 413), Okno (tamże, s. 428), Jasienów (tamże, s . 447, 540, 610) oraz Piadyki (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 384). Informacje o odbytej podróży i udziale w pracach nad wystawą w Kołomyi przysłał też w listach z listopada i grudnia. Najobszerniejszą relacje zawiera brulion listu z 3 XII do Karoliny. Potwierdza w nim Kolberg wyjazd do Lwowa w połowie czerwca, skąd udał się do Czortowca, do Przybysławskiego, pisze, że w samej Kołomyi był „cały niemal wrzesień i październik, pracując […] razem z kilku członkami komitetu tej wystawy nad jej urządzeniem i przyozdobieniem […]”, opisuje wystawę i informuje, że wrócił do Krakowa w połowie listopada (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 432–433). Z tego listu wynika, że do Czortowca nie udał się zaraz 152 �po zamknięciu wystawy, tj. po 15 września, jak donosił wcześniej (zob. wyżej). Wobec tych danych nieścisła wydaje się więc kolejna informacja w liście z grudnia do Moraczewskiej, gdzie pisze, że spędził „częścią na wsi, częścią w mieście przeszło 4 miesiące” (tamże, s. 427), gdyż cały pobyt od czerwca do połowy listopada objął 5 miesięcy. Być może szczegóły te zatarły się Kolbergowi w pamięci. Rok 1880 wymienia Kolberg także wśród dat swoich podróży na Pokucie we wstępie do części I monografii tego regionu (DWOK T. 29, s. XI), zob. też rok 1876 i 1877. Z kolei Kopernicki, zestawiając podróże Kolberga odbyte z zasiłkiem Akademii, odnotowuje w biogramie autora Ludu również: „W roku 1876, 1877, 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…., s. XI). 1881 W itinerarium wpisana jedynie data roczna W tym roku Kolberg nie odbył podróży. W korespondencji badacz potwierdził, że nie opuszczał w tym roku Krakowa. W brulionie listu do Marcelego Szulca z 1 XI pisał: „[…] tego roku [wycieczki etnograficznej] nie robiłem z powodu nawału roboty, ale właśnie ów nawał wskutek nagromadzonego już w Kołomyi materiału, jak i zobowiązań nowych, jakie na mnie nałożyły fundusze z koncertu otrzymane, przykuły mnie do warsztatu” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 561). Koncert, o którym mowa, zorganizowany na rzecz wydawnictw Kolberga, odbył się Warszawie 6 maja, powtórzony został 14 maja (zob. tamże, listy nr 825–831, 834–837). Uzyskany dochód pokrył druk dwu pierwszych części czterotomowej monografii Pokucia, które wydane zostały w latach 1882–1883 (DWOK T. 29 i 32) . 1882 W itinerarium podany jest tylko rok jak wyżej (zob. rok 1881).Także w tym roku Kolberg podróży nie odbył. Potwierdza to korespondencja. We wrześniu pisał do Glogera, że mimo zaproszeń nigdzie nie wyjeżdżał z powodów zdrowotnych, niepogody oraz natłoku prac nad ogromnym materiałem wymagającym „bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia, ażeby się istotnie kiedyś mógł badaczom na cośkolwiek przydać” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 694). A w październiku donosił Szulcowi: „[…] wycieczki tego roku wcale w świat nie robiłem, bo wtedy kiedy 153 �ją rozpocząć miałem, lunęły deszcze, a gdy wreszcie zawitało słońce, już mnie chęć do podróży ominęła” (tamże, s. 705). W świetle tych danych niezrozumiała pozostaje notatka Kolberga w rękopisie pod zapisaną własnoręcznie melodią z siedmioma przyśpiewkami: „śpiewała p. Kleczyńska w Zakopanem, 1882” (BN PAU i PAN, teka 11, sygn. 1176/13, k. 17, zob. Góry i Podgórze cz. I, DWOK T. 44, s. 291, nr 520). Zapis wydaje się być sporządzonym bezpośrednio ze słuchu, ale o pobycie Kolberga w Zakopanem w tym roku brak informacji. 1883 – Według itinerarium: „Do Iskani, Leszczowatego, Bóbrki (Blizińskich)”. Podróż ta udokumentowana jest w korespondencji. Listy wskazują, że na początku roku Kolberg planował wyjazd do Lwowa, „dokąd powołuje mnie – pisał – interes mego wydawnictwa, a w szczególności Pokucia, którego dalszy ciąg się drukuje”. Nie miał jednak pewności, czy podróż będzie możliwa wiosną czy dopiero jesienią (zob. bruliony listów do Karoliny z 21 I i do B. Hoffa z 20 II, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66. s. 15 i 30). Po spotkaniu w maju w Krakowie z Józefem Blizińskim, zaprzyjaźnionym z nim jeszcze w okresie warszawskim, Kolberg podejmuje złożone wówczas zaproszenie przyjaciela do przyjazdu do Bóbrki w Sanockie i odwiedzin w jego „na wpół górskiej rezydencji” (tamże, s. 48). Wyjechał około 24 lipca, zgodnie z sugestią Blizińskiego pociągiem z Krakowa do Przemyśla, a stamtąd koleją łupkowską do Ustrzyk, gdzie gospodarz miał czekać na niego „z końmi” z Bóbrki (tamże, s. 52 i 54–55). W Bóbrce spędził prawie miesiąc w przyjaznym domu i dogodnych warunkach dla badań. Stamtąd prawdopodobnie 20 sierpnia udał się do Leszczowatego, do Kraińskich, gdzie przebywał 10 dni, a następnie pojechał 30 sierpnia na cztery dni do Iskani, do związanych rodzinnie z Konopkami Załęskich (zob. list do Juliana Konopki z 31 VIII, tamże s. 61, zob. też list Blizińskiego z 1 IX, tamże s. 62). Do Krakowa wrócił Kolberg w nocy z 3 na 4 września, o czym informuje Blizińskiego w liście (tamże, s. 63), a do Modlnicy dotarł prawdopodobnie 7 września, „by być obecnym na następnych uroczystościach jubileuszowych Sobieskiego”; taką datę powrotu określa w liście do Karoliny z 23 IX (tamże, s. 68). 154 �Wspomniany jubileusz 200-lecia zwycięstwa króla Jana III Sobieskiego pod Wiedniem obchodzony był uroczyście w Krakowie w połowie września, a jednym z punktów programu obchodów była uroczysta procesja ulicami miasta, z udziałem przedstawicieli wszystkich stanów, władz miejskich, stowarzyszeń, korporacji i instytucji w dniu 12 września. Kolberg brał w niej udział jako „akademik nadzwyczajny”, tj. członek nadzwyczajny Akademii Umiejętności (zob. list do Blizińskiego z 28 IX, tamże, s. 71–74 – tam Kolberg podaje błędnie datę swojego udziału w procesji: 13 IX). Kopernicki w swojej biografii Kolberga (Przedmowa wydawcy…., s. XI) zapisał: „[…] w latach 1883–1885 własnym kosztem zwiedzał trzykrotnie Sanockie i Przemyskie dla uzupełnienia dawniejszych badań swoich z r. [1861 i 1863]” (tam błędnie: 1865). 1884 Według itinerarium: „Do Iskani, Leszczowatego, Bóbrki; Procisne (Zduń)”. Z korespondencji Kolberga (zob. niżej) wynika, że odwiedził również Czaszyn i Bukowsko. Bliższych informacji na temat tej podróży dostarczają listy z tego roku. Kolberg pisze 17 czerwca do Blizińskiego, że jest gotowy przyjechać latem do Bóbrki i po uzgodnieniu terminu zapada decyzja o wyjeździe z Krakowa 19 lipca i przybyciu do Ustrzyk 20 lipca (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 165–166 i 172). Przedtem Oskar spotyka się 11 lipca z Karoliną w Szczakowej, gdyż spotkanie w Modlnicy okazuje się tym razem niemożliwe (tamże, s. 170 i 174). Dokładnej daty dziennej wyjazdu w Sanockie nie znamy, nastąpił on prawdopodobnie około 20 lipca. Gdzie udał się Kolberg najpierw, nie wiadomo; z listu do Blizińskiego z 11 VIII wynika, że od 9 sierpnia przebywał w Procisnem u Zduniów, gdzie Bliziński przyjechał po niego 22 sierpnia (tamże, s. 184–185). Pobyt w Bóbrce w ostatniej dekadzie tego miesiąca potwierdza list do D. E. Friedleina z 26 VIII wysłany z Bóbrki (tamże, s. 187), gdzie przebywał Kolberg może także w pierwszej połowie września. Dalej udał się do Czaszyna (tamże, 192–193) i w domu właściciela majątku, Rafała Majora, spędził ponad tydzień. Z Czaszyna pojechał do Bukowska, a następnie 21 września wraz z Kraińskim, który czekał na niego 155 �w Ustrzykach, udał się do Leszczowatego, potem ponownie do Bóbr­ ki (tamże, s. 193–194). Powrót nastąpił 3 października, o czym donosi Blizińskiemu i Karolinie (tamże, s. 197 i 199). Jednocześnie w obu listach zawiadamia o swojej przeprowadzce z Modlnicy do Krakowa, a także o podjęciu tej decyzji po powrocie z podróży, w przykrych dla niego okolicznoś­ ciach, o jakich jednak bliżej nie wspomina. Krótkie informacje o letniej podróży w roku 1884 znajdujemy jeszcze w listach do Teobalda Klepaczewskiego z 18 X tego roku i do Bibianny Moraczewskiej z 2 IV 1885 r. (tamże, s. 202 i 234). Kopernicki potwierdza podróż w Sanockie i Przemyskie w roku 1884 (zob. informacja cytowana wyżej, rok 1883). 1885 Według itinerarium: „Do Leszczowatego [tu pierwotnie zapisał Kolberg jeszcze, a potem skreślił: „Procisne (Zdunia)”], Sanoczan (Jaruzelskich), Wzdowa (Ostaszewskich), Rymanowa (Potockiej”. Z korespondencji Kolberga (zob. niżej) wynika, że odwiedził także Iwonicz. W tym roku badacz planował podróż na Śląsk Cieszyński od połowy lipca, dłuższy pobyt i badania na „szląskiej ziemi” oraz spotkanie w Wiśle z Bogumiłem Hoffem i jego żoną „u źródeł Wisły” (zob. listy do Hoffa z 9 IV i do Karoliny z 29 V, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 236 i 263). Jeszcze 21 czerwca plan ten jest realny, tego dnia Kolberg donosi Blizińskiemu, że 15 lipca wybierze się do Cieszyna do posła Cinciały mieszkającego w Mistrzowicach, skąd ma zwiedzić Ustroń, źródła Wisły itd., a podróż potrwa dwa miesiące, do października (tamże, s. 268). Hoff w liście z 3 VII proponuje trasę podróży i obiecuje spotkanie w Ustroniu (tamże, s. 273– –274). Tymczasem 9 lipca Kolberg informuje go, że plan przyjazdu na Śląsk upada, ponieważ z powodu „interesu wydawnictwa” pojedzie do Przemyśla I Lwowa, gdzie liczy na pomoc „osób wpływowych” przy wydaniu materiałów ruskich i zakłada ewentualne zwiedzanie okolic Przemyśla i Sanoka, co może mu zabrać czas do października, zatem na okolice Wisły nie starczy mu sił i czasu (tamże, s. 276). Decydujący dla tej nagłej zmiany decyzji, był – jak się wydaje – fakt, że tego lata Bliziński pozostawał jeszcze w Bóbrce, którą zmuszony był sprzedać wobec kłopotów z utrzymaniem majątku 156 �i w rezultacie w niedługim czasie opuścić, by poszukać nowego lokum (zob. list Pelagii Bliżińskiej z 11 V 1885 r., tamże s. 249–251). Kolberg wybrał więc podróż do przyjaciela, a zarazem sprawdzoną stację badawczą i ostatnią szansę kontynuacji prac w Sanockiem i Przemyskiem w takich warunkach. W Bóbrce był Kolberg przed 25 lipca, do 28 lipca przebywał w Leszczowatem, potem przez około 10 dni we Wzdowie, skąd jeszcze 8 sierpnia pisał do Blizińskiego i skąd wyjechał 25 sierpnia, by udać się do Nowosielec i pociągiem do Sanoka, a następnie do Leszczowatego (zob. tamże, s. 277–279 oraz 282– 283). Dalszy przebieg podróży nie jest znany; wiadomo, że trwała cztery miesiące i że do Krakowa Kolberg wrócił na początku listopada. W liście do Teobalda Klepczewskiego pisze 10 listopada, że wrócił „przed kilku dniami z wycieczki kilkumiesięcznej […] po Galicji”, podobnie informuje tego samego dnia Sewewrynę Duchińską: „W tych dniach wróciłem z wycieczki w Sanockie i Jasielskie, gdzie przez całe lato w różnych domach wśród gór i dolin zbierałem potrzebne mi materiały”, wreszcie wiadomość o niedawnym powrocie z 4-miesięcznej podróży w Sanockiem posyła 12 listopada Karolinie (tamże, s. 289, 292 i 293). W innych źródłach brak wzmianki o pobycie Kolberga w Rymanowie wymienianym w itinerarium, a należącym do Anny z Działyńskich Potockiej, natomiast w jednym z listów (do Zofii Urbanowskiej z 9 XII), mówiąc o swojej podróży w Sanockie, dodaje, że był też „parę dni w Iwoniczu” (tamże, s. 304). W swoim studium biograficznym o Kolbergu Kopernicki także poświadcza pobyt Kolberga tego roku w Sanockiem i Przemyskiem (zob. notatka cytowana wyżej, rok 1883). 1886–1888 W itinerarium Kolberg wpisał te trzy daty roczne, mimo że w tych latach podróży nie odbywał. Wszystkie dostępne dokumenty potwierdzają, że wówczas nie opuszczał już Krakowa. W roku 1886 planował jeszcze wyjazd na Śląsk „w celach etnograficznych” (zob. listy do Ludwika Kuby, do Jadwigi Wernerowej, do Karoliny i do Józefa Blizińskiego, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 330, 347, 349, 358). Plan jednak nie został zrealizowany, o czym donosi Karolinie w marcu następnego roku 1887, 157 �tłumacząc to położeniem gospodarzy, którzy żyją z lokatorów (tamże, s. 420). W liście do Kuby z 13 VII pisze jednak o „niebytności 10-dniowej w Krakowie”, nie wyjaśniając jej powodu i czasu, które pozostają nieznane (tamże, s. 355). Jego ówczesną sytuację u samego schyłku życia ilustrują wybrane fragmenty listów. 18 marca 1888 roku Kolberg pisał do Karoliny: „Co do mego położenia materialnego to ono się – zwłaszcza skutkiem choroby – polepszyć wcale nie mogło. Więc przy szczupłym zarobku ani marzyć mogę o podróżach gdziekolwiek (tym więcej, że już i wiek mój na to nie pozwala) ani o jakichś wydatkach, które przechodzą miarę najskromniejszych nawet wymagań” (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 502). A 29 stycznia 1889 roku przedstawiał swoją sytuację Jadwidze Wernerowej: „[…] siedzę już od kilku lat jak zaklęty na krakowskim bruku i na wieś nawet w lecie wcale się nie wymykam”, co tłumaczy wiekiem, osłabionym wzrokiem, natłokiem i spowolnieniem prac oraz sytuacją mieszkaniową (tamże, s. 569). �Agata Skrukwa Bibliografia prac Oskara Kolberga Prace wydane w latach 1835–1890, s. 161 – Prace wydane po raz pierwszy po roku 1890, s. 183: – Kompozycje, s. 183 – Opracowania melodii ludowych na głos z fortepianem, s. 187 – Monografie regionalne i materiały do nich wydane w latach 1891–1907, s. 187 – Studia, rozprawy, artykuły, zbiory folklorystyczne, s. 188 – Recenzje i odpowiedzi na recenzje, s. 190 – Artykuły zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w latach 1859–1868, s. 190 – Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, s. 200: – Reedycja fotooffsetowa tomów wydanych przez Oskara Kolberga w latach 1857–1890 w seriach Lud i Obrazy etnograficzne, s. 200 – Tomy wydane na podstawie rękopisów i źródeł drukowanych, s. 205 – Suplementy do tomów 1–36, s. 213 – Biografia Oskara Kolberga, s. 218 – Prace i utwory błędnie przypisywane Kolbergowi, s. 218 Prezentowana tu bibliografia ukazuje cały dorobek Oskara Kolberga udostępniony drukiem, rejestrując zarówno prace autorskie, jak i te, których był współautorem lub tłumaczem. Składa się z czterech zestawień: pierwsze zawiera ułożone chronologicznie zapisy prac Kolberga publikowanych przez niego w latach 1835–1890, poza artykułami pisanymi dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, drugie obejmuje jego prace i kompozycje, zwykle o nieustalonej dacie powstania, drukowane po raz pierwszy po roku 1890, trzecie to wykaz artykułów napisanych przez niego do Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda i drukowanych tam w latach 1859–1868, ostatnie, czwarte jest spisem tomów Dzieł wszystkich Kolberga z pełnymi notami bibliograficznymi. Prace drukowane przez Kolberga zebrane w pierwszym zestawieniu ułożone są chronologicznie, niezależnie od tego, czy zamieścił je w czasopismach lub pracach zbiorowych (kompozycje1, artykuły, recenzje, wspomnienia, polemiki itp.), czy były drukami zwartymi, jak niektóre utwory muzyczne oraz Lud i Obrazy etnograficzne. Artykuły drukowane w kalendarzach umieszczono pod rokiem, na który były one datowane. W obrębie 11 Datę druku większości kompozycji O. Kolberga ustaliła Danuta Idaszak. 159 �roku publikacje są uszeregowane i oznaczone następująco: A. — kompozycje, B. — opracowania melodii ludowych na głos z towarzyszeniem fortepianu, C. — etnograficzno-folklorystyczne monografie regionalne (Lud i Obrazy etnograficzne), D. — studia, rozprawy, zbiory folklorystyczne, wspomnienia, biografie i inne artykuły, E. — recenzje i polemiki. Prace drukowane po raz pierwszy po roku 1890, tj. po śmierci Kolberga, oparte na jego rękopisach, podzielone są na takie same grupy, a w ich obrębie podane alfabetycznie według brzmienia tytułu. Artykuły napisane przez Kolberga dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda ułożone są chronologicznie według dat wydania jej kolejnych dwudziestu ośmiu tomów, a w ramach tomów alfabetycznie. Merytoryczny układ tych artykułów zaproponowany został przez Mieczysława Tomaszewskiego w opracowanych przez niego Pismach muzycznych Kolberga. Artykuły pisane dla Encyklopedii i w niej drukowane zebrane zostały osobno, ponieważ przemieszane z innymi publikacjami w spisie chronologicznym zdominowałoby bibliografię (haseł takich jest ponad tysiąc) i uczyniły ją nieczytelną przez nagromadzenie wyjaśnień drobnych czasem zagadnień czy terminów z zakresu muzyki i przemieszanie ich z innymi publikacjami. Noty recenzji utworów i publikacji Kolberga drukowanych w XIX-wiecznej prasie zostały zamieszczone bezpośrednio po recenzowanej kompozycji lub innej jego pracy. Uwzględniono także recenzje scenicznej wersji Króla pasterzy ponieważ dotyczą one przede wszystkim utworu, a nie jego wykonania. Wszystkie prace Kolberga wymienione w zamieszczonych tu spisach przedrukowane są w jego Dziełach wszystkich albo mają tam swe pierwodruki, dlatego ich noty opatrzone są odsyłaczami do odpowiedniego tomu tej serii wydawniczej (ze skrótem DWOK). Pełne zestawienie tomów opublikowanych w ramach Dzieł wszystkich Oskara Kolberga ułatwi orientację w tym bardzo bogatym i zróżnicowanym zbiorze, na który składają się przede wszystkim źródła muzykologiczne, folklorystyczne i etnograficzne. Na końcu w osobnym rozdziale podano noty kilku prac i utworów mylnie przypisywanych Kolbergowi w dotychczas wydanych bibliografiach i biografiach. Ich brak w bibliografii mógłby być odczytany jako błąd, przypadkowe opuszczenie, stąd ten wykaz poprawiający omyłki poprzednich bibliografów. 160 �Prace wydane w latach 1835–1890 1835 A. Six polonaises pour le pianoforte composées et dédiées à Monsieur Lois Oehmigke. Berlin [1835]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 63–68, s. 296–321. 1836 A. Valse pour le pianoforte composée et dédiée à S. Ece Monsieur Joseph de Kleniewski par… Warszawa [1836]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 69, s. 322–328. A. Talizman. Ballada. „Pamiętnik Muzyczny Warszawski” 1836, nr 6, dodatek nutowy s. 90–91, [autor tekstu nieznany]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 1, s. 3–6. 1841 A. Mazur ułożony na fortepian i ofiarowany Wnej Pannie Emilii Gronau przez… Warszawa [1841]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 43, s. 221–222. A. Dwa mazury na pianoforte ułożone przez… Warszawa [1841]. Pierwszy mazur przedrukowany w: Mazury różnych autorów na fortepian zebrane przez A. Kratzera…, zob. r. 1860. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 44 i 45, s. 227–232. D. Melodie ludu słowiańskiego. „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 3, s. 502– 505. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 583–586, tekst nr 1031a. 1842 B. Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął... Oddział pierwszy poświęcony Wacławowi Zaleskiemu, Józefowi Konopce, K. Wł. Wójcickiemu, Żegocie Paul[emu], niezmordowanym współpracownikom w odgrzebywaniu skarbów umysłowych ludu. Z. 1, Poznań 1842. [Zbiór ukazał się w pięciu zeszytach w latach 1842–1845, ciąg dalszy drukowany był w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847.] Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 1–349. 161 �Recenzje: [A. Woykowski], „Tygodnik Literacki” 1842, nr 14, s. 112; M. A. Szulc, „Tygodnik Literacki” 1842, nr 42, s. 335–336; [K. Libelt], „Dziennik Domowy” 1842, nr 21, s. 174; „Dziennik Domowy” 1843, nr 21, s. 166–167. Przedruk recenzji w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, s. 267–277. D. Prospekt na „Pieśni ludu polskiego”. „Tygodnik Literacki” 1842, nr 21, s. 168. Toż „Dziennik Domowy” 1842, nr 18, s. 150–151. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 574–575, tekst nr 1028a, oraz w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, s. 270–271. E. Przypisek o „Piosnkach ludu wielkopolskiego”. „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 3, s. 631. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 578–579, tekst nr 1029. E. Śpiewy kościelne dawnych kompozytorów polskich zebrane i wydane przez Józefa Cichockiego. „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 421–424. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 501– –503, tekst nr 994. 1843 A. Kujawiak ułożony na piano forte przez… Warszawa [1843]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37, s. 189–193. A. Kujawiak według znanego tematu gminnego na piano-forte ułożył… Warszawa [1843]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 36, s. 186–188. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 2 [zob. wyżej r. 1842]. D. Jeszcze słówko o abonamencie nut p. Sennewalda. „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 421–422. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 594–505, tekst nr 995. D. Rękopism o muzyce z r. 1533. „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 642. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 500–501, tekst nr 993. 1844 A. Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Kornelii Paszkowskiej ułożył na pianoforte… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 1–10, s. 3–54. 162 �A. Mazur ułożony na piano-forte i ofiarowany W-nej Pannie Annie Czerniawskiej przez… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 46, s. 238–241. A. Six contredanses françaises pour le pianoforte composées et dédiées à Mademoiselle Mathilde de Gronau par… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 75, s. 365–376. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 3-4 [zob. wyżej r. 1842]. 1845 A. Kujawiaki w stylu gminnym na fortepian ofiarowane W. Pani Annie z Magnuszewskich Wójcickiej ułożył… Poszyt 2. Warszawa [1845]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 11–20, s. 55–118. A. Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Paulinie z Norwidów Suskiej ułożył na piano-forte... Poszyt 3. Warszawa [1845]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 21–30, s. 119–165. Recenzja: J. Sikorski, „Biblioteka Warszawska” 1846, T. 1, s. 184–186. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 713–716. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 5 [zob. wyżej r. 1842]. 1846 A. Fantaisie sur un thème polonaise pour le pianoforte composée et dédiée à M-lle Marie Rokossowska par… Warszawa [1846]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 77, s. 394–416. Recenzja: J. Sikorski, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 1, s. 399–402. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 716–718. A. Dwie polki na fortepian ofiarowane Aleksandrynie Sikorskiej. Warszawa [prawdopodobnie r. 1846]. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. VIII.] B. Pieśni ludu polskiego… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1842], druk w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 1 i 2, nr 1-23, 26-36, 38-52, R. 14: 1847, T. 1-2, nr 2-4, 6-35, 37-42. B. O pieśniach litewskich. Melodie do pieśni litewskich zebrał i na fortepian ułożył... „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, z. 1–2, s. 93–107 i dodatek 163 �nutowy. Odbitka: Warszawa 1846, dedykowana Teodorze Bujwen1. Pieśni ponownie w: Pieśni ludu litewskiego. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” – zob. r. 1879. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 350– –372; pieśni także w: Litwa, DWOK T. 53. B. Pieśni czeskie i słowackie. „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i dodatek nutowy. Odbitka: Warszawa 1846. Przedruk w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy, Słowacja, DWOK T. 59/II, s. 49–75, oraz w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 373–401. 1847 A. Mazourkas pour le piano-forte dédiées à Mr Stanislas Czerniawski Père par… Warszawa [1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 47–56, s. 242–271. A. Deux valses pour le piano composées par… à Madame de Kleniewska née Cielecka. Warszawa [1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 70–71, s. 329–348. A. Deux études pour le piano-forte dédiées à M-elle Apollonie Janicka par… Warszawa [między r. 1840 a 1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe. DWOK T. 69, nr 81–82, s. 451–463. B. Pieśni ludu polskiego… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1846]. B. Pieśni ludu weselne. Z muzyką. „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 188–206 i dodatek nutowy s. 1–4, oraz s. 649–661 i dodatek nutowy s. 1–6; T. 3, s. 582–595 i dodatek nutowy s. 1–4; T. 4, s. 625–639 i dodatek nutowy s. 1–4; 1848, T. 3, s. 615-632 i dodatek nutowy s. 1-6; 1849, T. 1, s. 605-623, T. 4, s. 383-403. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 442–674. 1 Zob. artykuł A. Čepaitiene Oskar Kolberg’s „Litwa”: ethnological concerns and historical value. W: Ja daję właśnie materiał..., O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 423. 164 �1848 A.Trois études pour le piano dédiées à Monsieur Fred. Chopin par… Warszawa [1848]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 78–80, s. 417–450. Recenzja: J.S. [J. Sikorski], „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 719–724. A. Krakowiak. [Druku nie odnaleziono, informacja o kompozycji w recenzji J. Sikorskiego, „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Zob. też wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] Recenzja: J. S. [J. Sikorski], „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe. DWOK T. 69, s. 719–724. B. Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek, gaik, okrężne. W: Album literackie. Warszawa 1848, s. 331–350 i dodatek nutowy s. 1–14. Odbitka: Warszawa 1848. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 402–441. B. Pieśni ludu weselne… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1847]. 1849 B. Pieśni ludu weselne… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1847]. D. Szopen umarł! „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 4, s. 436. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 461, tekst nr 979. 1850 A. Sześć kujawiaków na fortepian przez… W[ielmoż]nej P[a]ni Teofili z Szossłandów Gregorowicz. Warszawa [1850]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37–42, s. 189–220. A. Dwa mazury na pianoforte ułożył… Warszawa [1850]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 57–58, s. 272–285. A. Kujawiaki na pianoforte ofiarowane W. Pani Zofii Rzechowskiej ułożył… Warszawa [między r. 1843 a 1850]. [Szósty kujawiak przedrukowany w: K. Czerniawski O tańcach narodowych…, zob. r. 1860.] Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 31–36, s. 166–188. 165 �1851 D. Wspomnienie o K. N. Wysockim. „Biblioteka Warszawska” 1851, T. 4, s. 573–574. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 477– –478, tekst nr 985. 1852 D. Emilian Jenike. Wspomnienie pośmiertne. „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 374–373. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 479–480, tekst nr 986. 1853 A. Romans Rózi. W: Album wydane przez Komitet na korzyść Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki... Lipsk [18531]. [Tekst T. Lenartowicza]. [Fragment Króla pasterzy, zob. r. 1859.] Recenzja: S.K.J., „Dziennik Warszawski” 1854 nr 27. 1855 A. Pod twym okienkiem. W: Skarbiec salonowych śpiewów No 4. Warszawa 1855, s. 3, [tekst J. Heppena]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 2, s. 7–12. 1856 A. Grande marche pour piano par… à son ami Mr Constantin Wolicki. Warszawa [1856]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 76, s. 377–393. Recenzja: M. Karasowski, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 389. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 724–725. D. Prospekt na dzieło pod tytułem „Pieśni ludu polskiego” z melodiami i rycinami. „Gazeta Warszawska” 1856, nr 94. Toż: „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 7, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 2, s. 415 oraz osobny druk ulotny. Przedruk w: Pisma 1 Zachował się list Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki… z datą 6/18 grudnia 1853 r., z podziękowaniem dla Kolberga za użyczenie kompozycji, do listu dołączony był drukowany egzemplarz Albumu…, dlatego jako datę jego wydania przyjęto rok 1853. 166 �muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 577–578, tekst nr 1028b, oraz Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1, DWOK T. 70, s. 123–124. 1857 A. Rojenia wiosenne. Młodo zaswatana. Śpiew poety. Trzy pieśni J. B. Zaleskiego ułożył do śpiewu… Pannie Karolinie Fryben. Warszawa 1857. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 3–5, s. 13 –27. Recenzja: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1858, nr 36, s. 283. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, s. 659. C. Pieśni ludu polskiego zebrał i wydał…, seria I. Warszawa 1857. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 1. Recenzje: M. Karasowski, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 55; J. Sikorski, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219 i 297; B., „Gazeta W. Ks. Poznańskiego” 1857, nr 140; Gędźba [K. Estreicher], „Dziennik Literacki” 1857, nr 94– 96; „Gazeta Warszawska” 1857 nr 146; J. Kraszewski, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 206–207; „Przegląd Poznański” 1857, T. 24, z. 1, s. 53–54; W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 3, s. 470–471; przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do T. 1, DWOK T. 70, s. 128–150; Ponadto: ₼, „Gazeta Warszawska” 1856, nr 206; W. [Wieczorkowski?], „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 13; P. Dubrowskij, „Sowriemiennaja Letopis’ Russkago Wiestnika”, T. 9: 1857, s. 188–191; L. Siemieński, Kilka rysów z literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, Warszawa 1859, s. 279–283, w rozdziale X: Sztuka polska i sztuki piękne w Polsce: „Słownik malarzów” Rastawieckiego i „Pieśni ludu” Kolberga; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Sandomierskiego i cz. I Kujaw, tj. tomów 1–3 Ludu. D. Pieśni ludu polskiego i litewskiego. „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok zwyczajny 1857” Jana Jaworskiego, Warszawa [1856], s. 182–185. [Pieśni litewskie ponownie w: Pieśni ludu litewskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” – zob. r. 1879, oraz w: Litwa, DWOK T. 53; melodie i przyśpiewki polskie ponownie w: Pieśni ludu polskiego, DWOK T. 1.] D. O muzyce w ziemi siedmiogrodzkiej. „Ruch Muzyczny” 1857, nr 22, s. 173–176. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 351– –357, tekst nr 902. D. Korespondencja, Wiedeń, d. 11 września 1857. „Ruch Muzyczny” 1857, nr 26, s. 203–206. Przedruk pt. Korespondencja z Wiednia, w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 357–363, tekst nr 903. 167 �1858 D. Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale”. ”Ruch Muzyczny” 1858, nr 46, s. 361–363. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 546–554, tekst nr 1022. 1859 A. Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego w Kujawach. Warszawa 1859–1860, z. 1–8 [wyciąg fortepianowy, libretto T. Lenartowicza1]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, s. 379–487. Recenzja druku: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny 1860, nr 45, s. 730–731; ponadto recenzje po spektaklu w operze warszawskiej w 1859 r.: J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1859, nr 10, s. 81–83; M.K. [M. Karasowski], „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81, s. 3-4; A.R. [Aleksander Rożniecki], „Gazeta Codzienna” 1859, nr 84; przedruk recenzji w: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 660–665. A. Polka pour le piano par… à Mademoiselle Praxède Kosińska. Warszawa [1859]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 73, s. 360–362. D. Artykuły opublikowane w r. 1859 w tomie I Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 190–191. D. Do Redakcji „Ruchu Muzycznego”... „Ruch Muzyczny” 1859, nr 22, s. 193. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 524 (w przypisie). 1860 A. Król pasterzy… [zob. r. 1859]. A. Deux mazurkas op. 9. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Impromptu. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Kujawiak (Obertas). W: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie przez… Warszawa 1860, dodatek nutowy: Muzyka do tańców polskich i do śpiewów, s. 12–13. 1 Libretto wydane było osobno: T. Lenartowicz Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego napisany w 1 akcie, muzyka O. Kolberga, Warszawa 1859. 168 �Pierwodruk w: Kujawiaki na pianoforte…, zob. r. 1850. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 36, s. 186–188. A. Mazur. W: Mazury różnych autorów na fortepian zebrane przez A. Kratzera. Warszawa [1860], s. 40–41, nr 21. Pierwodruk w: O. Kolberg Dwa mazury na pianoforte…, zob. r. 1841. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 44, s. 227–229. A. Valse op. 10. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nocturne op. 15. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nocturne op. 17. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Romans. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] B. Krakowiak ludowy z towarzyszeniem fortepianu... W: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie przez… Warszawa 1860, dodatek nutowy: Muzyka do tańców polskich i do śpiewów, s. 8–11. Melodię wokalną Kolberg przedrukował w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 6, s. 381, nr 620, por. też Pieśni i melodie ludowe… cz. I, DWOK T. 67/I, s. 48–53, nr 24. D. Artykuły opublikowane w r. 1860 w tomach II–IV Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 191–192. D. Słówko o tańcach ludowych przez… Krakowiak. Obertas. „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok przestępny 1860” J. Jaworskiego, Warszawa [1859], s. 143–145. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 621–624, tekst nr 1049 i s. 629–632, tekst nr 1052. D. Ruch muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, szp. 193–196. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 563–567, tekst nr 1024; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 291–296. D. Śpiewak i śpiewaczka we Francji. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 28, s. 456– 459, nr 29, s. 470–473. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 569–575, tekst nr 1027. 169 �1861 A. Grande valse brillante pour le piano par… à Mademoiselle Constance Markusfeld. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 72, s. 349–359. A. Krakowiak op. 10. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Mazur na fortepian przez… Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 59, s. 286–288. A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 1. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 1, s. 3–6, nr 4, s. 17–19, nr 6, s. 27–31 i nr 8, s. 39–40. Recenzja: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1861, nr 19, szp. 296–297. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 725. A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 2. Warszawa [1861]. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 3. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 7, s. 34–38, nr 10, s. 49–54 i nr 11, s. 55–59. D. Artykuły opublikowane w r. 1861 w tomach V–VIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 192–194. D. Elektryczność powietrzna1. „Przyjaciel Dzieci” 1861, nr 1–7, z dwoma ryc. W. Gersona w nr 1 i 3. E. Zbiór mazurów różnych autorów… „Ruch Muzyczny” 1861, nr 1, s. 1–9. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 660–666, tekst nr 1111. 1 W nr 3-7 i w spisie rzeczy tytuł Elektryczność powietrza. Artykuł anonimowy. Autorstwo Kolberga wskazuje jego notatka w spisie dochodów w roku 1862 (rkp. w Bibl. PAU-PAN, sygn. 3210, k. 7), tam pod datą 21 lipca zapisał: „od Münchhejmera (za elektryczność do Prz. Dzieci) 12 [rubli]”, „Przyjaciel Dzieci” był wydawany od r. 1861 przez Zygmunta Karola Münchheimera. 170 �1862 B. Pieśni ludowe do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu zebrał i ułożył... Z. 1–4 Warszawa [1862]. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 675–700. D. Artykuły opublikowane w r. 1862 w tomach IX–XI Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 194–195. D. Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje z powodu pieśni „Bogarodzicy”. „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” 1862, nr 12, szp. 177–181 i nr 13, szp. 193–197. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 536–544, tekst nr 1021a. D. Korespondencja w sprawie „Agatki” J. D. Hollanda. „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” 1862, nr 50, szp. 798. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 504–505, tekst nr 996. 1863 D. Artykuły opublikowane w r. 1863 w tomach XII–XIV Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 195–196. E. Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką zebrał i wydał Juliusz Roger doktor medycyny. Wrocław 1863. „Biblioteka Warszawska” 1863, T. 1, s. 153–156. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 579–583, tekst nr 1030. 1864 D. Artykuły opublikowane w r. 1864 w tomach XV–XVIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 196–197. D. Rozwój pieśni w Czechach pod względem muzycznym. „Biblioteka Warszawska” 1864, T. 4, s. 295–301. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II. DWOK T. 62, s. 554–562, tekst nr 1023. E. Zbiór II [drugi] melodyj chóralnych ułożony przez ks. Dra W. Altmanna, pastora odolanowskiego. Erfurt i Lipsk 1856, nakładem G. W. Körnera. „Zwiastun Ewangeliczny” 1864, nr 8, s. 125–127. Przedruk w: Miscellanea, DWOK T. 37 (tom w opracowaniu). 171 �1865 C. Sandomierskie. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Seria I, Warszawa 1865. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 2. Recenzje: J. Papłoński, „Gazeta Warszawska” 1865, nr 183; J. Sikorski, „Bluszcz” 1865, nr 5, s. 20; K. Wł. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1866, T. 1, s. 114–121; [K. Widman?], „Tygodnik Naukowy i Literacki” R. 1:1866, [nr nlb.], s. 19; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Pieśni ludu polskiego i cz. I Kujaw, tj. tomów 1 i 3 Ludu. D. Artykuły opublikowane w r. 1865 w tomach XIX–XXI Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 197–198. D. Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty. „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 2, s. 306–308. Przedruk w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. I, DWOK T. 64, nr 87, s. 102–106. D. Ignacy Feliks Dobrzyński. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 279, s. 29–30. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 480– 487, tekst nr 987. D. Wojciech Słoczyński. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 309, s. 87. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 487–489, tekst nr 988. D. Karol Mikuli. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 314, s. 133–134. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 489–492, tekst nr 989. 1866 B. Zbiór pieśni duchownych ewangelickich i modlitw. Warszawa 1866 [opracowanie muzycznej strony zbioru wspólnie z Augustem Freye­ rem]. Recenzja: „Zwiastun Ewangeliczny” 1866, nr 12, s. 189–192. D. Artykuły opublikowane w r. 1866 w tomach XXII–XXIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 198–199. D. Śródpoście na Kujawach. „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 337, s. 115–116, z ryciną F. Kostrzewskiego. Tekst wykorzystał O. Kolberg w Kujawach cz. I, DWOK T. 3; rycina zob. w: Kujawy. Suplement do T. 3–4, DWOK T. 72/II, ryc. nr 23. 172 �18671 A. Mazur. „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XVI, nr 431, s. 308. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 60, s. 289–290. C. Kujawy cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria III, Warszawa 1867. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 3. Recenzje: M. Kamiński, „Przegląd Tygodniowy” 1867, nr 52, s. 418–419; K. Wł. Wójcicki, „Kłosy” 1867, T. V, nr 129, s. 321–322; E. Kierski, „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 288; W. A. Maciejowski, „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 383–388; [J. Łepkowski], „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 35, s. 99; Z. Gloger, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 28, s. 15–16, z dwiema rycinami według fotografii J. W. Majorkiewicza na s. 17; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Pieśni ludu polskiego i Sandomierskiego, tj. tomów 1 i 2 Ludu; K. W. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 134–140 i T. 3, s. 451–453; D. Artykuły opublikowane w r. 1867 w tomach XXIV–XXVII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 199–200. D. Auber [Daniel Franciszek Esprit]. „Kalendarz Polski Ilustrowany na rok zwyczajny 1867” J. Jaworskiego, Warszawa [1866], s. 18–21. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 156–163, tekst nr 707. D. Sitarze biłgorajscy. „Kalendarz Polski Ilustrowany na rok zwyczajny 1867” Jana Jaworskiego, Warszawa [1866], s. 44–46, z rycinami A. Kozarskiego na s. 41. Tekst i ryc. wykorzystał O. Kolberg w Lubelskiem cz. I i II, DWOK T. 16–17. 1868 A. Polka na fortepian. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 8, s. 102. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 74, s. 363–364. A. Do dziewczyny. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 24, s. 285–286, [tekst G. Zielińskiego]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 6, s. 27–32. D. Artykuły opublikowane w r. 1868 w tomie XXVIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 200. 1 W spisie dochodów (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 16) zanotował Kolberg pod datą 23 stycznia 1868 r.: „Od Gregorowicza (za art. rolnicze) 10 [rubli]”. J. K. Gregorowicz od r. 1867 redagował „Przyjaciela Dzieci”, nie udało się jednak ustalić tytułów artykułów publikowanych tam w r. 1867, za które Kolberg otrzymał w styczniu 1868 r. honorarium. Być może jednym z nich był Zbiór siana drukowany anonimowo w nr 324 z roku 1867. 173 �D. Kujawiacy. „Kalendarz Ilustrowany na rok 1868” Jana Jaworskiego, Warszawa [1867], s. CXXXVIII–CXLI, z ryciną. Tekst wykorzystał O. Kolberg w Kujawach cz. I, DWOK T. 3, rycina zob. w: Kujawy. Suplement do T. 3–4, DWOK T. 72/II, ryc. nr 1. D. August Freyer. „Kłosy” 1868, T. VII, nr 165, s. 101–102. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 494–497, tekst nr 991. E. O „Sonetach krymskich” Stanisława Moniuszki. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 8, s. 101. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 505–510, tekst nr 997. E. Aberglauben aus Masuren, mit einem Anhange enthaltend masurische Sagen und Mährchen. Von Dr M. Toeppen, Gdańsk u Th. Bertlinga 1867. “Biblioteka Warszawska” 1868, T. 2, s. 330–332. Przedruk w: Studia rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 421–424. E. O koncercie Jana Kleczyńskiego. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 50, s. 286. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 510–511, tekst nr 998. 1869 C. Kujawy cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria IV, Warszawa 1867 [recte 1869]. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 4. Recenzja: K. W. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 134–140 i T. 3, s. 451–453; D. Proszowiacy. „Kalendarz Ilustrowany na rok 1869” Jana Jaworskiego, Warszawa [1868], s. 118–119, z ryciną. Przedruk w „Ognisku Domowym” 1876, nr 29 (bez ryciny). Tekst wykorzystał Kolberg w Kieleckiem cz. I, DWOK T. 18, ryc. zob. w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II, DWOK T. 85/II. D. Opis wesela wiejskiego pod Poznaniem. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1869” Józefa Ungra, Warszawa [1868], s. 85–88. Tekst wykorzystał Kolberg w Poznańskiem cz. I, DWOK T. 9, s. 178–185. D. Karol hrabia Sołtyk. „Tygodnik Ilustrowany” 1869, T. IV, nr 82, s. 43. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 492–494, tekst nr 990. E. Xopoimania [Choroimanija]. Historyczne poszukiwania o tańcach, tak starożytnych pogańskich, jak również społecznych i obyczajowych, 174 �we względzie symbolicznego znaczenia. Napisał Marian Gorżkowski. Warszawa 1869. „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 4, s. 483–488. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 599–606, tekst nr 1034. 1870 D. Włościanie w Wielkim Księstwie Poznańskiem (Ze stanowiska etnograficznego). „Opiekun Domowy” 1870, nr 1, s. 3–5, z ryc. Tekst wykorzystał Kolberg w W. Ks. Poznańskim cz. I, DWOK T. 9, trzy ryciny tamże, jedna w: W. Ks. Poznańskie. Suplement do t. 9-15, DWOK T. 74. D. Wieś, chata i zagroda pod Krakowem. Wyjątek z dzieła drukującego się obecnie w Krakowie pod tyt. „Lud, jego zwyczaje, sposób życia, podania itp. przez… Seria V, Krakowskie”. „Kłosy” 1870, T. X, nr 260, s. 391–393, z ryc. Tekst i ryc. wykorzystał O. Kolberg w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 5. D. Wiktor Każyński. „Kłosy” 1870, T. X, nr 252, s. 252 i 254. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 497–499, tekst nr 991a. D. Dopełnienie życiorysu śp. Wiktora Każyńskiego. „Kłosy” 1870, T. X, nr 256, s. 328. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 499, tekst nr 991b. D. Korale. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1870” Józefa Ungra, Warszawa [1869], s. 119–125. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 615–622. D. Perły. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1870” Józefa Ungra, Warszawa [1869], s. 125–129. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 601–614. E. Die Dreitägige Schlacht bei Warschau am 28., 29., und 30. Juli 1656… von August Riese, koniglich preuss. Oberst-Leutnant z.d. Breslau 1870. Z planem bitwy i 7 dodatkami obejmującymi kopie dokumentów. „Biblioteka Warszawska” 1870, T. 2, s. 305–306. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 428–430. 1871 C. Krakowskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria V. Kraków 1871. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 5. 175 �Recenzje: L.P. [L. Powidaj], „Przegląd Polski” 1871, T. 2, s. 334; „Dziennik Polski” 1871, nr 291; K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1872, T. III, s. 472–475; Z. Gloger, „Wieniec” 1872, R. 1, T. 1, nr 19; –c–y, „Mittheilungen der Geographischen Gesellachaft In Wien” B. XV: 1872, s. 174–183; Ze świata książkowego, „Czas” 1874, nr 30 – recenzja dotyczy I i II cz. Krakowskiego; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. D. Balet rumaków. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1871” Józefa Ungra, Warszawa [1870], s. 61–65. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 591–600. D. Krakowiacy. Etnografia słowiańska. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni i tańce. „Kłosy” 1871, T. XIII, nr 316, s. 42–44, nr 318, s. 71–73, z rycinami na s. 37, 40, 73, 77. Tekst i 6 rycin wykorzystał O. Kolberg w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 5, pozostałe ryc. zob. Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II, DWOK T. 85/II. D. Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Z rozmaitych źródeł skreślił… „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87, 1872, nr 1–7, 42–43, 109–110, 133– 136, 176–179. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 26–258. E. Niemieckie pieśni ludowe z Karyntii. „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 3, s. 464–465. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 593–595, tekst nr 1032. 1872 D. Figury przydrożne. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” Józefa Ungra na rok przestępny 1872, Warszawa [1871], s. 138–142 [z pięcioma drzeworytami]. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 337–341, ryc. tamże. D. Lud z okolic Poznania (Wyjątek z drukującego się obecnie w Poznaniu dzieła O. Kolberga pt. Lud, jego zwyczaje itd.). „Kłosy” 1872, T. XIV, nr 358, s. 323, z rycinami na s. 324 i nr 359, s. 335–338 z rycinami na s. 336. Tekst wykorzystał O. Kolberg w W. Ks. Poznańskiem cz. I, DWOK T. 9, dwie ryc. zob. tamże, jedna zob. W. Ks. Poznańskie cz. III, DWOK T. 11, jedna: W. Ks. Poznańskie. Suplement do t. 9-15, DWOK T. 74. D. Obrazy Słowiańszczyzny południowej… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1871]. 176 �D. Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi ze szczegółowym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera) czytana na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przez… „Na Dziś” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266– 285. Odbitka: Kraków 1872. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 259–306. 1873 C. Krakowskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VI. Kraków 1873. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 6. Odbitka s. 381–516 zob. Krakowiaki i mazurki… r. 1874. Recenzje: K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1874, T. II, s. 168–171; Ze świata książkowego. „Czas” 1874, nr 30 i 33 – recenzja dotyczy cz. I i II Krakowskiego; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. 1874 C. Krakowskie cz. III. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VII. Kraków 1874. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 7. Recenzje: K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1874, T. III, s. 160–161; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91, recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. D. Krakowiaki i mazurki z okolic Krakowa. Kraków 1874. Odbitka rozdziału „Tańce” z Krakowskiego cz. II, DWOK T. 6, s. 381–516 [z nową numeracją stron i melodii]. 1875 C. Krakowskie cz. IV. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VIII. Kraków 1875. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 8. Recenzje: W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1875, T. 1, s. 478–479; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. C. W. Ks. Poznańskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria IX. Kraków 1875. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 9. Recenzje: I.K. [I. Kopernicki], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 91–94; W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1876, T. 1, s. 151–153; [M. A. Szulc?], „Dziennik Poznański” 1875, nr 225. 177 �1876 A. Mazourkas et autres danses polonaises. Poznań [1876]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37 IB (s. 189–193), nr 43 III (s. 223–226), nr 62 (s. 294–295). Recenzja: M.A.S. [M.A. Szulc], „Dziennik Poznański” 1876, nr 288. C. W. Ks. Poznańskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria X. Kraków 1876. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 10. Recenzje: M.A.S. [M.A. Szulc], „Dziennik Poznański” 1876, nr 288; R. [K.W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1877, T. 1, s. 310–311; W. [K.W. Wójcicki], „Kłosy” 1877, T. XXIV, nr 604, s. 64. D. Obecne stanowisko etnografii. „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1876, R. 4, nr 8, s. 710–726. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 3–25. D. Proszowiacy. „Ognisko Domowe” 1876, nr 29, s. 355–356. Pierwodruk w „Kalendarzu Astronomiczno-Gospodarskim na rok 1869” J. Jaworskiego. [Tekst wykorzystał Kolberg w Kieleckiem cz. I, DWOK T. 18.] D. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego. W: Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich wydane staraniem Komisji Językowej i Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej w Akademii Umiejętności w Krakowie, zeszyt I, Kraków 1876, s. 3–36. Toż w nieco odmiennej wersji redakcyjnej w: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, zob. r. 1877. 1877 C. W. Ks. Poznańskie cz. III. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XI. Kraków 1877. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 11. Recenzja: W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1878, T. II, s. 158–160. D. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego1. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. I: 1877, s. 3–36. Nadbitka: Kraków 1877. Przedruk 1 Z nieznanych powodów w części nakładu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. I zamieszczono wersję artykułu taką samą, jaka znalazła się rok wcześniej w Materiałach do słownika prowincjonalizmów polskich (zob. rok 1876 w tej bibliografii). W Studiach, rozprawach i artykułach Kolberga (T. 63 DWOK) zamieszczono tekst w redakcji przeznaczonej dla „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” z r. 1877, według egzemplarza tego rocznika znajdującego się w Bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wersja z Materiałów do słownika prowincjonalizmów polskich znajduje się np. w prezentowanym w Internecie egzemplarzu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” ze zbiorów Biblioteki Śląskiej. 178 �w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 342–388. Toż w nieco innej wersji redakcyjnej w: Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich…., zob. r. 1876. Recenzja: A. Brückner, „Archiv für Slavische Philologie” B. III: 1879, s. 158–159. 1879 C. W. Ks. Poznańskie cz. IV. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XII. Kraków 1879. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 12. D. Pieśni ludu litewskiego zebrał… „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III: 1879, s. 167–230. Odbitka: Kraków 1879. Przedruk rozprawy wstępnej w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 307–336, przedruk pieśni w: Litwa, DWOK T. 53. Recenzje: „Russkij Fiłołogiczeskij Wjestnik” 1880, nr 3, s. 147-150; A. Brückner, „Archiv für Slavische Philologie” B. V: 1881, s. 118-119. 1880 A. Mazurka d’après un thème populaire composée pour le piano par… à Madame Hélène de Przybysławska née de Wessel. Leipzig [1880]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 46, s. 238– –241. C. W. Ks. Poznańskie cz. V. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIII. Kraków 1880. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 13. Recenzja: J.I. Kraszewski, „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 784. D. Józef Konopka. „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 792, s. 151, z portretem J. Konopki na s. 151. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 443–448. D. Z listu w sprawie pochodzenia Chopina. „Ruch Muzyczny” 1880, nr 17, s. 134. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 476–477, tekst nr 984. D. Krakowiak. W: Ziarno. Wydawnictwo zbiorowe dla głodnych. Warszawa 1880, s. 52. Reprodukcja w: Korespondencja Oskara Kolberga, cz. II, DWOK T. 65, ryc. 15 po s. 544. E. Mapa geologiczna Wołynia Godfryda Ossowskiego. „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 803, s. 327 i 330. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 425–427. 179 �1881 C. W. Ks. Poznańskie cz. VI. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIV. Kraków 1881. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 14. D. Polnische Tänze. Mazurkas für das Pianoforte hrsg. von… Leipzig [1881]. Przedruk wstępu w j. niemieckim (z tłumaczeniem) w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 666–669, tekst nr 1112. 1882 C. W. Ks. Poznańskie cz. VII. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XV. Kraków 1882. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 15. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. I. Kraków 1882. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 29. Recenzja: Nejman C. [C. Neymann], „Kiewskaja Starina” 1884, T. VIII, s. 482–487, T. IX, s. 126–130 – recenzja dotyczy cz. I i II Pokucia, przekład w: Pokucie. Suplement do t. 29–32, DWOK T. 81, s. 275–285. D. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VI: 1882, s. 86–158. Odbitka: Kraków 1882. Przedruk w: Mazowsze cz. VI, DWOK T. 41, s. 1–150. D. Typy i wizerunki z Pokucia. „Tygodnik Powszechny” 1882, nr 31, s. 484–486 i 496, z rycinami T. Rybkowskiego. Ryciny zamieszczone następnie w: Pokucie cz. I, DWOK T. 29 oraz w: Ruś Karpacka cz. I, DWOK T. 54, ryciny 17 i 18. 1883 C. Lubelskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVI. Kraków 1883. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 16. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. II. Kraków 1883. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 30. Recenzja — zob. r. 1882, Pokucie cz. I. 1884 C. Lubelskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVII. Kraków 1884. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 17. D. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego. Z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim [podał do druku…]. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VIII: 1884, s. 62–114. 180 �1885 C. Kieleckie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVIII. Kraków 1885. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 18. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. 1 Mazowsze Polne cz. I. Kraków 1885. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 24. Recenzja: Wł. Smoleński, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280–282 – recenzja dotyczy tomów I i II Mazowsza. D. Zagadki z Lubelskiego, od Krasnegostawu i Gorzkowa (Nowawieś, Jaślików, Krzywice, Piłaszkowice, Wielobycz). „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. IX: 1885, s. 300–302. Odbitka: Kraków 1885. Przedruk w: Lubelskie. Suplement do tomów 16–17, DWOK T. 75, s. 216–219. D. Nieco o tańcach i instrumentach muzycznych ludu naszego. „Dodatek do «Lutni Polskiej»” R. 1: 1885, nr 7, s. 48–49, [przedruk fragmentów wstępu do Pieśni ludu polskiego z r. 1857, DWOK T. 1, s. VIII i IX]. D. Moniuszko. „Dodatek do Lutni Polskiej” R. 1: 1885, nr 13 i 14, z podpisem: Podług O. Kolberga, [przedruk hasła biograficznego z Encyklopedii powszechnej T. XVIII, s. 794-797, zob. w: Pisma muzyczne, DWOK T. 62, s. 434-439]. 1886 C. Kieleckie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIX. Kraków 1886. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 19. Recenzja T. 1–19 Ludu: H. Biegeleisen, „Biblioteka Warszawska” 1886, T. 4, s. 431–441 – recenzja dotyczy tomów 1-19 Ludu, cz. I i II Pokucia i cz. I Mazowsza, zob. też Odpowiedź Kolberga na tę recenzję, nota na s. 190. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. II Mazowsze Polne cz. 2. Kraków 1886. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 25. Recenzja – zob. r. 1885, Mazowsze cz. I. D. Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego pt. „Jak należy traktować utwory poezji ludowej w historii literatury polskiej?”. W: „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce” T. 5: Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego imienia Jana Kochanowskiego, Kraków 1886, s. 162–164. Tekst opublikowany na podstawie stenogramu dyskusji; przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 416–418. 181 �1887 C. Radomskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XX. Kraków 1887. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 20. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. III Mazowsze Leśne. Kraków 1887. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 26. Recenzje: W. Smoleński, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 435–436; J. Karłowicz, „Wisła” T. II: 1888, s. 221–222. 1888 C. Radomskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXI. Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 21. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. IV Mazowsze Stare (Mazury. Kurpie). Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 27. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. III. Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 31. Recenzja: I. Franko, „Kwartalnik Historyczny” R. III: 1889, s. 740–741 (przedruk w: Pokucie. Suplement do t. 29–32, DWOK T. 81, s. 286–288, zob. też odpowiedź O. Kolberga Krótka replika… w r. 1890); „Siewiernyj Wiestnik” 1889, nr 10. D. Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał… „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XII: 1888, s. 235–251. Odbitka: Kraków 1888. Przedruk w: Podole, DWOK T. 47. 1889 A. Mazur. „Tygodnik Ilustrowany” 1889, T. XIII, nr 332, s. 303. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 61, s. 291–293. C. Łęczyckie. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXII. Kraków 1889. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 22. Recenzje: R. Lubicz [H. Łopaciński], „Ateneum” 1890, T. II, s. 57–74; J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. V: 1891, s. 628–633. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. IV. Kraków 1889. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 32. Recenzja: „Russkaja Mysl” 1889, nr 10. D. Baśni z Polesia. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 200–207. Odbitka: Kraków 1889. Przedruk w: Białoruś–Polesie, DWOK T. 52. 182 �Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. V: 1891, s. 628, recenzja dotyczy także artykułu Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia, zamieszczonego w tym samym tomie ”Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”. D. Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 208–245. Odbitka: Kraków 1889. Przedruk w: Białoruś–Polesie, DWOK T. 52. Recenzja – zob. wyżej Baśni z Polesia. 1890 C. Kaliskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXIII. Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 23. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 586–589. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. V Mazowsze Stare (Mazury. Podlasie). Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 28. C. Chełmskie. Obraz etnograficzny, cz. I. Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 33. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 109–112. E. Krótka replika, jako odpowiedź na recenzję III tomu „Pokucia”, napisaną i podaną do „Kwartalnika” (III,7) przez p. I. F. [Iwana Frankę]. „Kwartalnik Historyczny” R. IV: 1890, s. 221–223. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 412–415. Zob. też Pokucie. Suplement do tomów 29–32, DWOK T. 81, s. 286–291. Prace wydane po raz pierwszy po roku 1890 Kompozycje Alla Polacca. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 110, s. 642–643. Co mi tam. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 12, s. 51–53. Do smutnego przyjaciela. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 25, s. 127–129. Dumka. Tekst T. Lenartowicza. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 11, s. 47–50. 183 �Dumny kochanek. Tekst K. Zakrzewskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 9, s. 40–45. Fantaisie. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 114, s. 650–655. „Gdy na górach świta dzionek”. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne. DWOK T. 68, nr 8, s. 34–39. [Zob. też w T. 68 s. 149, komentarz rewizyjny do nr 5.] Grande sonate pour le pianoforte composée et dédiée à Mr C. F. Girschner par… W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 95, s. 502–545. „Hejże, hejże, bracia moi”. [Faksymile, autor tekstu nieznany; utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 30, s. 135. Hulanka. [Faksymile, tekst S. Witwickiego, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 33, s. 137. „I dlaczegoż myśli moje”. [Faksymile, autor tekstu nieznany, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 35, s. 140. Jaskółka. Tekst S. Duchińskiej-Pruszakowej. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 13, s. 53–66. Kochanka do gwiazdy. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 14, s. 67–74. Krakowiak. [Autor tekstu nieznany]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 10, s. 46–47. Król pasterzy. Opera sielska w jednym akcie. Partytura. Libretto T. Lenartowicza. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 167–378. „Kukułeczko moja siwa”. [Autor tekstu nieznany.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 23, s. 107–108. Marcia. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 97, s. 576–581. Mazur na fortepian. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 84, s. 467–469. Mazurek do śpiewu. [Faksymile, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 37, s. 142. Mazurka. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 86, s. 472. Mazurka d’après un thème populaire. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 83, s. 464–466. 184 �Mazurka dont Mr Emile Czaykowski a inventé la pensée [!] par… W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 85, s. 470–471. Mazury. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 87, s. 473–476 i nr 89, s. 489. Mazury. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 105, s. 633; nr 106, s. 634–635; nr 107, s. 636; nr 108, s. 637–639. „Niechże ja lepiej nie żyję...”. [Faksymile, tekst K. Brodzińskiego, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 27, s. 131–132. Nokturny. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 111, s. 644–645; nr 112, s. 646–647; nr 113, s. 648–649. Obertas. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 90, s. 490–492. On zginął [incipit: „Ogrody wonią, błyszczy kalina”]. Tekst J. Heppena. W: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 15, s. 75–83. On zginął [incipit: „Choć wszystko z wiosną kwitnąć zaczyna”]. Tekst J. Heppena. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 16, s. 84–90. Pielgrzymka do Częstochowy. Obrazek wiejski ze śpiewami. Libretto O. Kolberga na podstawie obrazka dramatycznego S. Pruszakowej Pielgrzymka do Częstochowy. [Szkice wersji fortepianowej (faksymilia).] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 601–626. „Piszczałeczko jedyna”. [Autor tekstu nieznany.] W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 22, s. 105–106. Polonaise. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 87, s. 640–641. Przyczyna. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 17, s. 91–93. Psalm 85. „Nakłoń ucha Twego, Panie…”. [Tekst w przekładzie F. Karpińskiego.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 17, s. 108–126. Romanca. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 115, s. 656. 185 �Scena w karczmie czyli Powrót Janka. Obrazek wiejski ze śpiewami. Libretto J. K. Gregorowicza. Wersja fortepianowa. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 489–599. Szkic pieśni chóralnej. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 38, s. 143. Szkice pieśni. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 28, s. 133; nr 29, s. 134; nr 31, s. 136; nr 32, s. 136; nr 36, s. 141. „Ty, coś najczulszych starań […]”. [Faksymile, tekst prawdopodobnie Matuszewskiej, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 34, s. 138 Utwory bez tytułu. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 98, s. 582–588; nr 99, s. 589–598; nr 100, s. 599–560; nr 101, s. 607–612; nr 102, s. 613–619; nr 103, s. 620–624; nr 104; s. 625–629; Utwory bez tytułu. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 116, s. 657–658; nr 117, s. 659–661; nr 118, s. 662; nr 119, s. 663–664; nr 120, s. 665–666; nr 121, s. 667–672; nr 122. s. 673–675. [Utwór chóralny bez tekstu.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 26, s. 129–130. Walce. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 92, s. 497–498; nr 93, s. 499–500; nr 94, s. 501. Variations brillantes pour le Pianoforte sur une Menuetto oryginale dédiées à [nazwisko adresata zatarte]. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 96, s. 546–575. Westchnienie za rodzinną chatką. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 18, s. 94–98. Wiatrak. Perpetuum mobile d’après un motif des environs de Łowicz. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 91, s. 493–496. Wielki mazur fantastyczny. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 88, s. 476–488. Wiosna. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 19, s. 98–100. Wyjazd. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 20, s. 101–103. 186 �Zakochana. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 21, s. 103–105. Opracowania melodii ludowych na głos z fortepianem [Obertasy, mazurki i krakowiaki.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 721–762, s. 197–268. Pieśni ludu polskiego cd.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 599–713, s. 5–163. [Pieśni ukraińskie.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 714–717, s. 164–167. [Pieśni chorwackie.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 718–721, s. 168–171. Zbiór mazurów i obertasów gminnych wydany przez... W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 763–834, s. 197–268. Monografie regionalne1 i materiały do nich wydane w latach 1891–1907 Chełmskie. Obraz etnograficzny, cz. II. Z materiałów pośmiertnych wydał dr I. Kopernicki. Kraków 1891. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 34. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 113–118. Pokucie. Uzupełnienia dawniej ogłoszonego dzieła śp. Oskara Kolberga z rękopisów pozgonnych wydał dr Stanisław Zdziarski. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. VII: 1904, s. 174–194. Odbitka: Kraków 1904. [Materiały te zostały opracowane na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Ruś Karpacka cz. II, DWOK T. 55.] Recenzja: W. Hnatiuk, „Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenka” 1905, T. LXIV. Przemyskie. Zarys etnograficzny. Kosztem Muzeum imienia Dzieduszyckich we Lwowie z pośmiertnych materiałów wydał dr I. Kopernicki. 1 Monografie regionalne i inne materiały etnograficzne i folklorystyczne wydane na podstawie rękopisów w serii Działa wszystkie O. Kolberga w latach 1961– 2024 (tomy 39–84 DWOK) zob. dalej w osobnym wykazie. 187 �Przedmowa I. Kopernickiego. Kraków 1891. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 35. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 352–357. Śląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga, z papierów pośmiertnych wydał Seweryn Udziela. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. VIII: 1906, s. 140–212. Odbitka: Kraków 1906. [Materiały te zostały opracowano na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Śląsk, DWOK T. 43.] Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne. Uporządkował i wydał S. Udziela. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. XI: 1910, s. 116–323. Odbitka: Kraków 1910. [Materiały te zostały opracowane na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Tarnowskie-Rzeszowskie, DWOK T. 48.] Recenzja: M. Treter, „Lud” T. XVI: 1910, s. 410-411. Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak. Kraków 1907. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 36. Recenzje: W. Hnatiuk, „Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenka” 1908, T. LXXXII, s. 228-233; E.E., „Etnograficzeskoje Obozrenije” 1909, nr. 4, s. 120-121. Studia, rozprawy, artykuły, zbiory folklorystyczne Antoni Kolberg. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 440–448. Brazylia. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 466–470. Indianie amerykańscy. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 451–463. Juliusz Kolberg [wspólnie z bratem Wilhelmem]. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 433–439. Kozak. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 617–618, tekst nr 1046. Krakowiak. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 620–621, tekst nr 1048. Mejer Ignacy Antoni. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 428, tekst nr 949b. Melodie ludowe litewskie zebrane przez śp. księdza Antoniego Juszkiewicza. Opracowane przez śp. Oskara Kolberga i śp. Izydora 188 �Kopernickiego, a ostatecznie opracowane, zredagowane i wydane przez Zygmunta Noskowskiego i Jana Baudouina de Courtenay. Kraków 1900. [Kolberg opracował melodie 1–119, pozostałe I. Kopernicki i Z. Noskowski, melodie opracowane przez O. Kolberga przedrukowano w: Litwa, DWOK T. 53.] Notatki o Chopinie spisane przez… z opowiadania Wilhelma Kolberga. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 461-462, tekst nr 980. Pierwodruk: K. Kobylańska Notatki Oskara Kolberga o Chopinie. W: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata. Kraków 1967, s. 388–389. O muzyce chińskiej. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 8–31, tekst nr 620. O początkach rozwoju muzyki. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 5–7, tekst nr 619. O rytmie i tempie tańców polskich i słowiańskich. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 610–614, tekst nr 1036. Philidor Danican. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 191–192, tekst nr 742. Stany Zjednoczone Rio de La Plata (Buenos Aires, Paraguaj, Uruguaj). W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 464–465. Śpiewy, muzyka i taniec ludów Oceanii. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 38–68, tekst nr 622. Uwagi na temat restytucji tekstu pierwotnego pieśni „Bogarodzica”. W: Pis­ ma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 544–546, tekst nr 1021b. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki M. Karasowskiego „Fryderyk Chopin. Życie – Listy – Dzieła”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 472–476, tekst nr 983. Pierwodruk w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III, DWOK T. 66, aneks 11, s. 738–743. Uwagi Oskara Kolberga odnoszące się do książki M. A. Szulca „Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne”, Poznań 1873. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 463–466, tekst nr 981. Pierwodruk: K. Kobylańska Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg. W: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata. Kraków 1967, s. 386–388. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki Szulca o Chopinie. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 466–471, tekst nr 982. Pierwodruk: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III, DWOK T. 66, aneks 7, s. 724–729. 189 �Z notatek o zbiorach pieśni Słowian południowych. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 586–591, tekst nr 1031b; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 287–291. Recenzje i odpowiedzi na recenzje „Alojzy Kalauz wydał w Wiedniu w r. 1850 […]”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 591–593, tekst nr 1031c; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 291–296. „K. Katinelli na korzyść szpitala pożegawskiego […]”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 593, tekst nr 1031d. Liszt o Cyganach i ich muzyce na Węgrzech. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 347–351, tekst nr 901. Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 391–415. O pieśniach ludowych węgierskich L. Koehlera. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 567–568, tekst nr 1025. O śpiewach i tańcach wołoskich J. A. Wachmanna. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 569, tekst nr 1026. Taniec wołoski Romana Dymitra Tecli. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 669–671, tekst nr 1113. Artykuły zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w latach 1859–1868 Po tytule tekstów podano ich numery w Pismach muzycznych, DWOK T. 61–62, w których przedrukowana jest ich większość, nieliczne nie związane z muzyką, zamieszczone w Studiach, rozprawach i artykułach, DWOK T. 63, mają podany numer tego tomu i stronę. T. 1 Warszawa 1859: Abel Karol Fryderyk 757; Acheron T. 63, s. 473; Achilles T. 63, s. 474; Adagio 160; Adam Adolf Karol 704; Adam de la 190 �Hale 705; Adesi 292; Ad libitum 595; Aelopantalion 395; Affettuoso 86; Aggiustamento 87; Agitato 88; Agnesi Maria Teresa 631; Agrell Jan 766; Agrykola Jan Fryderyk 772; Agrykola Marcin 860; Akcent muzyczny 66; Akcjakatura 603; Akolada 104; Akompaniament 204; Akord 37; Akordion 398; Akukryptofon 420; Alagrek 1057; Alard Jan Delfin 448; Albani Maciej 421; Albertini Joachim 632; Alboni Marietta 260; Albrechtsberger Jan Jerzy 861; Aleotti Rafael Argenta 633; Aleotti Vittoria 634; Alizard Adolf 284; Alla breve 61; Alla octavo 102; Alla polacca 89; Alla zoppa 63; Allegri Gregorio 635; Allegro 74; Allemanda 1058; Alt 213; Altówka 317; Amaduzzi Donat 636; Amfijon 624; A-moll 18; Amon Jan 773; Amorka 315; Amoroso 90; Anakruzys 64; Ancyz 1059; Andante 72; André Jan 774; André Jan Antoni 775; Anemokord 351; Anerio Jan Franciszek 637; Anfossi Pasquale 638; Angelika 326; Anglez 1060; Antyfona 176; Antystrofa 166; T. 2 Warszawa 1860: Aplikatura 578; A poco a poco 75; Apollo T. 63, s. 477; Apollonikon 393; Appogiato 575; Appoggiatura 602; Aranżować 205; Archilutnia 324; Arco 580; Aria 126; Arion 625; Ariosti Attilio 639; Arne Tomasz Augustyn 758; Arnould Zofia 224; Arpeggio 581; Arystoksenes 626; Ashley 568; Asioli Bonifacy 640; Astorga Emanuel d’ 641; Attaca 587; Aubada 140; Auber Daniel François 706; Autentyki 5; A vista 590; Bach (rodzina) 776; Bachus T. 63, s. 480; Bader Karol Adam 266; Baermann Henryk Józef 565; Baillot Piotr Maria Franciszek 449; Baini Giuseppe 692; Balcerek 293; Baleros 1061; Balfe Michał Wilhelm 759; Bałabajka 333; Banda 613; Bandera 334; Bandola 332; Banti [Brigitta Giorgi] 225; Barbiton 329; Barditus 1003; Bardon 328; Barkarola 1007; Baryton 216; Barzelletta 1008; Bas 45 i 217; Basetla 318; Wiolonczeliści [w Encyklopedii fragment hasła Basetla] 487; Basily Andrzej 642; Basily Franciszek 643; Basklarnet 372; Bassetorn 371; Basso continuo 48; Batta Aleksander 488; Battimento 606; Bazona 386; T. 3 Warszawa 1860: Beaumesnil Henrietta Adelajda Villard de 708; Becker Juliusz 862; Becker Karol Ferdynand 541; Beethoven Ludwik van 777; Bellini Vincenzo 644; Bemol 106; Benda Franciszek 440; Benedict Juliusz 760; Benevoli Horacy 645; Benkien Andrzej 905; Bennett Wiliam Sterndale 761; Berent Szymon 906; Bergamask[a] 1063; Bergameno Jan Chrzciciel 646; Berger Ludwik 778; Bergson 191 �Michał 907, Bériot Karol August de 450; Berlioz Hektor 709; Bernardini Marcelli 647; Berner Fryderyk Wilhelm 779; Bertin Ludwika Aniela 710; Bertini Henryk 503; Berton Henryk Franciszek 712, Bęben wielki 404; Bębenek 403; Biegnik 599; Bielawski Józef 451; Biernacki Nikodem 452; Billington Elżbieta 226; Bis 438; Bitwa 145; Blangini Józef Marek 648; Blaze Franciszek Henryk 745; Blondel v. Blondianus 713; Bobrowicz Jan Nepomucen 497; Boccherini Ludwik 649; Bohdanowicz Bazyli 442; Bohrer familia 441; Bohrer Zofia 504; Bolero 1063; T. 4 Warszawa 1860: Bosio Angiolina 227; Boucher Aleksander Jan 453; Boulanger Ernest 714; Boulanger Maria Julia Hallinger 228; Bournonville August 1098; Bourrée 1064; Braham Maurycy 267; Branchu Aleksandryna Karolina 229; Branle 1065; Bravo 437; Bravura 127; Breiting Herman 268; Brevis 109; Brzękadełka 411; Brzowska Jadwiga 909; Brzowski Józef 908; Bubastis T. 63, s. 484; Bucefał T. 63, s. 485; Buffo 192; Bugle 383; Bull Ole Bornemann 454; Buononcini Jan Chrzciciel 650; Burney Karol 762; Byczek 1037; Cabaletta 128; Cachucha 1066; Caffarelli 294; Ça ira! 1012; Calando 91; Caldara Antonio 651; Calvisius Sethus 863; Camargo 1099; Cancan 1067; Candeille Piotr Józef 715; Cantabile 92; Cantus firmus 56; Canzonetta 1009; Capriccio 138; Caraffa de Colobrano Michał Henryk 652; Carestini Jan 295; Carillon 417; Carissimi Jan Jakub 653; Carmagnole (la) 1013; Carnicer don Ramon 699; Castil-Blaze 746; Catalani Angelica 230; Catel Karol Szymon 716; Cavalieri Emilio del 654; Cavatina 129; T. 5 Warszawa 1861: Cenar, cynar 1038; Cerone Dominik Piotr 693; Cerrito Fanny 1100; Chaconne 1068; Champein Stanisław 717, Chandoszkin Jan 894; Charakter 84; Charakterystyczne tony 42; Charivari 142; Charpentier Marek Antoni 718; Chélard Andrzej Hipolit 719; Cheron Anna 231; Cheron Augustyn Atanazy 285; Cherubini Ludwik 655; Chiroplast 348; Chopin Fryderyk Franciszek 910; Choreografia 1110; Choron Aleksandr Stefan 747; Chotek Franciszek Ksawery 884; Chór 608; Chórał 122; Chór muzyczny 130; Chromatyczny 13; Ciało brzmienne 301; Cimarosa Dominik 656; Claboni Krzysztof 911; Clementi Muzio 505; Coda 169; Colasanti Wincenty 569; Corelli Arcangelo 455; Couperin Franciszek 720; Cramer Jan 192 �Chrzciciel 506; Crescendo 81; Crescentini Girolamo 296; Crotch William 542; Csárdás 1069; Csiko 1070; T. 6 Warszawa 1861: Cymbałki 340; Cymbały 408; Cytra 322; Czakan 355; Czerny Karol 507; Czeska muzyka 883; Da capo 588; Dalayrac Mikołaj 721; Dal segno 589; Damenizacja 223; Damoreau-Cinti Laura 232; Damse Józef 912; Danzi Franciszek 780; Daquin Ludwik Klaudiusz 543; Dauberval Jan 1101; David Felicjan 722; David Ferdynand 456; Davide Jakub 269; Decrescendo 82; Decyma 32; Dehn Sigfried Wilhelm 864; Della-Maria Dominik 723; Tom 7 Warszawa 1861: Després Josquin 752; Deszczyński Józef 913; Detonacja 572; Devienne Franciszek 724; Dezède albo Dezaides 725; Diafonia 53; Diapazon 29; Diapente 26; Diatonika 12; Dibdin Karol 763; Diezys 15; Diomedes Caton (zapewne Anonim) 912; Ditters von Dittersdorf Karol 781; Divertissement 190; Długoraj Wojciech 915; Do 11; Dobrski Julian 270; Dobrzyński Ignacy Feliks 916; Doche Józef Dionizy 726; Doche Piotr Aleksander 727; Döhler Teodor 508; Doles Jan Fryderyk 782; Dominanta 41; Domra 325; Donizetti Józef 657a; Donizetti Kajetan 657; Doppler Albert Franciszek 557; Doppler Karol 558; Dorn Henryk Ludwik 783; Dotzauer Justus Jan Fryderyk 489; Dotzauer Ludwik Karol 490; Drabant 1039; Drechsler Józef 784; Dreyschock Aleksander 509; Drieberg Fryderyk von 865; Drobny taniec 1040; Drouet Ludwik 559; Drumla 376; Du Caurroy Franciszek Eustachy 728; Duda 361; Dudy 367; Duet 149; Dulcken Ferdynand 510; Dulon Fryderyk Ludwik 560; Dumont Henryk 544; Duni Egidiusz Romuald 729; Duport Jan [Piotr] 491; Duprez Gilbert Ludwik 271; Duprez Karolina 233; Dur 16; Duranowski August Fryderyk 457; Durante Franciszek 658; Dussek Jan [Władysław] 511; Dwugłos 36; Dyskant 54; Dysonans 39; Dzioł 1041; Dzwon chiński 407; Ebell Henryk Karol 785; Eberl Antoni 786; Eberwein Karol 788; Eberwein Traugott Maksymilian 788; Tom 8 Warszawa 1861: Egzercycje 435; Ekspresja 85; Elsner Józef 917; Elssler Fanny i Teresa 1102; Enharmoniczny 14; Ensamble 148; Entraigues Antonina Cecylia Clavel 234; Eolska harfa 352; Epicedium 1001; Epod 167; Erard bracia 426; Erkel Franciszek 900; Etuda 137; Eufon 414; Eybler Józef von 789; Fagociści 567; Fagot 374; Falset 210; Falso bordone 55; Fandango 1071; Fandara 144; Fantazja 139; Farandole 193 �1072; Farinelli Karol 297; Fasch Karol Fryderyk 790; Federici Wincenty 659; Felsztyński Sebastian czyli Sebastian z Felsztyna 918; Feo Franciszek 660; Fermata 576; Fesca Fryderyk Ernest 791; Fétis Franciszek Józef 748; Fiasko 439; Field Jan 512; Fifr 364; Figuracja w muzyce 51; Figurał 123; Filipowicz Eliza Minelli 458; Finał 168; Finck Henryk 792; Fink Gottfryd Wilhelm 866; Fioravanti Walenty 661; Fiorillo Fryderyk 459; Fioritury 596; Fischer Józef 287; Fischer Ludwik 286; Fisharmonika 397; Fistula 356; Flażolet 357; Flecik 354; T. 9 Warszawa 1862: Fleciści [w Encyklopedii fragment hasła Flet] 556; Flet 353; Flotow Fryderyk von 793; Fodor-Mainvielle Josephine 235; Folie d’Espagne 1073; Fontana Julian 513; Forkel Jan Mikołaj 867; Förster Kasper 919; Forte 77; Fortepian 346; Fortepianiści 502; Francuska muzyka 703; Franko z Kolonii 868; Fränzl Ferdynand 460; Frescobaldi Hieronim 545; Freyer August 546; Freytag Adam 920; Freytag Maria 1103; Froberger Jan Jakub 547; Fuga 135; Fujara 360; Fulvio Antoni 921; Fundamentalny bas 46; Furioso 93; Furlanda 1074; Fürstenau Antoni Bernard 561; Fux Jan Józef 794; Fuza 110; Gabrieli Jan 663; Gabrieli Katarzyna 236; Gade Niels Wilhelm 767; Gaforus albo Gafurius Franchinus 694; Gajda 368; Galarda 1075; Galop 1076; Galuppi Baldassaro 664; Gama 6; Gamba 314; Garat Jan Piotr 282; Garcia Manuel 272; Gassmann Florian Leopold 885; Gawotta 1077; Gembicki Jakub 922; Geminiani Franciszek 461; Generałbas 47; Gerbert Marcin 869; Germania T. 63, s. 486; Gęśl 339; Giga 1078; Gitana 1079; Gitara 331; Gitarzyści 496; Giusto 94; T. 10 Warszawa 1862: Glinka Michał 895; Glissando 582; Gluck Krzysztof Willibald 795; Głos 208; God save The King 1017; Gołąbek Jakub 923; Gomis Józef Melchior 700; Gomółka Mikołaj 924; Gong 406; Gorączkiewicz Wincenty 548; Gorczycki Grzegorz 925; Gossec Franciszek Józef 730; Goudimel Klaudian 731; Gounod Karol Franciszek 732; Grajek 614; Grandioso 95; Granie w muzyce 577; Grassini Józefa 261; Graun Jan Bogumił 797; Graun Karol Henryk 796; Grave 71; Grazioso 96; Grecka mitologia T. 63, s. 491; Grecka muzyka i taniec 623; Greckie starożytności T. 63, s. 506; Gregoriański śpiew 171; Grétry Andrzej Ernest 733; Grisi Judyta 237; Grisi Julia 255; Grisi Teresa 1104; Groblicz Marcin 422; Grossmann Ludwik 926; Grund Fryderyk Wilhelm 798; Grupetto 607; Gryfy 579; Guarnieri Józef 194 �T. 11 T. 12 T. 13 T. 14 Antoni 423; Gudok 320; Guglielmi Piotr 665; Guglielmi Piotr Karol 666; Guhr Karol Wilhelm 799; Guimard Maria Magdalena 1105; Warszawa 1862: Gusli 338; Guzikow Józef 570; Gwido z Arezzo 695; Gyrowetz Adalbert 886; Habeneck Antoni Franciszek 462; Haitzinger Antoni 273; Hajduk 1042; Halévy Jakub Fromental 734; Hanak 1080; Händel Jerzy Fryderyk 800; Händl Jakub 893; Harfa 336; Harmonia 35; Harmoniczne tony 303; Harmoniki 413; Hartmann Jan Piotr 768; Häser August Frdynand 802; Häser Charlotta 238; Häser Christian 288; Hasse Faustyna 256; Hasse Jan Adolf 801; Hauptmann Maurycy 803; Hausmann Walenty 804; Hawkins Jan 764; Haydn Franciszek Józef 805; Haydn Michał 806; Hebenstreit Pantaleon 430; Heinichen Jan Dawid 870; Hejnał 1006; Heller Stefan 514; Henselt Adolf 515; Herman Adam 492; Hérold Ludwik Józef 735; Herz Henryk 516; Hesse Adolf Fryderyk 549; Hierochord 350; Hiller Ferdynand 807; Hiller Jan Adam 808; Himmel Fryderyk Henryk 809; Warszawa 1863: Hoffmann Ernest Teodor Amadeusz 871; Hoffmeister Franciszek Antoni 810; Holland Jan Dawid 927; Holzbauer Ignacy 811; Hołubiec 1043; Homilius Gotfryd August 812; Homofonia 58; Hopser 1081, Hora 1082; Horecki Feliks 498; Hornpipe 366; Huberty 240; Hummel Jan Nepomucen 517; Hurka Fryderyk Franciszek 887; Hymen 1000; Imitacja 50; Indie Wschodnie T. 63, s. 518; Indyjska muzyka 621, Indyjska sztuka T. 63, s. 547; Instrumenta 300; Instrumentacja 203; Instrumentalna muzyka 132; Intermezzo 189; Interwal 21; Intonacja 571; Intrada 158; Introdukcja 157; Isouard Mikołaj 736; Izaak Henryk 813; Jakubowski Samson 431; Warszawa 1863: Janczarska muzyka 615; Janiewicz Feliks 463; Jaroński Feliks 518; Jasiński Marceli 928; Jastrzębski Feliks 427; Jelski Michał 464; Jodłowanie 574; Jomelli Mikołaj 113; Kaczkowski Dominik 274; Kaczkowski Józef 465; Kadencja 44; Kadryl 1083; Kalafonia 311; Kalkbrenner Fryderyk Wilhelm Michał 519; Kalliwoda Jan Wacław 466; Kamerton 307; Kamieński Maciej 929; Kamiński N. 930; Kania Emanuel 520; Kanon 133; Kantata 131; Kantylena 1010; Kapela 616; Warszawa 1863: Kapreola 1084; Karasowski Maurycy 931; Karola 1085; Kasownik 107; Kastaniety 412; Kastraci 218; Katarynka 418; Kauer Ferdynand 814; Kaufmann Jan Gotfryd 432; Kawka 387; 195 �Każyński Maciej 275; Każyński Wiktor 932; Kątski (rodzina) 443; Keiser Reinhard 815; Kiesewetter Rafał Jerzy von 872; Kirnberger Jan Filip 873; Kittel Jan Christian 550; Klarneciści 564; Klarnet 370; Klawiatura 342; Klawicylinder 415; Klawicymbał 345; Klawikord 343; Klawikord oczny 399; Klawilam 396; Klawilira 349; Klawisz 341; Kleczyński Jan [skrzypek] 467; Kleczyński Jan [pianista] 521; Klein Bernhard 816; Klemczyński Julian 522; Klengel August Aleksander 551; Klonowski Teofil 933; Klucz w muzyce 103; Kobza 335; Kocipiński Antoni 934; T. 15 Warszawa 1864: Koloryt 202; Kołomyjka 1044; Komorowski Ignacy 935; Kompozycja 119; Kompozytor 118; Koncert 195; Konserwatorium 618; Konsonans 38; Kontrabas 319; Kontralt 214; Kontrapunkt 49; Kontredans 1086; Kopulacja 392; Korektura 313; Kornet 378; Kossowski Samuel 493; Kościelna muzyka 170; Kościelne tonacje 4; Kościelny śpiew 1019; Kotły 401; Kotylion 1087; Kozak 1045; Kozłowski Ignacy Platon 936; Kozłowski Józef 937; Kożeluch Jan Antoni 888; Kożeluch Leopold 889; Krakowiak 1047; T. 16 Warszawa 1864: Kratzer Franciszek Ksawery 938; Kratzer Kazimierz 939; Kratzer Paweł 941; Kratzer Walenty 940; Krebs Jan Baptysta 276; Krebs Jan Ludwik 552; Kreutzer Konradyn 817; Kreutzer Rudolf 468; Krogulski Józef 942; Krzywula 373; Krzyżanowski Ignacy 523; Krzyżyk 105; Księżyc turecki 410; Kücken Fryderyk Wilhelm 818; Kuhreihen 1004; Kunzen Fryderyk Ludwik 769; Kurant 1088; Kurdesz 1005; Kurpiński Karol 943; Kwarta 25; Kwartet 152; Kwinta 27; Kwintet 153; Kwintola 113; Lablache Ludwik 289; Lachner Franciszek 819; Lachner Ignacy 820; Lachner Wincenty 821; Lafont Karol Filip 469; Lamentacje 180; Lancier 1089; Ländler 1090; Lanner Józef Franciszek Karol 198; Largo 69; Lasso Orlando di 753; Le-Maistre Mateusz 754; Lento 70; Leo Leonard 668; Leonowicz Kornelia 241; Lessel Franciszek 944; Lesueur Jan Franciszek 737; Leśkiewicz Józefa 262; Leśniewska Ludwika 242; T. 17 Warszawa 1864: Libretto 194; Ligatura 115; Ligawka 385; Lind Jenny 243; Lindpaintner Piotr Józef von 822; Linos 627; Lipiński Karol 470; Lira 321; Liszt Franciszek 524; Litania 179; Litolf Henryk 765; Lobe Jan Christian 823; Logier Jan Bernard 525; Lortzing Albert Gustaw 824; Lotti Antoni 669; Lotto Izydor 471; Löwe Jan Karol 196 �Gotfryd 825; Lubomirski Kazimierz 945; Lubowski Józef 526; Lully Jan Chrzciciel 738; Lutnia 323; Lwow Aleksy 986; Łada Kazimierz 472; Łodwigowski E[dward] Stefan 946; Łomnica T. 63, s. 551; Maciejowski Stanisław 473; Madejski Marceli 947; Maestoso 97; Malibran Maria 263; Maltańscy kawalerowie [współautorem był K. W. Wójcicki] T. 63, s. 553; Mälzel Jan Nepomuk 433; Małgocki Franciszek Maciej 948; Mandolina 330; Mara Gertruda 257; Marcello Benedykt 670; Marchesi Ludwik 298; Marchettus 696; T. 18 Warszawa 1864: Marpurg Fryderyk Wilhelm 874; Marschner Henryk 826; Marseillaise, Marsylianka 1014; Marsz 201; Martin Aleksander 949a; Martin Wincenty 701; Martini Giambattista 697; Marx Adolf Bernard 875; Matelotta 365; Mattheson Jan 876; Mayer Karol 527a; Mayr Szymon 671; Mayseder Józef 474; Mazur 1050; Méhul Stefan Henryk 739; Meibom Marek 877; Melizmatyczny 597; Melodia 33; Melodion 394; Melodrama 188; Mendelssohn-Bartholdy Feliks 827; Mensuralny śpiew 87; Menuet 1091; Menzura 304; Mercadante Ksawery 672; Messa di voce 78; Methfessel Albert 828; Meyer Leopold de 527b; Meyerbeer Jakub 829; Mezza voce 79; Męskie chóry 609; Miklasiewicz Antonina 244; Mikuli Karol 950; Miltitz Karol Boromeusz 830; Miładowski Florian 951; Mingotti Regina 258; Minor czyli moll 17; Mioduszewski Michał Marcin 952; Mirecki Franciszek 953; Miserere 173; Moderato 73; Modulacja 43; Monczyński R[ajmund] 528; Mongołowie T. 63, s. 558; Moniuszko Stanisław 954; Monochord 305; Monodia 52; Monsigny Piotr Aleksander 740; Monteverde Klaudiusz 673; Montez Lola 1106; Morales Krzysztof de 702; Mordant czyli mordent 604; Moscheles Ignacy 529; Motetta 124; Mozart Jan Chryzostom Wolfgang Amadeusz 831; T. 19 Warszawa 1865: Msza 184; Müller Wacław 832; Multanka 363; Münchheimer Adam 955; Muris Jan de 749; Mutacja 211; Muzyczne uroczystości 617; Muzyczne znaki i skrócenia 117; Muzyka 1; Myśliweczek Józef 890; Nardini Piotr 475; Naumann Emil 833; Naumann Jan Amadeusz 834; Nenia 1002; Nestroy Jan 835; Neukomm Zygmunt 836; Neuma 100; Nicolai Otto 837; Nidecki Tomasz 956; Niderlandzka muzyka 751; Niedzielski Józef 476; Niemiecka muzyka 771; Nokturny 143; Nona 31; Nourrit Adolf 277; Noverre Jan Jerzy 1107; Nowakowski Józef 957; Nowiński Jan 530; Nuty 98; 197 �T. 20 T. 21 T. 22 T. 23 Obertas 1051; Obligato 594; Oboiści 563; Obój 369; Ockenheim Jan 755; Ofiklejda 381; Okrągły 1053; Okres muzyczny 34; Oktawa 30; Oktet 156; Onslow Jerzy 741; Opera 187; Warszawa 1865: Opus 120; Oratorium 186; Orda Napoleon 958; Orfeon 610; Organiści 540; Organy 388; Orkiestra 611; Orłowski Antoni 959; Pacchiarotti Gasparo 299; Pacelli Asprilio 960; Padwana 1092; Paer Ferdynand 674; Paganini Mikołaj 477; Paisiello Jan 675; Palestrina Jan Piotr Alojzy da 676; Partycja 207; Paryżanka 1015; Pasaże 598; Pasta Judyta 264; Pastorale 191; Patti Adelina 246; Patti Karolina 245; Pauza 116; Pedał 391; Pergolese Giambattista 677; Pianino 347; Piano 76; Piccini Mikołaj 678; Pieśni nabożne 1020; Pieśń ludu 999; Piszczałka 358; Piszczek 612; Pizzicato 584; Pleyel, czyli Pleyl Ignacy 743; Pokojowa muzyka 196; Warszawa 1865: Polka 1054; Polonez 1055; Polska muzyka 904, Polski lud T. 63, s. 566; Polskie tańce 1035; Poniatowski książę Józef 961; Porpora Mikołaj 679; Portamento di voce 573; Pozytyw 389; Pozytywka 419; Półnuta 111; Presto 75; Primadonna 193; Próba 436; Pryma 22; Przedtakt w muzyce 65; Psalmodia 172; Psalterium 337; Puzon 380; Quantz Jan Joachim 562; Rakoczego marsz 1018; Rallentando 68; Rameau Jan Filip 744; Warszawa 1866: Recitativo 125; Refrain 164; Regestra 209; Regestra u organów 390; Reichardt Jan Fryderyk 838; Reissiger Karol Bogumił 839; Rellstab Ludwik 878; Requiem 185; Resonans 302; Responsoria 178; Ricci Federico 680; Ricercare 134; Ries Ferdynad 840, Rigaudon 1093; Righini Wincenty 681; Rinck Jan Christian Henryk 553; Ripieno 593; Ritornella 165; Rivoli Ludwika 248; Rivoli Paulina 247; Rochlitz Fryderyk 879; Rode Piotr 478; Rolle Jan Henryk 841; Romberg Andrzej 444; Romberg Bernard 494; Rondeau 163; Rossini Joachim 682; Rożniecki Gabriel 962; Rubini Jan Chrzciciel 278; Rubinstein Antoni 897; Rulada 600; Rule Britannia 1016; Rytm 59; Rywacka Ludwika 249; Rzymskie starożytności T. 63, s. 572; Sacchini Antoni Maria 683; Salieri Antoni 684; Saltarello 1094; Salve Regina misericordiae 177; Sarabanda 1095; Sarti Józef 685; Warszawa 1866: Scacchi Marek 963; Scarlatti Aleksander 686; Scarlatti Dominik 687; Scherzo 161; Schicht Jan Gotfryd 842; Schilling Gustaw 880; Schneider Jan Boguchwał 554; Schneider Jan Chrystian 198 �Fryderyk 843; Schröder-Devrient Wilhelmina 250; Schryary 375; Schubert Franciszek 844; Schulz Jan Abraham Piotr 845; Schumann Klara 531; Schuman Robert 846; Schütz Henryk 847; Scudo Piotr 750; Sekstet 154; Sekstola 114; Sekunda 23; Septet 155; Septyma 28; Sequentia 181; Serenada 141, Serpent 382; Servais Adrian Franciszek 495; Serwaczyński Stanisław 479; Sessi 251; Seyfried Ignacy 848; Sikorski Józef 964; Silbermann Gotfryd 428; Sistrum 409; Skala 7; Skrzypce 316; Skrzypkowie 447; Słoczyński Wojciech 965; Smyczek 310; Sobolewski Edward 966; Sokołowski Marek 499; Solfeggio 222; Soliva Karol Evasio 967; Solmizacja 9; Solo 591; Sołtyk Franciszek 480; Sołtyk Karol 968; Sonata 146; Sontag Henrietta 252; Sopran 212; Sordynki 309; Sotto voce 80; Sowiński Wojciech 969; Spinet 344; Spohr Ludwik 849; Spontini Kasper 688; Stabat Mater 182; Staccato 585; Stadler Maksymilian 850; Stainer (Steiner) J[acob] 424; T. 24 Warszawa 1867: Stefani Jan 970; Stefani Józef 971; Steibelt Daniel 532; Stein Jan Andrzej 429; Stradella Aleksander 689; Stradivari Antoni 425; Strauss Jan 199; Strój w muzyce 306; Struny 308; Studziński Wincenty 445; Symfonia 147; Synkopé 62; Syrinks 362; System pięcioliniowy 101; Szałamaja 359; Szamotuł Wacław z 972; Szczepanowski Stanisław 500; Szczurowski Jan Nepomucen 290; Szletyński Szymon 481; Sztajer 1096; Szumka 1056; Szymanowska Maria 533; Śpiew 219; Śpiewu metody 220; Taborowski Stanisław 482; Tabulatura 99; Taglioni 1108; Takt 60; Tamberlick Henryk 279; Tamburini Antonio 283; Tamiris 628; Tam-tam 405; Taneczna muzyka 197; Taniec 1033; Taraban 402; T. 25 Warszawa 1867: Tartini Józef 483, Te Deum laudamus 174; Teichmann Antoni 973; Telemann Jarzy Filip 851; Tempo 67; Tenor 215; Teorba 327; Tercet 151; Tercja 24; Terpander 629; Tetrachord 8; Thalberg Zygmunt 534; Tinctor Jan 756; Tirady 601; Toccata 136; Tomaszek Wacław Jan Chrzciciel 891; Ton i tonacja 2; Tonalność 3; Tonika 40; Transkrypcja 206; Transpozycja 19; Trąba 379; Tremolo 583; Trio 150; Triola 112; Tropiański Konstanty 566; Troschel Wilhelm 291; Tryl 605; Tuba 384; Türk Daniel Gottlob 555; Tutti 592; Tympanum 400; Ulibiszew Aleksander 898; T. 26 Warszawa 1867: Una corda 586; Unisono 20; Ut, re, mi 10; Uwertura 159; Veni Creator 175; Veni, Sancte Spiritus 183; Verdi Józef 690; 199 �Vestris [rodzina] 1109; Viardot Paulina 259; Vieuxtemps Henryk 484; Villanella 1011; Viola 313; Viotti Jan Chrzciciel 485; Vogler Jerzy Józef 852; Wagner Joanna 265; Wagner Ryszard 853; Walc 1097; Waltornia 377; Wański Jan, Wański Roch i Wański Jan Nepomucen 446; Wariacje 162; Weber Bernard Anzelm 855; Weber Gottfryd 881; Weber Karol Maria 854; Weigl Józef 856; Wejnert Antoni 974a; Wernik Kazimierz 359; Weyse Christian Ernest 770; Wielhorski Józef 974a; Wielhorski Michał 899; Wielogłosowa muzyka 57; Wieniawski Henryk 486; Wieniawski Józef 536; T. 27 Warszawa 1867: Wild Franciszek 280; Winter Piotr 857; Winterfeld Karol Jerzy August 882; Wirtuoz 434; Wiślicki Władysław 537; Włoska muzyka 630; Wojskowa muzyka 200; Wokalizy 221; Wokalna muzyka 121; Wolff Edward 538; Wolfl Józef 539; Wolicki Konstanty 975; Wołków Anna 253; Wranitzki Karolina 254; Wranitzki Paweł 892; T. 28 Warszawa 1868: Wysocki Kasper Napoleon 976; Zając Stanisław 977; Zapolski Ignacy Downar 501; Zarlino Józef 698; Zegary grające 416; Zelter Karol Fryderyk 858; Zientarski Romuald 978; Zingarelli Mikołaj 691; Zobten T. 63, s. 587; Zumsteeg Jan Rudolf 859; Żyliński Faustyn 281. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga Reedycja fotooffsetowa tomów wydanych przez Oskara Kolberga1 w latach 1857-1890 w seriach Lud i Obrazy etnograficzne T. 1 – Pieśni ludu polskiego. Wstępy: J. Gajek, J. Krzyżanowski, M. Sobieski. Red. J. Gajek i M. Sobieski. Wrocław–Poznań 1961, ss. LVI, XI i 480, nuty, mapa, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1857. 1 W ramach reedycji opublikowano w Dziełach wszystkich także cz. II Chełmskiego opracowaną przez I. Kopernickiego w 1891 r., Przemyskie dokończone przez I. Kopernickiego również w 1891 r. oraz Wołyń wydany przez J. Tretiaka w r. 1907 . 200 �Toż : Wydanie II Wstępy: J. Burszta oraz przedruk wstępów J. Gajka, J. Krzyżanowskiego i M. Sobieskiego z pierwszego wydania. Wrocław-Poznań 1974, ss. LXXI, XI i 480, nuty, mapa, ryciny. T. 2 – Sandomierskie. Wrocław–Poznań 1962, ss. 288, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1865. T. 3 – Kujawy cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. 352, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1867. T. 4 – Kujawy cz. II. Wrocław–Poznań 1962, ss. 320, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1867 [recte 1869]. T. 5 – Krakowskie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. VIII i 380, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1871. T. 6 – Krakowskie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. V i 536, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1873. T. 7 – Krakowskie cz. III. Wrocław–Poznań 1962 , ss. XVIII i 350, rycina. Pierwodruk: Kraków 1874. T. 8 – Krakowskie cz. IV. Wrocław–Poznań 1962, ss. XIII i 366, rycina. Pierwodruk: Kraków 1875. 201 �T. 9 – W. Ks. Poznańskie cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss. IV i 320, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1875. T. 10 – W. Ks. Poznańskie1 cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. II i 386, nuty. Pierwodruk: Kraków 1876. T. 11 – W. Ks. Poznańskie cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XII i 246, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1877. T. 12 – W. Ks. Poznańskie cz. IV. Wrocław–Poznań 1963, ss. VIII i 334, nuty. Pierwodruk: Kraków 1879. T. 13 – W. Ks. Poznańskie cz. V. Wrocław–Poznań 1963, ss. XVI i 210, nuty. Pierwodruk: Kraków 1880. T. 14 – W. Ks. Poznańskie cz. VI. Wrocław–Poznań 1962, ss. VII i 392. Pierwodruk: Kraków 1881. T. 15 – W. Ks. Poznańskie cz. VII. Wrocław–Poznań 1962, ss. X i 324. Pierwodruk: Kraków 1882. T. 16 – Lubelskie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. IV i 330, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1883. 1 Na karcie tytułowej Kolberg zamieścił notę: „ z ryciną wedle rysunku B. Hoffa”, w trakcie przygotowywania wydanie fotooffsetowego nie odnaleziono egzemplarza tego tomu z ryciną. 202 �T. 17 – Lubelskie cz. II. Wrocław–Poznań 1962, ss. VI i 244, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1884. T. 18 – Kieleckie cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss. II i 242, nuty. Pierwodruk: Kraków 1885. T. 19 – Kieleckie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. IV i 266, nuty. Pierwodruk: Kraków 1886. T. 20 – Radomskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. VIII i 312, nuty. Pierwodruk: Kraków 1887. T. 21 – Radomskie cz. II. Wrocław–Poznań 1964, ss. VI i 244, nuty. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 22 – Łęczyckie. Wrocław–Poznań 1964, ss. VIII i 280, nuty. Pierwodruk: Kraków 1889. T. 23 – Kaliskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. VI i 272, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 24 – Mazowsze cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss.VIII i 356, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1885. 203 �T. 25 – Mazowsze cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. VI i 304, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1886. T. 26 – Mazowsze cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XIV i 369, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1887. T. 27 – Mazowsze cz. IV. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 400, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 28 – Mazowsze cz. V. Wrocław–Poznań 1964, ss. X i 380, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 29 – Pokucie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. XIV i 360, nuty, ryciny. pierwodruk: Kraków 1882. T. 30 – Pokucie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. X i 300, nuty. Pierwodruk: Kraków 1883. T. 31 – Pokucie cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XII i 244, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 32 – Pokucie cz. IV. Wrocław–Poznań 1962, ss. XII i 328. Pierwodruk: Kraków 1889. 204 �T. 33 – Chełmskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 370, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 34 – Chełmskie cz. II. Z materiałów pośmiertnych wydał I. Kopernicki. Wstęp: dr I. K. [Izydor Kopernicki]. Wrocław–Poznań 1964, ss. XII i 266, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1891. T. 35 – Przemyskie. Zarys etnograficzny. Z pośmiertnych materiałów wydał dr I. Kopernicki. Przedmowa wydawcy: Dr I.K. [Izydor Kopernicki]. Wrocław–Poznań 1964, ss. XX i 244, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1891. Tom 36 – Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak. Wstęp: J. Tretiak. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 450, nuty. Pierwodruk: Kraków 1907. Tomy wydane na podstawie rękopisów i źródeł drukowanych T. 37–38 – Miscellanea. Tomy w opracowaniu. T. 39 – Pomorze oraz Aleksandra Hilferdinga „Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza”. Z rękopisów opracowali J. Kądziołka i D. Pawlak. Red. tekstów gwarowych M. Gruchmanowa i Z. Zagórski. Wstępy: J. Burszta, J. Kądziołka, D. Pawlak, M. Gruchmanowa i Z. Zagórski. 205 �Wstęp pt. Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie J. Burszta. Red. J. Burszta. Wrocław–Poznań 1965, ss. XLII i 570, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 40 – Mazury Pruskie. Z rękopisów opracowali W. Ogrodziński i D. Pawlak. Wstępy: W. Ogrodziński i D. Pawlak. Red. D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1966, ss. XLVIII, 676, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 41– Mazowsze cz. VI. Z rękopisów opracowali A. Pawlak, M. Tarko i T. Zdancewicz. Wstępy: J. Burszta, M. Tarko, A. Pawlak i T. Zdancewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1969 , ss. LXVIII i 584, nuty, ryciny. T. 42 – Mazowsze cz. VII. Z rękopisów opracowali A. Pawlak, M. Tarko i T. Zdancewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1970, ss. 864, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 41-42, indeksy do T. 41 i 42. T. 43 – Śląsk. Z rękopisów opracowali J. Szajbel i B. Linette, Red. tekstów gwarowych M. Gruchmanowa. Wstępy: M. Gładysz, J. Szajbel i B. Linette. Red. E. Krzyżaniak i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1965, ss. XXXIV i 180, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. 206 �T. 44 – Góry i Podgórze cz. I. Z rękopisów opracowali Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Wstępy: Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Red. E. Miller. Wrocław–Poznań 1968, ss. XL i 436, nuty, ryciny. T. 45 – Góry i Podgórze cz. II. Z rękopisów opracowali Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Red. E. Miller. Wrocław–Poznań 1968, ss. 656, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 44–45, indeksy do T. 44 i 45. T. 46 – Kaliskie i Sieradzkie. Z rękopisów opracowali J. Lisakowski i W. Sobisiak. Wstępy: W. Sobisiak i J. Lisakowski. Red. D. Pawlak i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1967, ss. XIX i 586, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 47 – Podole. Z rękopisów i druków zebrała i opracowała D. Pawlakowa. Redakcja tekstów gwarowych: W. Kuraszkiewicz. Wstępy: K. Wolski, D. Pawlakowa i W. Kuraszkiewicz. Wrocław–Poznań 1994, ss. XL i 300, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 48 – Tarnowskie-Rzeszowskie. Z rękopisów opracowali J. Burszta i B. Linette. Wstępy: J. Burszta i B. Linette. Red. J. Burszta. Wrocław–Poznań 1967, ss. XXVII i 362, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. 207 �T. 49 – Sanockie-Krośnieńskie cz. I. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Wstępy: A. Kwilecki, B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1974, ss. LX i 552, nuty, ryciny. T. 50 – Sanockie-Krośnieńskie cz. II. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1972, ss. 446, nuty, ryciny. T. 51 – Sanockie-Krośnieńskie cz. III. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1973, ss. 488, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 49–51, indeksy do T. 49–51. T. 52 – Białoruś-Polesie. Z rękopisów opracowali S. Kasperczak i A. Pawlak. Wstępy: M. Olechnowicz, S. Kasperczak i A. Pawlak. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1968, ss. XLIII i 572, nuty, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, ryciny, indeksy. T. 53 – Litwa. Z rękopisów opracowali Cz. Kudzinowski, D. Pawlak. Wstępy: W. Armon, Cz. Kudzinowski i D. Pawlak. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1966, ss. XXVI i 362, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 54 – Ruś Karpacka cz. I. Z rękopisów opracowali A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. 208 �Wstępy: O. Gajkowa, A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. Recenzent i konsultant W. Kuraszkiewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1970, ss. LXXIV i 340, nuty, ryciny. T. 55 – Ruś Karpacka cz. II. Z rękopisów opracowali A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. Recenzent i konsultant W. Kuraszkiewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1971, ss. 568, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 54–55, indeksy do T. 54 i 55. T. 56 – Ruś Czerwona cz. I. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Wstępy: O. Gajkowa, W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1976, ss. LXXXIV i 448, nuty, ryciny. T. 57/1 – Ruś Czerwona cz. II/1. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1978, ss. 768, nuty, ryciny. T. 57/2 – Ruś Czerwona cz. II/2. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1979, ss. 769–1436 [668], nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 56–57, indeksy do T. 56 i 57. T. 58 – Materiały do etnografii Słowian wschodnich. Zebrane z rekopisów i źródeł drukowanych. Wstęp: A. Skrukwa. 209 �Nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. Tom przygotowany do druku. T. 59/I – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. I: Łużyce. Z rękopisów opracowali B. Linette i A. Skrukwa. Konsultacje językowe F. Michałk. Wstępy: A. Skrukwa, F. Michałk i B. Linette. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1985, ss. LII i 348, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/I, indeksy. T. 59/II – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy. Słowacja. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa, Opracowanie filologiczne pieśni A. Gawarecka. Opracowanie muzykologiczne D. Pawlakowa. Wstępy: E. Millerowa, A. Gawarecka i D. Pawlakowa. Red. E. Millerowa. Poznań 2001, ss. LXXIII i 158, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/II, indeksy. T. 59/III – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna Południowa. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie filologiczne pieśni i przysłów M. Jakóbiec-Semkowowa. Opracowanie muzykologiczne D. Pawlakowa. Wstępy: E. Millerowa, M. Jakóbiec-Semkowowa i D. Pawlakowa. Red. E. Millerowa. Poznań 2001, ss. CIV i 326, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/III, indeksy. T. 60 – Przysłowia. Z rękopisów opracował i zredagował S. Świrko. 210 �Wstęp S. Świrko. Wrocław-Poznań 1967, ss. XXIX i 628, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, słownik wyrazów staropolskich i gwarowych, indeks haseł pomocniczych. Toż: Wydanie drugie, przejrzane i poprawione przez autora opracowania wydania pierwszego [S. Świrkę] oraz J. Bursztę i M. Tarkę. Uzupełnił odsyłaczami do Nowej księgi przysłów polskich S. Świrko. Wstęp: J. Burszta, S. Świrko. Warszawa 1977, ss. 636, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, słownik wyrazów staropolskich i gwarowych, indeks haseł pomocniczych. T. 61 – Pisma muzyczne cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych wydał i wstępem opatrzył M. Tomaszewski. Wstęp M. Tomaszewski. Przypisy opracowali D. Pawlak i M. Tomaszewski. Współpraca red. E. Miller i D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1975, ss. LIX i 404 , ryciny. T. 62 – Pisma muzyczne cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrał M. Tomaszewski. Tekst i przypisy opracowała D. Pawlak. Red. E. Miller i D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1981, ss. 810, nuty, ryciny, indeksy do T. 61 i 62. T. 63 – Studia, rozprawy i artykuły. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych opracowały E. Miller i A. Skrukwa. Wstępy: J. Burszta, M. Gruchmanowa i A. Posern-Zieliński. Red. E. Miller i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1971, ss. XLVIII i 672, nuty, ryciny, indeksy. 211 �T. 64 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (1837-1876) Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Wstęp M. Turczynowiczowa. Red. A. Skrukwa i E. Krzyżaniak. Wrocław–Poznań 1965, ss. XXIX i 696, ryciny. T. 65 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (1877-1882)1. Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Opracowanie komentarzy i red. E. Krzyżaniak-Millerowa i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1966, ss. VI i 740, ryciny. T. 66 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (1883-1890). Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Opracowanie komentarzy i red. E. Krzyżaniak-Millerowa i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1969, ss. VI i 896, ryciny, indeksy do T. 64–66. T. 67/I – Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I. Z druków i rękopisów opracował A. Pawlak. Red. D. Pawlakowa. Wstęp A. Pawlak. Wrocław–Poznań 1986, ss. XX i 702, nuty, ryciny. T. 67/II – Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II. Z rękopisów opracował A. Pawlak. Red. D. Pawlakowa. Wrocław–Poznań 1989, ss. 336, nuty, ryciny, indeksy do cz. I i II. 1 Pierwodruk listów wymienionych przez O. Kolberga z J. Karłowiczem zob.: Z. Jabłoński Korespondencja Oskara Kolberga z Janem Karłowiczem z lat 1877–1890, „Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” R. 2: 1956, s. 287–311. 212 �T. 68 – Kompozycje wokalno-instrumentalne. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała D. Idaszak. Wstęp, wykaz kompozycji: D. Idaszak. Red. H. Pawlak. Poznań 1990, ss. XL i 680, nuty, ryciny. T. 69 – Kompozycje fortepianowe. Z druków i rękopisów opracowała D. Idaszak. Wstęp, wykaz kompozycji: D. Idaszak. Red. D. Pawlakowa. Poznań 1995, ss. XXXII i 732, nuty, ryciny. Suplementy do tomów 1–36 T. 70 – Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Wstępy: A. Skrukwa i M. Prochaska, oraz: E. Millerowa i D. Pawlakowa wstęp: Suplementy do monografii wydanych przez Oskara Kolberga. Poznań 2003, ss. LXII i 206, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 1 i 70, indeksy do T. 1 i 70. T. 71 – Sandomierskie. Suplement do tomu 2. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Wstępy: E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2001, ss. XXXIV i 222, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 2 i 71, indeksy do T. 2 i 71. T. 72/I – Kujawy. Suplement do tomów 3-4, cz. I: Chodzone, obertasy, kujawiaki, mazury. 213 �Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrały i opracowały D. Pawlak i A. Skrukwa. Wstępy: D. Pawlak i A. Skrukwa. Poznań 2009, ss. XXIV i 472, nuty, ryciny. T. 72/II – Kujawy. Suplement do tomów 3-4, cz. II. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrały i opracowały D. Pawlak i A. Skrukwa. Wstępy: D. Pawlak i A. Skrukwa. Poznań 2014, ss. C i 370, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 3–4 i 72/I–II, indeksy do T. 3–4 i 72/I–II. T. 73/I – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Wstępy: E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. CXV i 522, nuty, ryciny. T. 73/II – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. 544, nuty, ryciny. T. 73/III – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. III. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. 586, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 5–8 i 73/I–III, indeksy do T. 5–8 i 73/I–III. T . 74/I – W. Ks. Poznańskie. Suplement do tomów 9-15, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Wstępy: E. Antyborzec i H. Pawlak. Nuty, ryciny. Tom przygotowany do druku. 214 �T . 74/II – W. Ks. Poznańskie. Suplement do tomów 9-15, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 9-15 i 74/I-II, indeksy do T. 9-15 i 74/I-II. Tom przygotowany do druku. T. 75 – Lubelskie. Suplement do tomów 16–17. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrali i opracowali B. Linette i A. Skrukwa. Wstępy: B. Linette, A. Skrukwa. Red. A. Skrukwa. Poznań 1998, ss. XLVIII i 368, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 16–17 i 75, indeksy do T. 16–17 i 75. T. 76 – Kieleckie. Suplement do tomów 18–19. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i H. Pawlak. Wstępy: E. Antyborzec i H. Pawlak. Poznań 2011, ss. XXX i 694, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 18–19 i 76, indeksy do T. 18–19 i 76. T. 77/I – Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21, cz I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Wstępy: E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2005, ss. LXII i 394, nuty, ryciny. T. 77/II – Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2006, ss. 496, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 20–21 i 77/I–II, indeksy do T. 20–21 i 77/I–II. 215 �T. 78 – Łęczyckie. Suplement do tomu 22. Opracowanie tekstów: E. Antyborzec i I. Kotlarska. Opracowanie muzykologiczne: H. Pawlak i Ł. Smoluch. Wstępy: E. Antyborzec i Ł. Smoluch. Korekta zapisów muzycznych: S. Zielonka. Opracowanie bibliografii i indeksów: I. Chmielewska. Red. E. Antyborzec. Poznań 2016, ss. XLIV i 506, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 22 i 78, indeksy do T. 22 i 78. T. 79 – Kaliskie. Suplement do tomu 23. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrali i opracowali I. Chmielewska i M. Prochaska, współpraca E. Antyborzec. Wstęp: E. Antyborzec, I. Chmielewska, M. Prochaska. Red. A. Skrukwa. Poznań 2016, ss. XXXIII i 284, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 23, 46 i 79, indeksy do T. 23, 46 i 79. T. 80/I – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. I. Z rękopisów i źródeł drukowanych wybrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Wstęp: E. Antyborzec i H. Pawlak. Poznań 2020, ss. LXXXI i 291, nuty, ryciny. T. 80/II – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. II. Z rękopisów i źródeł drukowanych wybrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Poznań 2024, ss. 464, nuty. T. 80/III – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. III. Opracowanie bibliografii i indeksów Ewa Antyborzec i Iwona Chmielewska. Poznań 2024, ss. 181, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 24–28 i 80/I–III, indeksy do T. 24–28 i 80/I–III. 216 �T. 81 – Pokucie. Suplement do tomów 29–32. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. Opracowanie muzykologiczne A. Kustra. Wstępy: A. Skrukwa i A. Kustra. Poznań 2008, ss. LXI i 378, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 29–32 i 81, indeksy do T. 29–32 i 81. T. 82 – Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne B. Linette. Wstępy: E. Millerowa i B. Linette. Poznań 2004, ss. LXXXVI i 410, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 33–34 i 82, indeksy do T. 33–34 i 82. Aneks do T. 82 – Chełmskie. Suplement do tomów 33-34. Aneks. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Wstęp: E. Millerowa. Poznań 2020, ss. XXXIV i 120, ryciny, indeks geograficzny do aneksu. T. 83/I – Przemyskie. Suplement do tomu 35, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Wstępy: E. Millerowa i M. Prochaska. Poznań 2011, ss. C i 438, nuty, ryciny. T. 83/II – Przemyskie. Suplement do tomu 35, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Poznań 2011, ss. 552, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 35 i 83/I–II, indeksy do T. 35 i 83/I–II. T. 84 – Wołyń. Suplement do tomu 36. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. 217 �Opracowanie muzykologiczne A. Ruda. Wstępy: A. Skrukwa i A. Ruda. Poznań 2002, ss. LIV i 506, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 36 i 84, indeksy do T. 36 i 84. Biografia Oskara Kolberga T. 85/I – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. I: Biografia. Autorki: E. Millerowa i A. Skrukwa. Poznań 2024, ss. XII i 506, ryciny. T. 85/II – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. II: Studia monograficzne. Autorzy: E. Antyborzec, P. Dahlig, Z. Jasiewicz, E. Millerowa, D. Pawlakowa, M. Prochaska. Poznań 2024, ss. 624, ryciny, nuty. T. 85/III – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. III: Spuścizna rękopiśmienna. Kalendarium podróży. Bibliografia. Wykaz tek. Autorki: E. Millerowa, A. Skrukwa. Poznań 2024, ss. 351, indeks osób i indeks geograficzny do cz. I–III tomu 85. Prace i utwory błędnie przypisywane Oskarowi Kolbergowi W bibliografiach etnograficznych i muzycznych oraz w biografiach Oskara Kolberga przypisywano mu kilka prac, których w tej bibliografii nie uwzględniono, ponieważ analizy tych utworów i tekstów oraz okoliczności ich powstania nie potwierdzają jego autorstwa: Fryderyk Chopin, anonimowy artykuł w „Gazecie Warszawskiej” 1849 nr 293, z dnia 5 i 6 listopada, według M. Tomaszewskiego autorem nie był O. Kolberg, ale prawdopodobnie J. Kenig (zob. wstęp M. Tomaszewskiego do tomu Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XXVI– –XXVII; 218 �Janek spod Ojcowa, obrazek sceniczny napisany przez J. K. Gregorowicza z muzyką A. Tarnowskiego, mylnie identyfikowany z utworem Kolberga Scena w karczmie czyli Powrót Janka do którego libretto napisał również J. K. Gregorowicz, zob. w Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 100–103. List… „Wiek” 1877, nr 93, list ten wymienia w swej Bibliografii ludoznawstwa polskiego (Kraków 1914) F. Gawełek (poz. 7142), autorem był Wilhelm Kolberg, który polemizował tam z Aleksandrem Weinertem. Ułamek o muzyce wielkopolskiej, anonimowy artykuł w „Przyjacielu Ludu” R. 4:1837, T. 1, nr 23, s. 177–181, zob. wstęp M. Tomaszewskiego do tomu Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XXIX; Ułan polski, pieśń zamieszczona przez J. Horoszkiewicza w tomie Echa minionych lat. Wiersze, pieśni z muzyką, marsze wojska polskiego z końca XVIII i początku XIX w. zebrał i wydał…, Lwów 1889, z. 1: Słowa s. 87, z. 2: Nuty s. 61, z notą Horoszkiewicza nad tekstem w z. 1: „Wasilewski. Słowa i muzyka od O. Kolberga”. Z listów wymienianych przez O. Kolberga z J. Horoszkiewiczem wynika, że Kolberg przesyłał Horoszkiewiczowi pieśni patriotyczne pochodzące z gromadzonych przez niego zbiorów rękopiśmiennych, ale nie były to jego kompozycje. Pieśń mylnie opublikowana w tomie Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68, s. 33–34) jako utwór Kolberga. ��Agata Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów Rękopisy przechowywane w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, s. 225 – Teki założone przez O. Kolberga i wymieniane w jego spisach, s. 225 – Teki utworzone po śmierci Kolberga, tj. po roku 1890, oraz inne zespoły jego rękopisów znajdujące się w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, s. 259 – Rękopisy znajdujące się w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, s. 270 – Rękopisy w zbiorach innych bibliotek i w muzeach, s. 282 – Biblioteka Jagiellońska, s. 282 – Biblioteka Narodowa, s. 282 – Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, s. 282 – Biblioteka Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, s. 283 – Muzeum Etnograficzne w Krakowie, s. 284 – Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie, s. 285 – Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze, s. 285 Zachowaną spuściznę rękopiśmienną Oskara Kolberga podzielono tu na trzy części w zależności od miejsca, w którym przechowywane są obecnie jej najważniejsze zespoły. Pierwsza to rękopisy znajdujące się jako depozyt w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Stanowią one większość znanej dziś spuścizny Kolberga i zawierają przede wszystkim materiały powstałe w czasie prowadzonych przez niego w ciągu pięćdziesięciu lat prac badawczych i wydawniczych. Druga to rękopisy przechowywane w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, gdzie znajduje się kolejna znacząca część materiałów folklorystyczno-etnograficznych oraz korespondencja i dokumenty osobiste. Trzecia to mniejsze objętościowo rękopisy rozproszone w kilku innych zbiorach bibliotecznych i muzealnych: w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie, w Bibliotece Narodowej w Warszawie, w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie, w Bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie i w Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze. 221 �Nie ujęto tu natomiast korespondencji1 rozproszonej w postaci pojedynczych listów lub niewielkich ich zespołów w wielu innych zbiorach archiwalnych i bibliotecznych, m.in. w Archiwum PAU i PAN w Krakowie oraz w Bibliotece Jagiellońskiej, Bibliotece Narodowej w Warszawie, Lwowskiej Narodowej Bibliotece Naukowej im. Wasyla Stefanyka we Lwowie i w bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Specjalnym zespołem etnograficznych materiałów Kolberga są założone przez niego teki regionalne i Miscellanea w większości przechowywane dziś w Archiwum Naukowym PTL. Przekazane tam zostały jako depozyt w roku 1953 przez Komisję Organizacyjną Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. W ich spisie podano numery tek, ich tytuły i sygnatury zespołów wewnątrz nich według inwentarza2 archiwum PTL, a tam dla tek o numerach 1–40 najczęściej użyto nazw i pierwotnych numerów zapisanych przez Kolberga na oryginalnych okładkach w znacznej części zachowanych do dziś, dlatego większość tytułów jest identyczna z odnotowanymi przez niego w spisie z r. 1886. W tej części wykazu zamieszczono także informacje o tekach zlikwidowanych w latach 1890–1961. W opisie utworzonych przez Kolberga tek regionalnych i Miscellanea najpierw przytoczono notatkę z jego własnoręcznego spisu z 10 stycznia 1886 r., ponieważ z zachowanych kilku takich dokumentów sporządzonych przez niego pod koniec życia ta wersja jest najpełniejsza3. Informacje o stanie tego zespołu rękopisów w r. 1890, po śmierci Kolberga, pochodzą z notatek Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich. Rękopis ten znajduje się obecnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie 4 składa się z 29 kart i nosi tytuł nadany przez Seweryna Udzielę. Udziela jako sekretarz 1 Korespondencja O. Kolberga została wydana w tomach 64–66 jego Dzieł wszystkich, tam w metryce każdego listu podane jest miejsce przechowywania jego rękopisu i odpowiednia sygnatura archiwalna. 2 Z. Staszczak Wykaz zawartości Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1945-1955), Wrocław 1955, „Archiwum Etnograficzne”, nr 11 3 Wykorzystany tu spis tek Kolberga znajduje się w tece Papiery osobiste w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 75-76, ponadto zachowały się takie spisy z r. 1883 i z 1887 (tamże, k. 71–74 i 77– –80), oraz spis powstały około r. 1882 obecnie w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Nie wszystkie z nich są kompletne, np. dwa spisy z roku 1887 obejmują tylko teki regionalne, bez Miscellanea. Z wykazu sporządzonego przez Kolberga 10 stycznia 1886 r. przytaczano tu tylko informacje o przechowywanych w danej tece materiałach. Notatki o kosztach druku kolejno wydawanych przez Kolberga tomów i sposobie ich pokrycia zamieszczone są w pierwodruku tego wykazu w Korespondencji Oskara Kolberga cz. III (T. 66), aneks 12, s. 743-749. 4 W archiwum muzeum ma sygnaturę: II/155, nr inw. I/191/RKP. 222 �działu etnologicznego Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, później sekretarz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności, opiekował się rękopisami Kolberga w latach 1903–1935. Wtedy większość notatek Kopernickiego wyjął z Kolbergowskich tek i zebrał razem, nadając im wymieniony wyżej tytuł. W tym opracowaniu uzupełniono je o zapiski Kopernickiego o takim samym charakterze pozostawione przez Udzielę w ich pierwotnym miejscu, tj. w tekach regionalnych i miscellanea. Notatki Kopernickiego w intencji autora nie miały być inwentarzem, ale wskazówkami co do dalszego postępowania z określonymi rękopisami. Przytoczono je jednak, ponieważ często są jedynym znanym źródłem informacji o stanie spuścizny rękopiśmiennej Kolberga po jego śmierci, a przed rokiem 1961. Informują też, jakie działania podejmował Kopernicki, wykonawca testamentu Kolberga, upoważniony do swobodnego dysponowania tym zasobem, tj. wydania drukiem, zachowania, przekazania do innych zbiorów lub usunięcia materiałów według swego uznania. Inwentarz tek1 Kolberga sporządzony w roku 1934 w Komisji Etnograficznej PAU jest praktycznie powtórzeniem Kolbergowskiego wykazu z roku 1886, dlatego informacje tam odnotowane przytaczano tylko w nielicznych przypadkach. Podobnie jak w innych wcześniejszych wykazach nie podano w tym inwentarzu ilości kart w tekach2. Zawartość tek przechowywanych obecnie w Archiwum Naukowym PTL była prawdopodobnie już przez Kolberga, a w części później przez osoby przygotowujące je do druku, podzielona na „podteczki” liczące od jednej do kilkudziesięciu kart i ujęte w papierowe obwoluty. Każdy taki zespół otrzymał w Archiwum PTL osobną sygnaturę. 1 Rękopis Księgi inwentarzowej Komisji Etnograficznej PAU znajduje się w Archiwum PAU w Krakowie, sygn. PAU I –29 f, zbiorów Kolberga dotyczą k. 1-5. Rękopis ten należy do tej części dokumentów Komisji Etnograficznej PAU, która została zwrócona do Archiwum PAU przez krakowskie Muzeum Etnograficzne dopiero w 1986 r. 2 Numeracja stron lub kart była niekiedy zastosowana już przez Kolberga lub autora rękopisu – jego korespondenta, ale w większości została wprowadzona w XX wieku przez osoby zajmujące się przygotowaniem rękopisów Kolberga do druku w latach 1900-1914 oraz ich „porządkowaniem” lub archiwizacją w latach 1890–1961. Dziś numeracja kart w tekach jest niejednolita, czasem liczbowane są strony, czasem karty albo arkusze, czasem wspólny numer mają niewielkie kartki naklejone razem na większej, ale bywają one też liczbowane jako karty osobne, niekiedy nadawano kolejną liczbę kartom czystym, w innych wypadkach nie itp. W latach 1961–1968 w Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga wykonano szczegółową inwentaryzacje zawartości wszystkich tek. Z konieczności przyjęto wtedy istniejącą paginację rękopisów i stosowano ją później w całości Dzieł. 223 �Tytuły, sygnatury archiwalne1 i podstawowe dane o rękopisach Kolberga znajdujących się w innych zbiorach, poza Archiwum Naukowym PTL, podane są według inwentarzy ich dysponentów. Tylko niektóre zespoły rękopisów Kolberga znajdujące się w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, a wypożyczone w latach 1956–1959 przez Zarząd Główny PTL mają tytuły nadane w działającej tam wówczas Pracowni Kolbergowskiej. Rękopisy te wypożyczono przed ich skatalogowaniem i przyjęte wówczas dla nich nazwy stosowane były w tomach Dzieł wszystkich Kolberga wydawanych przed drukiem katalogów Biblioteki PAN oraz konsekwentnie także w tomach drukowanych następnie. Są one niekiedy odmienne od wprowadzonych w publikowanych później katalogach Biblioteki PAN. Tytuły przyjęte w katalogach, różne od używanych poprzednio w archiwum PTL, również podano w opisie teki. Opisy obecnej zawartości tek założonych przez Kolberga i innych zespołów jego rękopisów są z konieczności skrótowe i podają tylko ogólne informacje, których regionów lub jakich problemów dotyczą materiały opatrzone określoną sygnaturą archiwalną oraz w których tomach Dzieł wszystkich zostały zamieszczone2. Mają także w miarę możliwości wskazać, o ile zasób rękopisów i druków w danej tece uległ zmianie od czasów, gdy decydował o nich Kolberg, a później przez nieco ponad rok Kopernicki. 1 W trakcie edycji Dzieł wszystkich O. Kolberga trzy zespoły rękopisów miały zmieniane sygnatury: rękopis Przemyskiego znajdujący się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie ma obecnie sygnaturę 465, do roku 1972 odnotowany był w tych zbiorach jako TNW 150. W BN PAU i PAN w Krakowie w roku 1964 zamieniono sygnaturę zespołu 2183 na 2184 i odwrotnie – zespół o dotychczasowej sygnaturze 2184 otrzymał nową 2183. Był to zabieg mechaniczny, ponieważ w każdym z tych dwu zespołów znajdują się w zasadzie wszystkie należące do niego poprzednio dokumenty. Zmiana ta stała się bardzo kłopotliwa dla czytelników Dzieł Kolberga, a także dla ich edytorów, ponieważ odwołując się później w różnych tomach do kart zawartych w tych zbiorach wskazywali dla tych samych dokumentów odmienne niż dawniej sygnatury archiwalne, a wskazówki zawarte w niektórych tomach stały się mylące. Ponadto w BN PAU i PAN przed drukiem w 1973 r. katalogu rękopisów o sygnaturach 3194–3211 zmieniono kolejność kart w kilku tekach, a także przemieszczono niektóre karty między tekami, dotyczy to zespołów o sygnaturach od 3195 do 3207, dlatego numery kart podane w wykazach źródeł w tomach Dzieł wszystkich oddanych do druku przed tymi zmianami nie zawsze zgadzają się ze stanem obecnym. Tak postąpiono m.in. z materiałami z tek Wołyń o sygn. 3206 i 3207, skąd pochodzi wiele zapisów publikowanych w tomie Białoruś-Polesie (T. 52 Dzieł) wydanym w 1966 r. 2 W informacjach o tomach Dzieł wszystkich Kolberga, w których są opublikowane wymieniane w tym zestawieniu materiały, podano numer tomu bez skrótu DWOK, ponieważ skrót T. w tym spisie dotyczy tylko tomów Dzieł wszystkich Kolberga. 224 �Jednak lakoniczny charakter spisu Kolberga i notatek Kopernickiego uniemożliwia dokładne porównanie ówczesnej zawartości tek ze stanem dzisiejszym. Używane w tych opisach określenia „zapisy terenowe” lub „notatki terenowe” oznaczają zapisy prymarne wykonane przez Kolberga ze słuchu w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem lub wykonawcą. Osoby zainteresowane rękopisami dotyczącymi określonych regionów lub tematów znajdą odpowiednie informacje we wstępach do tomów 39–84 Dzieł wszystkich. Ponadto dane o rękopisach wykorzystanych w Dziełach wszystkich zestawiane są w tych tomach w osobnych wykazach źródeł lub podawane bezpośrednio w przypisach. W roku 2014, który został przez Sejm Rzeczypospolitej ogłoszony Rokiem Kolberga, większość rękopisów przechowywanych w Archiwum PTL i w Bibliotece Naukowej PAU i PAN została zdigitalizowana i jest dostępna pod adresem: http://www.wbc.poznan.pl/publication/427268. Rękopisy przechowywane w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu Teki założone przez Kolberga i wymieniane w jego spisach Teka 1. Mazowsze. Warszawa, Łowicz, Czersk Sygn. Archiwum PTL: 1116–1122, łącznie kart 228. W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Mazowsze polne (Warszawa, Czersk, Łowicz, Rawa), a krótki opis wskazuje na inną niż obecnie zawartość: „Monografia już ogłoszona drukiem, tak że tylko drobne notaty, kilka druków i wypisów pozostało. Wyszły: tom 1 i 2 (1885 i 1886)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały przysposobione prawdo[podob] nie na osobny tom, mający stanowić zakończenie całego szeregu Mazowsza. Zawiera: 1. Demonologia i 2. Leki i choroby (po największej części wycinki i wypisy z dzieł i pism rozmaitych, lecz także i spostrzeżenia własne lub przez kogoś innego zebrane. Należy rozsortować i uporządkować.) 3. Opowieści ludowe wszelkiego rodzaju (bardzo bogaty i ciekawy zbiór baśni oryginalnych, dobrze spisanych, niewiele wypisanych skądinąd). 4. Gry i zabawy (niewiele, lecz dobrze opisane i ciekawe). 5. Do gwary mazowieckiej (bardzo niewiele i niedojrzałe). Dodatek – wycinki z »Czasu« 225 �(o wierzeniach ludowych, ze świata roślinnego i zwierzęcego) i »Kłosów« (opis sobótki w okolicy Pilicy).” Obecnie w tece znajdują się materiały wskazane przez Kopernickiego. Rękopisy zawarte w tece były tylko w niewielkiej części wykorzystane przez Kolberga w Mazowszu cz. I–V (T. 24–28), pozostałe są wydane w cz. VI i VII Mazowsza (T. 41 i 42) i w suplemencie do tomów 24–28 (T. 80). Nieliczne zapisy z innych regionów, m.in. z Kujaw i z Lubelskiego, zamieszczone były przez Kolberga w odpowiednich monografiach w XIX w. (T. 3–4 i 16–17) lub wydane obecnie w suplementach do nich (T. 72/II i T. 75). Teka 2. Mazury podlaskie. Mińsk, Łuków, Radzyń, Siedlce Sygn. Archiwum PTL: 1223–1226, łącznie kart 48. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze podlaskie (Radzymin, Kałuszyn, Siedlce, Łuków), opis zawartości: „Obfite zbiory. Monografia tej części Mazowsza w pełni już do druku przygotowana jako tom 3” 1. W opisie Kopernickiego z r. 1890 teki tej dotyczy tylko krótka notatka na marginesie informacji o tece 1: „Teka 2 całkiem wyczerpana”. Obecnie teka zawiera zapisy terenowe Kolberga i jego czystopisy związane ze wskazanym tytułem regionem Mazowsza, są to głównie pieśni i opisy wesel. Cztery karty (sygn. 1125, k. 1-4) są fragmentami czystopisu części III Mazowsza przeznaczonego dla drukarni, o czym świadczą notatki skierowane do zecera. Prawie wszystkie materiały zawarte w tej tece zostały wydane przez Kolberga w tomie Mazowsze cz. III (T. 26), a pozostała niewielka cześć później w tomach Mazowsze cz. VI i VII (T. 41–42). Nieliczne, tam niedrukowane, znajdują się w suplemencie do monografii Mazowsza (T. 80). Wiele ballad zamieścił Kolberg jeszcze przed wydaniem Mazowsza w tomie Pieśni ludu polskiego (T. 1). Na kartach zapisów terenowych zanotowane są także pojedyncze pieśni i melodie z innych regionów Mazowsza, oraz z Sandomierskiego, Lubelskiego i Radomskiego. Te ostatnie wydane zostały w suplementach do odpowiednich monografii (T. 71, 75 i 77). Teka 3. Teki nr 3 nie ma dziś w spuściźnie Kolberga. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazury pruskie (Lec, Ełk, Osterode itd. ku Królewcu), opis zawartości: „Monografia w znacznej części gotowa do 1 Tom III Mazowsza wydał Kolberga w 1887 r. 226 �druku. Rękopis ks. Gizewiusza (aneks), materiały otrzymane od dra Kętrzyńskiego i inne źródła w odpisach i wycinkach”. Spis zawartości1 wykonany przez Kopernickiego w r. 1890 jest bardzo dokładny: „1) Wypisek ze Słow. geograf. o dzisiejszej prawowierności Mazurów (kilkanaście wierszy). Kilka wyrazów gwary miejscowej. No 40 »Kuriera Polskiego« z artykułem wstępnym o Mazowszu pruskim. Pieśń dożynkowa z Osterode (Kraplewo), bez melodii. Wypisek z »Bibl. Warsz.« 1848 (kilka pieśni weselnych z melod.). Notatka własna: n[umery] pieśni z Osterode podanych już w ser. pierwszej. Karłowicza [Dziesięć] pieśni mazurskich (odbitka ofiarowana mnie). Toeppen Aberglauben aus Masuren, wyd. 2, Gdańsk 1867. Prusko-polski kalendarz 1884 Osterode. Notatka bibliograficzna o dziele Brauna Bilder aus Masuren, Lyck 1888. Notatka z »Wędrowca« 1882 o Mazurach (nie etnograf.). Melodia piosnki od Serocka. Brulion sprawozdania o swej wycieczce do Prus i Poznania z dodaniem drobnych wypisów i notatek. Kilka n[umerów] »Gazety Leckiej« gotykiem drukowan. z r. 1875. Wypiski z Wójcickiego Stare gawędy o podaniach ludowych. Reise Karte der Prov. Preußen. [Dwie] książki drobne ludowe wydane w Hamburgu, jako wzór zepsute[go] języka i gotyckiego druku. Rozmaite notatki wypisane z »Wędrowca« o nazwach miejscowości itp. Wycinek drukowany felietonu »Dzien. Poznańsk.« z r. 1868 z art. Kętrzyńskiego O Mazurach. Powiastka dla ludu drukowana w Hamburgu nie gotykiem. Kętrzyński O Mazurach, Poznań 1872. Wypisy rozmaite o Mazowszu pruskim z artykułów Kętrzyńskiego w »Tygodn. Ilustr.« z r. 1881 nr 298 – wiadomości ogólne. Brulion początku przedmowy do dzieła o Mazowszu pruskim z notatkami bibliograficznymi. Wszystko to zużytkowane do następnego działu materiałów przygotowywanych do druku. 2) Materiały przysposobione już przez O.K. [tu szczegółowy spis zawartości rękopisu wydanego w tomie 40 Dzieł wszystkich, s. 3–470]; 3) Zbiory rękopiśmienne: pieśni Kętrzyńskiego z których poprzedni dział wyrobiony i bruliony do tegoż.” W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną PAU obok nazwy tej teki jest niedatowana notatka, że została ona wypożyczona Bibliotece PAU. Zawartość teki znajdującej się wówczas w zbiorach PAU została rozproszona we wrześniu 1939 r., po wkroczeniu Niemców do Krakowa 1 U góry pierwszej strony notatka Kopernickiego: „+ książki i brosz. drukowane” oraz Udzieli: „do tego jest rękopiśmienny zbiór pieśni Gizewiusza”. 227 �w uzasadnionej obawie przed zniszczeniem jej przez okupantów. Rękopis tomu Mazury pruskie schowano w Muzeum Przyrodniczym PAU bez karty tytułowej i wstępu Kolberga. Nie wszystkie wskazane przez Kopernickiego rękopisy i druki zostały odnalezione po wojnie, brak m.in. wstępu Kolberga do tomu Mazury, wielu notatek, brulionu sprawozdania z podróży, mapy itd. W zbiorach BN PAU i PAN w Krakowie są obecnie następujące fragmenty dawnej teki mazurskiej: sygnatura 3208 – Kolbergowski rękopis tomu Mazury pruskie; sygn. 3891, 3892 i sygn. 2184 (dawniej 2183) k. 88–143 – pieśni w rękopisach W. Kętrzyńskiego i innych osób; sygn. 2559 II – rękopis Pieśni ludu znad górnej Drwęcy […] G. Gizewiusza. Teksty te zostały wykorzystane w T. 40 Mazury pruskie. W zbiorach BN PAU i PAN zachowały się także dwie „książki drobne ludowe wydane w Hamburgu”. Książka Aberglauben aus Masuren M. Toeppena z glosami Kolberga znajduje się od roku 1945 w rękach prywatnych. Teka 4. Łomża, Augustów, Tykocin, Bielsk Sygn. Archiwum PTL: 1127–1135, łącznie kart 34. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze nadnarewskie (Łomża, Tykocin, Bielsk, Augustów, Suwałki), opis zawartości: „Pieśni, obrzędy, zwyczaje i varia. Notaty Osipowicza, Połujańskiego i innych. Publikacje Glogera. Wycinki i wypisy”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Wyczerpana zupełnie dla Mazowsza T. V. Pozostało nieco odpadków rozmaitych i szczegółów, które mogą być zużytkowane do czyjegoś opracowania o tejże okolicy. Same przez się zaś materiału żadnego nie stanowią”. Obecnie w tece znajdują się rękopisy A. Osipowicza i A. Połujańskiego wykorzystane przez Kolberga w cz. V Mazowsza (T. 28) oraz przez późniejszych wydawców w tomach Mazowsze cz. VI i VII (T. 41–42), ponadto nieliczne Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni i melodii opublikowane w cz. V Mazowsza oraz melodie taneczne z przyśpiewkami wydane w r. 1857 w Pieśniach ludu polskiego (T. 1). Nieliczne są zapisy terenowe z innych regionów, te zamieszczono w Kaliskiem i Sieradzkiem (T. 46) i w Łęczyckiem (T. 22 i 78). Nie ma dziś w tej tece ani w innym miejscu archiwum Kolberga wspomnianych przez niego publikacji Z. Glogera. 228 �Teka 5. Płock, Dobrzyń, Pułtusk, Kurpie Sygn. Archiwum PTL: 1136–1140, łącznie kart 236. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze stare (Płock, Dobrzyń, Lipno, Mława, Pułtusk, Ostrołęka), opis zawartości: „Kurpie; znaczne do ich opisu materiały; notatki Jahołkowskiego i moje. […] Zaliczam tu i monografię Ziemi Dobrzyńskiej publikowaną już przez Akademię (mieści się w »Zbiorze Wiadomości do Antropologii [Krajowej]« tom VI”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Spory zbiór pieśni szlacheckich, miejskich i dworskich, nie uporządkowany, z melodiami; b) podobnyż zbiór tańców z przyśpiewkami (między nimi zamieszały się pieśni z melodiami); c) osobno niewielka ilość tańców z Płockiego; wszystko to po przejrzeniu przez muzyka i uporządkowaniu, gdy się sprawdzi z wydanymi już melodiami i tańcami, że jest coś nieznanego dotąd a godnego pamięci, może być wydane osobno jako dodatek do Mazowsza; d) nazwy wsi i rodowe z Płockiego i Kurpiów; e) wycinki i odpadki rozmaite w niewielkiej ilości.” Materiały znajdujące się obecnie w tej tece w większości dotyczą Mazowsza i zostały wydane przez Kolberga w cz. IV monografii tego regionu (T. 27) lub przez późniejszych wydawców w cz. VI i VII (T. 41–42) i w suplemencie do Mazowsza (T. 80). Wiele zapisów pieśni pochodzi z innych regionów, z Mazur, Radomskiego, Kaliskiego, Łęczyckiego, Lubelskiego, Chełmskiego, Pokucia, Podola oraz z Krakowskiego i Podhala, zostały one wydane przez Kolberga w odpowiednich tomach lub obecnie w suplementach do nich i w nowych monografiach. Zapisy, których pochodzenia regionalnego nie udało się ustalić, przeznaczono do tomu Miscellanea. Teka 6. Prusy zachodnie, Kaszuby, Połaby, [z późniejszym dopiskiem:] Łużyce Sygn. Archiwum PTL: 1141–1155, łącznie kart 231. W spisie Kolberga z r. 1886 jako zawartość tej teki wymienione są trzy zespoły o odrębnych tytułach: „[1] Prusy zachodnie: pieśni, wesela, zwyczaje itd. od Torunia, Gdańska, Malborka, Elbląga, z Warmii. Notatki i wypisy. [2] Kaszuby: rozprawa Hilferdinga (w tłumaczeniu z ros.), dodatki moje i innych, jak np. Cejnowy. Publikacje tegoż (aneks). Wycinki. [3] Połaby i Łużyce: rozmaite wyciągi i wypisy z dzieł.”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Prusy zachodnie, wypisy z rozmaitych dzieł i pism, przeważnie z »Przyjaciela Ludu«, liczne notatki bibliograficzne 229 �z cennymi wskazówkami przy opracowaniu tej części kraju. Dużo własnych spostrzeżeń i zapisków z Waplewa, Nawry i innych okolic w brulionach ołówkiem lub piórem. Wszystko to po przepisaniu na czysto i uporządkowaniu będzie uzupełnieniem bardzo ważnym teki 3-ciej i razem z tym złoży się na 2 tomy lub jeden ogromny; b) Kaszuby, połowę stanowi przełożona przez O.K. rozprawa Hilferdinga o Słowianach przybałtyckich, resztę stanowią wypiski, wyciągi, notatki i wskazówki z innych dzieł. Dopełnieniem tego są własne zapiski odnoszące się do Kętrz[yńskiego]1, zwyczajów i muzyki ludowej Kaszub; starczy na rozprawkę osobną do »Zb[ioru] Wiad[omości]«; c) Łużyce, notatki i wypisy przeważnie językowe (ze Schleichera), pieśni (z Haupta i Szmalera) i trochę własnych zapisków, przyda się komuś jako garstka materiałów dodatkowych.” Obecnie teka zawiera głównie zapisy terenowe Kolberga z Pomorza sporządzone w czasie podróży w r. 1875 oraz wypisy z literatury i tłumaczenia prac na temat tego regionu. Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga wspomnianych przez niego publikacji Cejnowy. Większość tekstów i melodii z tej teki, także Kolbergowski przekład rozprawy A. Hilferdinga i słownik gwarowy oparty na opracowaniach G. Pobłockiego, A. Hilferdinga i własnych zapisach Kolberga, została wydana w monografii Pomorze (T. 39). Ponadto w tece 6 przechowywana jest niewielka liczba zapisów terenowych pieśni i melodii z Mazowsza, Kujaw i Poznańskiego wydanych w suplementach do odpowiednich monografii (T. 41–42, 72, 74), oraz notatki i odpisy z literatury na temat Łużyczan. Te ostatnie, m.in. pieśni przepisane ze zbioru J. A. Smolerja Pjesnički hornych a deľnych Łužiskich Serbow (Grymi 1841–1843), razem z pieśniami z innych rękopisów opublikowano w T. 59/I Materiały do etnografii Słowian zachodnich. Łużyce. Pominięto natomiast w Dziełach wszystkich niewielkie objętościowo wyciągi słownikowe z pracy A. Schleichera Laut- und Formenlehre der Polabischen Sprache (St. Petersburg 1871). Teka 7. Kujawy, Gostynin, Łęczyca Sygn. Archiwum PTL: 1156–1158, łącznie kart 64. W spisie Kolberga z r. 1886 na zawartość teki składają się dwie części z odrębnymi tytułami: „Łęczyckie i Gostyńskie. Pieśni, wesela, varia. 1 Prawdopodobnie chodzi o pracę W. Kętrzyńskiego O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich, Lwów 1882. 230 �Publikacje W. A. Maciejowskiego i notaty z Mazewa. Wyciągi i druki” oraz: „Kujawy. Odpadki od wydanej w r. 1867–1869 z własnych funduszów monografii w 2 tomach pt. Lud, seria 3 i 4.” W opisie Kopernickiego z r. 1890 tytuł: Kujawy, Łęczyckie, Gostynin, zawartość: „Wszystko wyczerpane w serii III–IV Kujawy i XXII Łęczyckie. Zostały odpadki muzyczne; melodie pieśni i tańców, nie przekreślone przez O.K., więc mogące się przydać komuś, o ile podobne lub takie same nie zostały już podane przez O.K. w innych seriach”. Na obwolucie dla zespołu o sygn. 1156 (k. 43) notatka Kopernickiego zbliżona w treści do przytoczonej wyżej: „Melodie pieśni i tańców nie poprzekreślane p[rzez] O.K., prawdopodobnie nie były drukowane bądź z tej przyczyny, że podobne lub takie same pieśni podał już z innych okolic, bądź jako podrzędniejsze opuścił przez oszczędność przy wydawaniu Kujaw i Łęczyckiego. Znawca może tu znaleźć coś godnego uwagi, dlatego wszystko złożywszy razem, zachowuję do szczęśliwego użytku czyjegoś. K.” Obecnie teka zawiera zapisy z Kujaw i graniczących z nimi powiatów Mazowsza oraz z Łęczyckiego, w dużej części wydane przez Kolberga w cz. I i II Kujaw (T. 3–4), w Mazowszu (T. 24–26 i później w T. 41–42), w Łęczyckiem (T. 22) oraz w Pieśniach ludu polskiego (T. 1). Materiały niedrukowane przez Kolberga zamieszczone zostały w suplementach do tych monografii (T. 72, 78 i 80). Nie ma w tece publikacji W. A. Maciejowskiego wymienionych przez Kolberga, nie ma ich także w innych zespołach spuścizny Kolberga. Teka 8. Kalisz, Sieradz, Piotrków, Wieluń Sygn. Archiwum PTL: 1159–1165, łącznie kart 379. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kaliskie (Kalisz, Konin, Sieradz, Piotrków, Wieluń, Częstochowa), opis zawartości: „Wyciągi z akt, odpisy. Pieśni, tańce, bajki, zwyczaje, przysłowia, przesądy i varia. Monografia w połowie dokończona.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały o ile możności uporządkowane i przysposobione do druku w działach następujących: 1. Czary, przesądy, leki, wróżby, przepowiednie, a. – wypiski z notat Pstrokońskiego o b. woj. sieradzkim wyd. p[rzez] Szaniawskiego w »Bibl. Warsz.« 1851; b. – nieco własnych notat; c. – wypisy z innych pism i dzieł; d. – o jędzach w Polsce, o wiłach i zmorze (rękop[isy] po Kucharskim); e. – demonologia (o strachach 231 �itp.), własne notatki, wypisy i rękopisma po Kucharskim; 2. Opowieści. Przysłowia. Gry i zabawy. Bajek sporo zapisał sam, niektóre jednak bodaj czy nie wypisane bez wskazania miejsca, warto poszukać, czy nie były drukowane? Jedna, Meteor zbożowy, skrócone z drukowanej w »Zorzy« Grajnerta. Przysłów nie ma, gier 2 (wypisane z notat o woj. sieradzk.); 3. Pieśni, paczka spora z melodiami (przed oddaniem do druku przejrzeć należy i uporządkować); 4. Tańce, bez ładu zebrane wiele rzeczy rozmaitych, piosnki bez melodii, opis sobótki, pieśni weselne; 5. ditto – mnóstwo melodii po większej części z krótkimi śpiewkami, wiele jest z Kieleckiego i innych miejsc, lecz nie z Kaliskiego.” Obecnie zawartość teki stanowią głównie zapisy Kolberga z regionu wskazanego tytułem i skrótowo scharakteryzowane przez Kopernickiego. Są to przede wszystkim rękopisy przygotowywany przez Kolberga do wydania jako druga część Kaliskiego i opublikowane później w tomie Kaliskie i Sieradzkie (T. 46) i Kaliskie. Suplement od tomu 23 (T. 79). Ponadto znajdują się w tece 8 dość liczne zapisy pieśni z innych regionów wydane przez Kolberga w tomach: Sandomierskie, Kujawy, Poznańskie, Radomskie, Łęczyckie i Mazowsze (T. 2, 3–4, 9–13, 20–21, 22, 24–25), pozostałe spoza Kaliskiego opublikowano obecnie w suplementach do tych monografii (T. 71–74, 77–80). Teka 9. Poznańskie Sygn. Archiwum PTL: 1166–1169, łącznie kart 34. Tytuł Kolberga z r. 1886: Poznańskie, opis zawartości: „Odpadki od materiałów z Wielkopolski, użytych w latach 1875–1882 przy wydawnictwie z pomocą Akademii 7 tomów dzieła Lud, seria IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV. Spis nazw. W »Zbiorze Wiadomości do Antropologii [Krajowej]« tom 1, umieszczono rzecz o gwarze wielkopolskiej”. W opisie Kopernickiego z r. 1890: „Doszczętnie wyczerpana. Zostawione tylko długie spisy nazw wsi, miejscowości i rodowe i na okaz 1 egz. zapisanego szematyzmu Tow. Przy[jaciół] Nauk dla wiadomości, jakie tam miał źródła etnograficzne O.K. przy opracowaniu Poznańskiego.” Obecny stan teki zgadza się z charakterystyką Kolberga i Kopernickiego. Rękopisy wykorzystane w monografii Wielkopolski usunął już prawdopodobnie Kolberg. Pozostawione w tece niedrukowane przez niego zapisy, m.in. oracje weselne, spisy nazwisk, wykorzystane zostały w suplemencie 232 �do Poznańskiego (T. 74). Zachowany w tece fragment ankiety Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk pt. Szematy W. Ks. Poznańskiego z r. 1858 wypełniony był w Nowym Mieście (wówczas pow. Pleszew). Wspomniana przez Kolberga Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, zamieszczona w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, przedrukowana jest w Studiach, rozprawach i artykułach (T. 63), s. 342–388. Teka 10. Śląsk Sygn. Archiwum PTL: 1170–1174, łącznie kart 92 oraz nadbitka artykułu S. Udzieli z 1906 r. licząca 74 strony. Tytuł Kolberga z r. 1886: Szląsk pruski i austriacki, opis zawartości: „Wypisy i notaty z pism różnych. Bajki (własnego zbioru) i trochę pieśni”. Opis Kopernickiego1 z r. 1890 zachowany w tece 10: „Z własnych materiałów jest kilkanaście ciekawych bajek dosłownie z ust ludu spisanych, nieco pieśni z melodyjami i szkice ubioru męskiego (stanie na artykuł do »Zbioru Wiadom.«). Reszta luźne wypisy, wycinki, notatki i wskazówki.” Obecnie teka zawiera rękopisy Kolberga wydane w tomie Śląsk (T. 43), w tym zapisy terenowe bajek śląskich, oraz nadbitkę artykułu S. Udzieli, który w r. 1906 zamieścił znaczną część zawartości tej teki w artykule pt. Szląsk Górny w tomie VIII „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. Poza materiałami ze Śląska w tece znajdują się pojedyncze zapisy z Kaliskiego, Kieleckiego, Krakowskiego, Radomskiego i Mazowsza wydane w T. 5, 18, 21, 24, 27, 41 i 46. Teka 11. Górale. Nowy Targ, Nowy Sącz, Jasło, Spisz Sygn. Archiwum PTL: 1175–1177, łącznie kart 256. W spisie Kolberga z r. 1886 dwa tytuły i opis zawartości również podzielony na dwie części: „Górale tatrzańscy i nowotarscy. Wycinki i wypisy. Pieśni, tańce, muzyka, notaty bibliograficzne i varia” oraz „Spisz. Trochę pieśni, nut i notaty.” Opis Kopernickiego nie zachował się. Według Karola Hławiczki2, który oglądał tekę 11 w roku 1936, znajdował się w niej wtedy przygotowany przez Zdziarskiego w roku 1905 rękopis pt. Sąde[c]czyzna i Podhale, który obecnie przechowywany jest w Muzeum 1 2 Rkp. w tece 10 Śląsk, Arch. PTL sygn. 1170, k. 42. K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” 1936, nr 17 (164). 233 �Etnograficznym w Krakowie. Zdziarski, przygotowując materiały Kolberga do druku, uporządkował rękopisy zawarte w tece według swoich potrzeb, zmieniając układ nadany przez Kolberga, i włączył do swego rękopisu jedną kartę z Kolbergowskimi zapisami ośmiu melodii wyjętą z teki 11. Przechowywane w tece 11 zapisy zostały opublikowane w tomach Góry i Podgórze (T. 44 i 45), stanowiąc tam podstawowy zasób źródeł dotyczących Górali. Zamieszczono tam także melodie z karty znajdującej się obecnie w rękopisie Zdziarskiego w Muzeum Etnograficznym (nr inw. I/369/ Rkp MEK, k. 229). Zapisy folkloru słowackiego opublikowano w T. 59/II Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja. Nieliczne notatki i zapisy folkloru z innych regionów są zamieszczone w tomach: Krakowskie (T. 6 i 73), Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51), Pokucie (T. 29–30), Kieleckie (T. 76), Mazowsze (T. 24–25, 28, i 41–42) oraz przeznaczone do tomu Miscellanea. Teka 12. Podgórze, Myślenice, Wadowice Sygn. Archiwum PTL: 1178–1184, łącznie kart 109. Tytuł Kolberga z r. 1886: Podgórze krakowskie po Myślenice (Mogilany, Kalwaria, Wadowice, Oświęcim), opis zawartości: „Monografia w pełni materiałów w większej części oryginalnych (z muzyką) przygotowana, czeka układu i wykończenia”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „A. Materiały własne (w zupełnym nieładzie). Spory zbiór rozmaitego rodzaju, przeważnie pieśni i muzyki, inne wszelkie szczegóły na niezliczonych świstkach. Materiał ciekawy, na monografię nie wystarczy, lecz dużo wiadomości dorywczych, a autentycznych, zasługuje na uporządkowanie i wydanie. B. Wypiski i wycinki z rozmaitych źródeł. Wskazówki do opracowania etnograficznego Podgórza. C. Rękopism – inwentarz gospodarski wsi Głogoczowa z r. 1815.” Obecnie teka zawiera materiały z terenu wskazanego tytułem, są to przeważnie czystopisy Kolberga, w części przygotowywane do monografii Podgórza. Ponadto znajdują się tam kopie rękopisów Kolberga wykonane przez W. Kosińskiego (teksty) i osoby nieznane (nuty oraz część tekstów). Kosiński przed rokiem 1914 przygotowywał do druku materiały Kolbergowskie z tej teki i jego rękopisy są śladem tej pracy. Zapisy przechowywane w tece 12 zostały częściowo opublikowane przez Kolberga w cz. I Krakowskiego (T. 5), a pozostałe wydano w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45), w suplemencie do 234 �Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), a także w Tarnowskiem–Rzeszowskiem (T. 48). Inwentarz Głogoczowa nie zachował się w spuściźnie Kolberga, jego notatki z tego dokumentu zamieszczono w suplemencie do Krakowskiego (T. 73/I). Część rękopisów z teki 12 i ich kopii przeniesiona została przed rokiem 1953 do nowej teki 12a, zob. niżej. Teka 13. Kraków Sygn. Archiwum PTL: 1191–1194, łącznie kart 282. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kraków i okolica, opis zawartości: „Pieśni, podania, wycinki z gazet i wypisy, suplementa. Odpadki od drukowanych już rzeczy w 4 tomach dzieła Lud, seria V, VI, VII i VIII, wydanego z pomocą Akademii w latach 1870–1875”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Odpadki, bardzo niewiele lub nic niewarte od rzeczy wydanych w Krakowskiem. Składają się w połowie z wycinków i wypisów najrozmaitszych z innych dzieł, a połowie z notatek własnych, przeważnie muzycznych”. Na obecną zawartość teki 13 składają się rękopisy i nieliczne wycinki i druki, przeważnie związane z regionem krakowskim i w większości opublikowane w T. 5. Przeważają rękopisy Kolberga – zapisy terenowe pieśni i melodii, a także czystopisy pieśni pochodzących z jego badań i ze źródeł drukowanych oraz notatki na tematy poruszane w monografiach regionalnych. Ponadto znajdują się tu rękopisy Antoniny Konopczanki: dwa zbiorki przyśpiewek, każdy liczący kilkadziesiąt tekstów, oraz dwa zeszyty ze zredagowanymi przez nią bajkami, podaniami i materiałami wierzeniowymi, te ostatnie rękopisy oparte są na jej bezpośrednich zapisach zawartych w tzw. raptularzu, przechowywanym dziś w tece 45 Miscellanea. W tece 13 znajduje się także obszerny zbiór przyśpiewek do krakowiaków z całej Polski, liczący ponad 2800 tekstów. Razem z podobnym zbiorem przyśpiewek do kujawiaków, oberków i mazurów z teki 16 stanowi on tekstowe uzupełnienie do przechowywanego dziś w tece 33 Miscellanea rękopisu kilku tysięcy melodii tanecznych. Wyraźnie wyodrębnionym zespołem są liczące 44 karty notatki pt. Nazwy rodowe mieszkańców miast i wsi (sygn. Arch. PTL 1194/3). Zapisane tam nazwiska pochodzą prawdopodobnie ze źródeł drukowanych (prasa, spisy klasyfikacyjne uczniów itp.), a zasięg geograficzny zbioru obejmuje Galicję zachodnią i znaczną część wschodniej. 235 �Niedrukowane przez Kolberga materiały znalazły się przede wszystkim w suplemencie do Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), a także w uzupełnieniach do innych monografii, tj. w tomach 71–72 i 74–80 Dzieł wszystkich, zgodnie ze swym regionalnym pochodzeniem. Teka 14. Kielce Sygn. Archiwum PTL: 1195–1203, łącznie kart 111. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kieleckie (Kielce, Stopnica, Miechów, Olkusz), opis zawartości: „Wycinki z gazet i wypisy. Wesela, notaty i druki. Monografia stanowiąca dopełnienie wiadomości podanych przez ks. Siarkowskiego do »Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej« (tomy 2, 3, 5 i 7). Wydana z pomocą Akademii w r. 1885–1886 jako Lud seria XVIII i XIX.” Opis Kopernickiego z r. 1890 zanotowany bezpośrednio po informacjach o tece 13: „Podobneż odpadki dwojakiego rodzaju: n[umer]a »Gazety Kieleckiej«, »Ogniska Domowego« itp. Wypisy i wycinki z rozmaitych pism. Materiały drobne, nie użyte do Kieleckiego, przeważnie muzyczne. Z obu tych tek [tj. 13 i 14] żadnej osobnej pracy, nawet drobnej, zlepić nie można, lecz jako materiały cząstkowe do czyjejś pracy dodatkowo przydać się mogą.” Obecnie w tece znajdują się przede wszystkim Kolbergowskie czystopisy pieśni i melodii (ponad 800), pochodzących z jego badań terenowych w Kieleckiem, ponadto Kolbergowskie zapisy bajek, zagadek i przysłów z Kieleckiego, rękopisy Władysława Siarkowskiego (przysłowia i Mapka etnograficzna okolicy kieleckiej) oraz opis zwyczajów sobótkowych zanotowany na prośbę W. Siarkowskiego przez jednego z alumnów seminarium duchownego z Kielc. Poza rękopisami w tece znajdują się liczne egzemplarze czasopism, w tym „Gazety Kieleckiej” z roku 1874 i „Ogniska Domowego” z roku 1876 z artykułami W. Siarkowskiego. Część materiałów z tej teki wykorzystał Kolberg w monografii Kieleckiego (T. 18–19), znaczna część opublikowana została w suplemencie do niej (T. 76), nieliczne zapisy pochodzące z innych regionów (Krakowskie, Przemyskie) zamieszczono w odpowiednich tomach zgodnie z ich pochodzeniem regionalnym (T. 73 i 83). 236 �Teka 15. Tarnów, Rzeszów Sygn. Archiwum PTL: 1204–1207, łącznie kart 208. Tytuł Kolberga z r. 1886: Tarnów. Rzeszów, opis zawartości: „Część Jasielskiego i Sandeckiego. Pieśni z nutą, trochę szczegółów z życia ludu i varia. Odpisy (np. o kuligu itd.)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Spory zbiór pieśni z melodiami z dodatkiem drobnych notatek etnograf. wszelkiego rodzaju na świstkach; b) wypisy z rozmaitych źródeł – niewiele; c) wycinki z gazet – kilku”. Obecnie w tece, zgodnie ze skrótowym wyliczeniem Kolberga i Kopernickiego, znajdują się rękopisy i wycinki z prasy w większości dotyczące regionu określonego tytułem, te wydane zostały w T. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie. Ponadto są tam także zapisy terenowe pieśni i melodii z Sanockiego, z Rusi Czerwonej, z Przemyskiego, Krakowskiego, Lubelskiego i Mazowsza zamieszczone w odpowiednich monografiach i suplementach (T. 49–50, 56–57, 73, 75, 80 i 83). W tece znajdują się również nieliczne kopie wykonane przez S. Udzielę, który znaczną część tekstów i melodii z tej teki wydał drukiem pt. Tarnów–Rzeszów w tomie XI „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych” w r. 1910. Ponadto przechowywany jest tu obszerny rękopis nieznanego autora pt. Lud nasz, jego wiara, podania, zwyczaje etc. liczący 55 kart. Notatki w nim zawarte w większości zamieszczone zostały w tomie Tarnowskie-Rzeszowskie (T. 48). Teka 16. Radom, Opatów, Sandomierz Sygn. Archiwum PTL: 1208–1213, łącznie kart 148. Tytuł Kolberga z r. 1886: Sandomierskie (Radom, Końskie, Opoczno, Opatów, Sandomierz), opis zawartości: „Pieśni z nutą, wesela, zwyczaje, powieści, przesądy itp. Wypisy. Z części materiałów wydane zostało w r. 1865 z własnych funduszów dzieło Lud, seria II (Sandomierskie).” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Resztki od Radomskiego i Sandomierskiego, składają się z: a) materiały oryginalne (opis 1–2 wesel, dość sporo pieśni, tańce, po największej części przekreślone, więc już drukowane), rozmaite notatki drobne, b) wypisy i wycinki małej wagi i niewiele; c) trochę wycinków i n[umer]a gazet. Nb. korzyść taka jak z teki 14 (Kieleckie)”. Obecnie w tece znajdują się materiały opublikowane przez Kolberga w tomach Sandomierskie (T. 2) i Radomskie (T. 20–21). Są to zapisy 237 �terenowe pieśni, melodii i bajek, a także opisy wesel, ponadto pieśni zredagowane już do druku i duży zespół melodii tanecznych. Zapisy nie wydane przez Kolberga zostały zamieszczone głównie w suplemencie do Radomskiego (T. 77). W tece tej przechowywany jest także obszerny zespół tekstów przyśpiewek pt. Obertasy i mazurki, nie wymieniony przez Kolberga ani przez Kopernickiego. Jest on skorelowany z rękopisem melodii tanecznych znajdującym się w tece 33 Miscellanea. Na 24 kartach spisanych jest ponad 1800 przyśpiewek pochodzących w większości z badań terenowych Kolberga na terenie Królestwa Polskiego, tj. z Mazowsza, Lubelskiego, Radomskiego, Sandomierskiego, Kieleckiego, Kaliskiego i Kujaw, nieliczne pochodzą z Wielkopolski (22 teksty). Znaczna część opublikowana jest przez Kolberga w różnych tomach, pozostałe zamieszczono razem z melodiami w odpowiednich monografiach lub w suplementach do nich (T. 71–80). Teka 17. Lublin, Biłgoraj Sygn. Archiwum PTL: 1214–1222, łącznie kart 106. W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Lubelskie (Lublin, Lubartów, Krasnystaw, Zamość, Janów), opis zawartości: „Odpadki nieliczne od monografii, której dwa tomy wyszły z druku z pomocą Akademii w latach 1883 i 1884 jako Lud, seria XVI i XVII”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Same odpadki bez żadnej wartości, poprzekreślane przez samego O.K., więc albo drukowane w Lubelskiem, albo przez niegoż odrzucone”. Obecnie w tece 17 znajdują się rękopisy terenowe i czystopisy Kolberga związane z Lubelskiem, rękopisy W. Ciesielskiego i jego rysunki dotyczące również tego regionu oraz nieliczne zapisy folkloru pochodzące z Chełmskiego. Znaczną część materiałów z teki 17 wykorzystał Kolberg w monografii Lubelskie (T. 16–17), pozostałe są opublikowane w suplemencie do tej monografii (T. 75) i w suplemencie do Chełmskiego (T. 82). W suplemencie do Lubelskiego zamieszczono także 26 rycin Ciesielskiego wraz z ich opisem autorskim i krytycznymi komentarzami Wilhelma Kolberga. W tece 17 przechowywane były również listy Ciesielskiego do Kolberga, w r. 1963 zostały one przekazane do Biblioteki PAN w Krakowie i tam włączone do teki z korespondencją Kolberga (sygn. 2185/1, k. 99–108). 238 �Teka 18. Ruś Czerwona, Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl Sygn. Archiwum PTL: 1223–1229, łącznie kart 93. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona I (Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl), opis zawartości: „Wycinki i wypisy (głównie z czasopisma ros[yjskiego] »Cztienia«). Pieśni, tańce, zwyczaje, wesela, przesądy, baśni itp., Łemki, Górale nadgraniczni (opis Torońskiego). Materiały w znacznej ilości do kilkotomowej monografii nagromadzone.” Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się, obecnej zawartości teki 18 dotyczyć mogą w części notatki Kopernickiego znajdujące się dziś w tece 38 i przytoczone tu jako opis rękopisów z teki 34 (zob. niżej). Część rękopisów znajdujących się pierwotnie w tece 18, a później w tece 34, obecnie przechowywana jest w tekach Podkarpacie ukraińskie (sygn. 3195–3201 w zbiorach BN PAU i PAN). Jan Biela opracowujący do druku zapisy z teki 18 w swoim wstępie 1 datowanym „Lwów, we wrześniu 1911” wymienia poza rękopisami Kolberga i innych osób także druk: „Kazki zobraw Ignatij z Nikołowicz (Karpiński w Samborskiem – [dopisek Kolberga]) nakładem Jakoba Sawczyńskoho, Lwow 1861, stron 98, 8o . Mieści się tutaj 26 podań ludowych, drukowanych cyrylicą. Tytuł zbiorku i nagłówki poszczególnych kazek przepisał Kolberg ołówkiem w alfabecie łacińsko-polskim i dodał po prze[d]mowie spis rzeczy.” Następnie Biela wymienia jeszcze: „Rękopis z r. 1745 obejmujący 17 kart in folio. Z tych trzy niezapisane, reszta zawiera Pretensje dóbr wsi Olszanicy i Serednicy na groncie spisane anno 1745, tudzież Kontrakt trzyletni browarni Olszanicy in a[nno] 1745”. Obecnie w tece 18 znajdują się pieśni z Krynicy w zapisach terenowych Kolberga, jego odpisy tekstów ze zbiorów: Ż. Paulego Pieśni ludu ruskiego w Galicji i J. F. Hołowackiego Narodnyja pieśni Galickoj i Ugorskoj Rusi („Cztienia” 1863–1867 i 1870), opis wesela z okolic Dubiecka w rkp. nieznanego autora, Ruskoje wesile J. Łozińskiego (Przemyśl 1835) w przekładzie Kolberga oraz nieco wycinków z prasy i notatek. Nie ma natomiast w spuś­c iźnie Kolberga wymienionych przez J. Bielę dokumentów z połowy XVIII wieku dotyczących Olszanicy i Serednicy (pow. Lesko) oraz drukowanego zbioru Kazki (Lwów 1861) Ihnatija z Nikołowicz (Karpińskiego). Wymieniony przez Kolberga „opis Torońskiego”, tj. odpis artykułu A.J. Torońskiego Rusiny–Lemki z Zorji 1 Rkp. wstępu J. Bieli znajduje się w tece 18a, sygn. Arch. PTL 1230, k. 1-3. 239 �halickiej, znajduje się w zbiorach BN PAU i PAN w tece o sygnaturze 3201 (zob. niżej). Przechowywane w tece 18. materiały opublikowane zostały w tomach: Góry i Podgórze (T. 44–45), Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–50), Ruś Czerwona (T. 56) i w suplemencie do Przemyskiego (T. 83) – tam przekład opisu wesela J. Łozińskiego. Zapisy w języku ukraińskim pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 19. Ruś Czerwona Sygn. Archiwum PTL: 1238–1244, łącznie kart 476. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona II (Lwów, Żółkiew, Bełz, Złoczów), opis zawartości: „Wycinki i wypisy (z różnych pism lwowskich i »Cztienii« rosyjskich). Pieśni z nutą, tańce, zwyczaje. Materiał najobficiej z Złoczowskiego (mianowicie z Zadwórza, Jaryczewa, Oleska itd.) zebrany”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Materiały ogólnie tyczące się R. Czerwonej, składają się: 1. z małej ilości oryginalnych, przeważnie pieśni, wartość niewielka, 2. wypisy z rozmaitych źródeł, przeważnie pieśni z Hołowackiego »Cztenija«; b) Ze Lwowa i okolic odrobina oryginalnych bardzo małej wartości, przeważnie piosnki z melodiami, trochę wypisów z rozm. miejsc, również niewiele warte; c) z p[owia]tu żółkiewskiego oryginalnych materiałów garstka, przeważnie piosnki z melodiami, moc pieśni wypisanych z Hołowackiego, Wacława z Oleska i Ż. Paulego; d) Z p[owia]tu złoczowskiego bardzo bogaty zbiór pieśni spisanych przez siebie we wsiach Zadwórze i Ubinie, z dodatkiem innych zapisków etnograficznych, wypisy pieśni z Hołowackiego, W. z Ol[eska] i Ż. Paulego.” Materiały z teki 19 przygotowywał do druku W. Grzegorzewicz w r. 1902 i wśród rękopisów Kolberga znajdują się liczne sporządzane przez niego kopie, opracowania tego jednak wtedy nie wydano. W nielicznych przypadkach, gdy nie zachowały się oryginały, tj. rękopisy Kolberga, kopie Grzegorzewicza traktowane były jako źródło w czasie przygotowywania do druku odpowiednich tomów Dzieł wszystkich. Rękopisy w tece Grzegorzewicz ułożył według powiatów, posługując się notami lokalizacyjnymi Kolberga, a w obrębie materiałów z jednego powiatu rzeczowo zgodnie z planem tomów Ludu. 240 �Obecnie w tece znajdują się wskazane przez Kopernickiego rękopisy dotyczące Rusi Czerwonej, są to zapisy terenowe tekstów i melodii wykonane przez Kolberga przede wszystkim w Zadwórzu, Ubiniu i Lubszy, oraz odpisy ze zbiorów pieśni J. F. Hołowackiego i Ż. Paulego. Są też tam nieliczne notatki Kolberga z czasopism i innych publikacji na temat Rusi Czerwonej. Wszystkie materiały z tytułowego regionu zostały opublikowane w tomach Ruś Czerwona (T. 56–57). Materiały z innych regionów zamieścił Kolberg w Chełmskiem (T. 34) oraz w Pokuciu (T. 30), pozostałe opublikowano w Sanockiem-Krośnieńskiem (T. 49–51) i Rusi Karpackiej (T. 54–55), a pojedyncze zapisy z Wołynia w suplemencie do tego regionu (T. 84). Teka 20. Ruś Czerwona III, Stryj, Brzeżany, Stanisławów, Tarnopol, Czortków, Bukowina, Pokucie, Ruś Węgierska Sygn. Archiwum PTL: 1245–1257, łącznie kart 693. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona III (Stryj, Brzeżany, Podole galicyjskie), opis zawartości: „Wypisy i notaty. Pieśni z nutami, wesela, tańce (z Barysza, Buczacza). Bojki, ich zwyczaje. A nadto: część Bukowiny i Rusi węgierskiej (z »Cztieni«).” Na oryginalnej okładce teki nad tytułem zapisanym przez Kolberga dwie notatki dwu różnych nieznanych osób: „Kolberg” i „Grzegorzewicz”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Stryj (Bojki) – Orygin[alnych] mater[iałów] bardzo mało i niewielkiej wartości, wypisy, moc z Hołowackiego i innych; 2. Brzeżany – orygin[alnych] prawie nic, wypisy ciekawe; 3. Stanisławów – orygin[alne] materiały bardzo dobre (pieśni, wesele, rozmaite drobne wiadomości spisane w Baryszu), wypisów niewiele z Hołow[ackiego]; 4. Tarnopol – same wypisy! z Hołowack. [i z] »Zorzy« 1860 złą fonetyką; 5. Czortków – same wypisy, parę piosnek oryg[inalnych] licho zapisanych przez kogoś i przysłanych; 6. Bukowina – same wypisy z Hołow[ackiego], i tego bardzo niewiele, wycinki o rabinie sadogórskim; 7. Ruś Węgierska – same wypisy z Hołowackiego, do nich zamieszały się widocznie pieśni z Pokucia, poprzekreślane, więc zapewne już drukowane. Ergo: tylko materiały z Barysza utworzą całość dość pokaźną i cenną, jako cząstkowy materiał do artykułu w »Zbiorze Wiadom.« lub rozdziału w Materiałach drobniejszych O.K. osobno wydanych.” Obecnie w tece 20 znajdują się rękopisy terenowe Kolberga, głównie z Barysza, oraz jego odpisy z różnych druków, m.in. transkrypcja artykułu 241 �J. Łozińskiego Hałahiwki drukowanego w pracy zbiorowej Zorja halickaja jako album na hod 1860, większość stanowią odpisy pieśni ze zbiorów W. Zaleskiego, Ż. Paulego i J. F. Hołowackiego. W rękopisach terenowych Kolberga liczne są szkice zabudowań, sprzętów i ubiorów. Przeważającą część stanowią materiały dotyczące Rusi Czerwonej i Podola (T. 56–57 i T. 47), ale są także pochodzące z Wołynia (T. 36) i z Białorusi (T. 52). Znaczna część odpisów z drukowanych zbiorów pieśni nie ma not lokalizacyjnych, te zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Ponadto w tece 20 znajdują się rękopisy ze zbiorów A. Kucharskiego z zapisami pieśni słowackich opublikowane w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja (T. 59/II) oraz dotyczące Bojków, które zamieszczono w Rusi Karpackiej (T. 54). Materiały z teki 20 przygotowywał do druku w latach 1901–1902 Wojciech Grzegorzewicz, jednak jego opracowania wówczas nie wydano. Podobnie jak w tece 19 również i w tej ułożył materiały według powiatów, których dotyczyły zawarte w tece rękopisy, a następnie rzeczowo. W tece 20 znajdują się wykonane przez niego liczne kopie rękopisów Kolberga. W niewielu przypadkach, gdy nie zachowały się oryginały, kopie Grzegorzewicza w czasie przygotowywania do druku odpowiednich tomów Dzieł wszystkich traktowane były jako źródło. Teka 21/22. Pokucie Sygn. Archiwum PTL: 1258–1260, łącznie kart 175. W spisie Kolberga z r. 1886 były to dwie osobne teki z tytułami Pokucie I i Pokucie II. Opis zawartości pierwszej: „Notaty, wypisy i odpadki materiałów z Kołomyi, Horodenki, Czortowca, Jasienowa itd. użytych do monografii, którą z własnych funduszów wydałem w latach 1882 i 1883 pt. Pokucie tom 1 i 2.” Opis drugiej: „Wypisy i wycinki. Przesądy, czary, podania i kazki. Obejmuje wraz z tańcami obfity materiał do tomu 3 Pokucia1.” W opisie Kopernickiego z r. 1890 teki są połączone i opisane jako jedna: „Same odpadki od Pokucia, zupełnie nie do użycia, chyba jako dodatkowy niby materiał do prac innych, np. kilka piosnek huculskich w rękopismie 1 W latach 1888 i 1889, już po sporządzeniu przytaczanego tu spisu, Kolberg wydał III i IV część Pokucia (T.31-32), 242 �nauczyciela z Ispasa; oryginal[ne:] a) rękopism z Ispasa, b) notatki i bruliony O.K. o wystawie kołomyjskiej, c) kilka piosnek i innych drobnych rzeczy, podobno zużytkowanych już w Pokuciu; wypisy, nic ważnego, ciekawy przekład z czeskiego Wagilewicza rozprawy o Bojkach i Hucułach i Biłousa z ruskiego o kupale.” Na obwolucie dodatkowa notatka Kopernickiego o rękopisie Jurczenki z Ispasa: „Miedzy nimi nie użyte pieśni huculskie z Kosmacza i Brustur”. Obecnie w tece znajdują się dwa rękopisy Bazylego Jurczeńki, nauczyciela z Ispasa, prezentowane na wystawie etnograficznej w Kołomyi i przekazane Kolbergowi przez jej komitet organizacyjny: obszerny rękopis Pieśni (62 karty) i początek rękopisu bajek. Zachowały się także wymienione przez Kopernickiego Kolbergowskie przekłady rozpraw J. Wagilewicza o Bojkach, o Hucułach i na temat wierzeń drukowane w „Časopisie Českého Museum” w latach 1838–1841 i przekład (w znacznej części transkrypcja) rozprawy o obchodach kupały wydanej we Lwowie w 1861 r. (prawdopodobnie autorstwa F. Biłousa). Ponadto w tece tej przechowywane są obszerne odpisy przyśpiewek ze zbiorów Ż. Paulego i J. F. Hołowackiego. Te materiały zostały wykorzystane przez Kolberga przede wszystkim w Pokuciu (T. 30–32), a w Dziełach wszystkich w tomach Podole (T. 47), Ruś Karpacka (T. 54– –55), Białoruś (T. 52), a także w suplementach do Pokucia (T. 81), Przemyskiego (T. 83) i Wołynia (T. 84). Teksty ukraińskie nie mające not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian Wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Z redagowaniem Pokucia związane są znajdujące się tu trzy listy pytań dotyczące różnych problemów etnograficznych, opublikowano je w aneksach w suplemencie do Pokucia (T. 81) jako przykłady metod pracy Kolberga. W tece 21/22 znajduje się też rękopis W. Dundera z pieśniami ukraińskimi i czeskimi, wydanymi odpowiednio do swego pochodzenia w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich, cz. II Czechy, Słowacja (T. 59/II) i Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). W r. 1904 pieśni z rkp. B. Jurczeńki pochodzące z Huculszczyzny, wydał S. Zdziarski pt. Pokucie w tomie VII „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. W Dziełach wszystkich teksty te zamieszczono w Rusi Karpackiej (T. 54–55), podstawą druku były oryginalne zapisy Jurczeńki, a w części ich kopie sporządzone przez Kolberga, niekiedy z zapisanymi przez niego melodiami. 243 �Teka 23. Huculi Sygn. Archiwum PTL: 1261–1280, łącznie kart 356. Tytuł Kolberga z r. 1886: Pokucie III. Hucuły, opis zawartości: „Wycinki i odpisy (z Witwickiego, Wagilewicza, Ilkiewicza itd.) Kraj, pieśni, zwyczaje, skazki. Opryszki. Monografia znacznie już posunięta naprzód.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) luźne notatki i materiały własne na kartkach, ilość niewielka; b) luźne wypisy i wycinki, również niewiele; c) materiały uporządkowane i przygotowane do wydania, składają się po większej części z wyciągów i wypisów ze źródeł rozmaitych, obok tego jest sporo rzeczy oryginalnych przez O. Kolberga zapisanych w Żabiu i Kołomyi i nieco przysłanych mu przez osoby miejscowe.” Obecnie w tece znajdują się materiały Kolberga z Huculszczyzny, na które składają się jego zapisy terenowe, głównie z Żabiego, rękopisy kilku innych osób, oraz liczne wyciągi i wypisy z druków na temat grup etnicznych zasiedlających Karpaty. Kolberg wykorzystał tu prace wydawane w ciągu blisko stu lat – od opisu podróży B. Hacqueta z r. 1790 do zbioru pieśni z r. 1887. Przechowywane są w tej tece także niektóre rękopisy należące do dokumentacji Wystawy Etnograficznej zorganizowanej w Kołomyi w 1880 r. Do nich należy m.in. spis 54 okazów z Kosmacza, w którym poza nazwami przedmiotów podane są nazwiska wytwórców, ceny i nazwiska właścicieli. Kolberg planował wydanie zapisów z Huculszczyzny w ostatniej, piątej części Pokucia i w pewnej części notatki w tece 23. są uporządkowane według planu monografii regionalnej i opatrzone tytułami, np.: „Kraj”, „Lud” (tu m.in. „Chata”, „Rola”, „Pasterstwo”), „Zwyczaje przy uroczystościach”, „Boże Narodzenie”. Większość zgromadzonych materiałów została zamieszczona w tomach Ruś Karpacka (T. 54–55), ponadto w tomach Ruś Czerwona (T. 56–57) i w suplemencie do Przemyskiego (T. 83). Kilka pieśni wydrukował Kolberg wcześniej w monografii Pokucia (T. 30 i 31). Teka 24. Podole Sygn. Archiwum PTL: 1281–1284, łącznie kart 75. Tytuł Kolberga z r. 1886: Podole rosyjskie, opis zawartości: „Kilkadziesiąt pieśni z nutami. Wycinki, wypisy (z Rollego itd.) i wskazówki bibliograficzne.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Zupełnie do niczego. Zawiera trochę wypisów i wycinków o Podolu i garstkę materiałów, tj. pieśni z melodiami i innych drobnych zapisków, które już użyte do artykułu drukowanego 244 �w »Zbiorze Wiadomości«, do nich należą i piosnki z Pobereża przez dra Szopowicza przysłane. W dodatku jest rękopism niewielki jakiejś rozprawki niby historycznej o Podolu przez Jaroszewicza. Można to oddać do Bibl. Jagiellońskiej.” Obecnie w tece znajdują się rękopisy pieśni (teksty i melodie) z Podola zapisane przez Kolberga ze słuchu i wydane przez niego w r. 1888 w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, jego notatki z publikacji oraz egzemplarze gazet z artykułami na temat regionu. Materiały te zamieszczono w tomie Podole (T. 47). Ponadto w tece przechowywany jest wspomniany przez Kopernickiego rękopis J. Jaroszewicza Pogląd etnograficzno-historyczny na Podole, pominięty w tomie 47 Dzieł, ponieważ nie ma wartości jako źródło etnograficzne lub historyczne. Rękopis Z. Moszyńskiej z pieśniami z Pobereża i jego kopia wykonana przez H. Szopowicza, wymienione przez Kopernickiego, zostały przeniesione do teki 25 Ukraina, ale nie wiadomo przez kogo i kiedy. Nieliczne zapisy pieśni z Mazowsza zamieścił Kolberg w monografii tego regionu (T. 28), pozostałe spoza Podola drukowane są w tomach Mazury pruskie (T. 40) i Mazowsze cz. VII (T. 42), a ukraińskie pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 25. Ukraina Sygn. Archiwum PTL: 1285-1289, łącznie kart 184. Tytuł Kolberga z r. 1886 także: Ukraina, opis zawartości: „Wypisy i notaty. Nieco pieśni z nutami. Drobiazgi. Rękopis po śp. Nowosielskim (Marcinkowskim) pozostały jako tom 3 jego Ukrainy (dwa pierwsze tomy wyszły z druku w Wilnie) obejmujący pieśni i opis wesela (aneks)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Materiały oryginalne składają się jedynie ze zbioru melodyj i pieśni spisanych przez samego O.K. w Warszawie od służby dworskiej mieszkających tam panów ukraińskich. Przydadzą się jako uzupełnienie zbioru p. Zimmerowej w »Zbiorze Wiadom.«, albo do innej podobnej pracy; b) wypisy, wycinki i notatki z najrozmaitszych źródeł, ostatnie niezmiernie cenne dla każdego, kto pracuje nad etnografią Ukrainy. Nb. Te rzeczy warto wybrać i oddać do użytku p. Z. Wolskiego dla zamierzonej przez niego bibliografii etnograficznej polskiej.” Na obwolucie podteczki o sygn. 1285 notatki Kopernickiego: „Melodie i pieśni ukraińskie po największej części spisane przez samego O. K. 245 �w Warszawie od służby dworskiej panów ukraińskich tam mieszkających, np. podobno p. Tytusa Piotrowskiego z Rozalówki w pow. kijowskim (mylnie zaznaczono: w owruckiem gub. mińskiej!). Nieco piosenek przysłanych mu przez inne osoby. Nb. nie ma zeszytu spisanego przez p. Leokadię Kopernicką, bratową moją, który posłałem Kolb. z Kijowa w r. 1858 czy 59.” Obecnie w tece znajdują się materiały wymienione przez Kolberga oraz druk: Pieśni ludu ukraińskiego. Dumki na fortepian, w opracowaniu P. Leo­narda (Warszawa 1856), zawierający 35 utworów. Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu A. Marcinkowskiego wymienionego wyżej w opisie zawartości tej teki. W roku 1883 obok informacji o rękopisie Marcinkowskiego Kolberg odnotował: „w ręku dra Kopernickiego” (notatka w spisie tek z 7 maja 1883, rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72), jednak w późniejszych spisach tek z lat 1886 i 1887 rękopis Marcinkowskiego jest wymieniany jako znajdujący się w tece 25. Ponieważ notatki Kopernickiego na temat zawartości teki 25 są niepełne, dotyczą tylko jej części, nie wiadomo czy rękopis ten znajdował się w tece w czasie, gdy opiekował się nią Kopernicki, czy został z teki wyjęty jeszcze przez Kolberga, czy później przez inne osoby. Brak również informacji o rękopisie L. Kopernickiej, wspomnianym przez I. Kopernickiego. Pieśni i melodie ukraińskie zapisane przez Kolberga zostały zamieszczone w kilku tomach: Wołyń (T. 36 i 84 ), Podole (T. 47), Białoruś-Polesie (T. 52) oraz Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Również w tych tomach zostały wydane nieliczne w tej tece odpisy pieśni ze zbiorów innych autorów (m.in. Mykoły Łysenki) i rękopisy innych osób, np. pieśni z Podola zapisane przez Z. Moszyńską. Teka 26 Zawartość dawnej teki nr 26 podzielona jest obecnie na dwie jednostki archiwalne znajdujące się w zbiorach BN PAU i PAN (sygn. 3206 i 3207). Tytuł Kolberga z r. 1886: Wołyń, opis zawartości: „Wycinki, wypisy i notaty. Wesela, pieśni, zwyczaje, tańce i muzyka od Kowla, Łucka, Żytomierza i Zwiahla”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Moc wielka pieśni z melodiami spisanych przez samego O.K. w okolicach Kowla (najwięcej), Lubomli, Dubna i Żytomierza, miedzy nimi jest parę opisów wesel, tańce, trochę innych materiałów i notatek. Nb. można złożyć z tego cały tom niezbyt szczupły; 246 �b) Wypisy, wycinki i notatki z rozmaitych źródeł, stosunkowo do oryginalnych w liczbie niewielkiej; c) Rękopism oprawny Prusinowskiego, bajki wołyńskie, spisane przez niego w r. 1835 i opowiedziane przez niego, bardzo ciekawe i warte rychłego wydania w »Zbiorze Wiadom.«.” W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną PAU odnotowano brak tej teki, być może była już wówczas przekazana do Biblioteki PAU. Zachowane rękopisy z dawnej teki 26 znajdują się obecnie w BN PAU i PAN w dwu zespołach wymienionych wyżej. Teka 27 Zawartość danej teki nr 27 podzielona jest obecnie na cztery jednostki archiwalne znajdujące się w zbiorach BN PAU i PAN (sygn. 3202–3205), zaś materiały ikonograficzne znajdują się w tece rycin w Archiwum PTL (teka 47, sygn. 1354/III). W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Ruś Chełmska i Podlaska, opis zawartości: „Wypisy i bibliografia. Materiały wzięte z Gołębiowskiego, Kunickiego itd. Inne zebrane i dostarczone na miejscu w obfitości wraz z notatami dotyczącymi języka. Monografia uporządkowana i przygotowana do druku”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Kupa odpadków wszelkich od tomu I-go [tj. Chełmskiego cz. I, T. 33], b) pieśni i tańce z grubsza uporządkowane, materiały na tom II, c) wierzenia, czary, wróżby, przysłowia, bajki, materiały na tom III.” Zachowane rękopisy z tej teki znajdują się w czterech zespołach wymienionych wyżej oraz w tece 47. Teka 28. Polesie Sygn. Archiwum PTL: 1290–1291, łącznie kart 97. Tytuł Kolberga z r. 1886: Polesie wołyńskie i Pińszczyzna, opis zawartości: „Wypisy różne (przeważnie z Zienkiewicza). Nieco oryginalnych pieśni i nut. Wycinki i wskazówki bibliograficzne”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „1) 3–4 melodie z Mozyrskiego i Owruckiego, które znalazłem zabłąkane w tece Wołynia i tu przełożyłem; 2) jakaś bajeczka o Żydzie (z Kobryńskiego) zapisana przez samego O.K. Resztą są to tylko wypisane z dzieła R. Zieńkiewicza (wszystkie podobno) pieśni zwyczajne i obrzędowe, bez żadnej melodii, w dodatku wypisy i notatki 247 �z rozmaitych źródeł. Na koniec niewielka paczka pieśni przez kogoś spisana w Borowej w Pińszczyźnie. Nie wiadomo, czy dobrze, bo językiem wołyńskim, lecz nie poleskim, białoruskim, zupełnie odmiennym od Zieńkiewicza. Te pieśni wszystkie były już drukowane w XIII tomie »Zbioru Wiadomości« i na rękopisie poprzekreślane. Wszystkie wyrzuciłem. Ostatecznie w tej tece nic nie ma oprócz przepisanego Zieńkiewicza, i to podobno z błędami fonetycznymi.” Obecnie w tece znajdują się Kolbergowskie odpisy ze zbioru R. Zienkiewicza Piosenki gminne ludu pińskiego (Kowno 1851), nieliczne zapisy melodii wykonane przez Kolberga, odpisane przez niego fragmenty artykułów z prasy i noty bibliograficzne prac odnoszących się do Polesia. Materiały te zostały wydane w tomie Białoruś-Polesie (T. 52) razem z innymi związanymi z Białorusią, tylko dwie pieśni zamieszczono w suplemencie do Wołynia (T. 84). Teka 29. Białoruś, Grodno Sygn. Archiwum PTL: 1291–1297, łącznie kart 155. Tytuł Kolberga z r. 1886: Białoruś (Grodno, Mińsk, Witebsk), opis zawartości: „Zwyczaje, obrzędy, pieśni, notaty, wypisy (przeważnie z ros. Statisticzeskije opisanie guberni grodzieńskiej).” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Jest kilkadziesiąt melodyj pieśni z rozmaitych stron jako materiał oryginalny. Reszta same wypisy i notatki. NB. jedna kolęda łotewska, którą można będzie dołączyć do pracy p. Ulanowskiej.” Obecnie w tece przechowywane są rękopisy Kolberga dotyczące głównie Białorusi i Litwy, a nieliczne także Mazowsza i Radomskiego. M.in. znajduje się tu zeszyt z zapisami pieśni weselnych z Białorusi z okolic Witebska i z pieśniami z Radomskiego oraz z innych regionów (sygn. 1295). Są to prawdopodobnie najwcześniejsze Kolbergowskie zapisy folkloru. W tece są także noty bibliograficzne, wypisy i notatki z artykułów w czasopismach i z prac zwartych, m.in. z Ludu Gołębiowskiego i z publikacji E. Orzeszkowej oraz wycinki z gazet. Spośród nielicznych rękopisów innych osób wymienić trzeba obszerny artykuł F. Staszica Wycieczka nad brzegi Berezyny (drukowany w „Tygodniku Ilustrowanym” w r. 1863). Rękopis Kolbergowskiego tłumaczenia fragmentów pracy P. Bobrowskiego Grodnenskaja gubernija …, wspomnianego przez Kolberga jako Statisticzeskije opisanie…, wydanej w Petersburgu w 1863 r., znajduje się obecnie w tece Miscellanea, sygn. 2184 (dawniej 2183) w BN PAU i PAN. 248 �Opublikowany został w T. 52 Białoruś-Polesie z szerszym komentarzem Kolberga na temat rozważań Bobrowskiego o dialektach białoruskich. Nieliczne zapisy pieśni wydał Kolberg w Pieśniach ludu polskiego (T. 1) w 1857 r. Materiały zawarte w tece 29 zostały wykorzystane w T. 52 Białoruś-Polesie i w T. 53 Litwa oraz w suplemencie do Radomskiego (T. 77) i do Mazowsza (T. 80), zapisy pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczone są w tomie Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 30. Litwa Sygn. Archiwum PTL: 1298–1302, łącznie kart 312. Tytuł Kolberga z r. 1886: Litwa etnograficzna, opis zawartości: „Wycinki i odpisy. Bibliografia dotycząca Litwy i Żmudzi. Spis miejscowości. Zwyczaje, podania i legendy litewskie i żmudzkie. Trochę pieśni, przysłów i zagadek. Odpadki od artykułu Pieśni litewskie drukowanego [w r. 1879] w tomie 4 »Zbioru Wiadomości do Antropologii [Krajowej]«.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „1) Materiały oryginalne dostarczone przez rozmaite osoby, niewiele, lecz są rzeczy ciekawe, z których da się ułożyć przyczynek niezły do »Zb. Wiad.«; 2) Rękopismy: a) Akielewicza Dajnes žamajtiu, odpis, nie wiadomo czy cały? b) Jaroszewicza Zarysy z czasów pogańskiej Litwy; c) O. Kolberga spis bibliograficzny dzieł itd. o Litwie jako uzupełnienie pracy Karłowicza; d) jakiś stary rękopis sądowy z Litwy z r. 1741 (oddałem do Bibl. Jagiell.); 3) Wypisy, notatki i wycinki z rozm[aitych] źródeł: a) o Litwinach z Augustowskiego i Pruskich; b) o Litwie naszej i Żmudzi.” Na obwolucie kart o sygn. 1298 notatka Kopernickiego taka sama jak wyżej w punkcie 1, z dopiskiem J. Karłowicza: „Trzeba bardzo ostrożnie korzystać z tych przyczynków, J.K.”. Obecnie w tece przechowywane są wymienione przez Kopernickiego materiały dotyczące Litwy, oprócz „starego rękopisu sądowego” z 1741 r. oddanego przez niego do Biblioteki Jagiellońskiej. M.in. są to rękopisy M. Akielewicza, J. Jaroszewicza i T. Narbutta, oraz bibliografia opracowana przez Kolberga. Wszystkie zapisy dotyczące Litwy są wydane w T. 53. Ponadto są w tej tece wycinki z prasy, m.in. z artykułem Kolberga Pieśni ludu polskiego i litewskiego zamieszczonym w „Kalendarzu” J. Jaworskiego na rok 1857 oraz pojedyncze zapisy z Krakowskiego i Mazowsza. Te ostatnie wydane w uzupełnieniach do odpowiednich monografii regionalnych (T. 73 i 80). 249 �Teka 31. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1303–1304, łącznie kart 62. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea I, opis zawartości: „Bibliografia. Notatki.” Na okładce teki tytuł ręką Kolberga „Miscellanea. Ukaz o włoś­ cianach”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „ 2 arkusze: Spis rzeczy z »Przyjaciela Ludu« od r. 1834–1849 jako materiał do literatury etnograficznej; 6 arkuszy i kilka kartek z podobnąż notatką z »Bibl. Warsz.«, »Tygodn. Ilustr.« i innych pism oraz o rozmaitych dziełach; na kartkach notatki bibliograficzne o muzyce w ogóln. i ludowej w szczególności; kopia podania do Akademii Umiejętności dn. 10 II 1873 o stałą subwencję na wydawnictwa po 1000 złr. na tom; wewnątrz rozmaite listy i dokumenty tyczące się prenumeraty na Lud wielkopolski i inne notatki i wiadomości. Druki rozmaite mogące przydać się Bibl. Jagielloń[skiej] i osobom prywatnym.” Ostatnie zdanie skreślone i zastąpione notatką: „Odniosłem do Bibl. Jagiell.”. Obecnie w tece tej przechowywane są noty bibliograficzne artykułów etnograficznych, folklorystycznych i krajoznawczych, a także rycin z wielu roczników prasy polskiej z XIX w. i z prac zwartych, m.in. kompletna kwerenda w tym zakresie całości „Przyjaciela Ludu” i wielu wczesnych roczników „Kłosów” i „Tygodnika Ilustrowanego” oraz zapisy bibliograficzne artykułów z innych czasopism polskich głównie z lat 1804–1865. Not bibliograficznych jest około 1800, są one zamieszczane w spisach „Literatura cytowana i odnotowana przez Kolberga” w tomach 39–84 Dzieł wszystkich, odpowiednio do regionu lub tematu publikacji, której dotyczą. Ponadto w tece 31 znajduje się kilka notatek o muzykach polskich i francuskich, spisy kompozytorów polskich – twórców mazurków (zamieszczone w cz. II Pism muzycznych) oraz zapiski na temat subskrypcji Poznańskiego. Nie ma natomiast wspomnianej przez Kopernickiego kopii pisma w sprawie dotacji na druk Ludu. Prawdopodobnie był to dokument znajdujący się teraz w zbiorach BN PAU I PAN, opublikowany z tą samą datą (10 II 1873) w Korespondencji … cz. I (T. 64). Nie ma też w tece druków, m.in. wymienionego przez Kolberga „Ukazu o włościanach”. Teka 32. Teki tej nie ma dziś w spuściźnie Kolberga. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 2, opis zawartości: „Wycinki, odpisy i druki odnoszące się do Górali i Podgórza”. 250 �Opis Kopernickiego z r. 1890: „Zawierała »Czasu« z r. 1873 nr 119, 121, 132, 134, 137, 139, 237 i 245, a w nich artykuły ekonomiczne o ludzie naszym i wiadomości o »Banasiu«, maniaku religijnym, który wystrzelił w Tarnowie do księdza przy ołtarzu. O tymże »Kraj« krakow[ski] z r. 1873 nr 119. Oprócz tego nr 97 »Czasu« z r. 1875 z artykułem wstępnym czysto ekonomicznej [treści]. Ponieważ tedy teka ta nie zawierała zgoła żadnych materiałów etnograficznych, więc wszystko z niej zostało wyrzucone, a teka ta ze spisu wykreślona.” W zachowanych materiałach Kolberga nie ma obecnie druków wymienionych przez Kopernickiego. Teka 33. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1305–1310, łącznie kart 178. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 3, opis zawartości: „Muzykalia, odpadki od serii I (Pieśni ludu polskiego). P[ieśni] żniwiarskie.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Muzykalia. Obertasy, pieśni itd. Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane. Nie tykając ich, zachowałem jako autografy i okazy dające wyobrażenie o tym w jaki sposób śp. Oskar Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu.” Obecna zawartość teki nie odpowiada notatce Kolberga, a opis Kopernickiego odnieść można raczej do rękopisów z obecnej teki 43 Mis­ cellanea, gdzie dziś znajdują się właśnie „bruliony najpierwotniejsze”, czyli zapisy terenowe Kolberga. W tece 33 przechowywane są teraz również muzykalia, ale są to dwa zespoły czystopisów zestawionych według dwu różnych zasad. Jeden, liczący 82 karty, zawiera ponad 3200 melodii. Sądzić można, że jest to rodzaj kartoteki, czy „magazynu” melodii tanecznych, do którego Kolberg wpisywał utwory zanotowane w terenie przed rokiem 1857 (zob. s. 98-100 w tym tomie). Drugi to karty, na których wpisywał warianty pieśni wybierane według wątków tekstowych, z melodiami i notami lokalizacyjnymi. Niektóre z nich mają opracowany akompaniament, co świadczy również o wczesnym okresie ich powstania. „Odpadki od serii I” wymienione przez Kolberga to tylko jedna karta z charakterystyką niektórych wątków balladowych, notatki te wykorzystano w przypisach źródłowych w tomie Pieśni ludu polskiego. Suplement do t. 1 (T. 80). 251 �Nie ma dziś w tece zespołu pieśni żniwiarskich wymienionego przez Kolberga, nie ma go również jako osobnego rękopisu lub zespołu rękopisów w innych tekach. Pieśni opracowane na głos z towarzyszeniem fortepianu zostały wydane w tomie 67 cz. I i II, pozostałe w odpowiednich monografiach regionalnych. Teka 34. Teki tej nie ma dziś w spuściźnie Kolberga. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 4, opis zawartości: „Gry, zabawy, tańce”. We wcześniejszym spisie, wykonanym przez Kolberga w 1883 r. (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72), teka 34 ma tytuł taki sam, ale inną zawartość: „Pieśni żniwiarskie (ogólnopolskie). Odpadki z Poznańskiego, spis nazw”. Obok widnieje notatka Kopernickiego: „Sam Kolberg wypróżnił, włożywszy natomiast materiały do Sanockiego”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały oryginalne: 1. Podgórze polskie (Rymanów, Wzdów, Iwonicz, Dynów), materiały na tomik niewielki. 2. Podgórze ruskie od górnego Sanu i Dniestru (Ustrzyki D., Czaszyn, Leszczowate, Boberka), piękne materiały na duży tom lub 2 mniejsze. 3. Górale ruscy (Połonińcy) od Procisnego i Baligrodu, włączy się do mojej monografii o Góralach ruskich. 4. Wypisy i notatki rozmaite.” Nieco odmienny spis zawartości teki 34 wykonany przez Kopernickiego zachował się w innej tece Micellanea (Arch. PTL, teka 38, sygn. 1335, k. 6), włożony do niej zapewne przypadkiem (w tym rkp. błędny numer teki: 31 zamiast 34). Kopernicki zapisał tam: „T. 3[4] Sanockie. Jeden egz. druk[u] Turowskiego Dodatek do zb. pieśni. Szkice ołówkiem ubiorów ze Szczandrówki koło Procisnego i rozmaite notatki. Szkice sprzętów i 2 chaty z Procisnego, piec. Ubiory z Procisnego. Wypisy z »Cztienii«, »Tygodn. Il.« i inne [z] druk[ów]. Melodie łemkowskie od Szlachtowy, własne czy wypisane? Wypisy z »Wędrowca« r. 1882 nr 12 i 14 pt. Lud u źródeł Sanu i Dniestru p. P. Wandę (pseud. Adnaw). 1 egzemplarz Kop[ernickiego] o Góralach ruskich. Na kartkach rozmaite notatki i melodie łemkowskie. Recenzja I. Franko o Kolbergu i moich Góralach. Melodie i pieśni z Wołtuszowy, Procisnego, Soliny, mnóstwo melodyj z Sanoczan od pn. Józefy Wunsch – pieśni polskie. Obrzędy, chrzciny i pogrzeb. Weselne – Leszcz[owate], Czaszyn, Procisne, Chrewt.” Przytoczonemu spisowi Kopernickiego odpowiada w znacznej części obecna zawartość zespołu rękopisów znajdujących się w zbiorach BN PAU 252 �i PAN pt.: Podkarpacie polskie, sygn. 3194, i Podkarpacie ukraińskie, sygn. 3195–3201 (zob. niżej). Nie ma jednak ani tam, ani w innych tekach wskazanych przez Kopernickiego druków: J. K. Turowskiego Dodatek do zbiorów pieśni... z r. 1846, Górali ruskich Kopernickiego i dwu recenzji I. Franki zamieszczonych w „Kwartalniku Historycznym” w 1889 r., natomiast rkp. Józefy Wunsch z Sanoczan jest obecnie w tece 35 Miscellanea. W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną PAU zawartość teki 34 określona jest krótko: „Gry, zabawy i tańce”, tak jak w spisie Kolberga z 1886 r. Nota ta odnosi się do rękopisu przechowywanego teraz w tece Miscellanea, sygn. 2184, w zbiorach BN PAU i PAN. Jest to odpis dużych fragmentów opracowania Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów... (Warszawa 1831). Wymienione przez Kolberga spisy nazw miejscowości z Poznańskiego są obecnie w tece 9 Poznańskie. Rękopis pieśni żniwiarskich jako osobny zespół nie zachował się w archiwum Kolberga. Teka 35 Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1311–1316, łącznie kart 77. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 5, opis zawartości: „Rękopisy z druków starych. Wiersze różne.” W spisie tek z roku 1883 (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 74) wymieniona jest jeszcze „Gwara złodziejska”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Rozmaite utwory wierszokleckie osób znajomych (R. K[onopki]), n[umery] gazet z drobnymi wiadomościami, zapomniane bruliony własne, poprzekreślane. Wszystko bez żadnej wartości – wyrzucone.” Obecnie w tece tej znajdują się materiały bardzo zróżnicowane: najliczniejsze to zapisy terenowe Kolberga, głównie z Pokucia, Krakowskiego, Lubelskiego i Poznańskiego, ponadto zaniechane redakcje wstępów do Pieśni ludu polskiego (1857) i do Pokucia cz. II (1883), zapisy przysłów nieznanego autora, druki związane z subskrypcją Poznańskiego, a także kartki z 26 przyśpiewkami ukraińskimi, bez not lokalizacyjnych, w obwolucie z wpisanym przez Kopernickiego tytułem Kryptadia. Być może są to w części rękopisy określone przez Kopernickiego jako „zapomniane bruliony własne”. Utworów R. Konopki i innych autorów nie ma dziś w tej tece. Również wymienionych w 1883 r. notatek o gwarze złodziejskiej nie ma dziś ani w tej tece, ani w innych. Zapisy folkloru znajdujące się w tece 35 253 �zostały opublikowane w odpowiednich monografiach regionalnych i suplementach do nich oraz w tomach Przysłowia (T. 60), pozbawione not lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). W zespole o sygn. 1311 znajdowało się 60 listów w obwolucie z notą: „Listy wyłączone z tek Kolbergowskich przez prof. dr Tadeusza Seweryna”. W latach 1959–1961 dołączono do nich jeszcze 40 listów i innych dokumentów wyjętych z tek regionalnych przed rokiem 1962 w trakcie prac nad rękopisami w Pracowni Kolbergowskiej istniejącej wówczas przy Zarządzie Głównym PTL we Wrocławiu. Listy i dokumenty przekazano w sierpniu 1963 r. Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie, gdzie zostały włączone do Korespondencji (sygn. 2185) i Papierów osobistych (sygn. 2183). Teka 36. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1317–1325, łącznie kart 300. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 6, opis zawartości: „Pieśni patriotyczne i szlacheckie”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Moc wielka melodyj i pieśni patriotycznych z rozmaitych miejsc i czasów, b) tyleż pieśni towarzyskich i innych z melodiami. Jedne i drugie po największej części w brulionach i zupełnym nieładzie. Zostawione wszystko w takim stanie, jako materiał dla tego, kto się studiowaniem utworów tego rodzaju zająć zechce.” Obecnie w tece 36 znajduje się zbiór blisko tysiąca pieśni, głównie patriotycznych, historycznych i wojskowych, ale także o innej tematyce, wykonywanych przez mieszkańców miast i dworów. Wśród nich liczne są pieśni i melodie pochodzące z utworów scenicznych. Te ostatnie gromadził Kolberg jako dokumentację muzyki teatralnej, a po części także jako utwory popularne. Przechowywane w tej tece melodie i teksty to przede wszystkim zapisy ze słuchu wykonane przez Kolberga w czasie badań terenowych, dlatego często na tych samych kartach znajdują się także zapisy pieśni i melodii ludowych, m.in. z Lubelskiego, Krakowskiego, Radomskiego i z Wielkopolski. Pieśni patriotyczne miewają w rękopisach podane autorstwo melodii i tekstu, a niekiedy także datę powstania. Utworów tych Kolberg nie mógł drukować w wydawanych w Krakowie tomach Ludu, ponieważ cenzura rosyjska nie dopuściłaby wtedy do przewiezienia książek przez granicę do Królestwa Polskiego, gdzie miały licznych odbiorców. 254 �Jeżeli pieśni opatrzone były notami lokalizacyjnymi, zostały opublikowane w odpowiednich tomach regionalnych lub w suplementach do tomów wydanych przez Kolberga. Zapisy pozbawione takiej informacji znajdą się w tomie Miscellanea. Notacje melodii do zapomnianych dziś i nigdy nie drukowanych utworów scenicznych mogą być materiałem przydatnym do badań nad XIX-wiecznym teatrem polskim, zwłaszcza z pierwszej połowy wieku. Teka 37. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1326–1332, łącznie kart 259. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 7, opis zawartości: „Czary. Wierzenia. Przysłowia i zdania”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Rozmaite wypisy, wycinki i notatki o wierzeniach, czarach, gusłach itp. z całego świata. W tej liczbie jest spory i ciekawy rękopism rozprawy T. Klepaczewskiego Pogląd histor[yczny] na zabobony w Polsce. 2. Trochę przysłów z Poznańskiego (wypisane z »Prz[yjaciela] Ludu« i innych. Mogą się przydać Adalbergowi). 3. Trochę zagadek (wypisane, mogą się przydać Z. Wolskiemu). 4. Odpadki materiałów od Poznańskiego, już zużyte, [jeden] okaz schematyzmu Tow[arzystwa] Przyjaciół Nauk, z którego wiadom[ości] etnograficzne i topograficzne o Poznańskiem były przez O. K. czerpane.” Obecnie w tece 37 znajdują się notatki Kolberga z prasy i z druków zwartych dotyczące wierzeń, czarów, lecznictwa w dawnych wiekach itp., wymieniony przez Kopernickiego rękopis T. Klepaczewskiego (60 stron), niewielki rękopis E. Kierskiego Cośkolwiek o czarownicach, osobliwie w Wielkopolsce, liczne notatki Kolberga z Poznańskiego dotyczące przesądów, wierzeń i praktyk magicznych oraz jego rękopisy przysłów i zagadek z tego regionu. Wspomniany przez Kopernickiego fragment Szematów W. Ks. Poznańskiego — ankiety Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk — wypełniony był we Wronczynie. Ponadto znajdują się tu wycinki z prasy i druki, m.in. Powiastki i opowiadania majstra od „Przyjaciela Ludu” (z. 2: Chełmno 1865) wydane nakładem Ignacego Danielewskiego. Znaczną część materiałów wykorzystał Kolberg w tomach Poznańskiego (głównie w T. 9 i 15), a także w cz. II Mazowsza (T. 25), w Kieleckiem (T. 18), Radomskiem (T. 20-21), niedrukowane przez Kolberga zamieszczono 255 �w Litwie (T. 53), w cz. VII Mazowsza (T. 42), w Przysłowiach (T. 60) oraz w suplemencie do Poznańskiego (T. 74). Teka 38. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1333–1336, łącznie kart 141. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 8, opis zawartości: „Rozmaitości, teksta operetek i śpiewów.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Bardzo ciekawy rękopism z końca XVIII w., zawierający odpisy: a) o porwaniu króla przez konfederatów barskich, b) rozmaite dokumenta tyczące się 1-go rozbioru Polski. Mocno uszkodzony. 2. Gazety z r. 1855 i 1859 oraz rozmaite bruliony O. K. jako materiał o jego pierwszej działalności w badaniach muzyki ludowej i o nieświetnym wystąpieniu jako kompozytor z operetką Król pasterzy. Nb. bardzo ważny artykuł J. Gregorowicza w »Gazecie Codziennej« 1855 o muzyce ludowej i o Kolbergu jako nieznanym jeszcze badaczu tej muzyki”. Obecnie w tece znajdują się rękopisy terenowe Kolberga z Łęczyckiego, Kaliskiego i Kujaw (pieśni i melodie), czystopisy pieśni i melodii z tych regionów (zamieszczone w T. 22, 23 i 3-4 oraz w suplementach do Kujaw, Łęczyckiego i Kaliskiego), rękopis W. Siarkowskiego Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa (262 teksty pieśni i 22 bajki) wykorzystany w większości przez Kolberga w monografii Kieleckie (T. 18–19), a później w suplemencie do niej (T. 76). Są tam także notatki terenowe i wypisy z literatury dotyczące wierzeń i dialektów z Pokucia i Chełmskiego zamieszczone przez Kolberga w T. 31 i 33 lub wykorzystane w suplementach do tych tomów (T. 81 i 82) oraz przytaczane tu notatki Kopernickiego na temat niektórych materiałów w innych tekach (18, 34 i 40). Egzemplarze paru druków znajdujących się w tej tece nie są związane bezpośrednio z pracami nad Ludem. Część z nich znalazła się tam zapewne przypadkowo, np. fragmenty polemik posłów do austriackiej rady państwa na temat szkół wyznaniowych. Nie ma w tece rękopisów z XVIII wieku, przekazanych prawdopodobnie przez Kopernickiego Bibliotece Jagiellońskiej, nie ma też wymienionych przez Kolberga tekstów operetek i śpiewów – te zapewne przeniesione zostały przez niego, przynajmniej częściowo, do teki 36 Miscellanea. Wymienione przez Kopernickiego wycinki druków z lat 1855–1856 z recenzjami 256 �Króla pasterzy i z artykułem Gregorowicza w „Gazecie Codziennej” są obecnie w tece Miscellanea, sygn. 2184 (dawniej 2183), w zbiorach BN PAU-PAN. Teka 38 zawierała także korespondencję związana z drukiem Ludu i rkp. Kolberga Opis biegu życia. Dokumenty te zostały wyjęte z teki 38 w latach 1959–1960 i przełożone najpierw do teki 35 Miscellanea, a w r. 1963 przekazane BN PAU i PAN i tam włączone do porządkowanej wówczas korespondencji Kolberga (sygn. 2185) i teki z jego dokumentami osobistymi (obecnie sygn. 2183, dawniej 2184). Materiały folklorystyczne zamieszczono w odpowiednich monografiach regionalnych lub w suplementach do nich. Teka 39. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1337–1344, łącznie kart 199. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 9, opis zawartości: „Łużyce, Słowaki, Czechy, Moskwa. Drobne varia”. Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się. Teka zawiera obecnie materiały bardzo zróżnicowane: bruliony artykułów Kolberga pisanych dla Encyklopedii Orgelbranda i do warszawskiej prasy muzycznej, przekłady i wypisy dotyczące muzyki węgierskiej i rumuńskiej, a także muzyki Azji południowo-wschodniej i Oceanii, zapisy folklory łużyckiego, czeskiego, słowackiego i południowo słowiańskiego, m.in. notatki A. Kucharskiego z badań prowadzonych w latach 1826–1829, rękopisy pieśni łużyckich nieznanych autorów, wczesne, bo sprzed r. 1830, pochodzące też ze zbiorów A. Kucharskiego, Kolbergowski przekład dużego fragmentu opracowania A. Smolerja o weselu łużyckim oraz zapisy pieśni czeskich i słowackich wędrownych rzemieślników sporządzone w Warszawie i wydane przez Kolberga w r. 1846. Ponadto znajdują się tutaj zapisy terenowe i czystopisy folkloru pochodzące z Mazowsza, Białorusi, Przemyskiego, Wołynia i Podkarpacia. Materiały te, zależnie od ich lokalizacji geograficznej i treści, opublikowane zostały w tomach Pisma muzyczne cz. I i II (T. 61–62), Studia, rozprawy i artykuły (T. 63), czeskie, słowackie, łużyckie, słoweńskie i chorwackie znalazły się tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych (T. 59 cz. I–III). Pieśni i melodie pochodzące z terenów Polski, Białorusi i Ukrainy wykorzystane zostały w odpowiednich 257 �monografiach regionalnych lub w suplementach do nich oraz w tomie Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 40. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1345–1346, łącznie kart 42. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 10, opis zawartości: „Illyria, Dalmacja, Kroacja. Drobne varia.” Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się. Do obecnej zawartości teki 40 odnoszą się notatki Kopernickiego z r. 1890 o tece 42: „Teka 42. Ilyria, Dalmacja, Slawonia. 1. Melodie serbskie 232 n[umery], wypisane z dzieła Aloisa Kalauza, przy tym jest parę oryginalnych melodyj i pieśni słoweńskich przez kogoś ofiarowanych i ze 20 melodyj ołówkiem zapisanych prawdopodobnie przez samego O.K. 2. »Illustr. Extrabalatt« wiedeńsk. z r. 1875 – kilka n[umerów] z felietonami o Dalmacji z okazji podróży cesarskiej. 3. Siedem n[umerów] »Gazety Codziennej« z r. 1871/72 z felietonem O.K. z Dalmacji (podobno przeważnie wyciąg z podróży Hacqueta!). 4. Jakiś zapisek O. K. o Czyczach, Krażaucach i Piuczenach (skądś wypisane, przygotowane jako artykulik do jakiegoś pisma).” W innej tece (Arch. PTL, teka 38, sygn. 1335, k. 2) znajduje się notatka Kopernickiego odnosząca się do druków znajdujących się niegdyś w tece 40: „Muzyczne: Hašnik Dobrovoljke, Ljublana 1851; Dolinar Napevi za [Mnoge] svete pesmi, 2 zesz.; M. Vilharia Jamska Ivanka, Ljubl.; Slovenska gerlica, zesz. 1, 2, 4, Lubl.; Cvek Napevi za svete pesmi.” Obecnie w tece 40 mieszczą się zapisy terenowe melodii, m.in. słoweńskich i chorwackich wykonane przez Kolberga w roku 1857, opublikowane w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych (T. 59 cz. III), sporządzony przez Kolberga odpis melodii ze zbioru A. Kalauza, dwie karty z zapisami pieśni nieznanych autorów, ulotny druczek zawierający pięć pieśni ze zbiorów W. Dundera oraz rękopis fragmentu artykułu Kolberga Obrazy Słowiańszczyzny południowej odnotowany przez Kopernickiego jako punkt 4: ”zapisek o Czyczach, Krażaucach i Piuczenach”. Przechowywane są tam także egz. „Gazety Polskiej” z 1871 r. (nr 2–7), w których drukowane były Obrazy Słowiańszczyzny południowej (w tych numerach cz. II artykułu pt. Dalmacja). Cały artykuł przedrukowany został w Studiach, rozprawach 258 �i artykułach (T. 63). Ponadto w tece kilka numerów gazety „Illustriertes Wiener Extrablatt” z 1875 r. (nr 91, 99, 103, 104, 109, 126, 129) z artykułami o Dalmacji. Wymienionych w osobnej notatce Kopernickiego czasopism i innych druków muzycznych, prawdopodobnie zakupionych przez Kolberga w Lublanie w 1857 r., w jego tekach teraz nie ma. Teki utworzone po śmierci Kolberga, tj. po roku 1890, oraz inne zespoły jego rękopisów znajdujące się w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Teka 12a. Podgórze Sygn. Archiwum PTL: 1185–1190, łącznie kart 155, numer i tytuł nadano prawdopodobnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie przed r. 1953. Teki tej nie odnotowano w inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU w 1934 r., pojawia się ona z numerem 12a i tytułem Podgórze dopiero w roku 1953 w protokole przekazania rękopisów Kolberga jako depozytu do Archiwum PTL. Materiały znajdujące się w tece pochodzą w większości z tego samego regionu, co przechowywane w tece 12. Są to przede wszystkim opisy wesel, pieśni i melodie w czystopisach Kolberga oraz kopie znacznej ich części wykonane przez W. Kosińskiego (teksty), albo dla niego przez osoby nieznane (nuty). Znajduje się tu także rękopis pieśni i bajek zapisanych przez M. Szczurka, wydany w suplemencie do Krakowskiego (T. 73/II). Niektóre teksty i melodie zamieścił już Kolberg w cz. I i II Krakowskiego (T. 5–6), pozostałe zostały obecnie opublikowane w suplemencie do Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45) i w Tarnowskiem– Rzeszowskiem (T. 48). Podstawą druku były rękopisy Kolberga, w bardzo nielicznych przypadkach, jeżeli nie zachowały się oryginały Kolberga, posłużono się kopiami W. Kosińskiego. Tekę 12a utworzono prawdopodobnie dlatego, że materiały Kolberga i kopie Kosińskiego przestały się mieścić w tece 12 i jej zawartość podzielono na dwie części. 259 �Teka 18a. Ruś Czerwona Sygn. Archiwum PTL: 1230–1237, łącznie kart 296, numer i tytuł pojawiają się w inwentarzu zbiorów Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r., tam: „18a. Ruś Czerwona I, przygotowane do druku przez J. Bielę”. Teka utworzona została dla pomieszczenia rękopisu Jana Bieli, który w r. 1911 opracował do druku materiały Kolbergowskie znajdujące się w tece 18. Na okładce tytuł: „18 teka Kolberga przygotowana do druku”. Teka zawiera wstęp J. Bieli z datą „Lwów, we wrześniu 1911” i jego kopie rękopisów z teki 18, niezależnie od lokalizacji zawartych tam zapisów pochodzących czasem z innych regionów. Kopie są uporządkowane w sposób zbliżony do układu przyjętego przez Kolberga w monografiach regionalnych. Opracowanie J. Bieli nie zostało wydane, nieliczne fragmenty były wykorzystane w trakcie przygotowywania do druku materiałów do tomów Ruś Czerwona (T. 56 i 57), jeżeli nie zachowały się oryginały Kolberga. Teka 41. Materiały do pracy o śpiewach religijnych ludowych Sygn. Archiwum PTL: 1347, łącznie kart 135. Teki tej nie wymienia ani Kolberg w spisie tek z 1886 r., ani później Kopernicki. W inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r. rękopis ma numer 41 i tytuł: Pieśni ludowe religijne z uwagą „Przygotowane do druku”. Obecny tytuł nadany w Archiwum PTL. Na zawartość teki składa się rękopis Kolberga – zbiór pieśni religijnych (k. 1–131), sporządzony prawdopodobnie około roku 1888 w oparciu o śpiewniki M. M. Mioduszewskiego, m.in. na k. 125–131 „Pieśni cerkiewne w diecezji chełmskiej obrządku greckokatolickiego używane”, ponadto cztery karty z Kolbergowskimi zapisami terenowymi kolęd, pastorałek i pieśni religijnych z Ruszkowa na Kujawach, pochodzące z r. 1865 (k. 132–135). Nie wiadomo, czy te ostatnie, tj. zapisy ze słuchu zostały dołączone do odpisów ze śpiewników M. M. Mioduszewskiego przez Kolberga, raczej sądzić można, że zostały one włożone tam później, przez kogoś kierującego się gatunkami i treścią pieśni, a nie ich pochodzeniem regionalnym. Kopernicki nie opisał rękopisu pieśni religijnych jako osobnej teki z numerem 41, na obwolucie jest tylko jego notatka: „Materiały p[rzys]posobione do jakiejś pracy osobnej o śpiewach religijnych ludowych”. W protokole potwierdzającym przyjęcie przez Towarzystwo Ludoznawcze rękopisów Kolberga w 1953 r. opis: „koperta z nutami i notatkami” również bez numeru teki. 260 �Pieśni przepisane ze śpiewników M. M. Mioduszewskiego w większości opatrzone są przez Kolberga odsyłaczami do tomów Ludu i Obrazów etnograficznych, w których wydrukował albo te same utwory, albo ich warianty. Niedrukowane zamieszczono w odpowiednich tomach regionalnych bądź w suplementach do monografii wydanych przez Kolberga, m.in. w suplemencie do Kaliskiego (T. 79) i Chełmskiego (T. 82), o ile opatrzył je notami lokalizacyjnymi, pozostałe znajdą się w tomie Miscellanea. Kolędy i inne pieśni z Ruszkowa zapisane przez niego ze słuchu są opublikowane w suplemencie do Kujaw (T. 72/II). Teka 42. Miscellanea1 Sygn. Archiwum PTL: 1348–1351, łącznie kart 136. Teki o takim numerze nie ma w wykazie Kolberga z 1886 r. Notatki Kopernickiego odnoszące się do teki 42 charakteryzują materiały znajdujące się według wykazu Kolberga z 1886 r., a także obecnie, w tece 40 Miscellanea, dlatego przytoczono je wyżej w informacjach o tej tece. Czy tekę 42 utworzył jeszcze Kolberg, czy Kopernicki nie udało się ustalić. W inwentarzu sporządzonym w Komisji Etnograficznej PAU w 1934 r. teka 42 jest odnotowana z tytułem Miscellanea, tam jako zawartość podano tylko: „Pieśni”. Obecnie w tece 42 znajdują się wykonane przez Kolberga czystopisy i zapisy terenowe pieśni i melodii oraz kilka wycinków i druków nie związanych z jego pracami. Zapisy terenowe pochodzą z różnych regionów Królestwa Kongresowego; czystopisy przygotowywane były przez Kolberga do kilku publikacji: przechowywany jest tu m.in. rękopis pt. Zbiór mazurów i obertasów gminnych, obejmujący 72 melodie wokalne z akompaniamentem fortepianu; liczne są karty z czystopisami kilku wariantów danego wątku z różnych regionów, przygotowywanymi do druku w tomach planowanych jako następne po Pieśniach ludu polskiego z 1857 r., tj. w monograficznych zbiorach pieśni; ponadto znajduje się tu rękopis Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury obejmujący ponad 700 tańców składających się z dwu lub więcej melodii, przygotowywany jako trzecia część monografii Kujawy, na której druk zabrakło Kolbergowi pieniędzy. Został 1 Numeracja tek 40–44 była w archiwum PTL w latach 1953–1961 kilkakrotnie zmieniana, co uwidocznione jest także na obecnych okładkach teczek. W tym wykazie przyjęto kolejność zgodną z aktualnymi sygnaturami archiwalnymi. 261 �on opublikowany w suplemencie do Kujaw (T. 72 cz. I). Zbiór mazurów i ober­tasów gminnych opublikowano w tomie Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym (T. 67/II). Pozostałe pieśni i melodie zależnie od ich lokalizacji opublikowane zostały w odpowiednich tomach regionalnych i w suplementach do tomów wydanych przez Kolberga. Teka 43. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1352, łącznie kart 129. Teka nie wymieniona przez Kolberga, ani przez Kopernickiego. Numer i tytuł odnotowane dopiero w inwentarzu Komisji Etnograficznej z 1934 r., tam jako zawartość podano tylko: „Pieśni”. W protokole z r. 1953, potwierdzającym przyjęcie w depozyt przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze rękopisów Kolberga, teka ma nr 43, tytuł Miscellanea i opis: „Zawiera zbiór pieśni z nutami i bez oraz same nuty z różnych okolic Polski. Kart numerowanych 154”. Obecnie znajdują się w niej Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni i melodii z różnych regionów Polski, głównie z Królestwa Kongresowego, mniej liczne z Krakowskiego i Podhala. Zapisy pochodzą sprzed r. 1871, część z nich jest prawdopodobnie dokumentacją najwcześniejszych badań terenowych Kolberga. Rękopisów innych osób, najczęściej nieznanych, jest zaledwie kilka. Do zespołu tego odnosi się zapewne opis Kopernickiego określający pierwotną zawartość teki 33: „Muzykalia. Obertasy. Pieśni itd. Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane”. Rękopisy przechowywane w tece 43 stanowią obecnie bezcenny materiał do analizy Kolbergowskich zapisów ze słuchu oraz do pracy nad suplementami i komentarzami źródłowymi do monografii wydanych przez Kolberga w XIX w. Numeracja kart: 1–100 i 126–154 wskazuje, że w tece brak 25 kart, które znajdowały się tam w r. 1953, a zaginęły przed r. 1962. Teka 44. Przysłowia. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków Sygn. Archiwum PTL: 1416, łącznie kart 305. Numer teki i tytuł nadane w Archiwum PTL. Rękopisy zakupione w r. 1959 przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w antykwariacie w Warszawie 1. Na pierwszej karcie każdego ręko1 Zakupiono wtedy trzynaście zespołów rękopisów, które podzielono miedzy trzy nowoutworzone teki Miscellanea, nadając im numery 44–46. 262 �pisu odbita owalna pieczęć z napisem: „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. Najobszerniejszą część materiałów zawartych w tej tece stanowi rękopis Józefa Konopki Polskie przysłowia, przypowieści i różne wyrażenia przysłowiowe zebrał … (karty 51–290), przy czym znaczna liczba tych tekstów to wypisy z druków obcojęzycznych. Ponadto znajdują się tu także oprawiony rękopis Kolberga Przysłowia polskie z datą 1872 (23 karty), rękopisy innych zbieraczy przysłów: nieznanego bliżej Leśniewskiego (25 kart), Andrzeja Jakubowskiego przysłane Kolbergowi z okolic Lwowa, niewielki rękopis M. Akielewicza z przysłowiami litewskimi oraz kilka rkp. nieznanych autorów. Kolberg po wydaniu Krakowskiego zamieszczał w monografiach nieliczne przysłowia specyficzne dla regionu, natomiast inne, zapisane przez siebie lub otrzymane od współpracowników przekazywał Konopce, który pracował nad wielkim zbiorem przysłów polskich. Obecna teka 44 jest świadectwem pracy Konopki, który nie zdołał jednak przygotować swego zbioru do druku. Z materiałów tych korzystał prawdopodobnie S. Adalberg, przygotowując Księgę przysłów polskich … (Warszawa 1889-1894; zob. S. Świrko, przedmowa w tomie Przysłowia, T. 60, s. XXVII). Teksty polskie zawarte w rękopisach różnych autorów, głównie J. Konopki, zostały wydane w T. 60 Przysłowia. Teksty ukraińskie, przeważnie przekazane Konopce przez Kolberga, zamieszczono w odpowiednich tomach regionalnych. Nieopublikowane pozostały przysłowia łacińskie i inne obcojęzyczne wypisane przez Konopkę z dostępnych mu źródeł drukowanych. Teka 45. Miscellanea. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków Sygn. Archiwum PTL: 1417–1419, łącznie kart 213. Numer teki i tytuł nadane w Archiwum PTL. Materiały zakupione przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w antykwariacie w Warszawie w r. 1959. Na pierwszej karcie pieczęć owalna z napisem: „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. Na zawartość teki składają się rękopisy bardzo zróżnicowane. Znajdują się tam duże fragmenty Kolbergowskiego czystopisu I i II części Krakowskiego (T. 5–6) oddane z drukarni, wśród nich karteczka z notatką „Do Pana Zecera” z uwagami o pierwszej korekcie tomu 5, oraz fragmenty korekty tego tomu (cz. I Krakowskiego). Karty te przemieszane są z nielicznymi rękopisami innych osób, również dotyczącymi kultury ludowej okolic 263 �Krakowa. Ponadto znajduje się tam fragment brulionu rozprawy Kolberga Rzecz o obchodach weselnych … (druk całości w T. 63 Studia, rozprawy i artykuły) oraz nieliczne zapisy Kolberga z Pokucia i z okolic Krakowa. Przechowywane są w tej tece także materiały przygotowane przez inne osoby: Raptularz Antoniny Konopczanki, czyli zapisane przez nią wywiady z mieszkańcami Modlnicy, rękopis liczący 23 karty i w całości wydany w suplemencie do Krakowskiego (T. 73, cz. III), rękopis nieznanego autora zawierający ponad 120 kolęd i pastorałek przepisanych ze zbioru M.M. Mioduszewskiego oraz rękopis Józefa Konopki z zapisami tekstów pieśni z okolic Czerska, pochodzący z roku 1841. Konopka uczestniczył wtedy w badaniach terenowych zorganizowanych przez Kolberga. Te ostatnie teksty opublikował Kolberg w monografii Mazowsza (T. 24 i 25). W tece znajduje się także kilka listów Kolberga do R. Konopki, J. Konopki i A. Męcińskiej (zostały wydane w Korespondencji… T. 64–66), wspomnienie poświęcone J. Konopce napisane przez Kolberga w 1880 r. i drukowane w „Kłosach”, drobne druki okolicznościowe skierowane do Kolberga (program koncertu, zaproszenie). Przechowywany jest tam także rkp. J. Konopki Imienie wsi Modlnica Wielka (kart 29). Część zawartości tej teki to dokumenty i inne rękopisy ściśle związane z pracami i twórczością Józefa Konopki bądź członków jego rodziny. Większość należy do materiałów stanowiących niegdyś własność Kolberga, zapewne pozostawionych przez niego w Modlnicy, gdy przeprowadzał się do Krakowa jesienią 1884 r. Całość, bardzo zróżnicowana rzeczowo i autorsko, sprawia wrażenie rękopisów przypadkowo zebranych w jeden zespół. Teka 46. Miscellanea. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków Sygn. Archiwum PTL: 1359, łącznie kart 23. Numer i tytuł teki nadane w Archiwum PTL. Zespół rękopisów zakupiony przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w antykwariacie w Warszawie w r. 1959. Na pierwszej karcie pieczęć owalna z napisem „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. W tece znajdują się głównie Kolbergowskie materiały związane z wystawą etnograficzną w Kołomyi zorganizowaną w 1880 r. Są to bruliony pism kierowanych przez Kolberga lub komitet organizacyjny wystawy do współpracowników, wstępna wersja katalogu, jego przekład na język niemiecki wykonany przez nieznaną osobę oraz rkp. B. Jurczeńki ze spisem haftów 264 �prezentowanych na wystawie. Ponadto znajdują się tam: odezwa w sprawie subskrypcji Ludu, rękopis R. Konopki (wiersz jego autorstwa), rkp. E. Kierskiego z krytycznymi uwagami o pierwszej redakcji cz. I Poznańskiego i dwa druki – program koncertu na cześć Kolberga z r. 1889 i „bilet przedpłaty” na Poznańskie. Bruliony pism dotyczące wystawy etnograficznej w Kołomyi zostały opublikowane w tomie Ruś Karpacka cz. I (T. 54), spis haftów zamieścił Kolberg w cz. I Pokucia (T. 29), pozostałe materiały, poza rkp. Romana Konopki, wykorzystano w biografii O. Kolberga. Większość rękopisów i druków pochodzi ze zbiorów Kolberga, należały one prawdopodobnie do zespołu pozostawionego przez niego w Modlnicy jesienią 1884 r. gdy przeprowadzał się do Krakowa. Różnorodność materiałów wskazuje, że podobnie jak obecna teka 45 są to rękopisy i druki przypadkowo zebrane razem i ujęte wspólną okładką. Teka 47. Teka rycin Sygn. Archiwum PTL: 1353–1354/I–III, łącznie kart 189, tytuł i numer teki nadane w Archiwum PTL. W spisie z r. 1886 po wymienieniu tek o numerach 1–40 zanotował Kolberg: „A nadto: Zbiór fotografij, akwarel, rysunków, szkiców itp. przedstawiających przeważnie typy i ubiory włościan, objęty osobnym spisem. Ze zbioru tego korzystano już w pewnej części przy wydawnictwach”. Ten zbiór rycin i jego spis sporządzony przez Kolberga nie zachowały się. Zespół materiałów ikonograficznych znajdujący się dziś w tece 47 nie jest kontynuacją Kolbergowskiej teki rycin z akwarelami i rysunkami ani jego albumu z fotografiami. Są to karty wyjęte z tek regionalnych w latach 1945–1961, zawierające wykonane przez Kolberga szkice terenowe, m.in. z Wielkopolski, szkice i rysunki nieznanych osób, fotografie i akwarele z różnych regionów, oraz próbne odbitki drzeworytów. Część rękopisów znajdujących się obecnie w tece 47 została przekazana Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu przez Komisję Organizacyjną Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w r. 1953 r. w osobnej kopercie, ale bez spisu zawartości. Były one wyjęte z tek regionalnych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie do sfotografowania przed przekazaniem rękopisów Kolberga do dyspozycji Komisji Organizacyjnej IHKM. Zbiór ten został uzupełniony rękopisami wyjmowanymi z Kolbergowskich tek w Pracowni 265 �Kolbergowskiej1 istniejącej przy Zarządzie Głównym PTL we Wrocławiu w latach 1959–1961. Przeprowadzony w Krakowie i we Wrocławiu wybór materiałów ikonograficznych nie był konsekwentny i wiele szkiców oraz fotografii pozostało w tekach regionalnych. Karty wyjmowane z tek w Pracowni Kolbergowskiej umieszczono w nowej okładce razem z przekazanymi w 1953 r. i tak utworzonemu zespołowi w Archiwum PTL przed r. 1961 nadano numer, tytuł i sygnaturę. We wrześniu 2013 r. dołączono do tego zbioru rysunki, szkice i fotografie (79 kart) pochodzące również z tek regionalnych, głównie z dawnej teki 27 Ruś Chełmska (54 karty), ale także z teki 6 Pomorze, odnalezione w r. 2013 w prywatnych materiałach po Józefie Gajku2. Były one wyjęte z tek regionalnych w latach 1959–1961, tj. w okresie gdy J. Gajek był redaktorem Dzieł Kolberga. Wszystkie akwarele, szkice i fotografie są reprodukowane w odpowiednich tomach regionalnych Dzieł wszystkich i w suplementach do monografii wydanych przez Kolberga. Duży zespół rycin dotyczących Chełmskiego odnaleziony w r. 2013, już po opublikowaniu suplementu (T. 82) do monografii tego regionu, wydano jako osobny aneks (T. 82 aneks). Teka 48. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1355, łącznie kart 87, tytuł i numer teki nadano w Archiwum Naukowym PTL. Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie3. 1 Zob. I. Chruścielowa Sprawozdanie z działalności Komitetu Kolbergowskiego za rok 1959, „Lud” T. XLVI za rok 1960. Tam na s. 359-360: „Wysegregowano rysunki z całości materiałów Kolbergowskich i część przeznaczoną do przerysowania oddano rysownikowi”. 2 W zespole materiałów przekazanych do Archiwum PTL przez krewnego spadkobierców J. Gajka jako rękopisy należące do spuścizny O. Kolberga rozpoznał te ryciny w roku 2013 etnolog Filip Wróblewski. 3 Prawdopodobnie ten zespół i dwa następne (tj. teki 48, 50 i 51 o sygn. Arch. PTL 1355, 1357 i 1358) to część materiałów przywiezionych do Warszawy w 1953 r. z Muzeum Etnograficznego w Krakowie i przekazanych Komitetowi Organizacyjnemu IHKM, działającemu w Warszawie pod kierunkiem prof. Dynowskiego. Zapewne przez przypadek nie zostały one oddane bezpośrednio w 1953 r. do Archiwum PTL razem z innymi tekami Kolberga, a jako należące do jego spuścizny rękopiśmiennej rozpoznane zostały dopiero dziesięć lat później i przywiezione do Redakcji Dzieł Wszystkich Kolberga działającej w Poznaniu. Przekazana wówczas została także 266 �Teka zawiera zapisy terenowe i czystopisy Kolberga oraz nieliczne rękopisy innych osób, tworzące przypadkowy zbiór materiałów pochodzących ze spuścizny Kolberga. W większości są to teksty pieśni z melodiami z różnych regionów, publikowane w Krakowskiem (T. 5–6), Kieleckiem (T. 18–19), Mazowszu (T. 26), oraz w suplementach do tych monografii, a także w Górach i Podgórzu (T. 44–45), Kaliskiem i Sieradzkiem (T. 46), Rusi Czerwonej (T. 56) oraz przewidziane do druku w tomach Miscellanea. Teka 50. Miscellanea1 Sygn. Archiwum PTL: 1357, łącznie kart 487, tytuł i numer teki nadano w Archiwum PTL. Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie. Na zawartość tego zespołu składa się czterdzieści jeden składek z numeracją kart osobną dla każdej z nich i z różnymi materiałami. Największą grupę stanowią rękopisy Kolberga i pochodzące z jego zbiorów rękopisy współpracowników, m.in. Bazylego Jurczeńki z Ispasa na Pokuciu, Marii Hemplówny z Tarnowa w Chełmskiem oraz innych, nie zawsze znanych osób. Bardzo liczne są włożone obok oryginałów kopie wykonane przez W. Kosińskiego i sygnowane jego inicjałami. Kosiński przed r. 1914 opracowywał materiały Kolberga z teki 12, jednak przygotowany przez niego tom Podgórze zachodniej Galicji nie został oddany do druku. Znajdujące się dziś w tece 50 odpisy Kosińskiego były częścią tego tomu, uzupełniającą materiały zawarte dziś w tece 12a. Materiały znajdujące się w tece 50. są bardzo zróżnicowane, zarówno jeżeli chodzi o regiony, których dotyczą, jak i ich tematykę i autorstwo. Częściowo wynika to stąd, że Kolberg z oszczędności, zwłaszcza pod koniec życia, używał odwrotnych stron czystopisów tomów już wydanych do redagowania nowych opracowań i do takich należy znaczna część kart w tej tece. Część zapisów wydał Kolberg w Krakowskiem (T. 5–8), Poznańskiem (T. 10), Lubelskiem (T. 17), Kieleckiem (T. 18–19), Łęczyckiem koperta, która otrzymała nr 49 i sygn. 1356, zawiera ona rękopis, częściowo maszynopis, pracy H. Biegeleisena Obrzęd weselny ludu polskiego ma tle indoeuropejskiego rytuału wydanej pt. Wesele we Lwowie w 1928 r. 1 Zob. przypis poprzedni. 267 �(T. 22), Kaliskiem (T. 23) i Mazowszu (T. 25 i 27–28), niektóre zamieszczone zostały w Przemyskiem (T. 35) przez I. Kopernickiego, pozostałe wydano później w tomach Mazowsze (T. 42), Góry i Podgórze (T. 44–45), Kaliskie i Sieradzkie (T. 46), Podole (T. 47), Tarnowskie–Rzeszowskie (T. 48), Ruś Czerwona (T. 57/I), oraz w suplementach do wszystkich monografii drukowanych w XIX w. przez Kolberga (T. 71–84), a także w tomach z kompozycjami Kolberga (T. 68) i z jego korespondencją (T. 64–66). W tece tej znajduje się m.in. kopia poloneza Ges-dur F. Chopina (sygn. 1357/3, k. 1-2), mającego w tym rękopisie tytuł Les Adieux, wykonana na prośbę Kolberga prawdopodobnie przez Jana Kleczyńskiego. Ponadto są tu teksty Seweryny Pruszakowej do których Kolberg komponował pieśni, przekład na język niemiecki Wiesława Kazimierza Brodzińskiego w rękopisie Juliusza Kolberga, oraz piosenka litewska Wesele wilcze „dla zabawy chorego O.K.” przełożona przez Kopernickiego. Znaczna część rękopisów prawdopodobnie znajdowała się pierwotnie w różnych tekach regionalnych lub Miscellanea, ale nie wiadomo, kto i kiedy je wyjął i utworzył tak zróżnicowany zespół. Teka 51. Miscellanea1 Sygn. Archiwum PTL: 1358, łącznie kart 233, tytuł i numer teki nadano w Archiwum PTL. Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie. Na zawartość teki składają się dwa zespoły o całkowicie różnym charakterze. Pierwszy, obejmujący karty 1–40, to dwie redakcje tańców z Kujaw, przygotowywane przez Kolberga jako trzecia część monografii tego regionu. Każda z nich zawiera ponad 700 tańców składających się z dwu lub trzech melodii. Tańce te zostały wydane w tomie Kujawy. Suplement do t. 3–4 (T. 72/I) według najpełniejszej ich redakcji zachowanej w tece 42. Rękopisy z teki 50 były materiałem pomocniczym w tej edycji. Drugi zespół, obejmujący pozostałe karty, to rękopisy kompozycji Kolberga: jego utwory instrumentalne i wokalne, nie wszystkie ukończone, w tym fragmenty kompozycji scenicznych: Król pasterzy, Scena w karczmie i Pielgrzymka do Częstochowy. Większość znajdujących się w tece 1 Zob. przypis 3 na s. 266. 268 �utworów została wydana w tomach Kompozycje wokalno-instrumentalne (T. 68) i Kompozycje fortepianowe (T. 69). Utwory Kolberga w tej edycji publikowano według XIX-wiecznych pierwodruków, wtedy rękopisy były wykorzystane w komentarzach źródłowych, jednak dla znacznej części pieśni i innych utworów rękopisy były podstawą druku. Poza kompozycjami Kolberga w tece 51 znajduje się tekst libretta do Sceny w karczmie napisany zapewne przez Gregorowicza z poprawkami Kolberga i fragment libretta Pielgrzymki do Częstochowy napisanego przez Kolberga według tekstu Pruszakowej. Nieliczne są karty z innymi materiałami, czasem zapisanymi przez nieznanych autorów, m.in. są tam Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni z Morownicy (jedna karta), kilka pieśni rumuńskich przepisanych ze źródła drukowanego, pieśń węgierska, kopia rękopisu Pieśń rokoszan Zebrzydowskiego z 1606 r. oraz drukowana pieśń powstańcza z 1863 r.: Nasza tysiącletnia rocznica wydana w Lipsku u Breikopfa i Härtla. Materiały do biografii etnografów polskich Adama Fischera Obecnie sygn. Arch. PTL 99, dawniej 323. Tytuł nadany w Archiwum PTL. Poza maszynopisami biogramów autorstwa A. Fischera, m.in. O. Kolberga, w zespole tym znajdują się rękopisy z pieczęcią „Ze zbiorów śp. A. Fischera” pochodzące ze spuścizny Kolberga, wyjęte z jego tek 21/22 Pokucie i 23 Huculi. Są to trzy rękopisy Bazylego Jurczeńki: Piosnki huculskie (kart 15), Przysłowia i gadki (1 karta) i Przyzwoitsze huculskie przekleństwa (1 karta) oraz rękopis nieznanego autora ze wsi Żabie, prawdopodobnie Sofrona Witwickiego – odpowiedź na listę pytań Kolberga na temat wierzeń, ubiorów, zwyczajów, wypasu owiec i bydła na połoninach itp. (9 kart). Na wszystkich rękopisach widać ślady pracy Kolberga, tj. jego drobne dopiski, poprawki i wyjaśnienia. Teksty z rkp. B. Jurczeńki opublikowane zostały w tomach Ruś Karpacka (T. 54–55). Informacje zawarte w rkp. autora z Żabiego wykorzystał Kolberg wcześniej we własnych opracowaniach na te tematy zachowane w rękopisach. Te zapisy zostały zamieszczone w Rusi Karpackiej (T. 54). Nie udało się ustalić kiedy rękopisy przechowywane dziś w Archiwum Naukowym PTL w zespole „ze zbiorów śp. A. Fischera” zostały wyjęte przez tego etnografa z tek Kolberga. 269 �Rękopisy znajdujące się w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie1 Niemieckie pieśni ludowe z Karyntii, sygn. BN PAU i PAN 716 (tom II zbioru autografów C. Walewskiego), karty 193-194. Rękopis recenzji drukowanej w „Bibliotece Warszawskiej” 1871, T. 3, s. 464–465, przedrukowanej w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, Dzieła wszystkie T. 62, s. 593–595, tekst nr 1032. Z Cyprianem Walewskim (1820–1873), bibliografem, bibliofilem i kolekcjonerem, spotykał się Kolberg w Warszawie przed swoim wyjazdem do Galicji w r. 1871. Walewski autograf dostał zapewne od autora. Rękopis melodii litewskich zebranych przez księdza Antoniego Juszkiewicza, przepisanych, transponowanych i opracowanych przez Oskara Kolberga, Izydora Kopernickiego, Jana Baudouin’a de Courtenay i Zygmunta Noskowskiego..., sygn. BN PAU i PAN 1438, karty 1–24. Kolberg wiosną 1889 r. na prośbę J. Karłowicza podjął się opracowania do druku melodii pieśni litewskich zanotowanych przez A. Juszkiewicza. Zdążył uporządkować rzeczowo zapisy, które były pierwotnie ułożone chronologicznie według daty ich pozyskania i zredagować 119 melodii z tego rękopisu, obejmującego około 2000 zapisów nutowych. Karty z melodiami zredagowanymi przez Kolberga są współoprawne z pozostałymi. Zbiór Melodie ludowe litewskie zebrane przez śp. księdza Antoniego Juszkiewicza … wydany został w Krakowie w r. 1900. 1 Wymienione niżej rękopisy odnotowane są w następujących katalogach rękopisów Biblioteki Naukowej PAU-PAN w Krakowie: J. Czubek Katalog rękopisów Akademii Umiejętności w Krakowie [sygn. 1-1588], Kraków 1906; Katalog rękopisów biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie: sygnatury 2149–2298, opracowali Z. Jabłoński, A. Preissner i B. Schnaydrowa, Wrocław 1965; Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, sygn. 2299-2630, opracowali Z. Jabłoński, A. Preissner i B. Schnaydrowa, Kraków 1967; Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie: sygnatury 2907–3606, opracowali J. Dużyk i B. Schnaydrowa pod red. Z. Jabłońskiego, Wrocław 1973; Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Sygnatury 3607–4003, opracowali B. Schnaydrowa i J. Staszel pod red. Z. Jabłońskiego, Wrocław 1976. 270 �Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 2183 (do roku 1965 sygn. 21841), kart 141. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Papiery osobiste Oskara Kolberga, z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Materiały zawarte w tym zespole podzielone są na trzy grupy: świadectwa (k. 1–63), dokumenty sporządzone przez Kolberga (k. 64–84) oraz rachunki i kwity (k. 85–141). Wśród świadectw znajdują się dokumenty osobiste: metryka, paszporty, zaświadczenia o pracy i dyplomy członkowskie różnych towarzystw. W dziale drugim są dokumenty, z których najbardziej istotne dla poznania biografii Kolberga to: itinerarium, czyli wykaz podróży z lat 1836–1885 sporządzony prawdopodobnie w roku 1889, szkic autobiografii pochodzący zapewne z tego samego roku, wykazy tek z rękopisami z roku 1886 i 1887, dwa egzemplarze konceptu testamentu (z r. 1883), przekazującego Akademii Umiejętności zebrane przez Kolberga materiały etnograficzne. Dział trzeci to pokwitowania i rachunki, a także rozliczenia i inne notatki finansowe Kolberga związane przede wszystkim z drukiem Ludu lub prac wcześniejszych. Znaczna część dokumentów zawartych w tym zbiorze została wykorzystana, odnotowana lub w całości opublikowana w Korespondencji … (T. 64–66), a także we wstępach do innych tomów Dzieł wszystkich O. Kolberga i w jego biografii (T. 85 cz. I–III). Miscellanea, sygn. BN PAU i PAN: 2184 (do r. 1965 sygn. 21832), kart 389. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Miscellanea z rękopisów Oskara Kolberga, z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Przechowywane obecnie w tej tece materiały są bardzo zróżnicowane, znajdują się w niej głównie rękopisy Kolberga, m.in.: zapisy folkloru z Kieleckiego, Mazowsza, Podola i innych regionów, fragmenty czystopisów jego różnych publikacji (m.in. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, Indianie amerykańscy, recenzja zbioru mazurów A. Kratzera), bruliony odpowiedzi na recenzję H. Biegeleisena, kilka stron odbitek korektorskich Pokucia cz. II, bruliony pism dotyczących wystawy etnograficznej w Moskwie w 1867 r., kompozycje Kolberga (pieśni i mazur), spisy odbiorców i subskrybentów Ludu, spisy osób z Mazur i z Pomorza, które Kolberg chciał polecić Sekcji Etnograficznej Akademii Umiejętności jako współpracowników, notatki do 1 W r. 1964 w Bibliotece PAN zespołowi rękopisów o sygnaturze 2183 nadano nową sygnaturę 2184 i odwrotnie. Zob. przypis 1 na s. 224. 2 Zob. przypis poprzedni. 271 �biografii kilku osób, m.in. Juliusza i Antoniego Kolbergów i Józefa Konopki, spisy rycin „typów ludowych” znajdujących się w Muzeum Ossolińskich we Lwowie i in. Dość liczne są rękopisy innych osób: pieśni z Mazur w zapisach Kossobudzkiego z Margrabowa, Mroczka, Burego z Jełgunia i W. Kętrzyńskiego, zapisy M. Hemplówny z Chełmskiego, formularz Szematu W. Ks. Poznańskiego wypełniony we Włoszakowicach. Osobną grupę stanowią druki: m.in. egzemplarze czasopism z recenzjami Króla pasterzy i z innymi artykułami o Kolbergu, statut Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, Instrukcja do badania właściwości ludowych Sekcji Etnologicznej akademickiej Komisji Antropologicznej (Kraków 1874). Teka liczy blisko 400 kart, jest więc bardzo obszerna i opis jej zawartości jest tu z konieczności skrótowy. Wskazuje jednak, że zebrano w niej rękopisy i druki różnych autorów, na różne tematy i związane z różnymi okresami działalności Kolberga. Jest to więc zbiór dokumentów raczej przypadkowy. Były one prawdopodobnie wyjmowane z różnych tek lub znalezione poza założonymi przez Kolberga tekami, a następnie złożone razem w jednym zespole archiwalnym, którego układ nie oddaje treści ani autorstwa znajdujących się tam materiałów. Korespondencja Oskara Kolberga, sygn. BN PAU i PAN: 2185, t. 1–4, łącznie kart 1400 (t. 1 – kart 301, t. 2 – kart 324, t. 3 – kart 377, t. 4 – kart 398). W katalogu rękopisów BN PAU i PAN z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Zespół zawiera listy otrzymane przez Kolberga i bruliony listów pisanych przez niego, ponadto pokwitowania drukarni itp. dokumenty. W tekach 1–3 listy otrzymane przez Kolberga ułożone są alfabetycznie według nazwisk autorów i nazw instytucji, listy każdego autora ułożone chronologicznie. W tece 4 znajdują się bruliony listów Kolberga, również uporządkowane alfabetycznie według nazwisk i nazw adresatów, a w tych grupach chronologicznie. Zespół ten zawiera blisko 900 jednostek epistolograficznych, a także pokwitowania itp. Dwa listy zachowały się w kopiach I. Kopernickiego, który był zapewne zbieraczem autografów i otrzymał oryginały od Kolberga, sporządzając w zamian kopie. Większość listów dotyczy badań naukowych, spraw wydawniczych i podróży Kolberga. Do niektórych dołączone były notatki etnograficzne bądź zapisy folkloru na osobnych kartach, lub bezpośrednio w liście. Materiały te w znacznej części opublikował Kolberg w odpowiednich tomach Ludu, pozostałe są zamieszczone w nowych monografiach lub w tomach 272 �suplementowych. Wszystkie listy zostały wydane w tomach Korespondencja Oskara Kolberga cz. I–III (T. 64–66). G.G. [Gustaw Gizewiusz] Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane w 1836 do 1840-go roku przez […]. Sygn. BN PAU i PAN 2559, stron 612. Do roku 1939 rękopis Gustawa Gizewiusza (1810-1848) znajdował się w tece 3 Mazury pruskie O. Kolberga. Manuskrypt swój G. Gizewiusz powierzył około roku 1844 K. W. Wójcickiemu, który przekazał go Kolbergowi1. Rękopis zawiera ponad 400 tekstów pieśni i do niektórych z nich melodie (32 zapisy nutowe). Część pieśni Kolberg zamieścił w tomie Pieśni ludu polskiego w 1857 r., większość w rękopisie monografii Mazury pruskie wydanej jako T. 40 Dzieł, pozostałe dołączone zostały do tej monografii w aneksie (s. 486-581 tomu 40)2. Podkarpacie polskie, sygn. BN PAU i PAN: 3194, kart 84. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne zebrane z okolic Pogórza Karpackiego, z notą „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Ten zespół rękopisów był prawdopodobnie przechowywany pierwotnie w tece 34. Miscellanea 4 — jego zawartość odpowiada punktowi pierwszemu opisu Kopernickiego odnoszącego się do teki 34: „Podgórze polskie (Rymanów, Wzdów, Iwonicz, Dynów” (zob. wyżej informacje o tece 34). Obecnie w zbiorze o tej sygnaturze znajdują się głównie zapisy terenowe Kolberga z lat 1883–1885, tj. z jego ostatniego okresu badań, a dotyczą wszystkich aspektów kultury ludowej, zapisy Kolberga pochodzą w większości ze Wzdowa, Rymanowa, Iwonicza i Czaszyna. Tylko dwie karty to rękopisy innych osób. Ponadto znajdują się tu rysunki i akwarele. Prawie wszystkie materiały z tej teki wydane zostały w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51). Nieliczne pozostałe zamieszczone 1 W Katalogu rękopisów błędna informacja: „dar Gustawa Giżyckiego” (Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, sygn. 2299-2630, oprac. Z. Jabłoński, A. Preissner i B. Schnaydrowa, Kraków 1967, s. 149). W zbiorach biblioteki PAU manuskrypt Gizewiusza znalazł się jako część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, który otrzymał go przed 1857 r. od K.W. Wójcickiego. Kolberg przechowywał ten rękopis w tece 3 Mazury pruskie. 2 Rękopis G. Gizewiusza został w całości wydany w Poznaniu w 2000 r. w opracowaniu Danuty Pawlak. 273 �są w suplemencie do Przemyskiego (T. 83), w Podolu (T. 47) i w Rusi Czerwonej (T. 56–57). Podkarpacie ukraińskie, sygn. BN PAU i PAN: 3195–3201, łącznie kart 436. W katalogu BN PAU i PAN zespoły rękopisów o sygn. 3195–3199 mają tytuł: Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne zebrane z okolic Beskidu Wschodniego, rękopisy o sygn. 3200 tytuł Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne zebrane z okolic Beskidu Wschodniego (Bieszczady), rękopisy o sygn. 3201: Wypisy źródłowe, notaty i zapiski Oskara Kolberga dotyczące ludności ruskiej (Łemków) zamieszkującej Beskid Wschodni (Bieszczady). W katalogu zespoły te mają noty „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Obecnie siedem osobnych zespołów archiwalnych, stanowiących w roku 1886 część teki 18, a następnie teki 34 (zob. wyżej informacje o tej tece). Rękopisów tych dotyczy fragment wykonanego przez Kopernickiego opisu dawnej teki 34: „2. Podgórze ruskie od górnego Sanu i Dniestru (Ustrzyki D., Czaszyn, Leszczowate, Boberka). Piękne materiały na duży tom lub 2 mniejsze. 3. Górale ruscy (Połonińcy) od Procisnego i Baligrodu, włączy się do mojej monografii o Góralach ruskich. 4. Wypisy i notatki rozmaite.” W zespołach tych przeważają zapisy Kolberga powstałe w czasie badań terenowych w latach 1883–1885. Większość wykonana została w Bóbrce, Leszczowatem, Solinie, Procisnem, Czaszynie, Wzdowie, Wołtuszowej, Rymanowie i w miejscowościach sąsiednich. Nieliczne są zapisy innych osób, wśród nich Pelagii i Józefa Blizińskich, przyjaciół Kolberga, do których należała do r. 1888 Bóbrka, oraz Aleksandry Zduniowej z Procisnego, gdzie Kolberg prowadził badania w r. 1884, a także dwu osób nieznanych. Podział materiału na odrębne zespoły o sygn. 3195–3200 oddaje w części Kolbergowski podział na „podteczki” w pierwotnej tece regionalnej, który odpowiadał zaplanowanemu porządkowi treści w monografii. Pomiędzy zapisami z Sanockiego, które są najliczniejsze, znajdują się także notatki terenowe z Przemyskiego oraz nieliczne zapisy z innych regionów, m.in. z Wielkopolski. Wszystkie materiały zostały wydane drukiem, większość w monografii Sanockie–Krośnieńskie (T. 49–51), pozostałe w odpowiednich tomach regionalnych, lub w suplementach do tomów wydanych przez Kolberga. Obecna zawartość tych zespołów archiwalnych przedstawia się następująco: – sygn. 3195, kart 54. Znajdują się tu głównie rękopisy terenowe Kolberga dotyczące obrzędów i zwyczajów dorocznych, inne zagadnienia 274 �(obrzędy rodzinne, pieśni, wierzenia) pojawiają się wtedy, gdy w czasie wywiadów zapisane były na jednej karcie z informacjami o obrzędach dorocznych. Prawie wszystkie notatki w tej tece pochodzą z Sanockiego i zostały zamieszczone w monografii tego regionu (T. 49–51). Nieliczne pochodzą z Przemyskiego (rysunki pisanek z Iskani) oraz z okolic Stanisławowa, Bełza i innych miejscowości. Te zamieszczono w suplemencie do Przemyskiego (T. 83) i w tomie Ruś Czerwona (T. 57/II). – sygn. 3196, kart 41. Przeważają w tym zespole zapisy pieśni powszechnych, niezwiązanych z obrzędami, w większości zapisane są z melodiami. Pochodzą z badań terenowych Kolberga w Bóbrce, Leszczowatem, Czaszynie, Ustrzykach, Myczkowcach, a także w Rymanowie i Klimkówce oraz w Sanoku. Zostały opublikowane w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51), nieliczne pieśni z Przemyskiego zamieszczono w suplemencie do monografii tego regionu (T. 83). – sygn. 3197, kart 37. Znajdują się tu prawie wyłącznie rękopisy terenowe Kolberga z opisami obrzędów rodzinnych, głównie wesel, oraz niewielka ilość pieśni i melodii powszechnych, niezwiązanych z obrzędami. W większości zapisane były w Leszczowatem, Czaszynie, Bóbrce, Solinie i Chrewcie. Ponadto jest tu opis wesela w Tarnawie w rękopisie nieznanego autora. Wszystkie materiały zostały zamieszczone w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51), tylko jedna melodia z Sambora została włączona do suplementu do Przemyskiego (T. 83). – sygn. 3198, kart 74. Zespół zawiera zanotowane przez Kolberga w terenie teksty bajek, legend, podań i anegdot, a także zagadki, innych zagadnień dotyczą nieliczne notatki. Najwięcej tekstów pochodzi z Bóbrki, Soliny i Leszczowatego. Wszystkie zostały opublikowane w cz. III monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 51). – sygn. 3199, kart 65. Zespół zawiera pochodzące z Sanockiego notatki terenowe na temat kultury materialnej oraz obrzędów i zwyczajów, a także pieśni, bajki i zapiski o wierzeniach. Na dwu kartach są zapisy pieśni i melodii ze Szlachtowej, a przypadkowo znajdują się w tece czystopisy pieśni z Wielkopolski, ponieważ ich odwrotnych, niezapisanych stron, użył Kolberg w czasie badań w Sanockiem. Na kilkunastu kartach znajdują się szkice sprzętów i chat, a także strojów weselnych i codziennych wykonane przez Kolberga oraz przez osoby nieznane. Zapisy z Poznańskiego i Kaliskiego opublikował Kolberg w cz. V Poznańskiego (T. 13) i w cz. I Kaliskiego (T. 23), pozostałe dotyczące tych regionów zamieszczono w suplementach 275 �(T. 74 i 79), ponad dwadzieścia pieśni i melodii instrumentalnych ze Szlachtowej opublikowano w monografii Góry i Podgórze (T. 44–45). Materiały z regionu Sanockiego, stanowiące większość w tece, zostały zamieszczone w Sanockiem-Krośnieńskiem (T. 49–51). – sygn. 3200, kart 68. Większość zawartych w tym zespole notatek dotyczy wierzeń, wróżb, przesądów, medycyny ludowej itp., ponadto znajdują się tu opisy chat, sprzętów, strojów i ich szkice wykonane przez Kolberga i osoby nieznane. Przeważają rękopisy terenowe Kolberga, są tu także rękopisy Józefa i Pelagii Blizińskich oraz karty, na których do ich zapisów dodał Kolberg własne notatki. Zapisy pochodzą głównie z Bóbrki, poza tym z Czaszyna, Leszczowatego, Procisnego, Wzdowa, a pojedyncze z innych miejscowości regionu. Wszystkie zostały zamieszczone w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51). – sygn. 3201, kart 97. Znajdują się tu odpisy, wyciągi i notatki Kolberga z artykułów na temat kultury ludowej zamieszczanych w pracach zwartych bądź w prasie warszawskiej, krakowskiej, lwowskiej i wielkopolskiej z lat 1830–1886. M.in. jest tu transkrypcja obszernej rozprawy A. J. Torońskiego Rusiny-Lemki drukowanej w Zorii halickiej (Lwów [1859]), odpis artykułu Lud u źródeł Sanu i Dniestru zamieszczonego w „Wędrowcu” w 1882 r. pod pseudonimem Adnaw, oraz duża liczba tekstów pieśni odpisanych ze zbioru J. F. Hołowackiego Narodnyja piesni… (1863–1870). Materiały związane z regionem sanockim zostały opublikowane w tomach Sanockie– Krośnieńskie (T. 49–51). Znajdujące się tu także odpisy z prac dotyczących innych regionów zostały zamieszczone w suplemencie do Przemyskiego (T. 83), w Rusi Czerwonej (T. 56–57), Rusi Karpackiej (T. 54), słowackie w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja (T.59/II). Nieliczne pieśni ukraińskie pozbawione not lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Chełmskie, sygn. BN PAU i PAN: 3202–3205, łącznie kart 416, obecnie cztery osobne zespoły archiwalne stanowiące w r. 1886 tekę 27 Ruś chełmska i podlaska. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN dla rękopisów o sygn. 3202 tytuł: Materiały zebrane przez Oskara Kolberga dotyczące Chełmszczyzny oraz dawnych guberni lubelskiej i siedleckiej, dla rękopisów o sygnaturach 3203–3205 tytuły Chełmszczyzna. W katalogu zespoły te mają noty: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. 276 �Materiały z dawnej teki 27 w znacznej części wydane zostały drukiem przez Kolberga i Kopernickiego w monografii Chełmskie cz. I i II (T. 33–34), pozostałe w suplemencie do niej (T. 82 i Aneks do t. 82). Obecna zawartość i układ kart w tych czterech zespołach odbiega od stanu pozostawionego przez Kolberga, ponieważ zmienił je już Kopernicki, przygotowując do druku cz. II Chełmskiego w latach 1890–1891. Później, w latach 1959–1961 na polecenie J. Gajka wyjęto z nich karty ze szkicami oraz fotografie (zob. wyżej opis zawartości teki 47), a w r. 1972 w trakcie archiwalnych prac porządkowych w Bibliotece PAN usunięto z nich niektóre druki, m.in. odbitki dwu prac M. Hemplówny zawierających spisy roślin jawnokwiatowych („Pamiętnik Fizjograficzny” R. 5: 1885, s. 135–153 i 154– –159), przemieszczono też wtedy część kart między tymi zespołami, a w ich obrębie ułożono karty w innej kolejności. Dziś zawartość tych czterech zespołów przedstawia się następująco: – sygn. 3202, kart 210. Znajduje się tu niewielka liczba rękopisów Kolberga, większość to rękopisy Marii Hemplówny i innych osób, ponadto wycinki z prasy i inne druki oraz dwie mapy Juliusza Kolberga z jego Atlasu Królestwa Polskiego (wyd. 1825–1827) – województwo podlaskie i województwo lubelskie, z notatkami Oskara. Przeważająca część materiałów dotyczy Chełmskiego, nieliczne Lubelskiego. Wśród materiałów otrzymanych przez Kolberga od M. Hemplówny jest opracowany przez nią obszerny słownik gwarowy wraz z rozprawą o języku znanych autorce okolic Chełma. Ponadto przechowywany jest tam rękopis Pauliny Charłampowiczówny z notatkami etnograficznymi z okolic Puchaczowa i rękopis nieznanego księdza unickiego z Podlasia. Materiały te zostały wykorzystane przez Kolberga i Kopernickiego w monografii Chełmskie (T. 33–34), część wcześniej przez Kolberga w Lubelskiem (T. 16–17). Pozostałe zamieszczono w suplementach do tych tomów (T. 75 i 82). – sygn. 3203, kart 64. Znajduje się tu głównie dokumentacja folkloru muzycznego z Chełmskiego, a częściowo także z Lubelskiego, są to zapisy Kolberga, Marii Hemplówny i osób nieznanych. Ponadto jest tu zbiorek pieśni bez melodii spisanych w r. 1870 przez Andrzeja Wojtasa, służącego w Podhorcach. Materiały te wydane zostały zgodnie z odnotowanymi lokalizacjami w tomach Chełmskie (T. 33–34), Lubelskie (T.16–17) i w suplementach do nich (T. 75 i 82). – sygn. 3204, kart 51. Materiały znajdujące się obecnie w tym zespole to rękopisy Kolberga i M. Hemplówny dotyczące wierzeń, przesądów i praktyk 277 �leczniczych i magicznych oraz rękopisy Kopernickiego, który po śmierci Kolberga przygotowywał do druku drugą część Chełmskiego i przepisywał fragmenty pierwotnych notatek, aby nadać im porządek konieczny w publikacji. Materiały te wydane zostały w monografii Chełmskie cz. II (T. 34) i suplemencie do niej (T. 82). – sygn. 3205, kart 91. Materiały znajdujące się obecnie w tym zespole to w większości rękopisy M. Hemplówny, z zapisami na temat dialektu (przyczynki leksykalne) i świata wierzeń. Mniej liczne są rękopisy Kolberga dotyczące wierzeń i słownika. Tak jak w zespole o sygn. 3204, tak i tutaj znajdują się rękopisy Kopernickiego, tj. jego kopie zapisów Hemplówny i Kolberga, wykonane w trakcie przygotowywania materiałów z tej teczki do druku w cz. II Chełmskiego (t. 34). Teksty pominięte w tej edycji wydano w suplemencie do Chełmskiego (T. 82). Wołyń, sygn. BN PAU i PAN: 3206 i 3207, łącznie kart 342, dziś dwa osobne zespoły archiwalne stanowiące w r. 1886 tekę 26 o takim samym tytule. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN obydwa zespoły mają również tytuł Wołyń i noty: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Zawartość dawnej teki 26 i jej układ zostały zmienione przez J. Tretiaka w trakcie przygotowywania do druku tomu Wołyń (wyd. 1907), a następnie podczas porządkowania rękopisów przed drukiem katalogu przez Bibliotekę PAN. Obecnie przedstawia się ona następująco: – sygn. 3206, kart 193. Tu znajduje się część rękopisów terenowych Kolberga powstałych w czasie badań prowadzonych przez niego na Wołyniu w roku 1862. Są to pieśni, opisy wesel z tekstami pieśni i melodiami oraz sporządzone przez Kolberga czystopisy części tych materiałów. Ponadto jest tu obszerny rękopis pt. Ukraińskie śpiewy i tańce nieznanego autora, wykonany w okolicy Kowla (117 tekstów i 74 melodie). Poza rękopisami terenowymi znajdują się w tej tece notatki Kolberga z prasy i z prac zwartych na temat Polesia wołyńskiego i Wołynia oraz wycinki z prasy. Większość materiałów została wydana przez J. Tretiaka w r. 1907 w tomie Wołyń (T. 36), a pochodzące z tego regionu, ale nie uwzględnione przez niego wydano w suplemencie (T. 84). Część na podstawie czystopisów Kolberga zachowanych w innych tekach zamieszczona została w tomie Białoruś-Polesie (T. 52), a nieliczne zapisane w okolicy Kamieńca Podolskiego w tomie Podole (T. 47). Pieśni i inne materiały pozbawione not lokalizacyjnych, a zanotowane w języku ukraińskim, przeznaczono do 278 �tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). – sygn. 3207, kart 149. W tym zespole znajdują się pozostałe Kolbergowskie zapisy terenowe z Wołynia i ich czystopisy oraz nieliczne pochodzące z Podola i z Chełmskiego, ponadto kilka rękopisów o niewielkiej objętości nieznanych autorów z Wołynia. Większość materiałów z tej teki została wydana przez J. Tretiaka w r. 1907 w tomie Wołyń (T.36), niewydane przez niego zamieszczono w suplemencie do tego tomu (T. 84), pozostałe w Podolu (T. 47), w suplemencie do Chełmskiego (T. 82), a zapisy w języku ukraińskim bez not lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). W spuściźnie Kolberga nie ma obecnie rękopisu bajek Prusinowskiego wydanych w roku 1907 przez Tretiaka w T. 36 oraz wymienionych przez Kopernickiego w opisie teki wołyńskiej (zob. wyżej teka nr 26). Mazury pruskie, sygn. BN PAU i PAN: 3208, kart 269. Fragment dawnej Kolbergowskiej teki 3 o takim samym tytule. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: O życiu i zwyczajach Mazurów pruskich, z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Jest to rękopis monografii regionu przygotowany do druku przez Kolberga w latach 1889–1890; do września 1939 roku znajdował się w tece 3 Mazury (zob. wyżej informacje o tej tece); na początku wojny został wyjęty z teki i zakonspirowany w muzeum przyrodniczym PAN. Odnaleziony i rozpoznany dopiero kilka lat po wojnie stał się podstawą tomu Mazury Pruskie, gdzie został opublikowany w całości (T. 40, s. 3–470). Rękopis pozbawiony jest karty tytułowej i kilkunastostronicowego wstępu Kolberga, zaginionych lub dla zabezpieczenia całego rękopisu zniszczonych na początku okupacji niemieckiej w roku 1939. Na odwrotach kart z tej teki znajdują się pojedyncze pieśni wydane wcześniej w Kujawach (T. 4), Krakowskiem (T. 6), Lubelskiem (T. 17), Łęczyckiem (T. 22), Radomskiem (T. 21) i w Mazowszu (T. 25, 27 i 28) ponieważ Kolberg, przygotowując do druku materiały z Mazur, posługiwał się niekiedy dla oszczędności ćwiartkami papieru użytymi pierwotnie do innych czystopisów i zapełnionymi tylko jednostronnie. 279 �Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 3209, kart 21. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Fragment papierów osobistych Oskara Kolberga z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Jest to niewielki zbiór dokumentów pochodzących z różnych okresów życia Kolberga i mających zróżnicowany charakter: listy gratulacyjne związane z jubileuszem pięćdziesięciolecia jego pracy w r. 1889, dokumenty dotyczące międzynarodowych kontaktów etnografa, a także paru spraw rodzinnych. Jest to zbiór raczej przypadkowy, prawdopodobnie zgromadzono w nim dokumenty odnalezione lub rozpoznane już po zinwentaryzowaniu wcześniej wyodrębnionych zespołów papierów osobistych i korespondencji. Część dokumentów (listy) została opublikowana w Korespondencji… (T. 64–66), pozostałe wykorzystano w biografii Kolberga. Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 3210, kart 24. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859-1869, z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Zawartość teki stanowi zeszyt, w którym Kolberg w latach 1859–1869 notował swe wydatki i dochody. Między kartki zeszytu włożona jest luźna karteczka ze szczegółowymi notatkami Kolberga z podróży odbytych latem 1859 i 1860 r. Notatki zawarte w zeszycie są ważnym źródłem do poznania sytuacji materialnej Kolberga, informacje o honorariach pomagają ustalić, jakie teksty dawał do druku w tym okresie, a zapiski o wydatkach m.in. uściślają daty i miejsca badań terenowych z lat ujętych w zeszycie oraz podają koszty druku Sandomierskiego i Kujaw. Wszystkie są istotnym źródłem do biografii Kolberga, wykorzystywane też były przez autorów wstępów do monografii regionalnych i tomów suplementowych wydawanych na podstawie rękopisów. Listy różne, sygn. BN PAU i PAN: 3211, kart 11. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Listy różnych osób do różnych adresatów ze zbioru Oskara Kolberga z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Zespół ten obejmuje pięć listów osób związanych z Kolbergiem (A. Bochdanowej, L. Jenikego, L. Oehmigke, F. Streita i J. Wernerowej), ale nie do niego kierowanych. Zawierają one m.in. przyczynkarskie informacje dotyczące wyrobów rzemiosła ludowego przysyłanych z Zadwórza przez 280 �A. Bochdanową na ręce Kolberga dla muzeum Akademii oraz planowanego druku rycin do Pokucia w Wiedniu. Część poświęcona jest sprawom rodzinnym. Potęgi nadprzyrodzone w wyobraźni Mazurów Pruskich. Studium mytologiczne według Toeppena skreślił O. Kolberg, sygn. BN PAU i PAN 3572, kart 19. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Rękopis jest przekładem fragmentu pracy M. Toeppena Abergaluben aus Masuren… (Danzig 1867). Kolberg planował wydanie tego przekładu jako osobnego artykułu, tekst został ostatecznie w niewielkim stopniu przez niego przeredagowany i włączony do rękopisu monografii Mazury pruskie, stanowiąc jego osobny rozdział (w T. 40 s. 52–82). Na odwrocie końcowych kart czystopisy pięciu pieśni mazurskich wydanych również w T. 40. Mazury pruskie, sygn. BN PAU i PAN 3891, kart 82. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł Mazurskie pieśni ludowe (Materiały zebrane przez Wojciecha Kętrzyńskiego i przekazane Oskarowi Kolbergowi), z notą „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Rękopisy te stanowiły część dawnej teki 3. Karty 1–65 to wykonane przez Wojciecha Kętrzyńskiego zapisy pieśni mazurskich pochodzące z Orłowa pod Lecem (tj. Giżyckiem) i ze Sztynortu pod Węgorzewem. Drugi zespół to 14 kart z przemowami weselnymi zapisanymi prawdopodobnie przez nieznanego z imienia p. Bercio. Ponadto jest tam karta z rękopisem nieznanego autora i bilet wizytowy W. Kętrzyńskiego, dołączony do rękopisów przysłanych przez niego Kolbergowi w r. 1890. Pieśni i mowy weselne zamieścił Kolberg w rękopisie swej monografii Mazur (T. 40). Notatka z biletu Kętrzyńskiego opublikowana jest w Korespondencji … cz. III (T. 66), s. 673. Mazury pruskie. Sygn. 3892, kart 9. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł Mazurskie pieśni ludowe zebrane przez Oskara Kolberga, z notą „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Rękopis stanowił dawniej część teki 3. Na zawartość składa się rkp. Jana Karola Sembrzyckiego (1856–1919) lub jego ojca, Karola, pt. Pieśni gminne z Mazur. Rękopis ten przekazał Kolbergowi prawdopodobnie W. Kętrzyński w roku 1890. Zapisanych jest tam dziesięć pieśni z melodiami i oracja 281 �weselna. Kolberg nie zdążył włączyć tego materiału do swej monografii poświęconej Mazurom, ponieważ zmarł krótko po otrzymaniu przesyłki. Pieśni i oracja zostały opublikowane w T. 40 Mazury pruskie. Rękopisy w zbiorach innych bibliotek i w muzeach Biblioteka Jagiellońska Rzecz o obchodach weselnych, sygn. 4497, zesz. 18, jest to druga część rękopisu rozprawy Kolberga Rzecz o obchodach weselnych …, tekst całości został opublikowany w Studiach, rozprawach i artykułach (T. 63) według pierwodruku zamieszczonego w „Na Dziś” w r. 1872. Zbiór autografów M. Ciechanowskiej, sygn. 7891, k. 107-108, tam m.in. rkp. Kolberga: czystopis dwu pieśni z Wołynia. Pieśni opublikowane w T. 36. Zbiór autografów Dynowskiej, sygn. 7892, k. 41, tam m.in. rkp. Kolberga: czystopis notatek i melodii z Wielkopolski; melodia opublikowana przez Kolberga w T. 13, pozostałe zapisy w suplemencie do Poznańskiego (T. 74). Biblioteka Narodowa Kopia testamentu Oskara Kolberga sporządzona przez I. Kopernickiego dla Karoliny Wąsowskiej, bratanicy Oskara. Zakład Rękopisów, sygn. BN II 6487. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie Przemyskie, sygn. 465 (dawniej TNW 150) – rękopis tomu Przemyskie (T. 35) redagowanego przez Kolberga w r. 1890 i dokończonego w r. 1891 przez Kopernickiego (wyd.: Kraków 1891). W Katalogu rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, opracowanym przez H. Kozerską i W. Stummer (Warszawa 1973, s. 177), opis następujący: „Przemyskie. Materiały do studium etnograficznego okolic Przemyśla oraz fragmenty dotyczące innych okolic, zebrane przez Oskara Kolberga. Kraj i lud, zwyczaje i obrzędy, pieśni i tańce (teksty i nuty), bajki i wierzenia, k. 1–352 […]. Ze zb. M. Federowskiego”. 282 �Jest to kompletny rękopis tomu 35 Przemyskie. Do sporządzenia rękopisu przeznaczonego dla drukarni wykorzystał Kolberg często karty służące pierwotnie do innych tomów, dlatego na odwrotach są fragmenty wcześniejszych czystopisów różnych monografii, m.in. Kujaw, Poznańskiego, Radomskiego, Mazowsza i Łęczyckiego. Wszystkie materiały z Przemyskiego zostały wydane drukiem w tomach Przemyskie (T. 35) oraz Przemyskie. Suplement do t. 35 (T. 83 cz. I i II). Poza rękopisem przygotowanym dla drukarni znajdują się w tej tece liczne zapisy terenowe Kolberga, głównie z Przemyskiego, ale także z miejscowości objętych innymi monografiami (m.in. z Leszczowatego). Zapisy pochodzące spoza Przemyskiego albo wydał Kolberg wcześniej w odpowiednich monografiach, albo wykorzystane zostały w suplementach do nich, zgodnie ze swym regionalnym pochodzeniem. Do zbiorów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego manuskrypt Przemyskiego przyjęty został razem z innymi archiwaliami Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i stanowi tam wieczysty depozyt. Pierwotnie miał sygnaturę TNW 150 i tak określano początkowo w Dziełach wszystkich Kolberga rękopisy z tej teki. Towarzystwo otrzymało Przemyskie razem ze zbiorami Michała Federowskiego po jego śmierci w r. 1923, ale nie udało się ustalić, kiedy i dlaczego Kolbergowski manuskrypt dostał się do rąk tego zasłużonego badacza folkloru białoruskiego i kolekcjonera dokumentów i rękopisów. Biblioteka Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego W zbiorach Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego przechowywany jest duży zespół rękopisów kompozycji Kolberga, sygn. 1208, 12091-3, 1210, 1213–1216, 1218, 12191-3. Składają się nań utwory skończone i wydane drukiem przez kompozytora, a także utwory nie drukowane w XIX w., szkice i fragmenty kompozycji nieukończonych, rękopisy z okresu nauki w Warszawie i Berlinie (tzw. Zeszyty do studiów muzycznych) oraz kompozycje innych autorów. M.in. zachował się w tym zespole autograf partytury orkiestrowej Króla pasterzy z głosami solowymi i chórem. Rękopisy te i druki stanowią prawdopodobnie część materiałów pozostawionych w r. 1871 na przechowaniu w firmie Gebethnera lub u W. Wierzbowskiego przed przeprowadzką Kolberga z Warszawy do zaboru austriackiego. W. Wierzbowski w r. 1876 pytał o zgodę na przekazanie do zbiorów WTM zdeponowanych u niego nut i Kolberg zaaprobował tę decyzję. Część mogą stanowić nuty przekazane później przez I. Kopernickiego, wykonawcę 283 �testamentu Kolberga, który zamiar taki konsultował z J. Karłowiczem, nie wiadomo jednak, czy darowiznę tę zdążył zrealizować. Utwory Kolberga zachowane w zbiorach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego wydane zostały w T. 68 Kompozycje wokalno-instrumentalne i w T. 69 Kompozycje fortepianowe. Muzeum Etnograficzne w Krakowie — Zespół rękopisów Kolberga i I. Kopernickiego (archiwum MEK, sygn. II/155, nr inw. I/191/RKP), składają się nań: dwa bruliony listu Kolberga z 10 II 1883 r. do nieznanego adresata w sprawie subwencji na druk Ludu oraz fragmenty jego spisu tek pochodzące z okresu późniejszego (razem 4 karty), ponadto karty w obwolucie z tytułem: Kopernickiego charakterystyka tek Kolberga (29 kart). Te ostatnie to rękopisy I. Kopernickiego, który po śmierci Kolberga sporządził na osobnych kartkach krótki opis zawartości większości tek z uwagami o możliwości wykorzystania znajdujących się w nich rękopisów. Notatki Kopernickiego z tek Kolbergowskich wyjął S. Udziela, pierwszy dyrektor Muzeum Etnograficznego. Zgromadził je razem zapewne w okresie, gdy rękopisy Kolberga znajdowały się pod jego opieką najpierw jako sekretarza Komisji Antropologicznej AU, później wiceprzewodniczącego Komisji Etnograficznej PAU, tj. przed rokiem 1935. Prawdopodobnie on też nadał notatkom Kopernickiego obecny tytuł i pod nim zapisał: „Wydać 1, 6, 12, 15, 34, 37, użyć 38”. Wymienione tu rękopisy Kolberga i Kopernickiego potraktowane zostały w zbiorach Muzeum Etnograficznego jako część spuścizny S. Udzieli. — Rkp. Kolberga: Spis akwarel ubiorów ludowych w Muzeum hr. Dzieduszyckich we Lwowie oraz sprawozdanie z podróży badawczej w roku 1876, ponadto uwagi na temat zbierania okazów etnograficznych (archiwum MEK, sygn. II/226, nr inw. I/3051/RKP), 4 karty. Obydwa pisma były skierowane przez Kolberga do Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności; w zbiorach Muzeum Etnograficznego znalazły się prawdopodobnie, podobnie jak wymienione wyżej, przed rokiem 1935, w czasie, gdy wiceprzewodniczącym Komisji Etnograficznej PAU był Seweryn Udziela, równocześnie dyrektor Muzeum. Tytuł rękopisu Kolberga nadany został w Muzeum Etnograficznym. — Rękopis Sąde[c]czyzna i Podhale, z rękopisów pozgonnych wydał dr St. Zdziarski, Kraków 1905 (archiwum MEK, nr inw. I/369/RKP), kart 284 �229. Rękopis przygotowany do druku przez S. Zdziarskiego na podstawie materiałów Kolberga z teki 11. W zespole tym, poza kopiami rękopisów wykonanymi przez Zdziarskiego, jest jedna karta z oryginalnymi zapisami nutowymi Kolberga wyjęta z teki 11 przez Zdziarskiego i włączona przez niego do własnego opracowania (tam k. 229). Opracowanie Zdziarskiego nie zostało wydane przez Komisję Antropologiczną AU, przed rokiem 1936 znajdowało się w tece 11 Kolberga, o czym wspomina K. Hławiczka1. Kopie Zdziarskiego nie były wykorzystane w druku w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45), ponieważ poza wspomnianą wyżej kartą z melodiami tańców zachowały się oryginały Kolberga — czystopisy lub zapisy terenowe wszystkich materiałów przepisanych przez Zdziarskiego. Zapisy melodii tańców z karty włączonej przez Zdziarskiego do jego Sąde[c]czyzny i Podhala zostały wydane w cz. II Gór i Podgórza (T. 45) Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie Kolekcja 25 rysunków piórkiem barwionych akwarelami i akwarel, których autorem jest Wojciech Gerson, nr inwentarza MR 25–49. Akwarele i rysunki muzeum zakupiło krótko po wojnie od nieznanej dziś osoby. Jest to fragment kolekcji ikonograficznej Kolberga, prawdopodobnie część zbiorów pozostawionych przez niego w Modlnicy w r. 1884, po przeniesieniu się do Krakowa. Większość rycin została opublikowana przez Kolberga w tomach wydanych w latach 1857–1884: Pieśni ludu polskiego (T. 1), Sandomierskie (T. 2), Kujawy (T. 3–4), Krakowskie (T. 7), Lubelskie (T. 17) i Mazowsze (T. 24 i 26), pozostałe znalazły się w suplementach do tych monografii (T. 70, 72/II i 80). Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze W zbiorach Muzeum znajdują się obecnie następujące rękopisy Kolberga oraz dokumenty bezpośrednio z nim związane: – Rkp. Kolberga: dwie karty czystopisu części pierwszej Krakowskiego zawierające teksty i melodie drukowane przez niego w monografii tego regionu (T. 5), fragmenty korekty tego tomu oraz dwa listy Oskara Kolberga: do Romana Konopki i do Marii Eleonory Kolberg, córki Wilhelma, nr inw. MOK 2004/4-8 i 171. 1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” R. IV ; 1936, nr 47 . 285 �– Materiały Marii Turczynowiczowej do Korespondencji Oskara Kolberga 1937–1976, nr inw. MOK/2004/I. W tym zbiorze: wykonane przez M. Turczynowiczową w latach 1937–1939 kopie listów kierowanych do Kolberga i brulionów jego listów. Oryginały w Bibliotece PAU miały sygn. 2030, zostały w r. 1937 wypożyczone do Biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i jesienią 1939 r. razem z wieloma innymi archiwaliami naukowymi Towarzystwa spalone przez Niemców. Ten zbiór korespondencji Kolberga składał się z 624 jednostek epistolograficznych. Na podstawie odpisów M. Turczynowiczowej opublikowano je razem z innymi w Korespondencji… (T. 64–66). W Bibliotece PAU w zespole o sygnaturze 2030 listy otrzymane przez Kolberga od jednej osoby i bruliony jego odpowiedzi do niej zebrane były razem i ułożone chronologicznie, a następnie całostki takie uporządkowano alfabetycznie według nazwisk lub nazw autorów i adresatów. Przeważająca część tych listów to korespondencja rodzinna. Turczynowiczowa starała się o maksymalną wierność kopii, zachowywała układ wierszy, skreślenia, poprawki, dopiski itd., a także błędy ortograficzne i składniowe. Kopie wykonane przez M. Turczynowiczową, staranne i dokładne, stanowią około dwu piątych znanej korespondencji Kolberga. W zespole tym znajdowały się także rachunki, spisy odbiorców Ludu, rozliczenia z księgarzami i drukarniami, a także inne dokumenty. Niektóre z nich zostały wydane jako aneksy w tomach korespondencji, pozostałe wykorzystano w biografii. Poza kopiami listów w materiałach Marii Turczynowiczowej znajdują się także wspomnienia o Oskarze Kolbergu: rękopisy wspomnień spisane w latach 1902-1903 przez Antoninę Konopczankę i w roku 1937 przez córki Józefa Konopki, Justynę Konopczankę (1862–1957) i Michalinę z Konopków Paszkiewiczową (ur. 1860) oraz maszynopisy wspomnień spisane w r. 1937 przez jego bratanice, Antoninę Brzozowską i Walentynę Szalitową, córki Antoniego Kolberga. Teksty te zostały opublikowane przez K. Markiewicz pt. Wspomnienia Konopczanek z Modlnicy o Oskarze Kolbergu w: „Wieś Radomska” tom 11, Radom 2018, s. 89-120. Ponadto w zbiorach1 Muzeum znajdują się dokumenty i kopie dokumentów dotyczące rodziny Kolbergów, depozyt złożony w Muzeum przez potomków Antoniego Kolberga, brata Oskara. 1 Zob. też: K. Markiewicz Kolekcja kolbergowska muzeum biograficznego Oskara Kolberga w Przysusze, „Wieś Radomska” T. 9, Radom 2011, s. 127–135. �Indeks osób1 A.Bl. zob. Antoni Blank A.J.S. zob. Szabrański Antoni Józef A.K. 85/I – 479, 480 Abłamowicz Stanisław 85/I – 490, 492–494 Abramowicz Andrzej 85/I – 381–384 Abramowicz Ignacy 85/I – 146 Abramowicz Maciej 85/II – 269 Adalberg Samuel 85/II – 320, 328, 332, 333, 336, 337, 85/III – 14, 15, 59, 255, 263 Adamczyk Zdzisław Jerzy 85/I – 236 Adamowski Jan 85/II – 268, 270, 274, 351, 374, 378, 386, 598–600 Adler Guido 85/II – 9, 15, 45, 51 Adnaw zob. Wanda P. Akielewicz Mikołaj 85/I – 139, 85/II – 325, 342, 425, 430, 518, 85/III – 53, 249, 263 Alberti Domenico 85/II – 169, 171 Albiński Marcin 85/I – 196 Aleksander I, cesarz rosyjski 85/I – 19, 26, 37 Aleksander II, cesarz rosyjski 85/I – 110, 111, 141, 231, 404 Alth Alojzy 85/I – 274 Altmann Fryderyk Wilhelm 85/I – 154, 85/II – 60, 111, 112, 85/III – 171 Amiot Jean Joseph Marie 85/II – 46 Anczyc Władysław Ludwik 85/I – 243, 259, 85/II – 129, 352–356, 364, 369, 445 Andrzej św. 85/III – 90 Andrzejkowiczówna Ryta 85/I – 480 Annasz 85/II – 368 Antola 85/I – 256, 85/II – 448 Antoniewicz Karol 85/I – 206 Antyborzec Ewa 85/I – 59, 73, 102, 176, 185, 219, 279, 351, 408, 428, 445, 468, 469, 484, 497, 85/II – 126, 175, 248, 359, 365, 397, 401, 406, 482, 492, 516, 550, 573, 574, 598, 599, 85/III – 15, 39, 45, 75, 89, 113, 164, 213–216, 218 Arendt Jan 85/II – 457 Armon Witold 85/I – 390, 85/II – 559, 85/ III – 121, 208 Asnyk Adam 85/I – 388, 480, 481 Aszperger 85/I – 105 Atkinson Paul 85/II – 416 1 W indeksie nie ujęto osób, których nazwiska wymienione są w Bibliografii prac Oskara Kolberga w spisie artykułów pisanych przez niego dla Encyklopedii powszechnej Orgelbranda (w cz. III tomu 85, s. 190–200). Hasła te są przedrukowane w Pismach muzycznych (DWOK T. 61-62) i objęte indeksem zamieszczonym w T. 62 DWOK. Jeżeli w T. 85/I-III pojawiały się różne osoby mające takie samo nazwisko i imię, dodatkowo podawano informację o ich związku z innymi osobami wymienionymi w tym tomie, np. z Oskarem Kolbergiem lub Józefem Konopką. 287 �Auber François 85/II – 150, 151, 85/III – 173 August III, król polski 85/II – 352 B. 85/I –125, 85/III – 167 Babiór Walenty 85/II – 231 Bach Jan Sebastian 85/I – 79, 85/II – 140 Bachowie 85/II – 151 Bachórz Józef 85/I – 236, 85/II – 402 Badecki Karol 85/II – 362 Bagarówna Wilhelmina 85/II – 66 Baliński Karol 85/I – 183, 85/II – 201, 221, 290, 292 Baliński Michał 85/II – 577 Bałucki Michał 85/I – 479 Banaś Antoni 85/III – 251 Baraniecki Adrian 85/I – 243, 273, 362, 381, 382, 424, 452 Baranowski Jan 85/I – 112 Barącz Sadok 85/II – 290, 294, 325 Barbara św. 85/II – 391 Barcińska Izabela, z d. Chopin 85/I – 369, 372 Barciński Antoni 85/I – 369 Bargiel Woldemar 85/I – 370 Barnard Alan 85/II – 397, 595, 604 Bartmiński Jerzy 85/II – 194, 212, 223, 244, 268–270, 274, 278, 287, 323, 351, 378, 385, 386, 389 Bartók Béla 85/II – 59, 134 Bartoszewicz Adam 85/II – 319, 320, 328 Bartoszewicz Julian 85/I – 79 Barycz Henryk 85/I – 143 Basarab Michajło 85/II – 232 Bastian Adolf 85/II – 461, 558, 595, 607, 608 Batko Walerian 85/II – 53 Batory Stefan zob. Stefan Batory Baudouin de Courtenay Jan 85/I – 477, 478, 85/III – 189, 270 Bausinger Hermann 85/II – 572 Beethoven Ludwig van 85/I – 134, 250, 425, 85/II – 140, 151 Bellini Vincenzo 85/II – 150, 151, Bentkowski Władysław 85/I – 410 Bercio 85/III – 281 Berg Fiodor 85/I – 368 Berghaus Heinrich 85/I – 86 Bergson Henri 85/II – 139 Bergson Michał 85/I – 55, 56, 85/II – 139 Berling Th. 85/III – 174 Berlioz Hector 85/II – 151 Bernasikowa Maria 85/I – 249 Berwiński Ryszard 85/I – 62, 106, 125, 410, 85/II – 34, 194, 204, 205, 214, 231, 295, 400, 573, 605, 615, 619, 620 Białobrzeska Balbina 85/I – 245 Biegeleisen Henryk, H.B. 85/I – 10, 441, 447, 448, 450, 451, 472, 498, 85/II – 132, 222, 261, 273, 309, 532, 533, 562, 565, 584, 609, 614, 615, 621, 85/III – 55, 58, 181, 190, 267, 271 Biela Jan 85/III – 29, 35, 89, 90, 92, 239, 260 Bielawski Ludwik 85/I – 14, 77, 85, 337, 357, 85/II – 11, 34, 57, 65, 67, 114, 133–136, 209, 370, 570, 85/III – 59, 73 Bieliński Józef 85/I – 17, 23, 26, 29, 36, 37 Bielowski August 85/I – 112, 140, 179, 180, 204, 221, 222, 259, 295, 319, 85/ II – 409, 444, 476, 480, 485, 491, 497, 506, 512, 519, 562, 570, 598, 606, 85/ III – 64, 133 Biełous Teodor, Biłous Fiodor 85/I – 155, 85/III – 243 Bieńkowski Wiesław 85/I – 252, 256, 263, 264, 267, 270, 272, 309, 317, 325, 336, 456, 458, 502, 85/II – 418, 545, 85/III – 15, 36, 143, 144 Biernacka Maria 85/II – 41, 447 Biernacka Róża 85/I – 345 Biernat z Lublina 85/II – 319 Biesiadecki Alfred 85/I – 272 288 �Biesiekierscy z Bodzanowa 85/II – 216, 437, 85/III – 122, 123, 128, 129 Biesiekierscy z Płowców 85/III – 123, 128, 129 Biesiekierska Aniela 85/II – 130, 234, 246 Biesiekierska Klotylda 85/II – 130 Biesiekierski Adolf 85/I – 154, 85/III – 129 Biesiekierski Marian 85/II – 234, 246 Bilica Krzysztof 85/I – 53, 85/II – 145 Biłous Fiodor zob. Biełous Teodor Bismarck Otto von 85/I – 339 Blank Antoni, A. Bl. 85/I – 19, 24, 29, 37 Blaschka Jan 85/I – 492 Blaznik Jožef 85/I – 135,136 Bleiwais Janez 85/I – 136 Blizińscy 85/I – 432, 437, 456, 495, 85/II – 217, 85/III – 154 Blizińska Pelagia 85/I – 422, 425, 429, 490, 493, 85/II – 232, 436, 507, 508, 85/III – 89, 157, 274 276 Bliziński Józef 85/I – 9, 181, 182, 193, 196–198, 203, 217, 293, 315, 421–425, 431–433, 436–439, 444, 445, 460, 461, 465, 493, 85/II – 101, 131, 228, 232, 240, 242, 243, 409, 425, 436, 437, 442, 508, 534, 552, 561, 569, 582, 597, 598, 85/III – 34, 123, 130, 131, 133, 154– 157, 274, 276 Blumengartner 85/I – 141 Błachnio Jan Ryszard 85/I – 57 Błachowski Aleksander 85/II – 13, 455, 551 Błotnicki Tadeusz 85/I – 502 Bobrowski Paweł 85/II – 569, 618, 85/III – 248, 249 Bobrzyński Michał 85/I – 242, 465 Bochdan Hipolit 85/I – 153, 221, 245, 251, 319, 85/II – 507, 85/III – 124, 133 Bochdanowa Amelia, z d. Konopka 85/I – 221, 245, 251, 85/II – 507, 555, 85/ III – 280, 281 Bochdanowie 85/I – 153, 251, 319, 380, 85/II – 217, 85/III – 125,148, 152 Bogdany-Popielowa Wanda 85/I – 28, 85/ II – 137, 155 Bogusławski Wojciech 85/I – 6, 118, 129, 85/II – 151, 152, 267, 363 Bohomolec Franciszek 85/II – 221, 449 Bohrer Sophie 85/II – 31 Boieldieu François-Adrien 85/II – 139– –150 Bojanowski Edmund 85/II – 521 Bokszczanin Maria 85/I – 137 Boniecka Barbara 85/II – 323 Bopp Franz 85/II – 559, 607 Borkowski Józef Dunin 85/II – 607 Bournouf Eugène 85/II – 559, 607 Boy-Żeleński Tadeusz 85/I – 456, 457 Braga Teófilo 85/I – 474, 85/II – 566 Brahms Johannes 85/I – 370 Brandt Józef 85/I – 347, 386, 85/III – 150 Braun Hermann Adalbert 85/I – 332, 333, 85/II – 408, 85/III – 144, 227 Brencz Andrzej 85/II – 419 Breton de la Martinière Jean Baptiste 85/I – 289 Brodowski Antoni 85/I – 24, 37 Brodziński Kazimierz 85/I – 24, 25, 31, 32, 35, 163, 85/II – 11, 123, 163, 164, 182, 183, 188, 267, 561, 85/III – 56, 185, 268 Brückner Aleksander 85/II – 348, 85/III – 179 Brykowski Ryszard 85/I – 396 Brzoska Gustaw Otto 85/I – 331, 336 Brzozowska Antonina zob. Kolberg Antonina Brzozowska-Komorowska Teresa 85/II – 204, 374 Brzozowski Karol 85/I – 80, 83 Brzozowy Stanisław 85/II – 28 Budzyk Hanna 85/II – 372 Budzyk Kazimierz 85/I –238, 85/II – 372 Bujak Jan 85/II – 555 289 �Bujwen Teodora 85/III – 164 Bukowski Andrzej 85/I – 326. 329 Buliński Tarzycjusz 85/II – 400, 401, 410, 563 Burdziej Bogdan 85/I – 80, 85/II – 153 Burszta Józef 85/I – 326, 343, 357, 85/II – 100, 126, 397, 400, 419, 491, 522, 524, 525, 534, 536, 573, 576, 590, 85/III – 43, 47– 50, 66, 67, 69, 71, 91, 101, 201, 205–207, 211 Burszta Wojciech 85/II – 537 Bury 85/III – 272 Bylicki Franciszek 85/I – 480 Bystroń Jan 85/III – 21, 22 Bystroń Jan Stanisław 85/II – 65, 281, 320, 334, 335, 349, 438, 439, 85/III – 37 Caban Wiesław 85/I – 236 Cejnowa Florian, Ceynowa 85/I – 326– 328, 336, 356, 85/II – 308, 320, 370, 85/III – 142, 143, 229, 230 Ceklarz Katarzyna 85/II – 618 Čepaitienė Auksuolė 85/III – 164 Cerkowniak Iwanna 85/II – 537 Cervantes Saavedra Miguel de 85/I – 59 Chałubiński Tutus 85/I – 429 Charłampowiczówna Paulina 85/II – 504, 85/III – 277 Chechlińska Zofia 85/I – 52, 103, 85/II – 150 Cherubini Luigi 85/II – 140, 149, 151 Chęciński Jan 85/I – 197 Chętnik Adam 85/II – 67 Chłędowski Kazimierz 85/I – 251 Chmara-Żaczykiewicz Barbara 85/II – 154, 155 Chmielewska Iwona 85/I– 73, 497, 85/II – 482, 85/III – 214–216 Chmielowski Piotr 85/I – 9, 421, 429–431, 500, 85/II – 38, 187, 489, 490, 534, 570, 85/III – 181 Chochorowski Jan 85/I – 267, 272 Chociszewski Józef, Tworzymir 85/II – 260, 319, 333 Chodakowski Zorian Dołęga, pseud. Adama Czarnockiego 85/I – 60, 61, 71, 85/II – 399, 400, 404, 478, 561, 563, 589, 607 Chodźko Aleksander 85/II – 267 Chojnowski Zbigniew 85/I – 331 Chomętowski Władysław 85/II – 352 Chopin Fryderyk Franciszek, Szopen 85/I – 5, 8, 17, 24, 27, 30, 31, 33, 34, 37, 38, 44, 46, 49, 53, 55, 67, 74, 77, 78, 94, 96, 97, 201, 202, 209, 250, 312, 313, 327, 363–376, 386, 404, 406, 407, 432, 436, 453, 455, 457, 458, 480, 481, 85/II – 13, 14, 19-33, 56, 65, 89, 114, 136, 138, 140, 143, 145, 147, 170–172, 176, 182, 183, 85/III – 18, 34, 94, 109, 150, 165, 179, 189, 218, 268 Chopin Izabela zob. Barcińska Izabela Chopin Ludwika zob. Jędrzejewiczowa Ludwika Chopin Mikołaj 85/I – 24, 30, 374, 386, 85/II – 22, 32, 182, 85/III – 150 Chopinowie 85/I – 21, 24, 29, 31, 38 Chota Józef 85/II – 231 Chruścielowa Irena 85/III – 266 Chrzanowski Wojciech 85/I – 384 Chwalba Andrzej 85/I – 239 Chybiński Adolf 85/I – 103, 85/II – 11, 65–67, 70, 71, 134, 456, 85/III – 35, 36, 58–60 Cichocki Józef 85/I – 53, 69, 85/II – 14, 85/III – 162 Ciechanowska M. 85/III – 34, 92, 282 Ciechanowski Stanisław 85/III – 34 Ciesielski Władysław 85/I – 182, 85/II – 240, 243, 324, 327, 328, 425, 464, 465, 474, 475, 85/III –77, 84, 238 Cieszkowski Zygmunt 85/I – 452, 453, 458, 478 Cimarosa Domenico 85/I – 33, 85/II – 140 290 �Cinciała Jerzy 85/III – 156 Ciszewski Stanisław 85/I – 497, 85/II – 535 Clementi Muzio 85/II – 169 Clifford James 85/II – 563 Cludius Fryderyk 85/II – 408 Cludius Karol 85/I – 333–335, 85/II – 408, 409, 520 Colberg zob. też Kolberg Colberg Charlotta Dorothea, z d. Fuchs 85/I – 17 Colberg Christian Heinrich Julius zob. Kolberg Juliusz Colberg Julius Daniel Friedrich 85/I – 17 Colberg Krzysztof Juliusz zob. Kolberg Juliusz Comber John 85/II – 57, 64 Čubinskij P. zob. Czubiński Paweł Cvek Leopold 85/III – 258 Cycero 85/II – 575 Cyniawska Hania 85/II – 129, 85/II – 233 Czacki Tadeusz 85/I – 171, 85/II – 297, 432 Czajewski Wiktor 85/II – 494, 497, 616 Czajka 85/II – 314 Czajkowa, Czajina 85/II – 314 Czajkowscy 85/III – 110 Czajkowski 85/III – 127, 128 Czajkowski Jerzy 85/II – 366 Czarkowska Melania 85/II – 235, 499 Czarkowski Ludwik 85/II – 235 Czarlińscy 85/I – 326, 332, 339, 85/II – 217, 407, 85/III – 142, 143 Czarlińska Bronisława 85/I – 326 Czarlińska Hortensja 85/I – 326 Czarliński Emil 85/I – 326 Czarliński Leon 85/I – 326, 338–341, 415 Czarneccy 85/I – 326, 85/II – 415, 85/III –143 Czarnecki Stanisław 85/I – 377, 411, 413, 414, 415, 85/II – 453, 573, 591, 85/III – 146 Czarnocki Adam zob. Chodakowski Zorian Dołęga Czartecka Anna 85/II – 130 Czartoryscy 85/I – 458 Czartoryska Izabela z Działyńskich 85/I – 326 Czartoryska Marcelina 85/I – 436, 455, 457, 458, 85/II – 32 Czartoryski Aleksander 85/I – 457 Czartoryski August 85/I – 245 Czartoryski Władysław 85/I – 384 Czaykowski Emil 85/III – 185 Czech Józef 85/I – 58 Czechowicz Józef 85/II – 315 Czekanowska Anna 85/II – 47 Czekanowski Jan 85/II -– 48 Czepulis-Rastenis Ryszarda 85/I – 140 Czermak 85/II – 488 Czerniawska Anna 85/I – 406, 85/III – 163 Czerniawski Karol 85/I – 32, 85/II – 123, 85/III – 165, 168,169 Czerniawski Stanisław 85/III – 164 Czerwińska 85/III – 114 Czerwiński Ignacy Lubicz zob. Lubicz-Czerwiński Ignacy Czubek Jan 85/III – 18, 270 Czubiński Paweł, Čubinskij 85/II – 558 Czuprun Tymko, Czuprun Tomasz 85/II – 57, 125, 130, 232, 422 Czyżykowska Bożena 85/II – 66 Dadak-Kozicka J. Katarzyna 85/I – 357, 85/II – 34, 135, 209, 570, 85/III – 73 Dahlig Ewa 85/III – 75 Dahlig Piotr 85/I – 143, 160, 85/II – 9, 10, 11, 21, 28, 45, 53, 57, 64, 67, 72, 126, 85/III – 218 Dalayrac Nicolas Marie 85/II – 139 Damrosz Jerzy 85/II – 536 Damse Józef 85/I – 118, 85/II – 93, 150 Danielewski Ignacy 85/II – 253, 613, 85/ III – 255 Darowski Aleksander Weryha 85/II – 319, 320 291 �Daszkiewicz[owie] 85/III – 110 Dawid Wincenty 85/I – 285 Dawidowicz Iwona 85/II – 498 Daziaro Franciszek 85/I – 120 Dąbczańska-Budzynowska Helena 85/I – 324, 85/III – 141 Dąbrowska Grażyna 85/II – 66 Deike Karol 85/I – 429, 85/II – 492 Delaveaux Ludwik 85/II – 519 Demartin Adam 85/I – 379, 427, 85/III – 208, 209 Dembińscy 85/I – 20, 21 Dembiński Ignacy 85/I – 20, 21 Dembowski Edward, E.-D- 85/I – 52, 62, 410, 85/II – 205 Demski Dagnosław 85/II – 574 Deotyma zob. Łuszczewska Jadwiga Derlicki Jarosław 85/II – 574 Dernałowicz Maria 85/I – 47 Desmaisons Émile 85/I – 120 Dębicka Stanisława 85/I – 21, 29, 43, 380, 85/II – 28 Dębicki Michał Władysław 85/II – 620 Dixon Hepworth William 85/II – 559 Dlabacz Bohumir Jan 85/II – 18 Długosz Jan 85/I – 395, 398, 399, 453 Dobrowolscy 85/I – 165, 85/II – 415, 85/ III – 125 Dobrowolski Kazimierz 85/II – 400 Dobrski Konrad 85/I – 429, 462, 469, 477, 85/II – 493, 506 Dobrzycki Henryk 85/I – 436 Dobrzyńska Tekla 85/I – 81, 82 Dobrzyńska-Rybicka Ludwika 85/I – 81 Dobrzyński Ignacy Feliks 85/I – 38, 44, 48, 53, 54, 63, 209, 404, 481, 85/II – 75, 77, 137–141, 151, 173, 183, 184, 85/III – 172 Dohnal Wojciech 85/III – 67 Dolinar Luka 85/III – 258 Doliniańscy 85/III – 126 Dolińscy 85/III – 126 Dolińska Magdalena 85/II – 553 Domański Wojciech 85/I – 357, 359, 360, 361, 363, 85/II – 34, 209, 231, 570, 572, 580 Donimirscy 85/I – 328–330, 332, 85/II – 217, 85/III – 142, 144 Donimirski Edward 85/I – 327 Donimirski Jan 85/I – 330 Donimirski Teodor 85/I – 330 Donizetti Gaetano 85/II – 150, 151 Dr I.K. zob. Kopernicki Izydor Drabecka Maria 85/II – 66 Drescke 85/I – 17 Dubrowski Piotr 85/III – 167 Duchińscy 85/I – 386, 85/III – 149 Duchińska Seweryna, Pruszakowa Seweryna 85/I – 54, 59, 78, 79, 98, 148, 149, 382, 384–386, 417, 418, 439, 85/II – 145, 163–165, 406, 472, 596, 619, 85/ III – 149, 157, 184,185, 268, 269 Duchiński Franciszek 85/I – 382, 383, 385, 386, 85/II – 596, 619 Dudała Tomasz 85/II – 234, 422 Dudzik Wojciech 85/II – 361, 362, 364, 366, 367 Dunder Wacław 85/II – 131, 85/III – 243, 258 Dunicz Jan Józef 85/II – 66 Dürer Albrecht 85/I – 329 Durkheim Émile 85/II – 35 Dürr-Durski Jan 85/II – 349, 350 Dutkiewicz Juliusz 85/III – 97 Dużyk Jan 85/III – 270 Dybiec Julian 85/I – 260 Dybowski Benedykt 85/I – 442, 85/II – 336, 85/III – 12 Dybowski Władysław 85/II – 339 Dygdała Jerzy 85/I – 327 Dylecki Mikołaj 85/II – 26 Dymczyk Sławomir 85/II – 416 Dynowska 85/III – 34, 282 Dynowski Witold 85/III –51, 266 Dziadek Magdalena 85/I – 453, 454, 458 292 �Działyński Jan 85/I – 384, 85/II – 453 Działyński Tytus 85/I – 112, 438 Dzieduszycki Włodzimierz 85/I – 10, 276, 382, 384, 395, 401, 402, 452, 464, 476, 489, 490, 500, 85/II – 506, 508, 554, 85/III – 151, 152 Dziewanowscy 85/II – 406, 85/III – 118, 119 Dziewanowski Dominik 85/II – 406 Dziewulska Joanna M. 85/I – 281 Dziębowska Elżbieta 85/I – 52, 77, 85/II – 133, 154, 155 Dzwonkowski Adam 85/II – 165, 185 E.E. 85/III –188 Edison Thomas Alva 85/II – 54 Ehrenberg Gustaw 85/II – 255 Ehrenberg Józef Kazimierz 85/I – 495 Eigeldinger Jean-Jacques 85/II – 29 Ekier Jan 85/I – 368, 376 Eljasz-Radzikowski Walery 85/I – 251 Elkan Leopold 85/I – 323 Elkanowa Eleonora, z d. Milieska 85/I – 323, 85/III – 141 Ellis Aleksander John 85/II – 51 Elsner Józef 85/I – 25, 38, 39, 118, 209, 404, 85/I – 19, 75, 93, 137–142, 147, 150–152, 165, 183, 85/III – 109 Emilia św. 85/I – 43 Engel Izak 85/I – 129 Engelke 85/I – 25 Engelking Anna 85/II – 378, 383, 386, 387, 516 Engeström Wawrzyniec Benzeistjerna 85/ II – 456 Erben Karel Jaromir 85/II – 134 Erck Ludwig Christian 85/II – 134 Essipow zob. Jessipowa Anna Estreicher Karol, pseud.: Gędźba 85/I – 123, 128, 136, 238, 243, 257, 258, 260, 262, 263, 267, 306, 85/II – 352, 356, 426, 85/III – 58, 106, 138,167 Estreicher Stanisław, pseud.: Jan Krupski 85/I – 240, 306, 307, 85/II – 349, 352, 354–356 Ezop 85/II – 338 F.L.J. zob. Jaskólski Feliks Fajans Maksymilian 85/I – 158, 85/II – 430 Faleńska Maria 85/I – 238 Faleński Felicjan 85/I – 238, 85/III – 106,138 Federowski Michał 85/II – 400, 85/III – 88, 282, 283 Feicht Hieronim 85/I – 365, 85/II – 20, 85/III – 189 Feldmanowski Hieronim 85/I – 205, 85/ III – 167, 172, 173 Feliński Alojzy 85/I – 162 Fétis François Joseph 85/II – 18 Fiedler Robert 85/II – 91, 197 Fijałek Józef 85/I – 323, 85/III – 141 Fijałkowski Antoni 85/I – 162 Filip Mariusz 85/II – 523 Filipow 85/II – 155 Filipowski Marcin 85/II – 373 Fink Gotfried Wilhelm 85/I – 160, 161, 85/II – 19, 46 Fischer Adam 85/II – 349, 351, 360, 362, 367–369, 85/III – 30, 31, 35, 42,93, 269 Fischer S. 85/II – 509, 85/III – 20, 188, 205 Florian św. 85/I –241 Florkiewicz Julian 85/I – 377 Folfasiński Sławomir 85/II – 342 Fontana Julian 85/I – 367, 370, 371 Forkel Johann Nicolaus 85/II – 18, 19 Fraenkel Antoni Edward 85/I – 74 Fraenkel Samuel 85/I – 20, 21, 34, 37, 38, 74, 75, 85/II – 183 Franchomme Auguste 85/I – 370 Franciszek Józef, cesarz Austrii 85/I – 240, 401, 402 293 �Franko Iwan 85/I – 10, 476, 486–488, 85/ II – 130, 488, 532, 605, 621, 85/III – 182, 183, 252, 253 Frankowska Maria 85/II – 41 Frankowski Eugeniusz 85/II – 400 Fredro Aleksander 85/I – 263, 335, 85/II – 319, 332 Fredro Andrzej Maksymilian 85/II – 319, 332 Freyer August 85/I – 207, 323, 85/III – 172, 174 Friedlein Daniel 85/I – 458, 85/III – 136, 155 Friedlein Józef 85/I – 266, 309, 345–347, 410, 458, 460, 479, 501, 85/II – 25, 85/III – 136, 137, 141 Fryben 85/I – 105 Fryben Karolina 85/I – 103, 105, 85/III – 167 Frybes Stanisław 85/I – 137 Gabryś Anna 85/I – 453, 454, 456–458, 482 Gabryś Jerzy 85/I – 456, 492–494, 503 Gacka 85/I – 256, 85/II – 448 Gacki Józef 85/II – 473, 474 Gadomski Henryk 85/II – 65 Gajek Józef 85/I – 120, 85/II – 559, 583, 591, 607, 85/III – 30, 37, 53, 57, 59–61, 66, 69, 97, 200, 201, 266, 277 Gajewska Łucja, z d. Działowska 85/I – 327 Gajewski Józef 85/I – 327 Gajkowa Olga 85/I – 379, 380, 85/II – 513–515, 85/III – 30, 51, 209 Gall Anonim 85/II – 314 Gallasch Karolina Matylda zob. Kolberg Karolina, żona Antoniego Gallasch Julia Wanda zob. Illukiewicz Julia Gałęzowski Antoni 85/II – 492 Gansiniec Ryszard 85/II – 369, 381 Garsztecki Ludwik, Garstecki Ludwik 85/I – 492 Gasiński Wincenty 85/II – 470 Gawarecka Anna 85/III – 210 Gawarecki Wincenty Hipolit 85/II – 497 Gawełek Franciszek 85/I – 269, 85/III – 219 Gebethner Gustaw Adolf 85/I – 183, 207, 239, 371, 391, 419, 458, 479, 85/II – 30, 31, 85/III – 9, 10, 283 Gerber Ernst Ludwig 85/II – 18 German Ludomił 85/I – 455 Gerson Wojciech 85/I – 58, 59, 120, 121, 151, 158, 185, 193, 200, 201, 215, 304, 419, 475, 85/II – 430, 442, 482, 494, 495, 581, 623, 85/III – 56, 63, 97, 98, 170, 285 Gerss Marcin zob. Giersz Marcin Gerstfeldt E. 85/I – 75 Gervais P. 85/I – 23 Gędźba zob. Estreicher Karol Giersz Marcin, Gerss Marcin 85/I – 331– 333, 336, 85/II – 408, 549, 85/III – 144 Giesbrecht Heinrich Ludwig T. 85/II – 144 Gille Dawid 85/I – 18 Gingrich Andre 85/II – 595 Girschner Karl Friedrich 85/I – 38, 85/II – 75, 137–139, 141, 165, 170, 85/III – 109, 184 Gizewiusz Gustaw, Gisevius Gustaw, Giżycki Gustaw, G.G. 85/I – 116, 117, 331, 333–335, 343, 85/II – 91, 92, 130, 131, 197, 239, 251, 408, 409, 520, 85/ III – 48, 227, 228, 273 Giżycki Reinhold 85/I – 332, 333, 85/II – 408, 85/III – 144 Giżyńska 85/II – 233 Glapa Adam 85/II – 430, 455, Gliniański J. 85/II – 327 Glińscy 85/III – 122 Gliński Antoni Józef 85/I – 123, 183, 85/II 294 �– 201, 202, 221, 289–291, 294, 85/III – 123 Glinski Mateusz 85/III – 42 Gloger Zygmunt, pseud.: Pruski, Z.Gl. 85/I – 205, 228, 251, 253, 284, 290, 291, 293, 295, 306, 403, 418, 424, 440, 460, 85/ II – 35, 40, 63, 97, 129, 210, 260, 261, 339, 340, 362, 400, 444, 498, 548, 557, 559, 560, 591, 594, 602, 611, 618, 619, 85/III – 8, 153, 173, 176, 177, 228 Gluck Christoph Willibald 85/II – 151, 160, 163 Glücksbergowie 85/I – 142 Glunek Mateusz 85/II – 129, 421 Gluziński Józef 85/II – 320, 324, 352, 388, 465 Gładysz Mieczysław 85/II – 521, 85/III – 133, 206 Głodziński Tadeusz 85/II – 66 Głogowski Jerzy I85/II – 13, 551 Głogowski Tomasz 85/I – 28, 85/II – 75, 137 Godebski Cyprian 85/I – 383 Godlewski Grzegorz 85/II – 363 Goetel Walery 85/II – 550 Gołębiowski Łukasz 85/I –269, 85/II – 13, 19, 123, 124, 222, 352, 357, 441, 443, 447, 466, 492, 558, 607, 617, 85/III – 247, 248, 253 Gomółka Mikołaj 85/I – 69, 404, 85/II – 13 Gomulicki Juliusz Wiktor 85/I – 46, 56, 57, 78, 85/II – 165 Gorczakow Michaił 85/I – 162 Gorczycki Grzegorz Gerwazy 85/I – 69, 404, 85/II – 14, Gorowscy zob. Gurowscy Gorżkowski Marian 85/III – 175 Goszczyński Seweryn 85/II – 400, 402, 519 Goszczyński Wawrzyniec 85/I – 21 Gounod Charles François 85/II – 151 Górnicki Łukasz 85/II – 221, 319 Górski Ludwik 85/II – 417, 494 Górski Ryszard 85/I – 13, 63, 95, 253, 279, 85/II – 77, 189, 448, 85/III – 54, 61 Górski Stefan 85/I – 235 Grabowska Maria 85/I – 48 Grabowski Ambroży 85/I – 268, 85/II – 319, 322 Grajnert Józef 85/I – 280, 281, 497, 85/II – 295, 482, 495, 85/III – 232 Grajnert Ludwika 85/II – 495 Gralewski Mateusz 85/II – 476, 478 Graszkowski 85/I – 198, 85/II – 232, 423 Graun Carl Heinrich 85/II – 140, 151 Gregorowicz Jan 85/I – 395 Gregorowicz Jan Kanty 85/I – 100–104, 186, 212, 85/II – 123, 161, 260, 429, 430, 472, 85/III – 117, 134, 173, 186, 219, 256, 257, 269 Gregorowiczowa Teofila, z d. Szossłand 85/I – 103, 85/III – 165 Gregorowiczowie 85/II – 429, 85/III – 127, 128 Greim Michał 85/I – 281, 282 Grimm Jacob 85/II – 449, 460, 461, 558, 559, 607 Grochowski Piotr 85/II – 212, 269, 274, 279, 280, 282–284, 301, 377 Grodecka Zofia 85/II – 454, 455, Gronau Emilia zob. Kolberg Emilia Gronau Matylda zob. Kollatorowczowa Matylda Grottger Artur 85/I – 251 Groza Aleksander 85/II – 95 Grozdew-Kołacińska Weronika 85/II – 136 Gruca Anna 85/I – 256, 267, 270, 317, 456, 458 Gruchmanowa Monika 85/I – 218, 349, 350, 85/II – 248, 85/III – 23, 70, 205, 206, 211 Gruda O. 85/III – 95 Grüson J.P. 85/I – 26 295 �Gruszecki Artur 85/I – 473 Grzegorz św. 85/II – 369, 447 Grzegorzewicz Wojciech 85/III – 23, 24, 29, 35, 89, 90, 240, 241, 242 Grzybek D. 85/II – 26 Grzybowska Romania, z d. Konopka 85/II – 555 Grzymała Wojciech 85/II – 27 Gumplowicz Ludwik 85/I – 259, 475, 85/II – 418, 85/III – 146, 148 Gumplowicz Maksymilian 85/I – 475 Gurowscy, Gorowscy 85/I – 73, 85/III – 114 Gustawicz Bronisław 85/I – 249, 281, 282, 286, 447, 85/II – 339, 342, 348, 520, 547 H. B. zob. Biegeleisen Henryk Habsburgowie 85/II – 11 Hacquet Baltazar 85/I – 289, 85/III – 244, 258 Haendel Georg Friedrich 85/II – 151 Hajówna Lutosława 85/III – 50 Halévy Jacques François 85/I – 330, 85/II – 150, 151 Halka 85/I – 426, 85/II – 232 Hammard August Friedrich Efraim 85/II – 572 Hammersley Martyn 85/II – 416 Hann Christopher. 85/II – 595 Hanusch Ignaz Johann, Hanusz Ignacy Jan 85/II – 449, 460, 607, 609 Haraczycha Jewdokia 85/II – 232 Hašnik Josef 85/III – 258 Hass Ludwik 85/I – 25, 37 Hasse Johann Adolf 85/II – 139, 151 Haupt Leopold 85/I –187, 356, 85/II – 430, 85/III – 230 Haydn Joseph 85/I – 250, 85/II – 140, 151 Hegel Georg Wilhelm Friedrich 85/II – 19 Helman Zofia 85/I – 376 Hempel Aleksander 85/I – 222, 85/III – 130 Hempel Maria, żona Aleksandra 85/I – 222 Hemplowie 85/I – 222, 223, 85/II – 217, 238, 403, 501, 503, 85/III –130, 132, 134–136 Hemplówna Maria 85/I – 222–224, 323, 496, 497, 85/II – 131, 220, 238, 240, 241, 243, 246, 306, 325, 341, 342, 425, 465, 495, 501–505, 574, 85/III – 57, 92, 137, 140, 267, 272, 277, 278 Hemplówna Marianna Rozalia 85/II – 495 Hennel Cyprian 85/II – 429, 472 Hennel Maria 85/II – 429, 472 Heppen Juliusz 85/I – 103, 85/II – 145, 85/III – 166, 185 Herbart Johann Friedrich 85/II – 34 Herder Johann Gotfried 85/I – 25, 85/II – 10, 19, 40, 561, 572 Hernas Czesław 85/I – 45, 85/II – 194, 211, 212, 348, 351, 362, 374 Herod 85/II – 61, 351–353, 355–357, 359, 360 Herold Louis Joseph 85/II – 140, 150, 151 Herrmann Anton 85/II – 548 Hertz Henri 85/II – 140 Hilferding Aleksander 85/I – 191, 192, 194, 342, 350, 402, 403, 85/II – 308, 370, 382, 523, 543, 560, 85/III – 129, 205, 229, 230 Hirszel Henryk 85/II – 165 Hławiczka Karol 85/II – 133, 85/III – 26, 36, 37, 39–43, 88, 93, 233, 286 Hnatiuk Wołodymyr 85/III – 187, 188 Hock 85/I – 480 Hoesick Ferdynand 85/I – 454, 455, 456 Hoff Bogumił 85/I – 222, 225– 228, 320, 322, 338, 339, 403, 412, 413, 437, 460– 462, 85/II – 405, 409, 410, 446, 452, 521, 522, 564, 581, 582, 85/III – 63, 131, 135–137, 139, 140, 154, 156, 202 296 �Hoffmann Ernst Theodor Amadeus 85/II – 293 Hoffmann Leopold 85/II – 139 Hoffmanowa Klementyna z Tańskich 85/ II – 27, 617 Hofmann T. 85/II – 60 Holewiński Józef 85/I – 436 Holland Johann David 85/I –161, 85/III – 171 Hołowacki Jakow F. 85/I – 155, 85/III – 239–243, 276 Homolaczowie 85/I – 131, 85/III – 119 Hornbostel Erich Moritz von 85/II – 42, 51 Horoszkiewicz Julian 85/II – 254, 85/III – 94, 219 Hrabalová Olga 85/II – 11 Hrycaniuk Ilka 85/II – 129/130, 422 Hrycaniukowa, Ilczycha 85/II – 129, 422, 423 Hulewicz Jan 85/I – 260 Hultkrantz Åke 85/II – 604 Hummel Johann Nepomuk 85/II – 138, 170 Hüttner Karol 85/I – 63 Hyłko Jan 85/I – 298, 85/II – 353, 355, 356, 85/III – 77 Hynek Wojciech 85/II – 234, 422 Idaszak Danuta 85/I – 68, 100, 105, 146, 148, 364, 85/II – 33, 143, 145, 146, 149, 155, 156,163, 165, 85/III – 68, 159, 163, 165, 168–170, 213 Ihnatij z Nikołowicz zob. Karpinski Ignatij Ilczycha zob. Hrycaniukowa Ilkiewicz Hryhoryj 85/III – 244 Illukiewicz Julia Wanda, z d. Gallasch 85/I – 43, 194, 195, 314, 379, 85/III – 130 Illukiewicz Karolina, Lola 85/I – 314, 379 Illukiewicz Seweryn 85/I – 195, 85/III – 128, 130 Illukiewicz Władysław 85/I – 314 Iwantyczycha 85/II – 129 Izopolski Erazm 85/II – 295 J.K. zob. Konopka Józef Jabłkowski Józef 85/I – 73, 85/III – 114 Jabłonowski Władysław 85/I – 247 Jabłoński Zbigniew 85/III – 38, 47, 212, 270, 273 Jacher-Tyszkowa Aleksandra 85/I – 122, 85/III – 50 Jachimecki Zdzisław 85/III – 34, 42 Jachowicz Stanisław 85/II – 328 Jackowski Jacek P. 85/II – 39 Jadwiga św. 85/I – 241, 301 Jagič Vatroslav 85/II – 548 Jagiełło Jadwiga 85/II – 197, 201, 282 Jahołkowski 85/II – 359, 496, 85/III –229 Jakowicki Ludwik 85/I – 328, 336, 337, 85/III – 144 Jakóbiec-Semkowowa Milica 85/I – 134, 85/III – 210 Jakubowski Andrzej 85/II – 326–328, 336, 337, 85/III – 53, 263 Jakubowski Faustyn 85/I – 451 Jakuszewscy 85/III – 115,116 Jamek Jakub 85/I – 480 Jan św. 85/I –38, 85/II – 330, 435, 447, 468, 487, 611 Jan Kanty św. 85/I – 241 Jan III Sobieski, król polski 84/I – 9, 155, 421, 424, 85/II – 280, 357, 85/III – 154, 155 Jan z Wychylówki 85/II – 261 Janecki Tomasz 85/I – 480 Janicka Apolonia 85/III – 164 Janion Maria 85/I – 47 Jankowski Edmund 85/I – 137 Japola Józef 85/II – 244 Jarocki Feliks 85/I – 24, 33 Jaroszewicz Józef 85/III – 245, 249 Jaruzelscy 85/II – 217, 234, 85/III – 156 297 �Jaruzelska Helena, z d. Kraińska 85/I – 438, 439, 85/II – 130, 234, 507 Jaruzelski Józef 85/I – 438, 439, 85/II – 234, 507 Jasieńscy zob. też Jasińscy Jasieńscy 85/II – 229 Jasieńska M., M.J. 85/II – 229 Jasiewicz Zbigniew 85/I – 86, 171, 357, 85/II – 401, 520, 539, 542, 546, 572, 574-576, 618, 619, 85/III – 29, 35, 43, 207, 218, Jasińscy, Jasieńscy 85/I – 433, 437, 444, 445, 461, 466, 476 Jasińska 85/I – 437 Jasińska Danuta 85/II – 170 Jasińska Maria Eleonora zob. Kolberg Maria Eleonora Jasińska-Zawadzka J. 85/II – 100 Jasiński Jakub 85/I – 66 Jaskólski Feliks, F.L.J. 85/I – 80, 98, 85/ II – 153, 443 Jastrzębowski Szczęsny 85/II – 352 Jastrzębska Malwina 85/I – 254 Jaśkowski Jan Nepomucen 85/I – 429 Jaworska Elżbieta 85/I – 58, 115, 116, 244, 245, 252, 272, 278, 283, 287, 467, 85/II – 77, 197, 201, 275, 282, 535 Jaworski Jan 85/I – 118, 158, 202–204, 211, 212, 216, 225, 238, 290, 312, 85/II – 320, 328, 463, 467, 623, 85/III – 9, 87, 167, 169, 173, 174, 178, 249 Jedlicki Jerzy 85/I – 36, 111, 112 Jenike Emil (Emilian) 85/I –39, 56, 58, 59, 85/II – 14, 98, 404, 85/III – 111, 166 Jenike Ludwik 85/I – 41, 134, 403, 404, 420, 85/II – 234, 85/III – 34, 109, 111, 140, 280 Jenike Tekla 85II – 234 Jessipowa Anna, Essipow 85/II – 32 Jędrzejewiczowa Ludwika, z d. Chopin 85/I – 368 Jones William 85/II – 559, 607 Jost Henryk 85/I – 245 Józef z Arymantei 85/II – 347, 348 Jucewicz Ludwik Adam 85/II – 320 Judasz 85/II – 367–369 Jurasz Stanisław 85/II – 232 Jurczeńko Bazyli 85/I – 486, 85/II – 219, 232, 233, 240, 305, 487, 85/III – 24, 25, 30, 83, 93, 243, 264, 267, 269 Jurkowski Henryk 85/II – 349, 352 Juszkiewicz Antoni 85/I – 10, 391, 477, 478, 85/III – 18, 188, 270 Juszkiewicz Jan 85/I – 391, 392, 398, 477 Juzwienko Wiktoria A. 85/II – 583 K.S. zob. Słotwiński Konstanty K.Wł. W. zob. Wójcicki Kazimierz Władysław Kabzińska Iwona 85/II – 574 Kaczmarczyk Piotr 85/II – 234 Kadłubek Wincenty 85/II – 314 Kadłubiec Karol Daniel 85/II – 315 Kairski Mariusz 85/II – 400, 401, 410, 563 Kajfasz 85/II – 368 Kalauz Alojzy 85/I – 137, 138, 85/III – 190, 258 Kalicki W. 85/III – 46 Kalinka Walerian 85/I – 242, 417 Kalisiewicz Dariusz 85/I – 458 Kalkbrenner Friedrich Wilhelm 85/II – 170 Kamieński Jan Nepomucen 85/II – 355 Kamieński Ludwik zob. Kamiński Lud­ wik Kamieński Łucjan 85/II – 41, 47, 51, 53, 54, 56, 59, 65, 66, 71 Kamieński Maciej 85/I – 404, 85/II – 147, 151 Kaminski Ferdynand Jacob 85/I – 330, 85/III – 144 Kamińska Józefa 85/I – 23 Kamiński Antoni 85/I – 23 Kamiński Józef 85/I – 23 298 �Kamiński Ludwik, Kamieński Ludwik 85/II – 402, 519 Kamiński Mścisław 85/I – 205, 85/II – 97, 85/III – 173 Kamiński Włodzimierz 85/II – 52 Kamionka-Straszakowa Janina 85/II – 401, 402 Kamoccy 85/III – 122 Kamocki Janusz 85/III – 49 91 Kandulski Witold 85/II – 66 Kantor 85/III – 42 Kańczak Piotr 85/II – 475 Kapełuś Helena 85/I – 32, 48, 58, 61, 63, 171, 245, 253, 272, 474, 85/II – 77, 188, 204, 269, 338, 349, 383, 388, 448, 535, 85/III – 54 Kapełuś Magdalena 85/II – 269 Karadżić Vuk 85/I – 137, 85/II – 11, 269, 559 Karasowski Maurycy 85/I – 8, 24, 33, 55, 79, 104, 123, 144, 145, 147, 148, 363, 364, 373, 374, 407, 458, 85/II – 21, 23, 24, 28, 30, 33, 94, 157, 159, 170, 85/III – 34, 109, 166, 167, 168, 189 Karaś Halina 85/I – 351, 353 Karczmarczyk Piotr 85/II – 422 Karłowicz Jan 85/I – 286, 349, 354, 391, 392, 442, 466, 467, 474, 477–479, 483, 484, 496–501, 85/II – 80, 180, 250, 301, 302, 336, 479, 498, 518, 532, 548, 566, 607, 611, 85/III – 11–14, 18, 19, 21, 149, 182, 183, 187, 188, 212, 227, 249, 270 , 284 Karol Ludwik Habsburg, arcyksiążę 85/I – 402 Karp Maurycy Franciszek 85/I – 418 Karpinski Ignatij, pseud.: Ihnatij z Nikołowicz 85/III – 92, 239 Karpiński Franciszek 85/I – 55, 207, 300, 85/II – 148, 183, 267, 85/III – 185 Karst A. 85/I – 121 Karśniccy 85/I – 73, 85/III – 114 Kasjan Jan Mirosław 85/II – 338, 342, 344, 346 Kasperczak Stanisław 85/II – 569, 85/III – 208 Kasprowicz Jan 85/II – 297 Katarzyna św. 85/II – 447 Katinelli Karlo 85/III – 190 Kaufman Józef 85/I – 366, 375, 85/II – 30 Kawa 85/II – 423 Każyński Wiktor 85/III – 175 Kądziołka Jerzy 85/III – 205 Keller Szczepan 85/I – 337 Kempny Marian 85/II – 563 Kenig Józef 85/III –218 Kętrzyński Wojciech 85/I – 112, 259, 319, 343, 85/II – 220, 239, 251, 408, 521, 85/III – 48, 227, 228, 230, 272, 281 Kielisiński Kajetan Wawrzyniec (Wincenty) 85/II – 13, 551 Kieniewicz Stefan 85/I – 239 Kierski Emil 85/I – 205, 214, 219, 220, 320, 411, 412, 85/II – 450, 451, 460, 605, 85/III –55, 83, 173, 255, 265 Kiesewetter Raphael Georg von 85/II – 18 Kirkor Adam Honory 85/I – 243, 260, 266, 267, 270, 271, 273, 274, 344, 397, 398, 442, 85/II – 336, 484, 548, 554, 605, 607, 85/III – 12 Kitowicz Jędrzej 85/II – 350, 352, 85/III –70 Kiwerscy 85/III – 113 Kleczyńska 85/II – 234, 85/III – 154 Kleczyńska Kazimiera 85/II – 130 Kleczyński Jan 85/I – 370, 371, 374, 375, 403, 407, 466, 85/II – 30, 234, 85/III – 174, 268, Kleniewska, z d. Cielecka 85/III – 164 Kleniewski Józef 85/III – 161 Klepaczewski Teobald 85/I – 405, 411, 85/II – 239, 305, 460, 461, 520, 605, 620, 85/III – 83, 156, 157, 255 Kloczkowski Jan 85/II – 365, 366, 474 299 �Kloka Jan 85/I – 337 Klonowic Sebastian 85/II – 221, 363 Klonowski Teofil 85/II – 232 Kluczeńko 85/II – 552 Klukowski Ignacy 85/II – 165 Kluska Wojciech 85/II – 129 Kłak Tadeusz 85/II – 268 Kmieć 85/II – 423 Knapski Grzegorz, Knapius, Cnapius 85/II – 319, 322, 332 Kniaźnin Franciszek Dionizy 85/I – 300, 85/II– 267 Kob Gustaw 85/I – 334 Kobierska-Maciuszko Ewa 85/II – 148 Kobylańska Krystyna 85/I – 365, 366, 370, 85/II – 20, 85/III – 189 Koch Heinrich Christoph 85/II – 18 Kochanowski Jan 85/I – 421, 430, 449, 453, 85/II – 221, 267, 319, 332, 338, 85/III –70, 181 Kochowski Wespazjan 85/II – 221, 319, 363, 85/III – 70 Kociński 85/II – 457 Koehler Louis 85/III – 190 Kokular Aleksander 85/I – 37 Kolberg zob. też Colberg Kolberg Antoni Karol, brat Oskara 85/I – 8, 9, 21, 28, 34, 37, 38, 43, 44, 58, 59, 84, 98, 120, 141, 294, 310, 311, 313, 314, 316, 376, 388, 395, 404, 418–420, 431, 436, 458, 493, 85/II – 28, 98, 404, 85/III – 9, 10, 40, 46, 151, 188, 272, 286 Kolberg Antonina, Brzozowska Antonina 85/I – 294, 315, 316, 379, 479, 501, 85/ III – 286 Kolberg Bronisław 85/I – 316 Kolberg Eleonora, z d. Marconi 85/I – 98, 294, 314 Kolberg Emilia, z d. Gronau 85/I – 42, 85/ II – 472, 85/III – 161 Kolberg Gustaw Albert 85/I – 23 Kolberg Jadwiga Karolina zob. Wernerowa Jadwiga Kolberg Julia, siostra Oskara 85/I – 20, 21 Kolberg Julia, córka Antoniego 85/I – 314 Kolberg Juliusz, Kolberg Krzysztof Juliusz Henryk, Colberg Christian Heinrich Julius, ojciec Oskara 85/I – 17–29, 32–37, 41, 42, 85/II – 42, 183, 428, 561, 610, 85/III – 10, 56, 188, 268, 272, 277 Kolberg Juliusz Adolf Aleksander, brat Oskara 85/I – 23, 28, 34, 37, 42, 43, 194 Kolberg Karolina Fryderyka, z d. Mercoeur, matka Oskara 85/I – 18–23, 27, 37, 43, 73, 85/II – 467, 85/III – 9, 116 Kolberg Karolina, Gallasch Karolina Matylda, Wąsowska Karolina, żona Antoniego Kolberga 85/I – 7-9, 43, 238, 249, 263, 288, 294, 307, 309–311, 313–317, 319, 324, 372, 376, 379, 380, 385, 386, 388, 389, 400, 404, 418–421, 424, 431, 433–436, 444, 452, 458, 459, 473, 479, 493, 85/II – 44, 473, 474, 85/ III – 8, 10, 137, 138, 147–149, 151, 152, 154–158, 282 Kolberg Maria Eleonora, Jasińska Maria, córka Wilhelma 85/I – 316, 85/III – 147, 285 Kolberg Maria Elżbieta, Królikiewiczowa Maria, córka Antoniego 85/I – 316 Kolberg Stanisław 85/I – 316 Kolberg Walentyna, Szalitowa Walentyna 85/I – 21, 315, 316, 379, 380, 501, 85/III – 286 Kolberg Wilhelm 85/I – 7, 19, 20, 21, 27, 28, 30, 34, 36, 37, 39- 42, 74-76, 138, 140, 141, 191, 195, 208, 238, 252, 263, 288, 289, 294, 295, 307, 309–314, 316, 319, 320, 323, 324, 331, 335, 341, 365, 366, 370, 372, 373, 375, 379, 380, 85/ II – 12, 20, 22, 23, 43, 138, 183, 254, 300 �255, 406, 472, 85/III – 9, 10, 46, 77, 110, 124, 138–142, 145, 188, 189, 219, 238, 285 Kolbergowie 85/I – 17, 20, 21, 27–29, 42, 43, 44, 54, 73, 419, 85/II – 20, 29, 85/III – 46, 286 Kolbuszewski Jacek 85/II – 403 Kollatorowicz Franciszek 85/II – 472 Kollatorowiczowa Matylda, z d. Gronau 85/II – 472, 85/III – 163 Kollatorowiczowie 85/II – 472, 85/III – 117 Kołessa Filaret 85/II – 38 Kołłątaj Hugo 85/I – 45, 171, 205, 85/II – 10, 40, 182, 205, 431, 432-436, 533, 561 Kołodziejczyk Edmund 85/I – 194 Komeccy 85/II – 437, 85/III – 122, 128, 129 Komecka Ludwika zob. Kretkowska Ludwika Komecki Ludwik 85/I – 201, 85/II – 425, 442, 85/III – 123, 130 Komierowscy 85/II – 493, 85/III – 132 Komorowski Ignacy 85/I – 58, 60, 209, 85/II – 98, 404 Konieczko Wincenty, pseud.: Puchała 85/I – 247, 254 Konopczanka Antonina zob. Konopka Antonina, siostra Józefa Konopczanka Józefa zob. Konopka Józefa Konopczanka Justyna zob. Konopka Justyna Konopczanka Michalina zob. Paszkiewiczowa Michalina Konopczanki, córki Józefa 85/I – 245, 247, 251, 254, 85/II – 100, 417, 85/III – 40 Konopka Adam 85/III – 40 Konopka Amelia zob. Bochdanowa Amelia Konopka Antonina, z d. Podlewska, matka Józefa 85/I – 70, 245, 248 Konopka Antonina, Konopczanka Antonina, siostra Józefa 85/I – 7, 58, 70, 238, 244–250, 252–256, 297, 298, 301, 304, 305, 315, 380, 399, 400–402, 432– 434, 459, 466, 85/II – 99, 220, 234, 236, 237, 240–243, 247, 252, 255, 303, 304, 316, 340, 342, 384, 394, 417, 425, 446, 448, 449, 461, 85/III – 54, 138, 152, 235, 264, 286 Konopka Balbina, z d. Białobrzeska 85/I – 245 Konopka Franciszek Ksawery 85/I – 244, 245. 252, 380, 456, 459, 478–480, 493, 494 Konopka Józef, J.K. 85/I – 5, 7, 41, 57, 58, 60, 62, 63, 70, 71, 88, 130, 131, 229, 238, 244–246, 249, 250, 252, 254, 255, 297, 380, 386, 399, 400, 432, 459, 476, 493, 85/II – 12, 77, 79, 80, 91, 98, 102, 173, 185, 190, 197, 221, 222, 246, 326–328, 336, 352–354, 364, 369, 371, 372, 380, 381, 402, 404, 407, 445, 448, 85/III – 9, 10, 14, 40, 46, 53, 54, 85, 111, 112, 124, 126 134, 149, 152, 161, 179, 263, 264, 272, 286 Konopka Józef, wnuk Józefa 85/III – 40, 46 Konopka Józefa, Konopczanka Józefa 85/I – 256, 386, 85/III – 149 Konopka Julia zob. Załęska Julia Konopka Julian 85/I – 7, 238, 244–247, 250, 254, 315, 380, 400, 423, 432, 85/III – 154, 264 Konopka Justyna, Konopczanka Justyna 85/I – 245, 247, 249, 250, 251, 253– 256, 479, 85/III – 286 Konopka Marek 85/I – 245 Konopka Maria 85/III – 40 Konopka Michalina zob. Paszkiewiczowa Michalina Konopka Michał, syn Franciszka Ksawerego 85/I – 380 Konopka Michał, syn Wojciecha 85/I – 245, 252, 459 301 �Konopka Roman 85/I – 7, 244–248, 250, 252, 254, 328, 330, 332, 335, 344, 423, 434, 85/III – 54, 144, 145, 253, 264, 265, 285 Konopka Seweryna 85/I – 250 Konopka Stanisław 85/I – 245, 246 Konopka Stefania 85/I – 245, 246, 250, 459, 476, 477 Konopka Tadeusz, ojciec Józefa 85/I – 70, 245, 248 Konopka Tadeusz, syn Józefa 85/I – 248, 254, 290, 304, 456, 459, 466, 478, 492, 493, 85/II – 326, 327, 336, 371, 623, 85/III – 10, 14, 54, 97 Konopka Teresa, z d. Skotnicka 85/I – 245 Konopka Wojciech Józef 85/I –245 Konopka Zofia, z d. Kraińska 85/I – 245, 251 Konopka-Unrug Anna 85/III – 46 Konopkowie 85/I – 71, 153, 244, 245, 247, 248, 250–252, 256, 290, 298, 305, 309, 310, 313, 389, 394, 400, 419, 423, 425, 434, 452, 459, 465, 466, 476, 480, 495, 85/II – 217, 328, 371, 414, 507, 545, 85/III – 10, 11, 39, 40, 46, 53, 54, 57, 97, 119, 135, 137, 140, 154, 263, 264 Konstanty Romanow, wielki książę rosyjski 85/I – 22 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 85/II – 400, 401, 447 Koperniccy 85/I – 456 Kopernicka Leokadia 85/III – 246 Kopernicki Izydor, Dr I. K. 85/I – 7, 10, 13, 61, 71, 102, 136, 163, 167, 184, 223, 224, 243, 251, 254, 259, 260, 266, 267, 270, 272–274, 277–281, 283, 286, 287, 309, 310, 324, 336, 346, 347, 358, 381, 382, 384, 388, 396, 397, 399, 407, 408, 423, 440, 442, 443, 446, 447, 452, 466, 467, 476–479, 482–484, 489, 491–501, 85/II – 100, 101, 138, 235, 242, 300, 306, 325, 328, 336, 337, 339–342, 344, 390, 404, 405, 407, 411, 416, 417, 420, 424, 446, 453, 483, 489, 499, 500, 503, 505–507, 509, 510, 545–548, 555, 556, 558, 563, 573, 574, 581, 596, 619, 620, 622, 85/III – 7, 8, 10–19, 21, 27, 29, 33, 39, 42, 44, 48, 51, 62, 63, 74, 80, 82, 84, 87–89, 91, 92, 96,104–106, 112–118, 120–128, 130, 132, 134, 136–139, 143, 145, 147, 148, 151, 153, 155–137, 177, 187–189, 200, 205, 222–229, 231–262, 268, 270, 272–274, 277–279, 282–284 Kopernik Mikołaj 85/I – 112, 262, 315, 383 Korbasiński Roman 85/II – 425, 496, 528 Korbut Gabriel 85/III – 59 Korczyński Edward 85/I – 494 Körner G.W. 85/II – 60, 85/III – 171 Korotyński Władysław 85/I – 479, 498 Korytko Emil 85/I – 6, 10, 129, 135, 136, 443, 461, 475, 85/II – 325, 85/III – 10 Korzec 85/II – 423 Kosińscy 85/III – 121 Kosińska Prakseda 85/III – 168 Kosiński Władysław 85/I – 281, 282, 284, 286, 447, 85/II – 304, 339, 342, 448, 547, 85/III – 29, 30, 35, 55, 89, 234, 259, 267 Kossak Jerzy 85/I – 482 Kossak Juliusz 85/I – 10, 179, 243, 267, 276, 378, 476, 479, 481, 482 Kossak Magdalena 85/I – 482 Kossak Maria 85/I – 482 Kossak Wojciech 85/I – 482 Kossobudzki 85/III – 272 Kostaśka Elżbieta 85/II – 236, 448 Kostecki Janusz 85/I – 342, 469, 470, 85/ II – 493, 85/III –77 Kostrzewski Franciszek 85/I – 193, 197, 85/III – 172 Kościuszko Tadeusz 85/II – 24 Kotlarska Izabela 85/II – 249, 85/III – 216 Kowalczykowa Alina 85/I – 236, 85/II – 402 302 �Kowalski Feliks 85/II – 365, 474 Kowalski Piotr 85/II – 194 Kozarski Adolf 85/II – 463, 85/III – 173 Kozerska Helena 85/III – 282 Kozień Mikołaj 85/I – 480 Kozietulski Czesław 85/III – 49, 50 Kozłowscy 85/II – 407, 85/III – 128 Kozłowski Kornel 85/I – 178, 179, 280, 85/II – 102, 405, 414, 492, 85/III – 129 Koźlik 85/I – 217, 218, 85/II – 219, 307, 423 Koźmian Józefa, żona Henryka 85/I – 195 Koźmian Henryk 85/I – 195 Koźmian Stanisław 85/I – 242, 263 Koźmianowie 85/I – 195, 85/III – 121, 129 Koźmianówna Józefa 85/I – 195, 85/II – 240, 243, 425, 463, 465, 85/III – 129 Kożuchowski 85/I – 73, 85/III – 114 Kraińscy 85/I – 153, 154, 423, 432, 438, 85/II – 217, 85/III – 124, 154 Kraińska Helena zob. Jaruzelska Helena Kraińska Katarzyna 85/I – 422, 85/II – 507 Kraińska Zofia zob. Konopka Zofia Kraiński Edmund 85/I – 154, 422, 423, 431, 434, 439, 489, 85/II – 507, 85/III – 125, 155 Kraiński Maurycy 85/I – 251 Kraiński Władysław 85/I – 251 Krall Antoni 85/I –141 Krasicki Ignacy 85/II – 332 Krasiński Adam Stanisław 85/I – 481 Krasiński Władysław 85/III – 76 Kraszewski Józef Ignacy 85/I – 8, 108, 123, 124, 128, 150, 167, 241, 263, 329, 376, 388–390, 399, 403, 445, 85/II – 94, 95, 99, 195, 202, 203, 205, 289, 295, 319, 409, 411, 426, 427, 528, 568, 612, 85/III – 167, 179 Kratzer Andrzej 85/III – 161, 169, 271 Krauss Fryderyk Salomon 85/I – 10, 134, 441–443, 460, 475, 481, 85/II – 525, 527, 541, 548, 574, 85/III –119 Krček Franciszek 85/I – 472, 473 Kremer Aleksander 85/I – 266 Kremer Józef 85/I – 267 Kretkowska Ludwika, z d. Komecka 85/I – 20 1, 85/II – 442 Kreutz Karolina de 85/I – 39, 85/III – 110 Krogulski Józef 85/I – 69 Królikiewiczowa Maria Elżbieta zob. Kolberg Maria Elżbieta Królikowski Józef Franciszek 85/I – 63, 67, 109 Kruszyńscy 85/I – 327 Kryński Antoni Adam 85/I – 354, 391 Krzeczunowicz Kornel 85/I – 319 Krzemiński Stanisław 85/I – 232 Krzeptowski Jan zob. Sabała Krzywicki Ludwik 85/I – 498, 85/II – 533, 534 Krzyżaniak Elżbieta zob. Millerowa Elżbieta Krzyżanowski Julian 85/I – 32, 48, 116, 125, 137, 171, 183, 253, 272, 279, 85/II –204, 222, 223, 251, 262–264, 268, 269, 279, 286, 287, 291, 294, 297, 299, 311, 316, 323, 328, 329, 330, 332–338, 344, 348, 349, 360, 362, 374, 383, 385, 386, 448, 535, 583, 590, 599, 600, 609, 85/ III – 54, 59, 61, 67, 101, 200, 201 Krzyżanowski Stanisław Andrzej 85/I – 479 Kuba Ludwik 85/I – 10, 441, 443–445, 467, 475, 478, 481, 85/II – 412, 548, 85/III – 157, 158 Kubaczek 85/II – 242, 342 Kubala Tomasz 85/II – 234, 422 Kucharska Józefa 85/I – 87 Kucharski Andrzej 85/I – 85–87, 357, 85/ II – 457, 458, 481, 526, 85/III – 231, 232, 242, 257 Kucz Karol 85/I – 99, 102, 212, 85/II – 154, 160 303 �Kuczyński Stefan Ludwik 85/I – 273, 424 Kudzinowski Czesław 85/III – 208 Kufel Józef 85/I – 480 Kuhn Adalbert (błędnie Kuin) 85/II – 559, 607 Kujon 85/II – 423 Kujot Stanisław 85/I – 328, 336 Kulczycka-Saloni Janina 85/I – 234, 235 Kunicki Leon 85/II – 228, 229, 85/III – 247 Kunz Thomas Anton 85/II – 11 Kuraszkiewicz Władysław 85/I – 427, 85/III – 70, 207, 209 Kurek Antoni 85/II – 236 Kurek Kazimierz (Kaźmirz) 85/II – 129, 422 Kurpiński Karol 85/I – 53, 209, 404, 85/II – 10, 19, 24, 31, 39–41, 140, 147, 150– 153, 160, Kurschat Friedrich 85/I – 330, 336, 85/III – 144 Kustra Anna, z d. Ruda Anna 85/I – 165, 85/III – 217, 218 Kutrzeba Stanisław 85/I – 260, 85/III – 35, 43 Kutrzeba-Pojnarowa Anna, Kutrzebianka Anna 85/II – 400, 447, 85/III – 50 Kuźmicz Bolesław 85/III – 53 Kvitka Klyment 85/II – 45 Kwilecki Andrzej 85/II – 512, 513, 85/III – 208 Kwilecki Mieczysław 85/I – 340 L.P. zob. Powidaj Ludwik L.S.K. 85/I –227 Labuda Gerard 85/III – 101 Lambert Karol 85/I – 162 Lange Roderyk 85/II – 66 Langiewicz Marian 85/I – 247 Lassen Christian 85/II – 559, 607 Leciejewski Jan 85/I – 349, 350 Leitgeber Mieczysław Antoni 85/I – 368, 369 Lelewel Adam Prot 85/I – 163, 85/II – 417, 493, 85/III – 125 Lelewel Jan Paweł 85/I – 163 Lelewel Joachim 85/I – 163, 85/II – 493, 606 Lenartowicz Teofil 85/I – 58–60, 72, 73, 80, 98–100, 122, 123, 146, 480, 85/II – 92, 98, 117, 118, 145, 153, 154, 159, 212, 213, 402–404, 541, 542, 587, 621, 85/III – 85, 113, 166, 168, 183, 184 Leonard P. 85/III –246 Lesień-Płachecka Krystyna 85/I – 357, 85/II – 34, 135, 209, 570, 85/III – 73 Lesser Aleksander 85/I – 56, 193 Leszczyński Stanisław 85/II – 23 Leśmian Bolesław 85/II – 297 Leśniewski 85/II – 327, 328, 85/III – 53, 263 Leśniewski Paweł Eustachy 85/II – 327 Leśniowski Józef 85/II – 234 Lewański Jan 85/II – 362, 372 Lewestam Fryderyk Henryk, F.H.L. 85/I – 19, 143, 144, 172, 85/II – 542 Lewinówna Zofia 85/I –78, 85/II – 165 Lewińscy 85/III – 115, 116 Libelt Karol 85/I – 62, 67, 94, 214, 215, 219, 220, 226, 321, 410, 411, 85/II – 88, 89, 186, 216, 417, 451, 599, 85/III – 131, 132, 162 Libeltowie 85/II – 415 Libera Anna 85/II – 355, 356 Libera Zbigniew 85/II – 400, 581 Ligęza Józef 85/II – 65 Linde Samuel Bogumił 85/I – 24, 27, 31, 85, 112, 196, 304, 353, 368, 434, 85/II – 25, 205, 319, 332, 349, 588 Linette Bogusław 85/I – 155, 379, 497, 85/ II – 71, 131, 132, 135, 85/III – 206– 210, 215, 217 Lipiński Jan Józef 85/I – 9, 63, 88, 91, 109, 421, 435, 85/II – 77, 79, 91, 140, 141, 173, 185, 197, 199, 221, 222, 85/III – 180 304 �Lipiński Karol 85/I – 62, 109, 85/II – 12, 77, 80, 91, 173, 186 Lipiński Tymoteusz 85/II – 319, 322, 328 Lisakowski Jarosław 85/III – 207 Lisowska Agnieszka 85/II – 150 Lissa Zofia 85/III – 49, 53 Liszt Ferenc 85/I – 370, 85/II –31, 32, 85/III – 190 Loeffler Leopold 85/I – 344 Loewe Carl I85/II – 144, 146 Lompa Józef 85/II – 91, 197, 295, 297, 320, 521 Lorek Gottlieb Leberecht 85/I – 343, 85/II – 523 Lubicz R. zob. Łopaciński H. Lubicz-Czerwiński Ignacy 85/I – 178, 85/II – 514, 563, Lubomirski Jerzy 85/I – 216, 221, 222, 227, 228, 85/II – 565, 85/III – 133 Lubomirski Jan Tadeusz 85/II – 465 Ludwik XIV, król Francji 85/I – 18 Lully Jean Baptiste 85/II – 151 Lutosławski Wincenty 85/I – 475 Łamański Władymir 85/I – 192, 85/II – 543 Łapiński Aleksander 85/III – 124 Łazarz św. 85/II – 259 Łazuk Mieczysław 85/II – 212 Łepkowski Józef 85/I – 216, 251, 257, 260, 263, 265, 267, 268, 270, 271, 273, 399, 453, 502, 85/II – 320, 441, 442, 447, 545, 553, 85/III – 134, 173 Łobaczewska Stefania 85/III – 42 Łokietek zob. Władysław Łokietek, król polski Łopaciński Hieronim, Lubicz R. 85/I – 498, 85/II – 348, 479, 532, 85/III – 35, 182 Łoś Jan 85/III – 22, 23 Łowmiański Henryk 85/II – 606 Łoziński Józef 85/II – 560, 85/III – 29, 239, 240, 242 Ługowska Jolanta 85/II – 311 Łukaszewicz Józef 85/I – 322, 412, 85/II – 415, 452, 460, 85/III – 139 Łukaszewicz Seweryna 85/I – 322 Łukaniuk Bohdan 85/II – 39 Łuszczewska Jadwiga, pseud.: Deotyma 85/I – 56 Łuszczewska Nina 85/I – 56 Łuszczewski Jan Paweł 85/I – 19 Łuszczewski Wacław 85/I – 56 Łuszczkiewicz Władysław85/I – 216, 257, 263, 266, 267, 273 Łysakowski Franciszek 85/I – 492 Łysenko Mykoła 85/III – 246 Łyskowski Ignacy 85/I – 356, 357, 85/II – 320 M.A.S. zob. Szulc Marceli Antoni M.J. zob. Jasieńska M. Machalska Karolina Barbara 85/I – 20 Machalska Tekla 85/I – 20 Machalski Józef 85/I – 20 Maciej z Warszawy 85/I – 69 Maciews’kyj I. 85/II - 57 Maciejewski Marian 85/I – 47 Maciejowscy 85/I – 85, 86, 85/II – 413, 478 , 85/III – 122 Maciejowski Kazimierz 85/II – 413, 476 Maciejowski Wacław Aleksander 85/I – 31, 85, 86, 195, 85/II – 205, 295, 391, 413, 476, 477, 478, 606, 607, 85/III – 173, 231 Maciszewski Maurycy, Mac. 85/I – 250 Magnuszewski Dominik 85/I – 56 Maine Henry Summer 85/II – 559 Maj Jan 85/II – 432, 436 Majer Józef 85/I – 216, 217, 257, 260–262, 264, 267, 272–274, 277, 283, 287, 308, 377, 424, 435, 441, 446, 452, 453, 456, 464, 466, 467, 478, 479, 494, 85/II – 471, 481, 483, 489, 545, 546, 555, 571 Majer Karolina, z d. Friedlein 85/I – 453 305 �Majeranowski Konstanty, pseud.: Pielgrzym z Tenczyna, Rzesiński J.K. 85/I – 269, 85/II – 253, 260, 261, 447 Majewski Józef 85/I – 50 Major Rafał 85/III – 155, Majorkiewicz Jan 85/II – 205 Majorkiewicz Wolf Majer 85/I –200, 205, 85/II – 442, 85/III – 173 Makart Hans 85/I – 344 Maleski 85/I – 335 Malinowski Bronisław 85/II – 400, 410 Malinowski Lucjan 85/I – 286, 351, 447, 467, 85/II – 248, 547, 85/III – 22 Malinowski Tadeusz 85/I – 270, 271 Mälzl Johann Nepomuk 85/II – 78 Małecka 85/II – 516 Małecki Antoni 85/I – 387 Manhardt Wilhelm 85/II – 559 Mania Grzegorz 85/I – 453 Marcin św. 85/II – 330, 336 Marcin z Kłecka 85/II – 449 Marcin z Urzędowa 85/II – 449 Marcinkowski Antoni, pseud.: Nowosielski Antoni 85/I – 178, 179, 85/II – 221, 295, 339, 431, 558, 607, 85/III – 92, 245, 246 Marciszewicz Feliks 85/I – 462 Marconi Eleonora, zob. Kolberg Eleonora Marconi Henryk 85/I – 76 Marconi Karol 85/I – 58, 59, 98, 120, 420, 85/II – 98, 404 Marconi Leonard 85/I – 372 Marconi Władysław 85/I – 120 Marczewska Maria 85/II – 475 Marczewska Marzena 85/II – 386, 390, 391 Marczuk Dmytro 85/II – 130, 85/II – 231, 422 Marek św. 85/II – 481 Markiewicz Katarzyna 85/I – 17, 20, 21, 23, 25–27, 38, 43, 44, 84, 120, 245, 247, 249, 251, 254, 255, 312, 344, 419, 481, 85/II – 20, 100, 417, 85/III – 46, 286 Markusfeld Konstancja 85/III – 170 Marschner Heinrich August 85/II – 151 Marszałkiewicz Felicjan 85/II – 365 Martuszewska Anna 85/I – 236 Maryna 85/I – 256, 85/II – 448 Marysia 85/I – 425, 85/II – 232 Masłowski Leon 85/I – 328, 336 Maślanka Julian 85/I – 47, 96, 85/II – 499 Maślonka Jan 85/I – 198, 85/II – 129 Matejko Jan 85/I – 329, 424, 458, 479 Matejko Franciszek 85/III – 134 Matuszewscy z Jasienicy 85/II – 493 Matuszewscy z Mąkolina 85/I – 105, 85/ III – 118, 120 Matuszewska 85/I – 105, 85/III – 186 Matuszewska Anna 85/I – 236 Matuszewski Michał 85/I – 24 Matuszewski 85/I – 105 Matuszewski z Jasienicy 85/III – 125 Matuszewski z Makolina 85/III –128 Maury Alfred 85/I – 271, 272 Mauss Marcel 85/II – 387 Mayr Simon Johann 85/II – 139 Mazurkiewicz-Szczyszek Anna 85/II – 573, 574 Mazzini Giuseppe 85/I – 220 Mączka Tomasz 85/I – 456, 493 Mączyński Józef 85/I – 268, 85/II – 445 Mąkowski 85/III – 123 Mecherzyński Karol 85/I – 262, 263, 269 Medyński Napoleon 85/II – 607 Mejer Ignacy Antoni 85/III – 188 Mela, Melusia zob. Męcińska Antonina Mendelssohn-Bartholdy Feliks Jakob 85/I – 250, 85/II – 144, 151 Mercoeur Gotfryd 85/I – 18 Mercoeur Henrietta, z d. von Arnim 85/I –18, 20, 21 Merriam Alan P. 85/II – 49, 55 Merzbach Ludwik 85/I – 228, 319, 320, 322, 412, 85/II – 452, 85/III – 139 Meyerbeer Giacomo 85/II – 150, 151 306 �Męcińska Antonina, Mela, Melusia 85/I – 70, 248, 250, 255, 344, 380, 394, 85/II – 77, 85/III – 11, 264 Męciński Antoni 85/I – 70, 344 Mianecki Adrian 85/II – 269 Mianowski Józef 85/I – 428 Miaskowski Kasper 85/II – 221, 363 Michałk Frido 85/I – 356, 85/III – 210 Michałowscy 85/III – 110 Michałowska Helena 85/I – 54 Michałowska Teresa 85/II – 362 Michałowski Kornel 85/I – 100-102 Michelet Jules 85/II – 559 Micińska Magdalena 85/I – 237, 239 Mickiewicz Adam 85/I – 447, 85/II – 182, 188, 267, 319 Mickiewicz Władysław 85/I – 383 Mieczkowscy 85/III – 142, 143 Mieczkowska Olimpia 85/I –327 Mieczkowski Leopold 85/I – 327 Mielżyńscy 85/I – 321 Mielżyński Józef 85/I – 321, 340 Mielżyński Seweryn 85/I – 220, 321, 410, 412, 85/II – 415 Mierczyński Stanisław 85/II – 65, 67 Miernik Grzegorz 85/I – 236 Mierzyński Antoni Julian 85/I – 398, 85/ II – 607 Mikołaj św. 85/II – 447 Mikołaj I, cesarz rosyjski 85/I – 35, 110 Mikucki Stanisław 85/II – 205 Mikuli Karol 85/II – 32, 85/III – 172 Mikulski Tadeusz 85/I – 238 Millerowa Elżbieta, Miller Elzbieta, Krzyżaniak Elżbieta 85/I – 45, 85, 86, 134–138, 223, 245, 251, 253, 257, 269, 295, 296, 298, 423, 443, 497, 498, 85/ II –131, 179, 225, 236-238, 247, 253, 254, 269, 303, 306, 325, 403, 448, 450, 452, 467, 502, 508, 514, 519, 521, 574, 589, 85/III – 15, 29, 54, 57, 58, 68, 73, 79, 80, 88, 206, 207, 210–214, 217, 218 Milutin Nikołaj 85/I –170 Minter Karol 85/I – 317, 319, 85/III – 138 Minter Zofia 85/I – 317 Mioduchowska Aurelia 85/I – 85, 337, 85/II – 370 Mioduszewski Michał Marcin 85/I – 206, 258, 85/II – 61, 175, 221, 229, 230, 334. 350, 352, 481, 85/III – 260, 261, 264 Mirecki Franciszek 85/I – 137 Młoccy 85/II – 493, 85/III – 134 Młocka 85/I – 218, 85/II – 219, 423 Młocki Alfred 85/I – 221, 258 Moniuszko Stanisław 85/I – 5, 38, 50, 59, 74. 80, 133, 146, 209, 315, 404, 456, 480, 481, 85/II – 9, 136, 151, 152, 155– 157, 159, 85/III – 174, 181 Moraczewska Bibianna 85/I – 81, 321, 339, 346, 380, 401, 405, 409–411, 414– –417, 435, 85/II – 219, 420, 450, 460, 556, 570, 85/III – 133, 148, 153, 156 Moraczewski Jędrzej 85/I – 62, 81, 409, 85/II – 480 Morawska Katarzyna 85/I – 103 Morawski Franciszek 85/II – 613 Morawski Szczęsny 85/II – 617 Mordasiewicz Kazimierz 85/I – 44, 436 Moroński 85/I – 63 Morsztyn Hieronim 85/II – 221 Morsztyn Jan Andrzej 85/II – 338, 363 Morzyccy 85/III –128, 130 Morzycki Antoni 85/I – 203, 85/II – 437, 85/III – 129 Moszyńska Józefa 85/II – 227, 339 Moszyńska Zofia 85/II – 131, 132, 85/III – 245, 246 Moszyński Kazimierz 85/II – 390, 400, 85/ III – 37 Moszyński Piotr 85/II – 227 Mozart Wolfgang Amadeus – 85/I – 134, 250, 85/I – 140, 150, 151, 157, 159, 160, 163 Mroczek 85/III – 272 307 �Mross Henryk 85/I – 328 Mrzygłodowicz Krzysztof 85/II – 368 Müller Friedrich 85/I – 358, 361, 85/II – 33/34, 424, 449, 560, 565–567, 576, 596, 613 Müncheimer Zygmunt Karol 85/III – 170 Müncheimer Adam 85/I – 403–405 Muszkalska Bożena 85/I – 441, 85/II – 41, 54 Mychalczuk Konstantyn 85/I – 427 Mysłakowski Piotr 85/II – 22 Nadolski Bogusław 85/II – 374 Nagel Josph 85/II – 139 Nalepa Marek 85/II – 612 Napoleon Bonaparte, cesarz Francuzów 85/I – 19, 22, 85/II – 10 Narbutt Teodor 85/III – 249 Naruszewicz Adam 85/II – 606 Naumann B. 85/II – 559 Nawrocka-Wysocka Arleta 85/I – 207, 85/I – 60, 148, 150 Nawrocki Iwan 85/I – 495 Nawrocki Witold 85/II – 268 Nazina Inna 85/II – 57 Negrey Maciej 85/I – 455 Nehring Władysław 85/I – 214, 85/II – 451, 85/III – 19 Neron 85/I – 389 Nesselmann Georg Heinrich Ferdinand 85/I – 392, 85/II – 227, 228, 276, 85/III – 10 Neymann Cesław, Nejman Cesław 85/I – 9, 166, 421, 426– 428, 85/II – 274, 276, 281, 488, 532, 558, 561, 621, 622, 85/III – 180 Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława 85/II – 194, 378, 383, 386, 389 Niedżwiedzki Władysław 85/I – 354, 391 Niegolewscy 85/I – 326, 339, 415, 85/II – 216, 415, 418, 85/III – 135, 143 Niegolewska Wanda, z d. Kwilecka 85/I – 321, 322, 326, 338, 339, 377, 411, 85/II – 452, 590, 85/III – 143 Niegolewski Władysław 85/I – 225, 321, 339, 411, 85/II – 417, 452 Niemcewicz Julian Ursyn 85/II – 27, 612 Niewiarowski Aleksander 85/I – 57 Niezabitowski Kajetan 85/I – 83, 85/II – 80 Nikityszyn Iwan 85/II – 232, 305, 487 Nikodem 85/II – 348 Nitsch Kazimierz 85/I – 349–351, 85/II – 248 Norwid Cyprian 85/I – 46, 51, 60, 72, 85/II – 319, 405, 85/III – 85, 113 Norwid Ludwik 85/I – 58, 60, 72, 85/II – 118, 404, 405, 85/III – 85, 113 Norwid Ludwika, z d. Zdzieborska 85/II – 406 Norwid Paulina zob. Suska Paulina Norwidowie 85/II – 92, 118, 216, 405, 406, 85/III – 85 Noskowski Zygmunt 85/I – 403, 478, 85/ III – 189, 270 Nowaczyński Adolf 85/II – 28 Nowak Tomasz 85/II – 66, 124 Nowak-Romanowicz Anna 85/I – 25 Nowicka Ewa 85/II – 563 Nowosielski Antoni zob. Marcinkowski Antoni Nowosielski Skowyrka Franek 85/II – 421 Nycz Ryszard 85/I – 234 Odrowąż Jacek św. 85/I –241 Oehmigke Ludwig 85/I – 26, 41, 85/III – 161, 280 Ograbiszewski Ignacy 85/I – 328, 336 Ogrodziński Władysław 85/I – 330, 332, 333, 336, 343, 85/II – 239, 252, 408, 520, 521, 85/III – 47, 48, 206 Okólska Amelia 85/II – 130 Olechnowicz Mścisław 85/II – 517, 518, 569, 85/III – 208 Olejniczka Zofia 85/II – 129, 85/II – 232, 422 308 �Oleksińscy 85/II – 493 Oleksiński 85/III – 125 Oleksiński Kazimierz 85/III – 125 Olędzki Stanisław 85/II – 67 Olszewski Łukasz 85/I –269 Ong Walter Jackson 85/II – 244 Onslow George 85/I – 33 Optołowicz Janusz 85/II – 517 Oracki Tadeusz 85/I –331, 332, 343 Orgelbrand Samuel 85/I – 6, 19, 25, 28, 83, 102, 112, 129, 141–144, 172, 174, 190, 208, 210, 257, 259, 289, 311, 85/ II – 14, 15, 21, 50, 64, 127, 151, 152, 157, 162, 169, 352, 406, 436, 437, 542, 558, 559, 596, 85/III – 68,159, 160, 168–173, 190, 257 Orman-Michta Elżbieta 85/I – 329 Orzeszkowa Eliza 85/III –248 Osipowicz Aleksander 85/I – 174, 182, 85/II – 425, 427, 498, 499 (tu błędnie Ostapowicz), 543, 85/III – 12, 132, 228 Ossoliński Maksymilian 85/II – 137 Ossowski Juliusz Jan 85/I – 343 Ossowski Gotfryd 85/I – 424, 85/III – 150, 179 Ostapowicz zob. Osipowicz Ostaszewscy 85/I – 438, 85/III – 156 Ostaszewska Emma, z d. Załuska 85/I – 438, 439 Ostaszewski Teofil 85/I - 438, 439 Osten-Saken Fiodor 85/I – 191, 85/II – 543 Otto Leopold 85/I – 154, 162, 207, 322, 85/II – 521, 85/III – 139, 140 Otwinowska Barbara 85/II – 362 Ozarko Łeś (Oleś) 85/II – 232 Paczkowski Szymon 85/II – 72 Paderewski Ignacy 85/I – 456 Paer Ferdinando 85/II – 140, 150 Paganini Nicolo 85/II – 140 Pałubicki Konrad 85/II – 66 Pamuła Kazimierz 85/I – 125 Pannonius Janos zob. Schuster Johann Papłoński Jan 85/I – 187, 205, 85/II – 607, 85/III – 172 Paprocka Wanda 85/II – 41 Paprocki Bogusław 85/I – 22 Paradowska Maria 85/II – 454 Parylak Piotr 85/I – 284 Paskiewicz Iwan 85/I – 35, 39 Paszkiewiczowa Michalina, z d. Konopka 85/I – 245, 250, 380, 85/III – 286 Paszkowska Kornelia 85/I – 55, 85/III – 162 Paszkowski Józef 85/I – 55, 85/II – 24 Pauli Żegota 85/I – 62, 63, 91, 131, 132, 258, 259, 85/II – 12, 77, 91, 174, 184, 189–192, 197, 221, 228, 265, 269, 336, 85/III – 29, 161, 239–243 Pavković Nicola 85/II – 525, 526 Paweł św. 85/II – 347 Pawlak Aleksander 85/I – 62, 93, 85/II – 36, 86, 90, 126, 174, 186, 85/III – 99, 206, 208, 212, Pawlak Hanna 85/I – 469, 85/II –131, 85/III – 213–216 Pawlakowa Danuta, Pawlak Danuta 85/I – 77, 89, 96, 116, 155, 195, 197, 202, 337, 485, 85/II – 91, 125, 126, 130–132, 186, 197, 239, 426, 520, 623, 85/III – 61, 70, 79, 87, 205–208, 210–214, 218, 273 Pawlicki Piotr Paweł 85/I – 76 Pawlikowski Mieczysław 85/I – 479 Pedroso Zofimo Consigleri 85/II – 548, 608 Pelczar Józef Stanisław 85/I – 458, 481 Pełka Hermann 85/I – 330, 331, 85/III – 144 Perczyńska Nina 85/I – 192 Perthy J.A.Maximilian 85/I – 358, 359, 85/II – 33, 560, 567, 596, 613 Peschel Oskar 85/I – 358, 359, 85/II – 560, 562, 595 309 �Petrow Aleksander 85/I – 420, 440, 85/ II – 339, 340, 535 Philidor Danican rodzina 85/III – 95, 189 Piasna-Kudyńska Ewa 85/I – 426, 85/II – 488 Piątkowskia Ignacja 85/I – 497, 85/II – 482, 617, 618 Pielgrzym z Tenczyna zob. Majeranowski Konstanty Pietraszek Edward 85/III – 49, 50 Pietruszyńska-Sobieska Jadwiga zob. Sobieska Jadwiga Pigoń Stanisław 85/I – 238 Pilat Roman 85/I – 393, 394 Piłat 85/II – 347, 348, 368 Piłsudski Bronisław 85/II – 400 Piotr św. 85/II – 347 Piotrowscy 85/III – 121 Piotrowski Tytus 85/II – 563, 85/III – 246 Piwarski Jan Feliks 85/II– 24 Plebański Józef 85/I – 448, 85/II – 621 Pleus-Turczynowiczowa Maria zob. Turczynowiczowa Maria Plichta, Plichcina 85/I – 198, 85/II – 232,423 Pług Adam 85/II – 103 Pobłocki Gustaw 85/I – 327, 336, 337, 342, 85/III – 143, 230 Pobłocki Juliusz 85/I – 327, 337, 342 Podlewska Antonina zob. Konopka Antonina, matka Józefa Podlewski Władysław 85/I – 419 Podlipniak Piotr 85/II – 57 Pokropek Marian 85/II – 612 Pokutyński Filip 85/I – 267 Pol Wincenty 85/I – 173, 221, 243, 258, 300, 357, 85/II – 267, 319, 328, 400, 402, 513, 515, 516, 519, 548, 553, 558, 561, 611, 85/III – 111 Polak Walenty 85/II – 129 Polanowski Stanisław 85/I – 465, 85/II – 563, 569 Poliński Aleksander 85/I – 103, 85/II – 19 Polkowski Ignacy 85/I – 266 Pollak Roman 85/II – 350 Połujański Aleksander 85/II – 497, 609, 85/III – 228 Poniatowska Irena 85/II – 72 Poniatowski Józef 85/I – 19 Poniatowski Stanisław August zob. Stanisław August Poniatowski Popławski Emil 85/II – 323, 337 Posern-Zieliński Aleksander 85/I – 171, 210, 85/II – 560, 581, 85/III – 101, 211 Potoccy 85/I – 457 Potocka Anna, z d. Działyńska 85/I – 438, 439, 85/III – 156, 157 Potocka Róża 85/III – 76 Potocka Zofia, z d. Branicka 85/I – 457 Potocki Alfred 85/I – 405 Potocki Artur 85/I – 451, 457 Potocki Stanisław Kostka 85/I – 22 Potocki Stanisław Wojciech Antoni 85/I – 438 Potocki Wacław 85/II –319, 338, 363 Powidaj Ludwik, L.P. 85/III – 176 Poźniak Włodzimierz 85/I – 456, 85/II – 67 Prawdzic Marcin 85/II – 328, 85/III – 53 Preissner Alojzy 85/III – 270, 273 Prochaska Maciej 85/I – 56, 62, 73, 102, 146, 155, 497, 498, 85/II – 33, 93, 137, 183, 482, 85/III – 213, 216–218 Prusinowski Jan 85/I – 166, 167, 85/II – 306, 308, 415, 509, 85/III – 27, 33, 92, 247, 279 Pruski zob. Gloger Zygmunt Prussak Maria 85/I – 234, 236 Pruszak Jan Konstanty 85/II – 406 Pruszak Tomasz 85/I – 79, 85/II – 406, 472 Pruszakowa Amalia 85/I – 152, 85/II – 406, 472, 85/III – 121 Pruszakowa Seweryna zob. Duchińska Seweryna Przerembski Zbigiew J. 85/II – 126, 127 310 �Przesławska Helena 85/III – 51 Przeździeccy 85/I – 452 Przeździecka Elżbieta, z d. Plater-Zyberk 85/I – 453 Przeździecki Aleksander 85/I – 238, 271, 85/II – 572, 576, 577, 585, 589, 592 Przeździecki Konstanty 85/I – 453 Przybylski Tadeusz 85/I – 53 Przybysławscy 85/I – 377, 380, 400, 401, 486, 85/II – 217, 85/III – 148, 152 Przybysławska Helena, z d. Wessel 85/I – 380, 406, 85/III – 179 Przybysławski Władysław 85/I – 274, 281, 282, 377, 379–381, 395–397, 399401, 407, 486, 85/II – 407, 420, 423, 425, 484, 486–488, 514, 528, 554, 555, 582, 600, 85/III – 146, 147, 151, 152 Przystański Stanisław 85/I – 311, 85/II – 465 Pstrokoński Antoni 85/II – 482, 85/III – 231 Pstruśka Katarzyna 85/II – 448 Puchała zob. Konieczko Wincenty Puffke Emma z Kurowskich 85/II – 253, 513 Purchla Jacek 85/I – 240, 241 Puszkin Aleksander 85/II – 291, 294 Quattrini Giovanni Lodovico (Jan Ludwik) 85/I – 146, 85/II – 155, 156 R. zob. Wójcicki Kazimierz Władysław Radońscy 85/II – 415, 85/III – 131, 132 Radońska Aniela 85/I – 82, 215, 412, 85/ II – 415, 451 Radoński Hipolit 85/I – 82, 215, 85/II – 451 Radwański J. 85/II – 322, 333 Radzikowski Walery Eliasz 85/II – 505 Radziwiłł Maciej 85/I – 161 Rak Maciej 85/I – 351, 484, 85/II – 248 Rakowiecki Ignacy 85/II – 589, 607 Rastawiecki Edward 85/I – 321, 85/III – 167 Raszewski Zbigniew 85/II – 349, 350, 351 Rataj Andrzej 85/I – 503, 85/III – 39, 44, 49, Ratajczakowa Dobrochna 85/II – 349 Rautenstrauch Józef 85/I – 37, 39 Rąbca Franciszek 85/I – 328, 336, 337, 85/III – 144, 145 Rebczyński Władysław 85/I – 463 Rederowa Danuta 85/I – 260, 85/III – 47 Reinecke Carl Heinrich Carsten 85/I – 370 Reinfuss Roman 85/III – 49 Rej Mikołaj 85/II – 221, 319, 332 Remus Karol 85/I – 331, 332, 333, 336, 85/II – 408, 85/III – 144 Retzius Anders Adolf 85/II – 596 Reyzner Karol 85/II – 78 Rękas Joanna 85/II – 385, 387 Rhesa Ludwig Jedemin 85/I – 84 Richter Jean Paul 85/I – 25 Riedmüller Józef 85/I – 132, 85/II – 235 Rieger Adam 85/III – 74, 75 Riese August 85/III – 175 Righini Vincenzo 85/II – 140 Rode Jacques Pierre Joseph 85/II – 140 Roemer Fryderyk Adolf 85/I – 25 Rogala Jacek 85/II – 236 Rogalska-Windakiewicz Helena 85/II – 64, 65 Rogawski Karol 85/I – 271, 452 Roger Juliusz 85/I – 167, 168, 85/II – 24, 85/III – 171 Rokossowska Maria 85/III – 163 Rola zob. Skotnicki M. Rolle Józef Apolinary 85/III – 244 Romankówna Mieczysława 85/I – 79 Romański Artur 85/I – 102 Rossini Gioacchino Antonio 85/I – 30, 85/II – 140,150, 151, 161 Rostafiński Józef 85/I – 453, 494, 495, 85/II – 501, 85/III – 28 311 �Rousseau Jean Jacques 85/I – 417, 85/II – 18 Rowicka Małgorzata 85/I – 342, 469, 470, 85/II – 493, 85/III – 77 Różański Piotr 85/I – 453 Różnicki Aleksander (Rożniecki) 85/I – 147. 85/II – 157, 159, 85/III – 168 Rubens Peter Paul 85/I – 329 Ruda Anna, zob. Kustra Anna Rudnicka Jadwiga 85/I – 238 Rudorff Ernst 85/I – 370 Rudziński Witold 85/I – 80, 133, 134, 85/II – 156 Rungenhagen Carl Friedrich 85/I – 38, 56, 85/II – 75, 137–139, 141, 85/III – 109 Ruszel Krzysztof 85/III – 56 Rutkowski Walery 85/I – 329 Rybkowska Karolina 85/I – 344 Rybkowski Tadeusz 85/I – 251, 254, 344, 345, 407, 85/II – 551, 85/III – 97, 180 Rychling-Bartoszewski Wincenty 85/I – 459 Rychły Maciej 85/II – 53 Rychter, Richter 85/III – 115 Rychterowie 85/III – 115 Rynarzewsk[…] 85/II – 423 Rysiński Salomon 85/II – 319, 322, 332 Ryszkiewicz Andrzej 85/I – 59 Rzechowscy 85/I –72, 85/III – 113 Rzechowska Zofia 85/I – 72, 85/III – 165 Rzepecki Ludwik 85/I – 327, 336 Rzewuski Lesław 85/I – 247 Rzewuski Walery 85/I – 247, 253, 254, 304, 85/II – 581, 85/III – 97, 137 S.K.J. 85/III – 166 Sabała, właśc. Jan Krzeptowski 85/II – 43 Sabała Jan, syn 85/II – 21 Sadowski Jan Nepomucen 85/I – 243, 260, 266, 267, 270, 273, 275–277, 281, 283, 303, 336, 355, 402, 452, 85/II – 545–547, 553 Šafárik Pavel Josef, Szafarzyk Paweł Josef 85/II – 513, 561, 622 Sakowicz Kasjan 85/II – 373 Salis-Seewis Johann Gaudenz von 85/I – 22 Salomea św. 85/I – 241 Samujłło Julian 85/I – 246 Sandmann Jan Nepomucen zob. Zandman Jan Nepomucen Sarana Gopala 85/II – 604 Sardou Victorien 85/I – 335 Sarnowska-Temeriusz Elżbieta 85/II – 362 Sawczynski Jakob 85/III – 92, 239 Sawicka Aleksandra 85/I – 185, 468, 85/III – 213, 215 Scheffler 85/II – 60 Schilling Gustav Friedrich 85/I – 18 Schleicher August 85/III – 10, 230 Schnaydrowa Bogumiła 85/I – 270, 85/III – 270, 273 Schneider Antoni 85/ii – 617 Schubert Franz Peter 85/I – 134, 85/II – 11, 151 Schumann Robert 85/II – 151 Schuster Johann, pseud.: Janus Panno­ nius 85/I – 289 Schwartz 85/I – 25 Sczanieccy 85/I – 327, 332, 85/III – 142,143 Sczaniecka Bogusława, z d. Kruszyńska 85/I – 327 Sczaniecki Michał 85/I – 327 Segalewicz Paulina 85/III – 61 Sembrzycki Jan Karol 85/III – 281 Sembrzycki Karol 85/I – 343, 85/III – 281 Semeniuk Kośt’ 85/II – 385 Semkowicz Władysław 85/III – 37 Sennewald Gustaw 85/II – 165, 85/III – 162 Seredyński Władysław 85/I –266, 267 312 �Serhiniuk Fedor 85/II – 232 Seweryn Tadeusz 85/III – 35, 36, 38, 39, 41, 43, 45, 47–52, 254 Siarkowski Władysław 85/I – 279–282, 338, 345, 346, 377, 435, 437, 439, 440, 446, 447, 85/II – 131, 220, 234, 239, 241, 243, 259. 260, 284, 306, 310, 327, 328, 336, 337, 339, 340, 348, 418, 422, 468–470, 504, 535, 547, 549, 573, 611, 85/III – 14, 84, 146, 236, 256 Siemiaszkowa Wanda 85/I – 480 Siemieński Lucjan, pseud.: Gerwazy 85/I – 125, 126, 132, 257, 263, 410, 85/II – 201, 221, 290, 292–294, 328, 411, 520, 85/III – 106, 120, 167 Siemionow Piotr P. 85/I – 397 Siemiradzki Henryk 85/I – 388, 389, Sienkiewicz Henryk 85/I – 384 Sienkiewicz Jan Karol 85/II – 607 Sierakowscy z Turyczan 85/I – 165, 85/ II – 415, 85/III – 125 Sierakowscy z Waplewa 85/I – 328–330, 332, 85/III – 142, 144 Sierakowska Maria 85/I – 328, 329 Sierakowski Adam 85/I – 329 Sierakowski Alfons 85/I – 329 Sierakowski Antoni 85/I – 329 Sieroszewski Wacław 85/II – 27 Sikora Kazimierz 85/II – 374, 375, 378 Sikorska Aleksandryna 85/III – 163 Sikorski Józef, J.S. 85/I – 47, 48, 54, 68, 77, 78, 80, 99, 103, 104, 118, 119, 126–128, 147, 151, 160, 161, 187, 189, 190, 211, 289, 375, 394, 434, 473, 85/II – 30, 35, 39, 52, 82, 94, 95, 154-156, 159, 160, 176, 426, 556, 85/III – 163, 165,167, 168, 170, 172 Simonides Dorota 85/II – 181, 194 Skarbek Stanisław 85/I – 395 Skarga Barbara 85/II – 583 Skarga Piotr 85/II – 221 Skierkowski Władysław 85/II – 56, 65 Skimborowicz Hipolit 85/I – 52, 54, 79 Skimborowiczowa Anna 85/I – 54 , 79, 81 Skimborowiczowie 85/I – 81 Skirczuk Jura 85/I – 285 Skobel Fryderyk 85/I – 284, 354, 85/III – 136 Skoczkowa Jadwiga Kazimierzowa 85/II – 236, 237, 384, 448, 449 Skoczylas-Stawska Honorata 85/I – 351 Skorecki Stanisław 85/II – 373 Skorochód-Majewski Walenty 85/II – 607 Skotnicki Antoni 85/II – 425 Skotnicki M., pseud.: Rola 85/I – 182, 85/ II – 425, 495, 496 Skowron Zbigniew 85/I – 376 Skrukwa Agata 85/I – 14, 45, 59, 86, 165, 195, 209, 245, 253, 257, 269, 279, 282, 295, 296, 298, 356, 379, 395, 396, 400, 486, 502, 85/II – 28, 29, 60, 88, 132, 154, 183, 196, 198, 224, 236, 247, 252– –254, 269, 280, 281, 303, 305, 306, 410, 415, 426, 431, 436, 441, 450, 462, 486, 515, 544, 550, 563, 581, 598, 599, 610, 85/III – 11, 17, 18, 24, 45, 48, 56, 67, 68, 91–93, 206–218 Skrzynecki Jan Zygmunt 85/I – 34 Skulina Tadeusz 85/I – 423, 427, 440, 85/II – 248, 307, 308, 310, 513, 85/III – 208 Sławińska-Dahlig Ewa 85/I – 366, 375, 376, 85/II – 20 Słoczyński Wojciech 85/III – 172 Słotwiński Konstanty, K.S. 85/II – 187 Słowacki Juliusz 85/I – 51, 116, 455, 85/II – 32, 319 Smoleński Władysław 85/I – 10, 236, 237, 461, 470–472, 85/II – 490–492, 532, 609, 85/III – 181, 182 Smoleŕ Jan Arnošt, Szmaler 85/I – 187, 356, 85/II – 134, 430, 431, 526, 85/III – 230, 257 Smolikowski Jan 85/I – 140 Smolka Stanisław 85/I – 260 313 �Smoluch Łukasz 85/I – 101, 485, 85/III – 75, 216 Sobczyk Urszula 85/II – 181 Sobierajski Zenon 85/II – 419 Sobieska Jadwiga, Pietruszyńska-Sobieska Jadwiga 85/II – 56, 67, 70, 114, 124 Sobieski Jan zob. Jan III Sobieski Sobieski Marian 85/I – 76, 77, 94, 95, 85/II – 56, 67, 70, 114, 124, 125, 133–135, 85/III – 49, 70, 200, 201 Sobieszczański Franciszek 85/I – 271, 85/ II – 352, 357, 438 Sobisiak Walerian 85/III – 95, 207 Sobotka Primus 85/II – 548 Sofokles 85/II – 338 Sokołowscy 85/II – 437, 85/III – 128,129, 131 Sokołowska 85/II – 423 Sokołowski Michał 85/I – 198, 85/II – 232, 324, 423, 442, 85/III – 130, 131 Sołtan Adam Lew 85/I – 328, 329, 85/II – 415 Sołtan Michał 85/I – 164, 166, 266, 328, 329, 85/II – 415 Sołtanowie 85/I – 165, 329, 85/III – 125 Sołtyk Karol 85/II – 31, 85/III – 174 Sowińska Katarzyna 85/I – 40, 55, 162, 85/II – 24 Sowiński Wojciech (Adalbert) 85/I – 209, 85/II – 174 Sowiński Józef 85/I – 40, 162 Spencer Jonathan 85/II – 397, 604 Spiess Franciszek 85/II – 165 Spiss Anna 85/II – 618 Spohr Louis 85/II –151 Spontini Gaspare Luigi 85/II – 140 Stachiewicz Piotr 85/I – 500 Stachowska Krystyna 85/I – 260 Stanisław św. 85/I – 241 Stanisław August Poniatowski, król polski 85/I – 161 Starzewski Maciej 85/I – 417 Staszczak Zofia 85/II – 375, 397, 85/III – 52, 222 Staszeczek Walkosz Jan 85/II – 233 Staszel Jan 85/III – 270 Staszic F. 85/III – 248 Staszic Stanisław 85/I – 22, 85/II –183, 550, 610 Stawiski Edmund 85/II – 465 Stefan Batory, król polski 85/II – 254 Stefani Jan 85/I – 6, 118, 129, 144, 145, 174, 404, 85/II – 9, 93, 94, 147, 151– –153, 159, 160, 363, 85/III – 168 Stefani Józef 85/II – 93 Stelmachowska Bożena 85/II – 400 Stęszewski Jan 85/II – 38, 41, 57,67 Stocking George W. 85/II – 582 Stoiński Stefan Maria 85/II – 65, 67 Stojowscy 85/I – 456 Stojowska Maria 85/I – 456 Stojowski Alfred 85/I – 456 Stojowski Zygmunt 85/I – 455, 456 Stokowska Magdalena 85/I – 80, 85/II – 156 Stomma Ludwik 85/II – 535 Stradecki J. 85/III – 58 Strauss Johann 85/I – 134 Strąbski Stanisław Jan 85/II – 327 Streitt Franciszek 85/III – 280 Strój Jan 85/II – 470 Strumiłło Tadeusz 85/I – 53, 54, 133 , 85/ II – 115, 519 Struve Henryk 85/I – 464 Strzelichowski Piotr 85/I – 245 Strzyżewska Zofia 85/I – 36 Studziński Wincenty W. 85/II – 31 Stummer Wanda 85/III – 282 Suchodolski Bogdan 85/I – 142 Sulima Roch 85/II – 194 Sulimierski Filip 85/II – 571 Sulzer Johann Georg 85/II – 18 Surowiecki Wawrzyniec 85/II – 589 Suscy 85/I – 72, 85/II – 405, 85/III – 113 314 �Sušil František 85/II – 134á Suska Paulina, z d. Norwid 85/I – 72, 73, 85/II – 405, 406, 85/III – 85, 163 Suski Jan 85/I – 73, 85/II – 405, 406 Sydow Bronisław Edward 85/II – 89 Syrokomla Władysław, pseud. Ludwika Kondratowicza 85/II – 267 Szabrański Antoni Józef, A.J.S. 85/I – 48, 50, 52, 85/II – 76, 153, 185, 526 Szacki Jerzy 85/II – 586, 587 Szafarzyk Paweł Józef zob. Šafárik Pavel Josef Szajbel Jan 85/III – 206 Szajnocha Karol 85/I – 142, 143, 190, 85/ II – 607 Szalitowa Walentyna zob. Kolberg Walentyna Szaniawski Józef 85/II – 482, 483, 85/III – 231 Szaszkewycz Markijan 85/I – 155 Szawłowscy 85/I – 319, 377, 85/II – 217, 514, 85/III – 131, 145, 148 Szawłowska Eleonora 85/I – 319 Szawłowska Róża 85/I – 319 Szawłowski Stanisław 85/I – 319, 379 Szawłowski Tytus 85/I –319, 85/III – 147, 148 Szczepan św. 85/II – 335, 359, 379 Szczurek Michał 85/I – 298, 85/II – 240, 304, 85/III – 259 Szembek Józef Maciej 85/II – 227 Szembekówna Zofia 85/III – 42 Szlachtowski Feliks 85/I – 226, 451, 481, 494 Szombathy Joseph 85/II – 548 Szop Mikołaj 85/II – 23 Szopen zob. Chopin Szopowicz Henryk 85/II – 131, 132, 227, 85/III – 126, 137, 245 Szopski F. 85/II – 509, 85/III – 20, 188, 205 Szostek Teresa 85/II – 367 Szremowicz Władysław 85/I – 329 Szuchewycz Wołodymyr 85/II – 537 Szujski Józef 85/I – 242, 257, 260, 261, 273, 274, 399, 495 Szulc Ewa Z. 85/II – 612 Szulc Kazimierz 85/I – 326, 85/II – 461, 608, 609, 85/III – 143, Szulc Marceli Antoni, M.A.S. 85/I – 8, 30, 67, 94, 201, 202, 319, 339, 346, 363– 375, 407, 414–418, 457, 458, 85/II – 21–28, 32, 33, 40, 78, 85/III – 34, 112, 150, 153, 162, 177, 178, 189 Szultka Zygmunt 85/I – 192 Szweykowski Wojciech Anzelm 85/I – 29 Szweykowski Zygmunt 85/III – 212 Szyjkowski Marian 85/II – 363 Szymanowski Wacław 85/I – 57, 85/II – 352, 478 Szymański Sebastian 85/II – 595 Szymor Piotr 85/II – 410 Szyndler Bartłomiej 85/I – 236 Ślaski Ludwik 85/I – 327 Śmiechowski Kajetan 85/I – 166, 85/II – 431, 543, 544, 571, 590, 85/III –128 Śmietański Emil Władysław 85/II – 31, 32 Śniadeccy 85/I – 383 Świeżawski Ernest 85/II - 606 Święch Jan 85/II – 618 Świrko Stanisław 85/I – 248, 85/II – 328, 336, 85/III – 14, 15, 53, 54, 210, 211, 263 T. S…ki 85/I – 121 Tacina Jan 85/II – 60 Tacyt 85/II – 606 Talko-Hryncewicz Julian 85/II – 400 Tarko Medard 85/I – 251, 379, 85/III – 67, 69, 206, 208, 209, 211 Tarnowscy 85/I – 452, 453 Tarnowska Róża Maria 85/I – 453 Tarnowski Adam 85/I – 101, 102, 118, 85/II – 93, 85/III – 219 315 �Tarnowski Stanisław 85/I – 242, 263, 329, 453, 458, 479, 494 Tausig Karol 85/II – 31 Taylor Archer 85/II – 342 Teclu Dymitr 85/III – 190 Tegnerowicz Joanna. 85/II – 595 Teichmann Anna 85/I – 444 Teichmann Ludwik 85/I – 273, 274, 283 Temme Jodocus Donatus Hubertus 85/I – 336 Terlecka Małgorzata 85/I – 171 Tetmajer Józef Przerwa 85/II – 267 Tettau Wilhelm Johann Albert von 85/I – 336 Tetzner Georg 85/I – 33 Thiele Just Matijas 85/II – 559 Thomas Charles Louis 85/I – 134 Thoms William 85/II – 180 Thompson Stith 85/II – 344 Toeppen Max Pollux 85/I – 211, 270, 343, 85/II – 521, 559, 560, 85/III – 174, 227, 228, 281 Tokarev Sergej A. 85/II – 569 Tokarska-Bakir Joanna 85/II – 573, 584, 595 Toman Lovro 85/I – 137 Tomaszewski Adam 85/I – 349, 350 Tomaszewski Mieczysław 85/I – 33, 67, 143, 145, 160, 175, 209, 210, 365, 366, 375, 376 , 85/II – 9, 13, 15, 16, 18, 19, 20, 52, 89, 145, 176, 85/III – 65, 68, 160, 211, 218, 219 Tomaszewski Wojciech 85/I – 28, 85/II – 137 Tomicki Symforion 85/II – 616 Topolski Jerzy 85/II – 610 Toroński A.J. 85/II – 513, 85/III – 239, 276 Trawińska Maria 85/II – 491, 518 Treder Jerzy 85/I –192, 85/II – 370 Treter Mieczysław 85/III – 28, 188 Tretiak Józef 85/I – 165, 167, 85/II – 131, 306, 308, 509–511, 85/III – 20, 26, 27, 32, 33, 63, 92, 188, 200, 205, 278, 279 Trębska Małgorzata 85/II – 373 Turczynowicz Roman 85/I – 133 Turczynowicz Wiesława 85/III – 45, Turczynowiczowa Maria, Pleus-Turczy­ no­wiczowa Maria 85/I – 33, 220, 371, 85/II – 66, 453, 454, 456, 85/III – 11, 39, 40, 43, 45–47, 51, 65, 128, 132, 212, 286 Turkawski Marceli Antoni 85/I – 396 Turowski Kazimierz Józef 85/I – 112, 85/ II – 131, 85/III – 92, 252, 253 Tuwim Julian 85/III – 58 Twardowski Kasper 85/I – 449, 85/II – 221 Tworzymir zob. Chociszewski J. Tycjan 85/I – 329 Tyllner Lubomir 85/II – 11 Tylor Edward Burnett 85/I – 274 Tyszkiewicz Eustachy 85/II – 607 Tyszyński Aleksander 85/II – 607 Udziela Seweryn 85/I – 218, 483, 484, 85/ II – 339, 522, 524, 535, 85/III – 11, 12, 20–23, 25, 28, 32, 35, 36, 38, 42-45, 48, 50, 63, 91, 188, 222, 223, 227, 233, 237, 284 Ulanowska Stefania 85/II – 297, 593, 85/ III – 248 Ulanowski Bolesław 85/III – 34 Umiński Piotr 85/I – 266, 267, 273, 452, 85/II – 548 Unger Józef 85/I – 211, 212, 290, 85/II – 320, 446, 85/III – 174, 175, 176 Urbanowska Zofia 85/I – 438, 85/II – 235, 251, 85/III – 157 Urbańczyk Stanisław 85/I – 354 Urszula św. 85/II –346, 347 Varfolomeyeva Tamara 85/II – 64 Verdi Giuseppe 85/II – 151 316 �Vermeulen Hendrik Frederik 85/II – 546 Vetter 85/I – 28, 85/II – 75, 137, 526 Vetterl Karel 85/II – 11 Vetulani Armand 85/I – 59 Vilhar Miroslav 85/III – 258 Voget Fred W. 85/II – 577 Volčić Jakob 85/II – 326 Voss Johann Heinrich 85/II – 144 W… 85/II – 365 W. [Wieczorkowski ?] 85/III – 167 Wach Karol W. 85/I – 38 Wachmann Johann Andreas 85/III – 190 Wacław z Oleska zob. Zaleski Wacław Wacław z Szamotuł 85/I – 404 Wagner Richard 85/II – 151 Wahylewycz Iwan Dalibor, Wagilewicz Iwan 85/I – 155, 85/III – 243, 244 Waitz Theodor 85/II – 568 Wajgel Leopold 85/I – 395 Walewski Cyprian 85/I – 161, 85/III – 93, 270 Walicki Andrzej 85/II – 575, 590 Waliński Michał 85/II – 194, 268 Walkowa 85/II – 129 Walter-Mazur Magalena 85/II – 57 Wanda P., pseud.: Adnaw 85/III –252, 276 Wander Karl Freiedrich Wilhelm 85/II – 336 Wasilewski Edmund 85/II – 145, 355, 85/III – 111, 219 Wasiuta Sebastian 85/II – 323 Wasylewski Stanisław 85/II– 287 Waszczyńska Katarzyna 85/II – 598 Waszkiel Marek 85/II – 349, 351 Wawrzek Zuzanna, Zuska 85/I – 21, 85/II – 28, 29, 55, 56 Wawrzyniec św. 85/II – 447 Wąsowska Elżbieta 85/II - 140 Wąsowska Karolina zob. Kolberg Karolina, żona Antoniego Wąsowski Antoni 85/I – 435, 85/III – 9, Weber Carl Maria von 85/I – 29, 85/II – 140, 144, 146, 150, 151 Wegner Leon 85/I – 214, 85/II – 446, 451, 85/III – 133 Weinert Aleksander 85/III – 219 Werner Emil 85/I – 316, 382, 385 Wernerowa Jadwiga Karolina, z d. Kolberg 85/I – 7. 307, 316, 317, 380, 382, 386, 388, 418, 419, 434, 436, 444, 452, 462, 465, 466, 476, 85/II – 612, 85/III – 148–151, 157, 158, 280 Wernerowie 85/I – 317 Wernik Kazimierz 85/II – 32 Wessel Helena zob. Przybysławska Helena Wessel Kazimierz 85/I – 380 Wesslowie 85/I – 380, 85/III – 114 Węsierski Albin 85/I – 335, 336 Widman Karol 85/III – 172 Wieczorkiewicz Anna 85/II – 374 Wieczorkowski zob. W. Wielopolski Aleksander 85/I – 142, 323 Wieniawski Józef 85/I – 404, 85/II – 31 Wierzbicki Daniel 85/II – 330 Wierzbicki Ludwik 85/I – 463, 464 Wierzbowska Michalina 85/III – 148 Wierzbowski Ryszard 85/II – 349, 352 Wierzbowski Teodor 85/I – 85 Wierzbowski Władysław 85/I – 87, 346, 85/II – 102, 405, 85/III – 9, 13, 120, 283 Wierzchosławski Szczepan 85/I – 327 Wildt Juliusz 85/II – 322, Wilk Bernadeta 85/I – 241 Wilkońscy 85/I – 78, 79, 82 Wilkońska Paulina 85/I – 54, 78, 79, 82, 97, 215, 225, 85/II – 165, 415, 451, 85/ III – 133, 136 Wilkoński August 85/I – 54, 78, 82, 83 Wiluń 85/II – 423 Windakiewicz Stanisław 85/II – 349, 350, 360, 362, 363, 367–369, 372 317 �Winiarz Adam 85/I – 27 Winterfeld Carl Georg August von 85/ II – 18 Wisłocki Teofil 85/I – 358 Wisłocki Władysław 85/I – 283 Wiszniewski Michał 85/II – 352, Wiślicki Władysław 85/I – 403, 483 Witkowska Alina 85/I – 32 Witold, w. książe litewski 85/I – 83 Witwicki Sofron 85/I – 281, 282, 285, 379, 387, 85/II – 217, 486, 85/III – 30, 93, 145, 244, 269 Witwicki Stefan 85/I – 109, 85/II – 27, 33, 145, 148, 85/III – 111, 183-186 Władysław Łokietek, król polski 85/II – 93, 140, 150 Wodzicki Ludwik 85/I – 242 Wodzińscy 85/II – 437 Wodziński Antoni (Wodzyński) 85/I – 202, 85/II – 24, 437, 85/III – 123 Wojciech św. 85/I – 249, 85/II – 62, 336, 481 Wojciechowski Ryszard 85/I – 32, 48, 61, 171, 183, 85/II – 77, 188, 292, 294, 404 Wojciechowski Tytus 85/I – 30, 373, 85/II – 32 Wojtas Andrzej 85/II – 240, 85/III – 277 Wojtkiewicz Iwona 85/II – 498 Wolff Maurycy 85/I – 9, 10, 395, 397, 398, 85/II – 255 Wolff Robert 85/I – 183, 207, 367, 371, 445, 458, 469, 85/II – 30, 31, 85/III – 9, 10 Wolicki Konstanty 85/I – 104, 85/III – 166 Wolniewiczowie 85/II – 415 Wolniewicz Włodzimierz 85/I – 220, 221, 321, 412, 85/II – 451, 569, 587, 598, 85/III – 134 Wolski Krzysztof 85/III – 207 Wolski Włodzimierz 85/I – 59 Wolski Zygmunt 85/III – 245, 255 Woronicz Jan 85/II –27 Wosiński Antoni 85/II – 373 Woykowska Julia 85/I – 62 Woykowski Antoni 85/I – 41, 49, 50, 62, 64–66, 85/II – 237, 569, 85/III – 111– –113, 162 Woźniak Anna 85/II – 574 Wójciccy 85/I – 79, 100 Wójcicka Anna, z d. Magnuszewska 85/I – 56, 85/III – 163 Wójcicka Marta 85/II – 311, 315, 332, 344 Wójcicki Kazimierz Władysław, K.W.Wł., R. 85/I – 34, 35, 44, 46, 48, 50– 52, 56, 58, 61– 63, 83, 88, 90, 91, 114, 116, 118, 120, 121, 150, 157, 158, 172, 183, 187, 188, 190, 204-206, 208, 280, 85/II – 12, 13, 75, 77, 79, 80, 91, 92, 94, 128, 173, 184, 187–190, 197, 201, 202, 221, 222, 239, 289-295, 297, 319, 320, 322, 328, 346, 352, 402, 478, 497, 520, 550, 605, 617, 85/III – 134, 161, 167, 172–174, 176–178, 227, 273 Wójcik-Keuprulian Bronisława 85/II – 65 Wrocławski Krzysztof 85/II – 323 Wrońska Jolanta 85/II – 542 Wróblewska Violetta 85/II – 212, 269, 297, 301, 344 Wróblewska-Straus Hanna 85/I – 27, 44, 312, 376, 85/II – 20 Wróblewski Filip 85/III – 57, 266 Wrześniowski August 85/I – 501 Wrzosek Adam 85/I – 442, 85/III – 12 Wunsch Józefa 85/II – 234, 85/III – 252, 253 Wybicka Honorata 85/I – 327 Wybicki January 85/I – 327 Wybicki Józef 85/II – 255 Wysocki Kasper Napoleon 85/II – 14, 85/ III – 166 Wyzga Tadeusz 85/I – 480 Young Michael W. 85/II – 410 318 �Z.C. 85/I – 389 Zabłocki Franciszek 85/II – 332 Zacharkiewiczowa 85/II – 550 Zadembski H. 85/II – 484 Zadurska Olga 85/II – 294 Zagórski Zygmunt 85/III – 205, Zakrzewska 85/I – 146 Zakrzewski Adam 85/II – 438, 476, 497, 611 Zakrzewski Bogdan 85/II – 521 Zakrzewski Konstanty 85/II – 145, 85/ III – 184 Zakrzewski Walenty 85/I – 58, 59, 85/II – 98, 404, 85/III – 111 Zaleski Józef Bohdan 85/I – 103–105, 85/ II – 145, 267, 85/III –167, 183, 184, 186, 187 Zaleski Wacław, pseud.: Wacław z Oleska 85/I – 44, 62, 91, 109, 85/II – 12, 40, 75–77, 91, 173, 184, 186, 187, 190, 197, 221, 222, 265, 269, 85/III – 161, 240, 242 Zalewski Kazimierz 85/I – 198 Zaliwski Józef 85/I – 35, 104 Załęscy 85/I – 153, 251, 432, 85/II – 217, 507, 85/III – 124, 154 Załęska Julia, z d. Konopka 85/I – 245, 251, 423, 85/II – 507 Załęski Gabriel 85/I – 245, 251, 423, 85/II –507, 85/III – 125 Zandman Jan Nepomucen, Sandmann Jan Nepomucen 85/I – 69 Zaplatalski Józef 85/I – 345, 347 Zarzycki Aleksander 85/II – 31 Zatorski Franciszek 85/I – 83, 85/II – 80 Zawadzki Władysław 85/I – 179, 396 Zawiliński Roman 85/I – 75, 474, 85/II – 21, 533, 546, 547, 85/III – 18, 20–24, 34,35, 37, 38, 40, 44 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 85/II – 419, 420, 517, Zawisza Jan 85/I – 383 Ząbkowic Stanisław 85/II – 449 Zbiegniewska Izabela 85/I –79 Zborowski Juliusz 85/III – 35, 36 Zbyr Irina 85/II – 537 Zdancewicz Tadeusz 85/II – 248, 307, 85/III – 206 Zduniowa Aleksandra 85/I – 432, 85/II – 32, 85/III – 274 Zduniowie 85/I – 432, 85/III – 155 Zduń 85/III –155, 156 Zdziarski Stanisław 85/III – 20, 24–26, 29, 35, 42, 63, 89, 93, 187, 233, 234, 243, 284, 285 Zebrzydowski Mikołaj 85/III – 269 Zejszner Ludwik 85/I – 82, 83, 132, 243, 258, 85/II – 91, 174, 197, 221 Ziejka Franciszek 85/I – 241 Zieleniewski Michał 85/II – 449 Zieleziński Adam 85/II – 366 Zielińscy 85/II – 406, 85/III – 118 Zieliński Gustaw 85/II – 145, 406, 85/III – 119, 173 Zieliński Jan 85/I – 337 Zielonka Stefania 85/III – 75, 216 Zienkiewicz Romuald 85/III – 16, 247, 248 Ziętkiewicz Ludwik 85/II – 470, 586 Zimmerowa Natalia 85/III – 245 Živanović D. 85/I – 137 Zmorski Roman, Zamarski R., R.Z. 85/I – 57, 62, 80, 81, 192, 410, 85/II – 201, 221, 290, 293, 294, 402, 403 Zobela 85/I – 25 Zuska zob. Wawrzek Zuzanna Zyblikiewicz Mikołaj 85/I – 388 Zygmunt 85/II – 423 Żabczyc Jan 85/II – 334 Żebrawski Teofil 85/I – 259, 267, 273 Żeleńscy 85/I – 454, 455 Żeleńska Wanda 85/I – 454–456, 493 Żeleński Tadeusz zob. Boy–Żeleński Tadeusz 319 �Żeleński Władysław 85/I – 11, 388, 453– 456, 458, 459, 478, 480, 481, 495, 502 Żmichowska Narcyza 85/I – 79, 81, 410 Żukowski Wasilij 85/II – 291, 294 Żupański Jan Konstanty 85/I – 49, 62, 64–66, 88, 94, 204, 214, 215, 226, 227, 85/II – 36, 174, 176, 185, 190, 490, 545, 85/III – 99, 112, 131, 132 Żurkowscy 85/I – 73, 85/III – 113 Żurkowski Julian 85/I – 23, 73 Żydowski Jan Andrzej 85/II – 322 Żyliński Faustyn 85/I – 99, 100, 105, 85/II – 154, 155, 160 �Indeks geograficzny1 Aachen, Niemcy 85/III – 150 Akwizgran, Aix-la-Chapel, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149 Aleksandrów Kujawski, pow. Nieszawa 85/III – 131 Aleksota, pow. Mariampol 85/I – 83 Algier, Algieria 85/II – 150 Ameryka 85/I – 210, 85/II – 560, 595, 596, 604, 608 Anglia 85/I – 22, 111 Auerstedt, Niemcy 85/I – 19 augustowska gubernia 85/II – 497, 85/III – 121 Augustowski Kanał 85/I – 42 Augustowskie 85/I – 390, 85/II – 234, 405, 498, 499, 85/III – 12, 120, 121, 136, 249 augustowskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428 Augustów, miasto powiatowe 85/I – 151, 297, 85/II – 497, 519, 85/III – 120, 228 Augustów, pow. Kozienice 85/I – 152, 85/ II – 472 85/III – 122 Austria 85/I – 19, 22, 42, 75, 76, 134, 193, 239, 242, 334, 460, 500, 85/II – 33 Austro-Węgry 85/I – 134, 138, 192, 194, 213, 240 Azja 85/I – 160, 192, 85/II – 52, 85/III – 257 Babia Góra, góra 85/I – 145, 250, 301 Babilon, staroż. Babilonia 85/I – 271, 85/II – 608 babimostski powiat (dziś babimojski) 85/II – 451 Bachorza, obszar 85/I – 80, 99, 85/II – 153, 443 Baku, Rosja (dziś Azerbejdżan) 85/II – 604 Baligród, pow. Lesko 85/III – 252, 274 Bałtyckie Morze, Baltijskoje Morie 85/I – 192, 342, 392, 85/II – 308, 523, 560, 85/III – 205 Banat, kraina 85/II – 526 Baranów Sandomierski, pow. Tarnobrzeg 85/II – 29 Bardiów, Słowacja 85/I – 153, 85/III – 124 Barysz, pow. Buczacz 85/I – 319, 377–380, 85/II – 217, 514, 85/III – 131, 132, 138, 145–148, 241 Baszowice, pow. Opatów 85/II – 472, 85/ III – 115, 117 Bawaria 85/I – 168 Bazylea, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 148–150 Bąkowiec, pow. Kozienice 85/I – 152, 85/II – 98, 472, 85/III – 121, 122 Belgia 85/I – 75, 85/III – 150 1 Indeks zawiera nazwy geograficzne występujące w tomach 85/I–85/III. Brzmienie nazw i ich przynależność administracyjną podano według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, T. I–XV Warszawa 1880–1902. 321 �Bełz, pow. Sokal 85/II – 507, 85/III – 240, 275 Berezyna, dopływ Dniepru 85/I – 43 Berlin, Niemcy 85/I – 17, 18, 23, 33, 38, 41–43, 56, 59, 70, 75, 98, 106, 386, 445, 85/II – 12, 44, 75, 137, 138, 140–142, 144, 165, 170, 183, 568, 85/III – 109, 111, 112, 148–150, 283 Berno, Bern, Szwajcaria 85/I – 358, 85/ III – 148 Besarabia, kraina historyczna 85/I – 281 Beskid Wschodni, pasmo górskie 85/III – 274 Beskidy, Beskid, góry 85/I – 180, 85/III – 30, 43, 127 Bezek, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 463, 501, 85/III – 121, 122 Będzin 85/II – 467, 85/III – 115, 116 bialski powiat 85/II – 499, 500 Bialskie 85/II – 500 Biała, miasto powiatowe (dziś Biała Podlaska) 85/II – 462 Białoruś, Ruś Biała, Belarus 85/I – 164, 166, 489, 85/II – 57, 103, 218, 234, 307, 308, 325, 358, 400, 516–518, 539, 569, 618, 85/III – 71, 182, 183, 208, 224, 242, 243, 246, 248, 249, 257, 278 Biały Dunajec, pow. Nowy Targ 85/I – 131, 85/III – 119 Białystok, miasto powiatowe 85/II – 346, 85/III – 66, 110 Bibice, pow. Kraków 85/II – 381 Bielany, pow. Kraków 85/I – 250, 424 Bielsk, miasto powiatowe (dziś Bielsk Podlaski) 85/II – 346, 498, 85/III – 228 Bierzanów, pow. Wieliczka (dziś Bieżanów, część Krakowa) 85/I – 480, 85/II – 64 Bieszczady, góry 85/III – 274 Bilcza, pow. Sandomierz 85/I – 100, 85/II – 429, 430, 472, 85/III – 117 Bilcze, pow. Dubno 85/I – 164–166, 329, 85/II – 415, 85/III – 125 Bilin, pow. Kowel 85/III – 109 Biłgoraj, miasto powiatowe 85/I – 193, 85/II – 463, 85/III – 238 Birma 85/II – 607 Bliski Wschód 85/II – 68 Błonia, część Krakowa 85/I – 424, 462 Boberka zob. Bóbrka bocheński powiat 85/I – 297 Bochnia, miasto powiatowe 85/III – 127 Bodzanowo, pow. Nieszawa 85/I – 152, 154, 195, 85/II – 98, 216, 413, 414, 425, 436, 437, 443, 85/III – 84, 122, 123, 128, 129 Bodzanów, pow. Płock 85/II – 603 Bogumin = Bohumin, niem. Oderberg, Czechy 85/I – 320, 85/III – 139 Bogusławice, pow. Włocławek 85/I – 152, 195, 201, 85/II – 98, 99, 413, 414, 425, 437, 441–443, 85/III – 122, 123, 128–130 Bojanowo, Stare Bojanowo, pow. Krobia 85/I – 326, 85/II – 452, 85/III – 134, 135, 143 Boka Kotorska, zatoka 85/II – 525–526 Bokujm, Bokujmy pow. Dubno 85/I – 165 Bolonia, Włochy 85/I – 43 Bołszowce, pow. Rohatyń 85/I – 318, 319, 85/III – 138 Bonn, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149, 150 Borowa, pow. Pińsk 85/III – 16, 248 borszczowski powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Borszczów, miasto powiatowe 85/III – 126 Bortatycze, pow. Zamość 85/III – 82 Borysów, miasto powiatowe 85/I – 43 Borysów, pow. kobryński 85/I – 43 Boyowa, wyspa 85/II – 410 Bóbrka, Bóbrka Górna, Bóbrka Nowa, Damazówka, pow. Lesko 85/I – 421– 423, 425, 431, 432, 437, 438, 456, 85/II 322 �– 217, 232, 307, 436, 507, 508, 513, 85/ III – 154–157, 252, 274–276 Brańsk, pow. Bielsk 85/II – 499 Brustury, pow. Kossów 85/III – 243 Brazylia 85/III – 188 Brąchnówko, pow. Toruń 85/I – 326, 85/ II – 407, 85/III – 142, 143 Brdów, pow. Koło 85/II – 438, 439 Brenna, pow. Skoczów 85/II – 522 Breslau zob. Wrocław Britannia = Brytania 85/III – 198 Brodnica, miasto powiatowe 85/I – 328 Brodnica, pow. Śrem 85/II – 305 Brodzkie 85/II – 514 Bronowice, pow. Kraków 85/II – 353 Brudzew, pow. Koło 85/I – 73, 85/III – 114 Brudzewice, pow. Opoczno 85/II – 475 Bruksela, Belgia 85/I – 386, 85/III – 148– 150 Bruss, pow. Włodawa (dziś Stary Brus) 85/II – 229 Brusy, pow. Chojnice 85/I – 328 Brzeźno, pow. Lipno 85/II – 226 Brzeżany, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/III – 241 Brzeżańskie 85/II – 232, 506, 514 Brzozie Polskie, pow. Brodnica (dziś Brzozie) 85/I – 328 brzozowski powiat 85/I – 438, 85/II – 512 Brzozów, miasto powiatowe 85/I – 438, 85/II – 513 Brzuchania, pow. Miechów 85/II – 470 Buchwałd, pow. Sztum (dziś Bukowo) 85/I – 329, 330, 85/III – 142, 144 buczacki powiat 85/I – 319 Buczacz, miasto powiatowe 85/I – 378, 379, 85/II – 514, 551, 85/III – 131, 145, 146, 147, 241 Buenos Aires, Argentyna 85/III – 189 Bug, dopływ Narwi 85/I – 51, 61, 62, 165, 193, 471, 85/II – 12, 77, 173, 184, 188, 190, 228, 229, 278, 339, 490, 500, 611 Bukareszt, Rumunia 85/I – 273 Bukowiec, pow. Świecie 85/I – 327, 336, 356, 85/III – 142, 143 Bukowina, kraina 85/I – 276, 377, 378, 85/II – 418, 515, 573, 85/III – 131, 145–147, 241 Bukowo zob. Buchwałd bukowski powiat 85/I – 339, 85/II – 451 Bukowskie 85/II – 124 Bukowsko, pow. Sanok 85/I – 432, 85/ III – 155 Bułgaria 85/I – 460 Busko, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/II – 467, 85/III – 117, 118 bydgoska regencja 85/II – 437 bydgoski powiat 85/II – 451 Bydgoszcz 85/I – 18, 85/II – 440 Cecenowo, pow. Słupsk 85/I – 343 Cesarstwo Rosyjskie zob. Rosja Charków, Ukraina 85/I – 36 Charzowice, pow. Pińczów 85/II – 467 Cheb, Czechy 85/III – 109 Chełm, miasto powiatowe 85/I – 496, 85/II – 220, 229, 238, 246, 462, 465, 501, 85/III – 130, 132, 135, 277 chełmińska ziemia 85/I – 327, 328, 85/II – 522 chełmiński powiat 85/II – 377 Chełmno, niem. Culm, miasto powiatowe 85/I – 327, 336, 85/III – 142–144 chełmski powiat 85/I – 222, 85/II – 425, 463, 495, 500 Chełmskie 85/I – 223, 224, 476, 484, 490, 493, 495–498, 500, 501, 85/II – 68, 69, 131, 132, 217, 220, 228, 229, 238, 240–243, 246, 248, 255, 267, 268, 285, 300, 306, 313, 325, 340–342, 344, 345, 358, 377, 386, 389–391, 403, 462, 465, 479, 483, 491, 500–506, 530, 559, 574, 579, 580, 593, 594, 613, 85/III – 8, 15, 57, 63, 92, 101, 121, 122, 130, 132, 323 �134–137, 183, 187, 200, 205, 217, 229, 238, 240, 241, 247, 256, 261, 266, 267, 272, 276–279 Chełmszczyzna 85/I – 497, 85/II – 306, 321, 325, 85/III – 276 Chełmża, pow. Toruń 85/I – 326, 85/II – 407, 85/III – 143 Chiny 85/II – 608 Chmielnik, pow. Stopnica 85/II – 429, 467–469, 85/III – 115, 117 Choceń, pow. Włocławek 85/II – 436 Chochołów, pow. Kutno 85/I – 119, 85/II – 79, 101, 190 chodzieski powiat 85/II – 451 Chojno, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 98, 463, 501, 85/III – 121, 122 Chojno, pow. Szamotuły 85/II – 458 Chorwacja, Kroacja 85/I – 86, 129, 134, 136, 289, 85/II – 524, 525, 85/III – 120, 258 Chrewt, pow. Lesko 85/III – 252, 275 Chrobacja, terytorium historyczne 85/II – 579, 610 chrzanowski powiat 85/I – 297, 85/II – 444 Cielce, pow. Turek 85/I – 73, 85/III – 113, 114 Ciepielewo (bł. Czepielew), pow. Maków 85/I – 72, 85/II – 104, ryc. po s. 136, 85/III – 113, 114 Cieszyn, miasto powiatowe 85/I – 227, 318, 320, 322, 437, 495, 85/II – 521, 85/III – 139, 140, 156 Cieszyński Śląsk zob. Śląsk Cieszyński Cyców, pow. Chełm 85/II – 242, 504 Cygowska Wola, pow. Radzymin (dziś Wola Cygowska) 85/I – 163, 85/II – 417, 493, 85/III – 125 Cygów, pow. Radzymin 85/III – 125 Czaplin, pow. Grójec 85/I – 179, 85/II – 102, 407, 414, 492, 85/III – 128, 129 Czarna, dopływ Wisły 85/III – 117 Czarna Góra, Czarnohora, Czarnogóra, góra 85/I – 377, 378, 85/III – 145–147 czarnkowski powiat 85/II – 451 Czarnohora zob. Czarna Góra Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ 85/II – 129 Czaszyn, pow. Sanok 85/I – 432, 85/II – 307, 513, 85/III – 155, 252, 273–276 Czechy 85/I – 33, 70, 83, 85, 86, 194, 85/ II – 134, 524, 526, 85/III – 109, 111, 164, 171, 210, 234, 242, 243, 257, 276 Czempin = Czempiń, pow. Kościan 85/II – 305 Czepielew zob. Ciepielewo Czeremosz, dopływ Prutu 85/I – 463 Czerniaków, pow. Warszawa 85/I – 44, 120, 121, 85/II – 75, 79, 98, 184, 85/III – 110 Czernichów, pow. Kraków 85/I – 246 Czerniowce, Bukowina 85/I – 378, 486, 85/II – 233, 305, 552, 85/III – 145, 147 Czersk, pow. Grójec 85/I – 57–60, 70, 71, 179, 85/II – 79, 98, 102, 402, 404, 405, 407, 492, 85/III – 54, 111, 128, 129, 225, 264 czerska ziemia 85/II – 102 Czerskie 85/II – 368 Czerwińsk, pow. Płońsk 85/III – 114 Czerwony Klasztor, Spisz 85/I – 132, 85/II – 235 Czeszewo, pow. Wągrowiec 85/I – 215, 220, 226, 412, 85/II – 216, 305, 415, 417, 451, 85/III – 131, 132 Częstochowa, miasto powiatowe 85/I – 82, 148, 149, 497, 85/II – 162, 163, 368, 467, 481, 482, 85/III – 116, 185, 231, 268, 269 Czorsztyn, pow. Nowy Targ 85/I – 131, 85/II – 348, 519, 85/III – 100, 119 Czortków, miasto powiatowe 85/III – 241 Czortowiec, pow. Horodenka 85/I – 281, 377–381, 388, 395, 397, 399–401, 406, 482, 486, 85/II – 217, 232, 305, 324 �341, 346, 407, 419, 420, 422, 425, 486, 85/III – 145–148, 151, 152, 242 Ćmielów, pow. Opatów 85/II – 226 Dalmacja, Dalmatier 85/I – 289, 85/III – 258, 259 Dalmatyńskie wybrzeże 85/III – 119 Damazówka zob. Bóbrka Dania 85/I – 334 Dąbrowa = Dąbrowa Górnicza, pow. Będzin 85/III – 116 Dąbrowa Wielka, pow. Wysokie Mazowieckie 85/II – 360 Denków, pow. Opatów 85/II – 226 Dębica, pow. Ropczyce 85/III – 127 Dębicz, pow. Środa 85/I – 215, 220, 320, 321, 412, 85/II – 305, 415, 421, 451, 452, 453, 454, 85/III – 132, 134, 139 Dłutów, pow. Łask 85/III – 122 Dniestr, rzeka 85/I – 380, 85/II – 231, 341, 422, 485, 85/III – 252, 274, 276 Dobieszewko, pow. Szubin 85/II – 442 Dobromil, miasto powiatowe 85/I – 245, 251 dobromilski powiat 85/II – 507 Dobrzyń nad Wisłą, pow. Lipno 85/II – 88, 85/III – 229 dobrzyńska ziemia 85/I – 395, 421, 85/ II – 33, 235, 339, 406, 491, 500, 535, 85/III – 117, 119, 180, 229 Dolny Śląsk zob. Śląsk Dolny Drezno, Niemcy 85/I – 33, 79, 81, 85, 120, 373, 85/II – 30, 85/III – 56, 63, 109, 118 Drobin, pow. Płock 85/III – 128 drohicka ziemia 85/II – 499 Drohiczyn, pow. Sokołów 85/II – 499, 500 Drohobycz, miasto powiatowe 85/III – 29 Drwęca, dopływ Wisły 85/I – 116, 85/II – 91, 92, 130, 197, 239, 408, 520, 85/III – 228, 273 Dubiecko, pow. Przemyśl 85/III – 126, 127, 239 Dubno, miasto powiatowe 85/III – 246 Dudy Puszczańskie, pow. Kolno 85/II – 359 Dukla, pow. Krosno 85/II – 233 Dunaj, rzeka 85/I – 42, 85/II – 346 Dunajec, dopływ Wisły 85/II – 235 Durąg, pow. Ostróda 85/I – 333 Dwikozy, pow. Sandomierz 85/II – 475 Dyminy, pow. Kielce 85/II – 339, 469 Dynów, pow. Brzozów 85/III – 252, 273 Działoszyce, pow. Pińczów 85/I – 193 Działyń, pow. Lipno 85/I – 421, 85/II – 406, 85/III – 118, 119 Dzików, pow. Tarnobrzeg 85/I – 119, 85/ II – 429, 430 Dzwola, pow. Biłgoraj 85/II – 463 Egipt 85/II – 608 Eisenach, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149 Elbląg, miasto powiatowe 85/I – 330, 85/III – 142, 144, 229 Ełk, miasto powiatowe 85/I – 331, 332, 336, 85/II – 376, 408, 85/III – 142, 144, 226 Emaus, biblijne 85/II – 376 Ems, Niemcy 85/I – 130, 85/III – 119, 120 Estonia 85/I – 192 Europa, Europe 85/I – 51, 52, 62, 75, 137, 232, 262, 382, 460, 85/II – 10, 12, 14, 22,27, 32, 42, 52, 57, 64, 72, 136, 181, 182, 237, 286, 315, 316, 361, 362, 414, 556, 558, 559, 565, 581, 594, 601, 605 Europa środkowo-wschodnia 85/II –13 Europa zachodnia 85/II – 181 Finlandia 85/I – 192 Florencja, Włochy 85/I – 43 Fordon, pow. Bydgoszcz 85/I – 18, 85/II – 440 325 �Francja 85/I – 19, 22, 111, 334, 384, 460, 85/III – 169 Frankfurt, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 148–150 Galicja 85/I – 63, 91, 105, 106, 112, 123, 131, 132, 153–155, 157, 164, 168, 193, 194, 196, 208, 212–214, 221, 231, 238– 244, 246, 249, 277, 286, 287, 296, 313, 332, 337, 345, 382, 384, 401, 405, 415, 438, 457, 463, 465, 85/II – 9, 12, 77, 103, 174, 184, 185, 189, 190, 192, 197, 218, 219, 402, 403, 415, 427, 465, 514, 540, 545, 550, 85/III – 20, 72, 86, 107, 116, 124, 126, 131–133, 141, 157, 235, 239, 270 Galicja Wschodnia 85/I – 297, 318, 377, 379, 380, 441, 461, 464, 85/II – 414, 505, 85/III – 23, 24, 29, 124, 125, 127, 138, 145, 148 Galicja Zachodnia 85/III – 29, 55, 267 Gałęzowska Wola zob. Wola Gałęzowska Gałęzów, pow. Lublin 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 414, 418, 425, 463, 465, 85/III – 121, 122, 128, 129 Ganges, rzeka 85/II – 607, 609 Garwolin, miasto powiatowe 85/III – 113, 126 garwoliński powiat 85/II – 407 Gąbin, pow. Gostynin 85/II – 479 Gąsawa, pow. Szubin 85/II – 442 Gąsienicowe Stawy, grupa jezior w Tatrach 85/I – 131, 133 Gdańsk 85/I – 192, 327, 328, 85/II – 523, 85/III – 142, 144, 174, 229 Gdańskie Pomorze zob. Pomorze Gdańskie Germania 85/III – 194 Giewont, Gewont, szczyt 85/I – 131, 85/III – 119 Giżycko zob. Lec Gleichenberg, Austria 85/I – 500 Głogoczów, pow. Myślenice 85/I – 246, 85/II – 445, 85/III – 234 Głuchy = Laskowo Głuche, Laskowo Głuchy, pow. Radzymin (dziś Głuchy) 85/I – 60, 72, 73, 119, 85/II – 405, 406, 494, 85/III – 113 Głuszyn, pow. Nieszawa 85/I – 195, 19885/II – 232, 324, 384, 414, 423, 437, 442, 443, 85/III – 128–131 Głuszyna, pow. Poznań 85/II – 454 Gniew, pow. Kwidzyń 85/I – 328 Gniezno, miasto powiatowe 85/I – 411, 85/II – 314, 442 gnieźnieński powiat 85/I – 335, 85/II – 451, 457 Gnieźnieńskie 85/II – 480 gnieźnieńskie województwo 85/II – 480 Golejewko, pow. Krobia 85/II – 276 Gołańcz, pow. Wągrowiec 85/II – 305, 442 Gołębiów, pow. Radom 85/II – 472, 85/III – 118 Gończyce, pow. Garwolin 85/II – 407, 494, 495, 85/III – 113 Gopło, jezioro 85/II – 437 Gorlice, miasto powiatowe 85/I – 484, 85/II – 513 gorlicki powiat 85/I – 484 Gorzków, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Gostynin, miasto powiatowe 85/II – 93, 479, 85/III – 114, 230, 231 Gostynińskie 85/II – 478, 479 Gostyń, pow. Krobia 85/II – 88 gostyńska (gostynińska) ziemia 85/I – 484, 85/II – 476 Gostyńskie 85/III – 230 Górczyn, pow. Poznań 85/II – 454, 455 Górka Miejska, Miejska Górka, pow. Krobia 85/I – 349 Górny Śląsk zob. Śląsk Górny Góry Wysokie, pow. Sandomierz 85/II – 429, 472, 85/III – 117 326 �Grabownica, pow. Brzozów 85/I – 439 Granica (na gruntach wsi Maczki), pow. Będzin 85/I – 76, 313, 314, 85/III – 135 Grecja 85/I – 161, 85/II – 608 Grodno, Litwa 85/III – 248 grodzieńska gubernia 85/II – 618, 85/III – 248 Grodzieńszczyzna 85/II – 518 Grodzisk [Mazowiecki], pow. Błonie 85/I – 76, 85/III – 122, 123 Gródek, miasto powiatowe 85/III – 126, 127 grójecki powiat 85/II – 414 Grudziądz, miasto powiatowe 85/II – 624, ryc. po s. 624, 85/III – 57 grybowski powiat 85/I – 484 Grzechynia = Grzechinia, pow. Myślenice 85/II – 129 Hala Królowa, Hala Królowej, Królewska Hala, Tatry 85/I – 133, 85/II – 113 halicka ziemia 85/II – 485 Hamburg, Niemcy 85/III – 227 Hamry zob. Kuźnice Harasymów, pow. Horodenka 85/II – 130, 422 Harklowa, pow. Nowy Targ 85/II – 424 Hiszpania 85/I – 474 Holandia 85/I – 75 Homel, miasto powiatowe 85/III – 109, 110 Horodenka, miasto powiatowe 85/I – 400, 85/II – 129, 305, 419, 486, 487, 85/III – 151, 152, 242 horodeński powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Horodło, pow. Hrubieszów 85/II – 229 Horodnica, pow. Horodenka 85/I – 380, 486, 85/II – 232, 305, 341 Hradiszcz = Hradište, Słowacja 85/I – 85 hrubieszowski powiat 85/II – 500 Hrubieszowskie 85/II – 500 Hrubieszów, miasto powiatowe 85/I – 193, 194, 85/II – 465, 500 Huculszczyzna 85/I – 281, 379, 395, 401, 85/II – 67, 485, 514, 515, 537, 85/III – 25, 30, 63, 83, 145, 243, 244 Iberyjski Półwysep 85/II – 400 Iliria, Illyria, starożytna kraina 85/I – 289 85/III – 119, 258 Ilża, miasto powiatowe 85/II – 430 Indie 85/II – 607 Indie Wschodnie 85/III – 195 Inowrocław, miasto powiatowe 85/II – 442 inowrocławski powiat 85/I – 196, 85/II – 437, 438, 451 Isaków, pow. Horodenka 85/II – 422 Iskań, pow. Dobromil 85/I – 153, 245, 251, 423, 432, 85/II – 217, 507, 508, 509, 85/III – 124–127, 154, 155, 275 Ispas, pow. Kołomyja 85/I – 486, 85/II – 130, 232, 233, 240, 305, 346, 385, 85/III – 25, 243, 267 Istebna, pow. Jabłonków 85/II – 522 Iwno, pow. Środa 85/II – 454 Iwonicz, pow. Krosno 85/I – 438, 85/II – 348, 85/III – 156, 157, 252, 273 Jadów, pow. Radzymin 85/I – 72, 85/II – 493– 495, 85/III – 113, 125 Jankowice, pow. Sandomierz 85/II – 475 Janowiec, pow. Kozienice 85/II – 381 Janów = Janów nad Krzywką, pow. Konstantynów (dziś Janów Lubelski) 85/III – 238 Jańsbork, niem. Johannisburg, miasto powiatowe (dziś Pisz) 85/III – 112 Jańskie Łaźnie, niem. Johannisbad (bł. Johannisburg), Czechy 85/I – 70 Japonia 85/I – 212 Jarochów, pow. Łęczyca 85/II – 407 Jaryczew = Jaryczów, pow. Lwów 85/III – 240 Jasielskie 85/III – 157, 237 327 �Jasienica, pow. Radzymin 85/I – 105, 163, 85/II – 493, 495, 85/III – 125 Jasienów Polny, pow. Horodenka 85/I – 400, 486, 85/II – 125, 130, 231, 232, 419, 486, 85/III – 151, 152, 242 Jasło, miasto powiatowe 85/II – 350, 507, 513, 85/III – 29, 35, 126, 127, 233, 239 Jasna Góra, klasztor 85/I – 241 Jaślików, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Jawcze, pow. Rohatyn 85/II – 232 Jedlińsk, pow. Radom 85/II – 365, 366, 474 Jedlnia, pow. Kozienice 85/I – 152, 85/II – 369, 472, 474, 85/III – 121, 122 Jelenia Góra daw. Jeleniagóra, miasto powiatowe 85/III – 60 Jełgawa zob. Mitawa Jełguń, pow. Olsztyn 85/III – 272 Jena, Niemcy 85/I – 19 Jerozolima, Palestyna 85/I – 241, 85/II – 367, 368 Jeruty, Małe Jeruty, pow. Szczytno 85/II – 376 Jeżyce, daw. Jerzyce, pow. Poznań (dziś Jeżyce, część Poznania) 85/II – 454, 455 jędrzejowski powiat 85/II – 348, 468 Johannisbad zob. Jańskie Łaźnie Johannisburg zob. Jańsborg Jordanowo, pow. Myślenice 85/II – 363, 382 Kac, Kac Wielki, niem. Katz, pow. Wejherowo (dziś Wielki Kack, część Gdyni) 85/I – 324, 328, 85/II – 524, 85/III – 144 kaliska gubernia 85/II – 480 kaliski obwód 85/II – 480 Kaliskie 85/I – 59, 73, 86, 87, 89, 90, 107, 157, 160, 280, 281, 475, 484, 490, 491, 495, 497, 500, 85/II – 52, 53, 68, 82, 83, 86, 163, 190, 192, 259, 260, 267, 307, 308, 324, 325, 330, 331, 335, 336, 358, 365, 368, 377, 379, 381, 393, 394, 458, 461, 471, 476, 480–483, 506, 530, 597, 618, 85/III – 16, 41, 71, 84, 86–89, 95, 113, 114, 122, 130, 183, 203, 207, 216, 228, 229, 231– 233, 238, 256, 261, 267, 268, 275, kaliskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 480 Kalisz 85/II – 458, 481, 85/III – 231 Kalwaria = Kalwaria Zebrzydowska, pow. Wadowice 85/I – 250, 85/III – 234 Kalwaria = Kalwarya, miasto powiatowe 85/II – 518, 85/III – 121 Kałuszyn, pow. Mińsk Mazowiecki 85/III – 226 Kambodża, niem. Kambodja 85/II – 461, 558, 607, 608 Kamieniec Podolski 85/I – 281, 85/II – 280, 516, 85/III – 32 Kamionka Wielka, pow. Kołomyja 85/II – 346 Karelia 85/II – 11 Karkonosze, Krkonosze, góry 85/II – 607, 85/III – 112 Karlsbad = Karlowe Wary, Czechy 85/ III – 109 Karpaty, pasmo górskie 85/I – 133, 154, 221, 248, 278, 377, 85/II – 513, 515, 550, 558, 607, 609, 85/III – 146, 244 Karpaty wschodnie, góry 85/II – 515 kartuski powiat 85/II – 523 Karyntia 85/III – 176, 270 Kaszuby 85/I – 85, 324, 327, 328, 332, 337, 85/II – 65, 66, 308, 320, 370, 382, 523, 55285/III – 41, 59, 142, 144, 229, 230 Kaukaz, pasmo górskie 85/I – 192 Kazań, Rosja 85/I – 391 Kazimierz, część Krakowa 85/III – 48 Kcynia, pow. Szubin 85/II – 442 328 �Kichary, pow. Sandomierz 85/II – 429 Kielce 85/I – 141, 279, 446, 85/II – 220, 310, 468, 469, 504, 85/III – 14, 52, 84, 106, 112, 118, 236 Kielecczyzna 85/I – 279, 85/II – 306, 400 kielecka gubernia 85/I – 279, 297, 445, 85/II – 339, 466, 468, 469 kielecki powiat 85/II – 468 Kieleckie 85/I – 107, 157, 181, 211, 279, 280, 421, 435, 437, 439, 441, 445, 446, 448, 85/II – 120–122, 131, 220, 234, 239, 241, 243, 259–261, 284, 300, 306, 310, 315, 325, 327, 346, 358, 368, 377, 385, 391, 394, 422, 438, 461, 466–468, 470, 471, 479, 530, 611, 612, 85/III – 72, 84, 115–118, 174, 178, 181, 203, 215, 232–234, 236–238, 255, 256, 267, 271 Kiernozia, pow. Gostynin 85/II – 421 Kije, pow. Pińczów 85/II – 234, 254, 422 kijowski powiat 85/II – 563, 85/III – 246 Kijów, Ukraina 85/I – 36, 169, 85/II – 488, 85/III – 32, 246 Kiszkowo, pow. Gniezno 85/II – 372 Kleparz, przedmieście Krakowa 85/I – 472 Klimkówka, pow. Sanok 85/I – 439, 85/III – 275 Klimontów, pow. Sandomierz 85/II – 429 Kluczów, pow. Kołomyja 85/II – 341 Kłodawa, pow. Koło 85/I – 152, pow. Koło 85/II – 477, 85/III – 123 Kłonowo, pow. Nieszawa 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 413, 414, 437, 85/III – 122, 123 Kobaki, pow. Kossów 85/II – 555 kobryński powiat 85/I – 43 Kobylany, pow. Kraków 85/II – 331 Kodeń, pow. Biała 85/II – 229, 391, 504, 85/III – 136 Kolonia, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 148– –150 Kołbiel, pow. Mińsk 85/III – 125, 126 Kołobrzeg, Pomorze 85/I – 416 Kołomyja, miasto powiatowe 85/I – 378, 395, 396, 400, 401, 402, 405, 407, 443, 475, 482, 486, 85/II – 124, 232, 233, 305, 325, 341, 419, 422, 484, 555, 556, 600, 601, 85/III – 25, 55, 97, 145, 147, 151–153, 242–244, 264, 265 kołomyjski cyrkuł 85/II – 485 kołomyjski powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Kołomyjskie 85/II – 555 konecki powiat 85/I – 21 Kongresówka zob. Królestwo Polskie Konin, miasto powiatowe 85/I – 497, 85/II – 481, 85/III – 231 koniński obwód 85/II – 480 Konojad, pow. Kościan 85/I – 326, 85/II – 453, 454, 85/III – 142 Końskie, miasto powiatowe 85/III – 237 Kopiec Kościuszki, wzniesienie 85/I – 250 Kopiec Krakusa, wzniesienie 85/I – 250 Kornicz, pow. Kołomyja 85/I – 400, 85/II – 130, 419, 486, 85/III – 151, 152 Korona zob. Polska Koropiec, pow. Tłumacz 85/II – 231, 422 Korszów, pow. Kołomyja 85/II –346 Kosino, pow. Płock 85/II – 233, 85/III – 128 Kosmacz, pow. Kossów 85/III – 25, 243, 244 kossowski powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Kossów, miasto powiatowe 85/I – 378, 85/II – 341, 85/III – 147 Kostomłoty, pow. Kielce 85/II – 339, 469 Kostrzyn, pow. Środa 85/II – 391 Koszyce, pow. Pińczów 85/II – 467, 85/III – 115 Kościan, miasto powiatowe 85/II – 231, 305 kościański powiat 85/I – 321, 326, 339, 85/II – 451–453, 457 Kościańskie 85/I – 320, 85/II – 124 329 �Kościelec, pow. Koło 85/II – 442 Kościeliska Dolina 85/I – 131, 85/III – 119 kościerzyński powiat 85/II – 523 Kowal, powiat Włocławek 85/II – 441, 443 Kowalewo, pow. Toruń (dziś Kowalewo Pomorskie) 85/I – 119, 85/II – 53 Kowel, miasto powiatowe 85/I – 167, 85/III – 76, 126, 246, 278 kowelski powiat 85/I – 166 Kowieńszczyzna 85/II – 518 Kowno 85/III – 121 Kozienice, miasto powiatowe 85/I – 152, 85/II – 98, 369, 381, 472, 85/III – 115, 117, 118, 121, 122 Kozienicka Puszcza 85/II – 150 Kórnik = Kurnik, pow. Śrem (dziś Kórnik) 85/I – 384, 438, 85/II – 451, 453, 85/III – 134, 135 Kraj Przywiślański zob. Królestwo Polskie Krajna, region 85/II – 451 krakowski powiat 85/I – 296, 297, 85/II – 444 Krakowskie 85/I – 32, 45, 59, 63, 83, 106, 107, 157, 159, 177, 179, 180, 182, 183, 196, 216, 222, 227–229, 241, 245, 247, 249, 252–254, 256–259, 264, 268–272, 288, 290, 293, 295–309, 312, 318, 324, 338, 341, 342, 345, 353, 408, 409, 445, 457, 463, 85/II – 58, 68, 80, 97, 100, 106, 118, 123, 129, 190, 194, 214, 217, 220, 232, 236, 240–243, 246, 247, 252– –254, 256, 259, 265, 267, 268, 272, 273, 276, 280, 282, 284, 286–288, 300, 303, 304, 310, 313, 315–318, 320, 322–324, 328–336, 339, 340, 342–345, 347, 353– 355, 358, 363–365, 367–372, 376, 377, 380–382, 384, 385, 389, 393, 394, 422, 444–451, 460, 461, 473, 479, 500, 524, 529–532, 544, 564, 572, 573, 579, 580, 584, 587, 591, 594, 607, 608, 610, 615, 620, 85/III – 17, 54, 56, 72, 75–77, 82, 84, 88, 89, 113, 118, 125, 134–137, 142, 169, 175–177, 201, 214, 229, 233–237, 249, 253, 254, 259, 262– 264, 267, 279, 285 Krakowskie Podgórze zob. Podgórze Krakowskie Krakowskie Wielkie Księstwo 85/I – 296, 85/II – 444 krakowskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 466 Kraków 85/I – 42, 51, 58, 70, 81–83, 88, 107, 130–132, 136, 137, 139, 142, 153, 208, 214–216, 218, 221, 222, 224–229, 231, 238–249, 251–254, 256–260, 262–264, 268–270, 272, 273, 276, 281, 284, 287, 288, 290, 293, 295–297, 299, 300, 303, 306, 307, 309–313, 316–320, 323–325, 329, 331, 336, 338, 341, 342, 344–347, 349, 351, 352, 362–365, 372, 374, 377, 380, 382, 386, 388, 389, 393, 398–401, 417, 421–425, 430–436, 439, 441, 442, 444, 451–455, 456, 457, 459, 460, 462, 463, 466, 473, 475, 476, 478––482, 484, 489, 492–495, 499, 500, 502, 503, 505, 85/II – 10, 30, 61, 76, 91, 100, 142, 175, 190, 217, 218, 228, 236, 237, 240, 242, 253, 254, 308, 314, 319, 324, 333, 342, 350, 352–357, 368, 369, 373, 380, 381, 420, 428, 444–447, 466, 473, 475, 487, 508, 515, 533, 545, 547–549, 551–553, 557, 565, 580, 585, 591, 617, 618, 623, ryc. po s. 624, 85/III – 9–15, 18, 25, 27, 31–33, 36, 38, 39, 41, 42, 44, 46–51, 55– 57, 62, 63, 65, 77, 81, 85, 91, 93, 97, 98, 100, 106, 107, 112, 116, 119, 120, 124– 127, 131, 133–139, 141, 142, 143, 145, 146, 148–150, 152–158, 175, 177, 178, 212, 221–224, 227, 228, 234, 235, 238, 254, 259, 264–266, 270, 273, 284, 285 Kralovyhrad, Krolodwór = Hradec Králové, Czechy 85/I – 84, 85/III – 109 330 �Kraplewo, pow. Ostróda 85/I – 116, 119, 333, 334, 85/II – 92, 408, 520, 85/III – 227 kraplewska parafia, obszar 85/I – 116, 85/II – 91, 197, 239, 408, 520, 85/III – 273 Krasice, pow. Częstochowa 85/III – 113 Krasne, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 Krasnystaw, miasto powiatowe 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 121, 181, 238 Kraszew, pow. Radzymin (dziś Kraszewo) 85/I – 217, 85/II – 493, 85/III – 132 Kresy Wschodnie 85/I – 154, 277, 351, 463, 85/II – 218, 286 Krępak zob. Tatry Kroacja zob. Chorwacja krobski powiat 85/II – 276, 451, 453 Krolodwór zob. Kralovyhrad Kromnów, pow. Sochaczew 85/III – 114 Krosno, miasto powiatowe 85/II – 307, 513 Krośnieńskie 85/I – 154, 423, 427, 439, 440, 85/II – 234, 248, 288, 307, 308, 310, 325, 340, 358, 377, 379, 392–394, 512, 513, 85/III – 16, 43, 44, 71, 90, 91, 208, 234, 240, 241, 273–276 Krośniewice, pow. Kutno 85/I – 152, 85/III – 122, 123 krotoszyński powiat 85/I – 322, 85/II – 451, 452 Królestwo Polskie, Królestwo, Królestwo Kongresowe, Kongresówka, Kraj Przywiślański 85/I – 17, 22, 26, 27, 34–37, 39, 41–43, 50, 51, 54, 60, 61, 64, 67, 81, 82, 88, 92, 94, 95, 104, 107, 109–111, 115, 119, 130, 140, 141, 153, 157, 162– 164, 168–170, 173, 190, 192, 193, 203, 213, 225, 227, 231, 232, 234, 236, 237, 239, 241, 243, 249, 250, 262, 296, 297, 317, 318, 341, 368, 395, 397, 398, 409, 415, 416, 419, 458, 468, 469, 85/II – 14, 103, 218, 242, 253, 254, 347, 401, 403, 414, 427, 428, 437, 461, 465, 476, 489, 527, 548, 571, 85/III –75, 84, 86, 99, 100, 107, 108, 116, 118, 125, 238, 254, 261, 262, 277 Królewiec 85/I – 325, 328, 330, 331, 336, 85/II – 418, 85/III – 142–144, 226 Królowa zob. Hala Królowa Kruszwica, pow. Inowrocław 85/II – 438, 442 Krynica, pow. Nowy Sącz 85/I – 168, 85/II – 129, 519, 85/III – 119, 126, 127, 239 Krysiaki, pow. Ostrołęka 85/II – 359 Krywań, szczyt w Tatrach 85/I – 131 Krzemieniec, miasto powiatowe 85/I – 36 Krzeszowice, pow. Chrzanów 85/I – 457, 85/III – 76 Krzywice, pow. Chełm 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Księstwo Meklemburskie zob. Meklemburskie Księstwo Księstwo Warszawskie zob. Warszawskie Księstwo kujawski powiat zob. włocławski powiat Kujawskie 85/II – 442 kujawsko-pomorskie województwo 85/II – 524 Kujawy 85/I – 32, 59, 72, 77, 121, 151, 152, 154, 159, 177, 180, 182, 183, 185, 195–208, 211, 213, 217–219, 225, 226, 295, 298, 303, 353, 384, 408, 409, 421, 423, 485, 85/II – 46, 54, 55, 56, 59, 68, 86, 88, 93, 96–98, 101, 108, 109, 114– –118, 124, 125, 129–132, 135, 216, 217, 228, 232, 234, 240, 246, 252, 260, 288, 289, 294, 296, 298, 300, 302, 303, 310, 313, 316–318, 323, 324, 329, 330, 334, 335, 339, 343, 345, 358, 375, 376, 384, 389, 392, 393, 394, 413, 414, 423, 425, 430, 436–445, 451, 458, 477, 479, 508, 529–531, 544, 578–580, 592, 599, 604, 85/III – 9, 16, 17, 28, 55, 56, 59, 72, 331 �75, 82–84, 87, 89, 121–124, 127–131, 167, 168, 172–174, 201, 213, 214, 226, 230–232, 238, 256, 260– 262, 268, 279, 280, 283, 285 Kujawy pruskie 85/II – 440 Kuligów, pow. Radzymin 85/II – 190 Kunów, pow. Opatów 85/II – 475 Kurlandia 85/I – 39 Kurów, pow. Puławy 85/I – 42, 152, 85/II – 463, 85/III – 122 Kurpie 85/I – 469, 85/II – 51, 56, 65, 67, 88, 115, 335, 364, 490, 494, 496, 497, 85/III – 113, 114, 182, 229 Kurpiowska Puszcza zob. Puszcza Zielona Kutno, miasto powiatowe 85/I – 256, 85/II – 190, 479, 85/III – 114 kutnowski powiat 85/II – 101, 403 Kuty, pow. Kossów 85/II – 341, 555 Kuźnice = Kuźnice Zakopiańskie, Hamry, pow. Nowy Targ 85/I – 131, 85/II – 235, 251, 85/III – 100 Lajbach zob. Lublana Lanckorona, pow. Wadowice 85/I – 250 Landek, Landeck, pow. Bystrzyca Kłodzka (dziś Lądek Zdrój) 85/I – 70, 85/III – 112 Laskowo-Głuchy zob. Głuchy Latowicz, Latowicze, pow. Mińsk (Mazowiecki) 85/I – 163, 85/II – 493, 85/III – 125, 126 Lądek Zdrój zob. Landek Lec, miasto powiatowe (dziś Giżycko) 85/I – 331, 332, 336, 85/II – 376, 408, 85/III – 142, 144, 226, 281 Lechia, kraina historyczna 85/II – 610 Lechówek, pow. Opatów 85/I – 119 Lednicka wyspa zob. Ostrów Lednicki leski powiat = liski powiat 85/I – 422, 432, 85/II – 512 Lesko, miasto powiatowe 85/II – 513, 85/III – 239 Leszczowate, pow. Lesko 85/I – 153–155, 422, 423, 431, 432, 438, 439, 85/II – 129, 130, 217, 234, 421, 507, 513, 85/III – 124–126, 154–157, 252, 274–276, 283 Leszno, miasto powiatowe 85/I – 64, 85/II – 231, 253, 305, 326 Leżajsk, pow. Łańcut 85/II – 219, 429 Limanowa, miasto powiatowe 85/II – 379 Lipno, miasto powiatowe 85/III – 229 Lipnowskie 85/III – 52 Lipsk, Niemcy 85/I – 55, 70, 289, 358, 371, 386, 395, 85/III – 111, 148–150, 269 Liszki, pow. Kraków 85/II – 100 Litwa, Wielkie Księstwo Litewskie 85/I – 36, 43, 157, 164, 390, 391, 415, 441, 463, 478, 480, 85/II – 68, 115, 307, 319, 320, 340, 342, 427, 491, 518, 539, 559, 595, 608, 618, 85/III – 12, 71, 120, 121, 164, 167, 179, 189, 208, 248, 249, 256 Lizbona, Portugalia 85/I – 475 Liège, Belgia 85/I – 386, 85/III – 148, 149, 150 Londyn, Anglia 85/II – 568 Lubartów, miasto powiatowe 85/III – 82, 238 lubelska gubernia 85/I – 428, 85/II – 462, 500, 504, 85/III – 276 lubelska ziemia 85/II – 306 lubelski powiat 85/II – 414, 425 Lubelskie 85/I – 72, 152, 180, 182, 183, 211, 380, 417, 421, 426, 428, 440, 468, 85/II – 29, 53, 98, 190, 240, 273, 300, 306, 323, 324, 330, 331, 333, 334, 336, 340, 344, 347, 351, 358, 363, 386, 388, 392–394, 413, 438, 461–465, 471, 479, 500, 501, 517, 530, 85/III – 17, 56, 59, 77, 82–84, 114, 115, 121, 122, 173, 180, 181, 202, 203, 215, 226, 229, 237, 238, 253, 254, 267, 277, 279, 285 lubelskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 465 332 �Lubelszczyzna 85/I – 440, 85/II – 51, 53, 320, 340, 464, 465 Lubieszów, pow. Pińsk 85/I – 489 Lublana, Ljubljana, Lajbach, Słowenia 85/I – 85, 129, 130, 131, 134–1389, 248, 258, 443, 475, 85/II – 326, 525, 85/III – 10, 119, 259 Lublin 85/I – 79, 152, 167, 191, 194, 195, 223, 85/II – 98, 463, 85/III – 82, 84, 121, 122, 125, 126, 128–130, 134, 238 Lubomla = Luboml, pow. Włodzimierz 85/III – 246 Lubostroń, pow. Szubin 85/II – 124 Lubsza, pow. Rohatyn 85/III – 241 Lucerna, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 149, 150 Ludźmierz, daw. Ludźmirz, pow. Nowy Targ 85/II – 424 lwowski obwód 85/II – 507 Lwowskie 85/II – 217, 506, 513 Lwów 85/I – 112, 135, 142, 153, 155, 161, 164, 165, 168, 193, 208, 214, 215, 217, 218, 221, 224, 227, 241–243, 245, 249, 251, 259, 276, 317, 318, 343, 346, 376–378, 380, 381, 384, 388, 399, 405, 418, 437, 463–465, 480, 489, 492, 497, 85/II – 10, 39, 44, 66, 80, 190, 308, 326, 327, 505–507, 514, 537, 544, 548, 551, 554, 557, 85/III – 15, 23, 29–32, 53, 55, 64, 93, 98, 124–127, 131–133, 136, 138, 145–148, 151, 152, 154, 156, 187, 222, 239, 240, 243, 260, 263, 267, 272, 284 Łagów, pow. Opatów 85/I – 119 Łańcut, miasto powiatowe 85/III – 127 Łapsz = Łapsze Niżne, Łapsze Wyżne, Magura Spiska 85/II – 348 Łaskarzew, pow. Garwolin 85/III – 113 Łaszewo, bł. Łukowo, pow. Świecie 85/I – 327, 85/II – 376, 85/III – 142, 143 Łazienkowski Park, park 85/II – 21 Łącko, pow. Nowy Sącz 85/II – 379 Łążyń, pow. Lipno 85/II – 406, 85/III – 118, 119 Łęczyca, miasto powiatowe 85/II – 88, 93, 477, 85/III – 83, 230 łęczycka ziemia 85/I – 484, 85/II – 476 łęczycki powiat 85/II – 407, 413 Łęczyckie 85/I – 89, 152, 195, 202, 476, 484, 485, 85/II – 58, 82, 86, 88, 125, 192, 325, 335, 337, 377, 391, 413, 471, 476–470, 530, 593, 611, 85/III – 17, 83, 84, 86, 87, 89, 106, 116, 122, 124, 127, 128, 182, 203, 216, 228–232, 256, 267, 279, 283 łęczyckie województwo 85/II – 476, 479, 480 Łomnica, dopływ Dniestru 85/I – 178, 85/II – 514 Łomnica, szczyt w Tatrach 85/I – 131, 85/III – 197 Łomża, miasto powiatowe 85/I – 40, 153, 297, 85/II – 104, ryc. po s. 136, 234, 358, 623, 85/III – 120, 228 łomżyńska ziemia 85/I – 244 Łomżyńskie 85/III – 136 Łotwa 85/I – 39, 42, 85/II – 617, 85/III – 110 Łowicz, miasto powiatowe 85/I – 76, 152, 85/II – 79, 190, 494, 85/III – 114, 122, 123, 186, 225 Łódź, miasto powiatowe 85/I – 109, 416 Łubnice, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/III – 118 Łuck, miasto powiatowe 85/I – 165, 85/III – 92, 126, 246 Łukawa = Opatówka, dopływ Wisły 85/III – 117 Łukawa, pow. Sandomierz 85/II – 475 łukowski powiat 85/I – 87 Łuków, miasto powiatowe 85/II – 495, 85/III – 130, 132, 134, 226 Łużyce 85/I – 86, 87, 355–357, 85/II – 134, 431, 524, 526, 85/III – 41, 210, 229, 230, 257 333 �Łużyce Dolne 85/I – 356 Łużyce Górne 85/I – 356 Łysa Góra, góra 85/II – 335, 474 Łyskornia, pow. Wieluń 85/I – 73, 85/III – 113, 114 Łysomice, pow. Toruń 85/I – 326, 327, 85/II – 407, 85/III – 142, 143 Machory, pow. Opoczno 85/I – 21 Maczki, wieś obok stacji Granica, pow. Będzin (dziś stacja Sosnowiec-Maczki) 85/I – 76, 313 Majdan Stuleński, pow. Włodawa 85/II – 228, 229 Malbork, miasto powiatowe 85/I – 328, 330, 85/III – 142, 144, 229 Malborskie 85/I – 325, 329, 85/III – 142 Małe Jeruty zob. Jeruty Małogoszcz, pow. Jędrzejów 85/II – 468 Małopolska 85/I – 87, 129, 244, 296, 484, 85/II – 80, 390, 480, 85/III – 84 Małopolskie 85/II – 29 Maniowy, pow. Nowy Targ 85/II – 424 Margrabowo, miasto powiatowe (dziś Olecko) 85/II – 376, 85/III – 272 Mariampol, miasto powiatowe 85/II – 518, 85/III – 121 mariampolski powiat 85/I – 193 Mariampolskie 85/III – 53 Marienbad = Mariańskie Łaźnie, Czechy 85/I – 33, 70, 84, 273, 85/III – 109, 111, 112 Marymont, pow. Warszawa 85/I – 23 Masłów, pow. Kielce 85/II – 310, 339, 469 Masuren zob. Mazury Pruskie Matijowce = Matyjowce, pow. Kołomyja 85/II – 486 Mazew, pow. Łęczyca 85/I – 152, 153, 195, 85/II – 391,407, 413, 414, 476, 477, 478, 85/III – 83, 106, 116, 122, 123, 231 Mazowieck zob. Wysokie Mazowieckie Mazowieckie 85/II – 80 mazowieckie województwo 85/I – 26, 85/ II – 428 Mazowsze, Mazury 85/I – 18, 41, 57, 58, 60, 69, 71, 87, 89, 90, 107, 120, 122, 157, 197, 215, 227, 256, 297, 300, 310, 407, 408, 420, 421, 428, 429, 432, 435, 439, 441, 445, 447, 450, 461, 462, 467, 469–471, 475, 477, 483–485, 490, 491, 495, 496, 500, 85/II – 58, 67–69, 71, 82, 83, 93, 104, 107, 119, 123, 128, 129, 135, 184, 190, 192, 201, 216, 217, 219, 225, 226, 228, 233, 234, 235, 238, 248, 249, 255, 261, 267, 268, 273, 286–288, 300, 306, 307, 316–318, 324, 325, 331, 334–336, 339, 340, 346, 357–360, 364, 365, 367–369, 371, 375–377, 382, 393, 402, 404–406, 412, 419, 421, 423, 425, 461, 476, 479, 483, 484, 489–494, 496– –501, 506, 521, 528, 530, 532, 549, 557, 565, 576, 577, 587, 588, 592, 593, 597, 599, 603–606, 609, 611–617, 619, 85/ III – 15, 43, 49, 50, 55, 56, 71, 84, 86, 89, 111, 113–115, 117, 132, 180–183, 203, 204, 206, 216, 225, 226, 228–234, 237, 238, 245, 248, 249, 255–257, 264, 267, 268, 271, 279, 283, 285 Mazowsze Czerskie 85/I – 178, 85/II – 102, 368, 492, 85/III – 129 Mazowsze leśne (podlaskie) 85/I – 469, 471, 472, 85/II – 490, 491, 493, 495, 496, 85/III – 89, 182 Mazowsze Nadnarewskie 85/III – 228 Mazowsze Podlaskie, Mazury Podlaskie 85/III – 226 Mazowsze polne 85/I – 469, 471, 472, 473, 485, 85/II – 490, 491, 492, 85/III – 181, 225 Mazowsze Pruskie zob. Mazury Pruskie Mazowsze stare 85/I – 469, 471, 85/II – 490, 491, 518, 85/III – 182, 183, 229 Mazowsze warszawskie 85/II – 490 Mazury Podlaskie 85/II – 428, 85/III – 89 334 �Mazury Pruskie, Mazowsze pruskie, Mazury, Masuren 85/I – 116, 211, 270, 272, 325, 330–338, 342–344, 357, 376, 414, 471, 472, 475, 491, 85/II – 91, 92, 130, 217, 220, 239, 251, 252, 285, 307, 375, 376, 377, 381, 408, 418, 490, 520, 521, 521, 559, 85/III – 12, 15, 31, 36, 37, 39, 41–43, 47, 48, 58, 59, 65, 69–71, 86–88, 112, 143, 144, 174, 206, 226– 229, 245, 271–273, 279, 281, 282 Mąkolin, pow. Płock 85/I – 105, 85/III – 118–121, 128, 130 Meklemburgia 85/I – 17 Meklemburskie Księstwo 85/I – 17 michałowska ziemia 85/I – 324, 331, 85/II – 522 miechowski obwód 85/II – 611 miechowski powiat 85/I – 297 Miechowskie 85/I – 445, 85/II – 466 Miechów, miasto powiatowe 85/II – 467, 470, 85/III – 82, 115, 236 Miedniewice, pow. Błonie 85/II – 93 Miejsce, pow. Krosno 85/III – 126, 127 Miejska Górka zob. Górka Miejska Mielec, miasto powiatowe 85/II – 360 Mielżyn, pow. Gniezno 85/II – 457 Mielżynek, pow. Gniezno 85/II – 375 Mierzęcice, pow. Będzin 85/II – 467 międzychodzki powiat 85/II – 451 międzyrzecki powiat 85/II – 451 Międzyrzeckie 85/II – 124 Międzyrzecz, miasto powiatowe 85/II – 53 Miłosław, pow. Września 85/I – 284, 320, 321, 352, 412, 85/II – 415, 451, 452, 85/III – 132, 139 Mińsk, Białoruś 85/III – 109, 110, 248 Mińsk, miasto powiatowe (dziś Mińsk Mazowiecki) 85/II – 382, 604, 85/III – 226 mińska gubernia 85/II – 339, 85/III – 246 miński obwód 85/I – 43 miński powiat 85/I – 163, 85/II – 412, 85/III – 125, 126 Mistrzowice, pow. Cieszyn 85/III – 156 Mitawa, Łotwa (dziś Jełgawa) 85/I – 39, 85/III – 109, 110 Mława, miasto powiatowe 85/II – 286, 85/III – 229 Mnichów zob. Monachium Moabit, część Berlina, Niemcy 85/I – 106, 445 Modlin, pow. Płońsk 85/III – 127 Modlnica = Modlnica Wielka, pow. Kraków 85/I – 58, 70, 71, 88, 130, 131, 141, 229, 238, 239, 244–257, 288, 290, 296–298, 300, 301, 305, 307, 309, 315, 317, 324, 335, 338, 343–345, 347, 376, 377, 379, 380, 385, 388, 389, 393, 397, 400, 405, 418, 421, 423, 431–434, 436, 452, 459, 465, 479, 494, 495, 505, 517, 85/II – 99, 100, 102, 190, 217, 218, 220, 234, 236, 242, 252, 256, 303, 316, 328, 353, 364, 372, 381, 384, 394, 414, 417, 425, 445, 446, 448, 449, 545, 85/III –10, 11, 39, 40, 46, 47, 53–57, 88, 97, 98, 107, 112, 116, 119, 120, 125–127, 134, 137–139, 144, 145, 147–149, 151, 154–156, 264, 265, 285, 286 Modlniczka = Modlnica Mała, pow. Kraków 85/I – 249, 85/II – 256, 381 Mogilany, pow. Wieliczka 85/I – 88, 130, 229, 238, 239, 244–248, 251, 253–256, 297, 298, 319, 386, 399, 432, 459, 476, 85/II – 102, 129, 217, 240, 246, 336, 371, 424, 445, 446, 467, 623, ryc. po s. 624, 85/III – 14, 46, 54, 97, 100, 112, 119, 120, 124–127, 134, 136–138, 149, 234 mogilnicki powiat 85/II – 451 Mogilno, miasto powiatowe 85/II – 442 Mogiła, pow. Kraków 85/I – 250 Moguncja, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 148–150 Mokry Las = Mokrylas, pow. Ostrów, właśc. Ostrowie (dziś Ostrów Mazo335 �wiecka) 85/I – 72, 122, 85/II – 118, 226, 85/III – 85, 113 Monachium, Münich, Niemcy 85/I – 385, 386, 85/III – 148–150 Monasterzyska, pow. Buczacz 85/II – 551 Morawy, Moravy 85/I – 85, 85/II – 11, 134 Morownica, pow. Kościan 85/I – 225, 226, 320–322, 326, 332, 335, 339, 341, 344, 411, 85/II – 216, 231, 305, 415, 417, 418, 452–454, 85/III – 132, 134, 135, 139, 142, 143, 145, 269 Morskie Oko, jezioro w Tatrach 85/I – 131, 85/III – 119 Mosina, pow. Śrem 85/II – 331 Moskwa, Rosja 85/I – 141, 169, 192–194, 341, 85/II – 253, 255, 85/III – 257, 271 Moszczanka, pow. Puławy 85/I – 182, 85/ II – 425, 496 Mościska, daw. Mostycze, miasto powiatowe 85/III – 127 Mozyrskie 85/III – 247 Mszczonów, pow. Błonie 85/II – 382 Murań, szczyt w Tatrach 85/I – 131 Mużaków, niem. Bad Muskau, Łużyce, Niemcy 85/I – 28 Myczkowce, pow. Lesko 85/III – 275 Mystki, pow. Środa 85/II – 457 Myszyn, pow. Kołomyja 85/II – 341 Myślenice, miasto powiatowe 85/I – 245, 85/II – 80, 85/III – 234 Nieborów, pow. Łowicz 85/I – 43 Niegów, pow. Radzymin 85/I – 119 Niemcy 85/I – 17, 25, 128, 130, 359, 85/II – 34, 134, 455, 85/III – 120, 150 Nieszawa, miasto powiatowe 85/I – 18, 85/II – 33 nieszawski powiat 85/I – 196, 85/III – 131 Nieśwież, pow. Słuck 85/I – 161, 85/III – 32 Ninino, pow. Oborniki 85/II – 457 Niniwa, staroż. Asyria, część Mezopotamii 85/I – 272, 85/II – 608 Niżniów, pow. Tłumacz 85/II – 551 Noteć, dopływ Warty 85/II – 437, 451 Nowa Wieś = Nowawieś, pow. Kraków 85/II – 364 Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Krasnystaw 85/II – 340 Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Lubartów 85/I – 440 Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Lubartów 85/III – 181 Nowe Miasto = Nowemiasto nad Drwęcą, pow. Lubawa 85/I – 337 Nowe Miasto, pow. Pleszew 85/II – 457, 85/III – 233 Nowosielce, pow. Łańcut 85/III – 157 Nowy Jork, Stany Zjednoczone 85/I – 455 Nowy Sącz 85/III – 35, 126, 127, 233 Nowy Targ 85/III – 35, 233 Nadbuże, obszar 85/II – 228 naddniestrzańska okolica 85/III – 146 Naddniestrze 85/II – 485 Nadprucie, obszar nad Prutem 85/II – 485 Nadrenia –Palatynat 85/I – 130 Nancy, Francja 85/I – 374, 385, 386, 85/III – 149, 150 Narew, dopływ Wisły 85/I – 193, 85/II – 339, 429, 85/III – 124 Nawra, pow. Toruń 85/I – 327, 85/III – 142, 143, 230 Obertyn, pow. Horodenka 85/I – 378, 85/ II – 341, 85/III – 147 Objezierze, pow. Oborniki 85/II – 470, 586 obornicki powiat 85/II – 451 Obory, pow. Warszawa 85/I – 120 Obryte = Obrytte, pow. Pultusk 85/II – 496 Oceania 85/I – 210, 85/III – 189, 257 Ochudne, pow. Pułtusk 85/II – 496 Oderberg zob. Bogumin Odessa 85/I – 87 336 �odolanowski powiat 85/II – 451 Odolanów, miasto powiatowe 85/I – 154, 85/II – 111 Odra, rzeka 85/II – 606 Ogrodzieniec, pow. Olkusz 85/II – 467, 85/III – 115 Ojców, pow. Olkusz 85/I – 100–102, 103, 107, 446, 85/II – 467, 85/III – 72, 116, 118, 219 Okno, pow. Horodenka 85/I – 400, 85/III – 151, 152 Oksywie, pow. Wejherowo 85/I – 328, 85/III – 142, 144 Olcza, pow. Nowy Targ 85/I – 133 Olecko zob. Margrabowo Oleksianka, pow. Mińsk 85/I – 163, 85/II – 412, 421, 493, 495, 85/III – 125, 126 Olesko, pow. Złoczów 85/I – 168, 85/III – 126, 127, 240 Oleśnica, miasto powiatowe 85/I – 26 Oliwa, pow. Gdańsk 85/I – 328, 85/III – 142, 144 olkuska wyżyna 85/I – 249, 250 olkuski obwód 85/II – 611 olkuski powiat 85/I – 297, 85/II – 535 Olkuskie 85/I – 445, 85/II – 466, 85/III – 116 Olkusz, miasto powiatowe 85/I – 446, 85/II – 381, 466, 467, 85/III – 72, 115, 116, 236 Olszanica, pow. Lesko 85/III – 239 Olsztyn, miasto powiatowe 85/II – 520 Olsztynek, pow. Ostróda 85/II – 376 Ołomuniec, Czechy 85/I – 273, 85/II – 432 Omsk, Rosja 85/I – 104 Opatkowice, pow. Wieliczka 85/II – 623, ryc. po s. 624 opatowski powiat 85/II – 475 Opatowskie 85/I – 182, 468, 85/II – 464, 471 Opatów, miasto powiatowe 85/I – 182, 85/II – 28, 85/III – 81, 99, 237 Opawa, Czechy 85/I – 70, 85/III – 112 Opoczno, miasto powiatowe 85/II – 190, 85/III – 237 opoczyński powiat 85/I – 19, 20, 87, 89 Opoczyńskie 85/I – 468, 85/II – 471, 475 Opole, miasto powiatowe 85/I – 218, 85/II – 308 Opolszczyzna 85/II – 606 Oporowo, pow. Szubin 85/II – 124 Orchówka, pow. Włodawa 45/II – 131 Orłowo, pow. Lec 85/III – 281 Orońsk = Orońsko, pow. Radom 85/I – 152, 85/II – 406, 472, 85/III – 121, 122 Osiny, pow. Puławy 85/II – 462, 463, 85/III – 114 Osowo, pow. Oborniki 85/II – 314 Osterode zob. Ostróda ostrołęcki powiat 85/II – 405 Ostrołęckie 85/II – 603 Ostrołęka, miasto powiatowe 85/I – 151, 85/II – 190, 85/III – 113, 120, 229 Ostrowie, Ostrowo, miasto powiatowe (dziś Ostrów Mazowiecka) 85/II – 226, 85/III – 85 ostrowiecki powiat 85/II – 425 Ostrowo = Ostrowiec, pow. Opatów (dziś Ostrowiec Świętokrzyski) 85/II – 226 Ostrowo zob. Ostrowie Ostrowo zob. Ostrówek Ostrożeń , pow. Garwolin 85/II – 407, 494 Ostróda, Ostród, niem. Osterode, miasto powiatowe 85/I – 119, 331, 334–336, 85/II – 92, 408, 520, 85/III – 142, 145, 226, 227 ostródzka parafia, obszar 85/I – 116, 85/II – 91, 197, 239, 408, 520, 85/III – 273 Ostrów Lednicki, Lednicka wyspa, wyspa na jeziorze Lednica 85/I – 335, 336 Ostrów Mazowiecka zob. Ostrowie Ostrów, Ostrowo, pow. Odolanów, (dziś Ostrów Wielkopolsk) 85/I – 331 Ostrówek, bł. Ostrowo, pow. Wieluń 85/I – 225, 85/III – 133, 136 337 �ostrzeszowski powiat 85/II – 451 Ostrzeszowskie 85/II – 393 Oświęcim 85/III – 134, 135, 234 Otmianowo, pow. Włocławek 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 413, 414, 437, 85/III – 122, 123 owrucki powiat 85/III – 246 Owruckie 85/III – 247 Ożarów, pow. Opatów 85/II – 226, 429, 475 Pakosław, pow. Krobia 85/I – 326, 411, 413, 85/II – 276, 305, 415, 418, 453, 454, 85/III – 142, 143 Pakość, pow. Mogilno 85/II – 442 Pałuki, region 85/I – 215, 85/II – 44, 216, 451 Paprocice, pow. Opatów 85/I – 119 Paraguaj = Paragwaj 85/III – 189 Parcice, pow. Wieluń 85/II – ryc. po s. 136, 623 Parczew, pow. Włodawa 85/II – 242, 391 chełm Parysów, pow. Garwolin 85/I – 163, 85/II – 493, 85/III – 125, 126 Paryż, Paris, Francja 85/I – 31, 34, 38, 43, 44, 46, 56, 59, 60, 67, 81, 96, 98, 110, 141, 158, 246, 273, 289, 366, 374, 376, 381–387, 417, 436, 455, 457, 85/II – 183, 556, 568, 85/III – 141, 148–150 Pekin, Chiny 85/II – 46 Pelplin, Peplin, pow. Starogard 85/I – 328, 336, 337, 85/III – 142, 144 Persja, staroż. 85/II – 607 Petersburg, Rosja 85/I – 36, 54, 59, 141, 169, 190, 234, 235, 397, 403, 404, 85/II – 568 Pękosławice, pow. Opatów 85/II – 425, 464, 474, 475 Piadyki, pow. Kołomyja 85/I – 400, 443, 475, 85/II – 325, 419, 486, 85/III – 151, 152 Piaseczno, pow. Warszawa 85/I – 58, 120, 85/II – 404, 85/III – 54 Piaski, pow. Lublin 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 84, 121, 122 Piastów, pow. Radom 85/II – 474 Piaszczyce, pow. Radomsk 85/II – 327 Pieniny, Pioniny, góry 85/I – 130, 132, 85/II – 54, 411, 85/III – 106, 120, 126, 127 Pieskowa Skała, pow. Olkusz 85/I – 446 Pięciu Stawów Dolina 85/I – 131, 85/III – 119 Pilaszkowice, bł. Piłaszkowice, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Pilica, dopływ Wisły 85/III – 115 Pilica, pow. Grójec 85/III – 115, 116, 226 Pilica, pow. Olkusz 85/II – 467 Pilzno, Czechy 85/III – 109 Piłaszkowice zob. Pilaszkowice Pińczów, miasto powiatowe 85/I – 279, 446, 85/II – 260, 422, 469, 85/III – 256 Pińsk, Polesie (Białoruś) 85/I – 489 Pińszczyzna 85/III – 16, 247, 248 Piołunowo, pow. Nieszawa 85/I – 32, 85/II – 130, 234, 246 piotrkowska ziemia 85/II – 480 piotrkowski obwód 85/II – 480 Piotrków, miasto powiatowe (dziś Piotrków Trybunalski) 85/II – 481, 85/III – 122, 231 Piszczac, pow. Biała 85/II – 504 Pleszew, miasto powiatowe 85/III – 233 pleszewski powiat 85/II – 451, 457 Płochocin, pow. Błonie 85/III – 115 Płock 85/II – 88, 490, 603, 85/III – 127, 128, 229 płocka gubernia 85/I – , 151151 płocki powiat 85/I – 105, 85/III – 121, 128 Płockie 85/III – 118, 119, 121, 127, 128, 229 płockie województwo 85/I – 26, 85/II – 428 Płońsk, miasto powiatowe 85/II – 219 338 �Płowce, pow. Nieszawa 85/I – 154, 85/II – 98, 130, 414, 437, 85/III – 122, 123, 128, 129 Pniewo, pow. Pułtusk 85/II – 496 Pobereże, obszar 85/III – 245 Pobikry, pow. Siemiatycze 85/II – 235, 499 Podbeskidzie 85/II – 382 Podgórze (w Galicji zachodniej) 85/I – 133, 351, 466, 85/II – 108, 115, 233, 234, 235, 248, 307, 340, 344, 363, 365, 369, 376, 380, 382, 519, 520, 617, 85/III – 26, 29, 35, 43, 55, 71, 84, 113, 154, 207, 234, 240, 250, 259, 267, 268, 273, 274, 276, 285 Podgórze Beskidowe 85/III – 113 Podgórze Krakowskie, Podgórze, region 85/I – 183, 85/II – 471, 519, 85/III – 30, 36, 37, 234 Podgórze polskie 85/III – 273 Podgórze ruskie 85/III – 252 Podgórze, pow. Wieliczka 85/II – 353, 445 Podhale 85/I – 83, 85, 132, 133, 85/II – 65, 67, 128,402, 403, 414, 85/III – 25, 26, 35, 36, 42, 50, 93, 100, 113, 124, 229, 233, 262, 284, 285 Podhorce, pow. Tomaszów (dziś Tomaszów Lubelski) 85/II – 240, 85/III – 277 Podiebrady, niem. Podiebrad, Czechy 85/I – 84, 85/II – 81, 85/III – 109 Podkarpacie 85/I – 164, 85/III – 29, 257 Podkarpacie polskie 85/III – 253, 273 Podkarpacie ukraińskie 85/III – 239, 253, 274 Podlasie 85/I – 469, 471, 85/II – 126, 235, 339, 425, 490, 491, 496–498, 500, 501, 619, 85/III – 59, 118, 134, 136, 183, 277 Podlaskie 85/III – 135 podlaskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428 Podole 85/I – 164, 165, 281, 282, 396, 397, 468, 85/II – 66, 103, 131, 218, 227, 248, 418, 516, 517, 85/III – 64, 71, 146, 151, 182, 207, 229, 242–246, 268, 271, 278, 279 Podole galicyjskie 85/I – 180, 266, 376, 377, 380, 463, 85/II – 507, 516, 85/III – 131, 145, 147, 148, 153, 241 Podole rosyjskie 85/I – 165, 180, 282, 461, 467, 470, 85/II – 516, 85/III – 182, 244 Podole zachodnie 85/II – 295 Podskalany, pow. Kraków 85/I – 246 Pogórze Karpackie 85/III – 273 Pogórze, obszar 85/II – 342 Pokucie 85/I – 155, 164, 166, 179, 254, 266, 276, 281, 282, 284, 285, 310, 338, 344, 346, 376–380, 386–388, 395, 396, 399– –402, 405–408, 417, 418, 421, 426, 427, 429, 441, 447, 461, 467, 4767, 484–488, 496, 85/II – 57, 68, 100, 103, 124–126, 128–131, 217, 218, 231–233, 240, 248, 268, 272, 274, 281, 288, 300– –302, 305, 313, 315, 318, 321, 325, 339–342, 346, 385, 386, 389, 393, 402, 407, 418–420, 422, 425, 461, 476, 483–489, 508, 512, 514, 515, 519, 528, 530, 537, 544, 551, 556, 573, 579, 593, 605, 610, 617, 619, 621, 622, 85/III – 17, 20, 24, 25, 27, 30, 59, 82, 83, 138, 145–148, 151–154, 180– –183, 187, 204, 217, 229, 234, 241–244, 253, 256, 264, 265, 267, 269, 271, 281 Polesie 85/I – 166, 476, 489, 85/II – 234, 307, 308, 325, 358, 400, 516–518, 569, 618, 85/III – 71, 76, 182, 183, 208, 224, 246–249, 278 Polesie pińskie 85/III – 64 Polesie wołyńskie 85/III – 64, 247 Polska, Rzeczpospolita, Polska Korona, Poloniae, Pologne, RP 85/I – 13, 14, 17, 22, 29, 42, 45, 50, 52, 64, 65, 69, 86, 88, 103, 11, 112, 114, 115, 118, 137, 142, 145, 156, 163, 164, 171, 173, 174, 179, 339 �180, 187, 191, 212, 214, 232, 235–237, 239, 241, 242, 245, 248, 257, 260–262, 268, 271, 276–278, 290, 291, 293, 306, 307, 335, 345, 351, 355, 376, 381, 382, 384, 392, 398, 399, 411, 413, 416–418, 424, 430, 442, 457, 463, 480, 482, 502, 85/II – 7, 9, 10, 12, 13, 26, 34, 35, 38, 39, 41, 43, 53, 54, 57, 65, 70, 95, 96, 101, 135, 152, 175, 180, 181, 186, 190, 191, 195, 201, 208, 210, 212, 215, 218, 223, 224, 236, 239, 244, 248, 254, 260, 263, 272, 280–282, 286, 287, 290, 305–307, 313–315, 319, 325, 319, 330, 331, 347, 349, 350, 354, 357, 360–363, 365–369, 372, 399, 400, 425, 432, 436–439, 441, 444, 455, 460, 480, 485, 493, 501, 512, 515, 517, 520, 524, 526, 527, 535, 536, 551, 555, 556, 559, 564, 569, 571, 573– –576, 579, 580, 593, 594, 598, 602, 603, 606, 612, 616, 618, 619, 85/III – 42, 46, 59, 68, 70, 77, 79, 83, 105, 108, 167, 177, 181, 225, 231, 235, 255–257, 262 Polskie Brzozie zob. Brzozie Polskie Połaby, region 85/III – 41, 229 pomorska ziemia 85/II – 522 Pomorze, Pomerania 85/I – 18, 156, 192, 325–330, 332, 336–340, 342, 343, 356, 357, 376, 402, 414, 416, 85/II – 217, 307, 308, 358, 370, 375, 376, 377, 419, 438, 522, 523, 524, 560, 85/III – 31, 43, 57, 58, 67, 69–71, 143, 205, 230, 266, 271 Pomorze Bałtyckie 85/I – 392 Pomorze Gdańskie 85/I – 326, 85/III – 143 Pomorze Nadwiślańskie 85/I – 329 Poronin, pow. Nowy Targ 85/II – 235, 251 Portugalia 85/I – 475 Porządzie, pow. Pułtusk 85/II – 425, 496 Posłowice, pow. Kielce 85/II – 310 Potok, pow. Stopnica 85/III – 117 Powiśle, obszar 85/I – 325, 342, 357, 85/ II – 29, 522, 85/III – 143 Powsin, pow. Warszawa 85/II – 421 Poznań 85/I – 41, 49, 62, 64, 80, 81, 83, 88, 94, 95, 101, 102, 103, 116, 142, 171, 172, 173, 205, 208, 211, 214, 215, 217– 219, 221, 224, 227, 228, 319–322, 326, 328, 331, 332, 335, 337, 339, 340, 343, 352, 364, 368, 369, 386, 409–411, 413, 435, 479, 85/II – 10, 36, 66, 77, 100, 126, 174, 185, 190, 197, 199, 204, 368, 451–456, 458–460, 490, 548, 551, 574, 580, 608, 616, 620, 85/III – 19, 38, 40, 49, 51, 55, 66, 68, 83, 86, 98–100, 111, 112, 131–136, 138–140, 142–145, 149, 150, 174, 176, 227, 266–268, 273 poznański powiat 85/II – 451 Poznańskie Wielkie Księstwo, Poznańskie, Prowincja Poznańska 85/I – 26, 50, 51, 81, 82, 88, 105, 125, 160, 180, 202, 211, 212, 214, 215, 216, 219, 220, 225–227, 239, 300, 318–320, 324, 326, 332, 336, 338, 339, 342, 347, 348, 352, 355, 356, 376, 377, 390, 395, 398, 405, 408, 409, 411–416, 418, 433, 435, 469, 85/II – 68, 69, 119, 124, 125, 231–233, 236, 239, 253, 259, 260, 264–268, 270, 276, 284, 286, 288, 300, 304, 305, 310, 313, 314, 316, 318, 324, 326, 331, 333– –336, 340, 345, 358, 368, 369, 375–377, 385, 386, 389, 392–394, 410, 415, 418, 421, 428, 431, 437, 450, 452–458, 460, 461, 465, 479, 480, 500, 529, 530, 532, 542, 543, 549, 552, 571, 572, 575, 579, 580, 582, 586, 592, 594, 605, 607, 608, 610, 613, 616, 617, 620, 85/III – 14, 17, 45, 55, 63, 72, 75, 82, 83, 87, 89, 112, 130–136, 138–140, 142, 143, 145, 146, 167, 174–180, 202, 214, 215, 230, 232, 233, 250, 252, 253, 255, 256, 265, 267, 272, 275, 282, 283 poznańskie województwo 85/II – 480 Praga, Czechy 85/I – 33, 70, 85, 85/III – 109, 111, 112 340 �Praga, część Warszawy 85/I – 58, 85/II – 98 Pregoła, Pregla, rzeka 85/I – 330 Preussen zob. Prusy Prędocinek, pow. Radom 85/II – 421 Primorie, pol. Przymorze, region 85/I – 134, 85/II – 525, 85/III – 119 Procisne, pow. Lesko 85/I – 432, 85/II – 513, 85/III – 155, 156, 252, 274, 276 Proszowice, pow. Miechów 85/II – 467 Prowincja Poznańska zob. Poznańskie Prusy 85/I – 18, 19, 22, 75, 82, 194, 196, 214, 227, 228, 239, 249, 85/II – 414, 437, 85/III – 227 Prusy polskie 85/I – 357 Prusy Południowe, Südpreuβen 85/I – 18 Prusy Wschodnie 85/I – 318, 324, 325, 331, 332, 326, 343, 85/II – 92, 418, 452, 85/III – 142, 145, 230 Prusy Zachodnie 85/I – 318, 324–326, 329–331, 85/II – 320, 418, 452, 471, 549, 85/III – 41, 142, 143, 145, 229 Pruszków, pow. Warszawa 85/III – 46, 115 Prut, dopływ Dunaju 85/II – 486 Przasnyskie 85/II – 603 Przeczyce, pow. Będzin 85/II – 52 Przedecz, pow. Włocławek 85/II – 438, 439 Przemęt, pow. Babimost 85/II – 231 przemyski powiat 85/I – 438, 85/II – 507 Przemyskie 85/I – 13, 61, 102, 155, 224, 421–423, 426, 431, 439, 476, 490, 491, 495, 497, 498, 500, 501, 85/II – 101, 138, 217, 233– 235, 248, 268, 306, 310, 325, 392, 393, 398, 404, 506–510, 512, 513, 530, 531, 560, 85/III – 8, 15, 18, 19, 29, 41, 62, 63, 87–89, 101, 105, 127, 155–157, 187, 200, 205, 217, 224, 236, 237, 240, 243, 244, 257, 268, 274–276, 282, 283 Przemyśl, miasto powiatowe 85/I – 251, 422, 437, 489, 497, 85/II – 507, 508, 85/III – 29, 127, 140, 154, 156, 239, 282 Przeworsk, pow. Łańcut 85/III – 127 Przysucha, pow. Opoczno 85/I – 17, 19– 23, 25, 33, 73, 89, 90, 344, 500, 505, 506, 85/II – 20, 79, 190, 85/III – 40, 86, 113, 128, 132, 221, 285, 286 Puchaczów, pow. Chełm 85/II – 242 Puck, miasto powiatowe 85/I – 324, 328, 85/III – 142, 144 Puławy, urzęd. Nowa Aleksandria, miasto powiatowe 85/I – 152, 85/II – 462, 463, 85/III – 114, 121, 122 Pułtusk, miasto powiatowe 85/II – 88, 104, 490, ryc. po s. 136, 623, 85/III – 124, 229 Pułtuskie 85/II – 603 Puszcza Kozienicka zob. Kozienicka Puszcza Puszcza Zielona, Puszcza Kurpiowska 85/ II – 65, 497 Rabka, pow. Myślenice 85/I – 273, 85/II – 339, 520 Racławice, pow. Miechów 85/I – 341, 85/II – 254 Radecznica, pow. Zamość 85/II – 465 Radom 85/I – 32, 90, 152, 227, 435, 436, 85/II – 79, 190, 365, 421–473, 85/III – 81, 99, 117, 118, 121, 122, 237 Radomsk, miasto powiatowe (dziś Radomsko) 85/I – 280, 85/II – 327, 482 radomska gubernia 85/I – 107 radomska gubernia 85/II – 406, 428, 471, 85/III – 114, 117 Radomskie 85/I – 32, 89, 90, 107, 152, 272, 461, 467, 468, 470, 85/II – 69, 82, 98, 104, 192, 226, 285, 286, 300, 306, 318, 335, 358, 364, 365, 368, 369, 376, 381, 406, 413, 421, 429, 430, 438, 461, 471–475, 501, 530, 572, 564, 572, 584, 604, 85/III – 72, 84, 87, 99, 114, 118, 341 �121, 122, 124, 182, 203, 215, 226, 229, 232, 233, 237, 238, 248, 249, 254, 255, 279, 283 Radomszczyzna 85/II – 474 Radoszki, pow. Sandomierz 85/II – 475 Radymno, pow. Jarosław 85/III – 127 radziejowski powiat 85/I – 196 Radziejów, pow. Nieszawa 85/II – 438 Radzymin, miasto powiatowe 85/I – 163, 217, 218, 85/II – 219, 307, 405, 423, 493– 495, 85/III – 132, 133, 226 Radzyń, miasto powiatowe 85/II – 391, 85/III – 226 Radzyńskie 85/II – 500 Rajgród, pow. Szczuczyn 85/II – 344 Rakoszyn, pow. Jędrzejów 85/II – 348 Rakowa, pow. Sambor 85/II – 509 Rapperswil, Rapperswyl, Szwajcaria 85/I – 383, 38585/III – 149, 150 Rasztowska Wola, pow. Radzymin (dziś Wola Rasztowska) 85/I – 217, 218, 85/II – 219, 307, 423, 493, 494, 521, 85/III – 132–135 Raszyn, pow. Warszawa 85/I – 121 Rataje, pow. Poznań 85/II – 454 Rawa, miasto powiatowe (dziś Rawa Mazowiecka) 85/III – 225 Rawicz, miasto powiatowe 85/I – 326, 85/ II – 276, 305, 418, 85/III – 143 Rdzuchów, pow. Opoczno 85/I – 89, 90 Redecz, pow. Włocławek 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 414, 437, 85/III – 122, 123 Reinertz = Reinerz (dziś Duszniki Zdrój) 85/I – 366 Rembów, pow. Pińczów 85/II – 234, 422 Ren, rzeka 85/I – 386, 85/III – 149 Rigi, szczyt, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 149 Rogoźno, pow. Oborniki 85/II – 442 Rohatyn, miasto powiatowe 85/II – 232 rohatyński powiat 85/I – 319 Ropczyce Ropczyce, miasto powiatowe 85/II – 339, 535, 85/III – 127 Rosja, Rossija, Cesarstwo Rosyjskie, Wielkorosja 85/I – 19, 22, 35–37, 39, 50, 81, 109–111, 119, 163, 170, 190, 193, 231, 232, 236, 239, 322, 341, 398, 395, 397, 460, 85/II – 255, 575, 622 Rozalówka = Rozaliówka, pow. Wasylków 85/I – 165, 85/II – 563, 85/III – 246 Roztoki Dolina, dolina w Tatrach 85/I – 131, 85/III – 119 Rożan, pow. Maków 85/I – 72, 85/II – 226, 85/III – 113 Ruda Guzowska, pow. Błonie 85/III – 114, 115 Rudlice, pow. Wieluń 85/III – 113 Rusocice, pow. Kalisz 85/III – 113 Ruszkowo, pow. Nieszawa 85/I – 195, 199, 203, 206, 85/II – 414, 437, 440, 441, 443, 85/III – 128, 129, 130, 260, 261 Ruś 85/I – 50, 51, 61, 62, 157, 183, 222, 271, 290, 291, 418, 427, 437, 441, 442, 463, 464, 85/II – 12, 35, 77, 126, 128, 173, 184, 188, 201, 210, 225, 229, 294, 296, 427, 444, 489, 556, 559, 560, 569, 573, 593, 618, 622, 85/III – 177, 239 Ruś Biała zob. Białoruś Ruś Chełmska 85/I – 492, 85/II – 500, 85/III – 44, 48, 247, 266, 276 Ruś Czarna 85/II – 518 Ruś Czerwona 85/I – 155, 179, 183, 251, 266, 379, 427, 489, 498, 85/II – 71, 232, 248, 308, 325, 340, 379, 506, 507, 512–515, 551, 617, 85/III – 23, 24, 29, 41, 71, 91, 92, 209, 237, 239–242, 244, 260, 267, 268, 274–276 Ruś Halicka 85/I – 464 Ruś Karpacka 85/I – 155, 379, 401, 426, 427, 85/II – 128, 248, 305, 325, 340, 485, 512, 514–516, 576, 601, 607, 615, 617, 85/III – 20, 31, 71, 180, 187, 208, 209, 241–244, 265, 269, 276 342 �Ruś Litewska 85/II – 518 . Ruś Podlaska 85/II – 462, 500, 85/III – 48, 247, 276 Ruś Pokucia 85/II – 487 Ruś Węgierska 85/III – 241 Ryga, Łotwa 85/III – 109, 110 Ryki, pow. Garwolin 85/I – 42, 85/II – 496 Rymanów, pow. Sanok 85/I – 438, 439, 85/II – 513, 85/III – 156, 157, 252, 273–275 Rytwiany, pow. Sandomierz 85/II – 429, 85/III – 117 Rząska, pow. Kraków 85/II – 331 Rzeczpospolita Krakowska 85/I – 245 Rzeczpospolita zob. Polska Rzeczyca, pow. Rawa 85/III – 115, 116 Rzeszowskie 85/II – 69, 219, 225, 307, 325, 340, 358, 360, 365, 390, 393, 394, 524, 85/III – 21, 71, 188, 207, 235, 237, 259, 268 Rzeszów, miasto powiatowe 85/I – 120, 484, 85/II –67, 428, 524, 85/III – 21, 28, 32, 56, 57, 63, 98, 127, 188, 221, 237, 285 Rzętków = Rzędków, pow. Łęczyca 85/ II – 477 Rzym, Włochy 85/I – 43, 59, 72, 84, 98, 122, 241 Saatz = Žatec, Czechy 85/III – 109 Salzburg, Austria 85/III – 150 Sambor, miasto powiatowe 85/I – 168, 85/II – 507, 85/III – 29, 126, 127, 239, 275 Samborskie 85/II – 506, 85/III – 92, 239 Samostrzałów, pow. Pińczów 85/II – 234, 422 San, dopływ Wisły 85/I – 422, 85/II – 516, 85/III – 252, 274, 276 sandecki obwód 85/II – 235 Sandeckie 85/III – 36, 237 Sandomiersczyzna 85/III – 43 sandomierski powiat 85/I – 100, 85/II – 428 Sandomierskie 85/I – 21, 49, 59, 149, 152, 156, 158–161, 163, 165, 167, 173, 175, 180, 185–192, 201, 203, 205, 295, 353, 384, 408, 416, 468, 85/II – 28, 29, 35, 45, 46, 48, 49, 51– 56, 59, 68, 96, 98, 107, 108, 110, 123, 128, 129, 175, 177, 190, 195, 206–208, 226, 261, 265, 266, 287, 288, 334, 375, 398, 399, 413, 427– –431, 441, 451, 468, 471, 472, 501, 529, 531, 543, 544, 576, 578, 584, 586, 588, 590, 592, 594, 603, 609, 85/III – 9, 32, 56, 72, 81, 117, 167, 172, 173, 201, 213, 226, 232, 237, 238, 280, 285 sandomierskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 471 Sandomierz, miasto powiatowe 85/I – 90, 157, 452, 493, 494, 85/II – 48, 207, 427, 429, 85/III – 81, 99, 117, 123, 237 sanocka ziemia 85/II – 513 sanocki powiat 85/I – 432, 85/II – 512 Sanockie 85/I – 154, 168, 421–423, 426, 427, 431, 434, 437–440, 85/II – 112, 217, 232, 234, 240, 248, 288, 307, 308, 310, 317, 325, 340, 358, 377, 379, 392– –394, 419, 421, 436, 506–508, 512, 513, 85/III – 10, 16, 43, 44, 48, 71, 90, 91, 125, 127, 154–157, 208, 234, 237, 240, 241, 252, 273–276 Sanoczany, pow. Przemyśl 85/I – 438, 439, 85/II – 217, 234, 507, 509, 85/III – 156, 252, 253 Sanok, miasto powiatowe 85/I – 112, 421, 437, 438, 85/II – 307, 507, 513,85/III – 29, 92, 156, 157, 239, 275 Sardynia 85/I – 111 Sawin, pow. Chełm 85/I – 496, 85/II – 238, 501, 503, 505 Sądecczyzna 85/II – 365, 85/III – 25, 26, 29, 42, 50, 93, 233, 284, 285 Sądeckie 85/II – 365 343 �Sądowa Wisznia, pow. Mościska 85/III – 127 Sejny, miasto powiatowe 85/II – 518, 85/III – 121 Serednica, pow. Lesko 85/II – 513, 85/III – 239 Serock, pow. Pułtusk 85/II – 190, 85/III – 227 Sewastopol (dziś de iure Ukraina) 85/I – 111 Sędziejowice, pow. Stopnica 85/II – 467 Sędzin, pow. Nieszawa 85/III – 131, 133 Sędziszów, pow. Ropczyce 85/III – 127 Siam zob. Syjam Sichów, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/II – 467, 85/III – 118 Sieciechów, pow. Kozienice 85/II – 473 Siedlce, miasto powiatowe 85/III – 136, 226 siedlecka gubernia 85/II – 504, 85/III – 276 Siedliszcze, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 463, 501, 85/III – 121, 122 Siekierczyn, Siekierzyn, pow. Horodenka 85/II – 130, 231, 422 Siekierki (Małe i Wielkie), pow. Środa 85/I – 82, 215, 412, 85/II – 415, 421, 451, 453–455, 85/III – 131, 132 Siekierzyn, zob. Siekierczyn Siemiatycze, pow. Bielsk 85/II – 235, 499 Siennica, pow. Mińsk 85/II – 382 Sieradz 85/II – 481, 85/III – 231 sieradzka ziemia 85/II – 482, 618 sieradzki obwód 85/II – 480 Sieradzkie 85/I – 497, 85/II – 307, 308, 325, 379, 381, 393, 394, 458, 480, 482, 483, 85/III – 95, 207, 228, 232, 267, 268 sieradzkie województwo 85/II – 480, 482, 85/III – 231, 232 Sierakówek, pow. Gostynin 85/II – 479, 85/III – 114 Siewierz, pow. Będzin 85/II – 467, 85/III – 115 Siklawa, wodospad w Tatrach 85/I – 131 Simno, pow. Kalwaria 85/III – 121 Skalbmierz = Skalmierz, Szkalmierz, pow. Pińczów (dziś Skalbmierz) 85/I – 193, 446, 85/II – 467, 85/III – 115 Skała, pow. Olkusz 85/II – 254, 467, 85/III – 115 Skaryszew (daw. Skaryszów), pow. Radom 85/II – 472, 85/III – 117 Skawina, pow. Wieliczka 85/II – 353 Skierniewice, miasto powiatowe 85/I – 76, 85/III – 123 Skrzynno, pow. Opoczno 85/I – 89 Skrzyńsko, pow. Opoczno 85/I – 89 Skulsk, pow. Słupca 85/II – 482 Slawonia zob. Słowenia Sławkowów, pow. Olkusz 85/II – 535 Słowacja 85/I – 83, 85, 86, 194, 85/II – 524, 526, 85/III – 124, 164, 210, 234, 242, 243, 276 Słowenia, Slawonia 85/I – 86, 129, 134, 135, 136, 138, 289, 85/II – 524, 525, 85/III – 258 Słowiańszczyzna 85/I – 48, 49, 143, 150, 494, 85/II – 36, 37, 40, 186, 188, 189, 325, 524, 525, 543, 559, 589, 613 Słowiańszczyzna południowa 85/I – 86, 136, 138, 288, 442, 443, 85/II – 321, 325, 326, 338, 525, 589, 85/III – 89, 169, 176, 190, 210, 258 Słowiańszczyzna wschodnia 85/II – 618 Słowiańszczyzna zachodnia 85/II – 526 Słupca, miasto powiatowe 85/I – 497 Słupia Nadbrzeżna, pow. Opatów 85/II – 502, 85/III – 92 Słupia Nowa, pow. Opatów 85/II – 472, 473 Służew, pow. Warszawa 85/II – 24 Służewo, pow. Nieszawa 85/II – 98, 414, 437, 85/III – 122, 123 Smogorzewo, bł. Smagurzewo pow. Szubin 85/II – 124 Sobieska Wola, pow. Krasnystaw 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 344 �Sobków, pow. Jędrzejów 85/II – 468, 469 Sobótka, pow. Opatów 85/II – 475 Sokołów Podlaski, Sokołów, miasto powiatowe 85/II – 494, 495 Sokół, pow. Garwolin 85/II – 407 Sokółka, pow. Sejny 85/II – 346 Solec, pow. Stopnica 85/I – 18, 107, 85/II – 467, 85/III – 117, 118 Solina, pow. Lesko 85/II – 232, 513, 85/III – 252, 274, 275 Sompolno, pow. Koło 85/II – 438, 439 Sopot, niem. Zoppot, pow. Wejherowo 85/I – 328, 331, 336, 85/II – 523, 85/III – 142, 144 Sosnowiec-Maczki, zob. Maczki Sójki, pow. Kutno 85/III – 114 Spisz, region 85/I – 83, 85/III – 26, 31, 35, 36, 233 Spławie, pow. Poznań 85/II – 454 Stambuł, Turcja 85/II – 140 stanisławowski cyrkuł 85/II – 485 stanisławowski obwód 85/II – 514 Stanisławów, miasto powiatowe 85/I – 378, 85/II – 514, 551, 85/III – 145, 147, 241, 275 Stany Zjednoczone, USA 85/II – 38, 85/ III – 46 Stany Zjednoczone Rio de La Plata = Zjednoczone Prowincje La Platy 85/III – 189 Stare Bojanowo zob. Bojanowo Staszów, pow. Sandomierz 85/II – 429, 85/III – 117, 123, 124 Stawiszyn, pow. Kalisz 85/I – 73, 85/III – 114 Stawy Gąsienicowe, Tatry 85/II – 113, 85/III – 119 Sterdyń, pow. Sokołów 85/II – 417, 494, 495, 85/III – 118 Stęszew, pow. Poznań 85/II – 616 Stężyca, pow. Garwoli 85/II – 496 Stopnica, miasto powiatowe 85/II – 467, 85/III – 115, 117, 118, 236 stopnicki powiat 85/III – 118 Stopnickie 85/I – 445, 85/II – 466, 611 Strachówka, pow. Radzymin 85/II – 405 Strasburg, Francja 85/I – 385, 85/III – 149, 150 Strelitz, Niemcy (dziś Neustrelitz) 85/I – 17 Stryj, dopływ Dniestru 85/I – 178, 85/II – 514 Stryj, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/ III – 241 Stryjskie 85/II – 485, 506, 514 Strzelbiska ? 85/II – 232 Strzelno, miasto powiatowe 85/II – 442 Stulno, pow. Włodawa 85/II – 228, 229 Sudety, pasmo górskie 85/III – 112 Südpreuβen zob. Prusy Południowe Suków, pow. Kielce 85/II – 339, 469 Sulmierzyce, pow. Odolanów 85/II – 457 Sumatra 85/II – 607 suwalska gubernia 85/III – 121 Suwalszczyzna 85/II – 102 Suwałki, miasto powiatowe 85/I – 151, 182, 85/II – 425, 497, 498, 85/III – 120, 228 Syberia, Sybir 85/I – 51, 104, 111, 169, 231, 85/II – 227, 85/III – 95 Syjam, niem. Siam (dziś Tajlandia) 85/II – 461, 558 Szafarnia, pow. Ostrołęka 85/II – 406 Szaflary, pow. Nowy Targ 85/I – 133 Szamocin, pow. Chodzież 85/II – 608 szamotulski powiat 85/II – 451, 458 Szamotuły, miasto powiatowe 85/II – 314, 331, Szczakowa, pow. Chrzanów 85/III – 155 Szczawnica, pow. Nowy Targ 85/I – 107, 130, 133, 168, 85/II – 235, 368, 519, 85/III – 100, 119, 126 Szczytno, miasto powiatowe 85/II – 376 Szewna, pow. Opatów 85/II – 226 Szkalmierz zob. Skalmierz 345 �Szkocja 85/II – 604 Szlachtowa, pow. Nowy Targ 85/II – 235 85/III – 252, 275, 276 Szląsk zob. Śląsk Szląsk zob. Śląsk szląska ziemia zob. śląska ziemia Szmigiel, Śmigiel, pow. Kościan (dziś Śmigiel) 85/I – 326, 85/II – 231, 418, 452, 85/III – 143 Szołdry, pow. Śrem 85/I – 225 sztumski powiat 85/I – 329, 330 Sztynort, pow. Węgobork 85/III – 281 szubiński powiat 85/II – 124, 451 Szwajcaria 85/II – 604 Szyce, Szyce Duchowne, pow. Olkusz 85/I – 249, 85/II – 467, 85/III – 116 Szydłowiec, pow. Końskie 85/II – 226, 430 Szydłów, pow. Stopnica 85/II – 467, 85/III – 115 Ścianka, pow. Buczacz 85/II – 231, 422 Śląsk, Szląsk 85/I – 156, 167, 218, 278, 296, 444, 85/II – 65, 217, 219, 225, 307, 320, 345, 408, 409, 423, 467, 471, 480, 521, 522, 580, 604, 85/III – 19, 20, 22, 23, 58, 63, 113, 133, 156, 157, 188, 206, 233 Śląsk austriacki 85/I – 180, 445, 85/III – 64, 233 Śląsk Cieszyński 85/I – 437, 445, 85/II – 85/II 522, 85/III – 156 Śląsk Dolny 85/II – 91, 522 Śląsk Górny, Górny Szląsk, Oberschleisien 85/I – 167, 218, 239, 484, 85/II – 24, 522, 85/III – 19, 20, 21, 22, 23, 32, 71, 171, 188, 233 Śląsk pruski, Szląsk pruski 85/I – 180, 85/II – 409, 85/III – 64, 233 śląska ziemia 85/III – 156 Ślesin, pow. Konin 85/II – 481, 85/III – 95 Śmigiel zob. Szmigiel śniatyński powiat 85/I – 396 średzki powiat 85/I – 82, 215, 220, 321, 85/II – 415, 451, 457 śremski powiat 85/II – 451 Środa, miasto powiatowe (dziś Środa Wielkopolska) 85/II – 305, 85/III – 134 Świecie, miasto powiatowe 85/I – 327, 356, 85/III – 142 Świerze, bł. Świerzów Świerże, Świerże Górne, daw. Świerzów, pow. Kozienice 85/I – 153, 85/II – 472, 85/III – 122 Święty Krzyż, część Słupi Nowej z Łysą Górą 85/II – 472, 85/III – 115 Targoszyce, pow. Krotoszyn 85/I – 320, 322, 412, 85/II – 415, 452, 454, 85/III – 139 Tarłów, pow. Iłża 85/II – 475 Tarnawa, pow. Krasnystaw 85/I – 182, 85/II – 464, 85/III – 275 Tarnobrzeg, miasto powiatowe 85/II – 429 tarnobrzeski powiat 85/I – 245 Tarnogóra, pow. Krasnystaw 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 Tarnopol, miasto powiatowe 85/II – 551, 85/III – 241 Tarnowo zob. Tarnów, pow. Chełm Tarnowska Wólka = Tarnowska Wola, pow. Chełm 85/II – 503 Tarnowskie 85/II – 69, 219, 307, 325, 340, 358, 360, 365, 390, 393, 394, 524, 85/III – 21, 71, 188, 207, 235, 237, 259, 268 Tarnów, miasto powiatowe 85/I – 32, 484, 85/II – 80, 342, 428, 524, 85/III –20, 21, 28, 32, 63, 127, 188, 237, 251 Tarnów, Tarnowo, pow. Chełm 85/I – 222–224, 485, 496, 85/II – 80, 131, 217, 220, 238, 246, 425, 428, 465, 495, 501–503, 524, 85/III – 130, 132, 134, 135, 137, 267 346 �Tatry, lud. Krępak, pasmo górskie 85/I – 83, 129–133, 153, 180, 248–250, 429, 85/II – 113, 126, 411, 446, 519, 607, 85/III – 82, 100, 106, 119, 120, 124, 126, 127 Tczew, miasto powiatowe 85/I – 328 Telkwice, pow. Sztum 85/I – 329, 330, 85/ II – 217, 85/III – 142, 144 Teplice, Czechy 85/III – 109 Teresin, pow. Lublin 85/II – 502, 85/III – 92 Terespol, pow. Biała, 85/II – 391, 504 Terespol, pow. Świecie 85/I – 327, 336, 85/III – 142–144 Tobolsk, Rosja 85/I – 104 Tomaszowice, pow. Kraków 85/I – 246, 247, 250, 296, 297, 434, 85/II – 129, 236, 256, 381, 422, 445, 446 Tomaszów, miasto powiatowe (dziś Tomaszów Lubelski) 85/II – 240 Toruń, miasto powiatowe 85/I – 18, 326, 327, 331, 335, 356, 38385/II – 66, 440, 523, 624, ryc. po s. 624, 85/III – 59, 142, 143, 145, 229 toruńska ziemia 85/II – 522 toruński powiat 85/II – 377 Trenczyn, Słowacja 85/I – 85, 250, 85/ II – 356 Tretki, pow. Kutno 85/II – 190, 403, 85/ III – 110, 111, 114 Triest, Włochy 85/I – 129, 130, 134, 258, 85/II – 525, 526, 85/III – 119, 120 Trocadero, Paryż 85/III – 150 Trzebcz, pow. Chełmno 85/I – 327, 85/ III – 143 Trzebinia, pow. Chrzanów 85/II – 381 Trzemeszno, pow. Mogilno 85/I – 328, 85/II – 442 Tucholszczyzna 85/I – 327, 85/II – 522, 85/III – 142, 143 Tuchowicz, pow. Łuków 85/II – 495, 85/III – 130, 132, 134 Tuliczów, pow. Kowel 85/I – 165, 166, 85/II – 415, 85/III – 125 Turcja 85/I – 111, 460 Turobin, pow. Krasnystaw 85/II – 333 Turyczany, pow. Włodzimierz 85/II – 415, 85/III – 125 Turzno, pow. Toruń 85/I – 327, 85/II – 407, 85/III – 142, 143 Tykocin, pow. Wysokie Mazowieckie 85/I – 228, 85/II – 498, 619, 85/III – 228 Tylice, pow. Toruń 85/I – 326, 327, 85/II – 407, 85/III – 142, 143 Tylża, miasto powiatowe, Litwa 85/I – 19 Tyniec, pow. Wieliczka 85/I – 250, 424, 425 Ubinie, pow. Kamionka (Bużanska = Strumiłowa) 85/II – 379, 85/III – 240, 241 Uhnin, pow. Włodawa 85/II – 229 Ukraina, Ukraine 85/I – 164, 179, 397, 444, 85/II – 10, 102, 103, 124, 218, 281, 431, 489, 539, 85/III – 25, 70, 86, 92, 245, 257 Ukraina zachodnia 85/II – 13, 455, 551 Uniż, pow. Buczacz 85/I – 281 Urszulin, pow. Lublin 85/I – 223 Uruguaj =Urugwaj 85/III – 189 USA zob. Stany Zjednoczone Ustroń, pow. Bielsk 85/I – 437, 85/III – 156 Ustrzyki = Ustrzyki Dolne, pow. Lesko 85/I – 422, 432, 85/II – 513, 85/III – 154–156, 252, 274, 275 Uście, pow. Olhopol 85/II – 131 Varsovie zob. Warszawa Vietmannsdorf, Niemcy (dziś część mias­ ta Templin) 85/I – 17 Wadowice, miasto powiatowe 85/I – 281, 85/III – 234 Wagram, Austria 85/I – 19 Walichnowy, pow. Wieluń 85/II – 623, ryc. po s. 624 Waplewo, pow. Sztum 85/I – 329, 330, 85/III – 142, 144, 230 347 �Warbende, Niemcy 85/I – 17 Warmia 85/I – 324, 331, 332, 343, 85/III – 58, 59, 229 Warszawa Warszawa, Varsovie, Warschau 85/I – 14, 17–23, 25, 27, 28, 33–36, 38–44, 47, 48, 51–55, 57–62, 64, 69, 72–84, 86, 87, 97, 99–102, 104, 105, 107, 109–114, 117, 118, 120, 124, 126, 130, 132 –134, 137, 138, 141, 142, 148, 149, 152, 154, 158, 161–168, 172, 182, 184, 190–199, 202, 203, 207, 213–215, 217, 218, 222–224, 228, 229, 231, 233–239, 244, 250, 252, 253, 257–259, 288, 293, 297, 309–317, 322, 323, 341, 354, 356, 358, 365, 371, 372, 374, 375, 382, 383, 386, 389, 392, 398, 403, 405, 409, 419–421, 423, 428, 429, 434, 436, 452, 462, 470, 471, 474, 479, 480, 492, 494, 500, 501, 85/II – 10, 12, 20, 21, 23, 24, 26, 29, 30, 56, 75, 76, 79, 80, 81, 98, 102, 103, 137, 138, 140, 141, 142, 143, 148, 150, 153, 154, 155, 161, 162, 165, 183, 185, 188, 190, 193, 196, 199, 205, 216, 218, 229, 234, 254, 307, 324, 327, 352, 357, 399– 402, 406, 407, 413–415, 426, 429, 439, 442, 445, 450, 473, 474, 476, 480, 483, 489, 490, 492, 527, 540, 549, 563, 571, 588, 610, 85/III – 9–11, 40, 46, 51, 53–56, 63, 65, 77, 84, 86, 98, 105, 107, 109–113, 115, 118, 120, 122–126, 130, 131, 133, 136–139, 141, 147, 153, 175, 221, 222, 224, 225, 245, 246, 257, 262–264, 266– –268, 270, 282, 283 Warszawskie 85/I – 32, 171, 85/II – 357 Warszawskie Księstwo, Wielkie Księstwo Warszawskie, Księstwo 85/I – 19, 22, 27 Warta, dopływ Odry 85/I – 497 wasilkowski powiat 85/I – 165 Waśniów, pow. Opatów 85/II – 475 Waterloo, Belgia 85/I – 22 Wawel, wzgórze 85/I – 241, 242, 250, 259, 424, 453, 85/II – 447, 85/III – 47, 124 wągrowiecki powiat 85/II – 415, 451 Wąsew = Wąsewo, pow. Ostrów Mazowiecka 85/II – 226 Weimar, Niemcy 85/III – 150 Wejherowo, miasto powiatowe 85/I – 324, 328, 336, 85/III – 142, 144 Wenecja, Włochy 85/I – 129, 130, 134, 85/II – 525, 85/III – 119, 120 Wersal, Francja 85/III – 150 Węgorzewo = Węgobork, miasto powiatowe 85/I – 333, 334, 85/III – 281 Węgry 85/I – 153, 240, 85/III – 83, 124, 125, 190 Wiedeń, Austria 85/I – 76, 85, 129–131, 134, 137, 141, 142, 154, 212, 246, 258, 263, 309, 318, 323, 324, 344, 359, 381, 385, 407, 421, 424, 442, 453, 457, 465, 85/II – 11, 15, 28, 30, 128, 280, 357, 411, 525, 548, 556, 576, 85/III – 119, 120, 140, 141, 148–150, 155, 167, 190, 281 Wieleń, pow. Czarnków 85/I – 225, 85/III – 133–136 wielicki powiat 85/I – 250, 297, 85/II – 445 Wieliczka, miasto powiatowe 85/I – 296, 85/II – 353 Wielka Brytania 85/II – 577 Wielki Kac [Kack] zob. Kac Wielkie Księstwo Krakowskie zob. Krakowskie Wielkie Księstwo Wielkie Księstwo Litewskie zob. Litwa Wielkie Księstwo Poznańskie zob. Poznańskie Wielkie Księstwo Warszawskie zob. Warszawskie Księstwo Wielkopolska 85/I – 62, 81, 106, 109, 112, 156, 157, 180, 196, 202, 214, 215, 219, 220, 224–227, 278, 284, 318, 320, 332, 325, 326, 331, 335, 338–340, 348 �348–350, 352, 353, 355–357, 387, 390, 395, 408––413, 412–414, 417, 463, 466, 85/II – 44, 51, 54, 67, 80, 126, 163, 190, 216, 217, 266, 273, 288, 304, 319, 333, 341, 375, 376, 392, 405, 409, 415, 418, 419, 421, 427, 438, 450–453, 458, 459, 480, 490, 520, 529, 579, 580, 610, 620, 621, 85/III – 17, 34, 46, 83, 84, 134, 136, 140, 232, 238, 254, 265, 274, 275, 282 Wielkopolska południowa 85/I – 326 Wielkorosja zob. Rosja Wielobycz, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Wieluń, miasto powiatowe 85/I – 280, 85/II – 451, 481, 85/III – 231 wieluńska ziemia 85/II – 480 wieluński obwód 85/II – 480 Wiesbaden, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149, 150 Więcławice, pow. Włocławek (dziś Więsławice)85/II – 414, 441 Wilanów = Willanów, pow. Warszawa 85/I – 44, 48, 57, 478, 85/II – 75, 76, 98, 184, 190, 402, 85/III – 110, 122, 129 Wilczyce, pow. Sandomierz 85/II – 475 Wileńszczyzna 85/II – 518 Wilno, Litwa 85/I – 36, 51, 80, 133, 142, 390, 85/II – 26, 431, 568, 85/III – 109, 110, 245 Windawa, Łotwa 85/III – 109, 110 Wisła, pow. Bielsk 85/I – 437, 85/II – 522, 85/III – 156 Wisła, rzeka 85/I – 18, 139, 196, 249, 250, 296, 424, 85/II – 437, 445, 490, 516, 606, 612, 85/III – 58, 118, 122, 156 Wiślica, pow. Pińczów 85/II – 467, 85/III – 115, 117 Witebsk (dziś Białoruś) 85/III – 248 Włochy 85/I – 43, 75, 81, 98, 174, 213, 239, 85/II – 150 Włocławek, miasto powiatowe 85/II – 442, 552, 85/III – 129 włocławski powiat 85/I – 196, 85/II – 437, 438 Włodawa, miasto powiatowe 85/II – 131, 229, 85/III – 136 włodawski powiat 85/II – 500 Włosty Olszanka, pow. Wysokie Mazowieckie 85/II – 360 Włoszakowice, pow. Wschowa 85/II – 456, 457, 85/III – 272 Wojciechowice, pow. Opatów 85/II – 226 Wola Cygowska zob. Cygowska Wola Wola Cygowska zob. Cygowska Wola Wola Gałęzowska, pow. Lublin 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 Wola Justowska, pow. Kraków 85/I – 457 Wola Rasztowska zob. Rasztowska Wola Wola Sobieska zob. Sobieska Wola Wola, przedmieście Warszawy 85/I – 34, 40, 162 Woldegk, Niemcy 85/I – 17, 23 Wolsztyn, pow. Babimost 85/II – 126 Wołtuszowa, pow. Sanok 85/III – 252, 274 Wołyń 85/I – 149, 163–167, 218, 329, 397, 85/II – 39, 103, 131, 132, 218, 227, 248, 306, 308, 340, 414, 415, 509, 510, 563, 572, 85/III – 20, 26–28, 32–34, 39, 44, 48, 63, 76, 86, 90, 91, 92, 101, 125, 126, 179, 188, 200, 205, 217, 224, 241–243, 246–248, 257, 278, 279, 282 Wołyń zachodni 85/III – 64 wołyńska gubernia 85/III – 125 Wołyńskie Polesie zob. Polesie wołyńskie Worskła, dopływ Dniepru 85/I – 83 Wólka Tarnowska zob. Tarnowska Wólka (Wola) Wrocław, niem. Breslau 85/I – 33, 70, 356, 386, 444, 85/II – 138, 153, 372, 409, 85/III – 30, 38, 53, 57, 61, 66, 68, 349 �97, 109, 112, 148, 149, 171, 175, 221, 222, 225, 254, 266 Wronczyn, pow. Kościan 85/II – 457, 616, 85/III – 255 wrzesiński powiat 85/I – 321, 85/II – 451 Wschowa, miasto powiatowe 85/II – 231 wschowska ziemia 85/II – 480 wschowski powiat 85/I – 339, 85/II – 451, 457 Wyrzysk, miasto powiatowe 85/II – 608 wyrzyski powiat 85/II – 451 Wysoce, pow. Ostrołęka (dziś Wysocze) 85/I – 72, 85/II – 92, 118, 216, 226, 229, 405, 85/III – 85, 113 Wysoce = Wysock, pow. Włodzimierz 85/I – 165, 85/III – 125 Wysokie Mazowieckie, miasto powiatowe 85/II – 360 Wyszatyce, pow. Przemyśl 85/I – 251, 85/II – 392, 509 wyszkowski powiat 85/I – 60, 85/II – 425 Wyszków, pow. Pułtusk 85/I – 72, 119, 85/II – 405, 493, 496 Wyszków 85/III – 113 Wzdów, pow. Brzozów 85/I – 438, 439, 85/II – 307, 379, 507, 513, 85/III – 156, 157, 252, 273, 274, 276 Zabłudów, pow. Białystok 85/I – 38 zadniestrska okolica = Zadniestrze 85/I – 178, 85/II – 514 Zadwórze, pow. Przemyślany 85/I – 153, 155, 221, 245, 251, 319, 380, 85/II – 217, 308, 507, 514, 85/III – 124–126, 132, 133, 147, 148, 152, 240, 241, 280 Zagórze, pow. Chrzanów 85/I – 249, 85/ II – 339, 469 Zagrzeb, Chorwacja 85/I – 129, 134, 137, 248, 258, 85/II – 525, 85/III – 119 Zakopane, pow. Nowy Targ 85/I – 107, 130, 131, 133, 248, 46, 85/II – 129, 130, 234, 235, 251, 85/III – 100, 119, 120, 154 Zakrzewko, pow. Toruń 85/I – 326, 338, 339, 85/II – 217, 623, 624, ryc. po s. 624, 85/III – 142, 143 Zakrzewo, pow. Gniezno 85/I – 335 Zaleszany, pow. Tarnobrzeg 85/I – 245, 252 zaleszczycki powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Zambrów, pow. Łomża 85/II – 234 zamojski powiat 85/I – 182 Zamość, miasto powiatowe 85/I – 81, 82, 85/II – 465, 85/III – 82, 238 Zawiercie, pow. Będzin 85/II – 52 Zawiśle, obszar 85/II – 261 Zawoja, pow. Myślenice 85/II – 129 Ząbkowice, pow. Będzin 85/II – 467, 85/III – 116 Zbąszyń, pow. Międzyrzecz 85/II – 126 Zbereże, błędnie Zbercz, pow. Włodawa 85/II – 228 Zbiersk, pow. Kalisz 85/I – 73, 85/III – 113, 114 Zdziechowice, pow. Środa 85/II – 457 Zegrze, pow. Pułtusk 85/II – 429 Zegrzynek, pow. Pułtusk 85/III – 124 Zgorzelec = Zgorzelice, miasto powiatowe 85/I – 85 Zielonki, pow. Kraków 85/II – 381 ziemia dobrzyńska zob. dobrzyńska ziemia Złaków, Złaków Kościelny, pow. Łowicz 85/II – 79, 421 złoczowski powiat 85/III – 240 Złoczowskie 85/II – 506, 514, 85/III – 240 Złoczów, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/III – 240 Złotopolice, pow. Płońsk 85/II – 219, 85/III – 127, 128 Zopot zob. Sopot Zurych, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 148–150 Zwiahel, pow. Borszczów 85/III – 246 Związek Radziecki, ZSRR 85/III – 58 350 �Zwierzyniec, pow. Kraków 85/II – 369 Zwierzyniec, pow. Zamość 85/I – 182, 85/II – 464 Zyrzyn zob. Żyrzyn Źrenica, pow. Środa 85/I – 321 Żabie, pow. Kossów 85/I – 281, 285, 378, 379, 387, 395, 85/II – 217, 305, 419, 486, 85/III – 145, 147, 148, 244, 269 Żbików, pow. Warszawa 85/I – 98 Żmudź 85/II – 518, 85/III – 249 Żnin, miasto powiatowe 85/II – 442 Żółkiew, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/III – 240 Żółkiewka, pow. Krasnystaw 85/I – 182, 85/II – 464, 465 Żółkiewskie 85/II – 506, 514 Żuków, pow. Horodenka 85/II – 129, 422 Żuławy 85/II – 522 Żychlin, pow. Kutno 85/I – 118, pow. Kutno 85/II – 79, 190 Żyrzyn 85/II – 462, 463 Żyrzyn, Zyrzyn, pow. Puławy 85/I – 380, Zyrzyn 85/III – 114 Żytomierz, miasto powiatowe 85/I – 124, 165–167, 85/II – 67, 95, 415, 509, 85/III – 27, 92, 125, 126, 246 Żywiec, miasto powiatowe 85/II – 368 Żywieckie 85/II – 67 �ISBN 978-83-95-9125-9-7 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Dzieła wszystkie Subject The topic of the resource etnografia ; kultura tradycyjna ; folklor ; Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1916-1890) Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OSKAR KOLBERG. CZŁOWIEK I DZIEŁO ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 85/III INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa OSKAR KOLBERG CZŁOWIEK I DZIEŁO Część III SPUŚCIZNA RĘKOPIŚMIENNA. KALENDARIUM PODRÓŻY. BIBLIOGRAFIA Poznań 2024 �Copyright © by: Instytut im. Oskara Kolberga & authors Poznań 2024 Rada Naukowa Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący Jan Adamowski, Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska Recenzenci dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN dr Katarzyna Ceklarz Skład i łamanie Jacek Grześkowiak Wydano ze środków Ministra Edukacji i Nauki ISBN 978-83-95-9125-9-7 Druk i oprawa Zakład Poligraficzny Moś & Łuczka �Spis treści Agata Skrukwa Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga. Jej dzieje, edycje i stan obecny s. 7 Elżbieta Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga s. 103 Agata Skrukwa Bibliografia prac Oskara Kolberga s. 159 Agata Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów s. 221 Indeks osób s. 287 Indeks geograficzny s. 321 ��Agata Skrukwa Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga. Jej dzieje, edycje i stan obecny Testament Kolberga i wiążące się z nim działania Izydora Kopernickiego, s. 8 – Prace nad edycją rękopisów Kolberga w latach 1891–1914, s. 18 – Działania Komisji Etnograficznej PAU do roku 1939, s. 35 – Stan archiwum Kolberga po roku 1939, s. 45 – Prace nad wydaniem Dzieł wszystkich Kolberga, s. 58 – Ogólna charakterystyka obecnego stanu spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, s. 80 Rękopisy Oskara Kolberga opublikowane w monografiach wydanych w ramach Dzieł wszystkich oraz wcześniej w drukowanych przez niego w XIX wieku tomach Ludu i Obrazów etnograficznych są charakteryzowane we wstępach do tomów, w których je wykorzystano (T. 39–69) oraz w suplementach (T. 70–84). Tu, w tomie zamykającym Dzieła wszystkie i prezentującym dokonania Kolberga, należy te szczegółowe charakterystyki zrekapitulować i uzupełnić, wskazując czytelnikom uwarunkowania, które miały decydujące znaczenie dla obecnego stanu źródeł zgromadzonych przez Kolberga i ich wydania w Dziełach wszystkich. Opisać zatem trzeba działania zmierzające do udostępnienia jego spuścizny w latach 1890–1961 i wydarzenia, które miały wpływ na stan rękopisów, oraz scharakteryzować obecny zasób archiwum Kolberga mający zasadnicze znaczenie dla ostatecznego kształtu Dzieł wszystkich. Zebrane niżej informacje dotyczące tych zagadnień są wynikiem analizy dokumentacji zawartej przede wszystkim w wydawnictwach Polskiej Akademii Umiejętności, Polskiej Akademii Nauk, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga oraz w niedrukowanych archiwaliach tych instytucji. Dokumentacja ta pozwoliła w pewnej mierze zapoznać się z ponad stuletnimi dziejami spuścizny Kolberga, historią opracowywania jej do druku i stosowanymi w tym czasie zasadami wydawania źródeł zgromadzonych przez tego muzyka, folklorystę i etnografa. Wskazała też, jakim zmianom 7 �podlegało jego archiwum. Prezentowane opracowanie to w dużym stopniu także wynik wielostronnej i wieloletniej analizy rękopisów Kolberga wykonanej przez zespół pracujący od 1963 r. nad ich inwentaryzacją oraz nad przygotowaniem do druku kolejnych tomów jego Dzieł wszystkich. Testament Oskara Kolberga i wiążące się z nim działania Izydora Kopernickiego Ostatnie lata życia Oskara Kolberga wypełniała coraz bardziej dojmująca troska o opublikowanie dokumentacji kultury ludowej zgromadzonej przez niego w ciągu wieloletnich badań. Już w 1882 r. w liście do Zygmunta Glogera pisał: Materiał tak liczny, który w ciągu lat tylu zdobyłem, wymaga bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia, ażeby się istotnie kiedyś mógł badaczom na cośkolwiek przydać. Co będę mógł za życia mego odrobić, to odrobię, resztę szpargałów pozostawię Akad[emii] Um[iejętności], wierząc, że zużytkować go naukowo potrafi.1 Przygotowywał wtedy do druku rocznie dwa, a nawet trzy tomy Ludu i Obrazów etnograficznych, przeprowadzał ich korekty, ciągle zabiegał o pieniądze na druk i porządkował swe materiały, jednak był w pełni świadomy, że sam nie zdąży już wydać planowanych tomów. W czerwcu 1890 r. miał jeszcze w ręku pierwszą część Chełmskiego i korekty dwu początkowych arkuszy Przemyskiego, ale obie te monografie dokończył już kto inny. W testamencie sporządzonym 3 czerwca 1890 r. przekazał w ręce Izydora Kopernickiego wszystkie uprawnienia do dysponowania zgromadzonymi zbiorami etnograficznymi: Książki, rękopisma w tekach, rysunki, nuty itp. materiały oddaję do dyspozycji memu przyjacielowi, dr Izydorowi Kopernickiemu. Odda on Akademii, co za stosowne uzna. Co do wydawnictwa pod swoją opieką i kierunkiem porozumie się z Akademią Umiejętności i z Kasą Mianowskiego, a nikt dr. Izydora Kopernickiego pod tym względem krępować ani kontrolować nie ma prawa2. 1 Brulion listu do Z. Glogera z 10 IX 1882 r., Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (DWOK T. 65), s. 694. 2 Odpis testamentu ręką I. Kopernickiego z notą: „Dla W. Pani Kar. Wąsowskiej z oryginału najwierniej przepisane przez dr I. Kopern.” Odpis ten znajduje się w Bibliotece Narodowej 8 �Dokładnego stanu spuścizny wymienionej w tej części testamentu nie znamy, jednak w świetle dostępnych dziś źródeł możemy mieć pewność, że była ona do pewnego stopnia rozproszona już za życia Kolberga, a potem ulegała dalszym podziałom. W roku 1871 Kolberg, zachęcony obietnicą dotacji ze strony Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i zaproszony przez Józefa Konopkę, przeniósł się z Warszawy w okolice Krakowa. Wyjeżdżając, zabrał – jak sądzić można – wszystkie materiały zgromadzone do Ludu, zabrał też zapewne książki potrzebne do dalszej pracy oraz druki i rękopisy wybranych własnych kompozycji i utwory innych muzyków. Ale w Warszawie, poza jego fortepianem, zostały inne nuty i książki oraz większość egzemplarzy wydanych czterech tomów Ludu. Książki i nuty przechowywane były w firmie wydawniczej Gebethner i Wolff, nuty także u jednego z przyjaciół, Władysława Wierzbowskiego1 , a w drukarni J. Jaworskiego pozostały tomy Ludu wydawane nakładem autora w latach 1857– –1869, tj. Pieśni ludu polskiego, Sandomierskie i Kujawy. Pieczę nad majątkiem pozostawionym w Warszawie sprawował Wilhelm, starszy brat Oskara. W roku 1877, po śmierci Wilhelma, Oskar pisał do Gustawa Gebethnera: Co do papierów, nut i książek moich pozostawionych u Panów przy moim odjeździe z Warszawy, to istotnie postanowienia jeszcze żadnego względem nich dotąd powziąć nie mogłem2. U Gustawa Gebethnera, księgarza i wydawcy, znajdowały się wtedy także egzemplarze trzech monografii odzyskane z drukarni Jaworskiego przez Wilhelma. Te tomy Oskar sprowadzał do Krakowa w miarę (sygn. II 6487), przytoczony jest w cz. I tomu Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło (DWOK T. 85/I) s. 493-494. Karolina Wąsowska była wychowanicą Karoliny Kolberg, matki Oskara i żoną jego młodszego brata, Antoniego. Kilka lat po śmierci Antoniego Kolberga wyszła za mąż za Antoniego Wąsowskiego. 1 W. Wierzbowski w liście z 1 IV 1876 r. pisał: „Wyjeżdżając z Warszawy, Kochany Oskarze, zostawiłeś u mnie paczkę różnych nut, miedzy którymi są i tańce, i kościelne melodie. Są to rzeczy, z których zdaje mi się nie zamierzasz korzystać, czybyś więc nie zgodził się, aby te nuty przesłać do biblioteki Towarzystwa Muzycznego, lub też wskaż, jaki by z nich użytek zrobić”, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 589. 2 Brulion listu do Gebethnera i Wolffa z 19 VIII 1877 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 58. 9 �potrzeby, ale nie podjął decyzji co do innych książek i nut pozostawionych w Warszawie. Jak wynika z późniejszej korespondencji z rodziną oraz z firmą Gebethner i Wolff, a także z testamentu, swój księgozbiór zamierzał oddać Bibliotece Jagiellońskiej. Dziś w tej bibliotece znajdują się egzemplarze różnych książek z wyraźnymi śladami pracy Kolberga, pochodzące niewątpliwie z jego podręcznego zbioru, ale nie zawsze wiadomo, czy są to jego bezpośrednie dary, czy też druki przekazane przez Kopernickiego, wykonawcę testamentu 1. O pozostawionych u Gebetnera książkach i nutach brak informacji. Nie wiadomo też, jakie dokumenty osobiste pozostały w Warszawie, ponieważ archiwum rodzinne złożone w Bibliotece Krasińskich przez potomków profesora Juliusza Kolberga, tj. przez rodziny Wilhelma i Antoniego, dwu braci Oskara, spłonęło w czasie niszczenia Warszawy przez Niemców po upadku powstania jesienią 1944 r. Następna przeprowadzka Kolberga – z Modlnicy do Krakowa, nie była tak dokładnie zaplanowana jak wyjazd z Warszawy do Modlnicy. W październiku 1884 r. pisał do Karoliny Kolberg, bratowej, po przyjeździe z kilkumiesięcznych badań terenowych w Sanockiem: […] do Modlnicy na to tylko wróciłem, ażeby stamtąd zabrać wszystkie moje manatki i rekwizyta i z nimi podążyć do miasta2. Nie mógł wtedy, czy nie chciał zabrać całości swych materiałów i część z nich pozostała w Modlnicy. Nie zabrał ich także później, a po śmierci Kolberga rodzina Konopków, choć jej członkowie znali postanowienia testamentu3, nie przekazała posiadanych materiałów ani w ręce Kopernickiego bezpośrednio po śmierci etnografa, ani później do zbiorów 1 Niektóre z nich mają w XIX-wiecznym katalogu adnotację „od Kopernickiego” lub „darem dra I. Kopernickiego”, jest to m.in. egzemplarz Littauische Volkslieder G. H. Nesselmanna (Berlin 1853), z widocznymi jeszcze ołówkowymi notatkami wykonanymi charakterystycznym pismem Kolberga, a także A. Schleichera Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder (Weimar 1857). Część posiadanych druków Kolberg sam ofiarował Bibliotece Jagiellońskiej, np. pięć tomików zbioru słoweńskich pieśni Emila Korytki, które nabył w Lublanie w 1857 r., a także kupione tam wtedy dwa kalendarze: „Koledarček Slovenski za navadno leto 1855” i następne wydanie tegoż na rok 1856, obydwa z jego glosami. 2 Brulion listu O. Kolberga do Karoliny Kolberg z 17 X 1884 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 200. 3 Tadeusz Konopka (1844–1903), syn Józefa, przyjaciela O. Kolberga, był jednym ze świadków spisania i odczytania testamentu etnografa. 10 �Akademii Umiejętności. Maria Turczynowiczowa, muzykolożka, która w latach 1937–1939 miała zamiar przygotować do druku korespondencję Kolberga i gromadziła potrzebną dokumentację, pisała, że w Modlnicy w okresie jej poszukiwań znajdowały się należące niegdyś do Kolberga rysunki, fotografie, notatki, listy i nuty1. Nie precyzowała dokładniej, czy te ostatnie to kompozycje Kolberga, czy jego zapisy folkloru muzycznego, jednak późniejsze informacje wskazują, że były to materiały nie tylko folklorystyczne, a wśród nut znajdowały się rękopisy i druki kompozycji Kolberga. W Modlnicy pozostały prawdopodobnie także nuty wielu utworów różnych autorów, które grywał tam Kolberg sam lub na cztery ręce z Antoniną Męcińską. Tak więc w chwili śmierci Kolberga jego zbiory były już rozproszone. W Warszawie nie pozostały zapewne żadne rękopisy związane z badaniami etnograficznymi. Sądzić też można, że zasadnicza część materiałów źródłowych do wydanych i niewydanych monografii, tzw. teki2 Kolberga, bezpośrednio po jego śmierci znajdowała się u Kopernickiego, u którego etnograf mieszkał w ostatnich miesiącach życia. Ale niewątpliwie ich część pozostała we dworze Konopków w Modlnicy, a wśród nich były ryciny, akwarele i fotografie gromadzone przez Kolberga jako źródła etnograficzne w specjalnym albumie i w osobnej tece. Wykonawca naukowej części testamentu, Izydor Kopernicki, już w czerwcu 1890 r. zajął się Kolbergowskimi tekami z materiałami etnograficzno-folklorystycznymi i sporządził cenne notatki3 o ich zawartości oraz o pochodzeniu i przeznaczeniu niektórych rękopisów. Sam pisał do Jana Karłowicza kilka dni po śmierci przyjaciela: 1 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Ruch Muzyczny” 1948, nr 10, s. 13, zob. też jej wstęp do cz. I Korespondencji… (DWOK T. 64, s. VII), taki stan rzeczy opisywała również w ustnych relacjach. 2 Teki Kolberga i inne zespoły jego rękopisów są zestawione w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 3 Większość notatek Kopernickiego znajduje się dziś w Muzeum Etnograficznym w Krakowie w zbiorach Seweryna Udzieli, tylko część zachowała się w tekach, których dotyczą. W Muzeum mają nadany przez Udzielę tytuł: Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich (Arch. MEK, sygn. II/155, nr inw. I/191/RKP). Notatki te mają tak duże znaczenie, ponie­waż w stosunku do niektórych rękopisów są jedynymi informacjami z XIX w.; wykorzystywano je przy opracowywaniu tomów Dzieł wszystkich Kolberga, a przytoczono także w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 11 �Od czterech dni pogrążony jestem w przeglądaniu i porządkowaniu spuścizny po śp. Kolbergu. Od 6 z rana do zmroku przesiaduję nad tym w jego pokoiku1. Informacje odnoszące się do całej teki notował Kopernicki na osobnych kartkach, czasem zapiski dotyczące tylko niektórych rękopisów zamieszczał bezpośrednio na obejmującej je obwolucie lub na pierwszej ich karcie. Z niektórych takich notatek wynika, że Kopernicki przemieszczał rękopisy miedzy tekami. Np. na pierwszej karcie rękopisu Augustowskie. Ubiory włościan2, z notatką Kolberga na marginesie „Litwa”, zanotował „Przeniesione z teki 4”. Dziś dysponujemy notatkami Kopernickiego dotyczącymi większości tek3, ale brak ich dla niektórych zespołów istniejących w okresie, gdy opiekował się on rękopisami Kolberga. Sądzić można, że albo nie objął nimi całej spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, albo część kart zaginęła. Notatki Kopernickiego na temat rękopisów składają się na jedyny inwentarz Kolbergowskiego archiwum informujący o jego stanie w roku 1890. Jest on jednak niekompletny i w odniesieniu do większości tek ograniczony do kilku zaledwie krótkich zdań. Nieco wcześniejsze dane o ilości tek z rękopisami, ich tytuły, a także zawartość, choć tę ostatnią też bardzo ogólnie, znamy z kilku wykazów4 z lat 1883–1887. Sporządzał je Kolberg dla Akademii Umiejętności oraz dla innych instytucji, do których zwracał się z petycjami o finansowanie badań i druku Ludu, a także dołączał do brulionów testamentu, przekazując zebrane przez siebie materiały Akademii Umiejętności. Jednak dziś trudno porównać obecny stan spuścizny etnografa z przedstawionym przez niego i przez Kopernickiego z powodu lakoniczności wykazów obydwu autorów. Charakteryzowali oni w kilku słowach tylko większe zespoły notatek, ale nie podawali liczby kart ani choćby przybliżonej objętości zapisów. Jedynie spis zawartości nieistniejącej dziś teki 3 Mazury pruskie wykonany przez Kopernickiego jest tak szczegółowy, że 1 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza, Adama Honoriusza Kirkora i Benedykta Dybowskiego, wydał i wstępem opatrzył A. Wrzosek, „Przegląd Antropologiczny” T. XXVI: 1960, s. 90, list z 10 VI 1890 r. 2 Rkp. prawdopodobnie Aleksandra Osipowicza, dziś w Arch. PTL, teka 30 Litwa, sygn. 1198, k. 42. 3 W zbiorach Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie zachowały się notatki Kopernickiego dotyczące tek: 1-9, 12-17 i 19-38. 4 Zachowały się wykazy z r. 1883, 1886 i 1887 (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 71–80), spis z 10 stycznia 1886 r. został opublikowany w aneksach do Korespondencji... cz. III (DWOK T. 66), aneks 12, s. 743-749. 12 �pozwala odtworzyć jej pierwotną zawartość i ustalić, jakie materiały z niej zaginęły. Notatki Kopernickiego nie dotyczą korespondencji i innych dokumentów osobistych Kolberga ani jego kompozycji. Z korespondencji Kopernickiego wynika, że niektóre swe decyzje co do rękopisów Kolberga konsultował z Karłowiczem, który na miejscu w Krakowie zapoznał się z częścią przynajmniej tek Kolberga. W grudniu 1890 r. Kopernicki pisał do niego: […] nie odmów przyrzeczonej interwencji swej w Szan. Towarzystwie Muzycznym Warszawskim, co do znanych Panu rękopisów muzycznych śp. O. Kolberga. Czy przyjmą je do swoich archiwów, czy nie? A w razie odmowy proszę o radę, co mam z tym zrobić1. Zatem znajdujące się w spuściźnie Kolberga rękopisy kompozycji Kopernicki zamierzał wtedy przesłać do zbiorów Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego i prosił Karłowicza o wywiedzenie się, czy Towarzystwo przyjmie ten dar. Nie wiadomo jednak, czy zdążył doprowadzić ten zamiar do końca. Obecnie biblioteka Towarzystwa nie ma informacji o pochodzeniu przechowywanych tam utworów Kolberga i daty ich otrzymania, mógł jednak przekazać je około roku 1876 Wierzbowski, o czym już tu wspomniano. Druga część znanych dziś rękopisów Kolbergowskich kompozycji, licząca ponad 200 kart, znajduje się w jednej z tek w archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale nie wiadomo, czy jest to całość muzykaliów pozostałych po jego śmierci w Krakowie w r. 1890. Karłowicz, do którego w przytoczonym fragmencie listu zwraca się Kopernicki, mógł zapoznać się w końcu roku 1890 nie tylko z rękopisami kompozycji Kolberga, ale prawdopodobnie przeglądał także inne interesujące go materiały. Można tak przypuszczać, ponieważ na obwolucie jednego z rękopisów z teki 30. Litwa obok notatki Kopernickiego: „Nie wiele, ale rzeczy ciekawe, z których da się ułożyć przyczynek niezły do »Zbioru Wiadomości«” widnieje notatka Karłowicza sygnowana jego inicjałami: „Trzeba bardzo ostrożnie korzystać z tych przyczynków, J.K.” 2. Prawdopodobnie w roku 1890 lub 1891, tj. w okresie gdy rękopisami Kolberga opiekował się Kopernicki, z materiałów znajdujących się 1 2 1298. I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza ..., s. 91, list z 14 grudnia 1890 r. Notatki Kopernickiego i Karłowicza na obwolucie rękopisów w Arch. PTL, teka 30, sygn. 13 �w spuściźnie etnografa korzystał Samuel Adalberg, przygotowując Księgę przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich1. W spisie wykorzystanych prac wymienia on tomy Ludu i Obrazów etnograficznych Kolberga, a także rękopis W. Siarkowskiego2 znajdujący się i wówczas, i dziś w jednej z Kolbergowskich tek, nie notuje tam jednak innych rękopisów autora Ludu ani ogromnego zbioru Konopki liczącego ponad 12 tysięcy tekstów. Uwagę Adalberga na rękopisy Kolberga, a także na obfity zbiór Józefa Konopki3 skierował za pośrednictwem Karłowicza właśnie Kopernicki jeszcze za życia etnografa. W marcu 1888 r. pisał do Karłowicza: Choć nieproszony, mam sobie za obowiązek za pośrednictwem Szanownego Pana zawiadomić p. Adalberga, że olbrzymi zbiór przysłów polskich istnieje tu o 2 mile od Krakowa, u p. Tadeusza Konopki, właściciela Mogilan4. Kopernicki wymienia też autora Księgi przysłów w opisie jednej z Kolbergowskich tek Miscellanea: „Trochę przysłów z Poznańskiego (wypisane z »Prz[yjaciela] Ludu« i innych, mogą się przydać Adalbergowi” 5. W dokumentach dotyczących Kolberga i jego spuścizny zachowały się tylko te wzmianki o Adalbergu. Nie ulega jednak wątpliwości, że sięgał on do części przynajmniej materiałów znajdujących się w tekach autora Ludu, m.in. do wymienionego wyżej rękopisu Siarkowskiego. Wobec zniszczenia w czasie wojny archiwum Adalberga, głównie analiza zasobu tekstów w jego Księdze przysłów potwierdza dziś, że korzystał on w jakimś stopniu ze zbiorów Kolberga i Konopki. Pisze o tym Stanisław Świrko we wstępie do Kolbergowskiego tomu Przysłowia: Dowodem ostatnim, materiałowym i chyba najważniejszym, jest wreszcie wielokrotne cytowanie przez Adalberga, bez podania źródeł, przysłów rzadkich, a występujących w zbiorach rękopiśmiennych Kolberga i Konopki. Wgląd Adalberga w rękopisy obu zbieraczy musiał być jednak pobieżny, gdyż nie wszystkie 1 S. Adalberg Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, Warszawa 1889–1894. 2 W. Siarkowski Przysłowia i zdania z okolic Kielc, rkp. w Arch. PTL, teka 14, sygn. 1200, k. 1–6. 3 Zbiór przysłów J. Konopki mieści się dziś w tece 44 Przysłowia, sygn. Arch. PTL 1416, k. 59–270. 4 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza..., s. 69, list z 27 III 1888 r. 5 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich…, k. 27. Notatki te dotyczą zawartości teki 37. Miscellanea. 14 �przysłowia nowe lub ciekawe warianty zostały z nich wyłowione. Być może Adalberg czynił to już w trakcie druku Księgi i tylko niektóre, najciekawsze materiały mógł do niej włączyć1. Kopernicki przeżył Kolberga zaledwie o nieco ponad rok i w tym czasie, kosztem własnych badań i wielkiego wysiłku, zdążył zakończyć prace nad dwoma wspomnianymi już tomami: Przemyskiem i częścią II Chełmskiego2. We wstępie dołączonym do Przemyskiego zamieścił życiorys autora oraz cenne wiadomości o jego badaniach terenowych, bowiem podał tam nie tylko roczne daty pobytu Kolberga w różnych regionach, ale także opisał jego sposób przeprowadzania wywiadów z informatorami, czego bywał naocznym świadkiem, i scharakteryzował stosunek Kolberga do wykonawców folkloru. Obydwie monografie zawierały jednak tylko część ze zgromadzonej przez Kolberga dokumentacji kultury ludowej tych regionów, bowiem Kopernicki musiał, podobnie jak Kolberg, w wydawanych przez siebie tomach, przeprowadzić pewną selekcję materiałów do Chełmskiego, a objętość Przemyskiego ograniczona była do dwudziestu arkuszy druku przez finansujące ten tom Muzeum Przemysłowe im. Dzieduszyckich we Lwowie3. Monografie wydawane przez Kolberga dzięki dotacji Akademii Umiejętności lub finansowane z innych źródeł, obejmujące region porównywalny obszarem, zwykle miewały nie jeden, a dwa lub więcej tomów i to o nieco większej objętości. Z relacji4 Kopernickiego wiadomo, że w ostatnich dniach życia Kolberg przekazał mu wskazówki dotyczące materiałów do kilku tomów: drugiej części Chełmskiego, Przemyskiego, części VI i VII Mazowsza5 oraz 1 S. Świrko wstęp w: O. Kolberg Przysłowia (DWOK T. 60), s. XXVIII. 2 O udziale I. Kopernickiego w opracowaniu tych dwu monografii zob. E. Millerowa „Chełm- skie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), s. XXXVII i nast., oraz tejże „Przemyskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Przemyskie. Suplement do tomu 35 (DWOK T. 83/I), s. XXXVI i nast. 3 Materiały źródłowe zebrane przez Kolberga w Przemyskiem, pominięte z konieczności w edycji monografii tego regionu z 1891 r. finansowanej przez Muzeum Dzieduszyckich, wydano w 2012 r. w suplemencie (DWOK T. 83), zajęły tam blisko 50 arkuszy druku. W. Bieńkowski w artykule Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie („Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” T. 1: 1999, s. 15 i 19) mylnie podaje, że druk Przemyskiego w 1891 r. opłaciła Akademia. 4 I. Kopernicki Śmierć Oskara Kolberga, „Wisła” T. 4: 1890, s. 510. 5 Miały to być tomy zawierające monografię Mazury pruskie oraz zapisy mazowieckich bajek i wierzeń. Zob. E. Antyborzec „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 (DWOK T. 80/1), m.in. s. XXXVI, LXXIV–LXXVII. 15 �drugiej części Kaliskiego. Kopernicki zamierzał wydać ponadto rękopisy opublikowane później w Dziełach wszystkich w tomach Sanockie-Krośnieńskie. Niektóre zespoły materiałów uznał za zbyt szczupłe i niekompletne, aby „złożyć tom osobny” i zamierzał wydrukować je w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, roczniku Akademii, albo w oddzielnym tomie gromadzącym dokumentację Kolbergowską z różnych regionów. Niektóre, jako cząstkowe tylko lub bardzo szczupłe, chciał włączyć do prac innych autorów. Część wreszcie uznał za nieprzydatne do jakichkolwiek publikacji i albo je usunął, albo zostawił w tece jako świadectwo pracy Kolberga. Np. o zawartości jednej z tek pisał: Muzykalia, obertasy, pieśni itd. Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni, w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane. Nie tykając ich, zachowałem jako autografy i okazy, dające wyobrażenie o tym, w jaki sposób śp. O. Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu1. W testamencie Kolberg przekazał swemu przyjacielowi i zarazem wykonawcy ostatniej woli nieograniczone prawo dysponowania pozostawionymi materiałami etnograficzno-folklorystycznymi. Jeżeli chodzi o rękopisy wykorzystane w Ludzie i Obrazach etnograficznych, „nieograniczone prawo” oznaczało także możliwość usunięcia ich, czyli praktycznie zniszczenia. Stąd o niektórych tekach lub zespołach rękopisów Kopernicki pisał np.: Teka 28 [...] Na koniec niewielka paczka pieśni przez kogoś spisanych w Borowej, w Pińszczyźnie, nie wiadomo czy dobrze, bo językiem wołyńskim, lecz nie poleskim, białoruskim, zupełnie odmiennym od Zienkiewicza. Te pieśni wszystkie były już drukowane w XIII tomie „Zbioru Wiadomości” i na rękopisie poprzekreślane. Wszystkie wyrzuciłem2. Uwagę „poprzekreślane, więc wydane” zauważamy kilkakrotnie, np. w notatkach o tekach 16, 17, 20 i 35. Niektóre z tak charakteryzowanych zespołów Kopernicki usunął bezpowrotnie. Potrzebę zachowania innych rękopisów, określał też często według tego kryterium, np. o części zawartości teki 7. Kujawy pisał: 1 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich..., k. 24, prawdopodobnie notatka ta dotyczy rękopisów znajdujących się dziś w tece 43 Miscellanea, o czym niżej. 2 Tamże, k. 19. 16 �Wszystko wyczerpane w serii III–IV (Kujawy) i XXII (Łęczyckie). Zostały odpadki muzyczne: melodie pieśni i tańców, nie przekreślone przez O.K., więc mogące się przydać komuś, o ile podobne lub takie same nie zostały już podane przez O.K. w innych seriach1. Dziś wiemy, że Kolberg swe zapisy terenowe przygotowywał do druku i przepisywał czasem nawet kilkakrotnie, ponieważ służyły mu one do różnie sprofilowanych publikacji, które wydawał od roku 1842. Przekreślenie w notatkach terenowych skośną kreską całej pieśni lub melodii na ogół wskazuje, że sporządził czystopis tego utworu, selekcjonując materiały do planowanego, lecz nie zawsze ostatecznie oddanego do druku tomu. Dokładniejsze analizy w trakcie inwentaryzacji rękopisów potwierdziły, że nie wszystkie skreślone zapisy były opublikowane. Pamiętać musimy, że Kopernicki miał prawo usunąć wybrane materiały, ale wartość oryginalnych rękopisów Kolberga, zwłaszcza jego bezpośrednich zapisów ze słuchu, nawet jeżeli były wydane w Ludzie, oceniamy obecnie inaczej niż wykonawca testamentu, a także sam ich autor w ostatnim okresie życia. Pewną część swych rękopisów usunął bowiem już wcześniej Kolberg, co kilkakrotnie odnotował w wykazie tek z 1886 r. O zapisach z Poznańskiego pisał np.: „Odpadki od materiałów z Wielkopolski, użytych w latach 1875–1882 przy wydawnictwie[…]”, o zapisach z Krakowskiego: „Odpadki od drukowanych już rzeczy w 4 tomach […]”, podobne informacje podał przy spisie zawartości teki 7. Kujawy, 17. Lubelskie i 21. Pokucie 2. Korespondencja Kolberga według testamentu miała być oddana Bibliotece Jagiellońskiej. Składały się nią listy otrzymane od rodziny, przyjaciół, współpracowników, wydawców i uczonych oraz bruliony listów pisanych przez niego. Dziś wiemy o dwu jej zespołach. Jeden zawierający przede wszystkim listy związane z badaniami Kolberga i jego publikacjami to blisko 900 listów i brulionów znajdujących się w Bibliotece Naukowej PAU i PAN3. W drugim, mniejszym, znajdującym się już przed rokiem 1936 1 Tamże, k. 5. Zob. sporządzony przez Kolberga Wykaz tek rękopiśmiennych z datą 10 stycznia 1886 r. w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 744–746, oraz opis zawartości odpowiednich zespołów rękopiśmiennych w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 3 W zbiorach BN PAU i PAN mają one sygnaturę 2185, t. 1-4. Wymieniony dalej drugi zespół listów przechowywany przed rokiem 1936 w bibliotece PAU miał sygn. 2030. 2 17 �w zbiorach Biblioteki PAU przechowywane były głównie listy do i od rodziny. Nie udało się ustalić, czy na dwa odrębne zespoły korespondencję podzielił jeszcze Kolberg, czy też zrobił to Kopernicki w trakcie przeglądania rękopisów pozostawionych przez przyjaciela. Najbardziej prawdopodobne jest, że dokonał tego dopiero Roman Zawiliński, który w lutym 1914 r. na uroczystym posiedzeniu Komisji Antropologicznej zobowiązany został do napisania biografii Kolberga. Z późniejszych informacji wynika, że wypożyczył wtedy dokumenty osobiste Kolberga przechowywane w sali Komisji Antropologicznej Akademii, w tym potrzebną mu część korespondencji. Interesowały go prawdopodobnie głównie listy dotyczące kontaktów Kolberga ze światem nauki, więc jeżeli korespondencja nie była podzielona wcześniej, on właśnie mógł przeprowadzić tę selekcję, zabierając część listów i pozostawiając w zbiorach Komisji inne, w większości poruszające sprawy ściślej prywatne. Prace nad edycją rękopisów Kolberga w latach 1891–1914 Teki Kolberga po śmierci Kopernickiego we wrześniu 1891 r. zostały przekazane Akademii do dyspozycji Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej AU. Nie były one włączone do zbiorów biblioteki Akademii 1. W gmachu Akademii przy ul. Sławkowskiej znalazła się wtedy także korespondencja Kolberga oraz jego dokumenty osobiste. Księgozbiór zdążył przynajmniej w części przekazać Bibliotece Jagiellońskiej jeszcze Kopernicki, podobnie jak niektóre wyselekcjonowane rękopisy2, które uznał za cenne, ale nieprzydatne do dalszych tomów Ludu. Po śmierci wykonawcy testamentu prace nad przygotowaniem do druku spuścizny Kolberga zostały na około dziewięć lat zarzucone. J. Karłowicz po wydaniu Przemyskiego zadał retoryczne pytanie: 1 Potwierdza to późniejsza dokumentacja: Katalog rękopisów Akademii Umiejętności w Krakowie wydany przez J. Czubka w 1906 r. nie wymienia tek Kolberga, jego nazwisko widnieje tam dwukrotnie w związku z innymi materiałami: w informacji o rękopisie pieśni litewskich zebranych przez J. Juszkiewicza (sygn. 1438), ponieważ Kolberg przygotował do druku część melodii z tego rkp., oraz jako darczyńcy autografu F. Chopina: Wariacje E-dur na temat piosenki „Steh’ auf, steh’ auf, o du Schweitzer Bub” (sygn. 1439). 2 Zob. np. spis zawartości teki 24, 30 i 38 w notatkach Kopernickiego przytoczonych w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 18 �Kto i kiedy dostarczy nam reszty spuścizny po Kolbergu? Przyjazną rękę Kopernickiego niestety śmierć już ubezwładniła1. Na przerwanie prac nad rękopisami Kolberga złożyło się wiele przyczyn. Jednym z powodów było to, że wśród niedrukowanych rękopisów przeważały pieśni i melodie, a Sekcja Etnologiczna Komisji Antropologicznej AU otrzymywała tak wiele materiałów pieśniowych, że zdominowałyby one przeznaczony dla niej dział rocznika „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” i jego kontynuacji – „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. Już znacznie wcześniej zarząd Sekcji starał się ograniczyć zarówno napływ, jak i druk pieśni, ponieważ zapisywane były najczęściej bez melodii, a przysyłane bez krytycznego opracowania stawały się gąszczem nieuporządkowanych materiałów trudnym do wykorzystania w dalszych pracach naukowych. Ponadto zredagowanie do druku zapisów Kolberga wymagało specjalistycznych umiejętności, takich jakie miał ich autor – wykształcony muzyk, a w kręgu Sekcji Etnologicznej brakowało ludzi o takim przygotowaniu. Niewątpliwie zabrakło też osoby tak zdeterminowanej jak Izydor Kopernicki, który przekonany o znaczeniu materiałów przyjaciela, skłonny był odłożyć własne prace, aby przygotować do druku kolejny tom Ludu. Spuścizna Kolberga została na około dziesięć lat zapomniana. Jedynie w roku 1897 jego materiałami śląskimi zainteresował się Władysław Nehring, historyk literatury i językoznawca, wówczas profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, a także członek krakowskiej Akademii Umiejętności. Kolberga poznał prawdopodobnie jeszcze w roku 1865, gdy autor Ludu starał się o pomoc materialną na druk swoich prac w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, Nehring był wtedy jeszcze profesorem gimnazjum Św. Marii Magdaleny w Poznaniu. W 1897 r. Nehring wypożyczył tekę Kolberga z rękopisami dotyczącymi Śląska i zdał sprawę z jej zawartości w artykule zamieszczonym w „Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde”. Szczególną uwagę poświęcił tekstom bajek śląskich zapisanych przez Kolberga w roku 1868, podając treść kilku z nich2. 1 Tak J. Karłowicz zakończył recenzję Przemyskiego w „Kwartalniku Historycznym” T. VI: 1892, s. 357. 2 W. Nehring Zweiter Bericht über Aberglauben, Sagen und Märchen in Oberschlesien, “Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde” 1897, H. IV, No 4, s. 75–87, część pierwsza artykułu tamże H. III, No 1. 19 �Starania o wydanie spuścizny Kolberga zostały wznowione dopiero dzięki inicjatywie Romana Zawilińskiego, sekretarza Komisji Antropologicznej w latach 1891-1903. Zawiliński 30 października 1900 r. na posiedzeniu Komisji poinformował zebranych, że po śmierci Kolberga pozostało do opublikowania 21 tek materiałów o różnej objętości i postulował: Chodzi tu o to, aby opracować wszystko i w krótkim czasie wydać; uczynić to można przy współpracownictwie członków Komisji krajowych, którym po porozumieniu się należy przesłać rękopisy z instrukcją, celem jednolitości w opracowaniu. Ponieważ się znaleźli ochotnicy, należy rzecz bezzwłocznie rozpocząć 1. Wniosek Zawilińskiego Komisja uchwaliła. Trzy lata później w sprawozdaniu z posiedzenia odbytego dnia 31 marca 1903 r. czytamy: Sekretarz p. Zawiliński zdał następnie sprawę z dalszych przygotowań do wydania materiałów etnograficznych po Kolbergu i wyjaśnił stronę finansową tego wydawnictwa. Po ożywionej dyskusji, która rozwinęła się nad sposobem dalszego wydania tych materiałów przyjęto za zasadę, aby materiały będące wycinkami z rzadkich czasopism i dzienników drukować, natomiast wyjątki z dzieł tylko zacytować2. W latach 1902–1912 podjęto prace nad kilkoma zespołami rękopisów i starania Zawilińskiego i innych członków Komisji doprowadziły do opu­ blikowania czterech pozycji: uzupełnień do Pokucia3 przygotowanych przez Stanisława Zdziarskiego w 1904 r., Szląska Górnego4 przez Sewe­ryna Udzielę w 1906 r., Wołynia5 przez Józefa Tretiaka w 1907 r. i Tarnowa– 1 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych r. 1900, MAAE T. V: 1901, s. VII. Określenie „członków krajowych” wskazywało na współpracowników Komisji mieszkających w Galicji. 2 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1903 i 1904, MAAE T. VII: 1904, s. VIII. „Zacytować” – tu w znaczeniu: zamieścić jako notę bibliograficzną. 3 O. Kolberg Pokucie. Uzupełnienia dawniej ogłoszonego dzieła śp. Oskara Kolberga z rękopisów pozgonnych wydał dr S. Zdziarski, MAAE T. VII: 1904, s. 174–194. Teksty i melodie tam zamieszczone zostały na podstawie zachowanych rękopisów opracowane na nowo i w ramach Dzieł wszystkich wydane w tomie Ruś Karpacka (DWOK T. 54–55). 4 O. Kolberg Szląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga z papierów pośmiertnych wydał S. Udziela, MAAE T. VIII: 1906, s. 140–212 i odbitka: Kraków 1906. Rękopisy wykorzystane przez Udzielę zostały opracowane na nowo i wydane razem z innymi dotyczącymi Śląska w tomie Śląsk (DWOK T. 43). 5 O. Kolberg Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak, Kraków 1907; wydanie Tretiaka w Dziełach wszystkich przedrukowano w serii fotooffsetowej jako tom 36. 20 �–Rzeszowa1 w 1910 r. również przez Udzielę. Kilka innych opracowań, w różnym stopniu zaawansowanych, drukiem się nie ukazało, głównie z powodu braku pieniędzy. Pewne znaczenie dla prac nad rękopisami Kolberga miała dyskusja wokół zasad drukowania folkloru tocząca się w latach 1888-1900 w Komisji Antropologiczno-Archeologicznej, do której należała Sekcja Etnologiczna. Językoznawcy postulowali zapisywanie w terenie i wydawanie tekstów ludowych w pisowni fonetycznej (zwanej wówczas także pisownią organiczną). Etnografowie byli przeciwni takiej metodzie notowania i publikowania bajek i pieśni2. W czasie posiedzenia 19 grudnia 1900 r. R. Zawiliński dramatycznie pytał: Dialektologia zażądała od etnografii materiału i zaprzągłszy ją do swego pługa, poganiała nią do ostateczności. Powstało hasło przeciwne dawnemu zwyczajowi: pisać wszystko jak najwierniej, a że do tej wierności nie wystarczał zasób grafiki języka literackiego, potworzono nowe znaki i znaczki, ciągle nowe i ciągle inne, a zawsze jeszcze niewystarczające. Nad rozwojem naszej etnografii zaciążyła klątwa, podana w służbę językoznawcom zaledwie dycha. Czyśmy nie zaszli za daleko?3 Na tym posiedzeniu uchwalono, że teksty ludowe Komisja drukować będzie w swoich wydawnictwach „wiernie podług opowiadania ludu, ale środkami graficznymi języka literackiego, z dodaniem do abecadła st.pol. á, é”4. Już w marcu w r. 1902 Zawiliński zawiadomił Komisję, że Śląsk Górny opracowany przez Jana Bystronia jest gotowy5, jednak do wydania tej pozycji nie doszło. Bystroń, członek utworzonej w 1895 r. komisji Akademii do uporządkowania metod zapisu tekstów ludowych, był zwolennikiem 1 O. Kolberg Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne. Zebrał, uporządkował i wydał S. Udziela, MAAE T. XI: 1910, s. 116–323 i odbitka: Kraków 1910. Materiały z tego regionu, także te opublikowane przez S. Udzielę, zostały opracowane na nowo i wydane w tomie Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48). 2 Sprzeciw wobec stosowania pisowni fonetycznej dla druku folkloru już w r. 1888 wyrażał Kopernicki, zob. jego Listy do Jana Karłowcza..., list z 15 I 1888 r., s. 65–66. 3 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w r. 1900, MAAE T. V: 1901, s. IX. Tamże. 5 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, MAAE T. VI: 1903, s. XII. 4 21 �notacji fonetycznej. Na jego wniosek komisja postanowiła w 1898 r. wydać bajki śląskie Lucjana Malinowskiego w pisowni stosowanej w pracach dialektologicznych. Zapisane one były tą metodą przez autora, językoznawcę, już w czasie badań terenowych. Teksty bajek śląskich Kolberga, najcenniejszą część przygotowywanej publikacji, poddał Bystroń transkrypcji wbrew uchwale Komisji z 1900 r. i chciał je w takiej postaci oddać do druku. Jego rękopis Kolbergowskiej bajki Jak to syn rzeźnicki został królem w notacji fonetycznej zachował się w tece śląskiej1 wraz z notatką sporządzoną prawdopodobnie przez Jana Łosia, kwestionującą celowość takiego opracowania: Teksty zebrane przez Kolberga drukujemy tak, jak przez niego zostały zapisane, z zachowaniem wszystkich właściwości jego ortografii. Pisownia ta nie zawsze jest konsekwentna; do sprawdzenia jednak, o ile ona odpowiada istotnemu wymawianiu ludowemu, należałoby tekst zapisany sprawdzić w tych samych okolicach Szląska, które badał Kolberg. Bez tego każdy językoznawca z równą łatwością poprawi to, co mu się wyda błędnym, jak by to zrobił redaktor, wydający pracę Kolberga. Lepiej ściśle wydać tekst tak, jak został zapisany, aniżeli narażać się na niebezpieczeństwo zepsucia go przez poprawki, które choćby z pozoru najracjonalniejsze, mogłyby nie zgadzać się z faktycznym wymawianiem ludu szląskiego2. Bajki śląskie Malinowskiego zapisane były przez językoznawcę w pisowni fonetycznej i taką postać otrzymały w druku, natomiast śląskie bajki Kolberga, zapisane jego własną metodą w znacznej mierze oddającą wymowę narratora, zanotowane były w roku 1868, ponad trzydzieści lat przed próbą ich transkrypcji. Weryfikacja ich brzmienia u informatora Kolberga była nie tylko niemożliwa, ale z racji upływu czasu także pozbawiona sensu. Prawdopodobnie opinia Łosia i głos Zawilińskiego, przeciwnika stosowania zapisu fonetycznego w publikowaniu materiałów folklorystycznych, zaważyły na tym, że opracowania Bystronia nie oddano do druku. 1 Rękopis J. Bystronia w Arch. PTL, teka 10, sygn. 1170, k. 27, oryginał Kolberga tamże, k. 25; tekst tej bajki opublikowany jest według zapisu Kolberga w tomie Śląsk (DWOK T. 43), s. 109–119. 2 Notatka zachowana w tece Śląsk (Arch. PTL, teka 10, sygn. 1170, k. 1) nie ma daty i nie jest podpisana, pod tekstem inną ręką (prawdopodobnie przez S. Udzielę) dopisane „prof. dr Jan Łoś”. Tekst ten Udziela przytoczył w całości (bez podania autora) w swoim krótkim wstępie do Szląska Górnego, zamieszczonym w T. VIII MAAE w r. 1906, s. 140. Tam w końcowym zdaniu błędnie „fonetycznym” zamiast „faktycznym” jak w oryginale notatki. 22 �Kolbergowski Śląsk przygotował do wydania cztery lata później Seweryn Udziela, od roku 1903 redaktor „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. W tym roczniku Komisji Antropologicznej Udziela w roku 1906 oddał do druku 13 bajek, 21 pieśni, garść notatek słownikowych, noty bibliograficzne różnych publikacji dotyczących regionu, kilka wypisów z prasy z połowy XIX w. oraz szkic stroju „wieśniaka ze Szląska Górnego” 1. Nie wprowadził pisowni fonetycznej, ale nie odwzorował też w tekstach bajek pisowni Kolberga2, przyjętej przez tego muzyka o znakomitym słuchu i równie znakomitej umiejętności notowania odcieni wymowy narratora. Kolberg używał zapisu piętrowego, więc trzeba by było w drukarni sporządzać odlewy wielu nowych, specjalnych czcionek, co by znacznie utrudniło składanie i spowodowało wyraźny wzrost kosztów druku. Monika Gruchmanowa, która przygotowała bajki śląskie do druku w Dziełach wszystkich, nie zgadzała się z powtórzoną przez Udzielę za Łosiem opinią o niekonsekwencji zapisów Kolberga: „Sądzę, że to informator miał już rozchwiany system gwarowy, zaś Kolberg po prostu zapisów nie ujednolicał”3. Analizując notację bajek śląskich Kolberga, M. Gruchmanowa podsumowała swe rozważania następująco: Kolberg nie tylko dostrzegał gwarowe niuanse fonetyczne, lecz potrafił je także oddać właściwym zapisem (piętrowym), jakim posługuje się współczesna dialektologia przy szczegółowych opracowaniach systemów fonetyczno-fonologicznych4. Jeszcze przed wydaniem Śląska Górnego, na początku roku 1902 był gotowy do druku tom zatytułowany Galicja Wschodnia5. Na podstawie rękopisów z teki 19. Ruś Czerwona II i 20. Ruś Czerwona III przygotował go Wojciech Grzegorzewicz, filolog, od r. 1897 nauczyciel gimnazjum we Lwowie. Grzegorzewicz pisał do Zawilińskiego, że rękopisy przeczytał, 1 Wszystkie zgromadzone przez Kolberga materiały ze Śląska, także nieliczne znajdujące się w innych tekach i pominięte przez Udzielę, zostały wydane w T. 43 Dzieł wszystkich. 2 Zob. M. Gruchmanowa Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg 1814–1890, Kraków 1998, seria „W Służbie Nauki” nr 1, s. 27–34, tam o zapisach bajek śląskich s. 31–33. 3 Tamże, s. 31. 4 Tamże, s. 33. 5 Mówił o tym R. Zawiliński na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 20 marca 1902 r., zob. Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, MAAE T. VI: 1903, s. XII. Nie był to nowy rękopis, ale znajdujące się dziś w tekach 19 i 20 uporządkowane geograficznie i następnie tematycznie rękopisy Kolberga, a w części ich kopie. 23 �miejsca trudniejsze do odczytania przepisał, zawartość tek ułożył według powiatów, a w obrębie materiałów z jednego powiatu zgodnie z porządkiem, jaki „zaprowadził sam Kolberg w [...] dziele Lud”1. Informował wtedy o ukończeniu pracy nad tomem pierwszym, wkrótce też miał odesłać drugi. Śladem pracy Grzegorzewicza są liczne kopie sporządzone przez niego i umieszczone bezpośrednio obok oryginałów Kolberga w tekach 19 i 20, a także wprowadzony – również przez niego – nowy układ materiałów, zapewne odmienny od pozostawionego przez Kolberga. Na posiedzeniu Komisji 20 marca 1902 r., na którym Zawiliński przedstawił stan prac nad materiałami Kolberga, postanowiono „zwrócić się do Wydziału III z prośbą, aby wyznaczył stosowną kwotę na wydawnictwo dawniej przerwane”2. Galicja Wschodnia miała być wydana w dwu tomach, na co potrzebne było „około 6 200 koron”. W protokole dodano zastrzeżenie, że koszt ten ma być pokryty „z dochodów nadzwyczajnych, o ile zdoła je Komisja uzyskać”3. Jednak potrzebnej dotacji Komisja nie otrzymała i opracowanie Grzegorzewicza nie zostało wydane. W trakcie przygotowywania do druku w ramach Dzieł wszystkich monografii Ruś Czerwona (tomy 56-57 DWOK) porównano kopie Grzegorzewicza z oryginałami i stwierdzono, że jego odpisy tekstów i nut są dokładne. Dlatego wydawcy postanowili wykorzystać je w kilku przypadkach, gdy były jedynymi śladami dokumentacji Kolberga, tj. gdy oryginały zaginęły. W 1904 roku w „Materiałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych” Stanisław Zdziarski zamieścił część niedrukowanych tekstów z teki 21/22 jako uzupełnienie do Pokucia, monografii wydanej przez Kolberga w latach 1882–1889. Wybrał do publikacji m.in. niedrukowane przez Kolberga teksty z rękopisu Bazylego Jurczeńki4. Mimo wcześniejszej uchwały komisji zapisy te Zdziarski dał do druku w transkrypcji fonetycznej. 1 List W. Grzegorzewicza do R. Zawilińskiego z 5 II 1902 r., rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2185, t. 3, k. 338. 2 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, Protokół z posiedzenia 20 III 1902 r., MAAE T. VI: 1903, s. XII. 3 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1903 i 1904, Protokół z posiedzenia 20 XI 1903 r., MAAE T. VII: 1904, s. IX. Tam tytuł tomu przygotowanego przez W. Grzegorzewicza: Ruś Czerwona. 4 O udziale B. Jurczeńki w gromadzeniu materiałów do monografii Pokucia zob. A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. XXX–XXXIII. Tam też charakterystyka rękopisów Jurczeńki i innych materiałów wybranych do druku przez Zdziarskiego. 24 �Jurczeńko sporządził swoje rękopisy alfabetem łacińskim jako eksponat na wystawę etnograficzną w Kołomyi, która odbyła się we wrześniu 1880 r.; był wtedy młodym nauczycielem w Ispasie. Jego manuskrypt to 62 karty zawierające 74 pieśni i 189 przyśpiewek, wszystkie z notami lokalizacyjnymi, ale bez melodii. Znaczną część materiału z tego rękopisu Kolberg zamieścił w Pokuciu, uzupełniając tam niekiedy zapis nutowy1, część pominął, przede wszystkim dlatego że nie pochodziły z „dolnego Pokucia”, które było przedmiotem monografii. Zapisy z Huculszczyzny (m.in. z Kosmacza) Kolberg zamierzał wydać w osobnej monografii poświęconej „górnemu Pokuciu”, czyli Huculszczyźnie i wybór tych właśnie opublikował Zdziarski2. Porównał on dokładnie zawartość rękopisu Jurczeńki z monografią Kolberga i teksty już drukowane opatrzył w rękopisie odsyłaczami do Pokucia, sygnując te notatki swoim podpisem. W krótkim wstępie zaznaczył, że rękopis pieśni pochodzi z roku 1880, nie podał jednak nazwiska autora3 i nie poinformował, że sam dokonał transkrypcji oryginalnych zapisów. Celowość takiego potraktowania ukraińskich tekstów Jurczeńki po dwudziestu czterech latach od daty ich powstania jest tym bardziej wątpliwa, że już notacja autora zapisu była uproszczona. Zatem autorytet Zdziarskiego, filologa i folklorysty, mógł sugerować, że rękopisy Jurczeńki sporządzone były od początku metodą fonetyczną i zamieszczone w takiej postaci w druku oddają wymowę mieszkańców „górnego” Pokucia około roku 1880. Na początku roku 1905 Zdziarski zakończył również prace nad dwuczęściowym tomem Sąde[c]czyzna i Podhale4 zawierającym materiały z teki 11. Górale. Zawartość rękopisu pierwszego tomu z tytułem Sąde[c] 1 Kolberg był w 1880 r. kuratorem naukowym wystawy etnograficznej w Kołomyi, znał Jurczeńkę i jego rękopisy eksponowane na tej wystawie, ponadto w okresie organizacji wystawy przebywał od połowy czerwca do połowy listopada na Pokuciu i odwiedził tam wiele miejscowości. Mógł wtedy usłyszeć i zanotować melodie do tekstów znajdujących się w rękopisie Jurczeńki. 2 Materiały dotyczące „górnego Pokucia” zawarte były głównie w tece 23, zatytułowanej Huculi, natomiast w tece 21/22 Pokucie znajdowały się tylko te z huculskich, które na jednej karcie lub w jednym zespole przemieszane były z pochodzącymi z „dolnego Pokucia” lub z innych regionów Ukrainy. 3 S. Zdziarski mógł nie dotrzeć do wskazówek na temat autorstwa tego rękopisu znajdujących się m.in. w notatkach Kopernickiego i w korespondencji Kolberga, nie podał jednak informacji, że autorem opracowywanego rękopisu nie był Kolberg, ale inna osoba. 4 Rękopis S. Zdziarskiego Sąde[c]czyzna i Podhale znajdował się do roku 1936 w Kolbergowskiej tece 11 Górale, został z niej wyjęty prawdopodobnie jeszcze przez S. Udzielę, obecnie znajduje się w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie (sygn. archiwum MEK I/369/ RKP). 25 �czyzna to pieśni, a w większości tylko ich teksty, do drugiego, pt. Podhale, Zdziarski znalazł w tece materiały także do kilku innych rozdziałów, choć i tu przeważają pieśni. W krótkim wstępie zwrócił uwagę na ograniczony zakres rzeczowy zawartych w tece zapisów, podkreślił bogactwo melodii z Podhala i na końcu zauważył: Co się tyczy strony czysto wydawniczej, nie mam nic do dodania, gdyż stosując się do uchwały Komisji Antropologicznej, przyjąłem układ rzeczy taki, jakim posługiwał się śp. Kolberg1. Do druku przeznaczył jednak tylko część materiałów znajdujących się w tece i odnoszących się do regionów podanych w tytule. Dla swoich potrzeb rękopisy w Kolbergowskiej tece ułożył w trzech działach: materiały oryginalne (tj. notatki z badań Kolberga), materiały wypisane i – na końcu – dotyczące Spiszu. Karol Hławiczka, kompozytor, pedagog, historyk muzyki, który w 1936 r. zapoznał się z tekami Kolberga, pisał, że przygotowany przez Zdziarskiego rękopis monografii, przechowywany wówczas w tece 11, zawiera m.in. 689 pieśni, w tym 363 z melodiami, i dodał: Tom Sądecczyzna i Podhale jest zbiorem tak cennych materiałów, że można wyrazić tylko zdziwienie, iż możliwy jest fakt zapomnienia co najmniej przez 30 lat gotowego do druku manuskryptu2. Opracowany przez historyka literatury Józefa Tretiaka i wydany w 1907 r. Wołyń3 jest najobszerniejszym spośród tytułów opublikowanych w latach 1890–1914 na podstawie materiałów Kolbergowskich. Wydawca dał mu podtytuł Obrzędy, melodie, pieśni, a z teki wołyńskiej 1 S. Zdziarski Sąde[c]czyzna i Podhale... , k. 1 nlb. Zdziarski do swego opracowania włączył jedną kartę z czystopisami ośmiu melodii tańców wyjętą z manuskryptów Kolberga z teki 11, pozostałe karty w jego rękopisie są kopiami. Materiały ujęte w opracowaniu Zdziarskiego zostały razem z innymi zapisami z tych regionów opublikowane w tomach Góry i Podgórze (DWOK T. 44-45) na podstawie oryginałów Kolberga. Z pracy Zdziarskiego wykorzystano tylko oryginalny rękopis wyjęty przez niego z teki 11 (w tomie Góry i Podgórze cz II, DWOK T. 45, melodie nr 1937, 1955, 1956, 1996, 1997, 2036, 2079 i 2122). 2 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” R. IV : 1936, nr 47. 3 Edycja Tretiaka została bez zmian i uzupełnień włączona do Dzieł wszystkich Kolberga jako ostatni tom z serii wydawanych techniką fotooffsetową (DWOK T. 36), niedrukowane tam materiały wołyńskie z tek Kolberga i przypisy źródłowe do wydania Tretiaka zamieszczone są w: O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84). 26 �wybrał do druku opisy wesel z trzech miejscowości, 148 pieśni obrzędowych, głównie weselnych, 484 pieśni innych i 25 tekstów prozatorskich. Jako zasadę przyjął publikowanie tylko materiałów zebranych przez Kolberga w terenie, a pomijanie wszystkich odpisów i wyciągów z druków. Porównanie obecnej zawartości teki wołyńskiej1 z edycją Tretiaka pozwala stwierdzić, że kryteria jego wyboru nie są czytelne, nie uwzględnił bowiem wielu zapisów z badań terenowych Kolberga, choć nie są one wariantami tekstów przez niego opublikowanych. Niemniej udostępnił do dalszych badań duży, bo liczący ponad 630 utworów zbiór pieśni, w większości z melodiami, zanotowanych przez Kolberga głównie w ciągu sierpnia i września 1862 roku, oraz znacznie wcześniejsze zapisy prozy Jana Prusinowskiego2. J. Tretiak, podobnie jak inni współcześni mu wydawcy materiałów Kolberga, nie odtworzył w druku pisowni badacza. We wstępie zaznaczył: Co się tyczy gwarowych właściwości pod względem wymowy pewnych głosek (w szczególności samogłosek), to i te właściwości widocznie starał się Kolberg uwzględniać, ale bardzo często, jak to widać z jego brulionów, wahał się między użyciem takiej lub innej litery. Już z tego tylko powodu ubieganie się o zupełną ścisłość dialektologiczną przy wydaniu niniejszego zbioru jego pieśni uważałem za rzecz niewłaściwą, bo niepodobną w danych warunkach do osiągnięcia. […] Trzeba więc było zrezygnować z tego, aby zbiór niniejszy mógł być materiałem dialektologicznym, za jaki np. może być uważane Pokucie, owoc ostatnich lat pracy Kolberga i dlatego sądziłem, że wypada mi w pewnej mierze ujednostajnić pisownię, albo raczej wymowę3. Brulionami nazywa Tretiak zapisy prymarne, wykonane ze słuchu w czasie badań terenowych, a zastosowana w nich notacja nie ukazuje wahania Kolberga co do „użycia takiej lub innej litery”, ale jest udaną próbą odtworzenia głosek pośrednich przez zapis piętrowy. Taką metodę zapisu 1 Teka ta miała w spisach Kolberga numer 26. Dziś są to dwa zespoły rękopisów opatrzone w BN PAU i PAN w Krakowie sygnaturami 3206 i 3207. 2 Tretiak nie wiedział, kto zapisał zamieszczone w Wołyniu bajki, podpis autora uznał za nieczytelny. Na podstawie notatki Kopernickiego i listów Kolberga, do których Tretiak zapewne nie mógł wtedy dotrzeć, wiemy dziś, że teksty te zapisał około roku 1835 Jan Prusinowski (1818–1882), wówczas student, później adwokat z zawodu, a literat z zamiłowania, mieszkający w Żytomierzu. Rękopis Prusinowskiego zaginął. 3 J. Tretiak Od wydawcy, w: O. Kolberg Wołyń (DWOK T. 36), s. X–XI. 27 �stosował Kolberg także później, m.in. w czasie badań terenowych na Kujawach w 1865 r. i w trakcie wywiadów ze Ślązakami w 1868 r. Po wydaniu Wołynia na trzy lata zamarły prace nad rękopisami Kolberga. Jedynie w r. 1909 odnotowano, że na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 16 grudnia „prof. Rostafiński wyraził życzenie, aby Komisja zajęła się sporządzeniem i wydaniem indeksu do dzieł Kolberga”1. Propozycji tej jednak nie podjęto. W roku 1910 Seweryn Udziela ponownie zajął się spuścizną Kolberga i opublikował materiały z teki 15 Tarnów–Rzeszów. Tak jak inni ówcześni edytorzy rękopisów Kolberga do wydania przeznaczył tylko zapisy z tej teki, choć zapisy pochodzące z opracowywanego przez niego regionu znajdowały się także w innych zespołach. Wybrane materiały w druku ułożył według porządku stosowanego przez Kolberga w tomach Ludu, nadał również rękopisom nowy układ według kolejności tekstów i melodii przyjętej w edycji. Recenzent, Mieczysław Treter, pisząc o tej publikacji, podkreślił zasługi wydawcy: Na gorące uznanie jednak zasługuje sumienna praca wydawnicza Seweryna Udzieli, który sam będąc jednym z najwybitniejszych polskich etnologów, skąpy czas swój poświęca na rzecz tak żmudną, niewdzięczną, zamiast obracać go na własne prace krytyczne, które przecież o tyle więcej zadowolenia przynoszą2. Dodać tu trzeba, że członkowie Sekcji Etnologicznej zarabiali na życie najczęściej jako nauczyciele, zaś Udziela był w tym okresie inspektorem szkolnym. Dlatego własnym badaniom i opracowywaniu ich wyników nie mogli poświęcić wiele czasu – na przygotowanie do druku zbiorów Kolberga oddawali skąpe godziny kosztem własnych badań naukowych lub wypoczynku, a za prace na rzecz Akademii nad edycją Kolbergowskich rękopisów nie otrzymywali honorariów. Tarnów-Rzeszów opracowany przez Udzielę był ostatnim zbiorem materiałów Kolberga opublikowanym przed pierwszą wojną światową. Nie oddano bowiem do druku, poza wcześniej opracowanymi przez 1 Sprawozdania z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1908 i 1909. Protokół z posiedzenia 16 XII 1909 r., MAAE T. XI: 1910, s. XIII. Józef Rostafiński (1850–1928), botanik, był członkiem czynnym Akademii od 1887 r. 2 Recenzja M. Tretera była zamieszczona w czasopiśmie „Lud. Kwartalnik Etnograficzny”, R. 16: 1910, s. 410-411. 28 �W. Grzegorzewicza Galicją wschodnią i przez S. Zdziarskiego Sąde[c]czyzną..., także przygotowanych przez Jana Bielę w 1911 r. Materiałów etnograficznych z Podkarpacia1 i nieco późniejszego Podgórza zachodniej Galicji Władysława Kosińskiego. Jan Biela2, filolog, pedagog, zajął się rękopisami znajdującymi się wówczas w tece 18. Ruś Czerwona I. Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl. Starannie przepisał notatki Kolberga, opatrując je własnym wstępem datowanym „Lwów, we wrześniu 1911”. Przepisując materiały Kolberga, zgodnie z instrukcją Komisji opuścił niektóre teksty zaczerpnięte z druków i parę innych, nie mających not lokalizacyjnych, bądź treścią wykraczających jego zdaniem poza Kolbergowski Lud. Porównał materiały przejęte ze zbiorów poprzedników z ich podstawą, m.in. z Pieśniami ludu ruskiego Ż. Paulego i Ruskim weselem J. Łozińskiego, a we wstępie scharakteryzował odpisy Kolberga z tych źródeł3. Redagując materiały, zachował pisownię oryginałów, a przepisane teksty uporządkował według planu, jaki w monografiach stosował Kolberg. Z zapisów dotyczących okolic Przemyśla wybrał do druku pominięte w tomie przygotowywanym w r. 1890 przez Kolberga, a ukończonym przez Kopernickiego. Tekturową teczkę, do której włożył swój rękopis, opatrzył tytułem: „18. teka Kolberga przygotowana do druku, J. Biela”. Przygotował więc do wydania rękopisy z określonej teki, nie materiały do planowanej przez Kolberga monografii regionalnej. Rękopis ten, wzorowo wręcz kaligrafowany, nie doczekał się druku. W roku 1912 miał też być gotowy obszerny tom Podgórze zachodniej Galicji4 przygotowywany przez Władysława Kosińskiego, wówczas emerytowanego nauczyciela gimnazjum. Kosiński, badający wcześniej gwary 1 Taki tytuł opracowania J. Bieli podany był w protokole z posiedzenia Komisji dnia 21 XII 1911 r., zob. MAAE T. XII: 1912, s. XVIII. Niewątpliwie chodziło o zachowany do dziś rękopis J. Bieli znajdujący się obecnie w tece 18a. Rękopis nie ma tytułu, swój wstęp Biela zatytułował Materiały etnograficzne zebrał Oskar Kolberg, wydał Jan Biela. 2 W spisie członków przybranych Komisji Antropologicznej przy nazwisku J. Bieli do roku 1910 jest nota „Drohobycz” (np. MAAE T. V: 1901, s. XI), był tam wtedy zapewne nauczycielem – tekturowa teczka, w której umieścił swój rękopis Rusi Czerwonej, ma nadruk „Szkoła przygotowawcza uzup. w Drohobyczu. Ćwiczenia polskie i rysunkowe”. Później J. Biela był nauczycielem w liceum we Lwowie. 3 O Kolbergowskich odpisach z pracy Ż. Paulego i tłumaczeniu J. Łozińskiego zob. też E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 83/I), s. LXVI–LXXIV. 4 Zob. Z. Jasiewicz „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. XXVI. 29 �i folklor mieszkańców Beskidów, wybrał do opracowania do druku tekę 12. Podgórze krakowskie i sporządził kopie większości zapisów terenowych i innych notatek Kolberga tam przechowywanych. Tytuły i własne notatki na obwolutach do rękopisów Kolberga wpisywał notacją stenograficzną. Kopie Kosińskiego, przemieszane z oryginałami Kolberga znajdują się dziś w tece 12a Podgórze utworzonej specjalnie dla tych materiałów oraz w zespole rękopisów nazwanych później teką 50. Miscellanea. Po porównaniu kopii z zapisami Kolberga można było stwierdzić, że odpisy Kosińskiego są dokładne, dlatego użyto ich kilkakrotnie w edycji Dzieł wszystkich, jeżeli oryginały Kolberga zaginęły1. Jednak opracowanie Kosińskiego nie zostało ukończone, na co wskazuje dzisiejszy stan jego kopii. Również w protokołach z posiedzeń Komisji Antropologicznej przed wybuchem wojny nie ma o nim wzmianki. Prawdopodobnie w tym okresie, tj. przed rokiem 1914, niekiedy sięgano do spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, traktując zawarte tam rękopisy jako materiały przydatne do własnych prac. Korzystał z tej możliwości Adam Fischer, etnograf zainteresowany kulturą ludową Rusinów. W jego materiałach wśród jego własnych maszynopisów znajduje się ponad trzydzieści kart pochodzących niewątpliwie z archiwum Kolberga2. Są to trzy rękopisy wspominanego tu już Bazylego Jurczeńki: Piosnki huculskie, Przysłowia i gadki i Przyzwoitsze huculskie przekleństwa, oraz rękopis nieznanego autora, prawdopodobnie Sofrona Witwickiego – odpowiedź na listę pytań Kolberga na temat wypasu bydła przez Hucułów. Pierwotnie znajdowały się one na pewno w zbiorach Kolberga, widać na nich ślady jego pracy w postaci drobnych dopisków, poprawek i wyjaśnień słownikowych, jednak jako materiały z Huculszczyzny teksty te nie weszły do czterotomowego Pokucia. Zostały opublikowane dopiero w Dziełach wszystkich w monografii Ruś Karpacka razem z innymi 1 Kosiński kilkakrotnie wyciął z manuskryptu Kolberga fragment z zapisem nutowym lub rysunek i przykleił go nad swoja kopią tekstu pieśni czy opisu. Pozostałe fragmenty oryginalnego rękopisu Kolberga zaginęły. Zob. np. w tece 12a, sygn. 1185, k. 9–10, 19, 24–27 oraz ryc. w T. 73/I, na której przedstawiony jest rysunek czepca wycięty z oryginalnej karty, naklejony na nowej kartce przez Kosińskiego i przez niego podpisany. 2 Rękopisy A. Fischera przechowywane są obecnie w Archiwum Naukowym PTL we Wrocławiu, wywiezione zostały ze Lwowa razem z dokumentacją Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przez Olgę i Józefa Gajków w 1945 r., bezpośrednio po wojnie. Karty pochodzące ze spuś­cizny Kolberga, a znajdujące się obecnie w zespole „Ze zbiorów śp. A. Fischera” mają w Archiwum PTL sygn. 99 (dawniej 323). 30 �zgromadzonymi przez Kolberga na temat Hucułów i Bojków 1. Fischer zainteresował się rękopisami Kolberga, przygotowując w 1914 r. rocznicowy artykuł2 o nim zamieszczony w „Ziemi”; m.in. pisał tam, że spuścizna autora Ludu zawiera materiały na co najmniej trzydzieści następnych tomów. Wśród regionów, których monografie można opracować na podstawie zachowanych rękopisów, wymienia np. Mazury pruskie, Pomorze i Spisz. Nie zachowały się jednak dokumenty pozwalające ustalić datę wypożyczenia wymienionych wyżej rękopisów wyjętych przez niego z tek Kolbergowskich. Można tylko stwierdzić, że mieszkający i pracujący we Lwowie Adam Fischer, wypożyczył interesujące go manuskrypty, ale nie zwrócił ich do przechowywanej w Krakowie spuścizny Kolberga. Wydawcy rękopisów Kolberga w latach 1902–1914 spośród jego tek wybierali do opracowania tę, która miała zawierać materiały z regionu nie objętego jeszcze tomami Ludu, kierowali się przy tym nazwą regionu w tytule. Jednak w archiwum Kolberga wielokrotnie nie tylko w jednej tece, ale i na jednej karcie zauważamy melodie i teksty pochodzące z różnych regionów. Dotyczy to między innymi czystopisów redagowanych do publikacji podobnych do Pieśni ludu weselnych z lat 1847–1849 i Pieśni ludu polskiego z roku 1857, tj. do monograficznych zbiorów pieśni. Wtedy na jednej karcie zapisane są pochodzące z różnych regionów warianty wątku tekstowego z melodiami i notami o ich lokalizacji. Również w zapisach terenowych na jednej karcie wielokrotnie notował Kolberg utwory wykonane przez kilku instrumentalistów czy śpiewaków, pochodzących z różnych miejscowości. Karty takie znajdują się dziś w jednej z tek regionalnych, choć nie wszystkie zapisane na nich utwory pochodzą z tego właśnie regionu. Ówcześni edytorzy kierowali się tylko tytułem, choć do wybranego regionu odnoszą się także zapisy zawarte w kilku lub kilkunastu innych tekach. Nie zawsze zdawali sobie z tego sprawę, nie mieli też wówczas „klucza”, aby dotrzeć do rękopisów znajdujących się poza teką, która ich zainteresowała. Część takich problemów rozwiązałyby indeksy geograficzne do wszystkich tek, choć nie byłyby one wystarczające, ponieważ część rękopisów Kolberga nie miała odnotowanej lokalizacji. Jak 1 Zob. m.in. w: O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), tam s. 172–175 – pytania i odpowiedzi na temat wypasu na połoninach, tamże cz. II (DWOK T. 55) s. 446–447 – przysłowia, s. 449–450 – przekleństwa, natomiast liczne pieśni rozproszone są w różnych rozdziałach obu części tomu Ruś Karpacka. 2 A. Fischer Oskar Kolberg, „Ziemia” R. V: 1914, nr 8, s. 113-115 i nr 9, s. 129-132. 31 �pokazały wyniki prac prowadzonych wiele lat później, w czasie redagowania Dzieł wszystkich, dopiero wielostronne analizy rękopisów i publikacji autora Ludu pozwoliły zadowalająco uściślić pochodzenie regionalne większości znajdujących się w spuściźnie Kolberga zapisów pozbawionych not lokalizacyjnych. Niektórzy z ówczesnych wydawców materiałów Kolberga pomijali też fakt, że w każdej z wybranych tek są mniej lub bardziej liczne materiały dotyczące innych regionów i publikowali je także, mimo oznaczonej proweniencji, wskazującej, że powinny być zamieszczone w innej monografii. Udziela, przygotowując Śląsk Górny, wziął pod uwagę tylko materiały śląskie, natomiast w przygotowanym przez niego Tarnowie-Rzeszowie znalazły się, nieliczne wprawdzie, pieśni ze Lwowa, z Krakowa czy z Sandomierskiego. Tretiak, redagując Wołyń, zauważał, że „nie wszędzie wreszcie oznaczoną była miejscowość lub okolica, gdzie pieśń zapisano”1, ale selekcjonując pieśni do druku nie kierował się czytelnym kryterium, jakim mogła być ich lokalizacja (tj. nota o miejscu zapisu) lub jej brak. W swej edycji zamieścił pieśni pozbawione w rękopisie lokalizacji (możliwej jednak często do odtworzenia np. przez porównanie zapisów terenowych i czystopisów, gdzie była ona odnotowana), ale także pieśni z notami „od Kamieńca Podolskiego”, „od Kijowa”, „od Nieświeża”, czyli z okolic i miejscowości spoza Wołynia2. Opracowując do druku wybrane materiały, ówcześni wydawcy spuścizny Kolberga starali się ułożyć je według planu przyjętego w Ludzie, uwzględniali na ogół noty lokalizacyjne i zwykle także odsyłacze do wariantów wpisane w czystopisach, ale tylko niekiedy informowali o autorze rękopisu, chociaż nie zawsze był nim Kolberg. Wydawali we własnym wyborze rękopisy znajdujące się w danym zespole archiwalnym, a nie zapisy do planowanej przez Kolberga monografii, ponieważ nie orientowali się w charakterze jego spuścizny. Chodzi tu m.in. o nawarstwienie się w niej wersji pochodzących z różnych etapów dokumentowania i redagowania wyników badań terenowych przechowywanych w różnych tekach, a przygotowywanych do różnych 1 J. Tretiak Od wydawcy, w: O. Kolberg Wołyń (DWOK T. 36), s. X. W opracowaniach obu autorów, tj. w Wołyniu Tretiaka i Tarnowie-Rzeszowie Udzieli niektóre pieśni pochodzące z innych regionów bywają wariantami tekstów zanotowanych w regionie tytułowym, czasem w czystopisach zapisane są one przez Kolberga na tej samej karcie, na której znajduje się wariant właściwy dla opracowywanego regionu. Nie dotyczy to jednak większości pieśni z notami lokalizacyjnymi spoza regionu tytułowego opublikowanych przez Tretiaka i Udzielę. 2 32 �planowanych i nie zawsze wydanych publikacji oraz o wspomniane już częste notowanie przez Kolberga na jednej karcie folkloru z różnych regionów. Po śmierci Kopernickiego, znającego plany i warsztat edytorski Kolberga, zabrakło osoby, która chciałaby zapoznać się z całością pozostawionych przez niego materiałów oraz z ich zróżnicowanym profilem źródłowym i mogła dzięki temu koordynować prace wydawnicze. Jak już tu wspominano, wydawcy z lat 1902–1912 „porządkowali” zawartość wybranych tek. Zmieniali wtedy układ rękopisów nadany przez Kolberga, zacierając stan pierwotny, a nie dysponujemy dziś żadnym dokumentem pozwalającym odtworzyć dokładniej zawartość tek z okresu poprzedzającego ich działania. Dotyczy to zarówno liczby kart, jak i ich kolejności w zbiorze. To ostatnie mogło mieć jednak znaczenie dla interpretacji zapisanych tekstów, do czego trzeba będzie jeszcze wrócić1. Niektórzy edytorzy notowali swe uwagi bezpośrednio na kartach z zapisami Kolberga lub jego współpracowników, nie zawsze sygnując swoje dopiski. Dotyczą one najczęściej klasyfikacji pieśni lub innych tekstów, zauważyć też można wskazówki wydawcy tekstów dla współpracownika opracowującego melodie. Niekiedy posuwali się do działań jeszcze bardziej radykalnych, wyjmując oryginalny rękopis z teki lub wycinając jego fragment i włączając go do swojego manuskryptu. Stwierdzić też trzeba, że w każdej tece, której zawartość była wówczas opracowywana, brakuje obecnie kilku lub kilkunastu pojedynczych kart, a czasem nawet większych zespołów. O ich zniknięciu świadczy istnienie kopii sporządzonych w trakcie przygotowywania materiałów Kolberga do druku, a także zamieszczenie w wydanym drukiem opracowaniu tekstów i melodii, których dziś nie znajdujemy2 w spuściźnie Kolberga. Zaginął np. „Rękopism oprawny Prusinowskiego, bajki wołyńskie, spisane przez niego w r. 1835 i opowiedziane przez niego, bardzo ciekawe […]”3. O bajkach tych wspomniano już charakteryzując Wołyń przygotowany do druku przez Tretiaka. Czasem rękopisy Kolberga nieznaną dziś drogą dostawały się do popularnych w XIX w. kolekcji autografów. Np. w takich zbiorach 1 Zob. informacje o układzie zawartości dawnej teki 34, s. 90–91. Informacje o takich faktach są zamieszczane w monografiach i innych tomach wydawanych na podstawie rękopisów (T. 39–63 DWOK) i w przypisach źródłowych w tomach suplementowych (T. 70–84 DWOK). 3 Notatka I. Kopernickiego dotycząca dawnej teki 26 Wołyń, obecnie w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, zob. przypis 3 na s. 11. 2 33 �przechowywanych dziś w Bibliotece Jagiellońskiej znalazły się dwie karty z pieśniami z Wołynia oraz karta z pieśniami z Wielkopolski1. Po roku 1910 nie ukazały się drukiem nowe opracowania rękopisów Kolberga. Problem edycji jego zbiorów na forum Akademii wrócił dopiero na początku roku 1914, gdy Komisja Antropologiczna postanowiła uczcić stulecie urodzin etnografa. Na zorganizowanym 24 lutego uroczystym posiedzeniu komisji R. Zawiliński przedstawił fragment przygotowywanej przez siebie biografii Kolberga. W sprawozdaniu z posiedzenia czytamy: Po odczycie rozwinęła się ożywiona dyskusja, podczas której obecni członkowie Komisji przypominali z własnego życia stosunki z Kolbergiem, który był też członkiem Komisji Antropologicznej. Sekretarz generalny Akademii postawił wniosek, aby uprosić p. Romana Zawilińskiego, by opracował całą monografię O. Kolberga, którą Akademia Umiejętności wyda własnym nakładem. Wniosek uchwalono. Prof. Ciechanowski wniósł, by wydać muzykę O. Kolberga, a do opracowania i przygotowania tego wydawnictwa uproszono prof. Z. Jachimeckiego2. Zawiliński wypożyczył wtedy ze spuścizny rękopiśmiennej Kolberga potrzebne mu dokumenty i listy, o czym już wyżej wspomniano, jednak do wydania biografii jego autorstwa3, ani „muzyki O. Kolberga”, czyli kompozycji, ani nowych monografii regionalnych nie doszło. Wybuch wojny w sierpniu 1914 roku praktycznie przerwał działalność Komisji Antropologicznej na ponad cztery lata. 1 Zbiór autografów Ciechanowskiej, sygn. Biblioteki Jagiellońskiej 7891, k. 107 i 108, oraz zbiór autografów Dynowskiej, tamże, sygn. 7892, k. 41. 2 Sprawozdania z posiedzeń Komisji Antropologicznej jakie odbyły się w latach 1914– –1919, Protokół z posiedzenia 24 II 1914 roku, MAAE T. XIV: 1919, s. VIII. Sekretarzem generalnym Akademii był wówczas Bolesław Ulanowski, prawnik i historyk prawa. Wymieniony w sprawozdaniu Stanisław Ciechanowski był lekarzem anatomopatologiem, a Zdzisław Jachimecki, któremu powierzono wydanie twórczości muzycznej Kolberga – kompozytorem i historykiem muzyki. 3 R. Zawiliński opublikował kilka rocznicowych artykułów w prasie krakowskiej i warszawskiej: Skarby Oskara Kolberga (W setną rocznicę jego urodzin), „Świat” 1914, nr 10; Pamięci Kolberga w setną rocznicę jego urodzin (1814–1914), „Czas” 1914, nr 54; Kolberg a Jenike, „Tygodnik Ilustrowany” 1914, nr 9; Kolberg a Bliziński, „Nowa Reforma” 1914, nr 50. W dwu ostatnich artykułach opierał się na listach pisanych do Kolberga i brulionach jego odpowiedzi znajdujących się obecnie w zbiorach BN PAU i PAN, wydanych w Korespondencji… (DWOK T. 64–66). Ponadto w „Nowej Reformie” Zawiliński opublikował w r. 1926 (nr 272 i 273) artykuł pt. Kolberg a Chopin, oparty na korespondencji Kolberga z M. A. Szulcem i M. Karasowskim znajdującej się obecnie w zbiorach BN PAU i PAN, a wydanej także w Korespondencji… (DWOK T. 64–66). 34 �Działania Komisji Etnograficznej PAU do roku 1939 W okresie międzywojennym nie podjęto opracowania żadnej spośród planowanych przez Kolberga monografii, nie wydano tomów przygotowanych przed wybuchem wojny przez Zdziarskiego, Bielę i Grzegorzewicza, nie próbowano też dokończyć pracy Kosińskiego. Przez kilkanaście lat o tym, że teki z rękopisami Kolberga znajdują się w siedzibie Akademii Umiejętności wiedzieli prawdopodobnie tylko Seweryn Udziela, wówczas zastępca przewodniczącego Komisji Etnograficznej PAU, a później Tadeusz Seweryn, od r. 1929 zastępca jej sekretarza, a w latach 1935–1952 sekretarz. On właśnie starał się zainteresować władze Akademii opublikowaniem materiałów Kolberga. W maju 1931 r. Stanisław Kutrzeba, wówczas sekretarz generalny PAU pisał do Udzieli: „Dr Seweryn dał mi wykaz rkp. Kolb[ergowskich…]. Podaje, że do druku nadaje się 128 arkuszy, w tym wymienia tekę Górale tatrzańscy i beskidowi”1. Działania Seweryna nie odnosiły jednak wtedy skutku. Treść testamentu Kolberga i fakt zdeponowania tek z jego rękopisami w Akademii były całkowicie nieznane innym członkom Komisji Etnograficznej i zaskoczeniem dla nich stało się odnalezienie tych rękopisów właśnie w jej pomieszczeniach. Odkrycia tego dokonano, gdy w 1933 r. zwrócone zostały materiały Kolberga wypożyczone przed pierwszą wojną światową przez R. Zawilińskiego, a równocześnie S. Udziela na posiedzeniu komisji podniósł sprawę druku niewydanych dotąd rękopisów autora Ludu. Tym dwu wydarzeniom związanym ze sobą trzeba tu poświęcić nieco więcej miejsca. Na początku roku 1933 dwaj badacze kultury ludowej Podhala, Juliusz Zborowski i Adolf Chybiński, poszukiwali zapisów Kolberga z tego regionu i zwrócili się w tej sprawie do Udzieli. Kierowali się informacjami zaczerpniętymi z artykułów Łopacińskiego i Fischera2, w których wymienione są m.in. teki o tytułach Górale tatrzańscy i nowotarscy oraz Spisz. Z nieznanych powodów Udziela nie udostępnił wtedy teki 11 Górale, natomiast 1 Przytoczono za: Z. Jasiewicz „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga (DWOK T. 44), s. XXVI. Teka 11 w spisach Kolberga miała osobne tytuły dla dwu odrębnych części: Górale tatrzańscy i nowotarscy oraz Spisz. Na zachowanej do dziś okładce teki widnieje tytuł: Górale. Nowy Targ, Nowy Sącz, Jasło. Spisz. 2 H. Łopaciński Oskar Kolberg, w: Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX, T. 1 Warszawa 1901, s. 480; A. Fischer Oskar Kolberg…, s. 130. 35 �wypożyczył Chybińskiemu tekę 12 Podgórze krakowskie, co doprowadziło do nieporozumień. Zborowski, mylnie poinformowany przez Udzielę, że tek o wymienionych przez niego tytułach w spuściźnie Kolberga nie ma, zamieścił w roczniku „Wierchy” list pt. Rzekome teki Oskara Kolberga o Podhalu i Spiszu.1 Zawartą w tytule tezę odwołał cztery lata później oraz ponownie w „Ludzie” w roku 1946. Prawdopodobnie zainteresowanie Chybińskiego i Zborowskiego przypomniało Udzieli o istnieniu niedrukowanych rękopisów, ponieważ 12 maja 1933 r. na posiedzeniu Komisji Etnograficznej poruszył on „sprawę dalszego druku prac O. Kolberga”2. Z protokołu z następnego posiedzenia, odbytego dnia 19 marca 1934 roku wynika, że rękopisy Kolberga, o których wydaniu Udziela mówił poprzednio, to właśnie teka 12 Podgórze, którą tymczasem udostępnił już Chybińskiemu. Reakcja członków Komisji była jednoznaczna, w protokole zanotowano: Komisja uchwaliła prosić p. Udzielę, by zwrócił się do prof. Chybińskiego z zapytaniem, czy wspomniane rękopisy bezwarunkowo do druku przygotuje i w razie odpowiedzi przeczącej, by rękopisy od niego wycofał, zwracając je Komisji3. Brak dziś informacji, czy Chybiński zamierzał opracować do druku4 część zapisów Kolberga, czy też zainteresowany muzyką góralską chciał 1 J. Zborowski Legendy i błędy w dawniejszych i nowszych wydawnictwach o góralszczyźnie, „Wierchy” T. XI: 1933, s. 249, list Zborowskiego do redakcji „Wierchów” ma datę „maj 1933”. Odwołanie zamieszczone było w „Wierchach” T. XV: 1937, s. 253, oraz w „Ludzie” T. XXXVI za lata 1939-1945, s. 402-403. 2 Protokół 15. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 12 V 1933 r., Archiwum PAU, sygn. PAU I – 29, k. 20. 3 Protokół 16. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 19 III 1934 r., Archiwum PAU, sygn. PAU I – 29, k. 23. 4 Wprawdzie W. Bieńkowski, pisząc o działalności Komisji Etnograficznej w latach 19331937, dodaje m.in.: „Prócz tego część tek Kolberga (Sandeckie, Od Wisły po Górali beskidowych) przygotował do druku Adolf Chybiński, a Mazury pruskie – Karol Hławiczka” (zob. W. Bieńkowski Etnografia, w: Polska Akademia Umiejętności 1872-1954, Wrocław 1974, s. 145), nie podał jednak źródeł, które potwierdzałyby istnienie opracowania Chybińskiego, jego tytuł albo obecne miejsce przechowywania. Tak samo Bieńkowski informował później w r. 1996, m.in. w artykule: Działalność Tadeusza Seweryna w Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1924-1952 („XIII Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie” 1996, s. 37). Bieńkowski powoływał się w swych artykułach na protokóły z 15 i 16 posiedzenia Komisji Etnograficznej PAU (sygn. PAU I – 29, k. 20 i 23), w których jest tylko przytoczona wyżej informacja o wypożyczeniu Chybińskiemu w roku 1933 teki 12 Podgórze. Chybiński 36 �jedynie zapoznać się z jej stosunkowo wczesnymi zapisami wykonanymi przez Kolberga. Data zwrotu wypożyczonych przez niego rękopisów z teki 12. Podgórze nie jest znana, wiadomo tylko, że znalazły się ponownie w zbiorach Komisji przed rokiem 19391. Zainteresowanie się w tym czasie rękopisami Kolberga przez Komisję Etnograficzną PAU było spowodowane także zwrotem jego dokumentów osobistych przez spadkobierców R. Zawilińskiego. Jak już tu wspomniano, został on w roku 1914 zobowiązany do napisania biografii autora Ludu i wypożyczył jego papiery osobiste i korespondencję. W aktach Komisji szukano rewersu Zawilińskiego potwierdzającego przynależność tych dokumentów do zbiorów PAU, ale pisma takiego nie odnaleziono, odkryto natomiast istnienie rękopisów Kolberga, przekazanych Akademii testamentem etnografa. W protokole Komisji Etnograficznej PAU odnotowano 19 marca 1934 r.: Prof. Semkowicz 2 w r. 1933 zawiadomił sekr[etarza] 3, że w posiadaniu rodziny śp. R. Zawilińskiego znajduje się teka z dokumentami osobistymi po O. Kolbergu. Zachodziła wątpliwość, czyją ta teka jest własnością. Sekretarz poszukiwał odpowiednich śladów co do ewentualnego wypożyczenia itp. w dawnych protokółach. Przy tej sposobności stwierdził, o czym ani jemu, ani jego poprzednikowi, prof. Bystroniowi4 nie było wiadome, że w posiadaniu Komisji znajduje się szafa nr [tu w oryginale brak liczby] w pokoju 22. W szafie tej obok klisz itp. przedmiotów znajdują się teki po O. Kolbergu. Inwentarza brak. Śladów wypożyczenia teki z dokumentami osobistymi śp. R. Zawilińskiemu nie odnaleziono. Wobec tego poprzestano na zeznaniu piśmiennym dyr. interesował się muzyką góralską, ale nie ma w jego dorobku śladów opracowania do druku rękopisów Kolberga. Podobnie Hławiczka nie przygotował do druku ani Mazur pruskich, ani innych materiałów Kolberga. W latach 1936-1937 Mazury pruskie, rękopis tomu pozostawionego przez Kolberga w postaci praktycznie gotowej do wydania, Hławiczka przepisał, ale nie wiadomo, czy zamierzał to opracowanie wydać. Gajek w roku 1957 korespondował z nim na temat druku tej kopii, zanim dowiedział się o odnalezieniu oryginału Kolberga w stopniowo porządkowanych po wojnie zbiorach krakowskiej Biblioteki PAU. 1 W inwentarzu z 1934 r. (o którym nieco dalej) obok nazwy teki 12 notatka: „Teki 12 brak”, ale obok inną ręką dopisano „jest”, notatki te nie są datowane. 2Władysław Semkowicz, prawnik, historyk i geograf, członek Polskiej Akademii Umiejętności, był od 1926 r. członkiem Komisji Etnograficznej PAU, a w latach 1935–1937 jej przewodniczącym. 3 Sekretarzem Komisji w tym czasie (do 1 IX 1935 r.) był Kazimierz Moszyński. 4 Jan Stanisław Bystroń był sekretarzem Komisji Etnograficznej PAU w latach 1926–1932. 37 �S. Udzieli, któremu również i spadkobiercy śp. Zawilińskiego zaufali (odpis zeznania w załączeniu)1. Komisja Etnograficzna uchwaliła na posiedzeniu 19 marca 1934 r., że odzyskane papiery osobiste etnografa należy przekazać do Biblioteki PAU. Wśród zwróconych wtedy przez rodzinę R. Zawilińskiego materiałów, poza dokumentami (m.in. świadectwa pracy i paszporty) była także znaczna część korespondencji Kolberga – blisko 900 listów skierowanych do niego i bruliony jego listów, a prawdopodobnie także inne rękopisy złożone później w tece Miscellanea2. Korespondencja podzielona była wcześniej – jak już wspomniano – na dwie części, prawdopodobnie właśnie przez Zawilińskiego. Rękopisy Kolberga oraz dokumenty oddane przez rodzinę Zawilińskiego w 1934 r. zostały wpisane do inwentarza biblioteki PAU z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Zbiór listów przekazany w 1934 r. bibliotece PAU został znacznie wzbogacony trzydzieści lat później. W sierpniu 1963 r. dołączono do niego sto listów, brulionów i ich fragmentów. Znajdowały się one w tece 35 Miscellanea, gdzie sześćdziesiąt z nich miało obwolutę z notatką: „Listy wyłączone z tek Kolbergowskich przez prof. dr Tadeusza Seweryna”, czterdzieści następnych włożono do teki 35 w latach 1959–1961 w czasie prac nad rękopisami Kolberga w Pracowni Kolbergowskiej we Wrocławiu. Redakcja Dzieł Wszystkich Kolberga, działająca w Poznaniu, listy te na prośbę Zbigniewa Jabłońskiego, dyrektora Biblioteki PAN w Krakowie, przekazała tej bibliotece w sierpniu 1963 r. przed ostatecznym skatalogowaniem i oprawieniem korespondencji znajdującej się już w jej zbiorach3. W marcu 1934 r., po nieoczekiwanym odnalezieniu tek Kolberga, na posiedzeniu Komisji Etnograficznej postanowiono sporządzić inwentarz rękopisów znajdujących się w archiwum komisji i wystąpić do zarządu 1 Protokół 18. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 23 stycznia 1936 r., w Archiwum PAU, sygn. PAU I-29, k. 26. W aktach Komisji znajduje się wspomniane w protokóle oświadczenie S. Udzieli z 12 lipca 1933 r. potwierdzające, że rękopisy znajdujące się u rodziny Zawilińskiego są częścią spuścizny Kolberga należącej do Akademii oraz że kilkakrotnie upominał się on u Zawilińskiego o ich zwrot. 2 Korespondencja podzielona na cztery woluminy otrzymała w Bibliotece PAU sygnaturę 2185, t. 1-4, dokumenty osobiste Kolberga miały pierwotnie sygnaturę 2184 (obecnie 2183), a pozostałym rękopisom nadano tytuł Miscellanea i sygnaturę 2183 (obecnie 2184). 3 Przekazane wówczas rękopisy zostały włączone do zespołu o sygn. BN PAU i PAN 2185, t. 1-4. 38 �Akademii o specjalny zasiłek na ten cel. W aktach Komisji istnieje niedatowany, wykonany prawdopodobnie wtedy wykaz1 rękopisów znajdujących się w jej posiadaniu, w którym na pierwszym miejscu wpisano 41 tek z manuskryptami Kolberga2. Powstały wtedy inwentarz nie był jednak spisywany po dokładnym zapoznaniu się z zawartością tek odkrytych w jednej z akademickich szaf. Jest on praktycznie powtórzeniem wykazu3 sporządzonego przez Kolberga 10 stycznia 1886 r., znajdującego się wówczas (a także obecnie) wśród papierów osobistych, a drobne różnice miedzy inwentarzem a spisem Kolberga wynikają z nielicznych prób dostosowania tekstu z roku 1886 do stanu o pół wieku późniejszego. Zbiegiem okoliczności w roku 1936 dwie wspomniane już tu osoby – Maria Turczynowiczowa i Karol Hławiczka – niezależnie od siebie poszukiwały Kolbergianów. Turczynowiczowa interesowała się przede wszystkim korespondencją Kolberga, którą miała zamiar opracować do druku, i starała się dotrzeć także do innych dokumentów, aby zebrać materiały do planowanej biografii. Poszukiwała ich w Modlnicy u Konopków i w Krakowie, w Komisji Etnograficznej PAU. W maju 1936 r. skontaktowała się z Sewerynem, sekretarzem Komisji, i otrzymała od niego spis, który – jak stwierdza – wykonany był w 1886 r. przez Kolberga, „a prof. Seweryn uzupełnił go swymi uwagami”4. Spis ten znamy z jej artykułu drukowanego w roku 1948, nie jest to jednak wierny odpis wykazu tek Kolberga z 10 stycznia 1886 r. ani żadnego z kilku sporządzonych później, ale wyciąg z inwentarza Komisji Etnograficznej z dodatkowymi uwagami Seweryna. 1 Inwentarz ten jest obecnie w aktach Komisji Etnograficznej PAU, sygn. PAU I – 29f, rękopisów Kolberga dotyczą k. 1–5 (rękopis) i k. 7-8 (maszynopis, nieco późniejszy, być może już powojenny). Znajdował się on w dokumentach Akademii Umiejętności złożonych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie jako depozyt, a zwróconych Akademii dopiero w roku 1986, zob. A. Rataj Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznice Jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 486. 2 W inwentarzu wymieniono teki o numerach 1 do 25, 27 do 31 oraz 33 do 43. Odnotowano tam wypożyczenie teki 3 Mazury do biblioteki PAU oraz istnienie nowych tek 41-43, pominięto tekę 32, którą zlikwidował Kopernicki, nie wpisano także teki 26 z materiałami z Wołynia – nie wiadomo, gdzie się ona wówczas znajdowała. 3 Oryginał tego spisu tek (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 75-76) opublikowany jest w aneksach do korespondencji Kolberga, zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 743– –749. Próby przystosowania tekstu Kolbergowskiego wykazu do sytuacji o wiele lat późniejszej są w inwentarzu nieliczne i niekonsekwentne. 4 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 12–13. 39 �Poszukując korespondencji Kolberga, Turczynowiczowa zwróciła się także do rodziny Konopków. We wstępie do części I Korespondencji… Kolberga, wydanej w 1965 r., o jego materiałach znajdujących się przed rokiem 1939 w posiadaniu Konopków pisała: Z informacji córki ostatniego właściciela Modlnicy, Marii, dowiedziałam się, że ojciec jej, Adam Konopka, w latach trzydziestych materiały Kolbergowskie uporządkował i zinwentaryzował. Oprócz Kolbergianów modlnickich w rękach Konopków znajdowała się jeszcze jedna ich grupa. Józef Konopka z Warszawy, wnuk i imiennik autora Pieśni ludu krakowskiego, posiadał listy, nuty, notatki Kolberga, wypełniające, jak doniósł w swym liście z 25 III 1937 r., dużą skrzynię1. Autorka przytoczonych słów nie zdążyła przed wojną zapoznać się z tą częścią spuścizny Kolberga, którą mieli Konopkowie w Modlnicy i w Warszawie. Jak już wspomniano, dotarła tylko do korespondencji Kolberga przechowywanej w bibliotece PAU, na którą składały się 624 listy, dotyczące przede wszystkim spraw rodzinnych. Kto i kiedy przekazał je do zbiorów biblioteki, nie udało się ustalić, można jedynie przypuszczać, że zostały one przyjęte do Biblioteki PAU nieco wcześniej niż zespół listów zwróconych przez spadkobierców Zawilińskiego2. W 1936 r. ten mniejszy objętościowo zbiór listów wypożyczono do biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gdzie w latach 1936–1939 Turczynowiczowa mogła wykonywać ich kopie3. Wspomnianego już tu obszerniejszego zespołu listów, dotyczących głównie badań i prac edytorskich Kolberga, wtedy M. Turczynowiczowej nie udostępniono. Być może nie był on jeszcze włączony do katalogu biblioteki. Drugą znaną nam osobą poszukującą Kolbergianów w tym okresie był Karol Hławiczka, który kompletował Lud potrzebny mu do pracy nad 1 M. Turczynowiczowa Przedmowa, w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. VII. Miały sygnaturę 2030, czyli nieco wcześniejszą od listów przekazanych w roku 1934 mających sygn. 2185. 3 M. Turczynowiczowa mieszkała wówczas w Poznaniu i na jej prośbę ten zespół listów (sygn. Bibl. PAU 2030) został wówczas przesłany do Poznania do biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Tam sporządziła ona przed rokiem 1939 kopie wszystkich listów i innych dokumentów znajdujących się w zespole wypożyczonym z biblioteki PAU; kopie te znajdują się obecnie w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. M. Turczynowiczową z rodziną wysiedlili Niemcy z Poznania późną jesienią 1939 r., przedtem kopie Kolbergowskiej korespondencji oraz oryginały wspomnień Konopczanek i córek Antoniego Kolberga pozostawiła u dozorcy domu, w którym mieszkała. Otrzymała je nienaruszone po powrocie w 1945 r. 2 40 �polską muzyką ludową. Mając część pierwszą Kaliskiego, starał się kupić w antykwariatach część drugą tej monografii z nadzieją, że będą tam melodie tańców, które go szczególnie interesowały. Dopiero z przedmowy Kopernickiego zamieszczonej w Przemyskiem dowiedział się, że część druga Kaliskiego pozostała w rękopisie. Rękopisów Kolberga szukał m.in. w Bibliotece Akademii Umiejętności, w Muzeum Etnograficznym i w Komisji Językowej Akademii. O odnalezieniu ich Hławiczka pisał w 1936 r.: […] dotarłem w końcu do osoby kompetentnej, zasłużonego etnografa, dr. Tadeusza Seweryna, który potrafił mi udzielić wyczerpujących informacji co do spuścizny Kolbergowskiej. Przejrzałem więc niedawno sporządzony katalog zawartości teczek pozostałych po Kolbergu i same teczki znajdujące się w salach Komisji Etnograficznej A.U. Dłuższe studium tych teczek podczas następnego pobytu w Krakowie pozwoliło mi zdać sobie sprawę z olbrzymiej ilości materiałów etnograficznych, częściowo przygotowanych do druku, częściowo wymagających jeszcze uporządkowania, a dotychczas nie wydanych1. W dalszym ciągu przytaczanego wyżej obszernego artykułu o Kolbergowskich rękopisach Hławiczka pisał m.in.: […] olbrzymia ilość materiałów pośmiertnych Kolberga (zaznaczmy to zaraz z góry – niezwykle cennych) od czasu śmierci Kolberga w roku 1890 czeka na wydawcę. Pewna część tych materiałów została co prawda opublikowana, nie są to jednak materiały najwartościowsze. […] Ponieważ materiały pozostawione przez Kolberga przedstawiają, jak to już zaznaczyłem, wartość niezwykłą (niektóre zapiski sięgają roku 1843) i zasługują na to, by je jak najszybciej wydano, chciałbym przedstawić zawartość choćby kilku teczek i podkreślić ich znaczenie. Zaznaczam przy tym, że jako muzyk interesowałem się przede wszystkim tym działem, który Kolbergowi szczególnie był bliski i z tego punktu widzenia głównie będę przedstawiał spuściznę Kolberga2. Hławiczka scharakteryzował w tym artykule zawartość teki 3. Mazury pruskie, opisał tekę 8, zawierającą rękopisy do drugiej części Kaliskiego, oraz teki 11. Górale i 6. Prusy zachodnie, Kaszuby, Połaby, Łużyce, a krótko omówił także materiały do Rusi Czerwonej z tek 18., 18a., 19. i 20. 1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3, tu i w cytacie następnym wyróżnienia fragmentów tekstu pochodzą od autora przytaczanego artykułu. 2 Tamże, s. 3. 41 �Zafascynowany zawartością zapomnianych rękopisów Kolberga zwrócił szczególną uwagę na znaczenie zapisów folkloru z Mazur, podlegających stałemu naciskowi germanizacyjnemu i konsekwentnie badanych przez uczonych niemieckich. Sporządził też wtedy odpis gotowej już do druku monografii tego regionu opracowanej przez Kolberga w roku 1889 i znajdującej się w tece nr 3. Sporo uwagi poświęcił materiałom z Podhala i odnotował wspomniany już rękopis tomu Sąde[c]czyzna i Podhale, przygotowany do druku w 1905 r. przez S. Zdziarskiego, a znajdujący się wtedy w tece 11. Następnie Hławiczka przytoczył też stwierdzenia A. Fischera z roku 1914, że Kolberg „[…] pozostawił w rękopisie w swych słynnych tekach na drugie trzydzieści tomów materiału”1. Dlatego ze zdziwieniem cytuje nieuzasadnione opinie późniejsze (opatrując niektóre sformułowania wykrzyknikami): […] urobiło się przekonanie, że wszystko, co Kolberg zebrał, zostało bądź to przez niego, bądź to przez jego następców wydane. Dr Zdz. Jachimecki2 pisze w wydawnictwie zbiorowym Polska, jej dzieje i kultura na s. 670: „Po śmierci Kolberga w r. 1890 doprowadzili jego dzieło do końca (!), wydając zebrane przez twórcę Ludu materiały, dr I. Kopernicki i S. Udziela”. Podobnie pisze dr St. Łobaczewska3 w artykule Muzykologia polska w wydawnictwie Muzyka polska, Warszawa 1927: „Pośmiertne materiały po Kolbergu zostały wydane przez Polską Akademię Um. w Krakowie oraz uzupełnione melodiami z ziem poznańskich przez Kantora (?!) i Szembekównę”4. W swym artykule Hławiczka pominął ciąg dalszy wypowiedzi S. Łobaczewskiej: Poza tym posiadamy jeszcze zbiory tekstów i melodyj ludowych w tekach rękopiśmiennych Muzeum Etnograficznego w Krakowie; niestety ta praca zbieracka została przerwana z wybuchem wojny […]5. 1 Zob. A. Fischer Oskar Kolberg…, s. 130. Z. Jachimecki Muzyka polska, w: Polska, jej dzieje i kultura, Warszawa 1932, s. 670. 3 S. Łobaczewska Muzykologia polska, w: Muzyka polska, Warszawa 1927, monografia zbiorowa pod red. M. Glińskiego wydana jako zeszyty 7-9 miesięcznika „Muzyka” R. 4: 1927, s. 150. 4 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3, przypis. 5 S. Łobaczewska Muzykologia polska…, s. 150. 2 42 �Hławiczka pisał o dorobku Kolberga z wielkim szacunkiem, stwierdzał, że potrzeba wydania go w całości nie ulega żadnym wątpliwościom, ale nie ukrywał, że jego notacje melodii i tekstów nie spełniają wszystkich wymogów dokumentacji źródłowej obowiązujących w XX w. Mocno jednak podkreślał, że znaczenie tej dokumentacji jest bezsporne i potrzeba wydania jej w całości nie ulega żadnym wątpliwościom: Mimo to materiały zebrane przez Kolberga przedstawiają wartość bezcenną, ponieważ niczym nie dadzą się zastąpić i sięgają czasów, kiedy kultura ludowa była mniej narażona na unifikujący wpływ komunikacji i radia1. Z przytoczonych wyżej wypowiedzi wynika, że w okresie dwudziestolecia międzywojennego niewydane drukiem rękopisy Kolberga były właściwie zapomniane, być może dlatego, że w kilku publikacjach bezzasadnie uznano je za opublikowane w całości lub godne wydania tylko w niewielkiej części. Nawet władze Akademii nie zawsze były informowane o rzeczywistej wartości spuścizny rękopiśmiennej Kolberga. Kutrzeba, odpowiadając prawdopodobnie na nalegania Seweryna, pisał do niego w maju 1937 r.: Był u mnie p. insp. Udziela, który mnie jednak poinformował, że warte są druku tylko materiały tyczące się Sandomierszczyzny i Beskidu2. Opinia Udzieli była całkowicie błędna, o czym świadczą wydane w ramach Dzieł wszystkich nowe monografie, na przykład Pomorze, Mazury pruskie, trzyczęściowe Sanockie-Krośnieńskie, czy zbiór bajek i wierzeń uzupełniający wydaną przez Kolberga monografię Mazowsza (DWOK T. 42) albo zapisy melodii góralskich wydane w tomach Góry i Podgórze. Teki Kolberga nie objęte katalogami Biblioteki PAU „zniknęły” z pola widzenia osób z zewnątrz, niezwiązanych bezpośrednio z Komisją Etnograficzną PAU i nie wykazujących dostatecznej determinacji (jak Hławiczka i Turczynowiczowa), aby do nich dotrzeć. Wspomniany przez Hławiczkę „niedawno sporządzony katalog zawartości teczek pozostałych po Kolbergu”, tj. inwentarz zbiorów Komisji Etnograficznej, z którego korzystał on w roku 1936, był prawdopodobnie dostępny tylko dla osób zgłaszających się bezpośrednio do przewodniczącego lub sekretarza Komisji Etnograficznej. Szukał tego katalogu Józef Burszta po objęciu w roku 1961 redakcji 1 2 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 4. List S. Kutrzeby przytoczono tu za: Z. Jasiewicz Góry i Podgórze Oskara Kolberga…, s. 3. 43 �Dzieł wszystkich Kolberga, jednak w zbiorach Akademii nie udało się wówczas trafić na jego ślad. Znacznie później okazało się, że inwentarz rękopisów będących w posiadaniu Komisji Etnograficznej, zawierający spis tek z rękopisami Kolberga, zdeponowany był wtedy w krakowskim Muzeum Etnograficznym razem z wieloma innymi dokumentami Komisji Etnograficznej PAU, wówczas niezinwentaryzowanymi. Andrzej Rataj w artykule Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie pisze: A o bogactwie zbiorów Muzeum może także świadczyć fakt, że w roku 1986 na prośbę reaktywowanej Polskiej Akademii Umiejętności, popartej zresztą przez władze Polskiej Akademii Nauk, Muzeum przekazało tam część swoich zbiorów zakwalifikowanych wcześniej jako „depozyt Polskiej Akademii Umiejętności”, aczkolwiek brak w Muzeum dokumentacji dotyczącej zdeponowania tych zbiorów przez Akademię 1. Rataj dodaje, że wśród zwróconych dokumentów była m.in. wspominana tu już Księga inwentarzowa Komisji Etnograficznej PAU, która rozpoczyna się spisem tek Kolberga. Spuścizna rękopiśmienna Kolberga do roku 1939 była w gestii Akademii, najpierw Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, później Komisji Etnograficznej powołanej w r. 1926. W roku 1939 była już podzielona: korespondencja i inne dokumenty osobiste oraz część tek regionalnych (26 Wołyń, 27 Ruś Chełmska i 34 zawierająca rękopisy wydane później jako Sanockie-Krośnieńskie) a także jedna teka Miscellanea znajdowały się w zbiorach Biblioteki PAU. Pozostałe teki regionalne i miscellanea oraz znaczna część kompozycji przechowywane były w sali Komisji Etnograficznej. Przez cały ten okres, od śmierci Kopernickiego w r. 1891 do wybuchu wojny w 1939 r., o rękopisach Kolberga i udostępnianiu ich badaczom decydowali w zasadzie sekretarze tych komisji, przy czym udokumentowane są działania w tym zakresie trzech osób. W latach 1891–1903, po śmierci Kopernickiego, sekretarzem Komisji był Roman Zawiliński, którego starania o opublikowanie dorobku Kolberga już tu przedstawiono. Następnie do roku 1925 funkcję tę pełnił Seweryn Udziela, wówczas także organizator i pierwszy dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a po utworzeniu Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności zastępca jej przewodniczącego w latach 1 Zob. A. Rataj Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym…, s. 486. 44 �1926–1937. Od r. 1935 do końca działalności Komisji w r. 1952 sekretarzem był Tadeusz Seweryn, kustosz, a po śmierci Udzieli także dyrektor krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Z racji łączenia dwu funkcji przez Udzielę, później także przez Seweryna, informacje o losach spuścizny rękopiśmiennej Kolberga splatają się z historią zbiorów krakowskiego Muzeum Etnograficznego i w jego archiwum znajdują się do dziś niektóre dokumenty dotyczące tek Kolberga oraz rękopisy z nich wyjęte1. Stan archiwum Kolberga po roku 1939 Po zakończeniu drugiej wojny światowej okazało się, że część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga została bezpowrotnie zniszczona, część zaginęła i rozpoznana została dopiero po latach, część zaś – i to jak sądzić można najważniejsza i największa – ocalała, więc choć podzielona i przechowywana w różnych miejscach, mogła być później podstawą edycji nowych monografii, kontynuacji Kolbergowskiego Ludu. Dramatyczne niekiedy losy rękopisów Kolberga w latach 1939–1945 znane są tylko częściowo. Już jesienią 1939 r. Niemcy na dziedzińcu siedziby Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk spalili wiele dokumentów ze zbiorów PTPN, m.in. trzy teki z listami Kolberga wypożyczone z Biblioteki PAU2. Niemcy zniszczyli wtedy także odpowiedzi na ankietę Towarzystwa, tzw. Szematy […] do opisu statystycznego W. Ks. Poznańskiego3. Ankiety rozsyłane były od r. 1858 do wielu miejscowości w Wielkopolsce, zawierały 22 pytania w trzech działach: topograficznym, etnograficznym i historiograficznym. W dziale etnograficznym pytano m.in. o ubiór, zwyczaje, przebieg obrzędów, oracje towarzyszące zaręczynom i weselom, a także o umiejętność czytania i pisania mieszkańców danej wsi. W ciągu paru lat Towarzystwo otrzymało z powrotem ogółem 570 ankiet wypełnionych zwykle przez miejscowych księży i właścicieli majątków. Dosyć często w ankietach 1 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). Według ustnych informacji Marii Turczynowiczowej świadkiem spalenia tych i innych rękopisów ze zbiorów PTPN była Wiesława Turczynowicz, pracująca wówczas w Bibliotece PTPN. Obserwowała ona zza zasłony okna działania Niemców na dziedzińcu PTPN i relację swą przekazała Marii Turczynowiczowej. M. Turczynowiczowa częściowo wykorzystała te informacje we wstępie do Korespondencji Oskara Kolberga (DWOK T. 64). 3 Zob. E. Antyborzec Dzieje „Szematów”, czyli ankiet Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 1: 2017 (Szreniawa 2017), s. 97–105. 2 45 �wpisane były odpowiedzi na pytania w dziale etnograficznym i po zapoznaniu się z nimi w roku 1868 Kolberg wypożyczył 31 ankiet lub ich fragmenty. Jednak po wykorzystaniu w monografii Wielkopolski informacji zapisanych w Szematach… nie zwrócił wszystkich do zbiorów Towarzystwa. Dlatego zbiegiem okoliczności jedynymi ocalałymi oryginalnymi dokumentami tej wielkiej akcji są zachowane w archiwum Kolberga dwa fragmenty i jeden cały egzemplarz Szematów. W Warszawie w roku 1944, w czasie niszczenia miasta przez Niemców po powstaniu, w mieszkaniach potomków braci Oskara, Wilhelma i Antoniego, spłonęły dokumenty rodzinne, portrety malowane przez Antoniego, muzykalia i listy, w tym także portret Oskara1 i jego kompozycje. W tym czasie również zostały zniszczone albo rozgrabione Kolbergiana przywiezione do Warszawy przez Józefa Konopkę2, wnuka XIX-wiecznego właściciela Mogilan, zawierające m.in. – o ile wiadomo – ważną część kolekcji ikonograficznej autora Ludu. Na pewno spłonęły dokumenty złożone przez rodzinę Kolbergów w Bibliotece Krasińskich, wśród nich listy pisane przez Oskara do rodziny; ich treść zapewne pomogłaby wyjaśnić przyczyny niektórych podejmowanych przez niego decyzji. Spalona mogła też zostać część spuścizny Kolberga pozostawiona przez niego we dworze Konopków. Według ustnej relacji Marii Turczynowiczowej, która po powstaniu dotarła z rodziną do Modlnicy, archiwum Konopków na początku wojny zostało zamurowane w korytarzu piwnicznym, a nową ściankę osłonięto drewnem opałowym. Biwakujący w ogrodzie żołnierze Armii Czerwonej po zużyciu drewna dotarli do świeżego muru i zburzyli go, a nie znalazłszy niczego cennego, do palenia ognisk użyli odkrytych tam papierów. M. Turczynowiczowa w r. 1948 pisała: „[…] w Modlnicy 1 Zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815–1882). Warszawski malarz portretów, obrazów religijnych, scen rodzajowych. Katalog wystawy, Przysucha 2006, s. 61 i 63. 2 W roku 2004 rodzina Józefa Konopki odzyskała obraz Madonny z XV-wiecznego tryptyku pozostawiony w 1944 r. w mieszkaniu w Warszawie. Odnaleziono go w Stanach Zjednoczonych, a po powrocie obrazu do Polski rodzina Konopków złożyła go jako depozyt w Muzeum Narodowym w Krakowie. Z tej okazji, po rozmowie z Anną Konopką-Unrug, córką Józefa, autor artykułu w „Gazecie Wyborczej” pisał: „Podczas ewakuacji po powstaniu nietknięte mieszkanie zamknięto na klucz. Wszyscy domownicy zostali wywiezieni przez Niemców do obozu w Pruszkowie. Po wojnie matka Anny Konopki-Unrug zastała mieszkanie całkowicie rozgrabione” (W. Kalicki Jest Madonna! „Gazeta Wyborcza” z 10 grudnia 2004 r., s. 17). Przypuszczać więc można, że również zbiór rycin Kolberga mógł zostać wtedy zagrabiony i być może ocalał. 46 �przepadła skrzynia, w której z wielką czcią i pietyzmem zebrane były listy, fotografie itp., należące ongiś do Kolberga”1. Jak się później okazało, niektóre znajdujące się w Modlnicy materiały Kolberga lub rękopisy związane z jego pracami jednak wtedy ocalały. Ocalała także największa i niezwykle ważna część archiwum Kolberga – jego teki z materiałami etnograficzno-folklorystycznymi znajdujące się przed wybuchem wojny w sali Komisji Etnograficznej PAU i w Bibliotece PAU. Trudno jednak dziś ustalić, w jakim stopniu ich zawartość pozostała nienaruszona. Zbiory Polskiej Akademii Umiejętności zostały na polecenie Niemców przetransportowane na początku 1940 r. do nowego, jeszcze pustego gmachu Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie znalazły się również zbiory Muzeum Etnograficznego usunięte z Wawelu. Część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, na pewno teka 3. Mazury pruskie, pozostała jednak w Akademii przy ul. Sławkowskiej. Seweryn w rozmowie telefonicznej2 z Bursztą mówił, że po wkroczeniu Niemców teki Kolberga były w Akademii i chowano je „za szafami wraz z tablicami owadów […]. Po wyzwoleniu [przeniesiono] teki do muzeum na Karmelicką 70 – tam wszystkie te, co [były] w AU”. Również Władysław Ogrodziński, pracownik Akademii Umiejętności przed wojną, pisał, że rękopis Mazury pruskie i część pozostałej zawartości teki o tym tytule „zakonspirowana została w czasie okupacji hitlerowskiej w Muzeum Przyrodniczym PAU”3. Bezpośrednio po wyzwoleniu budynek Akademii Umiejętności był częściowo zajęty przez Uniwersytet Jagielloński i dopiero od połowy roku 1948, po opróżnieniu pomieszczeń i pozyskaniu niezbędnych sprzętów zbiory Biblioteki PAU stopniowo wracały z nowej Biblioteki Jagiellońskiej do swego macierzystego gmachu i tam były katalogowane i inwentaryzowane4. Spuścizna rękopiśmienna Kolberga – jak wspominano już wcześniej – była wtedy podzielona: kilka tek znajdowało się w Bibliotece PAU, większość do września 1939 r. przechowywana była również w gmachu 1 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 13. Dalej przytoczono fragmenty odręcznej notatki sporządzonej przez J. Bursztę w trakcie tej rozmowy w r. 1964, notatka w aktach Instytutu im. O. Kolberga. 3 W. Ogrodziński „Mazury pruskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazury pruskie (DWOK T. 40), s. XVIII. Władysław Ogrodziński w latach 1935–1939 studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim i równocześnie pracował w Bibliotece PAU. 4 Zob. D. Rederowa, Z. Jabłoński Zarys dziejów Biblioteki PAN w Krakowie w latach 1856–1956. „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” R. 1: 1955 (Wrocław 1957), s. 40–43. 2 47 �PAU, ale należała razem z rękopisami innych autorów do Komisji Etnograficznej. W okresie porządkowania i katalogowania zbiorów Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1948–1957 teki 26. Wołyń, 27. Ruś Chełmska i Podlaska oraz 34. Sanockie były już w posiadaniu Biblioteki PAU, gdzie podzielono je na mniejsze jednostki i każdą z nich opatrzono sygnaturami tej biblioteki. W publikowanych drukiem katalogach zbiorów rękopisów Biblioteki Naukowej PAU i PAN mają one notę „dar Komisji Etnograficznej PAU”. Także zachowane, choć rozproszone fragmenty teki 3. Mazury Pruskie po wojnie wpisano do inwentarza tej biblioteki i każdemu nadano odrębną sygnaturę1. Znajdujący się pierwotnie w tej tece ukończony przez Kolberga rękopis monografii Mazury pruskie przez dziesięć lat uchodził za zaginiony, a ponieważ pozbawiony był karty tytułowej i wstępu Kolberga, rozpoznany został dopiero w roku 1955 w trakcie katalogowania zbiorów w Bibliotece PAN2. Związek innych fragmentów dawnej teki Mazury pruskie ze spuścizną Kolberga został na wiele lat zatarty. Dotyczy to m.in. rękopisów Gustawa Gizewiusza, Wojciecha Kętrzyńskiego i innych osób, a także map i druków wymienionych w notatce Kopernickiego z roku 1890. Jednak większość spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, tj. teki regionalne i miscellanea o numerach 1–2, 4–25, 28–31, 33, 35–42, razem z innymi rękopisami należącymi do Komisji Etnograficznej, bezpośrednio po wojnie trafiła – jak wynika z cytowanej tu już notatki Burszty – do tymczasowej siedziby Muzeum Etnograficznego przy ul. Karmelickiej. Stało się tak dlatego, że opiekunem ich był Seweryn, wówczas sekretarz Komisji Etnograficznej a równocześnie dyrektor Muzeum Etnograficznego, odpowiedzialny za zbiory tych dwu instytucji, a budynek PAU był wówczas jeszcze niedostępny. Potem przez jakiś czas manuskrypty Kolberga razem ze zbiorami muzealnymi znajdowały się w dawnych koszarach wojskowych przy ul. Warszawskiej. W połowie roku 1948 Muzeum Etnograficzne otrzymało jako stałą siedzibę dawny ratusz dzielnicy Kazimierz przy placu Wolnica i tam stopniowo przenoszono jego zbiory, 1 Zawartość dawnej teki 3. Mazury pruskie została wyjątkowo dokładnie podana w notatkach Kopernickiego z roku 1890, zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/ III). Notatki Kopernickiego nie były znane redakcji Dzieł Kolberga w czasie przygotowywania do druku tomu Mazury pruskie. Znajdowały się wtedy w nieskatalogowanej jeszcze spuściźnie S. Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 2 Zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie” Oskara Kolberga…, s. XVIII. 48 �a z nimi także teki Kolberga. Pozostawały one jednak własnością Komisji Etnograficznej PAU 1. Dla późniejszych wydawców przydatne byłyby informacje o stanie tek Kolberga i o podejmowanych wobec nich działaniach nazywanych „porządkowaniem rękopisów” w latach 1945–1961, ale informacji na ten temat jest niewiele i są one czasem sprzeczne. Wiadomo, że w krótkim okresie, gdy teki Kolberga znajdowały się razem z biurem, biblioteką i archiwum Muzeum Etnograficznego w jego prowizorycznej siedzibie przy ul. Karmelickiej, zgodę i pieniądze na uporządkowanie ich otrzymał z Ministerstwa Kultury i Sztuki muzyk, pedagog i kompozytor, Czesław Kozietulski2. Przeglądał on część Kolbergowskiego archiwum i szczegółowo spisał zawartość teki 1 Mazowsze. Po powrocie Seweryna3 do obowiązków sekretarza Ko1 Dokładne poznanie wszystkich wydarzeń wpływających na spuściznę Kolberga od września 1939 r. do marca 1953 r. jest dziś praktycznie niemożliwe. Andrzej Rataj, pracownik krakowskiego Muzeum Etnograficznego, w artykule Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym…, s. 483, pisze: „Losy tek Kolbergowskich jak widać ciągle wiązały się z Muzeum, ale od okresu okupacji niemieckiej do dziś pozostają nieco tajemnicze”. Istotnie, „nieco tajemnicze”, bo nie w pełni udokumentowane są działania dotyczące rękopisów Kolberga w okresie od początku wojny w roku 1939 do momentu wpisania większości z nich w roku 1953 do inwentarza Archiwum PTL. 2 W lutym 1964 r. Janusz Kamocki na prośbę Burszty rozmawiał z Kozietulskim na temat jego udziału w pracy nad rękopisami Kolberga bezpośrednio po wojnie. Odpowiedni fragment listu J. Kamockiego brzmi: „Teki, o których mowa znajdowały się w piwnicach koszar przy ul. Warszawskiej 24 (obecnie Politechnika, przed wojną żandarmeria). Prof. Seweryn przewoził je do prof. Reinfussa (wtedy jeszcze doktora) na Karmelicką 70, a dopiero stamtąd brał Kozietulski do opracowywania. Opracował szczegółowo 1-ą tekę – spis zawartości włożył do teki, a odpis wysłał do prof. Zofii Lissy. Następnie teki zostały zwrócone do P.A.U., gdzie mógłby opracowywać je tylko przed południem, wobec czego musiał zaprzestać tej pracy” (list w archiwum Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu). Marian Sobieski, który przed r. 1964 rozmawiał z Kozietulskim, poinformował Bursztę, że według Kozietulskiego teki Kolberga odnalezione zostały po wojnie w styczniu 1945 r. w piwnicach koszar przy ul. Warszawskiej (notatki J. Burszty w archiwum Instytutu). Być może wersja o odnalezieniu rękopisów Kolberga w tych koszarach utrwaliła się w pamięci Kozietulskiego i przekazana została przez niego innym osobom, ponieważ do tego budynku przeniesiono czasowo zbiory Muzeum, wśród nich także rękopisy Kolberga, ale działo się to prawdopodobnie w r. 1946, nie bezpośrednio w styczniu 1945 r. Zob. E. Pietraszek Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia (1910– –1948), „Lud” T. LXXVI za r. 1993, s. 86–87. Z innej notatki zachowanej w archiwum Instytutu im. O. Kolberga wynika, że w jednej z rozmów telefonicznych na podstawie relacji Kozietulskiego poinformowano Bursztę o odnalezieniu (po wyzwoleniu Krakowa) „tek Kolberga na kupie w śniegu na dziedzińcu 20 pułku”. Potwierdzenia tego faktu u innych osób później nie uzyskano. 3 T. Seweryn, zaangażowany głęboko w działalność konspiracyjną, już na początku okupacji niemieckiej przekazał sprawy muzeum ówczesnemu kustoszowi, Romanowi Reinfussowi, 49 �misji Etnograficznej PAU i dyrektora Muzeum Etnograficznego, Kozietulski nie pracował już nad zbiorami Kolberga. W sprawozdaniu Komisji Etnograficznej Akademii Umiejętności z lat 1947–1948 czytamy: W okresie sprawozdawczym odszukano zaginione materiały rękopiśmienne po Kolbergu i zinwentaryzowano je szczegółowo. Dotychczas nie odnaleziono tek zawierających materiały z Podhala i Sądecczyzny. Inwentaryzację spuścizny rękopiśmiennej po O. Kolbergu przeprowadził prof. Cz. Kozietulski w bibliotece Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie, gdzie wszystkie odnalezione teki zostały tymczasowo zdeponowane1. Dodać trzeba, że zwrot „zinwentaryzowano je szczegółowo” w tym sprawozdaniu dotyczy tylko teki 1. Mazowsze, to jest niewielkiej cząstki archiwum Kolberga. Kozietulski na oryginalnych kartach z tej teki zanotował nadane przez siebie tytuły zapisanym na nich tekstom lub streścił je oraz podał ich źródła, jeżeli zaznaczone były w rękopisie przez Kolberga, sporządził też spis zawartości teki powtarzający te notatki. W roku następnym w sprawozdaniu Komisji Etnograficznej jest tylko krótka informacja: „Dr Anna Kutrzebianka i Lutosława Hajówna inwentaryzowały materiały rękopiśmienne po O. Kolbergu”2. Inwentarzy tych oraz spisu wykonanego przez Kozietulskiego szukał Burszta po objęciu w październiku 1961 r. stanowiska redaktora Dzieł wszystkich Kolberga, ale mimo starań nie udało się ich wtedy uzyskać3. który na polecenie władz konspiracyjnych pracował w czasie wojny w muzeum jako dozorca, a według E. Pietraszka „techniczna pomoc konserwatorska”. Po wyzwoleniu Krakowa Seweryn został aresztowany w kwietniu 1945 r. przez UB, zwolniono go z więzienia po kilku miesiącach i wtedy wrócił do organizowania Muzeum Etnograficznego i Komisji Etnograficznej PAU. Zob. A. Jacher-Tyszkowa Tadeusz Seweryn (1894-1975), w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, T. 1, Kraków 2002, s. 266–271, oraz E. Pietraszek Muzeum Etnograficzne w Krakowie…, s. 86. 1 Sprawozdanie z czynności i wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności od lipca 1947 do czerwca 1948, „Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności” lata 1947/1952, Kraków 1953, s. 5–6. 2 Sprawozdanie z czynności i wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności od lipca 1948 do czerwca 1949, tamże s. 72. Być może wynikiem pracy A. Kutrzebianki i L. Hajówny jest wspomniany już maszynopis, kopia sporządzonego odręcznie w 1934 r. inwentarza tek Kolberga i innych rękopisów znajdujących się w zbiorach Komisji Etnograficznej PAU (zob. przypis 1 na s. 39). 3 Instytut im. Oskara Kolberga dostał dopiero w 2014 r. kopię spisu zawartości teki 1. Mazowsze wykonanego przez Cz. Kozietulskiego, stało się to tak późno, ponieważ znajdował się on w nieskatalogowanych poprzednio zbiorach Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 50 �W 1951 r. powołano Polską Akademię Nauk z siedzibą w Warszawie, która decyzją rządu przejęła majątek Polskiej Akademii Umiejętności. Krótko potem została zlikwidowana Komisja Etnograficzna PAU. Na początku roku 1953 według protokołu z 31 marca teki Kolberga zostały przez Tadeusza Seweryna, dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, „w którym znajdowały się one jako depozyt PAU” przekazane Witoldowi Dynowskiemu, stałemu przedstawicielowi „Komisji Etnograficznej przy Komisji Organizacyjnej Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN” 1 . Krótko potem, 2 maja 1953 r., ten największy zachowany zespół rękopisów Kolberga został za zgodą Ministerstwa Kultury i Sztuki przekazany przez Komisję Organizacyjną IHKM PAN jako depozyt do Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mającego wówczas siedzibę w Poznaniu2. W Archiwum Naukowym PTL znalazły się te teki, które od wielu lat znajdowały się pod bezpośrednią opieką Komisji Etnograficznej PAU, a po wojnie przechowywane były razem ze zbiorami Muzeum Etnograficznego, to jest teki regionalne o numerach 1–2, 4–25 i 28–30, teki miscellanea nr 31, 33, 35–40 oraz utworzone po roku 1890, po śmierci Kolberga, teki 12a, 18a, 41–42 i 43. W protokole nie wymieniono teki 32 zlikwidowanej przez Kopernickiego oraz tek o numerach 26, 27, 34, a także listów i dokumentów osobistych. Znalazły się one wcześniej, część już przed wojną, inne prawdopodobnie po wojnie, ale przed rokiem 1953, w Bibliotece PAU. Nie wymieniono też teki 3, jej rozproszona zawartość, jak już wspominano, znajdowała się również w zbiorach Biblioteki PAU. Protokół przekazania tek Kolberga z Muzeum Etnograficznego w Krakowie przedstawicielowi Komisji Organizacyjnej IHKM w Warszawie z 31 marca 1953 r. jest bardziej szczegółowy niż sporządzane przed tą datą wykazy autora Ludu i będący ich powtórzeniem inwentarz Komisji Etnograficznej z roku 1934. Zawartość każdej teki podzielona jest na „podteczki”; podział ten być może w części dokonany był już przez Kolberga, ale sądzić można, że w większości raczej przez osoby przygotowujące do druku którąś z tek przed pierwszą wojną światową, albo podejmujące próby „porządkowania” rękopisów. Dla części podteczek starano się w protokole 1 Protokół w aktach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, tu przytoczono fragmenty według kopii znajdującej się w aktach Instytutu im. O. Kolberga w Poznaniu. 2 Kopia protokołu i spisu rękopisów w aktach Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu. W imieniu Towarzystwa teki przyjęła Olga Gajkowa, a spis otrzymanych rękopisów sporządziły M. Turczynowiczowa i H. Przesławska w Poznaniu 26 czerwca 1953 r. 51 �podać ich objętość (np. „kart 7”, „kartek 5”, „arkuszy 17”, „stron 21”, „stron 105”, „13 notatek”), a treść zawartych w nich rękopisów charakteryzowano różnie, niekiedy bardziej szczegółowo, niekiedy ogólnie (np.: „Przysłowia z okolic Kielc, kartek 6 + 2”, „Nazwy wsi w Lipnowskiem i rodowe Kurpiów, 10 kartek”, „Pieśni ludowe z nutami i bez (kartek 111)”, „Pieśni ukraińskie”, „Nuty, 2 karty”, „Notatki muzyczne”, „Piosenki rozmaite”). W Archiwum PTL sporządzono ogólny inwentarz depozytu, przy czym zachowano numerację tek, a także ich tytuły nadane przez Kolberga, jeśli istniały jeszcze pierwotne okładki, na których on sam je wpisał1. Zachowano także podział na podteczki. Wtedy też zostały one ujęte w papierowe obwoluty, zwykle z tytułami lub krótkimi określeniami ich zawartości zanotowanymi wcześniej przez różnych autorów, albo wprowadzonymi dopiero wówczas. W archiwum PTL każdy z tych zespołów otrzymał odrębną sygnaturę, a zawartym w nich kartom nadano paginację. Poprzednio dotyczyło to tylko części rękopisów – całostki wyraźnie jednorodne miewały karty numerowane wcześniej przez Kolberga lub przez autora przysyłającego swoje zapiski do użytku w Ludzie, a niekiedy także przez późniejszych wydawców. Podział na podteczki, a także paginacja kart – jak ocenić dziś można – były czasem przypadkowe, ponieważ przeprowadzono je bez wnikliwej analizy związków miedzy poszczególnymi rękopisami, a czasem nawet wbrew ich widocznej korelacji. Razem z tekami przekazano wtedy do archiwum PTL kopertę z rycinami. Nie towarzyszyła jej dokładna informacja o pochodzeniu znajdujących się tam obiektów, jedynie z nielicznych notatek dołączonych do niektórych kart wnioskować można było, że wyjęto je z tek Kolberga w Muzeum Etnograficznym w ramach prowadzonej pod kierunkiem Seweryna kwerendy pod kątem ikonografii etnograficznej. Koperta zawierała ryciny wykonane różnymi technikami, a także fotografie i odbitki drzeworytów. Później, w latach 1954–1961, w Archiwum PTL dołączono do nich inne wyjmowane z tek materiały ikonograficzne i utworzono z nich tekę rycin2, nadając jej nr 47. 1 Inwentarz opracowała do druku Zofia Staszczak, informacje o każdej tece obejmują jej nazwę, sygnatury poszczególnych podteczek oraz bardzo krótką charakterystykę zawartości, zob.: Z. Staszczak Wykaz zawartości Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1945–1955, Wrocław 1955, w serii „Archiwum Etnograficzne” nr 11, tam pozycje 426–465, s. 11–15. 2 W sprawozdaniu Komitetu Kolbergowskiego, istniejącego wówczas przy Zarządzie Głównym PTL, z działalności za rok 1959 odnotowano: „Wysegregowano rysunki z całości 52 �W 1959 r. archiwum PTL, przeniesione tymczasem do Wrocławia, wzbogaciło się o nowe manuskrypty Kolberga i dokumenty z nim związane. W kwietniu tego roku Towarzystwo kupiło w warszawskim antykwariacie trzynaście rękopisów1, z których każdy miał na pierwszej karcie owalną pieczęć „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. W Archiwum PTL zakupione materiały podzielono na trzy części, jedna otrzymała tytuł Przysłowia i numer teki 44, a dwie tytuły Miscellanea i numery tek 45–46. Zakupione wtedy rękopisy w części były fragmentami archiwum Konopków, w części były to materiały pozostawionych przez Kolberga w roku 1884 w Modlnicy. Podział ich na trzy zespoły nie zawsze był konsekwentny. W nowej tece 44 znalazły się rękopiśmienne zbiory przysłów kilku autorów, spośród których największy jest rękopis Józefa Konopki2 (ponad 200 kart), wynik wieloletniej kwerendy literatury przedmiotu dokonanej przez tego badacza. Umieszczony został tam także oprawiony rękopis Kolberga Przysłowia polskie z datą 1872 (23 karty), obszerny, liczący ponad 1000 tekstów rękopis nieznanego bliżej Leśniewskiego (25 kart) oraz o wiele szczuplejsze zbiory innych osób – Andrzeja Jakubowskiego, notującego przysłowia w okolicy Lwowa, nieznanego bliżej Marcina Prawdzica, a także niewielki rękopis pt. Niektóre przysłowia litewskie z notą Kolberga o autorze: „Akielewicz z Mariampolskiego”. Kilka kart to rękopisy przysłów innych nieznanych osób. Cała zawartość obecnej teki 44 należała do Józefa materiałów Kolbergowskich i część przeznaczoną do przerysowania oddano rysownikom”. Rysunki i inne materiały ikonograficzne na polecenie ówczesnego redaktora Dzieł Kolberga, J. Gajka, wyjmowano z tek także później, do roku 1961, w trakcie sporządzania odręcznych kopii rękopisów i większość z nich włączono do utworzonej wtedy teki rycin o numerze 47 (zob. Sprawozdanie z działalności ..., „Lud” T. XLVI za rok 1960, s. 539–540). 1 Antykwariusz, do którego trafiły te rękopisy, zawiadomił o możliwości ich zakupu Zofię Lissę, wówczas kierowniczkę Zakładu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego. Ona z kolei poinformowała o nich Zarząd Główny PTL, dodając w liście 18 sierpnia 1954 r., że rękopisy należą do Archiwum Konopków i są sprzedawane przez osobę prywatną z Warszawy (list Z. Lissy w Archiwum PTL). Na polecenie Zarządu Głównego PTL archiwalia te zakupił Bolesław Kuźmicz, protokół ich przekazania znajduje się w archiwum PTL we Wrocławiu. Podział zakupionych materiałów na trzy teki dokonany został w archiwum PTL we Wrocławiu i był kilkakrotnie zmieniany w latach 1959-1961, o czym świadczą notatki Gajka w jego rękopisie pt. Zarządzenia w pracowni Kolbergowskiej w roku 1961 (rkp. w Archiwum PTL). 2 Rękopis Konopki ma tytuł: Polskie przysłowia, przypowieści i różne wyrażenia przysłowiowe zebrał i z przysłowiami w językach słowiańskich i innych europejskich toż samo znaczenia mających zestawił…, dziś w tece 44, sygn. Arch. PTL 1416, k. 59–270. Wszystkie przysłowia polskie z rkp. J. Konopki oraz innych osób przechowywane w tej tece (razem 8287 tekstów) wydane zostały w T. 60 DWOK, zob. tam wstęp S. Świrki s. XIII i XVII–XX. 53 �Konopki, a później do jego syna Tadeusza. Dotyczy to także rękopisów Kolberga i niektórych innych autorów, ponieważ Kolberg po zapoznaniu się z planami Konopki co do wydania pełnego zbioru przysłów polskich, zrezygnował z drukowania większości tych tekstów w Ludzie i oddał mu posiadane zapisy, a później przekazywał otrzymane rękopisy innych osób. W tece 45. Miscellanea znajdują się w części rękopisy stanowiące dawniej również własność Konopków Do najciekawszych należy tzw. Raptularz Konopczanki1, tj. wykonane przez Antoninę Konopczankę zapisy ze słuchu bajek i informacji o wierzeniach. Autor Ludu nie otrzymał tego prymarnego rękopisu, ale sporządzone przez Konopczankę czystopisy, które stały się jednym ze źródeł do Krakowskiego. Do archiwaliów Konopków należało także kilka znajdujących się w tej tece listów Kolberga do Romana i Józefa Konopków, kopia biogramu Józefa napisanego przez Kolberga dla „Kłosów” po śmierci przyjaciela w 1880 r. oraz rękopis utworu Józefa Konopki zatytułowanego Imienie wsi Modlnicy Wielkiej… , który jest wierszowaną historią rodzinnej wsi autora2. Natomiast ze zbiorów Kolberga pochodzą znajdujące się dziś w tece 45 obszerne fragmenty (ponad 80 kart) Kolbergowskiego rękopisu części pierwszej i drugiej Krakowskiego. Mają one wpisany nieznaną ręką tytuł: „Oskar Kolberg Ułomki z rękopismu Lud »Krakowskie«”. Kilkakrotnie zauważyć tam można wskazówki dla drukarza, informujące, w którym miejscu mają być włamane drzeworyty. Rękopis ten wrócił do autora po wydrukowaniu tomu, podobnie jak znajdujące się tam trzy arkusze korekty tegoż tomu. Do zbiorów Kolberga należał też rękopis Józefa Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska, Piaseczna. Powstał on w roku 1841, podczas wspólnej z Kolbergiem i dwoma innymi osobami czterodniowej pieszej wycieczki z Warszawy do Czerska, w czasie której Kolberg zapisywał melodie, a Konopka teksty. Pieśni z tego rękopisu opublikował Kolberg w części II monografii 1 Tak nazwany został rękopis A. Konopczanki zawierający zapisane przez nią wywiady, głównie z mieszkańcami Modlnicy. Zob. H. Kapełuś Modlnicki raptularz Antoniny Konopczanki, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s. 179–195, oraz E. Millerowa Niezwykły dokument zachowany w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga, „Wieś Radomska” T. 9: 2011, s. 233–245. W całości Raptularz został opublikowany w tomie: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 (DWOK T. 73, cz. III, s. 5–105). 2 J.K. [Józef Konopka] Imienie wsi Modlnicy Wielkiej na pamiątkę dla rodziny opowiedział rymem… , z datą: „1874 w Mogilanach”, rkp. w Arch. PTL w tece 45, sygn. 1419, k. 1–28, z dopiskiem Tadeusza Konopki na k. 29. 54 �Mazowsza. Scharakteryzowane tu krótko materiały należały do rękopisów pozostawionych przez Kolberga w Modlnicy w 1884 r. Niewielka objętościowo teka 46. Miscellanea zawiera materiały w całości należące dawniej do Kolberga, pozostawione przez niego w Modlnicy w 1884 r., podobnie jak znajdujące się w tece 45. Są to głównie pisma związane z organizacją wystawy etnograficznej w Kołomyi w 1880, której Kolberg był kuratorem naukowym: bruliony listów do kilku osób przypominające o terminie przysłania zgłoszonych okazów, brulion katalogu zgromadzonych na wystawie przedmiotów oraz kopia artykułu z „Gazety Narodowej” poświęconego również wystawie. Ponadto znajdują się w tej tece – prawdopodobnie przypadkiem – także uwagi Emila Kierskiego dotyczące wstępnej redakcji monografii Poznańskiego, której część pierwsza miała być drukowana w Poznaniu w roku 1870. Kolejne zespoły rękopisów pochodzących ze spuścizny Kolberga Archiwum PTL otrzymało w roku 1963. W Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie odnaleziono i przekazano działającej już wtedy w Poznaniu redakcji Dzieł Kolberga cztery paczki, z których trzy1 zawierały rękopisy autora Ludu oraz innych osób bezpośrednio związane z pracami nad tą serią wydawniczą. Były to zapewne fragmenty zespołu rękopisów przesłanego Komisji Organizacyjnej IHKM w 1953 r. w Warszawie przez dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Jak już tu wspomniano, przekazane wówczas rękopisy zostały z Warszawy oddane do Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale widocznie część przypadkiem została w Warszawie. Odnalezione w 1963 r. fragmenty spuścizny Kolberga otrzymały w Archiwum PTL tytuły Miscellanea i kolejne numery 48, 50 i 51. W trzech przekazanych wówczas zespołach znajdują się materiały bardzo zróżnicowane: liczne rękopisy kompozycji Kolberga, w tym fragmenty jego utworów scenicznych i libretta do nich, dwie redakcje kujawskich melodii tanecznych, każda obejmująca zapisy ponad 700 tańców, które Kolberg chciał wydać jako część trzecią monografii Kujawy, duża liczba rękopisów Kolberga z dawnej teki 12 wraz z kopiami W. Kosińskiego redagującego przed rokiem 1914 tom, któremu nadał tytuł Podgórze zachodniej Galicji, Kolbergowskie zapisy pieśni 1 Czwarta paczka zawierała rękopis (w części maszynopis) pracy H. Biegeleisena Obchód weselny ludu polskiego na tle indoeuropejskiego rytuału, wydanej pt. Wesele w 1929 r. we Lwowie. Rękopis ten otrzymał numer 49, choć nie jest to „teka Kolbergowska”. 55 �i melodii tanecznych z różnych regionów, a także inne drobne rękopisy, m.in. przekład na język niemiecki Wiesława Kazimierza Brodzińskiego pióra Juliusza Kolberga, ojca Oskara. Te trzy nowe zespoły rękopisów zawierają materiały wyjęte z różnych tek prawdopodobnie w r. 1953. Być może wydzielone zostały w Muzeum Etnograficznym w trakcie pakowania rękopisów Kolberga przed przewiezieniem ich do Warszawy. Takie wrażenie z racji swego formatu i objętości sprawia np. zawartość obecnej teki 51, na którą składają się muzykalia o różnym charakterze (kompozycje Kolberga1 i dwie redakcje kujawskich melodii tanecznych), ale o takim samym formacie i zewnętrznie podobne. W czasie przekazywania tek Kolberga do Archiwum PTL w 1953 r. zapomniano o tych czterech paczkach; rozpoznane zostały dopiero po dziesięciu latach i wtedy połączono je z podstawowym zespołem rękopisów autora Ludu. Do opisanego wyżej korpusu materiałów w latach następnych dołączone zostały jedynie dwa zespoły rycin, które – choć niewielkie – są cenną dokumentacją etnograficzną i wzbogacają wiedzę o ikonograficznych zbiorach Kolberga. Pierwszy z nich to część dawnej kolekcji Kolberga zakupiona krótko po wojnie przez Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie od nieznanej dziś osoby, a jako materiały związane z Ludem rozpoznana nieco później2. Jest to zbiór 25 akwarel, rysunków i szkiców Wojciecha Gersona potrzebnych autorowi do ilustrowania Ludu. Część z nich to akwarele, według których wykonywano w Dreźnie w firmie JHG Rau & Sohn litografie do Pieśni ludu polskiego, Sandomierskiego, Kujaw, Krakowskiego i Lubelskiego. Akwarele te odsyłano Kolbergowi z Drezna razem z litografiami gotowymi do wklejenia do drukowanej książki. Wskazane tu tomy wydał Kolberg przed przeniesieniem się z Modlnicy do Krakowa jesienią 1884 r. Również znajdującą się w tym zbiorze akwarelę Gersona przygotowaną do Mazowsza (wydanego w 1885 r.) odesłano Kolbergowi z Drezna do Modlnicy jeszcze w lipcu 1884 r. Ponieważ 1 Wcześniej, w r. 1883. stanowiły być może zawartość jednej z tek Miscellanea, określonej tam: „Prywatne (teksta oper itd.)”, taka notatka widnieje przy tytule teki 40 w spisie dołączonym do konceptu ostatniej woli z 7 maja 1883 r. (rkp. Kolberga, sygn. BN PAU i PAN 2183, k. 72), w późniejszym spisie z roku 1886 nie ma już tego podtytułu. 2 Zob. K. Ruszel Rysunki Wojciecha Gersona polskich strojów ludowych w zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie, „Polska Sztuka Ludowa” R. XXXIII: 1979, nr 3, s. 161–170. Zob. też A. Skrukwa Ikonografia w pracach Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał... s. 171–172. 56 �rysunki, szkice i akwarele ze zbioru znajdującego się obecnie w muzeum w Rzeszowie były w posiadaniu Kolberga przed końcem lata 1884 r., sądzić można, że ryciny te są fragmentem materiałów pozostawionych przez niego w Modlnicy u Konopków, gdy przeprowadzał się do Krakowa w październiku 1884 r. Drugi zespół stanowią ryciny odnalezione stosunkowo niedawno w papierach przekazanych do Archiwum PTL przez krewnego bezpośrednich spadkobierców Józefa Gajka. Gajek, który w latach 1959–1961 był redaktorem Dzieł Kolberga, o czym będzie mowa dalej, polecił osobom przepisującym rękopisy w archiwum Towarzystwa we Wrocławiu, aby wyjmowały z tek Kolberga wszystkie znajdujące się w nich rysunki i przekazywały takie karty bezpośrednio jemu. Większość z nich włączono do utworzonej krótko przedtem Teki rycin noszącej w archiwum PTL numer 47. Jednak część wyjmowanych z tek rysunków, szkiców i fotografii pozostała w prywatnych papierach Gajka razem z niektórymi dokumentami Towarzystwa. Zostały one zwrócone do Archiwum Naukowego PTL1 w roku 2013 po ponad pięćdziesięciu latach od czasu ich zabrania ze spuścizny Kolberga. Wśród nich znajdują się 63 rysunki i fotografie z dawnej teki Chełmskie, w znacznej części autorstwa Marii Hemplówny, oraz pięć z teki 6. Pomorze2. Ryciny z Chełmskiego3, odkryte kilka lat po wydaniu suplementu do monografii tego regionu, tj. tomu 82. Dzieł, zostały opublikowane w aneksie do tego suplementu w roku 2020. Ryciny wyjęte przez Gajka z teki 6 otrzymał Kolberg prawdopodobnie w czasie badań terenowych prowadzonych przez niego na Pomorzu w roku 1875. Znajduje się wśród nich niewielki szkic nieznanego autora podpisany przez Kolberga „Baba” z notą lokalizacyjną „Grudziądz” również wpisaną przez niego. Babą nazywany był ostatni snop zwożony z pola po zakończeniu grabienia zboża, był on znacznie większy od poprzednich i bywał ubierany i przyozdabiany4. Rysunek dokumentuje istnienie tego zwyczaju około roku 1875 także w okolicy Grudziądza. Obok 1 Pochodzące z tek Kolberga ryciny znajdujące się w papierach po J. Gajku zwróconych do Archiwum PTL przez krewnego jego spadkobierców, zidentyfikował w 2013 r. etnolog Filip Wróblewski. 2 Ryciny pochodzące z teki 6. Pomorze zostały zamieszczone w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 3 O autorstwie tych rycin i ich znaczeniu dla całości monografii Chełmskiego zob. wstęp E. Millerowej w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34. Aneks do T. 82 (DWOK T. 82 aneks), s. V i nast. 4 Zob. Słownik gwar polskich T. 1, Wrocław 1980, hasło „baba 13”. 57 �rycin jest wśród odzyskanych w 2013 r. fragmentów spuścizny Kolberga także rękopis odpowiedzi na recenzję Biegeleisena 1, wykazujący drobne różnice redakcyjne w stosunku do wersji znanej poprzednio. Prace nad wydaniem Dzieł wszystkich Kolberga Już bezpośrednio po wyzwoleniu w 1945 r. badacze kultury ludowej różnych specjalności upomnieli się o druk zbiorów Kolberga. Chodziło przy tym nie tylko o dokumentację pozostającą od ponad pięćdziesięciu lat w rękopisach, ale także o reedycję Ludu i Obrazów etnograficznych. Zniszczenie i rozgrabienie w czasie wojny wielu bibliotek naukowych, także prywatnych, przymusowe pozostawienie znacznej części zbiorów bibliotecznych i innych na terenach przyłączonych do ZSRR, organizacja nowych ośrodków naukowych na Śląsku, Pomorzu, Warmii i Mazurach, powodowały potrzebę wznowień lub nowych opracowań wielu dzieł literackich i edycji źródłowych. O udostępnienie Ludu Kolberga i pełne wydanie zgromadzonych przez niego materiałów zabiegali przede wszystkim etnografowie, folkloryści, etnomuzykolodzy i literaci2. A. Chybiński pisał w 1947 r.: Należy przede wszystkim raz nareszcie postawić jasno i zdecydowanie sprawę wydania rękopiśmiennych tek O. Kolberga, mającą już swą dość osobliwą i niezbyt pochlebną dla Kolbergowskiego „kultu” historię. […] Nie jest do pomyślenia, aby jakiekolwiek państwo nie wydało dotychczas zbiorów rękopiśmiennych swego folkloru muzycznego, gdyby ich twórcą był folklorysta wielkości O. Kol1 Recenzja Biegeleisena dotyczyła 22. tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych przed rokiem 1886, opublikowana była w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1886, T. 4, s. 431–441. Zob. E. Millerowa Krakowskie lata Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 448–452. Tekst odpowiedzi Kolberga, niedrukowanej w XIX w., w redakcji zachowany w BN PAU i PAN (sygn. 2183, k. 12–18) opublikowano w tomie: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 391–411. 2 Trudności w dotarciu do Kolbergowskiego Ludu odnotował także znany bibliofil, Julian Tuwim: „Na co mam przysiąc, Piękna, że z żalu umieram? Że mi się na Twój widok serce w pieśń rozdzwania? Na komplety Kolberga, »Wisły«, Estreichera! Na dziadowskich kantyczek groszowe wydania!” (J. Tuwim Zakochany bibliofil. Ballada tragiczna, w: tegoż Dzieła T. 3, oprac. J. Stradecki, Warszawa 1958, s. 314.) 58 �berga. Paradoksalny jest fakt, że istnieje wydany kilkutomowy zbiór muzyki ludowej Pokucia, a więc ostatecznie nie rdzennie polskiej ziemi, opracowany przez Kolberga, a równocześnie jego zbiory z niektórych ziem polskich czekają dziesiątki lat na wydanie, co tak utrudnia lub wręcz uniemożliwia pracę naukową nad całością polskiej muzyki ludowej1. Starania o druk zgromadzonych przez Kolberga źródeł długo nie przynosiły rezultatów. Z początku zresztą nie było jednomyślności co do kształtu przyszłej edycji. W roku 1949 J. Gajek, charakteryzując w czasie walnego zgromadzenia zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mówił: Od kilku zresztą lat powtarza się w różnych środowiskach etnograficznych myśl reedycji dzieł Kolberga. Reedycja w dosłownym znaczeniu nie wydaje mi się słuszna – należałoby raczej pomyśleć wpierw o przeprowadzeniu zdjęcia etnograficznego na całym obszarze Polski, a następnie, uwzględniając dzieło Kolberga i późniejszy dorobek etnografii polskiej – o opracowaniu poszczególnych monografii2. Byłoby to wydawnictwo o charakterze podobnym do Nowego Adalberga lub Nowego Korbuta3, w których pierwotna autorska formuła jest znacznie poszerzona i wypełniana w większości nowym materiałem lub notami bibliograficznymi nowych opracowań. O ile postępowanie takie było uzasadnione w wypadku zbioru przysłów pochodzących z różnych publikacji i rękopisów czy bibliografii historyczno-literackiej, to nie mogło dotyczyć dziewiętnastowiecznych źródeł dla folklorystyki, etnomuzykologii i etnografii. Proponowanej wówczas postaci przyszłych Dzieł Kolberga sprzeciwiło 1 A. Chybiński O potrzebach polskiej etnografii muzycznej, w: tegoż O polskiej muzyce ludowej. Wybór prac etnograficznych, przygotował do druku L. Bielawski, Kraków 1961, s. 82–83; pierwodruk: „Polska Sztuka Ludowa” 1947, nr 1–2, oraz 1948 nr 1. Chybiński pisał tamże [s. 84]: „Komplet Ludu Kolberga należy już obecnie niemal do »białych kruków«”. 2 J. Gajek Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-cio lecia. (Przemówienie wygłoszone na XXIV Walnym Zgromadzeniu PTL w Toruniu w 1949 r.) „Lud” T. XXXIX za lata 1948-1951, s. 607. 3 Nowym Adalbergiem nazywane jest czterotomowa Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich opracowana przez zespół redakcyjny pod kierunkiem J. Krzyżanowskiego, T. 1–4, Warszawa 1969-1978; Nowy Korbut to dziewiętnastotomowa obecnie Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut” wydawana od 1963 r. przez Instytut Badań Literackich PAN; Nowym Kolbergiem nazywana jest seria Polska Pieśń i Muzyka Ludowa. Źródła i Materiały, wydawana przez Instytut Sztuki PAN, ukazały się już tomy poświęcone Kujawom, Kaszubom, Warmii i Mazurom, Lubelskiemu oraz Podlasiu. 59 �się wielu obecnych na tym spotkaniu etnografów i folklorystów. Głosy podobne do przytoczonego postulatu J. Gajka, pojawiały się prawdopodobnie wcześniej, dlatego A. Chybiński już w 1947 r. pisał: Niekiedy można się również spotkać z inną jeszcze sugestią: aby „nowe wydanie” dzieła Kolberga „uzupełnić” nowymi materiałami zebranymi już po Kolbergu w nowszych, a nawet najnowszych czasach, a równocześnie „usunąć” z dzieła Kolberga te jego „teoretyczne” wywody, które nie wytrzymują krytyki w świetle wyników nowoczesnej etnografii muzycznej wraz z całą jej problematyką. Jednakże system i metody Kolbergowskie są tak jednolite, a materiały jego tak dalece „historyczne”, że „klasyczność” publikacji Kolberga wymaga zachowania pierwotnej postaci. […] Magnum opus O. Kolberga może mieścić w sobie tylko to, co zebrał sam Kolberg. Nie jest to wymaganie wynikające z pietyzmu wobec jego pracy. Jeśli już chodzi o „teoretyczne” wywody Kolberga w zakresie etnografii, względnie nawet etnologii muzycznej, to i one pozostać musiałyby w pierwotnej postaci, jako ważny bardzo rozdział w historii polskich badań w tych zakresach. Są one integralną częścią Kolbergowskiego dzieła. Bezcelowe z naukowego punktu widzenia byłoby jakiekolwiek „uzupełnianie”, „ulepszanie” monumentalnej publikacji Oskara Kolberga, ponieważ w pracy naukowej nie można by żadną miarą pominąć pierwotnej jej postaci1. Projekt fotooffsetowego wydania tomów Kolberga drukowanych w XIX w. został przegłosowany jednomyślnie na walnym zgromadzeniu PTL w 1953 r. Ważnym wydarzeniem dla dalszych starań o edycję spuścizny Kolberga stała się sesja naukowa poświęcona dorobkowi etnografa, zorganizowana przez Zarząd Główny Towarzystwa w 1954 r. w Jeleniej Górze. Jej pokłosiem była uchwała o wydaniu przez Towarzystwo Dzieł wszystkich Oskara Kolberga (przewidywano wówczas, że Dzieła wszystkie obejmą czterdzieści cztery tomy) oraz tom „Ludu”, rocznika PTL, zawierający wygłoszone podczas sesji referaty2. Opublikowane tam artykuły były w tym okresie najpełniejszą prezentacją stanu wiedzy o badaniach i dorobku Kolberga na podstawie dostępnych wówczas jego publikacji, głównie Ludu i Obrazów etnograficznych. Wysiłki naukowców działających w Towarzystwie na rzecz pełnej edycji Kolbergowskich materiałów odniosły sukces dopiero w okresie przygotowań do obchodów 1000-lecia państwa polskiego. W kwietniu 1959 r. 1 2 A. Chybiński O potrzebach polskiej etnografii muzycznej… , s. 84–85. Jest to tom 42 „Ludu” wydany w roku 1956. 60 �Towarzystwo wystąpiło z wnioskiem o włączenie dzieł Kolberga do programu obchodów Millenium jako wydawnictwa pomnikowego. Wniosek ten poparła Polska Akademia Nauk oraz sejmowa Komisja Nauki i Oświaty1, a następnie zatwierdziła Rada Ministrów, przyznając kwotę 8 milionów złotych na opracowanie i druk dzieł w latach 1959–1966. Rada Państwa uchwałą2 z dnia 13 lipca 1960 r. uznała wydanie Dzieł wszystkich Oskara Kolberga za jeden z pomników tysiąclecia i zatwierdziła finansowanie ich edycji ze środków przeznaczonych na uczczenie tej rocznicy3. Do koordynowania prac edytorskich Towarzystwo powołało Komitet Kolbergowski pełniący rolę rady naukowej z przewodniczącym Julianem Krzyżanowskim na czele, a przy Zarządzie Głównym we Wrocławiu powstała Pracownia Kolbergowska zajmująca się pracami przygotowawczymi. Już od września 1959 r. wykonywano w Pracowni Kolbergowskiej odręczne odpisy materiałów znajdujących się w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga oraz sporządzano kartkowy indeks incipitów tekstów pieśni opublikowanych w Ludzie i w Obrazach etnograficznych. Redaktorem naczelnym Dzieł został Józef Gajek, prezes Towarzystwa w latach 1953–1956, a następnie jego sekretarz generalny do roku 1961. Świadkowie starań Gajka o edycję Dzieł Kolberga 1 Sejmowa Komisja Nauki i Oświaty zwróciła się 21 X 1959 r. do Prezesa Rady Ministrów o polecenie umieszczenia i wyodrębnienia w budżecie PAN odpowiedniej kwoty na koszt druku tomów Dzieł Kolberga na rok 1960 oraz o „polecenie, by Ministerstwo Kultury i Sztuki zarezerwowało niezbędną moc produkcyjną drukarń (na około 200 arkuszy) i odpowiednie zaopatrzenie w papier” (odpis tego pisma w aktach PTL, podkreślenia autorki 2 Na uchwałę tę (nr 45/60) powoływali się wszyscy zainteresowani podjęciem i kontynuowaniem edycji dzieł Kolberga, nie udało się jednak odszukać jej w oficjalnych wydawnictwach sejmowych i rządowych. W aktach ZG PTL jest jej odpis, którego zgodność z oryginałem potwierdzona jest podpisem Pauliny Segalewicz, wicedyrektorki Biura Prawnego Kancelarii Rady Państwa i pieczęcią Komitetu Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. 3 Organizatorzy obchodów tysiąclecia uzależnili wyrażenie zgody na finansowanie druku Dzieł wszystkich Kolberga ze swoich funduszy od zebrania zgłoszeń 1200 subskrybentów. Ten warunek udało się spełnić szybko, ponieważ inspektoraty szkolne poleciły podjęcie subskrypcji szkołom, a Zjednoczone Stronnictwo Ludowe przez swoje lokalne struktury nakazało subskrypcję Gminnym Spółdzielniom Samopomoc Chłopska. Wpłata na rzecz subskrypcji była w finansowej działalności tych spółdzielni kwotą niewiele znaczącą, a otrzymywane później książki przekazywały one lokalnym lub szkolnym bibliotekom. Gminne Spółdzielnie stanowiły około 10% subskrybentów, a większość to były szkoły, biblioteki (m.in. powiatowe), instytucje naukowe i odbiorcy prywatni. Na początku subskrybentów było 1642, ale stopniowo ich liczba z wielu różnych przyczyn malała. Zob. też D. Pawlak Odbiorcy dzieł Oskara Kolberga, w: Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1972, s. 307–320. 61 �podkreślają jego energię i wieloletni wysiłek włożony w uzyskanie zgody i środków finansowych na realizację tego zadania. Komitet Kolbergowski przewidywał wtedy reedycję fotooffsetową tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w XIX w., edycję nowych monografii etnograficzno-folklorystycznych na podstawie zachowanych rękopisów oraz wydanie drukiem korespondencji Kolberga, jego kompozycji, pism muzycznych i biografii. Niezależnie od ilości przyznanych pieniędzy wydanie Dzieł wszystkich Kolberga w przewidzianym okresie, tj. do końca 1966 r., było niemożliwe. Dlatego władze Wydziału Nauk Społecznych PAN, któremu podlegało Towarzystwo Ludoznawcze, początkowo nie zgadzały się na podjęcie przez nie tak wielkich zobowiązań, przewidując słusznie, że po zakończeniu obchodów tysiąclecia zostaną obciążone dalszym finansowaniem prac nad tym wydawnictwem. Nieco wcześniej, przed ogłoszeniem uchwały Rady Państwa, mając już zapewnienie dotacji z funduszu obchodów tysiąclecia, zarząd Towarzystwa rozpoczął wielokierunkowe działania przygotowujące edycję Dzieł Kolberga. Pierwszoplanowe było zgromadzenie informacji o wszystkich istniejących rękopisach Kolberga i innych materiałach z nim związanych. Archiwum PTL posiadało jako depozyt już od roku 1953 większość tzw. tek Kolberga., tj. jego zachowanych rękopisów. Wypożyczono też wtedy pozostałe teki regionalne oraz korespondencję i papiery osobiste przechowywane w Bibliotece PAN w Krakowie. W poszukiwaniu rękopisów Kolberga zwrócono się do innych bibliotek naukowych, ponadto we wszystkich czasopismach poświęconych życiu umysłowemu, kulturze i literaturze zamieszczono apel do szerszej publiczności o informacje na ten temat. Działania te przyniosły tylko ograniczoną ilość liczących się odkryć. Napłynęły wiadomości o pewnej liczbie oryginałów listów Kolberga, jego kompozycjach i brulionach artykułów drukowanych w XIX w. Do większych objętościowo zespołów materiałów znajdujących się poza Archiwum PTL i Biblioteką PAN, o których uzyskano wtedy informacje, należy rękopis Przemyskiego, monografii, którą przygotowywał Kolberg w ostatnich miesiącach życia i dokończył Izydor Kopernicki. Jest on przechowywany w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego jako depozyt Warszawskiego Towarzystwa Naukowego. Ponadto potwierdzono istnienie rękopisów wielu kompozycji Kolberga w bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. Zaznaczyć jednak trzeba, że w okresie tych poszukiwań jeszcze nie wszystkie zasoby bibliotek, muzeów i archiwów były zinwentaryzowane i niektóre 62 �cenne materiały Kolbergowskie, takie jak np. wspomniany już tu zespół rycin znajdujący się w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie czy rękopis Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie odnajdywano lub rozpoznawano także znacznie później. Po podjęciu decyzji o fotooffsetowym wydaniu Ludu najpilniejszym zadaniem było wyszukanie i zakupienie wydanych w XIX w. egzemplarzy w nienagannym stanie i z wszystkimi ilustracjami, niezbędnych do wykonania klisz, podstawy druku fotooffsetowego1. Nie było to łatwe, zwłaszcza jeżeli chodzi o ryciny. Tomy Ludu pojawiały się wprawdzie w handlu antykwarycznym, ale najczęściej pozbawiono je litografii, które bywały wyrywane z książek i po oprawieniu sprzedawane jako dekoracyjne obrazki. Barwne litografie zamieszczane w wielu tomach Ludu, wykonywane najczęściej według akwarel Gersona, Kolberg zamawiał w renomowanej firmie w Dreźnie; nie tylko stanowiły one znakomitą dokumentacją etnograficzną, ale miały także dużą wartość artystyczną. Natomiast egzemplarze tomów ilustrowanych czarno-białymi drzeworytami miewały ryciny ręcznie kolorowane, jeżeli były przeznaczone przez Kolberga dla prenumeratorów lub odbiorców płacących wyższą cenę. Odnalezienie nielicznych egzemplarzy z barwnymi ilustracjami wymagało kwerend w wielu zbiorach, także prywatnych, i nie do końca się powiodło2. Plan wydawniczy Dzieł wszystkich Kolberga przyjęty przez Komitet Kolbergowski w roku 1959 obejmował początkowo 59 tomów. Lud liczył 23 tomy, Obrazy etnograficzne 9 tomów, poza tymi seriami wydał Kolberg pierwszą część Chełmskiego, a Kopernicki drugą część tej monografii i Przemyskie. Stanowiło to 35 tomów przeznaczonych do wydania fotooffsetowego. Pierwotnie chciano do nich dołączyć także Śląsk i Tarnów-Rzeszów opracowane przez S. Udzielę, fragmenty materiałów z Huculszczyzny wydane przez S. Zdziarskiego i Wołyń J. Tretiaka, ale ostatecznie w tej części Dzieł pozostał tylko Wołyń jako tom 36. Pozostałe 23 tomy były przeznaczone na nowe monografie, pisma muzyczne, studia i rozprawy, 1 Fotooffsetowa część Dzieł wszystkich, tj. reedycja Ludu i Obrazów etnograficznych, drukowana była za pośrednictwem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego w Krakowie i Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w Warszawie. Niezbędny retusz wszystkich tomów wykonywany był w odpowiedniej pracowni Polskiego Wydawnictwa Muzycznego. 2 Nie odnaleziono wtedy egzemplarza tomu W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10) z ryciną, choć na karcie tytułowej pierwodruku Kolberg dał notę: „Z ryciną wedle rysunku B. Hoffa”. 63 �kompozycje, korespondencję oraz biografię Kolberga. Według sporządzonych wtedy planów każdy tom wydawany fotooffsetowo miał być opatrzony wstępami etnografa, muzykologa, folklorysty i dialektologa, komentarzami dotyczącymi tekstów i melodii, bibliografią, indeksami oraz nowym materiałem ikonograficznym pochodzącym spoza spuścizny Kolberga1. W tomach tych miały też być opublikowane znajdujące się w rękopisach niewydane dotąd materiały odnoszące się do regionu przedstawionego w XIX-wiecznej monografii, czyli suplementy. Osobnym problemem było utworzenie listy ineditów, tj. nowych tomów publikowanych na podstawie rękopisów. Wiadomo było od początku, że posłużenie się wykazem tytułów proponowanych przez Kolberga w roku 1869 w liście2 do Augusta Bielowskiego, wówczas dyrektora Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, dziewięćdziesiąt lat później jest niemożliwe. Nie wszystkie regiony udało się Kolbergowi przebadać; nie starczyłoby na przykład jego materiałów na planowane dwa osobne tomy poświęcone Podolu, czy na cztery tomy Śląska pruskiego i Śląska austriackiego. W niektórych wypadkach wyznaczone przez Kolberga regiony w mniejszym lub większym stopniu pokrywały się (np. Polesie pińskie i wołyńskie oraz Wołyń zachodni). Największą pomocą w ustaleniu tytułów ineditów byłoby na tym etapie dokładne rozpoznanie regionalnej przynależności wszystkich tekstów i melodii oraz notatek zawartych w tekach z rękopisami i porównanie ich z tomami Ludu. Przyniosłoby to podstawowe informacje służące do ustalenia zasobu źródeł niepublikowanych przez Kolberga. Niestety w trybie działań przyjętym w latach 1959-1961 nie było przewidziane równoległe analizowanie całości spuścizny rękopiśmiennej i drukowanej Kolberga, co okazać się miało wkrótce zasadniczym błędem, a wynikało m.in. z nieznajomości warsztatu autora Ludu jako badacza terenowego i wydawcy, a także ze zbyt krótkiej perspektywy czasowej przewidzianej na wydanie całości Dzieł wszystkich. Duże problemy stwarzały nowej edycji także warunki stawiane wówczas planom wydawniczym, ograniczające ostatecznie na początku roku 1961 Dzieła wszystkie Kolberga do sześćdziesięciu sześciu tomów. Aby 1 Przewidywano zamieszczenie fotografii i rysunków wykonanych współcześnie, ale prezentujących obiekty pochodzące z czasów badań Kolberga oraz reprodukowanie obrazów i rycin malarzy XIX-wiecznych przedstawiających polską wieś i życie chłopów. 2 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 301–305. 64 �wydać wtedy książkę naukową, należało mieć nie tylko zgodę cenzury i na jej treść, i na wysokość planowanego nakładu, ale także przydział papieru1 zależny od decyzji odpowiedniej jednostki w Ministerstwie Kultury i umowę z koncesjonowanym wydawnictwem, które miało dostęp do również koncesjonowanych drukarni. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze nawiązało współpracę z dwoma wydawnictwami: Polskim Wydawnictwem Muzycznym w Krakowie i Ludową Spółdzielnią Wydawniczą w Warszawie. Wydawnictwo krakowskie było oczywistym wyborem ze względu na konieczność składania w ineditach dużej ilości nut, ponadto już wcześniej jego dyrekcja planowała reedycję Ludu Kolberga, a w roku 1957 zgłosiła chęć współpracy tym zakresie z Towarzystwem Ludoznawczym. Mieczysław Tomaszewski, redaktor naczelny PWM od r. 1954, później dyrektor tego wydawnictwa, wiedział, jak ważny dla dalszego rozwoju badań etnomuzykologicznych jest dostęp do źródeł zgromadzonych przez Kolberga. Udział Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w druku tej serii, zawierającej dokumentację XIX-wiecznej kultury ludowej, wiązał się po części z rolą Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (do którego należała wówczas LSW) w uzyskaniu zgody władz na druk Dzieł wszystkich. W połowie roku 1961 w druku był tom pierwszy Dzieł Kolberga: fotooffsetowa reedycja Pieśni ludu polskiego z 1857 r., kilka tomów następnych przekazanych było do retuszowania2 w PWM w Krakowie, ale nie przygotowano do nich jeszcze planowanych uzupełnień z rękopisów ani komentarzy, indeksów itp., a nawet nie ustalono autorów większości tych opracowań. Natomiast spośród przewidzianych ineditów jako możliwe w najbliższych latach rysowało się jedynie wydanie korespondencji i Mazur pruskich. Korespondencja była wtedy jedynym zespołem materiałów formalnie łatwych do wydzielenia z całości spuścizny Kolberga, wiadomo też było, że nad jej przygotowaniem do druku pracuje od dawna M. Turczynowiczowa. Tom Mazury pruskie istniał w postaci opracowanego przez Kolberga rękopisu, który – jak się wtedy wydawało – zawiera całość zbiorów Kolberga z tego regionu. Niewłaściwe planowanie i ogromne opóźnienie prac nad Dziełami Kolberga były między innymi przyczyną, dla której na walnym zjeździe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we wrześniu 1 Zob. przypis 1 na s. 61. Przed sporządzeniem klisz do druku fotooffsetowego retuszowano egzemplarz tomu: poprawiano niewyraźne czy odwrócone czcionki oraz błędy wskazane przez Kolberga w erracie, o ile wprowadzenie erraty możliwe było w obrębie jednego wiersza lub jednego taktu w nutach. 2 65 �1961 r. przyjęto rezygnację Józefa Gajka ze wszystkich pełnionych wówczas przez niego funkcji. Redaktorem Dzieł wszystkich został wtedy Józef Burszta, a redakcję przeniesiono z Wrocławia do Poznania1. Formalnie stało się to w październiku 1961 r., ale praktycznie przekazanie nowemu redaktorowi uprawnień i dokumentacji trwało rok. Józef Burszta, po wstępnym zapoznaniu się ze stanem prac wydawniczych i będącym wówczas w drukarni pierwszym tomem Dzieł wszystkich Kolberga postanowił zmienić część przyjętych zasad. Konieczne dla każdej monografii regionalnej charakterystyki zebranych przez Kolberga źródeł, materiały uzupełniające (suplementy) pochodzące z rękopisów, komentarze źródłowe do tekstów i melodii zamieszczonych w danej monografii, zestawienia bibliograficzne, a także indeksy, nowy redaktor postanowił publikować w zeszytach odrębnych dla każdego regionu. Zeszyty te razem złożyłyby się na tomy 37-38, następujące bezpośrednio po części reedycyjnej Dzieł. Przyczyn tej decyzji było kilka, m.in. stan prac nad planowanymi opracowaniami, które w większości nie były jeszcze w ogóle podjęte przez autorów2, a przede wszystkim bardzo ograniczona wówczas orientacja w zawartości zachowanych rękopisów Kolberga. Do Pieśni ludu polskiego, pierwszego tomu Dzieł, który był antologią polskich ballad ludowych i tańców, nie przewidywano suplementów, były one jednak konieczne dla innych wznawianych tomów zawierających materiały regionalne, a opracowanie ich bez pełnego rozpoznania spuścizny rękopiśmiennej Kolberga było niemożliwe. Również niemożliwe było przygotowanie komentarzy źródłowych do melodii i tekstów wydanych przez autora Ludu w XIX w. bez wskazania i scharakteryzowania ich zapisów zachowanych w spuściźnie rękopiśmiennej. Przedwczesne byłoby nawet zestawienie literatury wykorzystanej przez Kolberga w danej monografii bez wyłonienia wszystkich odnoszących się do niej materiałów zawartych w tekach. Pewne znaczenie miało także znaczne opóźnienie w przekazywaniu obiecanych tomów subskrybentom 3. 1 Zob. Sprawozdanie z XXXVI Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Białymstoku w dniach 15. i 16. IX 1961 r., „Lud” T. XLVII za rok 1961, s. 628. 2 Jedynie wstępy do Pieśni ludu polskiego (T. 1 DWOK) były już przygotowane przez autorów, ale do tomów następnych nie było jeszcze podobnych opracowań. 3 Przedpłaty subskrybentów osiągnęły wtedy ponad milion złotych, zawarta z nimi umowa przewidywała przekazanie im w roku 1961 sześciu tomów, a całości dzieł Kolberga do roku 1966. 66 �Koncepcja ta, tj. oddzielenie komentarzy, suplementów i innych uzupełnień od fotooffsetowo drukowanych tomów, została w listopadzie 1961 r. zaakceptowana przez Komitet Redakcyjny działający pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego i przez Wydział Nauk Społecznych PAN, sprawujący opiekę naukową nad edycją Dzieł wszystkich Kolberga. Druk 36 tomów techniką fotooffsetową, więc nie wymagający prac autorskich i redakcyjnych, udostępniał etnografom, folklorystom, muzykologom i regionalistom dużą część potrzebnych im źródeł, a wydawcy dawał nieco czasu potrzebnego na opracowanie do druku tomów opartych na zachowanych rękopisach. Ponadto pozwalało to stosunkowo szybko spełnić choć w części zobowiązania wobec subskrybentów, którym Towarzystwo w roku 1960, ogłaszając przedpłaty, obiecało dostarczenie całości Dzieł Kolberga w ciągu pięciu lat. Do najpilniejszych zadań nowego redaktora należało skompletowanie zespołu stałych pracowników redakcji, zorganizowanie warsztatu edytorskiego, zweryfikowanie dotychczasowego planu tytułowego i szybkie podjęcie prac nad tomami edycyjnymi Dzieł Kolberga, tj. nad tomami opracowywanymi na podstawie rękopisów1. W ciągu dwu początkowych lat w redakcji zatrudnione zostały, poza sekretarzem redakcji, trzy redaktorki, z których dwie były polonistkami, a tylko jedna muzykolożką. Przez kilkanaście lat następnych nie udało się powiększyć tego zespołu z powodu narzucanych przez władze ograniczeń w tworzeniu nowych etatów i braku pieniędzy na zatrudnienie nowych osób. Powracające co jakiś czas rządowe nakazy tzw. „kompresji etatów”, a przede wszystkim stałe ograniczanie funduszy na wydanie Dzieł Kolberga uniemożliwiały zaangażowanie kolejnych pracowników, a ze względu na specyfikę Kolbergowskich źródeł, w których tak wiele miejsca zajmuje muzyka, konieczne było od początku przede wszystkim zatrudnienie jeszcze co najmniej jednego muzykologa, a także poszerzenie zespołu o innych specjalistów. 1 Zob. J. Burszta „Dzieła wszystkie” Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania, „Literatura Ludowa” R. VIII: 1964, nr 4–6, s. 34–47; J. Burszta i M. Tarko Wydanie „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału I PAN” 1964, z. 4, s. 45–56; J. Burszta Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie, w: O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. V–XIX; tegoż Oskara Kolberga opus magnum, „Nowe Książki” 1980, nr 12, s. 1–6. Zob. też A. Skrukwa Dzieje edycji „Dzieł wszystkich” O. Kolberga, „Twórczość Ludowa” R. V: 1990, nr 4/17, s. 17–21, oraz tejże Profesor Józef Burszta – redaktor „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga, w: Od etnografii wsi do antropologii współczesności, pod red. W. Dohnala, Poznań 2014, s. 303-314. 67 �Redakcja Dzieł wszystkich Kolberga w Poznaniu dopiero we wrześniu 1962 r. otrzymała uprawnienia zapewniające jej w ramach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego konieczny zakres samodzielności. Wówczas przekazano też do Poznania rękopisy z Pracowni Kolbergowskiej we Wrocławiu. Upłynęły wtedy już ponad dwa lata z sześciu przewidzianych przez uchwałę z 1960 r., a ten ogromny zespół rękopisów – jak się wówczas okazało – nadal pozostawał praktycznie nierozpoznany. Dlatego bez względu na czasochłonność tego zadania konieczne było wykonanie szczegółowej i dokładnej inwentaryzacji całości Kolbergowskiego archiwum. Przed podjęciem jakichkolwiek prac edytorskich trzeba było ustalić, które zapisy opublikowane już były w XIX w. przez autora Ludu, a które należy wydać obecnie, oraz jakich regionów dotyczą materiały dotąd nie drukowane. Ponadto ze względu na charakter spuścizny rękopiśmiennej Kolberga wyjaśnienia wymagały nie tylko relacje miedzy zachowanymi rękopisami a drukowanymi tomami Ludu i Obrazów etnograficznych, ale także wzajemne zależności miedzy tekstami i melodiami znajdującymi się w rękopisach (zapisy ze słuchu, tzw. terenowe, oraz ich kopie, tj. czystopisy zredagowane do różnych publikacji), do czego trzeba będzie tu jeszcze wrócić. Wyłonienie materiałów do tomów o profilu rzeczowym, takich jak Pisma muzyczne, Kompozycje oraz Studia, rozprawy i artykuły, wymagało, poza rozpoznaniem rękopisów, także kwerend1 w prasie i innych publikacjach XIX-wiecznych oraz w zbiorach bibliotek i archiwów, ponieważ bibliografie etnograficzne, muzyczne i historyczno-literackie zawierały noty tylko cząstki drukowanych prac i utworów Kolberga. Ministerstwo Kultury przed przekazaniem następnych rat dotacji wymagało podania planu tytułowego Dzieł wszystkich, dlatego zanim można było podjąć rzeczywistą inwentaryzację, konieczne było szybkie, ale z konieczności dosyć ogólne rozpoznanie rękopiśmiennej i drukowanej spuścizny Kolberga. W połowie roku 1964 zapoznanie się z rękopisami, 1 Kwerendy niezbędne do ustalenia wykazu publikacji Kolberga przeznaczonych do Pism muzycznych (DWOK T. 61-62), m.in. w całości Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda i „Ruchu Muzycznego”, wykonał wydawca tych tomów, Mieczysław Tomaszewski. Poszuki­ wania kompozycji Kolberga w zbiorach różnych instytucji w Polsce i poza krajem przeprowadziła Danuta Idaszak, która także przygotowała je do druku (DWOK T. 68 i 69). Kwerendy w XIX wiecznej prasie polskiej i innych wydawnictwach w poszukiwaniu tekstów Kolberga zamieszczonych później w tomie Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63) przeprowadziły Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa. 68 �trzeba podkreślić że jeszcze bardzo ogólne, pozwoliło ustalić ten plan Dzieł wszystkich Kolberga na 70 tomów1. Na poszerzenie liczby tomów z przewidzianych poprzednio 66 oraz na nowe tytuły i inne zmiany planów wyraził zgodę Komitet Redakcyjny oraz władze PAN. Już to wstępne zapoznanie się z rękopisami Kolberga w latach 1963 i 1964 wskazało, że spośród materiałów dotąd niepublikowanych najłatwiejsze do wyodrębnienia są zapisy dotyczące Pomorza i Mazur. Decyzja o przygotowaniu do druku monografii tych regionów przed wykonaniem inwentaryzacji całości rękopisów była trudna i nieco ryzykowna, ale jak się później okazało niezbędna, ponieważ po zakończeniu obchodów Millenium dalsze finansowanie edycji Dzieł wszystkich Kolberga i przydział papieru na druk były bardzo niepewne. Przez cały czas trwania „realnego socjalizmu” papier drukarski był towarem deficytowym. Już w roku 1964, gdy dobiegało końca wydawanie części fotooffsetowej Dzieł, delegacja Komitetu Redakcyjnego starająca się w Ministerstwie Kultury o przydział papieru na tomy następne, usłyszała od ówczesnej dyrektorki departamentu książki: „Przecież macie już swojego Kolberga, czego więcej chcecie”. Dlatego Burszta, redaktor Dzieł wszystkich, postanowił możliwie szybko, jeszcze przed zakończeniem finansowania obchodów Millenium, wydać dwie monografie: Pomorze i Mazury pruskie (tomy 39 i 40) jako początek serii ineditów oraz w tym samym czasie oddać do druku Korespondencję Oskara Kolberga (tomy 64–66). Uważał, że nieodzowne jest stworzenie faktów dokonanych w postaci druku tych tomów, aby wypełnienie luki między nimi było niepodważalną koniecznością. Dodać tu trzeba, że do monografii Pomorza i Mazur w latach następnych nie odkryto w zbiorach Kolberga materiałów innych poza pierwotnie wskazanymi2, nie odnaleziono także nowych tekstów do Korespondencji3. Natomiast przygotowanie do druku listów pisanych przez Kolberga i przez niego otrzymanych przed zinwentaryzowaniem i dokładnym poznaniem całości jego spuścizny rękopiśmiennej, 1 Plan wydawniczy z 1964 przedstawiony jest m.in. w artykule J. Burszty i M. Tarki Wydanie „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga…, s. 52-53. Wykaz wydanych tomów Dzieł wszystkich znajduje się w Bibliografii prac Oskara Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 2 Jedynie w roku 2013 wśród kilkudziesięciu rycin wyjętych z tek Kolberga w okresie, gdy redaktorem Dzieł był Gajek, tj. przed rokiem 1962, odnaleziono pięć rysunków otrzymanych przez Kolberga w czasie badań na Pomorzu w 1875 r., zob. s. 57. 3 Korespondencja Oskara Kolberga została wydana jako tomy 64-66 Dzieł wszystkich w latach 1965-1969. 69 �choć przyniosło poprawnie wydane teksty, uniemożliwiło opracowanie zadowalającego komentarza do tej korespondencji1. W trakcie redagowania Pomorza i Mazur pruskich zostały ustalone i spisane w odpowiednich instrukcjach ogólne zasady opracowania nowych monografii2. Po analizach treści tomów wydanych przez Kolberga przyjęty został ramowy porządek rzeczowy dla nowych monografii regionalnych, wzorowany na stosowanym przez autora Ludu. Powstały też specjalistyczne instrukcje dotyczące m.in. zasad odczytywania melodii w zapisach terenowych, systematyki pieśni, porządkowania w druku melodii tańców3, zakresu modernizacji pisowni oraz transkrypcji tekstów gwarowych4. Instrukcje dotyczące języka musiały uwzględnić jego znaczne zróżnicowanie ponieważ w spuściźnie Kolberga, poza polszczyzną potoczną, np. w spisanych przez niego relacjach o obrzędach czy w opisach strojów, znajdujemy zapisy literatury ludowej z różnych regionów, przede wszystkim Polski i Ukrainy, tj. język artystyczny folkloru polskiego i ukraińskiego, przykłady potocznej mowy ludowych informatorów polskich i ukraińskich oraz polski język literacki z różnych epok, np. w przytaczanych fragmentach dawnych dzieł, m.in. kronik, utworów Jana Kochanowskiego, Wespazjana Kochowskiego, Jędrzeja Kitowicza, renesansowych zielników, fragmentów literatury sowizdrzalskiej czy prac XVIII i XIX-wiecznych historyków i historyków literatury. Dla notowanych przez Kolberga (lub jego współpracowników) informacji pochodzących z wywiadów i obserwacji, m.in. opisów z zakresu kultury materialnej, notatek na temat przebiegu obrzędów, wierzeń, praktyk leczniczych itp. w zakresie modernizacji języka i interpunkcji przyjęto zasady edytorskie stosowane przy wydawaniu XIX-wiecznych źródeł literackich i historycznych. Osobne instrukcje dotyczyły zapisów tekstów folkloru, aby 1 M.in. nie można było wskazać miejsca druku materiałów etnograficznych dołączonych przez autora listu, ponieważ odpowiednie tomy nie były jeszcze opracowane, nie zawsze też można było powiązać treść listu z notatkami zawartymi w innych rękopisach. 2 Zasady opracowania nowych tomów przedstawił ogólnie J. Burszta m.in. we wstępie do tomu Pomorze (DWOK T. 39), s. V-XIX. On też był autorem instrukcji ramowej i niektórych szczegółowych. 3 Instrukcje związane z przygotowaniem do druku zapisów nutowych Kolberga i ich porządkowaniem w nowych tomach przygotowali Marian Sobieski i Danuta Pawlakowa. 4 Instrukcję taką dla tekstów polskich opracowała Monika Gruchmanowa, dla ukraińskich Władysław Kuraszkiewicz. W rękopisach znajdują się również teksty w innych językach słowiańskich oraz litewskie, których opracowanie wymagało każdorazowo konsultacji ze specjalistami. 70 �prawidłowo oddać w druku notację Kolberga. Specjalnego potraktowania wymagały też liczne przykłady wyrażeń i zwrotów gwarowych zestawiane w osobnych słownikach lub wplatane w opis, ponieważ dokumentowały one stan gwar danego regionu w okresie prowadzonych przez Kolberga badań, a dla niektórych dialektów bywały dokumentacją najwcześniejszą. Konstruując plan wydawniczy w 1964 r. na podstawie wstępnego rozpoznania rękopisów, postanowiono wydać jedenaście nowych monografii, tj. wspomniane już tu Pomorze i Mazury pruskie oraz Śląsk, Góry i Podgórze, Podole, Tarnowskie–Rzeszowskie, Sanockie–Krośnieńskie, Białoruś–Polesie, Litwa, Ruś Karpacka i Ruś Czerwona. Planowano ponadto wydanie trzech tomów uzupełniających monografie, których druk rozpoczął Kolberg: Mazowsze cz. VI i VII i Kaliskie cz. II. Pozostałe materiały etnograficzne i folklorystyczne miały się znaleźć w suplementach do Ludu i Obrazów etnograficznych oraz w tomach Przysłowia, Materiały do etnografii Słowian i Miscellanea. Ponadto zaplanowano osobne tomy na opracowania melodii ludowych, kompozycje Kolberga, jego pisma muzyczne, studia rozprawy i artykuły oraz korespondencję. Dla przygotowania tych 34 tomów oraz planowanych zeszytów przeznaczonych na uzupełnienia dla tomów 1–36 i komentarze do nich konieczna była – jak już tu stwierdzano – inwentaryzacja wszystkich rękopisów, tj. szczegółowe rozpoznanie zawartości całej zachowanej spuścizny Kolberga. W trakcie inwentaryzacji dla każdej teki lub innego zespołu rękopisów mającego własną sygnaturą archiwalną założono odrębną „księgę inwentarzową” i notowano w niej wszystkie zapisy znajdujące się na kolejnych kartach w danej tece, niezależnie od ich autorstwa, treści, formy, postaci czy gatunku folkloru. Notowano więc incipity wszystkich pełnych i fragmentarycznych utworów, wszystkich opisów, notatek i not bibliograficznych, wykonanych zarówno przez Kolberga, jak i jego współpracowników, znanych z nazwiska bądź nieznanych, a także kolejny numer melodii służący do identyfikacji zapisów nutowych bez tekstu. Zapisów takich na niektórych kartach jest nawet ponad pięćdziesiąt na jednej stronie, ponieważ Kolberg w czasie badań terenowych notował melodie często in continuo, po kilka na jednej pięciolinii. Równocześnie sprawdzano, czy były one zamieszczone w którymś z tomów Ludu i po ustaleniu miejsca druku, wpisywano informacje o tym w inwentarzu, a w roboczym egzemplarzu tomu na odpowiedniej stronie notowano dane o rękopisie. Dla zapisów niedrukowanych przez Kolberga wpisywano w inwentarzu na podstawie proweniencji 71 �geograficznej informację o regionie, którego dotyczą. Przedtem po analizie tomów wydanych przez Kolberga i innych jego wypowiedzi uściślono zasięgi poszczególnych monografii składających się na Lud i Obrazy etnograficzne, nanosząc je na mapę z zaznaczonymi granicami administracyjnymi obowiązującymi w XIX w. Granice terytoriów objętych monografiami najczęściej nie były przez Kolberga dokładnie precyzowane, w znacznej też mierze zależały od obowiązujących w jego czasach podziałów politycznych i administracyjnych, co dotyczy zwłaszcza granic zaborów. Ściślejsze wyznaczenie zasięgów regionów etnograficznych było też niemożliwe przed zbadaniem ich kultury ludowej, a publikacje Kolberga bywały w tym zakresie pionierskie. On sam dla określenia terytorium objętego monografią z konieczności posługiwał się często terminem „powiat”, a jego monografie obejmowały najpierw jedną taką jednostkę administracyjną lub dwie (jak Sandomierskie i Kujawy), później kilka lub kilkanaście (jak Poznańskie czy Radomskie). Zresztą dość często wydając kolejny tom, „wkraczał” na teren monografii sąsiedniego regionu, np. zapisy folkloru z Sandomierskiego wydał już w 1865 r. w osobnej monografii, w drugim tomie Ludu, a późniejsze materiały uzupełniające z tego regionu zamieścił w wydanym w latach 1887–1888 Radomskiem. Przyczyną bywało nie tylko pozyskanie materiałów uzupełniających, ale także sztuczność granic politycznych, m.in. dzielących Kujawy granicą prusko-rosyjską, a Krakowskie między zabór rosyjski i austriacką Galicję. Np. część zapisanych przez siebie pieśni reprezentujących folklor krakowski z okolic Olkusza, Ojcowa i paru innych miejscowości leżących w zaborze rosyjskim, opublikował Kolberg w monografii Krakowskie, a wiele lat później inne pieśni i melodie z tych miejscowości w Kieleckiem. Jednak w trakcie ustalania przeznaczenia niedrukowanych dotąd materiałów trzeba było rozstrzygać takie problemy jednoznacznie, kierując się wynikami wspomnianych analiz i ustaleń. Inwentaryzacja rękopisów była bardzo czasochłonna między innymi dlatego, że znaczna część zawartości tek to pieśni, często z melodiami, oraz melodie tańców i melodie wokalne bez tekstów. W sumie w charakteryzowanym tu archiwum znajduje się nieco ponad 25 000 melodii w różnym stadium opracowania, a tekstów pieśni i przyśpiewek jest znacznie więcej1. Są to zapisy Kolberga ze słuchu i kopie znacznej ich części przygotowywane przez 1 Np. w dwu rękopisach z przyśpiewkami (bez melodii), które będą scharakteryzowane nieco dalej, jest około 5000 jedno- i dwuzwrotkowych tekstów. 72 �niego do różnie sprofilowanych, ale nie zawsze wydanych publikacji, a także pewna liczba kopii sporządzanych przez późniejszych wydawców w latach 1900–1914. Jednak te kolejno powstające „warstwy”, tj. prymarne rękopisy Kolberga i późniejsze ich wersje redakcyjne nie przetrwały w całości, a zachowane ich fragmenty przechowywane są dziś w różnych tekach niezależnie od pochodzenia regionalnego, o czym już tu wspominano. Melodii i tekstów pieśni zapisanych na kartach z odnotowaną lokalizacją1 szukano w trakcie inwentaryzacji w monografii określonej przez tę notę. Zwykle trzeba było starannie przeglądać cały tom, aby upewnić się, czy dany utwór był drukowany, czy jednak nie, bowiem w rękopisach znaczna część pieśni i melodii nie ma adnotacji dotyczącej ich funkcji. Jednak nawet jeżeli w rękopisie melodia miała np. notę „weselna” lub „dożynkowa”, to nie zawsze można było być pewnym, że w druku znalazła się w rozdziale określonym taką notatką. Jak sam Kolberg pisał, melodie służyły do różnych tekstów i wykonywane były w różnych sytuacjach, a teksty – zwłaszcza przyśpiewki – podkładano pod różne melodie. Dlatego dopiero dokładne przejrzenie całej monografii dawało pewność, że analizowana pieśń czy melodia nie była rzeczywiście przez Kolberga opublikowana. Znacznie więcej pracy wymagało ustalenie przynależności regionalnej pieśni i melodii oraz miejsca ich druku, jeżeli na karcie nie było noty lokalizacyjnej, a w wypadku tych utworów zdarzało się to stosunkowo częściej niż w rękopisach pozostałych gatunków folkloru czy w notatkach etnograficznych. Dotyczyło to także zapisów terenowych. Uszkodzenia narożnika2, na którym była wpisana nota lokalizacyjna, albo zatarcie jej, co zdarzało się po latach w wypadku notatek ołówkowych, utrudniało odczytanie lub próby rekonstrukcji tych not, tj. odtworzenia pochodzenia regionalnego utworów znajdujących się na karcie. Podobne problemy stwarzały przypadkowe podziały kart czy arkuszy dokonywane przez wydawców 1 Problemy związane z interpretacją not lokalizacyjnych w rękopisach Kolberga szerzej omawia E. Milller w artykule Kolbergowskie metody zbierania i wydawania tekstów ludowych w świetle rękopisów, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszawa 1995, zob. tam zwłaszcza s. 17–26. Zob. też: E. Millerowa Literatura ludowa w zbiorach Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 2 Jedną z przyczyn takich uszkodzeń było to, że tekturowe teczki używane przez Kolberga do przechowywania rękopisów mają zwykle wymiary 34,3 × 22,5 cm albo nieco mniejsze, a np. używany przez niego papier nutowy ma wymiary 35 × 27,2 cm, dlatego jego brzegi wystawały poza okładkę teki i z czasem ulegały uszkodzeniom. W Archiwum PTL w roku 1953 umieszczono rękopisy razem z oryginalnymi tekami w nowych odpowiednio większych okładkach. 73 �materiałów Kolberga i osoby „porządkujące” rękopisy po śmierci Kopernickiego, tj. po roku 1891. Ponieważ notę lokalizacyjną zapisywał Kolberg często tylko u góry pierwszej strony złożonego na pół arkusza1, tworzącego dwie połączone karty, po rozdzieleniu takich połówek na osobne karty, do czego dochodziło po wielokrotnym ich rozkładaniu, druga pozbawiona była lokalizacji. W sumie kart, dla których lokalizację regionalną trzeba było odtwarzać, było wiele. Dla odszukania miejsca druku pieśni i melodii zanotowanych na takich kartach lub właściwego przypisania ich do którejś z planowanych nowych monografii regionalnych trzeba było często przeprowadzać szersze analizy i poszukiwania w wielu tomach, a także w innych zespołach rękopisów. Przy ustalaniu miejsca druku tekstów pieśni możliwe było w pewnym stopniu wykorzystanie indeksów incipitów sporządzonych do tomów Ludu i Obrazów etnograficznych. Jednak Kolberg w wielu monografiach łączył przyśpiewki w kilkuzwrotkowe „aglomeraty” (tak sam nazywał takie zestawienia tekstów zamieszczone pod jedną melodią), czasem nawet kilkunastozwrotkowe, a w pierwotnym indeksie incipitów ujęta była tylko ich pierwsza zwrotka. Dopiero wykonany w latach 1965–1966 indeks incipitów zwrotek obejmujący wszystkie tomy serii fotooffsetowej i część wydanych już tomów edycyjnych ułatwiał wyszukiwanie tekstów przyśpiewek. Indeks incipitów tekstów pieśni i przyśpiewek był jednak narzędziem tyko pomocniczym. Redagowanie przez Kolberga do druku melodii wiązało się często z powstawaniem drobnych odmianek w incipitach (np. obecność albo brak interiekcji oj, da, da dana, ej itp.), nieistotnych dla identyfikacji tekstu pieśni, ale wpływających na miejsce jej incipitu w alfabetycznie szeregowanym indeksie. Te drobne różnice między zapisanym ze słuchu tekstem, a ostateczną jego postacią w drukowanym tomie, utrudniały odszukanie tekstu przy pomocy indeksu incipitów. Próby skonstruowania indeksów zapisów nutowych dla tomów Kolberga nastąpiły już po zinwentaryzowaniu znacznej części jego tek i również nie zawsze były pomocą wystarczającą w wyszukiwaniu w druku melodii znajdujących się w rękopisach2. Obecnie funkcjonuje Elektroniczny Indeks 1 Tak zapisane są noty lokalizacyjne np. w większości rękopisów terenowych pochodzących prawdopodobnie z lat 1839–1870, znajdujących się dziś w tece 43 Miscellanea (Arch. PTL, sygn. 1352, np. k. 34-62, 70-71). 2 Już w 1955 r. Adam Rieger pisał: „Indeks melodyczny do zbiorów Kolberga z przytoczeniem początkowych fragmentów melodii pozwoliłby w pełni wyzyskać trudno dostępny materiał muzyczny z prac Kolberga i ułatwiłby konieczną konfrontację z obecnie zbieranymi 74 �Folkloru Muzycznego (EIFM) Instytutu im. Oskara Kolberga1 , który pozwala przeszukiwać incipity melodii i tekstów zapisanych pod nimi i kieruje do miejsca druku w Dziełach wszystkich Kolberga. Pozostałe gatunki folkloru i notatki dotyczące języka, zwyczajów, wierzeń czy kultury materialnej nasuwały zwykle nieco mniej problemów w trakcie ustalania miejsca ich druku w Ludzie, choć i one zamieszczane były przez Kolberga nie tylko w osobnych, wyłącznie im poświęconych rozdziałach. Np. informacje o wierzeniach i podania wierzeniowe ilustrowały czasem materiały na temat budowy chaty czy prac polowych. Podobnie przysłowia wykorzystywał Kolberg m.in. do charakteryzowania w rozdziale „Lud” stosunku miejscowej ludności do bliższych i dalszych sąsiadów i innych grup etnicznych. Natomiast słownictwo gwarowe znajduje się praktycznie w każdym rozdziale – nazwy narzędzi, naczyń, części stroju, czynności podawał Kolberg w tym miejscu tekstu, w którym jest o nich mowa. Czynił tak nawet w początkowych monografiach (Kujawy, Krakowskie i Poznańskie), mimo że liczne przykłady miejscowego dialektu podawał tam w osobnych rozdziałach i zestawieniach słownikowych2. Wyjaśnienia przynależności regionalnej wymagały też często rękopisy innych osób, które przekazały Kolbergowi swe zbiorki pieśni lub notatki, zwłaszcza jeżeli w korespondencji nie zachowały się ślady ich wzajemnych kontaktów, a rękopis był pozbawiony noty lokalizacyjnej i podpisu autora. Ustalenia wymagało wtedy nie tylko miejsce sporządzenia zapisów, ale i ich autorstwo. Jak wspominano już w biografii Kolberga, jego współpracownicy starali się przekazywać swe notatki osobiście lub przez okazje, aby uniknąć dosyć wygórowanych opłat pocztowych, a przede wszystkim kontroli poczty stosowanej w zaborze rosyjskim nie tylko na granicy, ale także wewnątrz Królestwa. Nie wszyscy z nich podawali miejsce zanotowania melodiami”, A. Rieger Zagadnienia leksykalnego indeksowania melodii ludowych, „Lud” T. XLII za rok 1955, s. 554–606. Zob. też E. Dahlig Z zagadnień komputerowej archiwizacji i analizy melodii ludowych, „Muzyka” R. XLIV: 1999, nr 2, s. 101–113; E. Antyborzec i Ł. Smoluch Kolberg multimedialny. Między technologią a prawdą etnograficzną, „Lud” T. 98: 2014, s. 109–112; E. Antyborzec, S. Zielonka Cyfrowy świat Kolberga, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 4 za rok 2020, s. 11–21. 1 Dostępny jest na stronie: www.oskarkolberg.pl, zakładka Archiwum/Indeksy. 2 Dialektom wielkopolskim poświęcił nie rozdział w monografii, a osobną pracę Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego (ZWAK T. I: 1877, s. 3-36), przedruk w tomie Studia, rozprawy i artykuły (T. 63 DWOK), s. 342–388. 75 �przysyłanych materiałów, mimo że Kolberg przypominał o tym, prosząc o zapisanie i dostarczenie potrzebnych mu informacji lub dziękując za otrzymane teksty. Nie wszyscy też podpisywali się, zwłaszcza gdy była to kartka z pojedynczym tekstem pieśni. Niekiedy Kolberg sam na rękopisach swych korespondentów odnotował nazwisko osoby, która je przysłała, a czasem notatki włączone były bezpośrednio do listu, co wskazywało i autora, i miejsce zapisu oraz graniczną datę powstania rękopisu. W szczególnych sytuacjach pochodzenie regionalne zapisu można było ustalić przy pomocy kopii sporządzonych przez Kolberga. Np. porównanie pieśni znajdujących się w ofiarowanym Kolbergowi w 1862 r. rękopisie pt. Ukraińskie śpiewy i tańce1 z wykonanymi przez niego kopiami tych tekstów i melodii, mającymi notę „od Kowla” lub „z Polesia (od Kowla)”, pozwoliło uściślić pochodzenie tego zbioru obejmującego ponad 100 tekstów i 74 melodie, którego autor nie odnotował lokalizacji geograficznej. Nazwisko autora (autorki?) tego obszernego rękopisu pozostało jednak nieznane. Na nieco inną sytuację wskazuje związek kilku zapisów nutowych Kolberga ze zbiorkiem pieśni zanotowanych bez melodii przez nieznanego autora w niewielkim zeszyciku2. W jednym z rękopisów Kolberga znajduje się sześć początkowych tekstów z tego zbiorku w tej samej kolejności, są tam opatrzone melodiami i notą „Krzeszowice”. Sądzić można, że Kolberg po otrzymaniu zeszytu skłonił autora do zaśpiewania zapisanych tam pieśni, a nota „Krzeszowice” nad każdą z melodii wskazuje lokalizację tych i innych pieśni ze zbiorku tekstów3. Takie możliwości porównania pozbawionego lokalizacji rękopisu anonimowego autora z zapisem lub kopią Kolberga nie są jednak zbyt liczne. 1 Rękopis Ukraińskich śpiewów i tańców znajduje się w tece z materiałami z Wołynia (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 170-186), dokładniej został scharakteryzowany we wstępie do tomu Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84), zob. tam s. XXXI-XXXII. Większość Kolbergowskich kopii pieśni z tego zbioru przechowywana jest w tece 28. Polesie (Arch. PTL) oraz w zbiorach o sygnaturach 3206 i 3207 Wołyń (BN PAU i PAN). 2 Rkp. nieznanego autora w Arch. PTL, teka 36. Miscellanea, sygn. 1325, k. 39–79. 3 Zob. np. pieśni 873, 879, 886, 891, 896, 909 oraz 912 w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. II (DWOK T. 73/II). Dodatkową przesłanką było opatrzenie przez autora rękopisu tekstu jednej z pieśni notą „Krakowiak z dn. 21/6 z r. 1868”, tj. datą ślubu Róży Potockiej z Władysławem Krasińskim, który odbył się w Krzeszowicach. Melodię tej pieśni z pierwszą zwrotką tekstu (z notą „włościanie krzeszowieccy w dn. 21/6 1868”) zamieścił Kolberg w Krakowskiem cz. II (DWOK T. 6), s. 276, nr 495, pełny tekst znajduje się w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… cz. III (DWOK T. 73/III), s. 223. 76 �Wyniki inwentaryzacji wskazały, w których tekach znajdują się materiały do planowanych nowych monografii, a okazało się także, że dla większości regionów objętych monografiami wydanymi przez Kolberga istnieją w rękopisach obfite i cenne materiały, które z różnych powodów nie zostały przez niego opublikowane w tomach Ludu i Obrazów etnograficznych. Najbardziej oczywiste są przyczyny pomijania przez Kolberga tekstów patriotycznych, zwłaszcza pieśni i podań związanych z historią Polski, ponieważ na druk ich w tomach wydawanych w Warszawie nie dawała zgody cenzura rosyjska, a zamieszczenie takich utworów w późniejszych tomach drukowanych w Krakowie zamykało książce drogę do odbiorców w zaborze rosyjskim1 – na granicy rosyjskiej cenzurowane były wszystkie przewożone lub przesyłane druki i rękopisy. W innych przypadkach wynikało to stąd, że część zapisów uzyskał już po wydaniu odpowiedniej monografii, np. tekst szopki2 Jana Hyłki, murarza krakowskiego, otrzymał Kolberg w roku 1887, wiele lat po wydaniu Krakowskiego. Niektóre inne materiały, np. rysunki3 zabudowań z Lubelskiego wykonane przez Ciesielskiego były nieudolne i wymagały poprawek z udziałem dobrego rysownika, na co Kolberg widocznie nie mógł się zdecydować. Część wreszcie została pominięta przez Kolberga, gdyż ograniczony objętością książki selekcjonował zebrane materiały, kierując się ich reprezentatywnością dla kultury ludowej regionu, a w wypadku utworów wiejskich instrumentalistów, śpiewaków i narratorów – jak można dziś sądzić – także wartością artystyczną. Teksty, melodie i opisy pominięte przez autora Ludu, niezależnie od powodów tej selekcji, podczas inwentaryzacji przeznaczane były do druku w suplemencie do danej monografii, a zapisy nierozpoznane co do przynależności regionalnej miały być zamieszczone w tomie Miscellanea, ponieważ od początku prac nad spuścizną Kolberga przyjęto, że opublikowane powinny być wszystkie zgromadzone przez niego źródła. W trakcie inwentaryzacji zidentyfikowano też wiele rękopisów, które były podstawą druku melodii i tekstów zamieszczonych przez Kolberga 1 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w latach 1865–1904. Wykaz publikacji polskojęzycznych zakwestionowanych oraz dopuszczonych do obiegu przez carska cenzurę zagraniczną, T. 1-3, Warszawa 2006. Tam wymieniono wszystkie prace Kolberga wydane w Krakowie, a zakazane w Warszawie w całości lub w części. 2 Tekst opublikowany w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… cz. I (DWOK T. 73/I), s. 23–38. 3 Zob. w O. Kolberg Lubelskie. Suplement do tomów 16–17 (DWOK T. 75), ryc. 11–25 oraz uwagi Wilhelma Kolberga o rysunkach Ciesielskiego tamże, s. 360–362. 77 �w Ludzie i Obrazach etnograficznych, czyli istotnym materiałem do komentarzy źródłowych dotyczących zapisów opublikowanych w XIX w. Komentarze te są ważną częścią suplementów uzupełniających monografie wydane przez Kolberga, tj. tomów 70-84 Dzieł wszystkich. W roku 1963 zaplanowano dla nich zaledwie dwa tomy, czego przyczyną była nie tylko wspomniana już ograniczona wówczas liczba tomów dzieł Kolberga, ale także nieznajomość niezinwentaryzowanych jeszcze rękopisów. Pełne rozpoznanie zawartości tek Kolberga oraz zmiany w statusie redakcji i polityce wydawniczej spowodowały wiele lat później decyzję o przeznaczeniu w Dziełach wszystkich osobnej serii dla uzupełnień oraz komentarzy i zamieszczenie ich w tomach 70–84, odrębnych dla każdej z piętnastu monografii wydanych techniką fotooffsetową. Przewidziano, że znajdą się tam materiały dotyczące danego regionu odnalezione w rękopisach i dotąd niedrukowane (tj. suplementy), komentarze źródłowe do tekstów i melodii opublikowanych przez Kolberga oraz charakterystyka jego pracy nad monografią i zgromadzonych do niej materiałów, wykaz cytowanej i odnotowanej w niej literatury a także indeksy obejmujące całość materiałów z danego regionu, tj. tomy wydane w XIX w. i tom suplementowy. Komentarze miały za zadanie wskazanie wykorzystanych przez Kolberga źródeł, bardzo zróżnicowanych autorsko i formalnie. Są to przede wszystkim rękopisy pochodzące z jego własnych badań, zachowane w wersji prymarnej, powstającej w czasie bezpośredniego kontaktu z wykonawcami i informatorami. Nie przetrwały one wprawdzie w całości, ale w różnym stopniu dla różnych regionów, jednak nawet w takim stanie pozwalają formułować wnioski na temat badań terenowych Kolberga w danym regionie i metod jego pracy. W komentarzach wykorzystano także sporządzane przez Kolberga kopie własnych zapisów, pochodzące dosyć często jeszcze z okresu przed podjęciem edytorskiego programu Ludu. Czasem są one jedynym świadectwem potwierdzającym pochodzenia melodii czy tekstu z badań Kolberga. Zachowane rękopisy innych autorów wskazują, że część z nich powstała na prośbę Kolberga, a część to zbiorki pieśni lub notatki etnograficzne spisane dla własnych potrzeb i przekazane mu przez osoby nie zawsze dziś znane. Zgodnie z wolą autorów Kolberg w druku często nie informował o autorskim pochodzeniu uzyskanych od nich materiałów. Gdy zachowały się ich rękopisy, możemy dziś część takich danych uzupełnić. Przypisy źródłowe do monografii wydanych przez Kolberga dotyczą także wykorzystanych przez niego publikacji. Literatura cytowa78 �na lub przywoływana w monografiach jest bardzo zróżnicowana – od współczesnych mu zbiorów pieśni, podań i bajek, prac historyków i ludoznawców, artykułów etnograficznych i krajoznawczych ogłaszanych w prasie itd., do dawnych kronik i tekstów literackich, a także druków straganowych, np. przyśpiewek i pieśni dziadowskich oraz funkcjonujących jako popularne piosenki fragmentów oper i wodewilów. Wobec częstego w tomach wydanych przez Kolberga podawania odsyłaczy do literatury przedmiotu w postaci niepełnej, a czasem nawet ich braku, wszystkie wskazówki bibliograficzne trzeba było weryfikować, aby w przypisach źródłowych znalazły się pełne adresy bibliograficzne prac cytowanych lub odnotowanych w danej monografii. Czasem w ustaleniu lub uściśleniu not bibliograficznych cytatów, wyciągów i odesłań znajdujących się w Ludzie pomagają zachowane rękopisy. Poza identyfikacją źródeł komentarze zawierają informacje o sposobie ich wykorzystania przez Kolberga oraz o istotnych różnicach między zachowanymi rękopisami lub oryginałami cytowanych prac a tekstami i melodiami zamieszczonymi w monografiach wydanych. Chodzi tu m.in. o teksty pieśni, które w druku bywają skrócone i zamiast kolejnych zwrotek mają odsyłacz do bliskiego wariantu, a także o teksty w druku zniekształcone. Najbardziej wyrazistymi przykładami przywracania w komentarzach pierwotnego brzmienia tekstu zapisanego w terenie są podania i pieśni wzmiankujące o wydarzeniach z historii Polski i odwołujące się do uczuć patriotycznych. Kolberg zwykle rezygnował z publikowania takich tekstów, ale czasem, aby jednak zamieścić ich melodię w monografii, stosował „retusz”, zamieniając w druku np. Rosjan na Francuzów. Podobne praktyki dotyczyły tekstów obscenicznych, w których Kolberg wyrazy niecenzuralne również w druku kamuflował. Koncepcja i zasady opracowania suplementów i komentarzy przedstawione1 zostały we wstępie do pierwszego ich tomu wydanego w 2003 r., odnoszącego się do Pieśni ludu polskiego z 1857 r. 1 Zob. E. Millerowa i D. Pawlakowa „Suplementy” do monografii wydanych przez Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. V–XVIII. Zob. też E. Miller Suplementy do monografii regionalnych Kolberga. Koncepcja i funkcja tej serii w edycji „Dzieł wszystkich”, w: Ja daję właśnie materiał..., s. 505–527. 79 �Ogólna charakterystyka obecnego stanu spuścizny rękopiśmiennej Kolberga Jak zaznaczono na początku, większość rękopisów została scharakteryzowana we wstępach towarzyszących tomom Dzieł wszystkich Kolberga. Tu natomiast można przedstawić jedynie ogólnie obecny stan jego archiwum, a także opisać te manuskrypty, które z racji swego charakteru nie były przedmiotem analiz w dotychczasowych opracowaniach. Już przeglądając wszystkie rękopisy w trakcie wstępnego rozpoznania, można było dość szybko zauważyć, że Kolberg, orientujący się doskonale w zawartości swoich zbiorów, nie pozostawił spisanych wskazówek dotyczących chronologii i przeznaczenia posiadanych materiałów i ich związku z kolejnymi podróżami badawczymi. O stanie swoich zbiorów informował tylko bardzo ogólnie we wspominanych już tu spisach tek sporządzanych pod koniec życia, a jedynym pozostawionym przez niego wykazem podróży, w większości poświęcanych na badania terenowe, jest itinerarium1. Zawiera ono jednak tylko roczne daty wyjazdów oraz nazwy odwiedzanych miejscowości i regionów, czasem także nazwiska goszczących go osób, a w konfrontacji z innymi źródłami stwierdzić można, że nie jest to wykaz kompletny. Itinerarium spisane zostało pod koniec życia Kolberga, prawdopodobnie na prośbę Kopernickiego, w okresie przygotowań do obchodów jubileuszu pięćdziesięciolecia pracy autora Ludu. Jednak bardzo trudno połączyć podane tam roczne daty pobytu w różnych miejscowościach z zachowanymi zapisami folkloru i notatkami etnograficznymi. Nieco dokładniejsze informacje na temat podróży przynoszą zapiski w notatniku zawierającym spisy dochodów i wydatków2, ale dotyczą one jedynie lat 1859–1869 i tylko w niewielkim stopniu pozwalają powiązać materiały znajdujące się w tekach regionalnych z konkretną podróżą. Dokumentację wyników badań terenowych ograniczał Kolberg do odnotowania lokalizacji geograficznej zapisu, a w wypadku pieśni i melodii także informacji o ich związku z obrzędami, jeżeli taki zachodził. W całej zachowanej spuściźnie nie znajdujemy wykazów zapisanych 1 Itinerarium zamieszczone zostało jako aneks w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66), s. 704–707. Prawdopodobnie sporządzone zostało dla Kopernickiego jako materiał do rocznicowego artykułu zamieszczonego w „Nowej Reformie” w r. 1889, nr 107–109. Zob. też E. Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 2 Rkp. Kolberga w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 3210. 80 �w terenie źródeł ani osobnych wskazówek dotyczących planowanego wykorzystania posiadanych materiałów. Wiadomości na te tematy przekazane w sporządzanych przez Kolberga spisach tek są bardzo skrótowe, a innymi nie dysponujemy. Jedynie rękopis melodii przechowywany dziś w tece 33. Miscellanea i powiązane z nim rękopisy przyśpiewek z teki 13. Kraków i 16. Radom, Opatów, Sandomierz zdają się wskazywać na tworzenie przez Kolberga katalogu melodii, do czego wrócimy nieco dalej. Z nielicznych świadectw wynika, że sam zdawał sobie sprawę z trudności, jakie może mieć wydawca jego spuścizny. Już w roku 1873 pisał o niej: […] życzyć by wypadało, aby jeszcze zanim do druku oddana zostanie, została opracowana przeze mnie, świadomego znaczenia wszelkich szczegółów1. Poznanie całości stworzonego przez Kolberga archiwum pozwoliło w pewnym stopniu odkryć specyfikę warsztatu terenowego i edytorskiego autora Ludu, a przede wszystkim właściwą mu wielowarstwowość łatwą do zauważenia nawet przy jego pobieżnym oglądzie: zachowane rękopisy reprezentują różne etapy prac badawczych i redakcyjnych. Z wypowiedzi i drukowanego dorobku Kolberga wiadomo, że ostateczny program badań etnograficznych ukształtował on w latach 1864–1865, a wynikiem była seria etnograficzno-folklorystycznych monografii regionalnych wydawanych jako Lud i Obrazy etnograficzne. Początkowo, od pierwszych badań w roku 1839, swe zapisy melodii uważał za materiał do badania „charakteru muzyki” ludowej, a równocześnie publikował pieśni ludowe z akompaniamentem fortepianu, aby spopularyzować je jako muzykę narodową. Następnie planował dokumentację folkloru poprzez monograficzne zbiory różnych gatunków pieśni, czego wynikiem są pieśni weselne drukowane w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1847–1849, a przede wszystkim cenny zbiór ballad, tj. Pieśni ludu polskiego z 1857 r. Kolejny plan, dotyczący również folkloru, przewidywał wydawanie zbiorów pieśni regionalnych na tle opisu zwyczajów i obrzędów, którym towarzyszą – taką zawartość miał mieć pierwotnie tom Sandomierskie oddany do druku w r. 1862. Ostateczny program edytorski, polegający na wydawaniu regionalnych monografii etnograficzno-folklorystycznych, przedstawił Kolberg publicznie w lutym 1865 r. w Liście otwartym do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej” i zawarł 1 Brulion listu do nieznanego adresata z datą „Kraków, 10 lutego 1873”, Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 442, tekst napisany nieznaną ręką i podpisany przez Kolberga. 81 �go w tytule: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Do tych kolejnych wydawnictw służyły mu gromadzone podczas badań w terenie od roku 1839 melodie i teksty i część z nich, zwłaszcza ta najdawniejsza, była kilkakrotnie przepisywana i opracowywana. Żadna z tych „warstw”, tj. prymarne zapisy terenowe, następne ich wersje redakcyjne ani rękopisy ostatecznie oddane do drukarni, nie przetrwała do naszych czasów w całości, nienaruszona i zebrana w jednym miejscu. Wprost przeciwnie – jak już tu wspominano – rękopisy bywały usuwane i przemieszczane między tekami przez Kolberga, następnie przez Kopernickiego, upoważnionego do takich działań, a potem przez osoby, które sięgały do spuścizny Kolberga, aby jej wybrane cząstki przygotować do druku lub wykorzystać we własnych pracach. Duży wpływ na obecną zawartość tek Kolberga i utworzenie nowych zespołów, a zubożenie dawniej istniejących, miały nie do końca wyjaśnione losy rękopisów w czasie wojny i w ciągu kilku lat bezpośrednio po niej. Część zapisów prymarnych, tj. powstających w czasie bezpośredniego kontaktu Kolberga z wykonawcami folkloru lub informatorami, usunął on sam po wydaniu monografii, w której zostały wykorzystane. Stało się tak z rękopisami użytymi w tomach wydanych przed rokiem 1883, w Kujawach, Poznańskiem i Lubelskiem, a po części także w Krakowskiem i Pokuciu. W spisie tek z roku 1883, najwcześniejszym z zachowanych, notatka „odpadki od […]” widnieje przy tytułach tek nr 7, 9, 13 i 17, w których przechowywał rękopisy do wymienionych monografii. Częściowo opróżnione zostały także dawne teki nr 21. Pokucie I i 22. Pokucie II, z których większość materiałów po wydaniu czterotomowej monografii została usunięta, a pozostawione karty połączono później w jedną tekę. Sądzić więc można, że Kolberg starannie przechowywał notatki terenowe i czystopisy powstające na ich podstawie do chwili wydania danej monografii, później usuwał część z nich, uznając, że w przyszłości nie będą już potrzebne. Niektóre zapisy dotyczące tych regionów ocalały, ponieważ z powodu tematyki lub lokalizacji zawartych tam zapisów pojedyncze karty lub całostki z zapisami prymarnymi po wydrukowaniu monografii bywały przez niego przenoszone z tek regionalnych do innych. Np. złożony na pół arkusz z zapisanymi ze słuchu pieśniami i melodiami wykonanymi w większości w Lubelskiem1 1 Chodzi tu o kartę (Arch. PTL, teka 36. Miscellanea, sygn. 1320, k. 51) z zapisami terenowymi pieśni z notami lokalizacyjnymi: Zamość, Bortatycze, Lublin, Lubartów, Tatary, Miechów, 82 �znajduje się obecnie w tece 36. Miscellanea, której zawartość Kolberg w swoim spisie określił jako „Pieśni patriotyczne i szlacheckie”. Na karcie tej zapisanych jest blisko sto pieśni, z których tylko 28 zamieścił Kolberg w tomach Lubelskiego. Pozostałe, m.in. patriotyczne, wśród nich mało znaną pieśń związaną z Wiosną Ludów na Węgrzech, opublikowano dopiero w uzupełnieniach do Kolbergowskiej monografii1. Podobnie niektóre ze źródeł do Poznańskiego, jako nie w pełni wykorzystane, przeniósł Kolberg do teki 37. Miscellanea mającej podtytuł Czary. Wierzenia. Przysłowia i zdania. Mieszczą się tam teraz, obok zapisów z innych regionów, także własne notatki Kolberga na temat wierzeń w Poznańskiem i dwa teksty innych autorów: obszerna praca Teobalda Klepaczewskiego Pogląd historyczny na zabobony w Polsce, zawierająca głównie materiały z Poznania, i niewielki rękopis Emila Kierskiego Cośkolwiek o czarownicach, osobliwie w Wielkopolsce2. Z tych samych powodów pozostał w tece 21/22. Pokucie rękopis3 Bazylego Jurczeńki, ponieważ nie został wykorzystany w całości. Poza pieśniami z Pokucia „dolnego” zawiera teksty z Huculszczyzny, którą Kolberg zamierzał objąć osobną monografią. Nie zawsze oczywiste jest, dlaczego i przez kogo rękopis został przeniesiony do innej teki, nie znamy np. przyczyny, dla której kilkadziesiąt kart z zapisami terenowymi z Mazewa (Łęczyckie) znajduje się obecnie w tece 38. Miscellanea, a kilka kart z takimi zapisami z Wielkopolski umieszczonych jest w tece 35. Miscellanea. Najczęściej nie wiemy też, jaki był udział późniejszych wydawców w przemieszczaniu rękopisów miedzy tekami. Dodać trzeba, że przemieszczane były nie tylko całe rękopisy i pojedyncze karty, ale także fragmenty kart. W trakcie opracowywania tomów suplementowych zauważyć było można, że czasem wycięty fragment znajduje się w innej tece 4 niż „macierzysta” karta. W takich sytuacjach w większości wypadków również nie można dziś Firlej, zob. w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement… (DWOK T. 75), m.in. pieśni nr 119–121 i 139– –141. 1 Tamże, pieśń nr 141, s. 103. 2 Rkp. T. Klepaczewskiego znajduje się w tece 37. Miscellanea (Arch. PTL, teka 37, sygn. 1327, strony 1–59), rkp. E. Kierskiego tamże (sygn. 1328, k. 111–112). Obydwa opracowania są często cytowane przez Kolberga w cz. VII Poznańskiego (DWOK T. 15). 3 Rkp. B. Jurczeńki znajduje się w Arch. PTL, teka 21/22, sygn. 1258, k. 13–75. 4 Np. z karty z zapisami terenowymi z Jarochowa (wówczas pow. Łęczyca) znajdującej się dziś w tece 7. Kujawy (sygn. Arch. PTL 1157, k. 5a) wycięta jest prawa górna ćwiartka, która przeniesiona została do jednej z tek Miscellanea (teka 38, sygn. Arch. PTL 1134, k. 29); 83 �jednoznacznie stwierdzić, czy podziałów tych dokonał już Kolberg, czy też późniejsi użytkownicy jego rękopisów. Niektóre pojedyncze zapisy ze słuchu zachowały się w swych macierzystych zbiorach zapewne dlatego, że zawierają, poza wydanymi drukiem, także zapisy tekstów i melodii nieopublikowanych w monografii, np. w tece 7. Kujawy niektóre bajki i kilka kart z pieśniami z Bodzanowa na Kujawach czy w tece 17. Lublin karta z trzema bajkami zapisanymi na lubelskim przedmieściu Piaski. W tece tej znajdują się też niewykorzystane w tomach Lubelskiego wspomniane już rysunki Ciesielskiego i innych autorów. W tece 14. Kielce pozostały nie w pełni wykorzystane rękopisy ks. Władysława Siarkowskiego. Podobnie w innych tekach regionalnych zachowały się rękopisy z melodiami i tekstami pominięte w druku przez Kolberga, a dziś zamieszczane w tomach suplementowych. Największym zachowanym zbiorem zapisów terenowych są rękopisy przechowywane obecnie w tece 43. Miscellanea1. Samych melodii teka ta zawiera nieco ponad cztery tysiące, a są to w przeważającej większości Kolbergowskie prymarne zapisy ze słuchu. Niegdyś znajdowały się one prawdopodobnie w tece 33. Miscellanea – o nich Kopernicki napisał, że zostawia je jako „okazy dające wyobrażenie o tym, w jaki sposób śp. O. Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu”2. W większości zapisy te wykonane były w różnych regionach Królestwa Polskiego, głównie na Mazowszu, ale także w Kaliskiem, Kieleckiem, Radomskiem i Łęczyckiem oraz na Kujawach, ­niewielką część stanowią zapisy z Małopolski wydane w Krakowskiem i w tomach Góry i Podgórze, a kilka zaledwie pochodzi z Wielkopolski. Rękopisy te pochodzą w całości sprzed roku 1871, tj. z okresu gdy Kolberg mieszkał i pracował w Warszawie3, a badania terenowe prowadził przede wszystkim w zaborze rosyjskim. W sumie jest tam 129 kart zawierających pieśni z melodiami lub bez nich oraz melodie instrumentalne i wokalne bez tekstów. Wśród nich jest kilka kart papieru nutowego, na których Kolberg zapisał od trzydziestu do ponad pięćdziesięciu melodii na jednej stronie. Poza rękopisami Kolberga znajduje się w tej tece zaledwie kilka kart z tekstami pieśni zanotowanymi przez inne osoby, między 1 Teka ta zawiera obecnie ogółem 129 kart numerowanych 1–100 i 126–154, karty 101–125 zaginęły przed wrześniem 1962 r. 2 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek…, k. 24. 3 Świadczą o tym m.in. noty lokalizacyjne wskazujące miejscowości, w których Kolberg bywał tylko w tym okresie. 84 �innymi dwie z dopisaną przez Kolberga lokalizacją: „Wysoce” i „Mokrylas”1. W miejscowościach tych był w roku 1843 w towarzystwie Teofila Lenartowicza, którego list z 1857 r., napisany po otrzymaniu Pieśni ludu polskiego potwierdza, że poeta i przyszły etnograf razem odwiedzili tamtejszy dworek Norwidów: […] zdawało mi się, że jeszcze chodzimy razem po Wysoce[m] i Mokrym Lesie, Ty za nutami, a ja za słowami, i że wieczorem, jak wówczas, porządkujemy nasze zbiory w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida2. Z badań w Wysocem nie zachowały się zapisy melodii wykonane przez Kolberga ze słuchu, a jedynie teksty pieśni pióra nieznanego autora, prawdopodobnie Lenartowicza. Ekspertyza grafologiczna nie potwierdziła jego autorstwa ani też mu nie zaprzeczyła3. Drugą osobą, której rękopis z tekstami znajduje się w tej tece jest Józef Konopka. Jego zapisy4 noszą datę 21 sierpnia 1857 r. i są wynikiem wspólnych badań prowadzonych w okolicy Krakowa podczas pobytu Kolberga u Konopki. Nie wiadomo, kiedy rękopisy krótko tu scharakteryzowane wyjęto z teki 33. i włożono do osobnej okładki, nadając jej kolejny numer 43 i tytuł Miscellanea. Teka ta nie była odnotowana w wykazach Kolberga, wymieniona jest dopiero w inwentarzu zbiorów Komisji Etnograficznej PAU wykonanym w roku 1934 jako „43. Miscellanea. Pieśni”. Przechowywany w niej zespół stanowi bezcenny materiał do badań nad folklorem, zwłaszcza muzycznym, jako bezpośrednia dokumentacja wykonań ludowych instrumentalistów i śpiewaków z lat 1839–1871. Zawarte tam zapisy w trakcie edycji Dzieł wszystkich zamieszczane były w odpowiednich tomach suplementów bądź służyły jako materiał do komentarzy źródłowych dotyczących pieśni i melodii publikowanych przez Kolberga w Ludzie i Obrazach etnograficznych. Podobnie jak zapisy prymarne, także czystopisy, tj. teksty i melodie zredagowane na podstawie zapisów terenowych, nie zachowały się w całości. Pojedyncze ich karty znajdują się dziś w prawie każdej tece, nie zawsze 1 Są to karty 36-37 w Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, być może jest to rękopis Lenartowicza. List T. Lenartowicza z 25 marca 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 66; w Wysocem (wówczas pow. Ostrów Mazowiecka) Kolberg i Lenartowicz byli gośćmi Pauliny Suskiej i Ludwika Norwida, siostry i brata Cypriana. 3 Ekspertyzę wykonano w r. 1968 na zlecenie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. 4 Rkp. J. Konopki z datą 21 sierpnia 1857 r. znajduje się w Arch. PTL, teka 43. Miscellanea, sygn. 1352, k. 133–134. 2 85 �umieszczone tam zgodnie z jej tytułem. Często są to pieśni i melodie przygotowywane do publikacji przewidzianych jako kontynuacja zbiorów wydawanych w latach 1842–1849 lub do planowanych tomów monograficznych, takich jak zbiór ballad w Pieśniach ludu polskiego z 1857 r. Zachowały się więc redakcyjne wersje pieśni z melodiami z akompaniamentem fortepianu1, a także późniejsze rękopisy zawierające na jednej karcie pieśni z różnych regionów, będące wariantami tego samego wątku lub zebrane razem ze względu na temat czy sytuację wykonawczą2. Te ostatnie są fragmentami przygotowywanych, ale nie ukończonych monograficznych zbiorów pieśni, których publikowania Kolberg zaniechał. Zachowały się także czystopisy materiałów do tomów nie zawsze przez niego dokończonych w postaci pełnej monografii. Np. wśród zapisów z Wołynia pochodzących z badań w 1862 r. znajduje się wiele czystopisów pieśni oraz opisy wesel zredagowane na podstawie notatek terenowych. Jednak krótko po podróży na Wołyń Kolberg ogłosił program Ludu, a z tego regionu Ukrainy nie miał wszystkich materiałów potrzebnych do monografii, brakowało mu m.in. zapisów dotyczących kultury materialnej i wierzeń. Dlatego zapewne dokończenie prac nad Wołyniem odłożył, a po powstaniu styczniowym, a tym bardziej po zamieszkaniu3 w Galicji nie mógł już powtórzyć badań w tym regionie i uzupełnić zbiorów. Jedynym zachowanym w całości rękopisem tomu Ludu, który Kolberg uważał za gotowy, choć sam nie zdążył oddać go do drukarni, są Mazury pruskie4. Dziś jest on pozbawiony karty tytułowej i wstępu, ale poza tym zawiera całość monografii. Rękopis ten został wydany w tomie 40 Dzieł 1 Zostały one wydane w tomie Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym (DWOK T. 67), tam nr 599-834. 2 Np. zapisane na jednej karcie trzy kołysanki z melodiami i melodia z notą „usypiająca” w tece 42. Miscellanea (sygn. Arch. PTL 1349, k. 6) z lokalizacjami: „Przysucha”, „od Poznania” i „od Warszawy”; piętnaście wariantów z melodiami pieśni rekruckiej „Oj, wyjechał Jasieńko…” z całego Królestwa Polskiego tamże (k. 21–22), cztery warianty z melodiami pieśni „Z tamtej strony jeziora stoi lipka zielona” w tece 33. Miscellanea (sygn. Arch. PTL 1308/I, k. 12) zapisane w Łeczyckiem, na Mazowszu i w Kaliskiem lub dziewięć wariantów tejże pieśni z melodiami zapisanych w różnych regionach Królestwa Polskiego (tamże k. 16–17). 3 Kolberg przeniósł się w roku 1871 do Galicji, tj. do zaboru austriackiego, a ponieważ nie przedłużył ważności rosyjskiego paszportu, po upływie sześciu miesięcy stał się emigrantem i miałby duże kłopoty i koszty związane z uzyskaniem nowego paszportu. Zresztą można wątpić, czy po powstaniu styczniowym polski etnograf uzyskałby paszport umożliwiający podróż po Wołyniu. 4 Rękopis ten znajduje się w BN PAU i PAN, sygn. 3208. 86 �wszystkich, a w aneksach do niego zamieszczono pieśni i inne materiały z Mazur pochodzące z odnalezionych fragmentów dawnej teki nr 3. W spisie tek w 1886 r. przy tytule Mazury Kolberg zapisał: „Monografia w znacznej części gotowa do druku”, Kopernicki cztery lata później w informacjach o tej tece opisał część jej zawartości jako „Materiały przysposobione już przez O.K.”. Rękopis Mazur pruskich sporządził Kolberg na ćwiartkach arkuszy i zwykle zapełniał obydwie strony karty, czasem tylko wykorzystywał niezapisane odwrotne strony niepotrzebnych już fragmentów innych własnych czystopisów, np. monografii Radomskiego. Staranne pismo, stosunkowo niewielka liczba poprawek w tekście i w numeracji pieśni, wpisanie odsyłaczy do źródeł, a także odsyłaczy do wariantów w tomach poprzednio wydanych wskazuje, że Mazury pruskie były przygotowane w stosunkowo dobrych warunkach, wprawdzie w pośpiechu, który towarzyszył wszystkim pracom Kolberga, zwłaszcza w ostatnich latach życia, ale nie tak gorączkowym, jak w czasie opracowywania Przemyskiego. Zachował się także rękopis przygotowywanej przez Kolberga trzeciej części Kujaw, to jest zbiór tańców z tego regionu. Dysponujemy dziś trzema kolejnymi wersjami1 tego planowanego tomu, z których każda obejmuje ponad 700 tańców składających się z jednej, dwu lub trzech części: chodzony, czyli polski, odsibka, czyli kujawiak właściwy i ksebka, tj. mazur lub obertas. Ta planowana trzecia część Kujaw pozostała w rękopisie z braku pieniędzy na druk. Kolberg zalegał Jaworskiemu z zapłatą za wydanie drugiej części Kujaw w 1869 r. Jedynie fragmenty zbioru kujawiaków opublikował później w monografii Łęczyckiego jako osobny rozdział, a nieliczne melodie zamieścił rozproszone w Poznańskiem. Fakt istnienia trzech kolejnych rękopiśmiennych redakcji zbioru tańców z Kujaw świadczy o przywiązywaniu przez autora Ludu dużej wagi do tych utworów i determinacji w próbach ich opublikowania. Druga część Kaliskiego, oceniana przez autora jako „monografia w połowie dokończona”, a przez Kopernickiego jako zawierająca: „materiały o ile możności uporządkowane i przysposobione do druku […]”2, nie została 1 Zbiór tańców kujawskich wydany został w tomie Kujawy. Suplement do tomów 3 i 4 cz. I (DWOK T. 72/I), zob. tam wstęp D. Pawlakowej. Rękopis, który był podstawą druku znajduje się w Arch. PTL w tece 42. Miscellanea (sygn. 1350, k. 139-184), a dwie inne jego redakcje tamże w tece 51. Miscellanea (sygn. 1358, k. 1-40). 2 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek…, k. 5. 87 �przez Kolberga opracowana do końca. Przeznaczone do tego tomu melodie tańców są w większości zredagowane, ponumerowane oraz opatrzone notami lokalizacyjnymi i odsyłaczami do utworów zamieszczonych w tomach wydanych wcześniej. Jednak redakcja tych materiałów wymagała jeszcze dalszej pracy, m.in. dlatego że numeracja melodii jest niekonsekwentna, melodie powtarzają się, a te same teksty przyśpiewek wpisywane są pod różnymi melodiami. Jeszcze Hławiczka o zbiorze melodii tańców w tece 8 pisał: „Materiały te rzeczywiście są uporządkowane i ponumerowane przez Kolberga, wymagają jednak jeszcze pewnych – niewielkich zresztą – uzupełnień”1. Niestety obecny stan tego rękopisu, głównie powtórzenia wielu materiałów i wyraźne braki kart, uniemożliwił rekonstrukcję Kolbergowskiej wersji tej części tomu. Ponadto nie zostały przygotowane przez Kolberga pozostałe rozdziały monografii: bajki i inne utwory prozą oraz wierzenia. W przeciwieństwie do Mazur pruskich drugą część Kaliskiego opracowano w ramach Dzieł wszystkich na nowo. Rękopisów służących bezpośrednio do druku Kolberg nie przechowywał po ukazaniu się monografii i sądzić można, że znane dziś takie manuskrypty zachowały się przypadkiem. Są to wspominane już tutaj dość obszerne fragmenty rękopisu pierwszej i drugiej części Krakowskiego znajdujące się wśród rękopisów pozostawionych przez Kolberga w Modlnicy w 1884 r., przechowywane dziś w tece 45. Miscellanea oraz prawie kompletny rękopis tomu Przemyskie2. Redakcję tej monografii rozpoczął Kolberg w ostatnich miesiącach życia, a zakończył ją Kopernicki w roku 1891. Autograf tomu po wydrukowaniu, razem z pozostałymi materiałami z Przemyskiego (a także z innych regionów), nieznaną dziś drogą dostał się do rąk Michała Federowskiego, etnografa, folklorysty i kolekcjonera dokumentów. Zbiory swe Federowski testamentem przekazał Towarzystwu Naukowemu Warszawskiemu, a archiwum TNW, razem z Przemyskiem Kolberga, trafiło po roku 1945 jako wieczysty depozyt do Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Rękopis Przemyskiego jest jednak w znacznej mierze rezultatem pracy Kopernickiego, nosi też jej liczne ślady3. Rękopis ten oraz inne źródła wskazują, że mocno już schorowany Kolberg skupił się przede wszystkim na opracowaniu zapisów nutowych, w przepisywaniu 1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3. Zob. E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 83/I), s. XLVII–LII. 3 Zob. tamże, s. XXXV–XXXVI. 2 88 �tekstów pieśni pomagała mu Pelagia Blizińska, żona przyjaciela, a inne notatki redagował do druku Kopernicki. Kolberg i Blizińska często używali czystych stron mających na odwrocie zapisy do monografii już wydrukowanych, m.in. Poznańskiego, Łęczyckiego, Mazowsza i Kujaw, a że Kopernicki włączał do przygotowywanego rękopisu oryginały notatek Kolberga o różnym formacie, manuskrypt Przemyskiego stanowi dziś po części swoistą wyklejankę. Do nielicznych przykładów czystopisów przygotowanych przez Kolberga do druku i do dziś zachowanych należą też niewielkie fragmenty Mazowsza Leśnego (DWOK T. 26) znajdujące się w tece 2. Mazury podlaskie1, oraz Obrazów Słowiańszczyzny południowej, obszernego studium drukowanego w latach 1871–1872 w „Gazecie Polskiej”2. W kilku tekach znajdujemy kopie zapisów Kolberga wykonane przez późniejszych wydawców, którzy w latach 1900–1914 przygotowywali do druku nowe tomy z polecenia Komisji Antropologicznej AU. Wspominano już tu o kopiach wykonanych przez J. Bielę, W. Grzegorzewicza, S. Zdziarskiego i W. Kosińskiego. Redagując odpowiednie monografie, porównywano te kopie z oryginałami Kolberga, a ponieważ stwierdzano, że zarówno teksty, jak i nuty zostały przepisane dokładnie, użyto ich w nielicznych wypadkach jako podstawy druku lub materiału do komentarzy źródłowych, gdy oryginały Kolberga zaginęły. Wspomnieć tu jeszcze można o odnalezieniu wśród rękopisów odbitek korektorskich z poprawkami Kolberga. Jest ich niewiele: w trzech zachowanych arkuszach drukowanej w roku 1871 pierwszej części Krakowskiego zauważyć można tylko oczywiste poprawki błędów literowych w tekstach i nieliczne w zapisach nutowych, korygujące ten sam typ błędów. Kilka kartek korekty Kaliskiego, wydanego w 1890 r., wskazuje, że jeszcze w trakcie druku wprowadzał w tym tomie3, poza poprawkami także szersze uzupełnienia. 1 Zob. E. Antyborzec Mazowsze Oskara Kolberga w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24-28, DWOK T. 80/I, s. XXXVIII. 2 Czystopis ten znajduje się w tece 40. Miscellanea (Arch. PTL, sygn. 1345, k. 13-16), tam skierowane do drukarza notatki dotyczące stopnia pisma. Przedruk całego artykułu w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 26-258. 3 Korekty trzech arkuszy Krakowskiego cz. I znajdują się w tece 45. (sygn. Arch. PTL 1418/ II, k. 36–40)), korekty Kaliskiego w tece 8 (sygn. 1160, k. 365-347), zob. też ryc. 8 przed s. 143 w tomie Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79). 89 �Nie zachowały się żadne wypowiedzi Kolberga na temat stosowanego przez niego systemu w układzie rękopisów w tekach regionalnych. Nie wiemy, jaki porządek nadawał swoim zbiorom folklorystyczno-etnograficznym; zapewne zmieniał się on w ciągu lat, zwłaszcza z powodu podejmowania nowych planów wydawniczych i narastania ilości zapisów po każdym sezonie badań terenowych. Porządek ten został w większości zatarty przez późniejszych wydawców i archiwistów. J. Biela i W. Grzegorzewicz w opracowywanych przez siebie tekach gromadzili razem karty z materiałami z danej miejscowości czy powiatu, a te układali alfabetycznie. Podobnie około roku 1972 postąpili archiwiści z rękopisami Kolberga pochodzącymi z trzech ostatnich lat jego badań terenowych. Przechowywane były one niegdyś w tece 34., a opublikowane zostały w tomach Sanockie-Krośnieńskie w latach 1972-1974. Rękopisy te pierwotnie były podzielone rzeczowo na osiem „podteczek”, dziś stanowiących odrębne jednostki archiwalne1. Każda z nich zawierała zapisy określonych gatunków folkloru lub notatki na jeden z głównych tematów monografii. Np. zapisy dotyczące obrzędów dorocznych z pieśniami i melodiami znajdowały się w osobnej podteczce, a wewnątrz niej ułożone były chronologicznie od Adwentu do kończącego rok obrzędowy dnia św. Andrzeja. Zebrane w innej składce materiały na temat obrzędów rodzinnych podzielone były również rzeczowo (chrzciny, wesele i pogrzeb) niezależnie od miejscowości, w której zostały sporządzone w czasie badań. Widać więc, że dla Kolberga w ostatnim okresie życia – zapisy z Sanockiego wykonane były w przeważającej większości w latach 1883-1885 – nadrzędne było wydzielenie w osobnej tece materiałów do 1 Materiały z dawnej teki 34. (dziś w BN PAU i PAN objęte sygnaturami 3194–3201) nie były porządkowane przez późniejszych wydawców i dysponentów spuścizny Kolberga do roku 1972. Układ ich został zmieniony w Bibliotece PAN dopiero w trakcie redagowania odpowiedniego tomu inwentarza rękopisów drukowanego w r. 1973. Wtedy w każdej pierwotnej „podteczce” ułożono zapisy według not lokalizacyjnych, tj. nazw miejscowości, w których zostały wykonane, lub której dotyczyły, a następnie alfabetycznie według tych nazw geograficznych. Zatarło to związek niektórych pieśni z obrzędem, o ile ich przynależność do niego nie była wprost zapisana na karcie. Ponieważ inwentaryzację tych rękopisów wykonano w redakcji Dzieł Kolberga przed zmianą układu, można było odtworzyć pierwotną kolejność kart nadaną przez Kolberga i powiązać wszystkie teksty z ich miejscem w roku obrzędowym. Przed drukiem inwentarza w Bibliotece PAN przemieszczono także niektóre karty między dawnymi zespołami, np. cztery karty znajdujące się w zespole o sygnaturze 3200 przeniesiono do zespołu o sygnaturze 3194. Przemieszczono też karty z zapisami z Wołynia w obrębie dawnej teki 26, stanowiącej dziś dwa zespoły o sygnaturach BN PAU i PAN 3206 i 3207 i zmieniono ich kolejność w każdym z nich. 90 �regionu, w tym wypadku obejmującego Sanockie i Krośnieńskie, a dopiero wewnątrz teki przyjęcie porządku rzeczowego podobnego do kolejności problemów w monografii. Być może układ rzeczowy miały także rękopisy przechowywane np. w tekach zatytułowanych Ruś Czerwona, ale został on całkowicie zatarty przez późniejszych wydawców. Rzeczowego układu nie mógł Kolberg stosować dla wszystkich materiałów, ponieważ często, nawet już po podjęciu prac nad monografiami regionalnymi notował na jednej karcie opisy, teksty i melodie przeznaczone później do różnych rozdziałów tomu, a nawet do różnych monografii. Wynikało to zapewne – jak już wspominano – z repertuaru informatora, z którym miał do czynienia, a po części także z konieczności oszczędzania papieru zabranego na parotygodniowy wyjazd. Dokumentację kultury ludowej zebraną w ciągu pięćdziesięciu lat badań pozostawił Kolberg w trzydziestu tekach regionalnych i w niektórych z dziesięciu tek zatytułowanych Miscellanea. Dziś dysponujemy blisko siedemdziesięcioma odrębnymi jednostkami archiwalnymi, w części tylko odpowiadającymi dawnym tekom1 i już to świadczy, że w stanie źródeł zgromadzonych przez Kolberga zaszły zmiany. Zachowane spisy Kolberga pochodzące z lat 1883–1887 obejmują 40 tek z bardzo ogólnymi uwagami o ich zawartości. Jak już tu wspominano, w roku 1965 w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie w papierach S. Udzieli odnaleziono notatki Kopernickiego na temat zawartości niektórych z nich2. Notatki te są również skrótowe, ale w połączeniu z zapiskami w innych dokumentach pozwalają stwierdzić, że po śmierci Kolberga z jego archiwum zaginęło co najmniej kilka obszerniejszych rękopisów oraz druków z jego glosami. Ustalenia te dotyczyć mogą tylko większych całostek wymienionych w spisach Kolberga lub Kopernickiego, albo zamieszczonych w tomach wydanych i opracowanych już po śmierci Kolberga w latach 1902-1914. Między innymi z dawnej teki 26 Wołyń zaginął zeszyt z tekstami 25 bajek i innych tekstów 1 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). Wykorzystując spis Kolberga z 1886 r. i późniejsze notatki Kopernickiego, wskazano tam ogólnie jakie zmiany zaszły w zawartości poszczególnych tek i w skrócie opisano obecną zawartość każdej z nich. 2 Większość notatek Kopernickiego wyjął z tek Kolberga Udziela i opatrzył tytułem Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich (zob. przyp. 3 na s. 11); w zbiorach S. Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, wówczas nieskatalogowanych, odszukał je w roku 1965 Kamocki, który na prośbę Burszty przeprowadził kwerendę w papierach pozostawionych przez Udzielę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Wszystkie notatki Kopernickiego przytoczone są w Wykazie tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 91 �prozą spisanych około roku 1835 przez Jana Prusinowskiego1, wręczony Kolbergowi przez autora w 1862 r. w Żytomierzu. Z teki tej zaginął także Kolbergowski zapis terenowy wesela z okolic Łucka2, który zachował się tylko w czystopisie. W tece 25. Ukraina znajdował się rękopis Antoniego Marcinkowskiego zawierający pieśni i opis wesela przeznaczone przez tego autora do druku jako trzecia część jego Ludu ukraińskiego3. W tece 18 brakuje drukowanego zbioru bajek z glosami Kolberga, o którym J. Biela w roku 1911 pisał: Kazki zobraw Ignatij z Nikołowicz (Karpiński w Samborskiem – dopisek Kolberga) nakładem Jakoba Sawczyńskoho, Lwow 1861, stron 98, 8o . Mieści się tutaj 26 podań ludowych, drukowanych cyrylicą. Tytuł zbiorku i nagłówki poszczególnych kazek przepisał Kolberg ołówkiem w alfabecie łacińsko-polskim i dodał po prze[d]mowie spis rzeczy4. Z teki 34. zaginął wydany przez J.K. Turowskiego Dodatek do zbiorów pieśni ludu polskiego i ruskiego (Lwów 1846) zawierający teksty zapisane w okolicy Sanoka. Z teki Chełmskie usunięte zostały odbitki prac Marii Hemplówny5 ofiarowane Kolbergowi przez autorkę. 1 Rękopis Prusinowskiego miał jeszcze w ręku J. Tretiak, opublikował zawarte tam teksty w Wołyniu w 1907 r. (zob. O. Kolberg Wołyń, T. 36 DWOK, s. 412-450), ponadto z teki tej zaginęło także kilka rękopisów pojedynczych pieśni wydanych przez Tretiaka, dwa z nich znajdują się dziś w zbiorze autografów M. Ciechanowskiej (zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… DWOK T. 85/III, s 282). 2 O ile udało się ustalić, Kolberg nie usuwał zapisów terenowych przed wydaniem drukiem monografii, do której służyły, więc rękopis ten zaginął raczej po jego śmierci, tj. po roku 1890. Opis wesela z Łucka zachował się tylko w czystopisie (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 60–61), opublikował go J. Tretiak (T. 36, s. 51–58). 3 Rękopis ten wymienia Kolberg w koncepcie ostatniej woli z 7 maja 1883 r., tam dodał o nim notatkę „w ręku dra Kopernickiego” (rkp. O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72). W spisach tek z lat 1886 i 1887 (rkp. tamże, k. 76 i 80) wymienia również rękopis Marcinkowskiego, ale bez uwagi o przekazaniu go Kopernickiemu. Rękopis Marcinkowskiego jako znajdujący się w tece 25 wymieniony jest także w inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r., ale inwentarz ten – jeżeli chodzi o rękopisy Kolberga – jest dosyć mechanicznie sporządzoną kopią własnoręcznego spisu etnografa z 1886 r., wiec nie jest miarodajny. Dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu Marcinkowskiego nie ma. 4 Wstęp J. Bieli do rękopisu Rusi Czerwonej, rkp. w Arch. PTL, teka 18a, sygn. 1230, k. 1. 5 Były to dwa artykuły: M. Hempel Spis roślin jawnokwiatowych dziko rosnących w Słupi Nadbrzeżnej, zebranych przez…, „Pamiętnik Fizjograficzny” T. 5: 1885, s. 135–153, oraz tejże Spis rzadszych roślin jawnokwiatowych rosnących w Teresinie, zebranych przez…, tamże, s. 154–159. 92 �Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu pieśni żniwiarskich odnotowanego przez niego w spisach z lat 1883 i 1886 jako część teki 31, przeniesiona później do teki 33. Nie wiadomo nawet, czy był to tylko zespół luźnych zapisów, czy materiał już uporządkowany, np. według wariantów tekstowych lub geograficznie. Nie ma też w spuściźnie Kolberga notatek o gwarze złodziejskiej wymienionych przez niego w spisie tek z roku 1883. Poza tekami Kolberga przechowywany jest obecnie rękopis Zdziarskiego Sąde[c]czyzna i Podhale, opracowany na podstawie rękopisów z teki 11 Górale. Wyjęty z tej teki znalazł się po roku 1936 w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie1. Tamże jest teraz przechowywany brulion spisu rycin strojów ludowych wykonany przez Kolberga w Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie dla Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej AU obejmujący 127 obiektów. Poza tekami Kolberga znajdują się też wspomniane już tutaj rękopisy otrzymane przez Kolberga od Bazylego Jurczeńki i Sofrona Witwickiego, a wypożyczone przez Adama Fischera2 i razem z innymi materiałami tego etnografa przechowywane dziś w Archiwum PTL. Z teki 43 zaginęły przed rokiem 1962 karty 101-125 zawierające zapisy terenowe Kolberga. Czasem jego rękopisy dostawały się do popularnych w XIX w. kolekcji autografów3, przy czym nie wiemy, czy działo się to zawsze za wiedzą i zgodą autora lub późniejszych dysponentów jego spuścizny. Jedynie Cyprian Walewski, zaprzyjaźniony z Kolbergiem bibliograf i bibliofil, rękopis jednej z jego recenzji do swej kolekcji dostał zapewne od autora4. Ze spuścizny rękopiśmiennej Kolberga zaginęły nie tylko materiały folklorystyczne i etnograficzne. Zaginęły lub zostały rozproszone druki i rękopisy utworów wielu polskich kompozytorów z końca XVIII w. i pierwszej połowy wieku XIX. Kolberg gromadził utwory kompozytorów współczesnych sobie i nieco wcześniejszych, a jego zbiór tańców był zapewne reprezentatywny dla polskiej twórczości w tym zakresie z pierwszej połowy XIX w. W roku 1881 wydał w firmie Breitkopfa i Härtla pięćdziesiąt utworów polskich kompozytorów z lat 1790–1850 pt. Polnische Tänze. Mazurkas für das Pianoforte. Publikacja ta była pomyślana jako przegląd tego specyficznie polskiego gatunku ukazujący jego historyczny rozwój w latach 1 Rękopis ten znajdował się w tece 11 jeszcze w roku 1936, wspomina go K. Hławiczka, zob. s. 42. 2 Zob. s. 30. 3 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III), s. 282. 4 Zob. tamże, s. 270. 93 �1790-1850. Planował też wydanie podobnie pomyślanego zbioru polonezów. W roku 1884 pisał do Juliana Horoszkiewicza, zbieracza i wydawcy polskich pieśni wojskowych i patriotycznych: Polonezów dawnych z akompan[iamentem] fortepianu przez różnych napisanych autorów i anonimów posiadam kilkadziesiąt i zbieram ich więcej, by je kiedyś sam publikować, jakem to już zrobił z mazurami […]1. Obecnie w zachowanej spuściźnie Kolberga nie ma druków ani rękopisów mazurków i polonezów polskich kompozytorów, które wydał lub zamierzał wydać jako antologie ukazujące stan tych gatunków przed pojawieniem się kompozycji Chopina. Teki regionalne i miscellanea o numerach od 1 do 40 powstały za życia Kolberga i przynajmniej w części z nich obecna zawartość bliska jest pozostawionej przez autora. W każdej z tek regionalnych (tj. 1–30) znajdują się materiały z tytułowego regionu, choć obok nich są tam także zapisy pochodzące z innych terenów. W pewnej mierze spowodowane jest to metodą zapisywania folkloru przez Kolberga. Wiele kart z zapisami melodii i pieśni, zwłaszcza pochodzącymi z badań prowadzonych przed podjęciem programu Ludu, zawiera utwory notowane w kilku miejscowościach leżących czasem w różnych regionach. Mogło to wynikać – jak już wspomniano – z konieczności oszczędzania papieru zabranego na wycieczkę przebiegającą przez kilka miejscowości albo z nawiązywania w jednym miejscu kontaktów z wykonawcami pochodzącymi z różnych okolic. Niektóre zachowane zapisy prymarne wskazują, że zwłaszcza podczas badań prowadzonych w początkowych latach Kolberg notował repertuar spotykanych muzyków kolejno na jednej karcie. Karty takie zapisane obustronnie zawierają niekiedy ponad sto melodii, a nowa nota lokalizacyjna nad którąś z kolejnych wskazuje, że zmienił się instrumentalista albo śpiewak. Również część tek Miscellanea2 utworzonych przez Kolberga i zachowanych do dziś zawiera rękopisy o treści określonej ich podtytułem, choć 1 Brulion listu do J. Horoszkiewicza z 29 III 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 137. 2 Pierwotnie tek Miscellanea było 10, obecnie spośród utworzonych przez Kolberga istnieją teki Miscellanea o numerach 31, 33, 35–40, jednak ich zawartość nie zawsze odpowiada pozostawionej przez Kolberga. W brulionie spisu z roku 1883, dołączonym do konceptu testamentu (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k.74), odnotowane są także teki o numerach 41 i 42, ale opis 94 �w każdej zauważymy także karty włożone tam raczej przypadkowo1. Dosyć jednolity charakter mają manuskrypty z teki 31. Miscellanea z podtytułem Bibliografia, notatki, które w większości powstały zapewne krótko po opracowaniu programu Ludu, tj. około roku 1865. Są to wyniki dokładnych i systematycznych kwerend całych roczników czasopism, np. na k. 1–4 zestawione są wszystkie przydatne dla etnografa artykuły z leszczyńskiego „Przyjaciela Ludu”, wydawanego w latach 1834–1849, na kartach następnych znajdują się podobne spisy zawartości roczników wileńskiego „Athenaeum” z lat 1841–1851, poznańskiego „Tygodnika Literackiego” z lat 1842–1844 czy znacznie wcześniejszego „Dziennika Wileńskiego” z lat 1806–1830. Spisy te obejmują zawartość kilkunastu czasopism polskich, głównie wydawanych w pierwszej połowie wieku XIX. Na wielu innych kartach zanotowane są informacje o drukowanych w różnych czasopismach artykułach związanych z określonym regionem lub tematem, tj. zestawione rzeczowo, a nie według źródeł. Razem spisane są np. noty artykułów o ludach azjatyckich zamieszkujących Syberię, a także noty zbiorów bajek ludowych wydanych w języku niemieckim w latach 1836–1869. Notatki z systematycznych kwerend2 dotyczą w większości publikacji sprzed roku 1865, rzadko odnotowane są artykuły z późniejszych roczników „Kłosów” czy „Tygodnika Ilustrowanego”. W sumie jest tam ponad 1800 not bibliograficznych, głównie artykułów z czasopism i prac zbiorowych, rzadziej prac zwartych, na temat folkloru i innych dziedzin kultury ludowej, a także zawierających opisy podróży, informacje o zabytkach, ryciny strojów ludowych, podania i legendy związane z różnymi miejscowościami. Sądzić więc zawartości tek Miscellanea 39–42 i ich numeracja są poprawiana i teki 41 i 42 zostały tam ostatecznie skreślone. 1 Np. w tece 31. po arkuszach z notami bibliograficznymi znajduje się czystopis artykułu o rodzinie muzyków francuskich Philidor Danican przeznaczony do Encyklopedii powszechnej, ale tam niedrukowany, zob. w Pismach muzycznych (DWOK T. 62), s. 191–192, 2 W trakcie poszukiwań bibliograficznych Kolberg korzystał z czasopism, których część znajduje się obecnie w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Na paru egzemplarzach gazet warszawskich i innych czasopism w tej bibliotece zobaczyć można charakterystyczne zakreślenia ołówkiem, takie same, jakie zauważamy w drukach pochodzących z podręcznej biblioteki Kolberga lub na fragmentach czasopism przechowywanych w tekach z jego rękopisami. Widoczne są one w egzemplarzach w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej na marginesach artykułów cytowanych lub odnotowanych w Ludzie. Niekiedy są to nawet notatki, np. obok artykułu O. Grudy Ślesin w „Dzienniku Warszawskim” 1851, nr 70, 71, 73–75. Te ostatnie zauważył W. Sobisiak, wydawca materiałów Kolberga z Kaliskiego, zob. O. Kolberg Kaliskie i Sieradzkie (DWOK T. 46), przypis we wstępie W. Sobisiaka na s. XII. 95 �można, że bezpośrednio po opracowaniu programu Ludu i ogłoszeniu Listu otwartego w 1865 r. podjął Kolberg poszukiwania literatury na temat kultury ludowej i wtedy powstała większość notatek mieszczących się w tece 31. Miscellanea. Później w kolejnych tomach zamieszczał wyciągi, streszczenia i cytaty z artykułów odnotowanych w tym zespole. Materiały w większości jednorodne treściowo zawierają także trzy wspominane tu już teki Miscellanea: teka 33 z dłuższym podtytułem Muzykalia, odpadki od serii I („Pieśni ludu polskiego”); P[ieśni] żniwiarskie, teka 36. z podtytułem Pieśni patriotyczne i szlacheckie i 37. mająca podtytuł Czary. Wierzenia. Przysłowia, zdania. Do charakterystyki rękopisów z teki 33. trzeba będzie tu jeszcze wrócić, natomiast w dwu pozostałych tekach (tj. 36. i 37.) przechowywane są rękopisy umieszczone tam przez Kolberga i odpowiadające w dużej mierze tytułowi. Podobnie w tekach 39. i 40. znajdują się nadal materiały dotyczące folkloru Łużyczan i innych narodów Słowian zachodnich i południowych a po części także wschodnich. Natomiast rękopisy znajdujące się obecnie w dwu innych tekach Miscellanea nie mają wiele wspólnego z wcześniejszą zawartością, tj. manuskryptami dawniej złożonymi tam przez Kolberga. Przeciwnie – układem i treścią sprawiają wrażenie materiałów zebranych razem raczej przypadkowo. Dotyczy to teki 35., której pierwotną zawartość usunął Kopernicki, a także teki 38., której skład najpierw zmienił Kolberg, a później prawdopodobnie osoby „porządkujące” jego spuściznę. Obydwie zawierają dziś materiały etnograficzne i folklorystyczne z różnych regionów, w większości w rękopisach Kolberga, a zebranie ich razem nie jest uzasadnione ani treścią zapisów, ani ich charakterem czy lokalizacją geograficzną. Dziełem późniejszych wydawców, archiwistów i innych osób odpowiedzialnych za spuściznę etnografa jest utworzenie tek o numerach 41–51. Powody wydzielenia znajdujących się w nich obecnie rękopisów nie zawsze są znane. Teka 41. to rękopis Kolberga, który odnotowany jest z tym numerem i z tytułem Pieśni ludowe religijne w inwentarzu Komisji Etnograficznej w 1934 r., gdzie opatrzony jest notatką „przygotowane do druku”. We wcześniejszych spisach Kolberga i innych dokumentach nie ma wzmianek o istnieniu takiej pracy autora Ludu. Przekazana była w osobnej kopercie w roku 1953 do Archiwum PTL i tam została zapisana jako teka 41 Materiały do pracy o śpiewach religijnych ludowych. Również teki Miscellanea o numerach 42 i 43 są wymienione po raz pierwszy dopiero w inwentarzu z roku 1934, z nich teka 42 jest dosyć przypadkowym zbiorem rękopisów o różnym 96 �charakterze, a zawartość teki 43 i znajdujące się w niej rękopisy z badań terenowych już tu wspominano. Obydwie powstały prawdopodobnie przed rokiem 1914, tj. w okresie, gdy teki Kolberga znajdowały się już pod opieka Komisji Antropologicznej i korzystały z nich osoby przygotowujące wybrane rękopisy do druku lub szukające materiałów do własnych prac. Odmienne jest pochodzenie trzech następnych tek o numerach 44–46. Rękopisy tam zawarte mają pieczęcie „Archiwum familii Nowina Konopków” i pochodzą ze zbiorów niegdyś przechowywanych w Modlnicy lub w Mogilanach. Jak podano wyżej, zostały one nabyte przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w jednym z antykwariatów warszawskich w roku 1959. Część z nich to fragmenty rękopisów Kolberga pozostawionych przez niego w Modlnicy w 1884 r., ale znaczna część zakupionych manuskryptów nie należała do Kolberga, a do Konopków. Z trzynastu pozyskanych wtedy odrębnych rękopisów w archiwum PTL we Wrocławiu utworzono trzy nowe teki, kierując się ich treścią, a po części autorstwem i nadano im kolejne numery i tytuły: tece 44 tytuł Przysłowia a następnym 45 i 46 – Miscellanea. Również teka 47 została utworzona w archiwum PTL we Wrocławiu z rycin otrzymanych w roku 1953 z krakowskiego Muzeum Etnograficznego w osobnej kopercie, poza tekami, oraz wyjętych z tek później, w latach 1956–1961 w Pracowni Kolbergowskiej działającej przy Zarządzie Głównym PTL. Dołączono do nich w 2013 r. wspominane już tutaj ryciny odnalezione w papierach J. Gajka. Razem ze szkicami, rysunkami oraz fotografiami zachowanymi w tekach regionalnych stanowią one ważną dokumentację uzupełniającą opisy strojów, chat, naczyń itd., i są publikowane w nowych monografiach regionalnych i w suplementach. Nie jest to jednak kontynuacja zgromadzonej przez Kolberga kolekcji, składającej się m.in. z fotografii specjalnie na potrzeby Ludu wykonywanych w Krakowie w firmie W. Rzewuskiego i w Kołomyi u J. Dutkiewicza, a także z rysunków i akwarel, m.in. W. Gersona, T. Konopki i T. Rybkowskiego. W wykazie tek z 10 stycznia 1886 r. na końcu Kolberg odnotował: A nadto zbiór fotografij, akwarel, rysunków, szkiców itp., przedstawiających przeważnie typy i ubiory włościan, objęty osobnym spisem. Ze zbioru tego korzystano już w pewnej części przy wydawnictwach1. 1 Wykaz tek rękopiśmiennych sporządzony przez O. Kolberga, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 12, s. 748. 97 �Wspomniany przez Kolberga „osobny spis” rycin nie zachował się, a późniejsze losy kolekcji, opisanej tak skrótowo w przytoczonym wykazie, nie są znane. Ta część zbiorów ikonograficznych Kolberga prawdopodobnie zaginęła w Warszawie w 1944 r., po powstaniu, lub w Modlnicy. Jej odpryskiem jest kolekcja rysunków i akwarel W. Gersona przechowywana obecnie w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie. Rękopisy przechowywane dziś w tekach Miscellanea 48, 50 i 51 robią wrażenie zespołów utworzonych przypadkowo. Wspomniano już, że jako trzy pakunki zostały odnalezione w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie prawie dziesięć lat po przekazaniu przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie spuścizny rękopiśmiennej Kolberga do tworzonego w roku 1953 Instytutu Historii Kultury Materialnej. Odnalezione w pomieszczeniach IHKM na początku roku 1963 r. pakunki zostały przywiezione do redakcji Dzieł Kolberga w Poznaniu. W archiwum PTL otrzymały numery kolejnych tek i tytuły Miscellanea. Trudno dziś ustalić, w której z tek założonych przez Kolberga znajdowały się dawniej. Np. rękopisy kompozycji Kolberga wypełniające dziś znaczną część nowej teki 51 (tam karty 41–232) nie były ujęte1 w spisie z 1886 r. Stwierdzano już tutaj, że nie odnaleziono w spuściźnie Kolberga wykazów czy indeksów zawartości tek, poza konceptem ostatniej woli z roku 1883 i spisami dołączonymi w latach 1886 i 1887 do pism kierowanych do Akademii Umiejętności i Wydziału Krajowego we Lwowie, a te są bardzo skrótowe. Dlatego trudno dziś porównać obecną zawartość tek ze stanem zostawionym przez Kolberga oraz bezspornie ustalić wiele faktów z dziejów rękopisów pozostawionych przez niego testamentem w roku 1890 do dyspozycji Akademii Umiejętności. Za jedyny odkryty w zbiorach Kolberga swoisty katalog dotyczący zapisanych przez niego melodii tańców, ślad warsztatu edytorskiego z lat 1845–1857, uznać można trzy odrębne rękopisy przechowywane obecnie w różnych tekach. Jeden z nich to obszerny czystopis melodii2, znajdujący 1 W spisie tek dołączonym do konceptu ostatniej woli (rkp. Kolberga, sygn. BN PAU i PAN, 2183, k. 72) z 7 maja 1883 r. przy tytule teki 40. widnieje notatka „Prywatne (teksta oper itd.)”, być może później, po roku 1883, Kolberg własne kompozycje przeniósł do innego zespołu – w spisie z roku 1886 nie ma tego podtytułu. Zbiór autografów znajdujący się dziś w tece, której nadano w 1963 r. tytuł Miscellanea i numer 51, jest być może fragmentem zbioru własnych utworów przechowywanych dawniej przez Kolberga w tece 40. 2 Rkp. O. Kolberga w Arch. PTL, teka 33, sygn. 1305, k. 1-81; karty tego rękopisu są błędnie ponumerowane: k. 1–28 zawierają melodie nieparzyste nr 1535–2606, k. 29–44 melodie parzyste 98 �się w tece 33. Miscellanea, zawierający ponad 3200 zapisów. Melodie te skorelowane są z tekstami przyśpiewek zawartych w dwu innych manuskryptach1 i połączonych z tymi melodiami systemem odsyłaczy. Zapisy nutowe znajdujące się dziś w tece 33 są kopiami melodii z notatek terenowych. Obejmują one prawdopodobnie znaczną część (być może nawet całość) melodii tanecznych zapisanych od początku badań do połowy roku 1857. Jest to 81 kart grubego papieru nutowego, na których wpisanych jest dwukolumnowo 2605 melodii tanecznych w metrum nieparzystym, 591 w metrum parzystym, ponadto kilkanaście melodii nieliczbowanych z tytulikiem „Kozaki”, ponad trzydzieści określonych jako „Polki” oraz kilkanaście innych, też nieliczbowanych. Dla każdej melodii Kolberg przeznaczył dwie pięciolinie połączone akoladą i kreskami taktowymi. Wskazuje to na zamiar wpisywania na dolnej pięciolinii akompaniamentu, który został jednak opracowany tylko dla niewielkiej części, w sumie mniej niż stu zawartych tam melodii. Na początku rękopisu, w obu grupach tańców, nieparzystych i parzystych, na górnej pięciolinii Kolberg wpisał kolejno melodie tańców (tylko tańców, melodie pieśni opuszczał) wydane w jego pierwszym zbiorze2 drukowanym w latach 1842–1845, z odsyłaczami do tego druku, następnie wpisywał melodie taneczne z różnych regionów, głównie z Królestwa Polskiego, pochodzące z narastających stopniowo zapisów terenowych. Pod nutami często widnieją incipity przyśpiewek, niekiedy ograniczone do jednego lub dwu słów. Wszystkie melodie mają noty lokalizacyjne dotyczące pojedynczych utworów albo kilku czy kilkunastu następujących kolejno po sobie. Znaczna część zapisów nutowych zawartych w tym rękopisie połączona jest odsyłaczami z dwoma zbiorami tekstów przyśpiewek, przechowywanych dziś w innych tekach. Jeden z nich to znajdujący się w tece 16. Radom. Opatów. Sandomierz rękopis pt. Obertasy i mazurki. Zawiera on ponad 1900 tekstów, w większości jedno- i dwuzwrotkowych przyśpiewek, między nr 1–595, k. 45–46 nieliczbowane kozaki i inne tańce (50 melodii), k. 47–81 melodie nieparzyste nr 1–1534. 1 Jeden to Krakowiaki i polki, obecnie w Arch. PTL teka 13, sygn. 1193, k. 1–34, drugi – Obertasy i mazury tamże, teka 16, sygn. 1209, k. 1–25. 2 Tj. w Pieśniach ludu polskiego drukowanych w Poznaniu u Żupańskiego. A. Pawlak we wstępie do Pieśni i melodii ludowych… (DWOK T. 67/I), s. XV, pisze mylnie, że w omawianym rękopisie z teki 33 na początku wpisane są melodie z Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 r. i z tego powodu ocenia jego powstanie na lata 1857–1862. 99 �którymi sporadycznie zapisane są teksty pieśni. Przyśpiewki te pochodzą z własnych badań Kolberga, prowadzonych głównie w regionach leżących w Królestwie Polskim. Wiele z nich ma zwrotne odsyłacze do melodii znajdujących się w zbiorze nut z teki 33. Drugi rękopis to teksty pt. Krakowiaki i polki, dziś przechowywany w tece 13. Kraków. Wpisanych jest tam ponad 2900 przyśpiewek, również jedno lub dwuzwrotkowych i tak jak teksty w Obertasach połączonych zwrotnymi odsyłaczami z melodiami z teki 33. Większość przyśpiewek w tym rękopisie jest przepisana przez Kolberga z kilku zbiorów pieśni innych wydawców z lat 1833–1856, a blisko 750 wpisanych na końcu pochodzi z jego własnych badań terenowych. Ostatnie z nich (w sumie 157 tekstów) mają noty lokalizacyjne: „Zakopane, Hamry”, „Czorsztyn”, „Szczawnica” i „Mogilany”. Te nazwy miejscowości mogą wskazywać, że ostatnie przyśpiewki w rękopisie Krakowiaki i polki wpisał Kolberg po swej wycieczce w roku 1857 do Zakopanego i okolic. Były to jego pierwsze badania terenowe na Podhalu i prowadził je w tych właśnie miejscowościach. Natomiast zanotowanych wtedy melodii już nie włączył do rękopisu z teki 33. Miscellanea – nie ma tam zapisów z Podhala i Tatr, co być może znaczy, że uzupełnianie w nim melodii zakończył przed pobytem w Zakopanem w roku 1857. Trzy rękopisy tu scharakteryzowane stanowiły prawdopodobnie – jak już zaznaczono – rodzaj katalogu czy kartoteki służącej do wyszukiwania potrzebnych melodii tańców, a następnie odpowiadających im przyśpiewek. Tworzenie omawianego zespołu Kolberg rozpoczął po zredagowaniu zbioru Pieśni ludu polskiego drukowanego w latach 1842–1845 w Poznaniu albo nawet dopiero po jego wydaniu, a „zamknął” jako uzupełniany na bieżąco rękopis prawdopodobnie w połowie roku 1857, po kolejnej zmianie programu wydawniczego. Przedtem mógł mu służyć jako pomoc we wstępnym wyborze materiałów do różnie sprofilowanych gatunkowo i tematycznie zbiorów tańców z przyśpiewkami i melodii instrumentalnych. Zgromadzone tam zapisy nutowe łatwiej było przeglądać i wybrane melodie odszukać potem w rękopisach terenowych, aby włączyć je do przygotowywanej publikacji. Wskazówką służącą do wyszukiwania i identyfikacji melodii w prymarnych zapisach ze słuchu były noty lokalizacyjne. Prawdopodobnie już wtedy, tj. przed rokiem 1857, założył Kolberg część przynajmniej tek regionalnych, w których przechowywał narastające zapisy terenowe. Po podjęciu pracy nad regionalnymi zbiorami pieśni i tańców, a tym bardziej po stworzeniu programu Ludu, gdy nadrzędnym kryterium wyboru 100 �do druku stało się pochodzenie geograficzne materiałów, te trzy rękopisy przestały służyć jako swoisty indeks zapisanych w terenie melodii tańców. Później, już tylko niekiedy wpisywał Kolberg przy zapisach nutowych i tekstach przyśpiewek odsyłacze z tytułem lub numerem tomu Ludu, w którym zostały opublikowane. * Cała zachowana spuścizna Oskara Kolberga, drukowana i rękopiśmienna, została opublikowana w 84 tomach jego Dzieł wszystkich. Pierwsza część Dzieł (tomy 1-36) to reedycja fotooffsetowa monografii regionalnych, tj. Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w latach 1857–1890, obok których znalazły się wydane poza tymi cyklami Chełmskie i Przemyskie oraz Wołyń, jedno z opracowań późniejszych wydrukowane w roku 1907 na podstawie rękopisów Kolberga. W drugiej części Dzieł w tomach 37–69 opublikowano zgromadzone przez niego i zachowane w rękopisach źródła folklorystyczne i etnograficzne oraz artykuły i inne drukowane jego prace, materiały i utwory o bardzo zróżnicowanym charakterze, tj. kompozycje, artykuły z zakresu historii i teorii muzyki oraz korespondencję. Najobszerniejsza w tej części edycji jest bogata dokumentacja kultury ludowej, co najmniej dorównująca wartością, znaczeniem i objętością tomom wydanych przez Kolberga w XIX w. Ostatnie tomy 70–84 to suplementy i komentarze źródłowe do monografii opracowanych przez Kolberga. Trzyczęściowy tom Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło zamyka Dzieła wszystkie. Warto jeszcze na zakończenie przypomnieć najważniejsze zasady edycji Dzieł wszystkich Kolberga. Dla wydawców spuścizny autora Ludu podstawowe było założenie, że źródła przez niego zebrane powinny być przygotowane do druku zgodnie z jego koncepcją monografii regionalnej, do której były ostatecznie przeznaczone, tzn. w takim układzie treści, jaki dla niej przyjął on w tomach Ludu i Obrazów etnograficznych. Kontynuacja Kolbergowskiego modelu monografii uznana została za zabieg celowy już na początku edycji Dzieł wszystkich przez Józefa Bursztę, ich redaktora od jesieni 1961 do lata roku 1987. Zdanie to podzielał Komitet Redakcyjny kierowany w latach 1962–1976 przez Juliana Krzyżanowskiego, w latach 1976–2010 przez Gerarda Labudę, a później przez Aleksandra Posern-Zielińskiego. Założenie to realizował zorganizowany przez Józefa Bursztę w latach 1962–1963 niewielki zespół stałych pracowników Redakcji Dzieł 101 �Wszystkich Oskara Kolberga, przekształconej w roku 1997 w Instytut im. Oskara Kolberga. Z upływem czasu zespół ten nieco się zmieniał, jednak zawsze pozostawał zbyt szczupły w stosunku do zadań, jakie trzeba było wykonać. Równie istotna była zasada, że różne typy źródeł zgromadzonych przez Kolberga w czasie badań terenowych, przekazanych mu przez współpracowników, a także pochodzących z jego kwerend w drukach XIX-wiecznych i wcześniejszych powinny zostać potraktowane w edycji Dzieł wszystkich równorzędnie, zgodnie z założeniami i praktyką autora Ludu. Do druku przeznaczono więc wszystkie materiały etnograficzne i folklorystyczne zachowane w archiwum Kolberga, bez ich wartościowania czy selekcjonowania, niezależnie od autorstwa, charakteru czy stopnia opracowania. On sam mógł przed zakończeniem prac nad monografią uzupełnić i weryfikować swe notatki, powtarzając badania lub odwołując się do współpracowników i literatury, mógł także dokonywać ich selekcji, wybierając pewne materiały do opublikowania, a zostawiając inne niedrukowane w archiwum. Współcześni wydawcy możliwości takich nie mieli, miedzy innymi dlatego, że Kolberg nie pozostawił w tym zakresie żadnych wskazówek. Ostateczny kształt przygotowanych przez nich monografii może więc być nieco inny od tego, jaki oddałby do druku on sam. Zawartość nowych tomów jest jednak uwarunkowana zwłaszcza stanem zachowania rękopisów Kolberga, a u podstaw edycji jego spuścizny leży przede wszystkim przekonanie, że zgromadzone przez niego i do dziś zachowane materiały folklorystyczne i etnograficzne są niepowtarzalnymi źródłami do dziejów kultury ludowej, które powinny być opublikowane w całości, ponieważ nie można ich niczym zastąpić. �Elżbieta Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga W ciągu półwiecza swojej działalności Kolberg nie prowadził systematycznie diariusza podróży badawczych. Nie zachowały się też w jego archiwum rękopiśmiennym regularne notatki dotyczące kontaktów z regionalistami, współpracownikami i życzliwymi mu osobami, które gościły go w swoich dworach i miejskich domach w trakcie wypraw terenowych podejmowanych w latach 1839–1885. Informacje o podróżach rozproszone są w zachowanych rękopisach i drukowanych tomach autora Ludu, a próba pełnej rekonstrukcji jego wędrówek etnograficznych, nawet w zakresie podstawowym, tj. dat rocznych, odwiedzanych miejscowości i kontaktów, osób gospodarzy i współpracowników oraz konkretnych zbiorów wiążących się z tymi eksploracjami, napotyka na zasadnicze trudności. Powodują je nie tylko luki w faktografii, ale także częsta ogólnikowość informacji i liczne sprzeczności danych z różnych źródeł, co stwarza dylematy, które komplikują, niekiedy wręcz uniemożliwiają jednoznaczne ustalenie faktów, pewne i prawidłowe wnioski co do miejsc pobytu, trasy podróży, a nawet jej czasu. Tak więc zastrzeżenie podstawowe dotyczy nie tylko kompletności i jednoznaczności, ale i wiarygodności przekazów dokumentujących wyprawy Kolberga. Z pewnością przedstawiany tu wykaz nie obejmuje wszystkich podróży badacza, niektóre w rzeczywistości mogły przebiegać inaczej, zaś jeszcze inne nie zawsze musiały być poświęcone badaniom etnograficznym. Analiza zachowanych źródeł umożliwiła zbudowanie kalendarium, które opiera się wprawdzie na całej dostępnej dokumentacji, z odnotowaniem zawartych w niej danych także sprzecznych lub wątpliwych, ale nie rozstrzyga wszystkich problemów dotyczących chronologii, kierunków i etapów poszczególnych podróży. Z konieczności pozostało więc ograniczenie się do rzetelnej prezentacji zachowanego materiału źródłowego i ewentualnych wniosków z niego wynikających, często jedynie hipotetycznych. Opracowując kalendarium, wykorzystano wyniki wieloletnich kwerend dokonywanych w trakcie prac redakcyjnych i edytorskich nad materiałami 103 �Kolberga i obejmujących cały zachowany zasób rękopiśmienny i publikowany. Uwzględniono także literaturę przedmiotu, XIX-wieczną prasę, publikacje wspomnieniowe i pamiętnikarskie, rozpoznane jako przydatne do przygotowania biografii Oskara Kolberga. W sumie opracowanie stanowi rezultat wieloletnich analiz i badań nad jego życiem, działalnością i spuścizną. Jedynym i najpełniejszym dokumentem sporządzonym przez Kolberga jako wykaz odbytych podróży jest brulionowy szkic, z lapidarnie ujętymi informacjami o miejscowościach i czasami związanymi z nimi osobach odwiedzanych w poszczególnych latach, począwszy od roku 1836 do 1885. Powstał pod koniec życia: w rękopisie widnieją na końcu wykazu lata 1886, 1887 i 1888 niewypełnione danymi, co zgodne jest z faktem, że nie odbył już wtedy dłuższych podróży. Najprawdopodobniej spis ten sporządzony został około 1889 roku na prośbę Izydora Kopernickiego, który z okazji jubileuszu 50-lecia pracy naukowo-badawczej Kolberga przygotowywał biografię jubilata. W rękopisie wykazu widoczne są wahania i poprawki, informacje podane zostały wyraźnie skrótowo, są często niepełne i jak się wydaje, nie zostały ponownie zweryfikowane. Brulion ten ma charakter roboczego zestawienia ewidencyjnego dla celów własnych; nie stanowi próby usystematyzowania danych do publikacji. Spis tego rodzaju, sporządzany po latach, kiedy daty i miejsca mogły się już zatrzeć w pamięci, zawiera też niedokładności i błędy, co powoduje wspomniane komplikacje i wątpliwości co do chronologii, dat i kierunków wędrówek. Omawiany wykaz, zwany dalej itinerarium (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 69, opublikowany w części III Korespondencji Oskara Kolberga, DWOK T. 66, s. 704–706 aneks 1), jako zestawienie własne Kolberga dotyczące podróży z lat 1836–1885, cytowany jest pod każdą datą roczną, przy czym niejednokrotnie przywoływany jest pierwszoplanowo jako jedyny lub najpełniejszy, choć niekoniecznie precyzyjny przekaz świadczący o odbytej wyprawie. Odsyłając do tego źródła, nie podaje się każdorazowo sygnatury i karty rękopisu (jest jedna). W zebranej dokumentacji wykorzystane zostały także inne zachowane świadectwa, tj.: – rkp. Kolberga Szkic autobiografii obejmujący okres do 1861 roku (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68); – rkp. Kolberga pt. Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859–1869 (BN PAU i PAN, sygn. 3210, k.1– 24), w którym znalazły się m.in. informacje o podróżach i ich kosztach, 104 �zapisywane jednak z różnym stopniem szczegółowości – dalej w odesłaniach do tego manuskryptu podaje się jego sygnaturę i kartę; – korespondencja z rodziną, przyjaciółmi, mecenasami itd., w której temat wypraw Kolberga przewija się w różnym kontekście i formie, od lakonicznych wzmianek do obszerniejszych opisów i relacji (Korespondencja Oskara Kolberga, cz. I–III, DWOK T. 64–66); – informacje podawane przez Kolberga we wstępach do tomów Ludu i Obrazów etnograficznych, w których niekiedy wymienia on lata badań, najważniejsze dla swoich eksploracji i zbiorów miejscowości pobytu i prac terenowych, współpracujące z nim osoby; – sprawozdania z podróży bądź opracowane przez Kolberga dla Akademii Umiejętności, która poza finansowaniem jego wydawnictwa w niektórych latach przyznawała specjalne fundusze na wyprawy badawcze (zob. np. rok 1875), bądź publikowane w formie korespondencji prasowych z odwiedzanych miejscowości czy krajów (zob. np. rok 1857); – dokumenty poświadczające urlopy Kolberga, paszporty podróżne, określające cel i kierunek wypraw, z potwierdzeniem miejsca i daty wyjazdu, pobytu i powrotu do Warszawy, zachowane w tece z papierami osobistymi Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2183); – luźne i rozproszone notatki Kolberga, drukowane i rękopiśmienne, w których okazjonalnie wymienia niekiedy daty i miejsca przez siebie odwiedzane; – materiały do biografii Kolberga zebrane przez Izydora Kopernickiego, przyjaciela, świadka pracy autora Ludu w latach krakowskich, wykonawcy jego testamentu i pierwszego biografa, tj.: rękopiśmienne notatki tego autora, dotyczące podróży Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68) oraz opracowana przez niego biografia Kolberga, opublikowana jako studium wstępne do tomu Przemyskie wydanego po śmierci przyjaciela w 1891 roku (Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie, DWOK T. 35, s. V–XX). Notatki swe sporządził Kopernicki jako uzupełnienie rękopiśmiennego Szkicu autobiografii Kolberga, obejmującego okres do roku 1861 (zamieścił je na tej samej karcie manuskryptu). Powstały zapewne w oparciu o wspólne z Kolbergiem ustalenia, choć są fragmentaryczne, zawierają skomasowane daty roczne podróży w poszczególne regiony bądź do konkretnych miejscowości Rzeczypospolitej od 1842 do 1870 roku. Nie obejmują jednak wszystkich lat z tego okresu. 105 �Z kolei w ramach drukowanej Przedmowy wydawcy Kopernicki zamieścił (na s. IX, X i XI) sumaryczny spis podróży Kolberga do poszczególnych regionów (bez podawania miejscowości i goszczących Kolberga osób) uporządkowany chronologicznie (daty roczne). Dane zawarte w obu opracowaniach Kopernickiego po części potwierdzają informacje podane przez Kolberga w itinerarium i w pozostałych źródłach, inne dopełniają je, jeszcze inne są jednak odmienne bądź z nimi sprzeczne i podważające materiał Kolberga. Niezależnie od tego wszystkie zostały przytoczone w kalendarium, gdyż nie zawsze mamy pewność, które informacje są prawdziwe i wiarygodne. Dalej przy opisie poszczególnych podróży nie przywołuje się każdorazowo sygnatury i karty notatek Kopernickiego z rękopisu (jedna karta), natomiast odesłania do napisanej przez niego biografii Kolberga podaje się w formie skróconej do tytułu i strony. W kalendarium przywołano także odnalezione świadectwa spoza archiwum badacza, takie jak np. notatka prasowa o pobycie Kolberga w Mazewie w Łęczyckiem w lipcu 1860 roku lub wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera o wyjeździe Kolberga do Krakowa w sierpniu 1871 roku czy wspomnienie Lucjana Siemieńskiego o spotkaniu Kolberga w Tatrach i Pieninach w 1857 roku. Można uznać, choć jedynie w pewnym przybliżeniu, że poszczególne świadectwa różnią się stopniem wiarygodności. Największą posiada zapewne Notatnik z rachunkami obejmujący jednak tylko jedenaście lat (1859–1869) i korespondencja, prowadzona także na bieżąco, sprawozdania składane Akademii Umiejętności (np. z podróży w 1875 roku), doniesienia i korespondencje prasowe oraz potwierdzenia pobytu odnotowane w paszportach. Przekazy podawane po latach dzielących je od dawnych podróży, np. we wstępach do poszczególnych tomów wydawanych niekiedy dużo później niż pozyskanie zbiorów z wypraw terenowych Kolberga, nie pokrywają się niekiedy z innymi danymi źródłowymi. Zakres i charakter dokumentacji źródłowej dla podróży odbytych w poszczególnych latach jest bardzo zróżnicowany. Niektóre wyprawy poświadczane są jedynie lakonicznymi informacjami z itinerarium, inne również pojedynczymi przekazami spoza tego rękopisu Kolberga, jeszcze inne mają bogatsze potwierdzenie i opis w zachowanych źródłach. Nie zawsze wiadomo, czy wymieniana miejscowość (np. w sformułowaniu: „na Kielce”) oznaczała jedynie kierunek podróży czy miejsce pobytu, czy stanowiła 106 �stację pośrednią w drodze, gdzie następowała tylko przesiadka lub zmiana rodzaju transportu z pociągu na konie przysłane przez zapraszającego Kolberga właściciela dworu, czy też była stacją docelową, w której badacz się zatrzymał i prowadził badania. Niejednokrotnie nie znamy też okoliczności podróży Kolberga, jej ram czasowych i tras, związanych z nią kontaktów, konkretnych stacji badawczych, warunków pobytu itd. Nierównomiernie zasobna jest też dokumentacja zawarta w korespondencji. Znacznie uboższe informacje o wędrówkach Kolberga przynoszą listy z lat warszawskich, tj. do roku 1871, i to nie tylko dlatego, że zachowało się ich o wiele mniej niż z lat późniejszych, tj. z okresu pobytu w Modlnicy i w Krakowie, gdyż po części zostały zniszczone w czasie wojny. W dużej mierze o oszczędnym informowaniu Kolberga o swoich podróżach lub wręcz o ich przemilczaniu w listach i notatkach osobistych, pisanych w Warszawie decydowała sytuacja polityczna w zaborze rosyjskim. Szczególnie nasilone w Królestwie Polskim restrykcje policyjne zaborców, podejrzliwość i inwigilacja władz, kontrolowanie korespondencji, zwalczanie wszelkich propolskich działań wymuszały autocenzurę i krępowały swobodę wypowiedzi. Niektórzy współpracownicy i gospodarze goszczący Kolberga woleli zapewne pozostać anonimowymi, a może i rezygnowali z listów lub szyfrowali ich treści z obawy przed prześladowaniami za udział w walkach czy akcjach niepodległościowych, pomoc powstańcom itd. Niekiedy współpracownicy Kolberga wręcz prosili w listach o nieujawnianie ich nazwisk w drukowanych przez niego tomach i niesygnowanie imienne pozyskanych od nich a publikowanych tam materiałów. Sytuacja ta skłaniała także do częstej praktyki przekazywania korespondencji przez zaufanych pośredników, nie pocztą, lub ograniczała wymianę listów Kolberga z mieszkańcami Królestwa Polskiego. Dużo pełniejszą dokumentację podróży Kolberga przynosi natomiast jego korespondencja z czasów krakowskich, za autonomii Galicji, której mieszkańcy cieszyli się po 1867 roku znacznie większymi swobodami obywatelskimi niż Polacy w zaborze rosyjskim. Kalendarium jest więc wykazem pełnym w takim zakresie, jaki umożliwiły zachowane źródła rękopiśmienne i drukowane, którymi dziś dysponujemy, nie jest natomiast opracowaniem wyczerpującym, jeśli chodzi o faktograficzny obraz podróży Kolberga. Ma charakter porządkujący i pomocniczy jako załącznik do biografii badacza, podobnie jak bibliografia jego prac i wykaz materiałów rękopiśmiennych. Jest jedynie rodzajem podręcznego przewodnika, który orientuje w przedsięwzięciach 107 �peregrynacyjnych Kolberga, ich skali i zasięgu na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Warto tu przypomnieć, że omówienie podróży badawczych Kolberga i pozyskanych w ich trakcie materiałów przedstawiają w ujęciu regionalnym wstępy do wydawanych po raz pierwszy w Dziełach wszystkich nowych monografii regionalnych oraz do suplementów dopełniających tomy opublikowane za życia Kolberga, tj. odpowiednio do tomów 39–59 i 70–84 DWOK. W kalendarium nie uwzględniono miejscowości, które w rękopisach terenowych i w drukowanych tomach lokalizują zapisane teksty i melodie Kolberga, gdyż ze względu na jego metodę rejestracji folkloru takie noty lokalizacyjne nie muszą oznaczać miejsca pobytu Kolberga. Dokumentował on folklor przy każdej nadarzającej się okazji, także poza miejscem jego pochodzenia i funkcjonowania, zatem noty takie nie wskazują jednoznacznie, że zapisy wykonane zostały w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem w odwiedzanej przez Kolberga miejscowości. Daty występują zaś w zapisach terenowych Kolberga niezwykle rzadko, a materiały datowane w druku (np. niektóre opisy wesela) nie muszą oznaczać bytności Kolberga w danej miejscowości, a np. czas pozyskania ich od współpracownika. Nie objaśnia się tutaj wymienionych przez Kolberga w cytowanym itinerarium postaci przyjmujących go gospodarzy, właścicieli dworów i innych osób. Informacje o nich zawiera korespondencja Kolberga, wspomniane wyżej wstępy do nowych monografii regionalnych i do tomów suplementowych, a także część I – biograficzna – tego opracowania (tj. T. 85/I). Indeks osób do trzech części pracy Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło znajdzie czytelnik w tym woluminie (tj. T. 85/III). Orientację w geograficznym usytuowaniu poszczególnych miejscowości, z określeniem ich ówczesnej przynależności administracyjnej na podstawie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego… (T. 1–15 Warszawa 1880– 1902), umożliwi z kolei indeks geograficzny zamieszczony także w tym woluminie (tj. T. 85/III) . Cytując Notatnik zawierający rachunki… , pomija się w kalendarium kwoty wydatków wyszczególnianie przez Kolberga w rękopisie i dla większej przejrzystości potrzebnych tu informacji o trasach podróży nie zaznacza tego pominięcia trzykropkiem w klamrze. Pełne zapisy z tego manuskryptu razem z kwotami cytowane są we wstępach do odpowiednich tomów 108 �suplementowych, przynosząc ciekawe informacje o kosztach i realiach podróży, a także o okolicznościach badań terenowych, takich jak np. opłaty dla wykonawców za śpiewanie i granie. 1829 Podróż z rodzicami do Mariańskich Łaźni (wówczas Marienbad) przez Wrocław i Pragę (trzydniowy pobyt), powrót do Warszawy przez Drezno i Berlin. Informację o tej wyprawie oraz o bytności w operze berlińskiej w drodze powrotnej „na (Drezno i Berlin) z Marienbadu, dokąd pojechaliśmy wprzódy na Wrocław i Pragę”, podał Kolberg w swoich notatkach dotyczących biografii Fryderyka Chopina wydanej przez Maurycego Karasowskiego w 1882 roku (zob. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki M. Karasowskiego… , w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 473). Inne szczegóły znamy z listu Kolberga z 22 IX 1880 r. do redakcji czeskiego „Světozora”, gdzie wspomniał trzydniowy pobyt w Pradze i inne miejscowości na trasie swojej podróży z 1829 roku: „Kralovyhrad, Podiebrad, Cheb, Pilzno, Karlsbad, Saatz, Bilin i Teplice” (zob. brulion tego listu, Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). Podróż do Czech i pobyt z rodzicami w Marienbadzie w 1829 roku wymienił także w notatce zamieszczonej w brulionie listu do Ludwika Jenikego z 31 I 1881 r. (zob. tamże, s. 462). 1834 (lub 1835) – 1836 – Pobyt w Berlinie prawdopodobnie od końca 1834 lub początku 1835 roku, do końca 1836 roku; w tym czasie kursy księgowości w akademii handlowej i studia muzyczne kompozycji u Carla Friedricha Girschnera i Carla Friedricha Rungenhagena. Dokładna data wyjazdu do Berlina nie jest znana, powrót do Warszawy w drugiej połowie lub pod koniec listopada 1836 roku ustalić można na podstawie daty pisma z 30 XI 1836 r. skierowanego do Kolberga w sprawie zwolnienia go od poboru do wojska (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 74) i świadectwa umiejętności muzycznych wystawionego Kolbergowi przez Józefa Elsnera 14 XII 1836 roku w Warszawie po odbytym u niego egzaminie (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 37). W itinerarium do roku 1836 przypisał Kolberg podróż „do Homla, Mińska, Wilna, Mitawy, Rygi, Windawy i powrót [przez] Wilno, 109 �Białystok”, ale w świetle innych dokumentów informacja ta jest błędna (zob. rok 1837). 1837 Pobyt w Mitawie (dziś Jełgawa) na Łotwie, gdzie pracował jako nauczyciel muzyki, zapewne przez blisko rok, następnie powrót do Warszawy przez Homel. W itinerarium pod rokiem 1837 Kolberg zapisał tylko: „Białystok (Michałowscy, Daszkiewicze)”. Tamże odnotował jako odbytą w 1836 roku podróż „do Homla, Mińska, Wilna, Mitawy, Rygi, Windawy, powrót [przez] Wilno, Białystok”, ale notatka ta jest sprzeczna z innymi dokumentami. Może dotyczyć tylko 1837 roku, lecz została mylnie przypisana do roku wcześniejszego (zob. też rok 1836). W Szkicu autobiografii Kolberg zanotował : „Rok 1837 przebyłem na wsi jako nauczyciel muzyki prywatny” (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68), a Mitawę (dziś Jełgawa) jako miejsce pracy wskazuje świadectwo Karoliny de Kreutz wystawione 18 I 1838 roku (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 707-708, aneks 2), w którym potwierdza ona roczny pobyt Kolberga w jej domu, nie podając jednak dokładnych dat. Pobyt w Homlu w końcu 1837 roku poświadcza adresowany do tej miejscowości list Wilhelma Kolberga do brata z 10 XII 1837 r. (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 1–3). Miejscowości wymienione przez Kolberga w itinerarium pod rokiem 1836 i notatka o pobycie w Białymstoku w 1837 roku wskazują więc zapewne trasę podróży na przełomie lat 1836–1837 oraz powrotu do Warszawy w końcu roku 1837. 1838 Według itinerarium: „Do Tretek (do Czajkowskich)”. 1839 Według itinerarium: „Do Tretek (do Czajkowskich)”. Notatki biograficzne Kolberga wskazują także na okolice Warszawy, Czerniaków i Wilanów. Ze Szkicu autobiografii wynika, że w roku 1839 Kolberg zaczął notować melodie ludowe w okolicach Warszawy: „[…] słyszane oryginalne odgłosy piszczałek, skrzypeczek i katarynek poza miastem (w Czerniakowie, Wilanowie itd.) skłoniły mnie do poszukiwań w tym kierunku. Pierwszy połów na większe rozmiary dokonany w r. 1839 w Wilanowie dał mi już spory zasób ciekawych motywów 110 �i popchnął do dalszych poszukiwań na tym polu” (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68). 1840 Według itinerarium: „W okolice Warszawy, do Tretek”. 1841 Według itinerarium: „Pieszo do Czerska (z Konopką), do Tretek; do Berlina, Lipska, Pragi (na Marienbad).” Prawdopodobnie tego roku Kolberg był po raz pierwszy w Poznaniu, wracając z Mariańskich Łaźni przez Pragę i Berlin lub w drodze do Czech. Wędrówkę do Czerska wspomina badacz także w Szkicu autobiografii (rkp. sygn. Bibl. PAU i PAN 2183, k. 68) oraz w swoim wstępie do części I Mazowsza (DWOK T. 24, s. XI), gdzie podaje informację, że była to czterodniowa wyprawa w okresie Zielonych Świąt, odbyta wspólnie z Józefem Konopką, Walentym Zakrzewskim i Emilianem Jenikem. Informację o drugim, równie krótkim pobycie w Pradze znajdujemy w przytoczonym wyżej liście do redakcji „Světozora” z 22 IX 1880 r. (por. wyżej, rok 1829), jednak tam nie została podana trasa podróży wskazana w itinerarium. Wzmiankę o bytności w 1841 i wcześniej w 1829 roku „w Czechach (w Marienbadzie z rodzicami”) Kolberg podał także w notatce zamieszczonej w brulionie listu do Ludwika Jenikego z 31 I 1881 r. (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 462). Tu omyłkowo połączył z datą 1841 oboje rodziców; zapewne wówczas podróżował tylko z matką, gdyż ojciec wówczas już nie żył (zmarł w 1831 roku.) W niedatowanym brulionie listu do Antoniego Woykowskiego Kolberg wspomina swoją wcześniejszą bytność w Poznaniu, która przypadła zapewne na rok 1841. Brulion tego listu mógł być pisany w pierwszej połowie roku 1842, między początkiem tego roku, a 28 czerwca. Na pierwszą datę graniczną wskazuje znajdujące się w nim wspomnienie publikacji „pieśni ostatnich” Woykowskiego, którą Kolberg miał już w ręku – jak wyraźnie pisze –wymieniając zawarty w niej utwór Do gwiazdy (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 5). Pieśń ta z tekstem Edmunda Wasilewskiego ukazała się jako nr 1 w liczącym trzy utwory zeszycie II zbiorku Piosnki polskie z towarzyszeniem fortepianu, wydanym przez Woykowskiego na początku 1842 roku (nr 2 i 3 to Marzenie Stefana Witwickiego oraz Pieśń gminna Wincentego Pola). Recenzję wydania tego zeszytu 111 �zamieścił Marceli A. Szulc w „Gazecie Wielkiego Księstwa Poznańskiego”, w nr. 37 z 14 lutego 1842 roku (opatrując tekst datą: 8 lutego). Ponieważ 28 czerwca 1842 roku Kolberg podpisał w Poznaniu umowę wydawniczą z Janem Konstantym Żupańskim na druk Pieśni ludu polskiego (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 708–710, aneks 3), list do Woykowskiego musiał być napisany w 1842 roku, przed tą datą, nie zaś – jak podano w części I Korespondencji (DWOK T. 64, w metryce listu, na s. 6) – w roku 1840 lub 1841. Wzmianka w brulionie do Woykowskiego o wcześniejszej bytności Kolberga w Poznaniu odnosi się więc zapewne do roku 1841, kiedy to odwiedził miasto po raz pierwszy w drodze do Mariańskich Łaźni przez Berlin i Pragę albo podczas powrotu tą samą trasą do Warszawy. 1842 Według itinerarium: „Do Landek [tj. Lądka Zdroju] – do kąpieli, z matką (na Wrocław), do [Johannisbadu] (Opawa); do Krakowa i Modlnicy; powrót na Kielce”. Umowa wydawnicza zawarta przez Kolberga w Poznaniu (zob. niżej) wskazuje na pobyt w tym mieście, może tylko w przejeździe na kurację. W notatce o bytności w Lądku Zdroju i po czeskiej stronie Sudetów oraz w Opawie Kolberg zapewne omyłkowo wpisał Johannisburg; to niemiecka nazwa ówczesnego Jańsborka, miasta powiatowego na Mazurach (dziś: Pisz), prawdopodobnie chodziło o ówczesny Johannisbad (tj. Janské Lázně, Jańskie Łaźnie), miejscowość uzdrowiskową leżącą po czeskiej stronie Karkonoszy. Pobyt w Lądku Zdroju poświadcza brulion listu Kolberga do Jana Konstantego Żupańskiego z 12 IX 1842 r., gdzie podaje on także datę powrotu do Warszawy w dniu 20 sierpnia (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 9 – tam w druku błędna data roczna: 1841 zamiast 1842.) Z kolei odwiedziny Krakowa i Modlnicy w drodze powrotnej do Warszawy potwierdza list Kolberga do Józefa Konopki z 13 VIII 1842 r. (tamże, s. 11). Według Kopernickiego odwiedził Kolberg wówczas Modlnicę i Mogilany (notatki rękopiśmienne oraz Przedmowa wydawcy…. s. IX). Na bytność w Poznaniu wskazuje podpisana tam przez Kolberga 28 czerwca 1842 roku umowa wydawnicza z J. K. Żupańskim 112 �na edycję Pieśni ludu polskiego (rkp. sporządzony przez A. Woykowskiego jako świadka tej umowy, zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 708–710, aneks 3). 1843 Według itinerarium: „Do Jadowa, Wyszkowa, Wysocego (Suskich, Norwida); do Czepielewa [Ciepielewa] pod Rożanem (Rzechowskich)”. Wędrówki po „Mokrym Lesie, po Wysoc[em], Wyszkowie i Głuchach” oraz pobyt „w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida” wspominane są, choć bez podania dat, w korespondencji Kolberga z Teofilem Lenartowiczem, towarzyszem tych wycieczek (zob. listy z 25 III i z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 66 i 70, zob. też E. Antyborzec „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, DWOK T. 80, s. XXI–XXII). Natomiast Kopernicki w swoich. notatkach zapisał: „Do Kurpiów, z Warszawy na Jadów, Wyszków, do Ostrołęki i do wsi Wysoce, do Cypr[iana; błędnie, powinno być: Ludwika] Norwida i do Czepielewa [Ciepielewa] do p. Rzechowskich pod Rożanem w r. 1844, 45 i 47”, powtarzając w drukowanej biografii, że Kolberg odwiedził „w latach 1844, 1845 i 1847 krainę Kurpiów”. Tamże pod rokiem 1843 wymienił Kopernicki natomiast inne podróże Kolberga, pisząc, że „powtórnie zwiedził Krakowskie, Podgórze Beskidowe, Podhale i Śląsk” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). Żadne inne dokumenty informacji tych jednak nie poświadczają. Rok 1843 podaje też Kolberg jako datę swojej podróży w Kaliskie we wstępie do monografii tego regionu, przywołując: „krótki i dorywczy, acz kilkokrotny nasz w Kaliskiem pobyt (w latach 1843 i 1863), głównie we wsiach Rusocice, Zbiersk, Cielce, Rudlice, Łyskornie [Łyskornia] i Krasice […]” (Kaliskie, DWOK T. 23, s. III), nie wiadomo jednak, które z tych miejscowości odwiedził w 1843, a które później, w roku 1863. 1844 Według itinerarium: „Do Gończyc (do Kiwerskich) pod Garwolinem, Łaskarzewem, do Przysuchy (do Żurkowskich)”. Wyjazdu w tym roku w okolice Garwolina i do Przysuchy nie potwierdzają inne źródła. 113 �Kopernicki wymienia natomiast w tym roku podróż „do Kurpiów […] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1845 Według itinerarium: „Do Cielc (Jab[ł]kowski), Brudzewa (Gorowskich [Gurowskich]), Łyskorni (Karśnickich), Stawiszyna, Zbierska (Kożuchowski)”. Kopernicki nie wspomina w tym roku wyprawy Kolberga w Kaliskie, podaje natomiast podróż „do Kurpiów[…] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1846 Według itinerarium: „Koleją do Rudy [Guzowskiej], do Kromnowa (Czerwińska)”. We wstępie do części II Radomskiego (DWOK T. 21, s. III) Kolberg informuje, że materiały zawarte w tomie zebrane zostały „w guberni radomskiej w latach 1846, 1847, 1854, 1859 […]”. Podróży po Mazowszu, wskazanej w itinerarium ani pobytu w Radomskiem w roku 1846 nie potwierdzają inne źródła. 1847 Według itinerarium: „Koleją; Tretki, Sójki, Sierakówek”. Brak innych danych źródłowych, które dokumentowałyby tę podróż Kolberga w okolice Kutna oraz Gostynina. Nie wiadomo też, dokąd podróżował w tym roku koleją. Kolej warszawsko-bydgoską otwarto w 1862 roku, a odcinek łączący Łowicz z Kutnem w 1861 roku – może był to wyjazd służbowy na trasie kolei warszawsko-wiedeńskiej. W cytowanym wyżej wstępie do części II Radomskiego Kolberg przywołuje jeszcze rok 1847 jako jeden z kilku, gdy zbierał materiały „w guberni radomskiej”, nie podaje jednak miejscowości ani trasy tej podróży (zob. wyżej, rok 1846). Według notatek Kopernickiego w roku 1847 podróżował Kolberg jeszcze „do Kurpiów […] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1848 Według itinerarium: „Do Wes[s]lów, do Zyrzyna, Osin, Puław”. Podróż tę potwierdza Kopernicki w swoich notatkach: „W Lubelskie – do Zyrzyna i Osin, i okolicy pod Puławami, do pp. Wesslów w r. 1848 i 1849”, zaś w Przedmowie wydawcy… (s. IX) pod rokiem 1848 i 1849 informuje ogólnie: „Lubelskie”. 114 �1849 Według itinerarium: „Koleją do Rudy [Guzowskiej], Płochocina”. Przed wyjazdem do Rudy Kolberg prawdopodobnie był w Pruszkowie, miejscowości na trasie kolei miedzy Warszawą a Rudą Guzowską. Wskazuje na to jedyny zachowany list jego matki z roku 1849 (bez daty miesięcznej i dziennej), w którym zachęca ona Oskara do przyjazdu z Pruszkowa do Rudy, gdzie przebywa z wnukiem (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 47). Kopernicki wymienia natomiast w tym roku podróż w Lubelskie (zob. wyżej, rok 1848). 1850 Według itinerarium: „Do Kozienic (do Rychterów)”. Jedynym śladem tej podróży mógłby być niedatowany brulion listu Kolberga do nieznanego adresata, w którym pisze: „[…] od paru dni bawię w domu p. Richtera [Rychtera]” i informuje, że pośredniczy w załatwieniu u niego praktyki agronomicznej dla niezidentyfikowanego „p. Ludwika” w prowadzonym „wzorowo i energicznie” gospodarstwie (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 678– 679). List ten nie wnosi jednak niezbędnych informacji na temat tego pobytu, ponieważ Kolberg nie podaje w nim imion gospodarzy ani miejscowości i daty, a do Kozienic podróżował jeszcze kilkakrotnie później, może również do nieznanej rodziny Rychterów, jak w roku 1850 i 1851. 1851 Według itinerarium: „Tamże [tj. do Kozienic (do Rychterów), zob. wyżej, rok 1850]; do Baszowic, Św. Krzyża”. 1852 Według itinerarium: „Do Jakuszewskich, do Lewińskich w Rzeczycy n[ad] Pilicą”. Z innych źródeł (zob. niżej) wynika, że poza Mazowszem odwiedził też Kolberg Kieleckie. Podróż w tym roku w Kieleckie poświadcza badacz we wstępie do części I monografii tego regionu (DWOK T. 18, s. I), gdzie pisze: „Szczegóły zwyczajów, mianowicie weselnych, […] spisywaliśmy w latach 1852–1856 w różnych tej prowincji okolicach, a przeważnie pod Chmielnikiem, Szydłowem, Stopnicą, Wiślicą, Koszycami, Szkalmierzem, Miechowem, Skałą, Olkuszem, Pilicą, Ogrodzieńcem, Siewierzem i Będzinem”. Datą roczną 1852 opatrzył też Kolberg w druku trzy opisy wesel pochodzących z wymienionych 115 �miejscowości Kieleckiego i ich okolic (tamże, wesela VIII, IX i XI), czego nie praktykował w swoich materiałach systematycznie. Na pobyt w Będzinie może dodatkowo wskazywać zachowane w jego spuściźnie urzędowe pozwolenie na zwiedzenie kopalni „Ksawery” pod Będzinem i hut cynkowych tamże, wystawione dla Kolberga 16 VIII 1852 r. przez naczelnika Zakładów Górniczych Oddziału Dąbrowa i podpisane przez jego zastępcę nieczytelnym nazwiskiem (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 242–243). Czy jednak Kolberg wykorzystał to pozwolenie, nie wiadomo. Z kolei o pobycie w Szycach w 1852 roku, w czasie wędrówki m. in. po Olkuskiem, może świadczyć znajdująca się także w archiwum Kolberga niedatowana notatka zapewne jego matki, Karoliny Kolberg: „Gdyby Oskar wyjechał z Szyc, uprasza się o podanie listu za nim” (Arch. PTL, teka 36, sygn. 1317d, k. 37), adresowana do syna jako „Urzędnika Dr[ogi] Ż]elaznej]”. Może ona jednak dotyczyć pobytu w Szycach w trakcie etnograficznych lub służbowych podróży w latach wcześniejszych lub następnych (1853–1856). Szyce Duchowne, wówczas miejscowość na samej granicy Galicji i Królestwa Polskiego, posiadająca komorę celną, położone były przy trakcie z Olkusza do Krakowa, prowadzącym także przez Modlnicę, z którą graniczą od południa. Może więc notatka matki dotyczy innego pobytu w Szycach, odwiedzanych np. na trasie z Królestwa do Galicji. 1853 Według itinerarium: „Do tychże [tj. do Jakuszewskich, do Lewińskich w Rzeczycy nad Pilicą, zob. wyżej, rok 1852], koleją do Częst[ochowy], Ząbkowic, Ojcowa”. Pobyt w Kieleckiem w tym roku potwierdza informacja we wstępie do monografii tego regionu (zob. wyżej, rok 1852). Podróż „w okolicę Częstochowy i Ojcowa” w roku 1853 odnotowuje też Kopernicki w Przedmowie wydawcy… (s. IX). Być może w roku 1853 odwiedził Kolberg również Mazew w Łęczyckiem, na co wydaje się wskazywać notatka „Mazew 1853” w jego rękopisie terenowym z zapisami melodii (Arch. PTL, teka 42, sygn. 1350, k. 185). Daty tej podróży do Mazewa, która byłaby pierwszą do tej miejscowości, nie wymieniają jednak żadne inne dokumenty. 116 �1854 Według itinerarium: „Do Radomia, Bilczy, Sandomierza, do Gór [Wysokich] (Kol[l]atorowiczów), Baszowic”. We wstępie do Sandomierskiego wymienia Kolberg „dłuższy nieco” pobyt w trzech miejscowościach tego regionu: w Bilczy, Górach Wysokich nad rzeką Łukawą i w Rytwianach nad rzeką Czarną, nie podaje jednak dat (DWOK T. 2, s. 8). Z rokiem 1854 wiąże też Kolberg podróż w Kieleckie, wymieniając we wstępie do części I tej monografii (DWOK T. 18) pięć kolejnych lat badań, od 1852 do 1856 roku i swoje stacje badawcze w tym regionie (zob. wyżej, rok 1852). W rękopiśmiennych notatkach Kopernicki zapisał: „W Sandomierskie – do Bilczy (Gregorowicza) w r. 1854”, a w drukowanej biografii Kolberga odnotował w tym roku jedynie: „Sandomierskie” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). Sprzeczna z danymi w itinerarium, a wskazująca być może na pierwszy pobyt na Ziemi Dobrzyńskiej jest wypowiedź Kolberga we wstępie do pracy pt. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, opublikowanej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” z 1882 roku (T. VI, w dziale III, s. 86–158), gdzie powołuje się na swoje „materiały zebrane jeszcze w roku 1854” (zob. przedruk w : O. Kolberg Mazowsze cz. VI, DWOK T. 41, s. 3). Mogły to być jednak materiały uzyskane drogą pośrednią, co po latach się zatarło. Inne źródła tej podróży nie potwierdzają, w itinerarium podróż na Ziemię Dobrzyńską datuje Kolberg na rok 1856 (zob. niżej, rok 1856). 1855 Według itinerarium: „Do Kozienic, Radom, Skarysz[ew], Sandom[ierz], Staszów, Stopnica, Wiślica, Chmielnik (Potok)”. Według informacji we wstępie do części I Kieleckiego (DWOK T. 18, s. I) odwiedził Kolberg także inne miejscowości tego regionu poza wymienionymi w itinerarium Stopnicą, Wiślicą, Chmielnikiem i Potokiem (zob. wyżej, rok 1852). Miesięczną podróż w Kieleckie dokumentuje także zachowane świadectwo urlopowe wystawione dla Kolberga, „buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej Warszawsko–Wiedeńskiej” 23 VII 1855 r. na 28 dni celem udania się do guberni radomskiej, do Buska i Solca dla poratowania zdrowia”(BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 49). Na dokumencie widnieją ostemplowane i podpisane przez urzędników 117 �notatki potwierdzające kolejno: wyjazd z datą „30 VII/11 VIII 1855”, podróż statkiem parowym Wisłą, z adnotacją: „13/8 55”, bytność w Łubnicach przed powrotem poświadczona notatką: „Widziano w urzędzie wójta gminy Łubnice, gdzie Wny Oskar Kolberg kurację solanką odbywał. Obecnie służy do powrotu do Warszawy. Sichów dnia 28 [VIII]/9 IX 855”. Odnotowana jest także data powrotu do Warszawy – „Warsz. 29/9 55”. Busko, Solec, Łubnice i Sichów to miejscowości w ówczesnym powiecie stopnickim. Czy Kolberg odbył kurację w Solcu i Busku, czy i jakie jeszcze miejscowości wówczas odwiedził, nie wiadomo. Kopernicki w Przedmowie wydawcy... (s. IX) informuje: „1855 i 1856 – Radomskie, Kieleckie, Krakowskie w granicach Królestwa Polskiego i Płockie”, przy czym według itinerarium podróże w Krakowskie i Płockie przypadły na drugi wymieniony w notatce rok (zob. niżej, rok 1856). Natomiast w swoim rękopiśmiennym uzupełnieniu do autobiografii Kolberga Kopernicki notuje: „W r. [18]55, [18]56 do Kozienic, pod Radom; Kielce, Stopnica i Ojców”. 1856 Według itinerarium: „Do Kozienic, Radomia (Gołębiów) statkiem par[owym], koleją do Ojcowa, do Sterdyni (w kwietniu), do Mąkolina (Matuszewskich), do Dziewanowsk[ich], do Działynia, do Łążyna (Zielińskich)”. We wstępie do części I monografii Kieleckiego (DWOK T. 18) Kolberg potwierdza badania w tym regionie w 1856 roku (zob. wyżej, rok 1852). Pobyt na historycznym Podlasiu, w Sterdyni, określony w itinerarium na kwiecień, może z kolei wiązać się z wyjazdem na Święta Wielkanocne. 4 kwietnia 1856 roku Kolberg pisze do firmy Rau u. Sohn w Dreźnie, że odebrał list od nich późno, bo „dopiero po Świętach Wielkanocnych, które spędził na wsi” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 58 i 59). W 1856 roku Wielkanoc przypadała na 23 marca, może zatem w Sterdynii przebywał jeszcze w pierwszych dniach kwietnia. Żaden inny przekaz źródłowy nie potwierdza pobytu Kolberga w tej miejscowości. Kopernicki zarówno w Przedmowie wydawcy, jak i w rękopisie wymienia podróże w Radomskie, Kieleckie i Krakowskie w granicach Królestwa Polskiego oraz w Płockie (zob. wyżej, rok 1855), 118 �a w notatkach informuje jeszcze: „do Płockiego – w [r.] 1856, do Dziewanowskiego i Gust[awa]. Zielińskiego”, tj. do Działynia i do Łążyna na Ziemi Dobrzyńskiej (zob. wyżej, rok 1854). Mąkolin w Płockiem badacz odwiedził prawdopodobnie w drodze do Działynia. 1857 Trzymiesięczna podróż (od lipca do października), przebiegająca na trasie: Kraków, Modlnica, Mogilany, Zakopane, Tatry, Szczawnica, Czorsztyn i Krynica, następnie znowu Kraków, potem Wiedeń, Lublana, Zagrzeb, Primorje (wybrzeże dalmatyńskie), Triest i Wenecja. W itinerarium jedynie zapis: „Do Wiednia, Triestu, Wenecji; do Szczawnicy”. W Korespondencji nadesłanej z Wiednia i opublikowanej w „Ruchu Muzycznym” z 1857 roku, w nr. 26, datowanej 11 września 1857 roku, Kolberg relacjonuje szerzej 6-tygodniowy pobyt w Tatrach. Odwiedził wówczas Morskie Oko, Dolinę Kościeliską, Stawy Gąsienicowe, Dolinę Roztoki, Dolinę Pięciu Stawów, Giewont, Biały Dunajec, a poza Tatrami także Szczawnicę, Czorsztyn i Krynicę. Wspomina o „dłuższej bytności” w domach Homolaczów w Zakopanem i Konopków w Modlnicy i Mogilanach, o „paru dniach” w Krakowie, zwiedzaniu Wiednia, krótkim pobycie w Lublanie, Trieście i Wenecji” (zob. przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 357–363). Podróż tę dokumentują też lakoniczne wzmianki w późniejszej korespondencji: w roku 1881 w notatkach dołączonych do listu z 31 stycznia zapisał m. in. : „[…] 1857 – w Lublanie i Zagrzebiu w Ilirii”, a 1 sierpnia 1886 roku w liście do F. S. Kraussa wspomina „krótki (bo kilkotygodniowy) pobyt w r. 1857 w Lublanie, Zagrzebiu, Trieście i Primorju” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 462 i tamże, cz. III, DWOK T. 66, s. 361). Tu wymienia Kolberg Zagrzeb i Primorje, o których nie ma mowy w wyżej cytowanych źródłach. Zachowało się świadectwo urlopowe wystawione „dla Oskara Kolberga, buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej Warszawsko–Wiedeńskiej” 21 VI 1857 r., przyznające mu urlop „na miesięcy trzy za granicę do wód w Ems i kąpieli w Trieście” (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 51), a także pismo Dyrekcji kolei do zarządu kolei niemieckich z prośbą o udzielenie „panu Oskarowi Kolbergowi życzliwej 119 �pomocy” w czasie jego podróży przez Niemcy z datą 9 VII 1857 r. (tamże, k. 47). Kolberg jednak do Ems nie pojechał; nie wiadomo, czy zmienił plany, czy też kuracja była pretekstem dla uzyskania dłuższego urlopu. Wyjechał z Warszawy zapewne około 10 lipca, zamiast do Ems udał się, zapewne z przerwą na Kraków, w Tatry, do Zakopanego i w Pieniny, potem do Mogilan, Modlnicy i Krakowa, następnie do Wiednia i dalej na południe. Pobyt w Pieninach i Tatrach potwierdza też Lucjan Siemieński, który spotkał tam Kolberga. Pisze on: „Niedawno widziałem zacnego zbieracza pieśni i melodyj u stóp czarujących Pionin i w Tatrach, jak […] nie tracił ani jednej chwili i nawiedzał góralskie chaty lub przestawał z bacami i juhasami na polanach, od których umiał wyłudzać melodie i słowa […]”(zob. L. Siemieński Kilka rysów literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, T. II, Warszawa 1859, s. 282). Data powrotu Kolberga z tej trzymiesięcznej wyprawy nie jest znana; prawdopodobnie zgodnie z urzędowym zezwoleniem nastąpił on około 10 października. Według biogramu badacza opublikowanego przez Kopernickiego (Przedmowa wydawcy…, s. IX) Kolberg odwiedził w roku 1857 „po raz trzeci okolice Krakowa po drodze do Wiednia, Chorwacji, Triestu i Wenecji”. W rękopiśmiennych notatkach Kopernicki potwierdza także podróż Kolberga do Modlnicy i Mogilan, m. in. w 1857 roku. 1858 Według itinerarium: „Do Ostrołęki, Łomży, Augustowa, Suwałk (z Wierzbowskim); do Mąkolina (Matuszewskich)”. Podróż w Augustowskie potwierdza wzmianka w „Bibliotece Warszawskiej” z 1858 roku (T. 4, s. 260, w dziale „Doniesienia literackie”). Przy okazji informacji o ówczesnych pracach Kolberga napisano tam: „Świeżo wykonał nasz zbieracz wycieczkę w Augustowskie, w strony sobie nieznane, skąd niemały zbiór pieśni i melodyj przywiózł, zwracał przy tym baczną uwagę na zmiany wydatniejsze, językowe”. Prawdopodobnie Kolberg odwiedził wówczas także Litwę. Wprawdzie ponad 20 lat później w przedmowie do Pieśni ludu litewskiego wydanych w roku 1879 (w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III, na s 167–187, zob. przedruk w: O. Kolberg 120 �Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 307–336) wymienia rok 1860 jako datę podróży w Augustowskie, podczas której sam spisywał pieśni ogłoszone „przy niniejszej rozprawie” (zob. tamże, s. 308), ale inne źródła (m.in. itinerarium, zob. niżej, rok 1860) wiążą z tą datą badania na Kujawach. Wszystkie miejscowości wymienione wyżej pod rokiem 1858 z wyjątkiem Mąkolina (w powiecie płockim) leżały wówczas na terenie guberni augustowskiej (przemianowanej później na gubernię suwalską), która sięgała aż do Kowna. W jej granicach leżały też ówczesne miejscowości z etnicznego obszaru Litwy: Kalwaria, Mariampol, Sejny oraz „okolice Simna”, w których Kolberg prawdopodobnie przebywał i skąd pochodzą jego bezpośrednie zapisy (zob. W. Armon „Litwa” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Litwa, DWOK. T. 53, s. VIII–IX). Zachowało się świadectwo urlopowe wystawione dla Kolberga 8 sierpnia 1858 r. na 20 dni, uprawniające do wyjazdu „w gubernię i powiat płocki dla załatwienia interesów familijnych” (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 53). Nie wiadomo, jakie rodzinne sprawy mógł Kolberg załatwiać w Płockiem; być może był to jedynie pretekst dla uzyskania urlopu. Okoliczności jego pobytu w Mąkolinie, w powiecie płockim, są nieznane (por. wyżej, rok 1856). Kopernicki w Przedmowie wydawcy… (s. IX) wymienia w roku 1858 jedynie: „Augustowskie”. 1859 Dwumiesięczna podróż (od 2 lipca do 2 września) w Radomskie, Chełmskie i Lubelskie, przebiegająca na trasie: Kozienice, Radom, Jedlnia, Orońsk, Bąkowiec, Puławy, Kurów, Lublin, Piaski, Siedliszcze, Chojno, Bezek, Krasne, Lublin, Gałęzów, Wola Gałęzowska, Wola Sobieska, Tarnogóra, Lublin. Według itinerarium: „Do Orońska (Pruszakowej), Radomia, do Lublina, do Chojna, Bezka i Krasnego (Piotrowscy i Kosińscy), do Gałęzowa (do Koźmianów)”. Podróż ta udokumentowana jest najdokładniej w Notatniku z rachunkami z lat 1859–1869 (rkp. sygn. 3210, k. 4 i 23). Odnotował tam Kolberg (pod datą 3 września, tj. dzień po powrocie z wyprawy), że trwała ona dwa miesiące (k. 4), a poczynione w jej trakcie wydatki spisał na osobnej karcie (k. 23), oznaczając przy tym dzienne daty poszczególnych etapów podróży i jej trasę: „2 lipca – jazda do 121 �Kozienic [wyżej dopisek w rkp.: „Świerzów”; chodzi o Świerze, wieś pod Kozienicami, pod którą funkcjonowała wówczas przeprawa przez Wisłę, z której Kolberg zapewne skorzystał, bo odnotował dalej wydatek „na statku”], 3–5 lipca – w Kozienicach, 6–7 lipca – jazda do Radomia (obiad w Jedlni), w Radomiu, jazda do Orońska, 8–11 lipca – w Orońsku, 12–13 lipca – w Radomiu, w Jedlni popas, 14–15 lipca – Kozienice, 16–21 lipca – Bąkowiec, 22 lipca –Augustów, 24–26 lipca – [miejscowość nieczytelna], 29 lipca – Bąkowiec, Puławy, droga do Puław, przewóz, 30 lipca – Kurów, droga do Kurowa, Lublin, droga do Lublina (kurierka), ekstrapoczta do Piasek, Piaski, konie do Siedliszcza, 31 lipca – Siedliszcze, konie do Chojna, 1–4 sierpnia – Chojno, 7 sierpnia – Bezek, 12 sierpnia – Krasne, 13–16 sierpnia – Chojno, 16– 22 sierpnia – Lublin, 24 sierpnia – Gałęzów, 25–27 sierpnia – Wola Gałęzowska, 28 sierpnia – Wola Sobieska, 31 sierpnia – Tarnogóra, 1 września – Lublin, 2 września – Lublin, jazda do Warszawy”. Notatnik z rachunkami poświadcza więc – tak jak itinerarium – bytność Kolberga w Radomskiem, Lubelskiem i Chełmskiem. (Cytując tu i dalej to źródło, pomija się koszty wyszczególnione w rękopisie przez Kolberga, zob. uwagi wstępne.) W Notatniku… (k. 4) zanotował Kolberg jeszcze pod datą 8 czerwca: „jazda do Wilanowa (omnibusem)”; była to prawdopodobnie wycieczka w ciągu jednego dnia. Kopernicki w Przedmowie wydawcy (s. IX) podaje jedynie: „W 1859 [roku] powtórnie Lubelskie”. 1860 Według itinerarium: „Do Dłutowa (do Kamockich) pod Piotrków – na Wielkanoc; do Mazewa (Maciejowskich) i do Kujaw – [do Bogusławic] (u Komeckich), do Bodz[anowa] (Biesiek[ierskich]), Redcza, Kłonowa, Otmianowa (Glińsk[ich])”. Z innych źródeł (zob. niżej) wynika, że Kolberg odwiedził wówczas także Służewo i Płowce na Kujawach, a także Grodzisk, Łowicz i Krośniewice, trzy ostatnie miejscowości może tylko przejazdem. Wymienione podróże w Kaliskie (Dłutów), Łęczyckie (Mazew) oraz na Kujawy poświadczają zapiski Kolberga z rachunkami. I tak odnotowany jest tam pobyt na święta wielkanocne w Dłutowie u Kamockich (rkp. sygn. 3210, k. 4): „13 kwiet[nia] – podróż do Dłutowa (do Kamockich i tam na święta) […]”, przy czym Wielkanoc 122 �wypadała w tym roku 8 kwietnia, zatem data 13 kwietnia podana w rękopisie wskazywałaby, że notatkę tę sporządził Kolberg po powrocie do Warszawy, gdzie od 2 maja zapisywał kolejne wydatki. Z kolei pod datą 24 czerwca widnieje zapis: „jazda do Grodziska […]” (k. 5). W Grodzisku była stacja kolei warszawsko-wiedeńskiej, prawdopodobnie podróżował więc Kolberg koleją, był to jednak wyjazd niedługi, gdyż już pod datą 30 czerwca zapisał: „Kąpiele wiślane (od 10-go)”. Podróż latem do Mazewa i na Kujawy udokumentowana jest również w Notatniku z rachunkami (sygn. 3210, k. 5 i 23). Kolberg zanotował tam już pod datą 23 sierpnia – „podróż do Mazewa i Kujaw (5 tygodni)” (k. 5), a szczegółowiej spisał na luźnej karcie wydatki w czasie tej podróży oraz jej trasę, podając daty dzienne (k. 23): „Lipiec 1860: 20 – jazda do Łowicza (do Grodz[iska…], ze Skiern[iewic] do Ło[wicza [przez Grodzisk i Skierniewice prowadziła trasa kolei warszawsko-wiedeńskiej, trasa ze Skierniewic do Łowicza była jej odgałęzieniem], 21 – jazda do Krośniewic, jazda do Mazewa, 31 – w Mazewie. Sierp[ień]: 4 – w Mazewie, 5 – jazda do Bogusławic, 9–10 – w Bogusł[awicach], [10?] – w Redczu i Kłonowie, 17 – w Bodzanowie, 20 – w Otmianowie, 23 – poczta w Kłodawie (do Łowicza), 24 – kolej w Łowiczu”. Z podanych dat wynika, że w Mazewie spędził dwa tygodnie, a na Kujawy przeznaczył prawie trzy. Pobyt Kolberga w Mazewie w ostatniej dekadzie w lipcu – nieco jednak wcześniejszy niż podany w cytowanych wyżej zapiskach rachunkowych – odnotowuje też „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” z 1860 roku, w nr. 191 (z 12/24 VII) i w nr. 195 (z 16/28 VII), w dziale „Wiadomości bieżące”. Kujawską podróż wspomina Kolberg natomiast w późniejszym liście do Józefa Blizińskiego z 13 IV 1865 r.: „W r. 1860 zwiedzałem na krótki czas Kujawy i byłem w domach zacnych obywateli, pp. Komeckiego w Bogusławicach, Mąkowskiego w Kłonowie, Biesiekierskich w Bodzanowie i Płowcach, Glińskiego [w Otmianowie], Wodzyńskiego [w Służewie] itd.” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 117). Zatem był wówczas także w Płowcach i w Służewie, których to miejscowości nie wymienia w itinerarium. Nie potwierdzona w innych źródłach pozostaje notatka Kolberga wskazująca na pobyt w Staszowie pod Sandomierzem w 1860 roku, 123 �zamieszczona w części I Radomskiego (DWOK T. 20, s. 102) wydanym w 1887 roku, a więc dużo później, co mogło spowodować zatarcie się dat w pamięci. Publikowane tam pieśni religijne opatrzył Kolberg uwagą: „Notujemy je tak, jak je słyszeliśmy w Staszowie r. 1860”. Kopernicki wymienia w roku 1860 zarówno w drukowanej biografii (Przedmowa wydawcy…, s. IX), jak i w notatkach rękopiśmiennych: „Kujawy i Łęczyckie”. 1861 Według itinerarium: „Do Tatrów i Bardyowa, do Iskani, Leszczowatego, Zadwórza pod Lwów (u Załęskich, Kraińskich, Bochdana)”. Inne źródła (zob.niżej) dokumentują też pobyt Kolberga wiosną w Zegrzynku nad Narwią, pod Pułtuskiem oraz latem w Krakowie i Lwowie, a także bytność w lipcu w Mogilanach. W Notatniku z rachunkami (rkp. sygn. 3210, k. 6) Kolberg zapisał: „20 maja – u Łapińskiego (w Zegrzynku)”. W Zegrzynku wybudowany został w 1860 roku przez firmę „Aleksander Łapiński i Spółka” nowoczesny młyn parowy. Chodzi zapewne o odwiedziny Kolberga u przemysłowca, Aleksandra Łapińskiego (1818–1900), wspomnianego po latach w liście do Wilhelma z 1875 roku, w którym Oskar pisał do brata o spotkaniu w katedrze na Wawelu „z naszym dawnym znajomym, mech[anikiem] Łapińskim […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 543). Także w tym Notatniku (sygn. 3210, k. 7) Kolberg odnotował swoją wyprawę na południe i dalej na wschód, cytowaną za itinerarium. Pod datą 25 września, już po powrocie do Warszawy zapisał: „Podróż od 8 lipca do 24 września po Galicji (do Krakowa, Tatrów, Lwowa i Węgier [tj. Słowacji]”. W drodze na Podhale i do Galicji Wschodniej odwiedził Kraków, a także zaprzyjaźnione Mogilany. O bytności w Krakowie świadczą poczynione tam zakupy, które odnotował Kolberg tamże (k. 7). Zaś na pobyt pod Krakowem wskazuje bezpośrednia współpraca z Józefem Konopką, udokumentowana w rękopisach; kilkadziesiąt podkrakowskich pieśni notowali obaj zbieracze wspólnie – Kolberg melodie i incipity lub pierwszą zwrotkę tekstu, Konopka pełne teksty. Manuskrypt ma lokalizację „Mogilany” i opatrzony jest datą: „11/7 [1]861”, wpisaną ręką Konopki (Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 139 i 140 oraz k. 147–149, zob. 124 �Krakowskie. Suplement…, DWOK T. 73/I, np. pieśni nr 345, 519, 706). Na trasie dalszej wyprawy do Galicji Wschodniej znalazł się też Lwów; nie wiadomo jednak, czy i jak długo badacz zatrzymał się w tym mieście. Kopernicki również pisze w Przedmowie wydawcy… (s. IX), że w roku 1861 Kolberg odwiedził „po raz czwarty okolice Krakowa po drodze do Galicji Wschodniej i na Węgry”, a w notatkach rękopiśmiennych wymienia także i ten rok wśród kolejnych dat pobytów w swoich najważniejszych stacjach badawczych tego obszaru: „do Modlnicy i Mogilan w r. 1842, [18]57, [18]61, [18]63, a także w [18]61 i [18]63 do Leszczowatego w Sanockiem (Kraiński), Iskani (Załęski), Zadwórza pod Lwowem (do Bochdanów)”. 1862 Według itinerarium: „Do Jasienicy pod Jadów (do Matuszewskiego), do Lelewela do Cygowa [właściwie: do Woli Cygowskiej], do Oleksianki (Parysowa, Latowicza); na Wołyń, do Tuliczowa (Dobrowolskich), do Turyczan (Sierakowskich), Bilcza (Sołtanów), Wysoc[ka] nad Bugiem [w rkp. błędnie: „Wysocego nad Bugiem”], Żytomierza”. W innych dokumentach (zob. niżej) wymienił Kolberg także Kołbiel w powiecie mińskim oraz Lublin, ten ostatni może tylko przejazdem w drodze powrotnej do Warszawy. W Notatniku z rachunkami pod rokiem 1862 Kolberg zapisał: „8–12 czerwca – jazda i pobyt u Matuszewskiego (w Jasienicy)” oraz: „Od 6 do 15 lipca – na wsi u Oleksińskiego” (rkp. sygn. 3210, k. 8). Prawdopodobnie był to pobyt w wymienionej w itinerarium Oleksiance, gdzie Kolberg był gościem synów lub kogoś z krewnych nieżyjącego już właściciela tego majątku, Kazimierza Oleksińskiego (1796–1861), oficera powstania listopadowego, generała-majora korpusu inżynierów komunikacji, pochowanego w Latowiczu. Zachowały się dwa paszporty Kolberga z tego roku uprawniające do podróży: pierwszy – „do różnych okolic” i „wszystkich guberni” Królestwa Polskiego (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 32), drugi – do guberni wołyńskiej (tamże, k. 34–35). W pierwszym potwierdzona jest urzędowo jazda koleją warszawsko-wiedeńską z datami 8 i 11 czerwca, co zgodne jest z wyżej przytoczonym zapisem z Notatnika o pobycie w czerwcu w Jasienicy. 125 �W paszporcie tym figuruje również informacja: „Do Kołbieli 4/7 62”, co sugeruje przyjazd lub pobyt w tej niewymienianej w itinerarium miejscowości powiatu mińskiego, poprzedzający bytność Kolberga w Oleksiance (w Notatniku wskazaną z datą od 6 lipca) oraz w Latowiczu, miejscowościach z tego samego powiatu, a także w Parysowie pod Garwolinem (zob. wyżej). Drugi paszport podróżny – do guberni wołyńskiej, wystawiony na 4 miesiące w lipcu potwierdza wyjazd Kolberga z Warszawy 29 lipca, powrót 3 października oraz pobyt w Żytomierzu 25 sierpnia. Informacje te są zgodne z notatkami rachunkowymi, gdzie wyprawa na Wołyń została również udokumentowana. Odnotował ją tam Kolberg jako trwającą od 30 lipca do 3 października (sygn. 3210, k. 9). Pod datą 10 października, już po powrocie, zapisał: „Podróż na Wołyniu w ciągu sierpnia, września do 3 października”, a niżej wymienił wydatki „w Lublinie” i na „podróż do Warszawy”, nie wiadomo jednak, czy w drodze powrotnej w Lublinie miała miejsce tylko przerwa w podróży, czy zatrzymał się w tym mieście jakiś czas. Wyprawę na Wołyń wspomina też Kolberg w późniejszym liście do Henryka Szopowicza z 18 VI 1870 r., gdy pisze: „[…] w r. 1862, zwiedziwszy część Wołynia, miałem sam sposobność w okolicy Łucka i Kowla zanotować paręset melodii wcale mi dotąd nieznanych i bardzo charakterystycznych […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 361). Kopernicki w drukowanym biogramie Kolberga zapisał pod rokiem 1862 jedynie: „Wołyń aż do Żytomierza” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). 1863 Według itinerarium: „Do Tatrów, Krynicy, na Jasło, do Leszczowat[ego], Iskani, Sambora (Dolińskich), Gródka (Doliniańskich), Zadwórza, Oleska, Borszow[a]”. Inne źródła (zob. niżej) dokumentują także pobyt w Pieninach, w Nowym Sączu, w Miejscu pod Jasłem i w Dubiecku, wskazują również na odwiedziny Krakowa, prawdopodobnie też Modlnicy i Mogilan oraz Lwowa. W Notatniku z rachunkami, między zapiskami wydatków z 5 lipca a 27 października 1863 roku Kolberg zapisał: „Podróż do Galicji w ciągu lipca, sierp[nia], wrześ[nia] i paźdz[iernika]: Szczawnica, 126 �Krynica, Sanockie, Sambor, Lwów, Olesko”, a także odnotował tam zakupy w Krakowie i kontakt z Konopką (rkp. sygn. 3210, k. 10). Zachowała się też luźna notatka Kolberga z wykazem wydatków na terenie Pienin, w Krynicy i w Nowym Sączu oraz w drodze do Dubiecka i Iskani w Przemyskiem (Arch. PTL, teka 11, sygn. 1175, k. 9). Nie zawiera ona jednak pełnych danych co do trasy i kalendarza podróży. Wynika z niej jedynie, że w czasie pobytu w Pieninach badacz opłacał m.in. śpiewaków wykonujących spisywane przez niego pieśni, że 31 lipca był w Krynicy, gdzie spędził trzy dni, oraz że nocował w Nowym Sączu, gdzie przybył pocztą i skąd z kolei takim samym środkiem transportu przyjechał 1 sierpnia do Miejsca pod Jasłem, by dalej udać się tego samego dnia do Dubiecka, a 3 sierpnia do Iskani. Przed wyruszeniem w Tatry i Pieniny Kolberg zatrzymał się jak zwykle w Krakowie i prawdopodobnie pod Krakowem – w Modlnicy i Mogilanach, a udając się dalej z Jasła na wschód, odwiedził i Lwów, być może także Przemyśl. Podróżom do Galicji Wschodniej sprzyjał w tym czasie fakt otwarcia w 1861 roku linii kolejowej łączącej Kraków ze Lwowem. Trasa galicyjskiej kolei im. Karola Ludwika, wybudowanej w latach 1856–1861, prowadziła przez Bochnię, Tarnów, Dębicę (1856), Ropczyce, Sędziszów, Rzeszów (1858), Łańcut, Przeworsk (1859), Radymno, Przemyśl (1860), Mościska, Sądową Wisznię i Gródek do Lwowa. W drukowanej biografii Kolberga Kopernicki wymienił podróże badacza łącznie, z trzech lat: „[…] w latach 1863–1865 zwiedził on powtórnie Kujawy, Łęczyckie i Płockie, po raz piąty okolice Krakowa, Beskidy, Tatry i sanockie strony w Galicji wschodniej” (Przedmowa wydawcy…, s. X); zob. też niżej lata 1864 i 1865. Natomiast w notatkach rękopiśmiennych zapisał: „do Kujaw i w Łęczyckie w r. 1860, [18]63 i [18]64”. Inne dane źródłowe nie dokumentują podróży Kolberga w Płockie w 1863 roku oraz na Kujawy i w Łęczyckie w latach 1863 i 1864 (zob. też niżej, rok 1864). 1864 Według itinerarium: „Do Czajkowskiego do Kosina (Płock), do Złotopolic pod Modlin (Gregorowiczów)”. W zapiskach rachunkowych Kolberga (rkp. sygn. 3210, k. 12) między 14 września a 6 października widnieje notatka potwierdzająca tę 127 �wyprawę, sporządzona po powrocie: „Podróż do Czajkowskiego pod Płock, do Kosina, Złotopolic w ciągu trzech tygodni”. Bytność w Kosinie dokumentuje zaświadczenie w języku rosyjskim, wystawione 17 IX 1864 r. w Drobinie, miejscowości położonej także w powiecie płockim, z nieczytelnym podpisem naczelnika tej gminy (rkp. zaginiony, Bibl. PAU, sygn. 2030, t. I, k. nlb, po k. 120; tu oparto się na kopii sporządzonej przed 1939 rokiem przez Marię Turczynowiczową, znajdującej się w Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze, sygn. MWR/MOK/2004/1). Stwierdza on, że według przedłożonego mu paszportu Kolberga wydanego do wsi Kosino termin pobytu w tej miejscowości został przekroczony z powodu trwającej od 10 września choroby, w związku z czym prosi odpowiednie władze „o nieczynienie przeszkód w czasie powrotnej drogi”. Prawdopodobnie Kolberg opuścił więc Kosino po 17 września, skąd udał się do Złotopolic. W liście z 26 XII 1864 r. do księdza Kajetana Śmiechowskiego Kolberg wspomina swój pobyt w Złotopolicach u zaprzyjaźnionych z nim Gregorowiczów i wieczór, w którym poznał adresata, swojego późniejszego informatora, i rozmawiał z nim „wiele i szczegółowo o zwyczajach narodowych” (Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 97). Kopernicki obok cytowanych wyżej (zob. rok 1863) informacji podanych w drukowanej biografii Kolberga i w notatkach rękopiśmiennych zapisał jeszcze w tym ostatnim dokumencie: „[…] w r. 1864 i [18]65 do Mąkolina, do prof. Matuszewskiego”. Informacji o pobycie w Mąkolinie (także w Płockiem jak Kosino wymienione w itinerarium) w 1864 i 1865 roku nie potwierdzają inne przekazy źródłowe, podobnie jak odnotowanych przez Kopernickiego podróży w 1864 roku na Kujawy i w Łęczyckie (zob. niżej, rok 1865). 1865 Według itinerarium: „Do Czerska (do Czaplina Kozłowskich), do Lublina (Illukiewicz) i Gałęzowa; do Kujaw, do Komeckich (Bogusł[awice]), Biesiekierskich (Bodzan[owo], Płowce), Sokołowskich (Głuszyn), Morzyckich (Ruszków)”. Kolberg dopisał w rkp. nad poszczególnymi miejscowościami nazwy miesięcy określające czas etapów podróży: nad etapem mazowieckim – czerwiec, nad lubelskim – lipiec, nad kujawskim – sierp[ień], wrzes[ień]. 128 �W Notatniku z rachunkami (rkp. sygn. 3210, k. 13 i 14) zanotował: „12 kwietnia – paszport do Lublina, kurierka, 21 kwietnia, w Lublinie i kurierka, 13 czerwca – podróż do Czaplina na dni pięć, 18 lipca – kurierka do Lublina, omnibus, 5 sierp[nia] – pobyt w Lublinie i powrót. 8 paźdz[iernika] – podróż po Kujawach (u Biesiekierskich, Komeck[ich], Sokołowsk[ich], Morzyckiego – od 20 sierp[nia] do 7 paźdz]iernika]”(ostatniego zapisu dokonał więc już po powrocie z Kujaw). Zatem zanotowane w itinerarium miesiące pokrywają się z cytowanymi z Notatnika. W innych źródłach nie potwierdzona jest jedynie informacja o czasie pobytu w Lublinie w kwietniu, choć do niego właśnie może się odnosić nawiązanie w niedatowanym brulionie listu Kolberga do Aleksandra Hilferdinga, gdzie pisze, że „dopiero przed kilku dniami” wrócił z Lublina i wtedy dowiedział się o powołaniu go w maju na członka Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 131, zob. też s. 130 i 122–124). Wycieczkę czerwcową do Czerska, odbytą z Czaplina z Kornelem Kozłowskim potwierdza wspomnienie tego ostatniego we wstępie do jego zbioru pt. Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego, wraz z tańcami i melodiami (Warszawa 1867, s. 23). Kozłowski zaznaczył tam z wdzięcznością, że 2/3 melodii z „części muzykalnej” jego pracy zebrał Kolberg w czasie tej właśnie wspólnej wyprawy w 1865 roku. Pobyt w Gałęzowie u Koźmianów w lipcu, także odnotowany w itinerarium, poświadcza list Józefy Koźmianówny, prawdopodobnie z listopada lub grudnia 1865 roku, nawiązujący do spotkania latem, przed czterema miesiącami (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 142–143). Po powrocie z podróży, 9 października zapisał Kolberg jeszcze w Notatniku z wydatkami: „dorożka do Wilanowa”; notka wskazuje na krótki wypad. W korespondencji poświadczone są niektóre fakty z kujawskiego etapu podróży, w której odwiedził ponownie Bodzanowo, Płowce, Bogusławice, a po raz pierwszy Głuszyn i Ruszkowo. Kolberg zapowiada w liście do Biesiekierskiego przyjazd koleją do Włocławka w dniu 21 sierpnia 1865 roku, Biesiekierski odpowiada 20 sierpnia, że „dziś posyła konie do Włocławka” (Korespondencja… cz. I, DWOK 129 �T. 64, s. 128 i 129) – data przyjazdu na Kujawy zgodna jest więc z cytowanymi wyżej notatkami. Michał Sokołowski w liście z 16 XI 1865 r. wspomina pobyt Kolberga w Głuszynie (tamże, s. 139), 25 listopada badacz z wdzięcznością pisze „o uprzejmym przyjęciu” w domu Morzyckich w Ruszkowie (tamże, s. 140), a w liście do Ludwika Komeckiego, prawdopodobnie z grudnia (Komecki odpowiada 20 stycznia 1866 roku) powołuje się na bytność w Bogusławicach (tamże, s. 145). Informacje Kopernickiego cytowane wyżej (zob. rok 1863 i 1864) są nieprecyzyjne bądź sprzeczne z tymi przekazami: w biogramie podaje on łącznie podróże z trzech lat, co powoduje niejasność co do poszczególnych wypraw (Przedmowa wydawcy…, s. X), w notatkach przywołuje wyjazd do Mąkolina w roku 1864 i 1865 nie wskazywany gdzie indziej. 1866 Według itinerarium: „Do Lublina (Illuk[iewicz], na krótko)”. Brak innych informacji źródłowych potwierdzających tę podróż, odbytą zapewne w sprawach rodzinnych – Julia Illukiewiczowa (zm. 1872), żona Seweryna, urzędnika z Lublina, była bratanicą Oskara. W liście do Józefa Blizińskiego z 31 V 1866 r. Kolberg wyraża niepewność co do swoich letnich wędrówek tego roku. Pisze, że plan wyjazdu „za granicę” (tj. poza zabór rosyjski) jest nierealny, więc „podrynda się w kraju”, może wstąpi do Ruszkowa, gdyby jechał w Kaliskie, a wyjechać zamierza dopiero w środku lipca (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 162). Lista wydatków w notatniku rachunkowym Kolberga nie wskazuje jednak na żaden wyjazd z Warszawy w tym roku (sygn. 3210, k. 15). Informacje Kopernickiego są z kolei niejasne, gdyż ujmują podróże z kilku lat łącznie lub są sprzeczne z notatką w itinerarium: w biografii Kolberga Kopernicki pisze: „1866–1868 – Poznańskie” (Przedmowa wydawcy…,s. X), w rękopisie: „W Chełmskie do pp. Hemplów, pułkownika, do Tarnowa pod Chełmem i do [Tuchowicza] pod Łukowem, także do pp. Hemplów w r. 1866, [18]67, [18]68”. Podróże w Poznańskie i Chełmskie podejmował Kolberg w latach następnych, zob. niżej. 130 �1867 Według itinerarium: „Do Poznania, do Siekierek (Radońskich), do Libelta (Czeszewo), do Krak[owa], Lwowa, Barysza (Szawłowskich)”. W Notatniku z rachunkami Kolberg zapisał pod datą 29 lipca (rkp. sygn. 3210, k. 16) wydatki na podróż do Aleksandrowa Kujawskiego oraz „na podróż do Pozn[ania] i Krakowa”, a po powrocie, 15 października (tamże, k. 17) koszt wyprawy w Poznańskie oraz wydatki „w Galicji (Lwów, Krak[ów], Barysz)”. Aleksandrów był miejscowością ze stacją pograniczną drogi żelaznej warszawsko–bydgoskiej; w grudniu 1862 roku wybudowano tu dworzec i uruchomiono linię kolejową. Kolberg podróżował więc z Warszawy w Poznańskie zapewne tą koleją i w Aleksandrowie przekraczał granicę zaborów rosyjskiego i pruskiego. W liście do Blizińskiego z 29 I 1867 r. zawiadamiał: „Będę w Sędzinie, jadąc w Poznańskie”, a 24 lutego Bliziński przebywający w Sędzinie powołuje się na tę zapowiedź przyjaciela (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 196 i 198). Sędzin leżał tak jak Aleksandrowo w powiecie nieszawskim, stąd zapewne ta sugestia; brak jednak informacji o ewentualnym zatrzymaniu się Kolberga na Kujawach w drodze do Poznania. Nie może go też jednoznacznie potwierdzić ciepłe wspomnienie bytności Kolberga w domu Sokołowskich w Głuszynie (również w powiecie nieszawskim), wyrażone w liście Michała Sokołowskiego z 6 I 1868 r. (tamże, s. 237), gdyż nie wiadomo, czy nie odnosi się do pobytu Kolberga na Kujawach w latach wcześniejszych. Korespondencja dokumentuje natomiast niektóre inne fakty dotyczące podróży w roku 1867. Bliziński przypomina 1 października zapowiedź Kolberga, że planuje powrót do Warszawy „dopiero w końcu września lub na początku października” (tamże, s. 202). 20 października Kolberg donosi Żupańskiemu, że dopiero przed kilku dniami wrócił do Warszawy z podróży „ostatecznie do Galicji odbytej” (tamże, s. 205), a do Libelta pisze 27 grudnia: „Po wycieczce […] odbytej w Ks[ięstwie] Pozn[ańskim] wyjechałem, jak Panu wiadomo, do Galicji i dotarłem za Lwów, aż na Podole galicyjskie [w itinerarium Kolberg wymienia jedynie Barysz pod Buczaczem, por. też rok 1876] i do Bukowiny, wszędzie równie obfite po drodze zbierając dla siebie plony” (tamże, s. 227–228). W liście do Bogumiła Hoffa z 30 XII 1867 r. wspomina: „W roku bieżącym byłem w lecie 131 �w W[ielkim] Ks[ięstwie Pozn[ańskim] i bawiłem czas jakiś u p. Libelta w Czeszewie i u p. Radońskich w Siekierkach itd.”, skąd udał się do Poznania, gdzie spędził cały tydzień (tamże, s. 231). Wreszcie w liście do Aleksandra Osipowicza pisze, że dopiero w połowie października wrócił „z podróży po Poznańskiem i Galicji odbytej” (tamże, s. 234). Zatem podróż Kolberga w Poznańskie i do Galicji trwała prawdopodobnie od końca lipca do połowy października. Pobyty Kolberga w Poznaniu w sierpniu i wrześniu poświadczają: brulionowy, datowany w Poznaniu 18 VIII 1867 r. projekt umowy wydawniczej z Janem Konstantym Żupańskim na druk Mazowsza, który ostatecznie nie doszedł do skutku (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 710, aneks 4) oraz wystawiony 19 IX rachunek za pobyt w hotelu Berlińskim w Poznaniu w dniach 16–19 IX 1867 r. (rkp. zaginiony, Bibl. PAU, sygn. 2030, t. II, k. 11; tu oparto się na kopii Marii Turczynowiczowej sprzed 1939 roku, znajdującej się w Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze, sygn. MWR/MOK/2004/1). W sprzeczności z tymi informacjami pozostaje wypowiedź Kolberga we wstępie do części I Chełmskiego (DWOK T. 33, s. X), gdzie pisząc o owocnych badaniach w okolicy Chełma, zwłaszcza w gościnnym domu Hemplów w Tarnowie, wymienia daty swojego tam pobytu: 1867, 1869, 1870. W rękopiśmiennych notatkach Kopernickiego mowa z kolei o pobycie Kolberga u Hemplów w Tarnowie pod Chełmem i w Tuchowiczu pod Łukowem w latach 1866, 1867 i 1868 (zob. wyżej, rok 1866)). Jednak zarówno Kolberg w itinerarium, jak i Kopernicki w biografii Kolberga (Przedmowa wydawcy…, s. X) wymieniają jedynie lata 1869 i 1870 jako daty roczne pobytu u Hemplów w Tarnowie. 1868 Według itinerarium: „Do Woli Rasztows[kiej] i Kraszewa pod Radzymin (do Komierowskich), do Pozn[ania], do Czeszewa (Libelt), do Dębicza, Miłosławia, Morownicy; do Krak[owa], Lwowa, Zadwórza”. Pierwotnie zapisał tu Kolberg jeszcze: „Barysza”, potem miejscowość tę skreślił. W zapiskach rachunkowych odnotował pod datą 3 czerwca podróż „pod Radzymin (Wola Rasztowska, Kraszew)”, pod datą 10 lipca – „przez 5 dni w Woli Rasztowskiej”, a między 9 sierpnia 132 �a 15 listopada podróż „do Galicji, Poznania i Lwowa w ciągu trzech miesięcy” oraz „sprawunki w Krakowie” (rkp. sygn. 3210, k. 17 i 18). Pobyt i badania w Woli Rasztowskiej pod Radzyminem w 1868 roku dokumentują także datowane wyjątkowo zapisy terenowe kilkunastu bajek śląskich, spisanych przez Kolberga z ust jednego z kilku wymienionych w rękopisie sezonowych robotników rolnych, pracujących w tamtejszym folwarku (zob. M. Gładysz „Śląsk” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Śląsk, DWOK T. 43, s. VII–VIII oraz tamże, s. 76, przyp. 1). Wyjazd pod Radzymin na początku czerwca zapowiadał też Kolberg w liście do Blizińskiego z 30 V 1868 r., pisząc, że wybiera się na pięć dni „na wieś o parę mil od Warszawy odległą” (Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 254) . Informacje w listach tylko po części pokrywają się jednak z podanymi w itinerarium. 21 września Kolberg otrzymuje za pośrednictwem Bibianny Moraczewskiej zaproszenie od Pauliny Wilkońskiej do Ostrowa pod Wieleniem (tamże, s. 262), gdzie według itinerarium był dopiero w roku następnym, w liście do Leona Wegnera z 22 XI 1868 r. wspomina spotkanie sprzed dwóch miesięcy w Poznaniu i dodaje: „[…] w krótkim tym przeciągu czasu obiegłem kawał kraju, bo byłem pod Krakowem, Lwowem, a teraz znajduję się jakoby w porcie spokojności, w Warszawie (tamże, s. 264–265). 29 listopada Bliziński wytyka Kolbergowi, że do Sędzina „nie zajrzał”, bo „bujał po Krakowie” (tamże, s. 266), 2 grudnia Hipolit Bochdan nawiązuje do spotkania z „przyjacielem naszej rodziny” w Zadwórzu (tamże, s. 268), a 5 marca 1869 r. w liście do Jerzego Lubomirskiego Kolberg powołuje się na swoją bytność we Lwowie w roku zeszłym, tj. 1868, i na rozmowy z Augustem Bielowskim w sprawie funduszy na kontynuację Ludu (tamże, s. 289). Natomiast w liście do Józefa Blizińskiego z 7 XII 1868 r. pisze, że w Warszawie jest od 15 listopada, że na wyprawę wyruszył w sierpniu i był tydzień w Poznaniu „ku końcowi września”, ale musiał wrócić do Krakowa, „gdyż samo tylko to miasto figurowało w moim paszporcie i zapuszczać się dalej w Poznańskie nie mogłem” (tamże, s. 270). Tymczasem wielkopolska trasa z 1868 roku wymieniona w itinerarium przeczy temu stwierdzeniu. Także wzmianki w korespondencji nie potwierdzają jednoznacznie – poza pobytem w Poznaniu – dalszej wędrówki Kolberga w Poznańskiem. Pewną wskazówkę stanowić może jedynie 133 �informacja w liście Kolberga do właściciela Dębicza, Włodzimierza Wolniewicza, z 24 II 1869 r. Wspominając w nim z wdzięcznością „gościnne progi” w Dębiczu i „wywiezione stamtąd zbiory” (tamże, s. 278), nawiązuje Kolberg do swojego wcześniejszego pobytu pod Środą, który według itinerarium przypadł na 1868 rok. Tak więc nie wydaje się pewna cytowana wyżej wypowiedź, że nie mógł „zapuszczać się dalej w Poznańskie”. Pobyt w Krakowie i pod Krakowem potwierdza z kolei wzmianka w liście Józefa Łepkowskiego z 25 X 1868 r. o spotkaniu z Oskarem w Krakowie i wyrażona tam prośba o pozdrowienie Konopki (bez podania imienia), zatem sugerująca bytność w Mogilanach lub w Modlnicy (tamże, s. 263–264). O bytności Kolberga w Krakowie świadczy też informacja Kazimierza Władysława Wójcickiego, który opisując swoje wrażenia z podróży do Krakowa w sierpniu 1868 roku, wspomina zwiedzanie miasta w towarzystwie Jana K. Gregorowicza i Oskara Kolberga oraz pożegnanie na dworcu kolejowym z Oskarem i Franciszkiem Matejką (zob. K. W. Wójcicki Wycieczka do Krakowa [cz.] III, „Kłosy” 1868, „Dodatek Nadzwyczajny do nr 170 „Kłosów”, s. 177 i 179) . Według nieprecyzyjnego świadectwa Kopernickiego, cytowanego wyżej (zob. rok 1866 i 1867), w latach 1866–1868 Kolberg podróżował w Poznańskie (Przedmowa wydawcy…., s. X) oraz w Chełmskie (do Tarnowa) i na Podlasie (do Tuchowicza pod Łukowem) w latach 1866, 1867, 1868. 1869 Według itinerarium: „Do Tarnowa (Hemplów), do Raszt[owskiej] Woli, do Poznania (do Wielenia, Morownicy), do Krak[owa], Mogilan i Modl[nicy]”. Z Notatnika z rachunkami (zob. niżej) wynika, że w Wielkopolsce Kolberg odwiedził także Kórnik, odnotowane jest tam również Bojanowo Stare, skąd dalej udawał się końmi do Morownicy, a w Krakowskiem – Oświęcim, zapewne również w przejeździe. Kalendarza tych podróży dotyczą notatki rachunkowe Kolberga (rkp. sygn. 3210, k. 18 i 19): „13–20 maja – podróż koleją i pobyt u Hemplów w Tarnowie”, „15–27 czerwca – na wsi u Hemplów i podróż na Lublin”, „12 lipca – tydzień pobytu u Młockich w Raszt[owskiej] Woli”, „2 sierpnia – paszport do Krakowa”, „8 sierpnia 134 �– wyjazd koleją żel[azną]”. – Podsumowując koszty dalszego etapu podróży, zapisał: „Do nowego roku 1870 wydałem w Krakowie i Poznaniu (do 20 stycz[nia] 70 [r.]) 40. rub. sr.”, przy czym wlicza w tę sumę także kolejne podróże z Poznania „do Wielenia, Morownicy, Kórnika”. Majowy pobyt u Hemplów w Tarnowie pod Chełmem potwierdzony jest w korespondencji; 23 maja Kolberg pisze do Bogumiła Hoffa, że odebrał jego listy 22 maja, po powrocie „z tygodniowej wycieczki w Podlaskie” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 326), natomiast brak innych danych źródłowych na temat drugiego pobytu w Tarnowie w czerwcu oraz w Rasztowskiej Woli w lipcu. Odwiedziny u Hemplów w roku 1869 wymienia też Kolberg we wstępie do części I Chełmskiego, podaje tam jednak tylko datę roczną (DWOK T. 33, s. X); zob. też wyżej, rok 1867. Dodatkowe informacje dotyczące etapu podróży do Krakowa i w Poznańskie przynoszą zapisy wydatków Kolberga na luźnej kartce zachowanej w Notatniku rachunkowym (sygn. 3210, k. 20), sporządzone jednak bez podania bliższych dat, a jedynie z notą ogólną: „1869 sierpień i wrzesień”. Odnotowuje tam Kolberg koszty poniesione wówczas na przejazdy koleją do Granicy, do Krakowa i do Oświęcimia, pobytów „na wsi u Konop[ków]”, a następnie w Poznaniu, przejazdów kolejowych z Poznania, najpierw do Wielenia, potem do Bojanowa, drobne wydatki w Morownicy i w Pozn[aniu] oraz na powrót koleją do Oświęcimia. Według tych zapisków rachunkowych Kolberg odbył podróż do Krakowa i w Poznańskie w sierpniu i wrześniu, udając się koleją najpierw do Granicy, następnie do Krakowa i do Oświęcimia, pod Kraków do Konopków i następnie dalej do Poznania, skąd udał się do Kórnika, potem znowu z Poznania do Wielenia, a następnie z Poznania dotarł najpierw pociągiem do Starego Bojanowa, skąd konie przysłane przez Niegolewskich zabrały go do Morownicy. Do Krakowa udał się ponownie znowu przez Oświęcim. Z tych zapisów nie wynika jednak, że pobyt w Krakowskiem, Poznańskiem i znowu w Krakowskiem trwał aż do stycznia następnego 1870 roku, co odnotował w cytowanym wyżej Notatniku (na k. 19). Poszczególne etapy tej podróży poświadczone są częściowo w korespondencji. Pierwszą bytność w Krakowie w sierpniu dokumentuje 135 �brulion listu Kolberga pisany w Krakowie 15 VIII do lipskiej firmy Beritkopfa i Härtla oraz odpowiedź tejże z 17 VIII adresowana do księgarni D. E. Friedleina w Krakowie, która była stałym miejscem kontaktów Kolberga i odbioru poczty (Korespondencja…, DWOK T. 64, s. 331–334). Pobyt w Poznaniu i odwiedziny w Ostrowie pod Wieleniem potwierdzają listy Pauliny Wilkońskiej z sierpnia, października i listopada 1868 r. (tamże, s. 335 i 338–342) oraz odpowiedź Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 15 IX na wniosek Kolberga złożony osobiście 23 VIII w sprawie funduszy na jego wydawnictwo (tamże, s. 335–336). O powrocie Kolberga z Wielkopolski do Krakowa przed 15 października informuje z kolei wzmianka w tak datowanym liście Fryderyka Skobla pisanym ze Lwowa (tamże, s. 336). Świadczy też o tym pytanie w liście Pauliny Wilkońskiej z 27 X, jak powodzi się Kolbergowi w Krakowie (tamże, s. 338) oraz wątpliwość Bogumiła Hoffa, który niepokoi się, czy jego list z 30 XI zastanie Kolberga jeszcze w Mogilanach (tamże, s. 342). W Krakowie ku końcowi roku 1869 złożył Kolberg w drukarni do składania pierwszy tom swojej monografii Krakowskiego, planując jednocześnie przeniesienie się z Warszawy wobec otrzymanej z Towarzystwa Naukowego Krakowskiego dotacji. Cytowane notatki rachunkowe (k 19) wskazują na powrót do Warszawy dopiero w styczniu 1870 roku; podsumowując koszt wyprawy w Krakowskie i Poznańskie w roku 1869, Kolberg podaje jej datę końcową: „do 20 stycz[nia 18]70 r.” Według biogramu Kolberga napisanego przez Kopernickiego podróżował Kolberg w latach 1869 i 1870 w „Chełmskie i powtórnie Augustowskie” (Przedmowa…, s. X), natomiast w swoich notatkach uzupełniających szkic autobiografii Kolberga Kopernicki zanotował: „W Łomżyńskie i Augustowskie – w r. 1869 i 1870”. Informacje te są sprzeczne z pozostałymi przekazami. 1870 Według itinerarium: „Do Hemplów (na Siedlce, Kodeń, Włodawę)”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje na pobyt w Krakowie i pod Krakowem w ciągu drugiego półrocza. Brak bliższych danych o podróży w Chełmskie i na Podlasie. Prawdopodobnie nastąpiła ona wiosną, gdyż w liście z 12 XI 1870 r. 136 �Maria Hemplówna pisze do Kolberga: „I ja również niewymownie żałuję, że nie wypadło Szanownemu Panu być tego lata w Tarnowie, ale umiałam uwzględnić bardziej konieczną potrzebę Jego obecności tam, gdzie chodziło o dopełnienie i dopilnowanie wychodzącego dzieła […]” (Korespondencja… cz. I. DWOK T. 64, s. 369). Kolberg przebywał zapewne latem i jesienią w Krakowie, zajęty monografią Krakowskiego. Jego list do Hemplówny, w którym wyjaśniał tę okoliczność, co wynika z cytowanego wyżej tekstu autorki, nie zachował się, podobnie jak wszystkie inne skierowane do tej współpracownicy. W Chełmskie podróżował więc najprawdopodobniej z Warszawy, dokąd powrócił w styczniu z Krakowa (por. wyżej, rok 1869), a przed kolejnym wyjazdem do Krakowa latem. Brak listów Kolberga z pierwszego półrocza 1870 roku może wskazywać na jego nieobecność w tym okresie w Warszawie, natomiast listy kierowane wówczas do niego wysyłane były m. in. z Krakowa i z Modlnicy, gdzie zatem wówczas nie przebywał (zob. tamże, s. 348, 351, 355, 357, 359). Rok 1870 jako datę roczną pobytu w Tarnowie wymienia też Kolberg we wstępie do części I Chełmskiego (DWOK T. 33, s. X) oraz Kopernicki w drukowanym biogramie (Przedmowa wydawcy…, s. X); zob. też wyżej, rok 1869. Pobyt lub pobyty w Krakowie w ciągu drugiego półrocza nie są dokładnie udokumentowane, lecz korespondencja wskazuje na dłuższy okres zatrzymania się w mieście lub raczej u Konopków pod Krakowem. W brulionie listu do Henryka Szopowicza już 18 czerwca Kolberg prosi adresata o przesłanie ewentualnych materiałów na adres Friedleina w Krakowie i dodaje: „Co rok bowiem bywam po kilka razy w Krakowie i tam się zwykle papiery do mnie adresowane składają” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 362). W cytowanym wyżej liście Hemplówna wyraża żal, że badacz latem nie odwiedził Tarnowa, ale i zrozumienie, że ważniejszy był dla niego wówczas pobyt w Krakowie. W październiku Kolberg swój list do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego pisze z Krakowa, a Hoff wspomina o jego pobycie w Mogilanach i Krakowie, na początku listopada przyszła bratowa Oskara, Karolina, dopomina się o jego powrót spod Krakowa do Warszawy, zaś 18 grudnia Oskar pisze do Walerego Rzewuskiego jeszcze z Modlnicy (tamże, s. 365, 366, 137 �367–368 i 371). Można więc przyjąć, że drugą połowę roku 1870 spędził Kolberg pod Krakowem i w Krakowie. Niejasna i prawdopodobnie błędna jest późniejsza informacja badacza we wstępie do części I Pokucia, w której wśród dat rocznych podróży na Pokucie wymienił także rok 1870 (DWOK T. 29, s. XI). Odwiedzin tego regionu w tym roku nie poświadcza żaden inny przekaz. Z kolei dane Kopernickiego są po części sprzeczne z informacjami Kolberga; zob. wyżej, rok 1869. 1871 Według itinerarium: „Do Krakowa, Mogilan i Modlnicy – na stałe; do Lwowa, Bołszowiec, Barysza”. Inne źródła (zob. niżej) poświadczają też pobyt Kolberga w Poznaniu i w Poznańskiem. Korespondencja wskazuje, że w styczniu Kolberg przebywał jeszcze w Modlnicy, a do Warszawy wyjechał w końcu tego miesiąca, oraz że zapowiadał powrót do Modlnicy w sierpniu 1871 roku (zob. listy A. Konopczanki z 12 II oraz niedatowany, prawdopodobnie z czerwca, Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 375 i 382). Przeprowadzka pod Kraków nastąpiła między 5 a 16 sierpnia, co poświadcza wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera z 5 VIII oraz list Wilhelma do brata z 16 VIII. Faleński pisze, że wysyła „naprędce parę słów przez odjeżdżającego do Was [tj. do Krakowa] Oskara Kolberga”, a Wilhelm potwierdza odbiór wiadomości Oskara o „pomyślnej podróży” do Modlnicy (Korespondencja Karola Estreichera z Marią i Felicjanem Faleńskimi, „Archiwum Literackie” 1957, nr 3, s. 99, list 30 oraz Korespondencja Oskara Kolberga cz. I, DWOK T. 64, s. 383). O pobycie Kolberga we Lwowie, Bołszowcach i Baryszu nie wzmiankują inne źródła. W pierwszym półroczu brak jednak listów Kolberga, nie można więc wykluczyć wyjazdu – może niedługiego – do Galicji Wschodniej. Natomiast z listów i z prasy wynika, że jesienią odbył Kolberg podróż do Poznania i w Poznańskie, o której nie wspomina w itinerarium. W październiku Karol Minter, Wilhelm i Karolina piszą do Oskara, że dowiedzieli się z gazet o jego pobycie w Poznaniu (Korespondencja…cz. I, DWOK T. 64, s. 387, 388, 390). O przyjeździe Kolberga w dniu 14 października do Poznania informował „Dziennik 138 �Poznański” 1871 w nr 236 (z 15 X) . Według itinerarium Kolberg udał się w Poznańskie dopiero w roku następnym (zob. niżej). Tymczasem w liście z lutego 1872 roku do poznańskiego wydawcy, Ludwika Merzbacha,, Kolberg wspomina spotkanie z nim w Poznaniu w październiku roku poprzedniego, a w dalszym ciągu tego listu pisze: „Po wyjeździe moim z Poznania bawiłem parę tygodni na wsi, po czym wracając na Oderberg [Bogumin] do Krakowa, wstąpiłem do Cieszyna, gdzie mieszka i pracuje u fotografisty p. Hoff […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 410). Informacja o spot­ kaniu w Poznaniu, o „paru tygodniach na wsi” i wzmianka o bytności w Cieszynie wskazują, że od połowy października 1871 roku przebywał Kolberg najpierw w Poznaniu, potem w Poznańskiem – może już na przełomie roku 1871/1872 – w dworach zaprzyjaźnionych Wielkopolan oraz odwiedził Cieszyn – może już w 1872 roku. Notatka prasowa z „Dziennika Poznańskiego” i list do Merzbacha uwiarygadniają wyraźnie pobyt w Poznaniu i zapewne w Poznańskiem w roku 1871. Takie dane Kolberg podaje jednak w itinerarium dopiero pod rokiem 1872 (zob. niżej). Kopernicki odnotowuje w roku 1871 jedynie opuszczenie Warszawy i zamieszkanie w Modlnicy (Przedmowa wydawcy…., s. XI). 1872 Według itinerarium: „Do Poznania, do Dębicza, Miłosławia, Morownicy, Targoszyc (Łukaszewicz) , do Cieszyna (Otto)”. Zob. też wyżej, rok 1871. Zachowały się tylko trzy bruliony listów Kolberga z roku 1872 (z lutego i z listopada), brak więc bezpośrednich i pewnych danych o jego ówczesnych podróżach. Informacje w jednym z nich zawarte są jednak sprzeczne z podanymi w itinerarium. W niedatowanym brulionie listu do poznańskiego wydawcy, Ludwika Merzbacha, którego datę ustalono (być może błędnie?) na podstawie zapisu na tej samej karcie co listu do brata Wilhelma, datowanego 4 II 1872 (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 410–412 i s. 408–410), Kolberg nawiązuje do spotkania z Merzbachem w Poznaniu w październiku 1871 roku oraz pisze o pobycie na wsi po wyjeździe z Poznania i o odwiedzinach Cieszyna w drodze do Krakowa (cytowany fragment zob. wyżej, rok 1871). Ta informacja przesuwałaby podróż Kolberga do Poznania i w Poznańskie oraz bytność w Cieszynie na 139 �rok 1871, ewentualnie na początek roku 1872, kiedy to kontynuował parotygodniowy pobyt na wsi w dworach wielkopolskich wymienianych w itinerarium, po czym nastąpił powrót do Poznania i stąd dopiero podróż do Cieszyna. W liście tym Kolberg wspomina także o spotkaniu w Cieszynie z Bogumiłem Hoffem, od którego otrzymał rysunki ubiorów z Wielkopolski. Musiałoby to nastąpić przed marcem 1872 r., gdyż w tym miesiącu Hoff opuścił Cieszyn, przenosząc się do Przemyśla. Wątpliwość co do pobytu w Poznaniu w 1872 roku nie została rozstrzygnięta w świetle dostępnych źródeł. Wzmacnia ją dodatkowo kilka innych – poza itinerarium – przekazów źródłowych z lat późniejszych, poświadczających jednak podróż w Poznańskie w 1872 roku. We wstępie do części V W. Ks. Poznańskiego drukowanej w 1880 r. Kolberg pisze: „W Kościańskiem zauważyliśmy (w r. 1872 i 1875) głównie następujące tańce […]” (DWOK T. 13, s. IX). W roku 1880 w liście do redakcji czeskiego „Světozora” podaje informację: „[…] w r. 1872 robiłem w celach etnograficznych wycieczki w Poznańskie […]” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). W 1881 roku pod tekstem brulionu listu do Ludwika Jenikego, dotyczącego odbytych wypraw zanotował m.in.: „W r. 1872 jeździłem w celach etnograficznych w Poznańskie” (tamże, s. 462). Wreszcie w liście do Bogumiła Hoffa z 1885 r. nawiązuje – bez podania jednak daty rocznej – do swojego krótkiego pobytu u pastora Leopolda Otto w Cieszynie (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 236). 1873 Według itinerarium: „Do Wiednia (na wystawę)”. Plany wyjazdu na wystawę powszechną w Wiedniu miał Kolberg już wiosną 1873 roku, o czym musiał informować Marię Hemplównę (list ten nie zachował się), która pisząc do niego 30 kwietnia nawiązuje do projektu „przejażdżki do Wiednia” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 451). Wystawa powszechna w Wiedniu, otwarta była w dniach od 1 maja do 31 X 1873 roku. 1 sierpnia Oskar pisze w liście do brata Wilhelma, że Konopkowie zachęcają go do zwiedzenia wystawy oraz wspomina o pewnych nadziejach związanych z możliwością zaprezentowania w środowisku muzycznym Wiednia swoich kompozycji i nawiązania kontaktów z tamtejszymi etnografami. Pisze też, że na przeszkodzie stoją koszty wyprawy i prosi brata 140 �o przesłanie odpowiedniej kwoty ze sprzedaży jednego ze swoich listów zastawnych, którymi ten zarządzał w Warszawie (tamże, s. 457–458). Już 4 sierpnia Wilhelm donosił Oskarowi, że asygnację wypłaty wysłał na adres Friedleina (zob. tamże, s. 459 oraz s. 468 – notatki pod tekstem brulionu), na tym jednak definitywnie kończy się w listach temat wyjazdu Kolberga na wystawę w Wiedniu. Kiedy ją badacz odwiedził i jak długo przebywał w Wiedniu, nie wiadomo. Wyjazd mógł jednak nastąpić najwcześniej po 4 sierpnia, kiedy to Wilhelm zadysponował częścią złożonego u niego kapitaliku Oskara i przysłał odpowiednią asygnację, co rozwiązało sprawę funduszu na wyjazd. Luka w korespondencji wysyłanej przez Oskara Kolberga trwała od 1 sierpnia do około 22 października, kiedy to Akademia pokwitowała odbiór listu pisanego przez niego w Krakowie (zob. tamże, s. 456 i 464), zatem pobyt w Wiedniu mógł mieć zapewne miejsce między połową sierpnia a ostatnią dekadą października. Brak jednak w materiałach Kolberga jakichkolwiek śladów czy choćby wzmianek o tej podróży, jej przebiegu i wrażeniach, o pobycie w Wiedniu i zwiedzaniu wystawy – i to zarówno w korespondencji, jak i w innych dokumentach badacza. Całkowite przemilczenie tej wyprawy jest tym bardziej zastanawiające że wrażeniami z podróży na wystawę powszechną w Paryżu, odbytą pięć lat później, dzielił się Kolberg chętnie w swoich listach do rodziny i przyjaciół (zob. rok 1878). Nie wiadomo, czy i w jakim stopniu na wyjazd Kolberga na wystawę mogły mieć wpływ krach finansowy na giełdzie wiedeńskiej, który nastąpił wkrótce po otwarciu ekspozycji i spowodował zwyżkę cen i spadek frekwencji, a także wybuch epidemii cholery w Wiedniu, która szerzyła się także w Galicji w okresie od końca maja do połowy sierpnia. O pobycie Kolberga w Wiedniu może wprawdzie świadczyć niedatowana wzmianka o odwiedzinach „pianisty Kolberga” w wiedeńskim salonie Eleonory z Milieskich Elkanowej, nie wiadomo jednak, czy z tą datą roczną można ją powiązać (zob. H. Dąbczańska-Budzynowska Pamiętnik, oprac. J. Fijałek, „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” R. 9: 1963, druk 1964, s. 316). 1874 Brak jakichkolwiek świadectw źródłowych, które dokumentowałyby podróż lub podróże Kolberga w tym roku. 141 �Zdecydowała o tym zapewne konieczność dopilnowania druku i korekt IV części Krakowskiego, która ukazała się pod koniec roku 1874 lub raczej na początku 1875 (zob. list do Akademii z 24 X, Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64. s. 495–496), a także równoległa praca nad pierwszymi tomami Poznańskiego (część I wydana została w 1875 roku) . Prawdopodobnie znaczenie miał też brak funduszy, o czym świadczyć może ponawiana prośba do Wilhelma o przekazanie mu zdeponowanego u niego kapitału, a przynajmniej „pilnie potrzebnej” jego części ( zob. bruliony listów do Wilhelma z 12 VI i 18 XII, tamże, s. 491 i 511). 1875 Prawie trzymiesięczna podróż w Poznańskie, do Prus Zachodnich i Wschodnich, przebiegająca następującą trasą: Morownica, Pakosław, Konojad, Poznań, Toruń, Zakrzewko, Brąchnówko, Tylice, Łysomice, Turzno, Nawra, Chełmno, Terespol, Łaszewo, Tucholszczyzna, Bukowiec, Pelplin, Gdańsk, Oliwa, Sopot, Wielki Kac [Kack], Oksywie, Puck, Wejherowo, Malbork, Waplewo, Telkwice, Buchwałd, Elbląg, Królewiec, Lec [Giżycko], Ełk, Osterode [Ostróda], Toruń, Poznań, Morownica. Według itinerarium: „Do Poznania (Pakosławia, Morownicy, Konojadu), do Torunia, Zakrzewka i Brąchnówka (Czarlińskich), [Łaszewa] (Mieczkowskich) [w rkp. błędnie: Łukowa]), Nawry (Sczanieckich), Bukowca pod Świec[iem] (Cejnowa), Pelplina, Gdańska, Zopotów [Sopotu] (i na Kaszuby), Telkwic i Buchwałdu [Bukowa] (Donimirs[kich]), do Waplewa (Sierakow[skich]), Elbląga, Królewca, Lecu [Giżycka] i Ełku”. Podróż ta, finansowana ze specjalnego zasiłku Akademii Umiejętności przeznaczonego na wyprawę badawczą i kontakty z regionalistami, należy do najlepiej udokumentowanych w całej działalności Kolberga, m. in. dzięki obszernemu sprawozdaniu złożonemu Akademii po powrocie, a także zachowanej korespondencji. Brulion tego sprawozdania, niepełny, urywający się na wiadomości o pobycie Kolberga w Malborskiem, zachował się w spuściźnie badacza (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 70). Natomiast oryginał sprawozdania z kompletnymi informacjami o podróży odnaleziono dopiero w 1991 roku w czasie kwerendy w Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Sprawozdanie to pt. Pismo Oskara Kolberga 142 �z 4 lis­to­p ada 1875 roku do Zarządu Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie dołączone było do wniosku Sekcji Etnologicznej skierowanego przez jej sekretarza, Kopernickiego, do władz Komisji Antropologicznej z prośbą o zasiłek dla Kolberga na podróż w Poznańskie i do Prus Zachodnich. Wniosek dokładnie informował o planie naukowym podróży Kolberga i oczekiwanych rezultatach (Arch. Nauk. PAU W III–46b), Oryginalny tekst tego sprawozdania Kolberga odnalazł Wiesław Bieńkowski i opublikował go w „Komunikatach Warmińsko-Mazurskich” w 1992 roku (w nr 3–4, s. 346–349), w artykule pt. Oskar Kolberg w Królewcu w 1875 roku. Dzięki temu Pismu, dopełnionemu przez listy Kolberga z lat 1875 i 1876 można odtworzyć dokładniej przebieg prawie trzymiesięcznej wyprawy badacza w Poznańskie, na Pomorze Gdańskie, Powiśle i Mazury, jedynej jego podróży na Pomorze i na Mazury. Cytowane niżej fragmenty pochodzą z 347 i 348 s. Pisma. Pierwszy etap podróży stanowiło Poznańskie, gdzie Kolberg wyjechał w końcu lipca. 22 lipca w liście do Wandy Niegolewskiej zapowiada swój przyjazd do Starego Bojanowa „w środę”, tj. 28 lipca (22-go wypadał czwartek, zatem informacja Kolberga o przyjeździe w środę wskazuje na datę 28 lipca), skąd planował udać się do Morownicy pod Śmiglem, do Niegolewskich (zob. Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 534). Być może przedtem zatrzymał się kilka dni w Poznaniu. W Poznańskiem „zwiedził kilka powiatów południowych”, poza Morownicą zatrzymał się „cokolwiek dłużej” w Pakosławiu pod Rawiczem (u Czarneckich), odwiedził też – może ponownie – Poznań, gdzie spotkał się z Kazimierzem Szulcem, badaczem starożytności i etnografem. Dalej pojechał do Torunia i po krótkim pobycie w tym mieście jeszcze w pierwszej połowie sierpnia udał się „na zwiedzenie Prus Zachodnich”. Tu dłużej przebywał w Zakrzewku i Brąchnówku pod Chełmżą (u Czarlińskich), skąd „robił wycieczki” do Tylic, Łysomic i Turzna. Następnie pojechał do Nawry (do Sczanieckich), potem przez Trzebcz do Chełmna, gdzie spotkał się z ks. Pobłockim, autorem Słowniczka wyrazów kaszubskich. Z Łaszewa, gdzie się zatrzymał (u Mieczkowskich), podejmował wycieczki w Tucholszczyznę i do Bukowca pod Terespolem, gdzie spotkał się z Florianem 143 �Cejnową, literatem kaszubskim, z którego „wskazówek i informacji” później korzystał. Zachował się bilet pocztowy na przejazd z Chełmna (niem. Culm) do Terespola, datowany na 24 sierpnia 1875 roku, na którego odwrocie Kolberg sporządzał później podręczne notatki brulionowe, dotyczące zwyczajów i słownika w Waplewie (Arch. PTL, teka 6, sygn. 1145, k. 31). W drugiej połowie sierpnia Kolberg odwiedził Pelplin, gdzie zetknął się z ks. Franciszkiem Rąbcą, który opowiadał mu „pouczające szczegóły o życiu Kaszubów i Koczewiaków”. Następnie przez Gdańsk i Oliwę dotarł do Sopotu, gdzie przebywał 12 dni, odbywając wycieczki „w głąb Kaszub, mianowicie do Wielkiego Kacu [Kacka], Oksywia, Pucka, Wejherowa”, w którym to mieście zetknął się z Ludwikiem Jakowickim, pedagogiem przesiedlonym tam karnie z Poznania. W pierwszej połowie września Kolberg zwiedził Malbork (zamek i muzeum archeologiczne), tydzień spędził w Waplewie (u Sierakowskich), następnie przez kolejny tydzień przebywał w Telkwicach i Buchwałdzie [Bukowie] (u Donimirskich). Kolejnym miastem na jego pomorskiej trasie był Elbląg, gdzie zwiedził zbiory archeologiczne Ferdinanda Jakoba Kaminskiego (nie: Kaninskiego, jak podaje Kolberg, por. W Bieńkowski Oskar Kolberg w Królewcu… s. 348, przyp. 23). Przed 19 września badacz dotarł do Królewca, skąd tego dnia pisze do Romana Konopki do Modlnicy, relacjonując pobyt w tym mieście i poprzedzającą go wędrówkę (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 537–538). W Królewcu nawiązał kontakt z polskim duchownym ewangelickim, Hermannem Pełką, zbieraczem pieśni mazurskich, i poznał Friedricha Kurschata, litewskiego lingwistę i teologa. Następnie pojechał Kolberg na Mazury pruskie, gdzie przebywał jedynie około 10 dni. Odwiedził najpierw Lec (dziś Giżycko), gdzie poznał Marcina Giersza, prawnika i redaktora „Gazety Leckiej”, znawcę ludu i miejscowej gwary, oraz pastora Hermana Adalberta Brauna (zob. bruliony listów Kolberga do nich z 28 II 1876 r. nawiązujące do tych spotkań, tamże, s. 573 i nast.) . Następnie udał się do Ełku, gdzie spotkał się z superintendentem Karolem Remusem i proboszczem Reinholdem Giżyckim, którzy dostarczyli mu cennych informacji z zakresu etnografii i „stosunków krajowych” (zob. bruliony listów Kolberga z 1 III 1876 r., tamże, s. 581 i nast). 144 �Z mazurskiej podróży wracał Kolberg „na Osterode [Ostródę], Toruń i Poznań […], zatrzymując się jeszcze po drodze w różnych miejs­cach ” (zob. brulion listu do Wilhelma z 20 X 1875 r., pisany w Modlnicy tuż po powrocie z wyprawy, tamże, s. 542). W Poznaniu znalazł się pod koniec września i bawił tam kilka dni; 25 września uczestniczył w uroczystym otwarciu nowego teatru, stałej polskiej sceny, a dwa dni później pisał z Poznania do Franciszka Rąbcy. Stamtąd pojechał ponownie do Morownicy, skąd 3 października wysłał list do Romana Konopki, by wreszcie po ponad dwu tygodniach pobytu i ewentualnych wycieczek wrócić 19 października najpierw do Krakowa, potem do Modlnicy, z której 20 października wysyłał wspomniany wyżej list do Wilhelma (zob. listy do Franciszka Rąbcy i Romana Konopki, tamże, s. 539–540). Poza przywołanymi wyżej zob. też inne listy pisane po powrocie z podróży jesienią 1875 i w pierwszych miesiącach 1876 roku, nawiązujące do wyprawy i ilustrujące dalsze kontakty i wymianę naukową (tamże, listy nr 369, 370, 374, 386, 390–396, 398, 404, 411, 419). Wzmiankę o tej podróży zawiera także list do czeskiego „Světozora” z 22 IX 1880 r., gdzie Kolberg pisze, że w roku 1875 podejmował „w celach etnograficznych wycieczki […] w Poznańskie i do Prus Zachodnich i Wschodnich” (Korepondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). Kopernicki także odnotowuje tę podróż w swojej biografii Kolberga: „[…] w roku 1875 do Poznańskiego, Prus Zachodnich i Wschodnich (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1876 Dwumiesięczna podróż do Galicji Wschodniej: Czortowiec, Barysz, Lwów i okolice, Huculszczyzna pod Czarnohorą, Żabie, Bukowina, Stanisławów, Kołomyja, Czerniowce, Buczacz, Barysz, Kraków [kolejność niepewna, zob. cytowane niżej źródła]. Według itinerarium: „Do Lwowa, na Pokucie, do Żabiego (ks. Witwicki), Barysza (Szawłowskich)”. Podróż ta sfinansowana została – jak poprzedniego roku – z zasiłku Akademii Umiejętności. Plany wyprawy do Galicji Wschodniej, „ku Lwowu i Czerniowcom”, „w góry i na Podole galicyjskie” sygnalizował Kolberg 145 �w korespondencji z przyjaciółmi, począwszy od końca marca (zob. Korespondencja…cz. I, DWOK T. 64, s. 586, 619, 626, 628, 631). Pierwotne projekty wyjazdu już w czerwcu, potem w lipcu nie doszły do skutku, termin przesuwał się w związku z koniecznością doglądania druku części II W. Ks. Poznańskiego (zob. tamże, s. 628) i ostatecznie Kolberg wyruszył dopiero po 10 sierpnia (taką datę nosi list pisany latem jeszcze w Krakowie, zob. tamże, s. 633), by po dwumiesięcznej wyprawie przed 12 października powrócić do Krakowa. W liście z tą datą pisanym do Stanisława Czarneckiego już z Krakowa Kolberg pisze: „W tym roku jeździłem na Pokucie, na Bukowinę i byłem w Karpatach, mianowicie między Hucułami pod Czarną Górą [Czarnohorą]” (tamże, s. 645) . Dalsza korespondencja przynosi kolejne relacje i fakty dokumentujące przebieg i etapy wyprawy. W liście do Władysława Przybysławskiego z 14 X informuje: „Po wyjeździe z Czortowca, a następnie z Barysza zwiedzałem jeszcze okolice Lwowa i w samymże Lwowie cały przepędziłem tydzień”. Wymienia muzea lwowskie, które odwiedził: Muzeum Przyrodnicze im. Dzieduszyckich, Muzeum Przemysłowe Miejskie, Ossolineum oraz zbiory i eksponaty, które go zainteresowały, zawiadamia, że od kilku dni „bawi w Krakowie” i wspomina z wdzięcznością pobyt w gościnnym domu Przybysławskich w Czortowcu (tamże, s. 646 i 648). 20 października pisze do Władysława Siarkowskiego, że przed kilku dniami wrócił z podróży „odbytej do Lwowa i w jego okolice, do gór huculskich i Bukowiny” oraz do Ludwika Gumplowicza, że „wycieczka ta trwała od początku sierpnia do połowy października” (tamże, s. 651 i s. 652) . Wreszcie w obszernym liście z 30 X 1876 r. zdaje sprawozdanie mecenasowi podróży, Akademii Umiejętności. Informuje, że choć w planie miał podróż na Pokucie i Podole, odwiedził tylko „Pokucie, góry huculskie i część Bukowiny”, gdyż zbyt krótki czas w sierpniu i wrześniu oraz szczupłe środki pieniężne sprawiły, że badania na Podolu zmuszony był odłożyć na przyszłość. Według itinerarium był jednak w Baryszu pod Buczaczem oraz w samym Buczaczu, jak wynika z tego samego listu do Akademii, może więc chodziło o niezrealizowany zamiar szerszych badań na Podolu. Dalej wymienia tam Kolberg swoje najważniejsze stacje badawcze, którymi były: „w okolicy naddniestrzańskiej głównie Barysz 146 �pod Buczaczem i Czortowiec pod Obertynem, w górach zaś Żabie pod Czarnogórą, położone w pobliżu granicy Bukowiny i Kossowa”. Informuje też o krótkich pobytach w miastach – Stanisławowie, Kołomyi, Czerniowcach, Buczaczu, dłuższym we Lwowie (tamże, s. 657–660). Informacje te wzbogacają trasę podróży o niewymieniany w itinerarium Czortowiec, Stanisławów, Kołomyję, Czerniowce i Buczacz. Do tej podróży nawiązują też wzmianki w listach późniejszych, od listopada 1876 do stycznia 1877 roku (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 662, 663, 668, 671 oraz cz. II, DWOK T. 65, s, 1 i 3). Wycieczki na Pokucie w roku 1876 i 1880 wspomina Kolberg kilka lat później w liście do „Světozora” z 22 IX 1880 r. (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407), a we wstępie do części I Pokucia (DWOK T. 29, s. XI) wśród dat swoich podróży na te tereny podaje także rok 1876 (zob. też rok 1877 i 1880). Kopernicki w swoim biogramie Kolberga notuje w ramach podróży z zasiłkiem Akademii: „W roku 1876, 1877 i 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1877 Według itinerarium: „Do Lwowa, na Pokucie, do Barysza, Czortowca, Żabiego”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje także na jego pobyt w Zadwórzu. Podróż jak w roku poprzednim sfinansowana została z zasiłku Akademii Umiejętności. Już 15 kwietnia Kolberg informuje swoją bratową Karolinę o zamiarze wyjazdu do Lwowa w sierpniu (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 14) . W drugiej połowie lipca Karolina przyjeżdża z dziećmi na wakacje do Modlnicy, gdzie przebywają do 19 sierpnia (zob. bruliony listów Kolberga do Władysława Przybysławskiego z 8 i 19 VIII (tamże, 54 i 56). Kolberg wyjeżdża 23 sierpnia przez Lwów do Czortowca, skąd planuje odwiedzić Barysz, prawdopodobnie na początku września (zob. bruliony listów z sierpnia do Władysława Przybysławskiego i Tytusa Szawłowskiego oraz do Marii Kolberg, tamże, s. 56, 57 i 60). W Czortowcu przebywa we wrześniu, skąd 11 IX wysyła telegram do Warszawy z okazji ślubu bratanicy, Marii Jasińskiej (tamże, s. 62). 147 �Wrócił z wyprawy w końcu października. 27 października pisze do Bibianny Moraczewskiej: „Przed kilku dniami wróciłem z wycieczki odbytej w celach etnograficznych w okolice Lwowa i na Pokucie” (tamże, s. 67) oraz tego samego dnia do Ludwika Gumplowicza, którego informuje o swojej podróży „po Pokuciu i Podolu galicyjskim” (tamże, s. 69). W liście do Akademii z 1 listopada relacjonuje, że dzięki jej zasiłkowi odbył podróż na Pokucie, bawił „w kilku miejscowościach tamże, a przeważnie w Czortowcu” (tamże, s. 72), a 19 listopada donosi bratanicy, Jadwidze Wernerowej, że po wyjeździe Karoliny z Modlnicy pojechał „do wschodniej Galicji i na Pokucie”, gdzie bawił „cały prawie wrzesień” w Czortowcu u pp. Przybysławskich i gdzie na początku chorował (tamże, s. 76). Nie wiadomo, czy i kiedy Kolberg odwiedził Barysz, choć w sierpniu zapowiada swoje odwiedziny, otrzymuje zaproszenie gospodarza ponowione 13 września, a wkrótce potem biletem wizytowym bez daty informację, że Szawłowski wysyła konie i czeka z kolacją (zob. tamże, listy 508, 511, 514 i 515). Nie wiadomo jednak, czy badacz dotarł do Barysza; brak potwierdzenia odwiedzin u Szawłowskich, które być może uniemożliwiła choroba. Natomiast, pisząc do Karoliny 10 grudnia, Kolberg wspomina pobyt „głównie w Czortowcu”, ale także w Zadwórzu u pp. Bochdanów oraz we Lwowie, który odwiedził zapewne w drodze powrotnej do Krakowa (tamże, s. 84). Z kolei w liście z 13 II 1880 r. do Michaliny Wierzbowskiej znajdujemy wzmiankę o pobycie Kolberga „na wsi na Podolu galicyjskim” w roku 1877 (tamże, s. 322); może więc chodzić o Barysz. Zadwórza nie wymienia Kolberg w itinerarium, a bytności w Żabiem nie poświadcza korespondencja. We wstępie do części I Pokucia (DWOK T. 29, s. XI), wymieniając daty swoich badawczych podróży w ten region, podaje Kolberg także rok 1877 (zob. też rok 1876 i 1880). Kopernicki, odnotowując podróże z zasiłku Akademii, pisze: „W roku 1876, 1877, 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1878 Według itinerarium: „Do Paryża na wystawę (na Wiedeń, Mnichów [Monachium], Zurych, Bern, Bazyleję); powrót na Brukselę, Liège, Kolonię, Moguncję, Frankfurt, Lipsk, Berlin, Pozn[ań], Wrocław, 148 �Kraków”. W korespondencji (zob. niżej) wymienia Kolberg jeszcze w drodze do Paryża: Rapperswil, Lucernę, Strasburg i Nancy, a w drodze powrotnej: Akwizgran, Bonn, Wiesbaden i Eisenach. Wystawa powszechna w Paryżu trwała od 1 maja do 20 października, Kolberg prezentował na wystawie swoje dzieła etnograficzne i zbiory ikonograficzne, za co na mocy rozporządzenia z 13 II 1881 r. otrzymał medal uczestnictwa w wystawie od francuskiego ministerstwa handlu. Plany wyjazdu Kolberg przedstawia Jadwidze Wernerowej w kwietniu, informując ją, że wysłał już do Paryża „niektóre przedmioty do działu antropologicznego (jak fotografie, dzieła itd.) i miałby łatwość wstępu”. Jednocześnie prosi o przysłanie mu sumy z jego kapitału na pokrycie kosztów podróży, której odbiór kwituje w maju (zob. bruliony listów z 2 IV i 10 V 1878 r., Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 129 i 136). Wyjeżdża około 6 września; do J. Karłowicza pisze tego dnia, że jest „na wyjezdnym” do Paryża (tamże, s. 160). Do Krakowa wraca 17 października, o czym dowiadujemy się z listu do Jadwigi Wernerowej pisanego w grudniu (tamże, s. 184). Po powrocie przekazuje przyjaciołom i rodzinie swoje relacje i wrażenia z podróży, z jej trasy w obie strony, z pobytu w Paryżu, spotkań i zwiedzanych miast. W liście do Karoliny pisanym już w Modlnicy 22 października przedstawia etapy podróży: „Jechałem na Wiedeń, Münich, Zurych, stąd jeziorem do Rapperswyl, [na] Lucernę (byłem na górze Rigi), Bazyleę, Strasburg, Nancy, do Paryża, a wracałem na Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, stąd Renem do Bonn i Moguncji, dalej do Wiesbaden, potem na Frankfurt, Eisenach, Lipsk, Berlin, Poznań i Wrocław do Krakowa. W każdym z miast znaczniejszych zatrzymywałem się dzień jeden lub dwa, by zwiedzić muzea i co było ciekawszego”. Pisze, że w Paryżu spotkał się z Jadwigą Wernerową, co było zaplanowane wcześniej, i z Józefą Konopczanką z Mogilan, córką Józefa, że bywał w teatrach i u Duchińskich (tamże. s. 170), ze strony których spotkał się ze „staropolskim przyjęciem” i opieką (tamże, s. 173). Seweryna Duchińska, primo voto Pruszakowa, była osobą doskonale mu znaną i zaprzyjaźnioną od czasów warszawskich, kiedy to bywał w jej salonie literackim, spotkania te miały zatem dla obojga szczególne 149 �znaczenie. W późniejszym liście z lutego 1879 roku pisanym do Marcelego Szulca relacjonuje: „W Paryżu bawiąc przez półczwarta tygodnia [tj. trzy i pół tygodnia], nie spocząłem ani chwili. Chodziło mi o poznanie wszystkiego, co w tak krótkim czasie poznać można było, czas swój podzieliłem tak, że na przemian jeden dzień poświęcałem wystawie lub Trocadero, drugi muzeom, bibliotekom lub Wersalowi itd., w samym mieście” (tamże, s. 202)). W innym liście pisze o spędzeniu w Paryżu miesiąca z Jadwigą Wernerową (tamże, s. 256–257). Z Paryża wyjechał 6 października, a w drodze powrotnej przez Belgię i Niemcy zwiedzał „muzea i zbiory” z Gotfrydem Ossowskim, który w liście z 24 października wspomina: „[…] długi czas śniły mi się Aix-la-Chapelle [Akwizgran], Bonn, Moguncja, Wiesbaden etc.”, a także wzmiankuje o „chybionym Weimarze”, do którego prawdopodobnie nie dotarli (tamże, s. 173). 5 grudnia Kolberg opisuje swój powrót Wernerowej: „Po drodze zatrzymywałem się dla zwiedzenia muzeum w Brukseli, Liège, Aachen, Kolonii, Bonn, Moguncji, Frankfurcie, Wiesbaden, Lipsku, Berlinie i Poznaniu, tak że wyjechawszy 6 paździer[nika] z Paryża, dopiero 17 przyjechałem do Krakowa (tamże, s. 183–184). W lutym 1879 roku obszernie pisze o swojej podróży do Marcelego Szulca: „Jadąc na Salzburg, Münich, Zurich, Lucernę, Rapperswyl, Bazyleę itd., a później Strasburg i Nancy, zatrzymywałem się dzień jeden lub parę dni i zwiedziłem wszystko, co w tych miastach było do widzenia, podobnie jak i z powrotem, jadąc z Paryża, zwiedziłem Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, Bonn, Moguncję, Wiesbaden, Frankfurt, Lipsk i Berlin”. W liście tym wspomina także o pobycie w Wiedniu w operze (tamże, s. 200); w itinerarium jedynie wskazówka: „na Wiedeń”. Z innych listów dowiadujemy się też, że w Lipsku odwiedził firmę Breitkopfa i Härtla, gdzie omawiał koncepcję wydania młodzieńczych utworów Chopina, w Monachium spotkał się z malarzem Józefem Brandtem, z którym poruszył „kwestię wydawnictwa kostiumów i typów narodowych z wizerunków i fotografii […]”, a w Nancy, mieście, z którego pochodził Mikołaj Chopin, ojciec Fryderyka, usiłował zebrać wiadomości o rodzinie kompozytora (tamże, s. 181, 219, 200–202, 332–333). 150 �1879 Według itinerarium: „Do Lwowa, Czortowca”. Brak potwierdzenia tej podróży w korespondencji i innych źród­ łach. Latem tego roku, od 20 lipca do około 20 sierpnia, Kolberg nie wyjeżdżał, gdyż w tym okresie w Modlnicy gościł jego brat Antoni, z żoną Karoliną i z dziećmi (zob. list Antoniego Kolberga z 18 VII oraz Oskara Kolberga do I. Kopernickiego z 1 VIII, Korespondencja… cz. II , DWOK T. 65, s. 246 i 247). Być może udał się do Lwowa i Czortowca po wyjeździe rodziny pod koniec sierpnia i we wrześniu; listy z tego okresu pisane są bez podania miejsca, dopiero 16 października, datując brulion listu do Karoliny, Kolberg wpisuje Mod[lnicę] (zob. tamże, s. 262–264). Podróży takiej nie odnotowuje też Kolberg we wstępie do części I Pokucia (zob. informacja cytowana wyżej pod rokiem 1876 i 1877) ani Kopernicki w swojej relacji z wypraw badawczych Kolberga (por. Przedmowa wydawcy..., s. XI). 1880 Według itinerarium: „Do Kołomyi (wystawa), do Czortowca, Jasienowa, Okna”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje, że odwiedził także Lwów, Horodenkę, Kornicz i Piadyki. Wystawa etnograficzna w Kołomyi trwała od 15 do 30 wrześ­nia 1880 roku. Obejmowała materiał z ówczesnych powiatów kołomyjskiego, horodeńskiego, kossowskiego, zaleszczyckiego i borszczowskiego. Komitetowi organizacyjnemu przewodniczył Władsyław Przybysławski, protektorem był Włodzimierz Dzieduszycki, opiekunem naukowym Kolberg. Plany podróży, jej przebieg i pobyt na Pokuciu w 1880 roku, wypełniony „dalszymi studiami” własnymi i pracą związaną z wystawą, dzięki której znacznie wzbogacił swój materiał z tego regionu, dokumentuje korespondencja. O swoich planach podróży do Lwowa, na Podole i do Kołomyi informuje Kolberg w styczniu i lutym Wernerową i Karolinę (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 297, 313 i 318). Inicjatywa kierowania stroną naukową wystawy wyszła od Przybysławskiego, który zaprosił Kolberga na całe lato do Czortowca; plan ten przekazał Oskarowi Kopernicki w liście z 23 III (tamże, s. 338–340). Propozycja została przyjęta, omawiano termin wyjazdu Kolberga w listach z 30 III oraz z 27 IV (tamże, s. 343 i 345 oraz s. 355). W kwietniu Kolberg informuje 151 �rodzinę i przyjaciół o swoich planach podróży, m.in pisze do Karoliny: „Wyjazd mój ma nastąpić najdalej w połowie czerwca, naprzód do Lwowa i Zadwórza (do pp. Bochdanów), potem do pp. Przybysławskich na Pokucie […], abym się wraz z hr. Dzieduszyckim zajął urządzeniem wystawy etnograficznej w Kołomyi we wrześniu (tamże, s. 357, zob. też s. 359 i 361). Zgodnie z planem wyjazd Kolberga z Krakowa nastąpił w połowie czerwca. Najpierw wyjechał do Lwowa, potem do Czortowca, do Przybysławskich, gdzie był już w końcu czerwca i gdzie dotarła do niego przekazana przez Antoninę Konopczankę wiadomość o śmierci przyjaciela, Józefa Konopki, na którą odpowiedział listownie z Czortowca 27 czerwca (zob. tamże, s. 374–377) . W Czortowcu spędził prawdopodobnie lipiec i część sierpnia, odwiedzając inne miejscowości Pokucia. 24 września pisze do Antoniny Konopczanki, informując, że trzy tygodnie przed otwarciem wystawy, tj. po 20 sierpnia wyjechał z Przybysławskim do Kołomyi, gdzie na stałe zamieszkał aż do zamknięcia wystawy, po czym znów wróci na parę tygodni do Czortowca, zanim się wybierze do Krakowa (tamże, s. 408). Po zamknięciu wystawy istotnie pojechał jeszcze do Czortowca, skąd dopiero w połowie listopada wrócił do Krakowa. Nie wiadomo, czy i kiedy udał się jeszcze do Zadwórza, do Bochdanów, „dwie stacje za Lwowem”, jak planował w kwietniu (tamże, s. 313 i 357), bo o bytności tam później nie wspomina. Listy poświadczają też, że z innych miejscowości Pokucia odwiedził Horodenkę (tamże, s. 400), Kornicz (tamże, s. 413), Okno (tamże, s. 428), Jasienów (tamże, s . 447, 540, 610) oraz Piadyki (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 384). Informacje o odbytej podróży i udziale w pracach nad wystawą w Kołomyi przysłał też w listach z listopada i grudnia. Najobszerniejszą relacje zawiera brulion listu z 3 XII do Karoliny. Potwierdza w nim Kolberg wyjazd do Lwowa w połowie czerwca, skąd udał się do Czortowca, do Przybysławskiego, pisze, że w samej Kołomyi był „cały niemal wrzesień i październik, pracując […] razem z kilku członkami komitetu tej wystawy nad jej urządzeniem i przyozdobieniem […]”, opisuje wystawę i informuje, że wrócił do Krakowa w połowie listopada (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 432–433). Z tego listu wynika, że do Czortowca nie udał się zaraz 152 �po zamknięciu wystawy, tj. po 15 września, jak donosił wcześniej (zob. wyżej). Wobec tych danych nieścisła wydaje się więc kolejna informacja w liście z grudnia do Moraczewskiej, gdzie pisze, że spędził „częścią na wsi, częścią w mieście przeszło 4 miesiące” (tamże, s. 427), gdyż cały pobyt od czerwca do połowy listopada objął 5 miesięcy. Być może szczegóły te zatarły się Kolbergowi w pamięci. Rok 1880 wymienia Kolberg także wśród dat swoich podróży na Pokucie we wstępie do części I monografii tego regionu (DWOK T. 29, s. XI), zob. też rok 1876 i 1877. Z kolei Kopernicki, zestawiając podróże Kolberga odbyte z zasiłkiem Akademii, odnotowuje w biogramie autora Ludu również: „W roku 1876, 1877, 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…., s. XI). 1881 W itinerarium wpisana jedynie data roczna W tym roku Kolberg nie odbył podróży. W korespondencji badacz potwierdził, że nie opuszczał w tym roku Krakowa. W brulionie listu do Marcelego Szulca z 1 XI pisał: „[…] tego roku [wycieczki etnograficznej] nie robiłem z powodu nawału roboty, ale właśnie ów nawał wskutek nagromadzonego już w Kołomyi materiału, jak i zobowiązań nowych, jakie na mnie nałożyły fundusze z koncertu otrzymane, przykuły mnie do warsztatu” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 561). Koncert, o którym mowa, zorganizowany na rzecz wydawnictw Kolberga, odbył się Warszawie 6 maja, powtórzony został 14 maja (zob. tamże, listy nr 825–831, 834–837). Uzyskany dochód pokrył druk dwu pierwszych części czterotomowej monografii Pokucia, które wydane zostały w latach 1882–1883 (DWOK T. 29 i 32) . 1882 W itinerarium podany jest tylko rok jak wyżej (zob. rok 1881).Także w tym roku Kolberg podróży nie odbył. Potwierdza to korespondencja. We wrześniu pisał do Glogera, że mimo zaproszeń nigdzie nie wyjeżdżał z powodów zdrowotnych, niepogody oraz natłoku prac nad ogromnym materiałem wymagającym „bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia, ażeby się istotnie kiedyś mógł badaczom na cośkolwiek przydać” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 694). A w październiku donosił Szulcowi: „[…] wycieczki tego roku wcale w świat nie robiłem, bo wtedy kiedy 153 �ją rozpocząć miałem, lunęły deszcze, a gdy wreszcie zawitało słońce, już mnie chęć do podróży ominęła” (tamże, s. 705). W świetle tych danych niezrozumiała pozostaje notatka Kolberga w rękopisie pod zapisaną własnoręcznie melodią z siedmioma przyśpiewkami: „śpiewała p. Kleczyńska w Zakopanem, 1882” (BN PAU i PAN, teka 11, sygn. 1176/13, k. 17, zob. Góry i Podgórze cz. I, DWOK T. 44, s. 291, nr 520). Zapis wydaje się być sporządzonym bezpośrednio ze słuchu, ale o pobycie Kolberga w Zakopanem w tym roku brak informacji. 1883 – Według itinerarium: „Do Iskani, Leszczowatego, Bóbrki (Blizińskich)”. Podróż ta udokumentowana jest w korespondencji. Listy wskazują, że na początku roku Kolberg planował wyjazd do Lwowa, „dokąd powołuje mnie – pisał – interes mego wydawnictwa, a w szczególności Pokucia, którego dalszy ciąg się drukuje”. Nie miał jednak pewności, czy podróż będzie możliwa wiosną czy dopiero jesienią (zob. bruliony listów do Karoliny z 21 I i do B. Hoffa z 20 II, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66. s. 15 i 30). Po spotkaniu w maju w Krakowie z Józefem Blizińskim, zaprzyjaźnionym z nim jeszcze w okresie warszawskim, Kolberg podejmuje złożone wówczas zaproszenie przyjaciela do przyjazdu do Bóbrki w Sanockie i odwiedzin w jego „na wpół górskiej rezydencji” (tamże, s. 48). Wyjechał około 24 lipca, zgodnie z sugestią Blizińskiego pociągiem z Krakowa do Przemyśla, a stamtąd koleją łupkowską do Ustrzyk, gdzie gospodarz miał czekać na niego „z końmi” z Bóbrki (tamże, s. 52 i 54–55). W Bóbrce spędził prawie miesiąc w przyjaznym domu i dogodnych warunkach dla badań. Stamtąd prawdopodobnie 20 sierpnia udał się do Leszczowatego, do Kraińskich, gdzie przebywał 10 dni, a następnie pojechał 30 sierpnia na cztery dni do Iskani, do związanych rodzinnie z Konopkami Załęskich (zob. list do Juliana Konopki z 31 VIII, tamże s. 61, zob. też list Blizińskiego z 1 IX, tamże s. 62). Do Krakowa wrócił Kolberg w nocy z 3 na 4 września, o czym informuje Blizińskiego w liście (tamże, s. 63), a do Modlnicy dotarł prawdopodobnie 7 września, „by być obecnym na następnych uroczystościach jubileuszowych Sobieskiego”; taką datę powrotu określa w liście do Karoliny z 23 IX (tamże, s. 68). 154 �Wspomniany jubileusz 200-lecia zwycięstwa króla Jana III Sobieskiego pod Wiedniem obchodzony był uroczyście w Krakowie w połowie września, a jednym z punktów programu obchodów była uroczysta procesja ulicami miasta, z udziałem przedstawicieli wszystkich stanów, władz miejskich, stowarzyszeń, korporacji i instytucji w dniu 12 września. Kolberg brał w niej udział jako „akademik nadzwyczajny”, tj. członek nadzwyczajny Akademii Umiejętności (zob. list do Blizińskiego z 28 IX, tamże, s. 71–74 – tam Kolberg podaje błędnie datę swojego udziału w procesji: 13 IX). Kopernicki w swojej biografii Kolberga (Przedmowa wydawcy…., s. XI) zapisał: „[…] w latach 1883–1885 własnym kosztem zwiedzał trzykrotnie Sanockie i Przemyskie dla uzupełnienia dawniejszych badań swoich z r. [1861 i 1863]” (tam błędnie: 1865). 1884 Według itinerarium: „Do Iskani, Leszczowatego, Bóbrki; Procisne (Zduń)”. Z korespondencji Kolberga (zob. niżej) wynika, że odwiedził również Czaszyn i Bukowsko. Bliższych informacji na temat tej podróży dostarczają listy z tego roku. Kolberg pisze 17 czerwca do Blizińskiego, że jest gotowy przyjechać latem do Bóbrki i po uzgodnieniu terminu zapada decyzja o wyjeździe z Krakowa 19 lipca i przybyciu do Ustrzyk 20 lipca (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 165–166 i 172). Przedtem Oskar spotyka się 11 lipca z Karoliną w Szczakowej, gdyż spotkanie w Modlnicy okazuje się tym razem niemożliwe (tamże, s. 170 i 174). Dokładnej daty dziennej wyjazdu w Sanockie nie znamy, nastąpił on prawdopodobnie około 20 lipca. Gdzie udał się Kolberg najpierw, nie wiadomo; z listu do Blizińskiego z 11 VIII wynika, że od 9 sierpnia przebywał w Procisnem u Zduniów, gdzie Bliziński przyjechał po niego 22 sierpnia (tamże, s. 184–185). Pobyt w Bóbrce w ostatniej dekadzie tego miesiąca potwierdza list do D. E. Friedleina z 26 VIII wysłany z Bóbrki (tamże, s. 187), gdzie przebywał Kolberg może także w pierwszej połowie września. Dalej udał się do Czaszyna (tamże, 192–193) i w domu właściciela majątku, Rafała Majora, spędził ponad tydzień. Z Czaszyna pojechał do Bukowska, a następnie 21 września wraz z Kraińskim, który czekał na niego 155 �w Ustrzykach, udał się do Leszczowatego, potem ponownie do Bóbr­ ki (tamże, s. 193–194). Powrót nastąpił 3 października, o czym donosi Blizińskiemu i Karolinie (tamże, s. 197 i 199). Jednocześnie w obu listach zawiadamia o swojej przeprowadzce z Modlnicy do Krakowa, a także o podjęciu tej decyzji po powrocie z podróży, w przykrych dla niego okolicznoś­ ciach, o jakich jednak bliżej nie wspomina. Krótkie informacje o letniej podróży w roku 1884 znajdujemy jeszcze w listach do Teobalda Klepaczewskiego z 18 X tego roku i do Bibianny Moraczewskiej z 2 IV 1885 r. (tamże, s. 202 i 234). Kopernicki potwierdza podróż w Sanockie i Przemyskie w roku 1884 (zob. informacja cytowana wyżej, rok 1883). 1885 Według itinerarium: „Do Leszczowatego [tu pierwotnie zapisał Kolberg jeszcze, a potem skreślił: „Procisne (Zdunia)”], Sanoczan (Jaruzelskich), Wzdowa (Ostaszewskich), Rymanowa (Potockiej”. Z korespondencji Kolberga (zob. niżej) wynika, że odwiedził także Iwonicz. W tym roku badacz planował podróż na Śląsk Cieszyński od połowy lipca, dłuższy pobyt i badania na „szląskiej ziemi” oraz spotkanie w Wiśle z Bogumiłem Hoffem i jego żoną „u źródeł Wisły” (zob. listy do Hoffa z 9 IV i do Karoliny z 29 V, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 236 i 263). Jeszcze 21 czerwca plan ten jest realny, tego dnia Kolberg donosi Blizińskiemu, że 15 lipca wybierze się do Cieszyna do posła Cinciały mieszkającego w Mistrzowicach, skąd ma zwiedzić Ustroń, źródła Wisły itd., a podróż potrwa dwa miesiące, do października (tamże, s. 268). Hoff w liście z 3 VII proponuje trasę podróży i obiecuje spotkanie w Ustroniu (tamże, s. 273– –274). Tymczasem 9 lipca Kolberg informuje go, że plan przyjazdu na Śląsk upada, ponieważ z powodu „interesu wydawnictwa” pojedzie do Przemyśla I Lwowa, gdzie liczy na pomoc „osób wpływowych” przy wydaniu materiałów ruskich i zakłada ewentualne zwiedzanie okolic Przemyśla i Sanoka, co może mu zabrać czas do października, zatem na okolice Wisły nie starczy mu sił i czasu (tamże, s. 276). Decydujący dla tej nagłej zmiany decyzji, był – jak się wydaje – fakt, że tego lata Bliziński pozostawał jeszcze w Bóbrce, którą zmuszony był sprzedać wobec kłopotów z utrzymaniem majątku 156 �i w rezultacie w niedługim czasie opuścić, by poszukać nowego lokum (zob. list Pelagii Bliżińskiej z 11 V 1885 r., tamże s. 249–251). Kolberg wybrał więc podróż do przyjaciela, a zarazem sprawdzoną stację badawczą i ostatnią szansę kontynuacji prac w Sanockiem i Przemyskiem w takich warunkach. W Bóbrce był Kolberg przed 25 lipca, do 28 lipca przebywał w Leszczowatem, potem przez około 10 dni we Wzdowie, skąd jeszcze 8 sierpnia pisał do Blizińskiego i skąd wyjechał 25 sierpnia, by udać się do Nowosielec i pociągiem do Sanoka, a następnie do Leszczowatego (zob. tamże, s. 277–279 oraz 282– 283). Dalszy przebieg podróży nie jest znany; wiadomo, że trwała cztery miesiące i że do Krakowa Kolberg wrócił na początku listopada. W liście do Teobalda Klepczewskiego pisze 10 listopada, że wrócił „przed kilku dniami z wycieczki kilkumiesięcznej […] po Galicji”, podobnie informuje tego samego dnia Sewewrynę Duchińską: „W tych dniach wróciłem z wycieczki w Sanockie i Jasielskie, gdzie przez całe lato w różnych domach wśród gór i dolin zbierałem potrzebne mi materiały”, wreszcie wiadomość o niedawnym powrocie z 4-miesięcznej podróży w Sanockiem posyła 12 listopada Karolinie (tamże, s. 289, 292 i 293). W innych źródłach brak wzmianki o pobycie Kolberga w Rymanowie wymienianym w itinerarium, a należącym do Anny z Działyńskich Potockiej, natomiast w jednym z listów (do Zofii Urbanowskiej z 9 XII), mówiąc o swojej podróży w Sanockie, dodaje, że był też „parę dni w Iwoniczu” (tamże, s. 304). W swoim studium biograficznym o Kolbergu Kopernicki także poświadcza pobyt Kolberga tego roku w Sanockiem i Przemyskiem (zob. notatka cytowana wyżej, rok 1883). 1886–1888 W itinerarium Kolberg wpisał te trzy daty roczne, mimo że w tych latach podróży nie odbywał. Wszystkie dostępne dokumenty potwierdzają, że wówczas nie opuszczał już Krakowa. W roku 1886 planował jeszcze wyjazd na Śląsk „w celach etnograficznych” (zob. listy do Ludwika Kuby, do Jadwigi Wernerowej, do Karoliny i do Józefa Blizińskiego, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 330, 347, 349, 358). Plan jednak nie został zrealizowany, o czym donosi Karolinie w marcu następnego roku 1887, 157 �tłumacząc to położeniem gospodarzy, którzy żyją z lokatorów (tamże, s. 420). W liście do Kuby z 13 VII pisze jednak o „niebytności 10-dniowej w Krakowie”, nie wyjaśniając jej powodu i czasu, które pozostają nieznane (tamże, s. 355). Jego ówczesną sytuację u samego schyłku życia ilustrują wybrane fragmenty listów. 18 marca 1888 roku Kolberg pisał do Karoliny: „Co do mego położenia materialnego to ono się – zwłaszcza skutkiem choroby – polepszyć wcale nie mogło. Więc przy szczupłym zarobku ani marzyć mogę o podróżach gdziekolwiek (tym więcej, że już i wiek mój na to nie pozwala) ani o jakichś wydatkach, które przechodzą miarę najskromniejszych nawet wymagań” (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 502). A 29 stycznia 1889 roku przedstawiał swoją sytuację Jadwidze Wernerowej: „[…] siedzę już od kilku lat jak zaklęty na krakowskim bruku i na wieś nawet w lecie wcale się nie wymykam”, co tłumaczy wiekiem, osłabionym wzrokiem, natłokiem i spowolnieniem prac oraz sytuacją mieszkaniową (tamże, s. 569). �Agata Skrukwa Bibliografia prac Oskara Kolberga Prace wydane w latach 1835–1890, s. 161 – Prace wydane po raz pierwszy po roku 1890, s. 183: – Kompozycje, s. 183 – Opracowania melodii ludowych na głos z fortepianem, s. 187 – Monografie regionalne i materiały do nich wydane w latach 1891–1907, s. 187 – Studia, rozprawy, artykuły, zbiory folklorystyczne, s. 188 – Recenzje i odpowiedzi na recenzje, s. 190 – Artykuły zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w latach 1859–1868, s. 190 – Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, s. 200: – Reedycja fotooffsetowa tomów wydanych przez Oskara Kolberga w latach 1857–1890 w seriach Lud i Obrazy etnograficzne, s. 200 – Tomy wydane na podstawie rękopisów i źródeł drukowanych, s. 205 – Suplementy do tomów 1–36, s. 213 – Biografia Oskara Kolberga, s. 218 – Prace i utwory błędnie przypisywane Kolbergowi, s. 218 Prezentowana tu bibliografia ukazuje cały dorobek Oskara Kolberga udostępniony drukiem, rejestrując zarówno prace autorskie, jak i te, których był współautorem lub tłumaczem. Składa się z czterech zestawień: pierwsze zawiera ułożone chronologicznie zapisy prac Kolberga publikowanych przez niego w latach 1835–1890, poza artykułami pisanymi dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, drugie obejmuje jego prace i kompozycje, zwykle o nieustalonej dacie powstania, drukowane po raz pierwszy po roku 1890, trzecie to wykaz artykułów napisanych przez niego do Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda i drukowanych tam w latach 1859–1868, ostatnie, czwarte jest spisem tomów Dzieł wszystkich Kolberga z pełnymi notami bibliograficznymi. Prace drukowane przez Kolberga zebrane w pierwszym zestawieniu ułożone są chronologicznie, niezależnie od tego, czy zamieścił je w czasopismach lub pracach zbiorowych (kompozycje1, artykuły, recenzje, wspomnienia, polemiki itp.), czy były drukami zwartymi, jak niektóre utwory muzyczne oraz Lud i Obrazy etnograficzne. Artykuły drukowane w kalendarzach umieszczono pod rokiem, na który były one datowane. W obrębie 11 Datę druku większości kompozycji O. Kolberga ustaliła Danuta Idaszak. 159 �roku publikacje są uszeregowane i oznaczone następująco: A. — kompozycje, B. — opracowania melodii ludowych na głos z towarzyszeniem fortepianu, C. — etnograficzno-folklorystyczne monografie regionalne (Lud i Obrazy etnograficzne), D. — studia, rozprawy, zbiory folklorystyczne, wspomnienia, biografie i inne artykuły, E. — recenzje i polemiki. Prace drukowane po raz pierwszy po roku 1890, tj. po śmierci Kolberga, oparte na jego rękopisach, podzielone są na takie same grupy, a w ich obrębie podane alfabetycznie według brzmienia tytułu. Artykuły napisane przez Kolberga dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda ułożone są chronologicznie według dat wydania jej kolejnych dwudziestu ośmiu tomów, a w ramach tomów alfabetycznie. Merytoryczny układ tych artykułów zaproponowany został przez Mieczysława Tomaszewskiego w opracowanych przez niego Pismach muzycznych Kolberga. Artykuły pisane dla Encyklopedii i w niej drukowane zebrane zostały osobno, ponieważ przemieszane z innymi publikacjami w spisie chronologicznym zdominowałoby bibliografię (haseł takich jest ponad tysiąc) i uczyniły ją nieczytelną przez nagromadzenie wyjaśnień drobnych czasem zagadnień czy terminów z zakresu muzyki i przemieszanie ich z innymi publikacjami. Noty recenzji utworów i publikacji Kolberga drukowanych w XIX-wiecznej prasie zostały zamieszczone bezpośrednio po recenzowanej kompozycji lub innej jego pracy. Uwzględniono także recenzje scenicznej wersji Króla pasterzy ponieważ dotyczą one przede wszystkim utworu, a nie jego wykonania. Wszystkie prace Kolberga wymienione w zamieszczonych tu spisach przedrukowane są w jego Dziełach wszystkich albo mają tam swe pierwodruki, dlatego ich noty opatrzone są odsyłaczami do odpowiedniego tomu tej serii wydawniczej (ze skrótem DWOK). Pełne zestawienie tomów opublikowanych w ramach Dzieł wszystkich Oskara Kolberga ułatwi orientację w tym bardzo bogatym i zróżnicowanym zbiorze, na który składają się przede wszystkim źródła muzykologiczne, folklorystyczne i etnograficzne. Na końcu w osobnym rozdziale podano noty kilku prac i utworów mylnie przypisywanych Kolbergowi w dotychczas wydanych bibliografiach i biografiach. Ich brak w bibliografii mógłby być odczytany jako błąd, przypadkowe opuszczenie, stąd ten wykaz poprawiający omyłki poprzednich bibliografów. 160 �Prace wydane w latach 1835–1890 1835 A. Six polonaises pour le pianoforte composées et dédiées à Monsieur Lois Oehmigke. Berlin [1835]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 63–68, s. 296–321. 1836 A. Valse pour le pianoforte composée et dédiée à S. Ece Monsieur Joseph de Kleniewski par… Warszawa [1836]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 69, s. 322–328. A. Talizman. Ballada. „Pamiętnik Muzyczny Warszawski” 1836, nr 6, dodatek nutowy s. 90–91, [autor tekstu nieznany]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 1, s. 3–6. 1841 A. Mazur ułożony na fortepian i ofiarowany Wnej Pannie Emilii Gronau przez… Warszawa [1841]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 43, s. 221–222. A. Dwa mazury na pianoforte ułożone przez… Warszawa [1841]. Pierwszy mazur przedrukowany w: Mazury różnych autorów na fortepian zebrane przez A. Kratzera…, zob. r. 1860. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 44 i 45, s. 227–232. D. Melodie ludu słowiańskiego. „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 3, s. 502– 505. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 583–586, tekst nr 1031a. 1842 B. Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął... Oddział pierwszy poświęcony Wacławowi Zaleskiemu, Józefowi Konopce, K. Wł. Wójcickiemu, Żegocie Paul[emu], niezmordowanym współpracownikom w odgrzebywaniu skarbów umysłowych ludu. Z. 1, Poznań 1842. [Zbiór ukazał się w pięciu zeszytach w latach 1842–1845, ciąg dalszy drukowany był w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847.] Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 1–349. 161 �Recenzje: [A. Woykowski], „Tygodnik Literacki” 1842, nr 14, s. 112; M. A. Szulc, „Tygodnik Literacki” 1842, nr 42, s. 335–336; [K. Libelt], „Dziennik Domowy” 1842, nr 21, s. 174; „Dziennik Domowy” 1843, nr 21, s. 166–167. Przedruk recenzji w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, s. 267–277. D. Prospekt na „Pieśni ludu polskiego”. „Tygodnik Literacki” 1842, nr 21, s. 168. Toż „Dziennik Domowy” 1842, nr 18, s. 150–151. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 574–575, tekst nr 1028a, oraz w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, s. 270–271. E. Przypisek o „Piosnkach ludu wielkopolskiego”. „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 3, s. 631. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 578–579, tekst nr 1029. E. Śpiewy kościelne dawnych kompozytorów polskich zebrane i wydane przez Józefa Cichockiego. „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 421–424. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 501– –503, tekst nr 994. 1843 A. Kujawiak ułożony na piano forte przez… Warszawa [1843]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37, s. 189–193. A. Kujawiak według znanego tematu gminnego na piano-forte ułożył… Warszawa [1843]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 36, s. 186–188. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 2 [zob. wyżej r. 1842]. D. Jeszcze słówko o abonamencie nut p. Sennewalda. „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 421–422. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 594–505, tekst nr 995. D. Rękopism o muzyce z r. 1533. „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 642. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 500–501, tekst nr 993. 1844 A. Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Kornelii Paszkowskiej ułożył na pianoforte… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 1–10, s. 3–54. 162 �A. Mazur ułożony na piano-forte i ofiarowany W-nej Pannie Annie Czerniawskiej przez… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 46, s. 238–241. A. Six contredanses françaises pour le pianoforte composées et dédiées à Mademoiselle Mathilde de Gronau par… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 75, s. 365–376. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 3-4 [zob. wyżej r. 1842]. 1845 A. Kujawiaki w stylu gminnym na fortepian ofiarowane W. Pani Annie z Magnuszewskich Wójcickiej ułożył… Poszyt 2. Warszawa [1845]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 11–20, s. 55–118. A. Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Paulinie z Norwidów Suskiej ułożył na piano-forte... Poszyt 3. Warszawa [1845]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 21–30, s. 119–165. Recenzja: J. Sikorski, „Biblioteka Warszawska” 1846, T. 1, s. 184–186. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 713–716. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 5 [zob. wyżej r. 1842]. 1846 A. Fantaisie sur un thème polonaise pour le pianoforte composée et dédiée à M-lle Marie Rokossowska par… Warszawa [1846]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 77, s. 394–416. Recenzja: J. Sikorski, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 1, s. 399–402. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 716–718. A. Dwie polki na fortepian ofiarowane Aleksandrynie Sikorskiej. Warszawa [prawdopodobnie r. 1846]. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. VIII.] B. Pieśni ludu polskiego… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1842], druk w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 1 i 2, nr 1-23, 26-36, 38-52, R. 14: 1847, T. 1-2, nr 2-4, 6-35, 37-42. B. O pieśniach litewskich. Melodie do pieśni litewskich zebrał i na fortepian ułożył... „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, z. 1–2, s. 93–107 i dodatek 163 �nutowy. Odbitka: Warszawa 1846, dedykowana Teodorze Bujwen1. Pieśni ponownie w: Pieśni ludu litewskiego. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” – zob. r. 1879. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 350– –372; pieśni także w: Litwa, DWOK T. 53. B. Pieśni czeskie i słowackie. „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i dodatek nutowy. Odbitka: Warszawa 1846. Przedruk w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy, Słowacja, DWOK T. 59/II, s. 49–75, oraz w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 373–401. 1847 A. Mazourkas pour le piano-forte dédiées à Mr Stanislas Czerniawski Père par… Warszawa [1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 47–56, s. 242–271. A. Deux valses pour le piano composées par… à Madame de Kleniewska née Cielecka. Warszawa [1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 70–71, s. 329–348. A. Deux études pour le piano-forte dédiées à M-elle Apollonie Janicka par… Warszawa [między r. 1840 a 1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe. DWOK T. 69, nr 81–82, s. 451–463. B. Pieśni ludu polskiego… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1846]. B. Pieśni ludu weselne. Z muzyką. „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 188–206 i dodatek nutowy s. 1–4, oraz s. 649–661 i dodatek nutowy s. 1–6; T. 3, s. 582–595 i dodatek nutowy s. 1–4; T. 4, s. 625–639 i dodatek nutowy s. 1–4; 1848, T. 3, s. 615-632 i dodatek nutowy s. 1-6; 1849, T. 1, s. 605-623, T. 4, s. 383-403. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 442–674. 1 Zob. artykuł A. Čepaitiene Oskar Kolberg’s „Litwa”: ethnological concerns and historical value. W: Ja daję właśnie materiał..., O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 423. 164 �1848 A.Trois études pour le piano dédiées à Monsieur Fred. Chopin par… Warszawa [1848]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 78–80, s. 417–450. Recenzja: J.S. [J. Sikorski], „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 719–724. A. Krakowiak. [Druku nie odnaleziono, informacja o kompozycji w recenzji J. Sikorskiego, „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Zob. też wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] Recenzja: J. S. [J. Sikorski], „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe. DWOK T. 69, s. 719–724. B. Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek, gaik, okrężne. W: Album literackie. Warszawa 1848, s. 331–350 i dodatek nutowy s. 1–14. Odbitka: Warszawa 1848. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 402–441. B. Pieśni ludu weselne… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1847]. 1849 B. Pieśni ludu weselne… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1847]. D. Szopen umarł! „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 4, s. 436. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 461, tekst nr 979. 1850 A. Sześć kujawiaków na fortepian przez… W[ielmoż]nej P[a]ni Teofili z Szossłandów Gregorowicz. Warszawa [1850]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37–42, s. 189–220. A. Dwa mazury na pianoforte ułożył… Warszawa [1850]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 57–58, s. 272–285. A. Kujawiaki na pianoforte ofiarowane W. Pani Zofii Rzechowskiej ułożył… Warszawa [między r. 1843 a 1850]. [Szósty kujawiak przedrukowany w: K. Czerniawski O tańcach narodowych…, zob. r. 1860.] Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 31–36, s. 166–188. 165 �1851 D. Wspomnienie o K. N. Wysockim. „Biblioteka Warszawska” 1851, T. 4, s. 573–574. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 477– –478, tekst nr 985. 1852 D. Emilian Jenike. Wspomnienie pośmiertne. „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 374–373. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 479–480, tekst nr 986. 1853 A. Romans Rózi. W: Album wydane przez Komitet na korzyść Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki... Lipsk [18531]. [Tekst T. Lenartowicza]. [Fragment Króla pasterzy, zob. r. 1859.] Recenzja: S.K.J., „Dziennik Warszawski” 1854 nr 27. 1855 A. Pod twym okienkiem. W: Skarbiec salonowych śpiewów No 4. Warszawa 1855, s. 3, [tekst J. Heppena]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 2, s. 7–12. 1856 A. Grande marche pour piano par… à son ami Mr Constantin Wolicki. Warszawa [1856]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 76, s. 377–393. Recenzja: M. Karasowski, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 389. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 724–725. D. Prospekt na dzieło pod tytułem „Pieśni ludu polskiego” z melodiami i rycinami. „Gazeta Warszawska” 1856, nr 94. Toż: „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 7, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 2, s. 415 oraz osobny druk ulotny. Przedruk w: Pisma 1 Zachował się list Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki… z datą 6/18 grudnia 1853 r., z podziękowaniem dla Kolberga za użyczenie kompozycji, do listu dołączony był drukowany egzemplarz Albumu…, dlatego jako datę jego wydania przyjęto rok 1853. 166 �muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 577–578, tekst nr 1028b, oraz Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1, DWOK T. 70, s. 123–124. 1857 A. Rojenia wiosenne. Młodo zaswatana. Śpiew poety. Trzy pieśni J. B. Zaleskiego ułożył do śpiewu… Pannie Karolinie Fryben. Warszawa 1857. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 3–5, s. 13 –27. Recenzja: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1858, nr 36, s. 283. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, s. 659. C. Pieśni ludu polskiego zebrał i wydał…, seria I. Warszawa 1857. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 1. Recenzje: M. Karasowski, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 55; J. Sikorski, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219 i 297; B., „Gazeta W. Ks. Poznańskiego” 1857, nr 140; Gędźba [K. Estreicher], „Dziennik Literacki” 1857, nr 94– 96; „Gazeta Warszawska” 1857 nr 146; J. Kraszewski, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 206–207; „Przegląd Poznański” 1857, T. 24, z. 1, s. 53–54; W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 3, s. 470–471; przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do T. 1, DWOK T. 70, s. 128–150; Ponadto: ₼, „Gazeta Warszawska” 1856, nr 206; W. [Wieczorkowski?], „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 13; P. Dubrowskij, „Sowriemiennaja Letopis’ Russkago Wiestnika”, T. 9: 1857, s. 188–191; L. Siemieński, Kilka rysów z literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, Warszawa 1859, s. 279–283, w rozdziale X: Sztuka polska i sztuki piękne w Polsce: „Słownik malarzów” Rastawieckiego i „Pieśni ludu” Kolberga; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Sandomierskiego i cz. I Kujaw, tj. tomów 1–3 Ludu. D. Pieśni ludu polskiego i litewskiego. „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok zwyczajny 1857” Jana Jaworskiego, Warszawa [1856], s. 182–185. [Pieśni litewskie ponownie w: Pieśni ludu litewskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” – zob. r. 1879, oraz w: Litwa, DWOK T. 53; melodie i przyśpiewki polskie ponownie w: Pieśni ludu polskiego, DWOK T. 1.] D. O muzyce w ziemi siedmiogrodzkiej. „Ruch Muzyczny” 1857, nr 22, s. 173–176. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 351– –357, tekst nr 902. D. Korespondencja, Wiedeń, d. 11 września 1857. „Ruch Muzyczny” 1857, nr 26, s. 203–206. Przedruk pt. Korespondencja z Wiednia, w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 357–363, tekst nr 903. 167 �1858 D. Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale”. ”Ruch Muzyczny” 1858, nr 46, s. 361–363. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 546–554, tekst nr 1022. 1859 A. Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego w Kujawach. Warszawa 1859–1860, z. 1–8 [wyciąg fortepianowy, libretto T. Lenartowicza1]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, s. 379–487. Recenzja druku: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny 1860, nr 45, s. 730–731; ponadto recenzje po spektaklu w operze warszawskiej w 1859 r.: J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1859, nr 10, s. 81–83; M.K. [M. Karasowski], „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81, s. 3-4; A.R. [Aleksander Rożniecki], „Gazeta Codzienna” 1859, nr 84; przedruk recenzji w: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 660–665. A. Polka pour le piano par… à Mademoiselle Praxède Kosińska. Warszawa [1859]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 73, s. 360–362. D. Artykuły opublikowane w r. 1859 w tomie I Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 190–191. D. Do Redakcji „Ruchu Muzycznego”... „Ruch Muzyczny” 1859, nr 22, s. 193. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 524 (w przypisie). 1860 A. Król pasterzy… [zob. r. 1859]. A. Deux mazurkas op. 9. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Impromptu. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Kujawiak (Obertas). W: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie przez… Warszawa 1860, dodatek nutowy: Muzyka do tańców polskich i do śpiewów, s. 12–13. 1 Libretto wydane było osobno: T. Lenartowicz Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego napisany w 1 akcie, muzyka O. Kolberga, Warszawa 1859. 168 �Pierwodruk w: Kujawiaki na pianoforte…, zob. r. 1850. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 36, s. 186–188. A. Mazur. W: Mazury różnych autorów na fortepian zebrane przez A. Kratzera. Warszawa [1860], s. 40–41, nr 21. Pierwodruk w: O. Kolberg Dwa mazury na pianoforte…, zob. r. 1841. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 44, s. 227–229. A. Valse op. 10. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nocturne op. 15. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nocturne op. 17. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Romans. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] B. Krakowiak ludowy z towarzyszeniem fortepianu... W: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie przez… Warszawa 1860, dodatek nutowy: Muzyka do tańców polskich i do śpiewów, s. 8–11. Melodię wokalną Kolberg przedrukował w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 6, s. 381, nr 620, por. też Pieśni i melodie ludowe… cz. I, DWOK T. 67/I, s. 48–53, nr 24. D. Artykuły opublikowane w r. 1860 w tomach II–IV Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 191–192. D. Słówko o tańcach ludowych przez… Krakowiak. Obertas. „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok przestępny 1860” J. Jaworskiego, Warszawa [1859], s. 143–145. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 621–624, tekst nr 1049 i s. 629–632, tekst nr 1052. D. Ruch muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, szp. 193–196. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 563–567, tekst nr 1024; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 291–296. D. Śpiewak i śpiewaczka we Francji. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 28, s. 456– 459, nr 29, s. 470–473. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 569–575, tekst nr 1027. 169 �1861 A. Grande valse brillante pour le piano par… à Mademoiselle Constance Markusfeld. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 72, s. 349–359. A. Krakowiak op. 10. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Mazur na fortepian przez… Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 59, s. 286–288. A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 1. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 1, s. 3–6, nr 4, s. 17–19, nr 6, s. 27–31 i nr 8, s. 39–40. Recenzja: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1861, nr 19, szp. 296–297. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 725. A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 2. Warszawa [1861]. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 3. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 7, s. 34–38, nr 10, s. 49–54 i nr 11, s. 55–59. D. Artykuły opublikowane w r. 1861 w tomach V–VIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 192–194. D. Elektryczność powietrzna1. „Przyjaciel Dzieci” 1861, nr 1–7, z dwoma ryc. W. Gersona w nr 1 i 3. E. Zbiór mazurów różnych autorów… „Ruch Muzyczny” 1861, nr 1, s. 1–9. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 660–666, tekst nr 1111. 1 W nr 3-7 i w spisie rzeczy tytuł Elektryczność powietrza. Artykuł anonimowy. Autorstwo Kolberga wskazuje jego notatka w spisie dochodów w roku 1862 (rkp. w Bibl. PAU-PAN, sygn. 3210, k. 7), tam pod datą 21 lipca zapisał: „od Münchhejmera (za elektryczność do Prz. Dzieci) 12 [rubli]”, „Przyjaciel Dzieci” był wydawany od r. 1861 przez Zygmunta Karola Münchheimera. 170 �1862 B. Pieśni ludowe do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu zebrał i ułożył... Z. 1–4 Warszawa [1862]. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 675–700. D. Artykuły opublikowane w r. 1862 w tomach IX–XI Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 194–195. D. Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje z powodu pieśni „Bogarodzicy”. „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” 1862, nr 12, szp. 177–181 i nr 13, szp. 193–197. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 536–544, tekst nr 1021a. D. Korespondencja w sprawie „Agatki” J. D. Hollanda. „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” 1862, nr 50, szp. 798. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 504–505, tekst nr 996. 1863 D. Artykuły opublikowane w r. 1863 w tomach XII–XIV Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 195–196. E. Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką zebrał i wydał Juliusz Roger doktor medycyny. Wrocław 1863. „Biblioteka Warszawska” 1863, T. 1, s. 153–156. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 579–583, tekst nr 1030. 1864 D. Artykuły opublikowane w r. 1864 w tomach XV–XVIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 196–197. D. Rozwój pieśni w Czechach pod względem muzycznym. „Biblioteka Warszawska” 1864, T. 4, s. 295–301. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II. DWOK T. 62, s. 554–562, tekst nr 1023. E. Zbiór II [drugi] melodyj chóralnych ułożony przez ks. Dra W. Altmanna, pastora odolanowskiego. Erfurt i Lipsk 1856, nakładem G. W. Körnera. „Zwiastun Ewangeliczny” 1864, nr 8, s. 125–127. Przedruk w: Miscellanea, DWOK T. 37 (tom w opracowaniu). 171 �1865 C. Sandomierskie. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Seria I, Warszawa 1865. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 2. Recenzje: J. Papłoński, „Gazeta Warszawska” 1865, nr 183; J. Sikorski, „Bluszcz” 1865, nr 5, s. 20; K. Wł. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1866, T. 1, s. 114–121; [K. Widman?], „Tygodnik Naukowy i Literacki” R. 1:1866, [nr nlb.], s. 19; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Pieśni ludu polskiego i cz. I Kujaw, tj. tomów 1 i 3 Ludu. D. Artykuły opublikowane w r. 1865 w tomach XIX–XXI Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 197–198. D. Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty. „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 2, s. 306–308. Przedruk w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. I, DWOK T. 64, nr 87, s. 102–106. D. Ignacy Feliks Dobrzyński. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 279, s. 29–30. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 480– 487, tekst nr 987. D. Wojciech Słoczyński. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 309, s. 87. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 487–489, tekst nr 988. D. Karol Mikuli. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 314, s. 133–134. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 489–492, tekst nr 989. 1866 B. Zbiór pieśni duchownych ewangelickich i modlitw. Warszawa 1866 [opracowanie muzycznej strony zbioru wspólnie z Augustem Freye­ rem]. Recenzja: „Zwiastun Ewangeliczny” 1866, nr 12, s. 189–192. D. Artykuły opublikowane w r. 1866 w tomach XXII–XXIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 198–199. D. Śródpoście na Kujawach. „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 337, s. 115–116, z ryciną F. Kostrzewskiego. Tekst wykorzystał O. Kolberg w Kujawach cz. I, DWOK T. 3; rycina zob. w: Kujawy. Suplement do T. 3–4, DWOK T. 72/II, ryc. nr 23. 172 �18671 A. Mazur. „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XVI, nr 431, s. 308. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 60, s. 289–290. C. Kujawy cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria III, Warszawa 1867. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 3. Recenzje: M. Kamiński, „Przegląd Tygodniowy” 1867, nr 52, s. 418–419; K. Wł. Wójcicki, „Kłosy” 1867, T. V, nr 129, s. 321–322; E. Kierski, „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 288; W. A. Maciejowski, „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 383–388; [J. Łepkowski], „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 35, s. 99; Z. Gloger, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 28, s. 15–16, z dwiema rycinami według fotografii J. W. Majorkiewicza na s. 17; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Pieśni ludu polskiego i Sandomierskiego, tj. tomów 1 i 2 Ludu; K. W. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 134–140 i T. 3, s. 451–453; D. Artykuły opublikowane w r. 1867 w tomach XXIV–XXVII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 199–200. D. Auber [Daniel Franciszek Esprit]. „Kalendarz Polski Ilustrowany na rok zwyczajny 1867” J. Jaworskiego, Warszawa [1866], s. 18–21. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 156–163, tekst nr 707. D. Sitarze biłgorajscy. „Kalendarz Polski Ilustrowany na rok zwyczajny 1867” Jana Jaworskiego, Warszawa [1866], s. 44–46, z rycinami A. Kozarskiego na s. 41. Tekst i ryc. wykorzystał O. Kolberg w Lubelskiem cz. I i II, DWOK T. 16–17. 1868 A. Polka na fortepian. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 8, s. 102. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 74, s. 363–364. A. Do dziewczyny. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 24, s. 285–286, [tekst G. Zielińskiego]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 6, s. 27–32. D. Artykuły opublikowane w r. 1868 w tomie XXVIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 200. 1 W spisie dochodów (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 16) zanotował Kolberg pod datą 23 stycznia 1868 r.: „Od Gregorowicza (za art. rolnicze) 10 [rubli]”. J. K. Gregorowicz od r. 1867 redagował „Przyjaciela Dzieci”, nie udało się jednak ustalić tytułów artykułów publikowanych tam w r. 1867, za które Kolberg otrzymał w styczniu 1868 r. honorarium. Być może jednym z nich był Zbiór siana drukowany anonimowo w nr 324 z roku 1867. 173 �D. Kujawiacy. „Kalendarz Ilustrowany na rok 1868” Jana Jaworskiego, Warszawa [1867], s. CXXXVIII–CXLI, z ryciną. Tekst wykorzystał O. Kolberg w Kujawach cz. I, DWOK T. 3, rycina zob. w: Kujawy. Suplement do T. 3–4, DWOK T. 72/II, ryc. nr 1. D. August Freyer. „Kłosy” 1868, T. VII, nr 165, s. 101–102. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 494–497, tekst nr 991. E. O „Sonetach krymskich” Stanisława Moniuszki. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 8, s. 101. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 505–510, tekst nr 997. E. Aberglauben aus Masuren, mit einem Anhange enthaltend masurische Sagen und Mährchen. Von Dr M. Toeppen, Gdańsk u Th. Bertlinga 1867. “Biblioteka Warszawska” 1868, T. 2, s. 330–332. Przedruk w: Studia rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 421–424. E. O koncercie Jana Kleczyńskiego. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 50, s. 286. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 510–511, tekst nr 998. 1869 C. Kujawy cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria IV, Warszawa 1867 [recte 1869]. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 4. Recenzja: K. W. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 134–140 i T. 3, s. 451–453; D. Proszowiacy. „Kalendarz Ilustrowany na rok 1869” Jana Jaworskiego, Warszawa [1868], s. 118–119, z ryciną. Przedruk w „Ognisku Domowym” 1876, nr 29 (bez ryciny). Tekst wykorzystał Kolberg w Kieleckiem cz. I, DWOK T. 18, ryc. zob. w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II, DWOK T. 85/II. D. Opis wesela wiejskiego pod Poznaniem. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1869” Józefa Ungra, Warszawa [1868], s. 85–88. Tekst wykorzystał Kolberg w Poznańskiem cz. I, DWOK T. 9, s. 178–185. D. Karol hrabia Sołtyk. „Tygodnik Ilustrowany” 1869, T. IV, nr 82, s. 43. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 492–494, tekst nr 990. E. Xopoimania [Choroimanija]. Historyczne poszukiwania o tańcach, tak starożytnych pogańskich, jak również społecznych i obyczajowych, 174 �we względzie symbolicznego znaczenia. Napisał Marian Gorżkowski. Warszawa 1869. „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 4, s. 483–488. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 599–606, tekst nr 1034. 1870 D. Włościanie w Wielkim Księstwie Poznańskiem (Ze stanowiska etnograficznego). „Opiekun Domowy” 1870, nr 1, s. 3–5, z ryc. Tekst wykorzystał Kolberg w W. Ks. Poznańskim cz. I, DWOK T. 9, trzy ryciny tamże, jedna w: W. Ks. Poznańskie. Suplement do t. 9-15, DWOK T. 74. D. Wieś, chata i zagroda pod Krakowem. Wyjątek z dzieła drukującego się obecnie w Krakowie pod tyt. „Lud, jego zwyczaje, sposób życia, podania itp. przez… Seria V, Krakowskie”. „Kłosy” 1870, T. X, nr 260, s. 391–393, z ryc. Tekst i ryc. wykorzystał O. Kolberg w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 5. D. Wiktor Każyński. „Kłosy” 1870, T. X, nr 252, s. 252 i 254. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 497–499, tekst nr 991a. D. Dopełnienie życiorysu śp. Wiktora Każyńskiego. „Kłosy” 1870, T. X, nr 256, s. 328. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 499, tekst nr 991b. D. Korale. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1870” Józefa Ungra, Warszawa [1869], s. 119–125. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 615–622. D. Perły. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1870” Józefa Ungra, Warszawa [1869], s. 125–129. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 601–614. E. Die Dreitägige Schlacht bei Warschau am 28., 29., und 30. Juli 1656… von August Riese, koniglich preuss. Oberst-Leutnant z.d. Breslau 1870. Z planem bitwy i 7 dodatkami obejmującymi kopie dokumentów. „Biblioteka Warszawska” 1870, T. 2, s. 305–306. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 428–430. 1871 C. Krakowskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria V. Kraków 1871. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 5. 175 �Recenzje: L.P. [L. Powidaj], „Przegląd Polski” 1871, T. 2, s. 334; „Dziennik Polski” 1871, nr 291; K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1872, T. III, s. 472–475; Z. Gloger, „Wieniec” 1872, R. 1, T. 1, nr 19; –c–y, „Mittheilungen der Geographischen Gesellachaft In Wien” B. XV: 1872, s. 174–183; Ze świata książkowego, „Czas” 1874, nr 30 – recenzja dotyczy I i II cz. Krakowskiego; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. D. Balet rumaków. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1871” Józefa Ungra, Warszawa [1870], s. 61–65. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 591–600. D. Krakowiacy. Etnografia słowiańska. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni i tańce. „Kłosy” 1871, T. XIII, nr 316, s. 42–44, nr 318, s. 71–73, z rycinami na s. 37, 40, 73, 77. Tekst i 6 rycin wykorzystał O. Kolberg w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 5, pozostałe ryc. zob. Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II, DWOK T. 85/II. D. Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Z rozmaitych źródeł skreślił… „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87, 1872, nr 1–7, 42–43, 109–110, 133– 136, 176–179. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 26–258. E. Niemieckie pieśni ludowe z Karyntii. „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 3, s. 464–465. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 593–595, tekst nr 1032. 1872 D. Figury przydrożne. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” Józefa Ungra na rok przestępny 1872, Warszawa [1871], s. 138–142 [z pięcioma drzeworytami]. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 337–341, ryc. tamże. D. Lud z okolic Poznania (Wyjątek z drukującego się obecnie w Poznaniu dzieła O. Kolberga pt. Lud, jego zwyczaje itd.). „Kłosy” 1872, T. XIV, nr 358, s. 323, z rycinami na s. 324 i nr 359, s. 335–338 z rycinami na s. 336. Tekst wykorzystał O. Kolberg w W. Ks. Poznańskiem cz. I, DWOK T. 9, dwie ryc. zob. tamże, jedna zob. W. Ks. Poznańskie cz. III, DWOK T. 11, jedna: W. Ks. Poznańskie. Suplement do t. 9-15, DWOK T. 74. D. Obrazy Słowiańszczyzny południowej… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1871]. 176 �D. Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi ze szczegółowym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera) czytana na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przez… „Na Dziś” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266– 285. Odbitka: Kraków 1872. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 259–306. 1873 C. Krakowskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VI. Kraków 1873. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 6. Odbitka s. 381–516 zob. Krakowiaki i mazurki… r. 1874. Recenzje: K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1874, T. II, s. 168–171; Ze świata książkowego. „Czas” 1874, nr 30 i 33 – recenzja dotyczy cz. I i II Krakowskiego; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. 1874 C. Krakowskie cz. III. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VII. Kraków 1874. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 7. Recenzje: K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1874, T. III, s. 160–161; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91, recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. D. Krakowiaki i mazurki z okolic Krakowa. Kraków 1874. Odbitka rozdziału „Tańce” z Krakowskiego cz. II, DWOK T. 6, s. 381–516 [z nową numeracją stron i melodii]. 1875 C. Krakowskie cz. IV. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VIII. Kraków 1875. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 8. Recenzje: W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1875, T. 1, s. 478–479; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. C. W. Ks. Poznańskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria IX. Kraków 1875. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 9. Recenzje: I.K. [I. Kopernicki], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 91–94; W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1876, T. 1, s. 151–153; [M. A. Szulc?], „Dziennik Poznański” 1875, nr 225. 177 �1876 A. Mazourkas et autres danses polonaises. Poznań [1876]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37 IB (s. 189–193), nr 43 III (s. 223–226), nr 62 (s. 294–295). Recenzja: M.A.S. [M.A. Szulc], „Dziennik Poznański” 1876, nr 288. C. W. Ks. Poznańskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria X. Kraków 1876. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 10. Recenzje: M.A.S. [M.A. Szulc], „Dziennik Poznański” 1876, nr 288; R. [K.W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1877, T. 1, s. 310–311; W. [K.W. Wójcicki], „Kłosy” 1877, T. XXIV, nr 604, s. 64. D. Obecne stanowisko etnografii. „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1876, R. 4, nr 8, s. 710–726. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 3–25. D. Proszowiacy. „Ognisko Domowe” 1876, nr 29, s. 355–356. Pierwodruk w „Kalendarzu Astronomiczno-Gospodarskim na rok 1869” J. Jaworskiego. [Tekst wykorzystał Kolberg w Kieleckiem cz. I, DWOK T. 18.] D. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego. W: Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich wydane staraniem Komisji Językowej i Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej w Akademii Umiejętności w Krakowie, zeszyt I, Kraków 1876, s. 3–36. Toż w nieco odmiennej wersji redakcyjnej w: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, zob. r. 1877. 1877 C. W. Ks. Poznańskie cz. III. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XI. Kraków 1877. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 11. Recenzja: W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1878, T. II, s. 158–160. D. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego1. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. I: 1877, s. 3–36. Nadbitka: Kraków 1877. Przedruk 1 Z nieznanych powodów w części nakładu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. I zamieszczono wersję artykułu taką samą, jaka znalazła się rok wcześniej w Materiałach do słownika prowincjonalizmów polskich (zob. rok 1876 w tej bibliografii). W Studiach, rozprawach i artykułach Kolberga (T. 63 DWOK) zamieszczono tekst w redakcji przeznaczonej dla „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” z r. 1877, według egzemplarza tego rocznika znajdującego się w Bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wersja z Materiałów do słownika prowincjonalizmów polskich znajduje się np. w prezentowanym w Internecie egzemplarzu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” ze zbiorów Biblioteki Śląskiej. 178 �w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 342–388. Toż w nieco innej wersji redakcyjnej w: Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich…., zob. r. 1876. Recenzja: A. Brückner, „Archiv für Slavische Philologie” B. III: 1879, s. 158–159. 1879 C. W. Ks. Poznańskie cz. IV. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XII. Kraków 1879. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 12. D. Pieśni ludu litewskiego zebrał… „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III: 1879, s. 167–230. Odbitka: Kraków 1879. Przedruk rozprawy wstępnej w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 307–336, przedruk pieśni w: Litwa, DWOK T. 53. Recenzje: „Russkij Fiłołogiczeskij Wjestnik” 1880, nr 3, s. 147-150; A. Brückner, „Archiv für Slavische Philologie” B. V: 1881, s. 118-119. 1880 A. Mazurka d’après un thème populaire composée pour le piano par… à Madame Hélène de Przybysławska née de Wessel. Leipzig [1880]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 46, s. 238– –241. C. W. Ks. Poznańskie cz. V. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIII. Kraków 1880. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 13. Recenzja: J.I. Kraszewski, „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 784. D. Józef Konopka. „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 792, s. 151, z portretem J. Konopki na s. 151. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 443–448. D. Z listu w sprawie pochodzenia Chopina. „Ruch Muzyczny” 1880, nr 17, s. 134. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 476–477, tekst nr 984. D. Krakowiak. W: Ziarno. Wydawnictwo zbiorowe dla głodnych. Warszawa 1880, s. 52. Reprodukcja w: Korespondencja Oskara Kolberga, cz. II, DWOK T. 65, ryc. 15 po s. 544. E. Mapa geologiczna Wołynia Godfryda Ossowskiego. „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 803, s. 327 i 330. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 425–427. 179 �1881 C. W. Ks. Poznańskie cz. VI. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIV. Kraków 1881. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 14. D. Polnische Tänze. Mazurkas für das Pianoforte hrsg. von… Leipzig [1881]. Przedruk wstępu w j. niemieckim (z tłumaczeniem) w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 666–669, tekst nr 1112. 1882 C. W. Ks. Poznańskie cz. VII. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XV. Kraków 1882. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 15. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. I. Kraków 1882. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 29. Recenzja: Nejman C. [C. Neymann], „Kiewskaja Starina” 1884, T. VIII, s. 482–487, T. IX, s. 126–130 – recenzja dotyczy cz. I i II Pokucia, przekład w: Pokucie. Suplement do t. 29–32, DWOK T. 81, s. 275–285. D. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VI: 1882, s. 86–158. Odbitka: Kraków 1882. Przedruk w: Mazowsze cz. VI, DWOK T. 41, s. 1–150. D. Typy i wizerunki z Pokucia. „Tygodnik Powszechny” 1882, nr 31, s. 484–486 i 496, z rycinami T. Rybkowskiego. Ryciny zamieszczone następnie w: Pokucie cz. I, DWOK T. 29 oraz w: Ruś Karpacka cz. I, DWOK T. 54, ryciny 17 i 18. 1883 C. Lubelskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVI. Kraków 1883. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 16. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. II. Kraków 1883. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 30. Recenzja — zob. r. 1882, Pokucie cz. I. 1884 C. Lubelskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVII. Kraków 1884. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 17. D. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego. Z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim [podał do druku…]. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VIII: 1884, s. 62–114. 180 �1885 C. Kieleckie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVIII. Kraków 1885. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 18. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. 1 Mazowsze Polne cz. I. Kraków 1885. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 24. Recenzja: Wł. Smoleński, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280–282 – recenzja dotyczy tomów I i II Mazowsza. D. Zagadki z Lubelskiego, od Krasnegostawu i Gorzkowa (Nowawieś, Jaślików, Krzywice, Piłaszkowice, Wielobycz). „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. IX: 1885, s. 300–302. Odbitka: Kraków 1885. Przedruk w: Lubelskie. Suplement do tomów 16–17, DWOK T. 75, s. 216–219. D. Nieco o tańcach i instrumentach muzycznych ludu naszego. „Dodatek do «Lutni Polskiej»” R. 1: 1885, nr 7, s. 48–49, [przedruk fragmentów wstępu do Pieśni ludu polskiego z r. 1857, DWOK T. 1, s. VIII i IX]. D. Moniuszko. „Dodatek do Lutni Polskiej” R. 1: 1885, nr 13 i 14, z podpisem: Podług O. Kolberga, [przedruk hasła biograficznego z Encyklopedii powszechnej T. XVIII, s. 794-797, zob. w: Pisma muzyczne, DWOK T. 62, s. 434-439]. 1886 C. Kieleckie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIX. Kraków 1886. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 19. Recenzja T. 1–19 Ludu: H. Biegeleisen, „Biblioteka Warszawska” 1886, T. 4, s. 431–441 – recenzja dotyczy tomów 1-19 Ludu, cz. I i II Pokucia i cz. I Mazowsza, zob. też Odpowiedź Kolberga na tę recenzję, nota na s. 190. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. II Mazowsze Polne cz. 2. Kraków 1886. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 25. Recenzja – zob. r. 1885, Mazowsze cz. I. D. Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego pt. „Jak należy traktować utwory poezji ludowej w historii literatury polskiej?”. W: „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce” T. 5: Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego imienia Jana Kochanowskiego, Kraków 1886, s. 162–164. Tekst opublikowany na podstawie stenogramu dyskusji; przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 416–418. 181 �1887 C. Radomskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XX. Kraków 1887. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 20. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. III Mazowsze Leśne. Kraków 1887. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 26. Recenzje: W. Smoleński, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 435–436; J. Karłowicz, „Wisła” T. II: 1888, s. 221–222. 1888 C. Radomskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXI. Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 21. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. IV Mazowsze Stare (Mazury. Kurpie). Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 27. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. III. Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 31. Recenzja: I. Franko, „Kwartalnik Historyczny” R. III: 1889, s. 740–741 (przedruk w: Pokucie. Suplement do t. 29–32, DWOK T. 81, s. 286–288, zob. też odpowiedź O. Kolberga Krótka replika… w r. 1890); „Siewiernyj Wiestnik” 1889, nr 10. D. Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał… „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XII: 1888, s. 235–251. Odbitka: Kraków 1888. Przedruk w: Podole, DWOK T. 47. 1889 A. Mazur. „Tygodnik Ilustrowany” 1889, T. XIII, nr 332, s. 303. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 61, s. 291–293. C. Łęczyckie. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXII. Kraków 1889. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 22. Recenzje: R. Lubicz [H. Łopaciński], „Ateneum” 1890, T. II, s. 57–74; J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. V: 1891, s. 628–633. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. IV. Kraków 1889. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 32. Recenzja: „Russkaja Mysl” 1889, nr 10. D. Baśni z Polesia. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 200–207. Odbitka: Kraków 1889. Przedruk w: Białoruś–Polesie, DWOK T. 52. 182 �Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. V: 1891, s. 628, recenzja dotyczy także artykułu Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia, zamieszczonego w tym samym tomie ”Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”. D. Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 208–245. Odbitka: Kraków 1889. Przedruk w: Białoruś–Polesie, DWOK T. 52. Recenzja – zob. wyżej Baśni z Polesia. 1890 C. Kaliskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXIII. Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 23. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 586–589. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. V Mazowsze Stare (Mazury. Podlasie). Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 28. C. Chełmskie. Obraz etnograficzny, cz. I. Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 33. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 109–112. E. Krótka replika, jako odpowiedź na recenzję III tomu „Pokucia”, napisaną i podaną do „Kwartalnika” (III,7) przez p. I. F. [Iwana Frankę]. „Kwartalnik Historyczny” R. IV: 1890, s. 221–223. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 412–415. Zob. też Pokucie. Suplement do tomów 29–32, DWOK T. 81, s. 286–291. Prace wydane po raz pierwszy po roku 1890 Kompozycje Alla Polacca. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 110, s. 642–643. Co mi tam. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 12, s. 51–53. Do smutnego przyjaciela. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 25, s. 127–129. Dumka. Tekst T. Lenartowicza. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 11, s. 47–50. 183 �Dumny kochanek. Tekst K. Zakrzewskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 9, s. 40–45. Fantaisie. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 114, s. 650–655. „Gdy na górach świta dzionek”. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne. DWOK T. 68, nr 8, s. 34–39. [Zob. też w T. 68 s. 149, komentarz rewizyjny do nr 5.] Grande sonate pour le pianoforte composée et dédiée à Mr C. F. Girschner par… W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 95, s. 502–545. „Hejże, hejże, bracia moi”. [Faksymile, autor tekstu nieznany; utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 30, s. 135. Hulanka. [Faksymile, tekst S. Witwickiego, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 33, s. 137. „I dlaczegoż myśli moje”. [Faksymile, autor tekstu nieznany, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 35, s. 140. Jaskółka. Tekst S. Duchińskiej-Pruszakowej. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 13, s. 53–66. Kochanka do gwiazdy. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 14, s. 67–74. Krakowiak. [Autor tekstu nieznany]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 10, s. 46–47. Król pasterzy. Opera sielska w jednym akcie. Partytura. Libretto T. Lenartowicza. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 167–378. „Kukułeczko moja siwa”. [Autor tekstu nieznany.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 23, s. 107–108. Marcia. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 97, s. 576–581. Mazur na fortepian. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 84, s. 467–469. Mazurek do śpiewu. [Faksymile, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 37, s. 142. Mazurka. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 86, s. 472. Mazurka d’après un thème populaire. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 83, s. 464–466. 184 �Mazurka dont Mr Emile Czaykowski a inventé la pensée [!] par… W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 85, s. 470–471. Mazury. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 87, s. 473–476 i nr 89, s. 489. Mazury. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 105, s. 633; nr 106, s. 634–635; nr 107, s. 636; nr 108, s. 637–639. „Niechże ja lepiej nie żyję...”. [Faksymile, tekst K. Brodzińskiego, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 27, s. 131–132. Nokturny. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 111, s. 644–645; nr 112, s. 646–647; nr 113, s. 648–649. Obertas. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 90, s. 490–492. On zginął [incipit: „Ogrody wonią, błyszczy kalina”]. Tekst J. Heppena. W: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 15, s. 75–83. On zginął [incipit: „Choć wszystko z wiosną kwitnąć zaczyna”]. Tekst J. Heppena. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 16, s. 84–90. Pielgrzymka do Częstochowy. Obrazek wiejski ze śpiewami. Libretto O. Kolberga na podstawie obrazka dramatycznego S. Pruszakowej Pielgrzymka do Częstochowy. [Szkice wersji fortepianowej (faksymilia).] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 601–626. „Piszczałeczko jedyna”. [Autor tekstu nieznany.] W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 22, s. 105–106. Polonaise. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 87, s. 640–641. Przyczyna. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 17, s. 91–93. Psalm 85. „Nakłoń ucha Twego, Panie…”. [Tekst w przekładzie F. Karpińskiego.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 17, s. 108–126. Romanca. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 115, s. 656. 185 �Scena w karczmie czyli Powrót Janka. Obrazek wiejski ze śpiewami. Libretto J. K. Gregorowicza. Wersja fortepianowa. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 489–599. Szkic pieśni chóralnej. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 38, s. 143. Szkice pieśni. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 28, s. 133; nr 29, s. 134; nr 31, s. 136; nr 32, s. 136; nr 36, s. 141. „Ty, coś najczulszych starań […]”. [Faksymile, tekst prawdopodobnie Matuszewskiej, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 34, s. 138 Utwory bez tytułu. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 98, s. 582–588; nr 99, s. 589–598; nr 100, s. 599–560; nr 101, s. 607–612; nr 102, s. 613–619; nr 103, s. 620–624; nr 104; s. 625–629; Utwory bez tytułu. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 116, s. 657–658; nr 117, s. 659–661; nr 118, s. 662; nr 119, s. 663–664; nr 120, s. 665–666; nr 121, s. 667–672; nr 122. s. 673–675. [Utwór chóralny bez tekstu.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 26, s. 129–130. Walce. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 92, s. 497–498; nr 93, s. 499–500; nr 94, s. 501. Variations brillantes pour le Pianoforte sur une Menuetto oryginale dédiées à [nazwisko adresata zatarte]. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 96, s. 546–575. Westchnienie za rodzinną chatką. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 18, s. 94–98. Wiatrak. Perpetuum mobile d’après un motif des environs de Łowicz. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 91, s. 493–496. Wielki mazur fantastyczny. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 88, s. 476–488. Wiosna. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 19, s. 98–100. Wyjazd. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 20, s. 101–103. 186 �Zakochana. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 21, s. 103–105. Opracowania melodii ludowych na głos z fortepianem [Obertasy, mazurki i krakowiaki.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 721–762, s. 197–268. Pieśni ludu polskiego cd.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 599–713, s. 5–163. [Pieśni ukraińskie.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 714–717, s. 164–167. [Pieśni chorwackie.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 718–721, s. 168–171. Zbiór mazurów i obertasów gminnych wydany przez... W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 763–834, s. 197–268. Monografie regionalne1 i materiały do nich wydane w latach 1891–1907 Chełmskie. Obraz etnograficzny, cz. II. Z materiałów pośmiertnych wydał dr I. Kopernicki. Kraków 1891. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 34. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 113–118. Pokucie. Uzupełnienia dawniej ogłoszonego dzieła śp. Oskara Kolberga z rękopisów pozgonnych wydał dr Stanisław Zdziarski. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. VII: 1904, s. 174–194. Odbitka: Kraków 1904. [Materiały te zostały opracowane na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Ruś Karpacka cz. II, DWOK T. 55.] Recenzja: W. Hnatiuk, „Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenka” 1905, T. LXIV. Przemyskie. Zarys etnograficzny. Kosztem Muzeum imienia Dzieduszyckich we Lwowie z pośmiertnych materiałów wydał dr I. Kopernicki. 1 Monografie regionalne i inne materiały etnograficzne i folklorystyczne wydane na podstawie rękopisów w serii Działa wszystkie O. Kolberga w latach 1961– 2024 (tomy 39–84 DWOK) zob. dalej w osobnym wykazie. 187 �Przedmowa I. Kopernickiego. Kraków 1891. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 35. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 352–357. Śląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga, z papierów pośmiertnych wydał Seweryn Udziela. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. VIII: 1906, s. 140–212. Odbitka: Kraków 1906. [Materiały te zostały opracowano na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Śląsk, DWOK T. 43.] Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne. Uporządkował i wydał S. Udziela. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. XI: 1910, s. 116–323. Odbitka: Kraków 1910. [Materiały te zostały opracowane na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Tarnowskie-Rzeszowskie, DWOK T. 48.] Recenzja: M. Treter, „Lud” T. XVI: 1910, s. 410-411. Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak. Kraków 1907. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 36. Recenzje: W. Hnatiuk, „Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenka” 1908, T. LXXXII, s. 228-233; E.E., „Etnograficzeskoje Obozrenije” 1909, nr. 4, s. 120-121. Studia, rozprawy, artykuły, zbiory folklorystyczne Antoni Kolberg. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 440–448. Brazylia. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 466–470. Indianie amerykańscy. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 451–463. Juliusz Kolberg [wspólnie z bratem Wilhelmem]. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 433–439. Kozak. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 617–618, tekst nr 1046. Krakowiak. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 620–621, tekst nr 1048. Mejer Ignacy Antoni. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 428, tekst nr 949b. Melodie ludowe litewskie zebrane przez śp. księdza Antoniego Juszkiewicza. Opracowane przez śp. Oskara Kolberga i śp. Izydora 188 �Kopernickiego, a ostatecznie opracowane, zredagowane i wydane przez Zygmunta Noskowskiego i Jana Baudouina de Courtenay. Kraków 1900. [Kolberg opracował melodie 1–119, pozostałe I. Kopernicki i Z. Noskowski, melodie opracowane przez O. Kolberga przedrukowano w: Litwa, DWOK T. 53.] Notatki o Chopinie spisane przez… z opowiadania Wilhelma Kolberga. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 461-462, tekst nr 980. Pierwodruk: K. Kobylańska Notatki Oskara Kolberga o Chopinie. W: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata. Kraków 1967, s. 388–389. O muzyce chińskiej. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 8–31, tekst nr 620. O początkach rozwoju muzyki. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 5–7, tekst nr 619. O rytmie i tempie tańców polskich i słowiańskich. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 610–614, tekst nr 1036. Philidor Danican. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 191–192, tekst nr 742. Stany Zjednoczone Rio de La Plata (Buenos Aires, Paraguaj, Uruguaj). W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 464–465. Śpiewy, muzyka i taniec ludów Oceanii. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 38–68, tekst nr 622. Uwagi na temat restytucji tekstu pierwotnego pieśni „Bogarodzica”. W: Pis­ ma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 544–546, tekst nr 1021b. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki M. Karasowskiego „Fryderyk Chopin. Życie – Listy – Dzieła”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 472–476, tekst nr 983. Pierwodruk w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III, DWOK T. 66, aneks 11, s. 738–743. Uwagi Oskara Kolberga odnoszące się do książki M. A. Szulca „Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne”, Poznań 1873. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 463–466, tekst nr 981. Pierwodruk: K. Kobylańska Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg. W: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata. Kraków 1967, s. 386–388. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki Szulca o Chopinie. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 466–471, tekst nr 982. Pierwodruk: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III, DWOK T. 66, aneks 7, s. 724–729. 189 �Z notatek o zbiorach pieśni Słowian południowych. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 586–591, tekst nr 1031b; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 287–291. Recenzje i odpowiedzi na recenzje „Alojzy Kalauz wydał w Wiedniu w r. 1850 […]”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 591–593, tekst nr 1031c; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 291–296. „K. Katinelli na korzyść szpitala pożegawskiego […]”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 593, tekst nr 1031d. Liszt o Cyganach i ich muzyce na Węgrzech. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 347–351, tekst nr 901. Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 391–415. O pieśniach ludowych węgierskich L. Koehlera. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 567–568, tekst nr 1025. O śpiewach i tańcach wołoskich J. A. Wachmanna. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 569, tekst nr 1026. Taniec wołoski Romana Dymitra Tecli. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 669–671, tekst nr 1113. Artykuły zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w latach 1859–1868 Po tytule tekstów podano ich numery w Pismach muzycznych, DWOK T. 61–62, w których przedrukowana jest ich większość, nieliczne nie związane z muzyką, zamieszczone w Studiach, rozprawach i artykułach, DWOK T. 63, mają podany numer tego tomu i stronę. T. 1 Warszawa 1859: Abel Karol Fryderyk 757; Acheron T. 63, s. 473; Achilles T. 63, s. 474; Adagio 160; Adam Adolf Karol 704; Adam de la 190 �Hale 705; Adesi 292; Ad libitum 595; Aelopantalion 395; Affettuoso 86; Aggiustamento 87; Agitato 88; Agnesi Maria Teresa 631; Agrell Jan 766; Agrykola Jan Fryderyk 772; Agrykola Marcin 860; Akcent muzyczny 66; Akcjakatura 603; Akolada 104; Akompaniament 204; Akord 37; Akordion 398; Akukryptofon 420; Alagrek 1057; Alard Jan Delfin 448; Albani Maciej 421; Albertini Joachim 632; Alboni Marietta 260; Albrechtsberger Jan Jerzy 861; Aleotti Rafael Argenta 633; Aleotti Vittoria 634; Alizard Adolf 284; Alla breve 61; Alla octavo 102; Alla polacca 89; Alla zoppa 63; Allegri Gregorio 635; Allegro 74; Allemanda 1058; Alt 213; Altówka 317; Amaduzzi Donat 636; Amfijon 624; A-moll 18; Amon Jan 773; Amorka 315; Amoroso 90; Anakruzys 64; Ancyz 1059; Andante 72; André Jan 774; André Jan Antoni 775; Anemokord 351; Anerio Jan Franciszek 637; Anfossi Pasquale 638; Angelika 326; Anglez 1060; Antyfona 176; Antystrofa 166; T. 2 Warszawa 1860: Aplikatura 578; A poco a poco 75; Apollo T. 63, s. 477; Apollonikon 393; Appogiato 575; Appoggiatura 602; Aranżować 205; Archilutnia 324; Arco 580; Aria 126; Arion 625; Ariosti Attilio 639; Arne Tomasz Augustyn 758; Arnould Zofia 224; Arpeggio 581; Arystoksenes 626; Ashley 568; Asioli Bonifacy 640; Astorga Emanuel d’ 641; Attaca 587; Aubada 140; Auber Daniel François 706; Autentyki 5; A vista 590; Bach (rodzina) 776; Bachus T. 63, s. 480; Bader Karol Adam 266; Baermann Henryk Józef 565; Baillot Piotr Maria Franciszek 449; Baini Giuseppe 692; Balcerek 293; Baleros 1061; Balfe Michał Wilhelm 759; Bałabajka 333; Banda 613; Bandera 334; Bandola 332; Banti [Brigitta Giorgi] 225; Barbiton 329; Barditus 1003; Bardon 328; Barkarola 1007; Baryton 216; Barzelletta 1008; Bas 45 i 217; Basetla 318; Wiolonczeliści [w Encyklopedii fragment hasła Basetla] 487; Basily Andrzej 642; Basily Franciszek 643; Basklarnet 372; Bassetorn 371; Basso continuo 48; Batta Aleksander 488; Battimento 606; Bazona 386; T. 3 Warszawa 1860: Beaumesnil Henrietta Adelajda Villard de 708; Becker Juliusz 862; Becker Karol Ferdynand 541; Beethoven Ludwik van 777; Bellini Vincenzo 644; Bemol 106; Benda Franciszek 440; Benedict Juliusz 760; Benevoli Horacy 645; Benkien Andrzej 905; Bennett Wiliam Sterndale 761; Berent Szymon 906; Bergamask[a] 1063; Bergameno Jan Chrzciciel 646; Berger Ludwik 778; Bergson 191 �Michał 907, Bériot Karol August de 450; Berlioz Hektor 709; Bernardini Marcelli 647; Berner Fryderyk Wilhelm 779; Bertin Ludwika Aniela 710; Bertini Henryk 503; Berton Henryk Franciszek 712, Bęben wielki 404; Bębenek 403; Biegnik 599; Bielawski Józef 451; Biernacki Nikodem 452; Billington Elżbieta 226; Bis 438; Bitwa 145; Blangini Józef Marek 648; Blaze Franciszek Henryk 745; Blondel v. Blondianus 713; Bobrowicz Jan Nepomucen 497; Boccherini Ludwik 649; Bohdanowicz Bazyli 442; Bohrer familia 441; Bohrer Zofia 504; Bolero 1063; T. 4 Warszawa 1860: Bosio Angiolina 227; Boucher Aleksander Jan 453; Boulanger Ernest 714; Boulanger Maria Julia Hallinger 228; Bournonville August 1098; Bourrée 1064; Braham Maurycy 267; Branchu Aleksandryna Karolina 229; Branle 1065; Bravo 437; Bravura 127; Breiting Herman 268; Brevis 109; Brzękadełka 411; Brzowska Jadwiga 909; Brzowski Józef 908; Bubastis T. 63, s. 484; Bucefał T. 63, s. 485; Buffo 192; Bugle 383; Bull Ole Bornemann 454; Buononcini Jan Chrzciciel 650; Burney Karol 762; Byczek 1037; Cabaletta 128; Cachucha 1066; Caffarelli 294; Ça ira! 1012; Calando 91; Caldara Antonio 651; Calvisius Sethus 863; Camargo 1099; Cancan 1067; Candeille Piotr Józef 715; Cantabile 92; Cantus firmus 56; Canzonetta 1009; Capriccio 138; Caraffa de Colobrano Michał Henryk 652; Carestini Jan 295; Carillon 417; Carissimi Jan Jakub 653; Carmagnole (la) 1013; Carnicer don Ramon 699; Castil-Blaze 746; Catalani Angelica 230; Catel Karol Szymon 716; Cavalieri Emilio del 654; Cavatina 129; T. 5 Warszawa 1861: Cenar, cynar 1038; Cerone Dominik Piotr 693; Cerrito Fanny 1100; Chaconne 1068; Champein Stanisław 717, Chandoszkin Jan 894; Charakter 84; Charakterystyczne tony 42; Charivari 142; Charpentier Marek Antoni 718; Chélard Andrzej Hipolit 719; Cheron Anna 231; Cheron Augustyn Atanazy 285; Cherubini Ludwik 655; Chiroplast 348; Chopin Fryderyk Franciszek 910; Choreografia 1110; Choron Aleksandr Stefan 747; Chotek Franciszek Ksawery 884; Chór 608; Chórał 122; Chór muzyczny 130; Chromatyczny 13; Ciało brzmienne 301; Cimarosa Dominik 656; Claboni Krzysztof 911; Clementi Muzio 505; Coda 169; Colasanti Wincenty 569; Corelli Arcangelo 455; Couperin Franciszek 720; Cramer Jan 192 �Chrzciciel 506; Crescendo 81; Crescentini Girolamo 296; Crotch William 542; Csárdás 1069; Csiko 1070; T. 6 Warszawa 1861: Cymbałki 340; Cymbały 408; Cytra 322; Czakan 355; Czerny Karol 507; Czeska muzyka 883; Da capo 588; Dalayrac Mikołaj 721; Dal segno 589; Damenizacja 223; Damoreau-Cinti Laura 232; Damse Józef 912; Danzi Franciszek 780; Daquin Ludwik Klaudiusz 543; Dauberval Jan 1101; David Felicjan 722; David Ferdynand 456; Davide Jakub 269; Decrescendo 82; Decyma 32; Dehn Sigfried Wilhelm 864; Della-Maria Dominik 723; Tom 7 Warszawa 1861: Després Josquin 752; Deszczyński Józef 913; Detonacja 572; Devienne Franciszek 724; Dezède albo Dezaides 725; Diafonia 53; Diapazon 29; Diapente 26; Diatonika 12; Dibdin Karol 763; Diezys 15; Diomedes Caton (zapewne Anonim) 912; Ditters von Dittersdorf Karol 781; Divertissement 190; Długoraj Wojciech 915; Do 11; Dobrski Julian 270; Dobrzyński Ignacy Feliks 916; Doche Józef Dionizy 726; Doche Piotr Aleksander 727; Döhler Teodor 508; Doles Jan Fryderyk 782; Dominanta 41; Domra 325; Donizetti Józef 657a; Donizetti Kajetan 657; Doppler Albert Franciszek 557; Doppler Karol 558; Dorn Henryk Ludwik 783; Dotzauer Justus Jan Fryderyk 489; Dotzauer Ludwik Karol 490; Drabant 1039; Drechsler Józef 784; Dreyschock Aleksander 509; Drieberg Fryderyk von 865; Drobny taniec 1040; Drouet Ludwik 559; Drumla 376; Du Caurroy Franciszek Eustachy 728; Duda 361; Dudy 367; Duet 149; Dulcken Ferdynand 510; Dulon Fryderyk Ludwik 560; Dumont Henryk 544; Duni Egidiusz Romuald 729; Duport Jan [Piotr] 491; Duprez Gilbert Ludwik 271; Duprez Karolina 233; Dur 16; Duranowski August Fryderyk 457; Durante Franciszek 658; Dussek Jan [Władysław] 511; Dwugłos 36; Dyskant 54; Dysonans 39; Dzioł 1041; Dzwon chiński 407; Ebell Henryk Karol 785; Eberl Antoni 786; Eberwein Karol 788; Eberwein Traugott Maksymilian 788; Tom 8 Warszawa 1861: Egzercycje 435; Ekspresja 85; Elsner Józef 917; Elssler Fanny i Teresa 1102; Enharmoniczny 14; Ensamble 148; Entraigues Antonina Cecylia Clavel 234; Eolska harfa 352; Epicedium 1001; Epod 167; Erard bracia 426; Erkel Franciszek 900; Etuda 137; Eufon 414; Eybler Józef von 789; Fagociści 567; Fagot 374; Falset 210; Falso bordone 55; Fandango 1071; Fandara 144; Fantazja 139; Farandole 193 �1072; Farinelli Karol 297; Fasch Karol Fryderyk 790; Federici Wincenty 659; Felsztyński Sebastian czyli Sebastian z Felsztyna 918; Feo Franciszek 660; Fermata 576; Fesca Fryderyk Ernest 791; Fétis Franciszek Józef 748; Fiasko 439; Field Jan 512; Fifr 364; Figuracja w muzyce 51; Figurał 123; Filipowicz Eliza Minelli 458; Finał 168; Finck Henryk 792; Fink Gottfryd Wilhelm 866; Fioravanti Walenty 661; Fiorillo Fryderyk 459; Fioritury 596; Fischer Józef 287; Fischer Ludwik 286; Fisharmonika 397; Fistula 356; Flażolet 357; Flecik 354; T. 9 Warszawa 1862: Fleciści [w Encyklopedii fragment hasła Flet] 556; Flet 353; Flotow Fryderyk von 793; Fodor-Mainvielle Josephine 235; Folie d’Espagne 1073; Fontana Julian 513; Forkel Jan Mikołaj 867; Förster Kasper 919; Forte 77; Fortepian 346; Fortepianiści 502; Francuska muzyka 703; Franko z Kolonii 868; Fränzl Ferdynand 460; Frescobaldi Hieronim 545; Freyer August 546; Freytag Adam 920; Freytag Maria 1103; Froberger Jan Jakub 547; Fuga 135; Fujara 360; Fulvio Antoni 921; Fundamentalny bas 46; Furioso 93; Furlanda 1074; Fürstenau Antoni Bernard 561; Fux Jan Józef 794; Fuza 110; Gabrieli Jan 663; Gabrieli Katarzyna 236; Gade Niels Wilhelm 767; Gaforus albo Gafurius Franchinus 694; Gajda 368; Galarda 1075; Galop 1076; Galuppi Baldassaro 664; Gama 6; Gamba 314; Garat Jan Piotr 282; Garcia Manuel 272; Gassmann Florian Leopold 885; Gawotta 1077; Gembicki Jakub 922; Geminiani Franciszek 461; Generałbas 47; Gerbert Marcin 869; Germania T. 63, s. 486; Gęśl 339; Giga 1078; Gitana 1079; Gitara 331; Gitarzyści 496; Giusto 94; T. 10 Warszawa 1862: Glinka Michał 895; Glissando 582; Gluck Krzysztof Willibald 795; Głos 208; God save The King 1017; Gołąbek Jakub 923; Gomis Józef Melchior 700; Gomółka Mikołaj 924; Gong 406; Gorączkiewicz Wincenty 548; Gorczycki Grzegorz 925; Gossec Franciszek Józef 730; Goudimel Klaudian 731; Gounod Karol Franciszek 732; Grajek 614; Grandioso 95; Granie w muzyce 577; Grassini Józefa 261; Graun Jan Bogumił 797; Graun Karol Henryk 796; Grave 71; Grazioso 96; Grecka mitologia T. 63, s. 491; Grecka muzyka i taniec 623; Greckie starożytności T. 63, s. 506; Gregoriański śpiew 171; Grétry Andrzej Ernest 733; Grisi Judyta 237; Grisi Julia 255; Grisi Teresa 1104; Groblicz Marcin 422; Grossmann Ludwik 926; Grund Fryderyk Wilhelm 798; Grupetto 607; Gryfy 579; Guarnieri Józef 194 �T. 11 T. 12 T. 13 T. 14 Antoni 423; Gudok 320; Guglielmi Piotr 665; Guglielmi Piotr Karol 666; Guhr Karol Wilhelm 799; Guimard Maria Magdalena 1105; Warszawa 1862: Gusli 338; Guzikow Józef 570; Gwido z Arezzo 695; Gyrowetz Adalbert 886; Habeneck Antoni Franciszek 462; Haitzinger Antoni 273; Hajduk 1042; Halévy Jakub Fromental 734; Hanak 1080; Händel Jerzy Fryderyk 800; Händl Jakub 893; Harfa 336; Harmonia 35; Harmoniczne tony 303; Harmoniki 413; Hartmann Jan Piotr 768; Häser August Frdynand 802; Häser Charlotta 238; Häser Christian 288; Hasse Faustyna 256; Hasse Jan Adolf 801; Hauptmann Maurycy 803; Hausmann Walenty 804; Hawkins Jan 764; Haydn Franciszek Józef 805; Haydn Michał 806; Hebenstreit Pantaleon 430; Heinichen Jan Dawid 870; Hejnał 1006; Heller Stefan 514; Henselt Adolf 515; Herman Adam 492; Hérold Ludwik Józef 735; Herz Henryk 516; Hesse Adolf Fryderyk 549; Hierochord 350; Hiller Ferdynand 807; Hiller Jan Adam 808; Himmel Fryderyk Henryk 809; Warszawa 1863: Hoffmann Ernest Teodor Amadeusz 871; Hoffmeister Franciszek Antoni 810; Holland Jan Dawid 927; Holzbauer Ignacy 811; Hołubiec 1043; Homilius Gotfryd August 812; Homofonia 58; Hopser 1081, Hora 1082; Horecki Feliks 498; Hornpipe 366; Huberty 240; Hummel Jan Nepomucen 517; Hurka Fryderyk Franciszek 887; Hymen 1000; Imitacja 50; Indie Wschodnie T. 63, s. 518; Indyjska muzyka 621, Indyjska sztuka T. 63, s. 547; Instrumenta 300; Instrumentacja 203; Instrumentalna muzyka 132; Intermezzo 189; Interwal 21; Intonacja 571; Intrada 158; Introdukcja 157; Isouard Mikołaj 736; Izaak Henryk 813; Jakubowski Samson 431; Warszawa 1863: Janczarska muzyka 615; Janiewicz Feliks 463; Jaroński Feliks 518; Jasiński Marceli 928; Jastrzębski Feliks 427; Jelski Michał 464; Jodłowanie 574; Jomelli Mikołaj 113; Kaczkowski Dominik 274; Kaczkowski Józef 465; Kadencja 44; Kadryl 1083; Kalafonia 311; Kalkbrenner Fryderyk Wilhelm Michał 519; Kalliwoda Jan Wacław 466; Kamerton 307; Kamieński Maciej 929; Kamiński N. 930; Kania Emanuel 520; Kanon 133; Kantata 131; Kantylena 1010; Kapela 616; Warszawa 1863: Kapreola 1084; Karasowski Maurycy 931; Karola 1085; Kasownik 107; Kastaniety 412; Kastraci 218; Katarynka 418; Kauer Ferdynand 814; Kaufmann Jan Gotfryd 432; Kawka 387; 195 �Każyński Maciej 275; Każyński Wiktor 932; Kątski (rodzina) 443; Keiser Reinhard 815; Kiesewetter Rafał Jerzy von 872; Kirnberger Jan Filip 873; Kittel Jan Christian 550; Klarneciści 564; Klarnet 370; Klawiatura 342; Klawicylinder 415; Klawicymbał 345; Klawikord 343; Klawikord oczny 399; Klawilam 396; Klawilira 349; Klawisz 341; Kleczyński Jan [skrzypek] 467; Kleczyński Jan [pianista] 521; Klein Bernhard 816; Klemczyński Julian 522; Klengel August Aleksander 551; Klonowski Teofil 933; Klucz w muzyce 103; Kobza 335; Kocipiński Antoni 934; T. 15 Warszawa 1864: Koloryt 202; Kołomyjka 1044; Komorowski Ignacy 935; Kompozycja 119; Kompozytor 118; Koncert 195; Konserwatorium 618; Konsonans 38; Kontrabas 319; Kontralt 214; Kontrapunkt 49; Kontredans 1086; Kopulacja 392; Korektura 313; Kornet 378; Kossowski Samuel 493; Kościelna muzyka 170; Kościelne tonacje 4; Kościelny śpiew 1019; Kotły 401; Kotylion 1087; Kozak 1045; Kozłowski Ignacy Platon 936; Kozłowski Józef 937; Kożeluch Jan Antoni 888; Kożeluch Leopold 889; Krakowiak 1047; T. 16 Warszawa 1864: Kratzer Franciszek Ksawery 938; Kratzer Kazimierz 939; Kratzer Paweł 941; Kratzer Walenty 940; Krebs Jan Baptysta 276; Krebs Jan Ludwik 552; Kreutzer Konradyn 817; Kreutzer Rudolf 468; Krogulski Józef 942; Krzywula 373; Krzyżanowski Ignacy 523; Krzyżyk 105; Księżyc turecki 410; Kücken Fryderyk Wilhelm 818; Kuhreihen 1004; Kunzen Fryderyk Ludwik 769; Kurant 1088; Kurdesz 1005; Kurpiński Karol 943; Kwarta 25; Kwartet 152; Kwinta 27; Kwintet 153; Kwintola 113; Lablache Ludwik 289; Lachner Franciszek 819; Lachner Ignacy 820; Lachner Wincenty 821; Lafont Karol Filip 469; Lamentacje 180; Lancier 1089; Ländler 1090; Lanner Józef Franciszek Karol 198; Largo 69; Lasso Orlando di 753; Le-Maistre Mateusz 754; Lento 70; Leo Leonard 668; Leonowicz Kornelia 241; Lessel Franciszek 944; Lesueur Jan Franciszek 737; Leśkiewicz Józefa 262; Leśniewska Ludwika 242; T. 17 Warszawa 1864: Libretto 194; Ligatura 115; Ligawka 385; Lind Jenny 243; Lindpaintner Piotr Józef von 822; Linos 627; Lipiński Karol 470; Lira 321; Liszt Franciszek 524; Litania 179; Litolf Henryk 765; Lobe Jan Christian 823; Logier Jan Bernard 525; Lortzing Albert Gustaw 824; Lotti Antoni 669; Lotto Izydor 471; Löwe Jan Karol 196 �Gotfryd 825; Lubomirski Kazimierz 945; Lubowski Józef 526; Lully Jan Chrzciciel 738; Lutnia 323; Lwow Aleksy 986; Łada Kazimierz 472; Łodwigowski E[dward] Stefan 946; Łomnica T. 63, s. 551; Maciejowski Stanisław 473; Madejski Marceli 947; Maestoso 97; Malibran Maria 263; Maltańscy kawalerowie [współautorem był K. W. Wójcicki] T. 63, s. 553; Mälzel Jan Nepomuk 433; Małgocki Franciszek Maciej 948; Mandolina 330; Mara Gertruda 257; Marcello Benedykt 670; Marchesi Ludwik 298; Marchettus 696; T. 18 Warszawa 1864: Marpurg Fryderyk Wilhelm 874; Marschner Henryk 826; Marseillaise, Marsylianka 1014; Marsz 201; Martin Aleksander 949a; Martin Wincenty 701; Martini Giambattista 697; Marx Adolf Bernard 875; Matelotta 365; Mattheson Jan 876; Mayer Karol 527a; Mayr Szymon 671; Mayseder Józef 474; Mazur 1050; Méhul Stefan Henryk 739; Meibom Marek 877; Melizmatyczny 597; Melodia 33; Melodion 394; Melodrama 188; Mendelssohn-Bartholdy Feliks 827; Mensuralny śpiew 87; Menuet 1091; Menzura 304; Mercadante Ksawery 672; Messa di voce 78; Methfessel Albert 828; Meyer Leopold de 527b; Meyerbeer Jakub 829; Mezza voce 79; Męskie chóry 609; Miklasiewicz Antonina 244; Mikuli Karol 950; Miltitz Karol Boromeusz 830; Miładowski Florian 951; Mingotti Regina 258; Minor czyli moll 17; Mioduszewski Michał Marcin 952; Mirecki Franciszek 953; Miserere 173; Moderato 73; Modulacja 43; Monczyński R[ajmund] 528; Mongołowie T. 63, s. 558; Moniuszko Stanisław 954; Monochord 305; Monodia 52; Monsigny Piotr Aleksander 740; Monteverde Klaudiusz 673; Montez Lola 1106; Morales Krzysztof de 702; Mordant czyli mordent 604; Moscheles Ignacy 529; Motetta 124; Mozart Jan Chryzostom Wolfgang Amadeusz 831; T. 19 Warszawa 1865: Msza 184; Müller Wacław 832; Multanka 363; Münchheimer Adam 955; Muris Jan de 749; Mutacja 211; Muzyczne uroczystości 617; Muzyczne znaki i skrócenia 117; Muzyka 1; Myśliweczek Józef 890; Nardini Piotr 475; Naumann Emil 833; Naumann Jan Amadeusz 834; Nenia 1002; Nestroy Jan 835; Neukomm Zygmunt 836; Neuma 100; Nicolai Otto 837; Nidecki Tomasz 956; Niderlandzka muzyka 751; Niedzielski Józef 476; Niemiecka muzyka 771; Nokturny 143; Nona 31; Nourrit Adolf 277; Noverre Jan Jerzy 1107; Nowakowski Józef 957; Nowiński Jan 530; Nuty 98; 197 �T. 20 T. 21 T. 22 T. 23 Obertas 1051; Obligato 594; Oboiści 563; Obój 369; Ockenheim Jan 755; Ofiklejda 381; Okrągły 1053; Okres muzyczny 34; Oktawa 30; Oktet 156; Onslow Jerzy 741; Opera 187; Warszawa 1865: Opus 120; Oratorium 186; Orda Napoleon 958; Orfeon 610; Organiści 540; Organy 388; Orkiestra 611; Orłowski Antoni 959; Pacchiarotti Gasparo 299; Pacelli Asprilio 960; Padwana 1092; Paer Ferdynand 674; Paganini Mikołaj 477; Paisiello Jan 675; Palestrina Jan Piotr Alojzy da 676; Partycja 207; Paryżanka 1015; Pasaże 598; Pasta Judyta 264; Pastorale 191; Patti Adelina 246; Patti Karolina 245; Pauza 116; Pedał 391; Pergolese Giambattista 677; Pianino 347; Piano 76; Piccini Mikołaj 678; Pieśni nabożne 1020; Pieśń ludu 999; Piszczałka 358; Piszczek 612; Pizzicato 584; Pleyel, czyli Pleyl Ignacy 743; Pokojowa muzyka 196; Warszawa 1865: Polka 1054; Polonez 1055; Polska muzyka 904, Polski lud T. 63, s. 566; Polskie tańce 1035; Poniatowski książę Józef 961; Porpora Mikołaj 679; Portamento di voce 573; Pozytyw 389; Pozytywka 419; Półnuta 111; Presto 75; Primadonna 193; Próba 436; Pryma 22; Przedtakt w muzyce 65; Psalmodia 172; Psalterium 337; Puzon 380; Quantz Jan Joachim 562; Rakoczego marsz 1018; Rallentando 68; Rameau Jan Filip 744; Warszawa 1866: Recitativo 125; Refrain 164; Regestra 209; Regestra u organów 390; Reichardt Jan Fryderyk 838; Reissiger Karol Bogumił 839; Rellstab Ludwik 878; Requiem 185; Resonans 302; Responsoria 178; Ricci Federico 680; Ricercare 134; Ries Ferdynad 840, Rigaudon 1093; Righini Wincenty 681; Rinck Jan Christian Henryk 553; Ripieno 593; Ritornella 165; Rivoli Ludwika 248; Rivoli Paulina 247; Rochlitz Fryderyk 879; Rode Piotr 478; Rolle Jan Henryk 841; Romberg Andrzej 444; Romberg Bernard 494; Rondeau 163; Rossini Joachim 682; Rożniecki Gabriel 962; Rubini Jan Chrzciciel 278; Rubinstein Antoni 897; Rulada 600; Rule Britannia 1016; Rytm 59; Rywacka Ludwika 249; Rzymskie starożytności T. 63, s. 572; Sacchini Antoni Maria 683; Salieri Antoni 684; Saltarello 1094; Salve Regina misericordiae 177; Sarabanda 1095; Sarti Józef 685; Warszawa 1866: Scacchi Marek 963; Scarlatti Aleksander 686; Scarlatti Dominik 687; Scherzo 161; Schicht Jan Gotfryd 842; Schilling Gustaw 880; Schneider Jan Boguchwał 554; Schneider Jan Chrystian 198 �Fryderyk 843; Schröder-Devrient Wilhelmina 250; Schryary 375; Schubert Franciszek 844; Schulz Jan Abraham Piotr 845; Schumann Klara 531; Schuman Robert 846; Schütz Henryk 847; Scudo Piotr 750; Sekstet 154; Sekstola 114; Sekunda 23; Septet 155; Septyma 28; Sequentia 181; Serenada 141, Serpent 382; Servais Adrian Franciszek 495; Serwaczyński Stanisław 479; Sessi 251; Seyfried Ignacy 848; Sikorski Józef 964; Silbermann Gotfryd 428; Sistrum 409; Skala 7; Skrzypce 316; Skrzypkowie 447; Słoczyński Wojciech 965; Smyczek 310; Sobolewski Edward 966; Sokołowski Marek 499; Solfeggio 222; Soliva Karol Evasio 967; Solmizacja 9; Solo 591; Sołtyk Franciszek 480; Sołtyk Karol 968; Sonata 146; Sontag Henrietta 252; Sopran 212; Sordynki 309; Sotto voce 80; Sowiński Wojciech 969; Spinet 344; Spohr Ludwik 849; Spontini Kasper 688; Stabat Mater 182; Staccato 585; Stadler Maksymilian 850; Stainer (Steiner) J[acob] 424; T. 24 Warszawa 1867: Stefani Jan 970; Stefani Józef 971; Steibelt Daniel 532; Stein Jan Andrzej 429; Stradella Aleksander 689; Stradivari Antoni 425; Strauss Jan 199; Strój w muzyce 306; Struny 308; Studziński Wincenty 445; Symfonia 147; Synkopé 62; Syrinks 362; System pięcioliniowy 101; Szałamaja 359; Szamotuł Wacław z 972; Szczepanowski Stanisław 500; Szczurowski Jan Nepomucen 290; Szletyński Szymon 481; Sztajer 1096; Szumka 1056; Szymanowska Maria 533; Śpiew 219; Śpiewu metody 220; Taborowski Stanisław 482; Tabulatura 99; Taglioni 1108; Takt 60; Tamberlick Henryk 279; Tamburini Antonio 283; Tamiris 628; Tam-tam 405; Taneczna muzyka 197; Taniec 1033; Taraban 402; T. 25 Warszawa 1867: Tartini Józef 483, Te Deum laudamus 174; Teichmann Antoni 973; Telemann Jarzy Filip 851; Tempo 67; Tenor 215; Teorba 327; Tercet 151; Tercja 24; Terpander 629; Tetrachord 8; Thalberg Zygmunt 534; Tinctor Jan 756; Tirady 601; Toccata 136; Tomaszek Wacław Jan Chrzciciel 891; Ton i tonacja 2; Tonalność 3; Tonika 40; Transkrypcja 206; Transpozycja 19; Trąba 379; Tremolo 583; Trio 150; Triola 112; Tropiański Konstanty 566; Troschel Wilhelm 291; Tryl 605; Tuba 384; Türk Daniel Gottlob 555; Tutti 592; Tympanum 400; Ulibiszew Aleksander 898; T. 26 Warszawa 1867: Una corda 586; Unisono 20; Ut, re, mi 10; Uwertura 159; Veni Creator 175; Veni, Sancte Spiritus 183; Verdi Józef 690; 199 �Vestris [rodzina] 1109; Viardot Paulina 259; Vieuxtemps Henryk 484; Villanella 1011; Viola 313; Viotti Jan Chrzciciel 485; Vogler Jerzy Józef 852; Wagner Joanna 265; Wagner Ryszard 853; Walc 1097; Waltornia 377; Wański Jan, Wański Roch i Wański Jan Nepomucen 446; Wariacje 162; Weber Bernard Anzelm 855; Weber Gottfryd 881; Weber Karol Maria 854; Weigl Józef 856; Wejnert Antoni 974a; Wernik Kazimierz 359; Weyse Christian Ernest 770; Wielhorski Józef 974a; Wielhorski Michał 899; Wielogłosowa muzyka 57; Wieniawski Henryk 486; Wieniawski Józef 536; T. 27 Warszawa 1867: Wild Franciszek 280; Winter Piotr 857; Winterfeld Karol Jerzy August 882; Wirtuoz 434; Wiślicki Władysław 537; Włoska muzyka 630; Wojskowa muzyka 200; Wokalizy 221; Wokalna muzyka 121; Wolff Edward 538; Wolfl Józef 539; Wolicki Konstanty 975; Wołków Anna 253; Wranitzki Karolina 254; Wranitzki Paweł 892; T. 28 Warszawa 1868: Wysocki Kasper Napoleon 976; Zając Stanisław 977; Zapolski Ignacy Downar 501; Zarlino Józef 698; Zegary grające 416; Zelter Karol Fryderyk 858; Zientarski Romuald 978; Zingarelli Mikołaj 691; Zobten T. 63, s. 587; Zumsteeg Jan Rudolf 859; Żyliński Faustyn 281. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga Reedycja fotooffsetowa tomów wydanych przez Oskara Kolberga1 w latach 1857-1890 w seriach Lud i Obrazy etnograficzne T. 1 – Pieśni ludu polskiego. Wstępy: J. Gajek, J. Krzyżanowski, M. Sobieski. Red. J. Gajek i M. Sobieski. Wrocław–Poznań 1961, ss. LVI, XI i 480, nuty, mapa, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1857. 1 W ramach reedycji opublikowano w Dziełach wszystkich także cz. II Chełmskiego opracowaną przez I. Kopernickiego w 1891 r., Przemyskie dokończone przez I. Kopernickiego również w 1891 r. oraz Wołyń wydany przez J. Tretiaka w r. 1907 . 200 �Toż : Wydanie II Wstępy: J. Burszta oraz przedruk wstępów J. Gajka, J. Krzyżanowskiego i M. Sobieskiego z pierwszego wydania. Wrocław-Poznań 1974, ss. LXXI, XI i 480, nuty, mapa, ryciny. T. 2 – Sandomierskie. Wrocław–Poznań 1962, ss. 288, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1865. T. 3 – Kujawy cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. 352, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1867. T. 4 – Kujawy cz. II. Wrocław–Poznań 1962, ss. 320, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1867 [recte 1869]. T. 5 – Krakowskie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. VIII i 380, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1871. T. 6 – Krakowskie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. V i 536, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1873. T. 7 – Krakowskie cz. III. Wrocław–Poznań 1962 , ss. XVIII i 350, rycina. Pierwodruk: Kraków 1874. T. 8 – Krakowskie cz. IV. Wrocław–Poznań 1962, ss. XIII i 366, rycina. Pierwodruk: Kraków 1875. 201 �T. 9 – W. Ks. Poznańskie cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss. IV i 320, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1875. T. 10 – W. Ks. Poznańskie1 cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. II i 386, nuty. Pierwodruk: Kraków 1876. T. 11 – W. Ks. Poznańskie cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XII i 246, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1877. T. 12 – W. Ks. Poznańskie cz. IV. Wrocław–Poznań 1963, ss. VIII i 334, nuty. Pierwodruk: Kraków 1879. T. 13 – W. Ks. Poznańskie cz. V. Wrocław–Poznań 1963, ss. XVI i 210, nuty. Pierwodruk: Kraków 1880. T. 14 – W. Ks. Poznańskie cz. VI. Wrocław–Poznań 1962, ss. VII i 392. Pierwodruk: Kraków 1881. T. 15 – W. Ks. Poznańskie cz. VII. Wrocław–Poznań 1962, ss. X i 324. Pierwodruk: Kraków 1882. T. 16 – Lubelskie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. IV i 330, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1883. 1 Na karcie tytułowej Kolberg zamieścił notę: „ z ryciną wedle rysunku B. Hoffa”, w trakcie przygotowywania wydanie fotooffsetowego nie odnaleziono egzemplarza tego tomu z ryciną. 202 �T. 17 – Lubelskie cz. II. Wrocław–Poznań 1962, ss. VI i 244, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1884. T. 18 – Kieleckie cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss. II i 242, nuty. Pierwodruk: Kraków 1885. T. 19 – Kieleckie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. IV i 266, nuty. Pierwodruk: Kraków 1886. T. 20 – Radomskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. VIII i 312, nuty. Pierwodruk: Kraków 1887. T. 21 – Radomskie cz. II. Wrocław–Poznań 1964, ss. VI i 244, nuty. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 22 – Łęczyckie. Wrocław–Poznań 1964, ss. VIII i 280, nuty. Pierwodruk: Kraków 1889. T. 23 – Kaliskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. VI i 272, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 24 – Mazowsze cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss.VIII i 356, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1885. 203 �T. 25 – Mazowsze cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. VI i 304, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1886. T. 26 – Mazowsze cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XIV i 369, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1887. T. 27 – Mazowsze cz. IV. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 400, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 28 – Mazowsze cz. V. Wrocław–Poznań 1964, ss. X i 380, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 29 – Pokucie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. XIV i 360, nuty, ryciny. pierwodruk: Kraków 1882. T. 30 – Pokucie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. X i 300, nuty. Pierwodruk: Kraków 1883. T. 31 – Pokucie cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XII i 244, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 32 – Pokucie cz. IV. Wrocław–Poznań 1962, ss. XII i 328. Pierwodruk: Kraków 1889. 204 �T. 33 – Chełmskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 370, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 34 – Chełmskie cz. II. Z materiałów pośmiertnych wydał I. Kopernicki. Wstęp: dr I. K. [Izydor Kopernicki]. Wrocław–Poznań 1964, ss. XII i 266, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1891. T. 35 – Przemyskie. Zarys etnograficzny. Z pośmiertnych materiałów wydał dr I. Kopernicki. Przedmowa wydawcy: Dr I.K. [Izydor Kopernicki]. Wrocław–Poznań 1964, ss. XX i 244, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1891. Tom 36 – Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak. Wstęp: J. Tretiak. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 450, nuty. Pierwodruk: Kraków 1907. Tomy wydane na podstawie rękopisów i źródeł drukowanych T. 37–38 – Miscellanea. Tomy w opracowaniu. T. 39 – Pomorze oraz Aleksandra Hilferdinga „Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza”. Z rękopisów opracowali J. Kądziołka i D. Pawlak. Red. tekstów gwarowych M. Gruchmanowa i Z. Zagórski. Wstępy: J. Burszta, J. Kądziołka, D. Pawlak, M. Gruchmanowa i Z. Zagórski. 205 �Wstęp pt. Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie J. Burszta. Red. J. Burszta. Wrocław–Poznań 1965, ss. XLII i 570, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 40 – Mazury Pruskie. Z rękopisów opracowali W. Ogrodziński i D. Pawlak. Wstępy: W. Ogrodziński i D. Pawlak. Red. D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1966, ss. XLVIII, 676, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 41– Mazowsze cz. VI. Z rękopisów opracowali A. Pawlak, M. Tarko i T. Zdancewicz. Wstępy: J. Burszta, M. Tarko, A. Pawlak i T. Zdancewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1969 , ss. LXVIII i 584, nuty, ryciny. T. 42 – Mazowsze cz. VII. Z rękopisów opracowali A. Pawlak, M. Tarko i T. Zdancewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1970, ss. 864, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 41-42, indeksy do T. 41 i 42. T. 43 – Śląsk. Z rękopisów opracowali J. Szajbel i B. Linette, Red. tekstów gwarowych M. Gruchmanowa. Wstępy: M. Gładysz, J. Szajbel i B. Linette. Red. E. Krzyżaniak i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1965, ss. XXXIV i 180, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. 206 �T. 44 – Góry i Podgórze cz. I. Z rękopisów opracowali Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Wstępy: Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Red. E. Miller. Wrocław–Poznań 1968, ss. XL i 436, nuty, ryciny. T. 45 – Góry i Podgórze cz. II. Z rękopisów opracowali Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Red. E. Miller. Wrocław–Poznań 1968, ss. 656, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 44–45, indeksy do T. 44 i 45. T. 46 – Kaliskie i Sieradzkie. Z rękopisów opracowali J. Lisakowski i W. Sobisiak. Wstępy: W. Sobisiak i J. Lisakowski. Red. D. Pawlak i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1967, ss. XIX i 586, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 47 – Podole. Z rękopisów i druków zebrała i opracowała D. Pawlakowa. Redakcja tekstów gwarowych: W. Kuraszkiewicz. Wstępy: K. Wolski, D. Pawlakowa i W. Kuraszkiewicz. Wrocław–Poznań 1994, ss. XL i 300, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 48 – Tarnowskie-Rzeszowskie. Z rękopisów opracowali J. Burszta i B. Linette. Wstępy: J. Burszta i B. Linette. Red. J. Burszta. Wrocław–Poznań 1967, ss. XXVII i 362, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. 207 �T. 49 – Sanockie-Krośnieńskie cz. I. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Wstępy: A. Kwilecki, B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1974, ss. LX i 552, nuty, ryciny. T. 50 – Sanockie-Krośnieńskie cz. II. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1972, ss. 446, nuty, ryciny. T. 51 – Sanockie-Krośnieńskie cz. III. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1973, ss. 488, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 49–51, indeksy do T. 49–51. T. 52 – Białoruś-Polesie. Z rękopisów opracowali S. Kasperczak i A. Pawlak. Wstępy: M. Olechnowicz, S. Kasperczak i A. Pawlak. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1968, ss. XLIII i 572, nuty, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, ryciny, indeksy. T. 53 – Litwa. Z rękopisów opracowali Cz. Kudzinowski, D. Pawlak. Wstępy: W. Armon, Cz. Kudzinowski i D. Pawlak. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1966, ss. XXVI i 362, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 54 – Ruś Karpacka cz. I. Z rękopisów opracowali A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. 208 �Wstępy: O. Gajkowa, A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. Recenzent i konsultant W. Kuraszkiewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1970, ss. LXXIV i 340, nuty, ryciny. T. 55 – Ruś Karpacka cz. II. Z rękopisów opracowali A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. Recenzent i konsultant W. Kuraszkiewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1971, ss. 568, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 54–55, indeksy do T. 54 i 55. T. 56 – Ruś Czerwona cz. I. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Wstępy: O. Gajkowa, W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1976, ss. LXXXIV i 448, nuty, ryciny. T. 57/1 – Ruś Czerwona cz. II/1. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1978, ss. 768, nuty, ryciny. T. 57/2 – Ruś Czerwona cz. II/2. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1979, ss. 769–1436 [668], nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 56–57, indeksy do T. 56 i 57. T. 58 – Materiały do etnografii Słowian wschodnich. Zebrane z rekopisów i źródeł drukowanych. Wstęp: A. Skrukwa. 209 �Nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. Tom przygotowany do druku. T. 59/I – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. I: Łużyce. Z rękopisów opracowali B. Linette i A. Skrukwa. Konsultacje językowe F. Michałk. Wstępy: A. Skrukwa, F. Michałk i B. Linette. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1985, ss. LII i 348, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/I, indeksy. T. 59/II – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy. Słowacja. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa, Opracowanie filologiczne pieśni A. Gawarecka. Opracowanie muzykologiczne D. Pawlakowa. Wstępy: E. Millerowa, A. Gawarecka i D. Pawlakowa. Red. E. Millerowa. Poznań 2001, ss. LXXIII i 158, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/II, indeksy. T. 59/III – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna Południowa. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie filologiczne pieśni i przysłów M. Jakóbiec-Semkowowa. Opracowanie muzykologiczne D. Pawlakowa. Wstępy: E. Millerowa, M. Jakóbiec-Semkowowa i D. Pawlakowa. Red. E. Millerowa. Poznań 2001, ss. CIV i 326, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/III, indeksy. T. 60 – Przysłowia. Z rękopisów opracował i zredagował S. Świrko. 210 �Wstęp S. Świrko. Wrocław-Poznań 1967, ss. XXIX i 628, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, słownik wyrazów staropolskich i gwarowych, indeks haseł pomocniczych. Toż: Wydanie drugie, przejrzane i poprawione przez autora opracowania wydania pierwszego [S. Świrkę] oraz J. Bursztę i M. Tarkę. Uzupełnił odsyłaczami do Nowej księgi przysłów polskich S. Świrko. Wstęp: J. Burszta, S. Świrko. Warszawa 1977, ss. 636, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, słownik wyrazów staropolskich i gwarowych, indeks haseł pomocniczych. T. 61 – Pisma muzyczne cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych wydał i wstępem opatrzył M. Tomaszewski. Wstęp M. Tomaszewski. Przypisy opracowali D. Pawlak i M. Tomaszewski. Współpraca red. E. Miller i D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1975, ss. LIX i 404 , ryciny. T. 62 – Pisma muzyczne cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrał M. Tomaszewski. Tekst i przypisy opracowała D. Pawlak. Red. E. Miller i D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1981, ss. 810, nuty, ryciny, indeksy do T. 61 i 62. T. 63 – Studia, rozprawy i artykuły. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych opracowały E. Miller i A. Skrukwa. Wstępy: J. Burszta, M. Gruchmanowa i A. Posern-Zieliński. Red. E. Miller i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1971, ss. XLVIII i 672, nuty, ryciny, indeksy. 211 �T. 64 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (1837-1876) Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Wstęp M. Turczynowiczowa. Red. A. Skrukwa i E. Krzyżaniak. Wrocław–Poznań 1965, ss. XXIX i 696, ryciny. T. 65 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (1877-1882)1. Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Opracowanie komentarzy i red. E. Krzyżaniak-Millerowa i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1966, ss. VI i 740, ryciny. T. 66 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (1883-1890). Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Opracowanie komentarzy i red. E. Krzyżaniak-Millerowa i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1969, ss. VI i 896, ryciny, indeksy do T. 64–66. T. 67/I – Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I. Z druków i rękopisów opracował A. Pawlak. Red. D. Pawlakowa. Wstęp A. Pawlak. Wrocław–Poznań 1986, ss. XX i 702, nuty, ryciny. T. 67/II – Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II. Z rękopisów opracował A. Pawlak. Red. D. Pawlakowa. Wrocław–Poznań 1989, ss. 336, nuty, ryciny, indeksy do cz. I i II. 1 Pierwodruk listów wymienionych przez O. Kolberga z J. Karłowiczem zob.: Z. Jabłoński Korespondencja Oskara Kolberga z Janem Karłowiczem z lat 1877–1890, „Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” R. 2: 1956, s. 287–311. 212 �T. 68 – Kompozycje wokalno-instrumentalne. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała D. Idaszak. Wstęp, wykaz kompozycji: D. Idaszak. Red. H. Pawlak. Poznań 1990, ss. XL i 680, nuty, ryciny. T. 69 – Kompozycje fortepianowe. Z druków i rękopisów opracowała D. Idaszak. Wstęp, wykaz kompozycji: D. Idaszak. Red. D. Pawlakowa. Poznań 1995, ss. XXXII i 732, nuty, ryciny. Suplementy do tomów 1–36 T. 70 – Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Wstępy: A. Skrukwa i M. Prochaska, oraz: E. Millerowa i D. Pawlakowa wstęp: Suplementy do monografii wydanych przez Oskara Kolberga. Poznań 2003, ss. LXII i 206, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 1 i 70, indeksy do T. 1 i 70. T. 71 – Sandomierskie. Suplement do tomu 2. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Wstępy: E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2001, ss. XXXIV i 222, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 2 i 71, indeksy do T. 2 i 71. T. 72/I – Kujawy. Suplement do tomów 3-4, cz. I: Chodzone, obertasy, kujawiaki, mazury. 213 �Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrały i opracowały D. Pawlak i A. Skrukwa. Wstępy: D. Pawlak i A. Skrukwa. Poznań 2009, ss. XXIV i 472, nuty, ryciny. T. 72/II – Kujawy. Suplement do tomów 3-4, cz. II. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrały i opracowały D. Pawlak i A. Skrukwa. Wstępy: D. Pawlak i A. Skrukwa. Poznań 2014, ss. C i 370, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 3–4 i 72/I–II, indeksy do T. 3–4 i 72/I–II. T. 73/I – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Wstępy: E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. CXV i 522, nuty, ryciny. T. 73/II – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. 544, nuty, ryciny. T. 73/III – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. III. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. 586, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 5–8 i 73/I–III, indeksy do T. 5–8 i 73/I–III. T . 74/I – W. Ks. Poznańskie. Suplement do tomów 9-15, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Wstępy: E. Antyborzec i H. Pawlak. Nuty, ryciny. Tom przygotowany do druku. 214 �T . 74/II – W. Ks. Poznańskie. Suplement do tomów 9-15, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 9-15 i 74/I-II, indeksy do T. 9-15 i 74/I-II. Tom przygotowany do druku. T. 75 – Lubelskie. Suplement do tomów 16–17. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrali i opracowali B. Linette i A. Skrukwa. Wstępy: B. Linette, A. Skrukwa. Red. A. Skrukwa. Poznań 1998, ss. XLVIII i 368, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 16–17 i 75, indeksy do T. 16–17 i 75. T. 76 – Kieleckie. Suplement do tomów 18–19. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i H. Pawlak. Wstępy: E. Antyborzec i H. Pawlak. Poznań 2011, ss. XXX i 694, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 18–19 i 76, indeksy do T. 18–19 i 76. T. 77/I – Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21, cz I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Wstępy: E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2005, ss. LXII i 394, nuty, ryciny. T. 77/II – Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2006, ss. 496, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 20–21 i 77/I–II, indeksy do T. 20–21 i 77/I–II. 215 �T. 78 – Łęczyckie. Suplement do tomu 22. Opracowanie tekstów: E. Antyborzec i I. Kotlarska. Opracowanie muzykologiczne: H. Pawlak i Ł. Smoluch. Wstępy: E. Antyborzec i Ł. Smoluch. Korekta zapisów muzycznych: S. Zielonka. Opracowanie bibliografii i indeksów: I. Chmielewska. Red. E. Antyborzec. Poznań 2016, ss. XLIV i 506, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 22 i 78, indeksy do T. 22 i 78. T. 79 – Kaliskie. Suplement do tomu 23. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrali i opracowali I. Chmielewska i M. Prochaska, współpraca E. Antyborzec. Wstęp: E. Antyborzec, I. Chmielewska, M. Prochaska. Red. A. Skrukwa. Poznań 2016, ss. XXXIII i 284, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 23, 46 i 79, indeksy do T. 23, 46 i 79. T. 80/I – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. I. Z rękopisów i źródeł drukowanych wybrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Wstęp: E. Antyborzec i H. Pawlak. Poznań 2020, ss. LXXXI i 291, nuty, ryciny. T. 80/II – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. II. Z rękopisów i źródeł drukowanych wybrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Poznań 2024, ss. 464, nuty. T. 80/III – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. III. Opracowanie bibliografii i indeksów Ewa Antyborzec i Iwona Chmielewska. Poznań 2024, ss. 181, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 24–28 i 80/I–III, indeksy do T. 24–28 i 80/I–III. 216 �T. 81 – Pokucie. Suplement do tomów 29–32. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. Opracowanie muzykologiczne A. Kustra. Wstępy: A. Skrukwa i A. Kustra. Poznań 2008, ss. LXI i 378, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 29–32 i 81, indeksy do T. 29–32 i 81. T. 82 – Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne B. Linette. Wstępy: E. Millerowa i B. Linette. Poznań 2004, ss. LXXXVI i 410, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 33–34 i 82, indeksy do T. 33–34 i 82. Aneks do T. 82 – Chełmskie. Suplement do tomów 33-34. Aneks. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Wstęp: E. Millerowa. Poznań 2020, ss. XXXIV i 120, ryciny, indeks geograficzny do aneksu. T. 83/I – Przemyskie. Suplement do tomu 35, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Wstępy: E. Millerowa i M. Prochaska. Poznań 2011, ss. C i 438, nuty, ryciny. T. 83/II – Przemyskie. Suplement do tomu 35, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Poznań 2011, ss. 552, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 35 i 83/I–II, indeksy do T. 35 i 83/I–II. T. 84 – Wołyń. Suplement do tomu 36. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. 217 �Opracowanie muzykologiczne A. Ruda. Wstępy: A. Skrukwa i A. Ruda. Poznań 2002, ss. LIV i 506, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 36 i 84, indeksy do T. 36 i 84. Biografia Oskara Kolberga T. 85/I – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. I: Biografia. Autorki: E. Millerowa i A. Skrukwa. Poznań 2024, ss. XII i 506, ryciny. T. 85/II – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. II: Studia monograficzne. Autorzy: E. Antyborzec, P. Dahlig, Z. Jasiewicz, E. Millerowa, D. Pawlakowa, M. Prochaska. Poznań 2024, ss. 624, ryciny, nuty. T. 85/III – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. III: Spuścizna rękopiśmienna. Kalendarium podróży. Bibliografia. Wykaz tek. Autorki: E. Millerowa, A. Skrukwa. Poznań 2024, ss. 351, indeks osób i indeks geograficzny do cz. I–III tomu 85. Prace i utwory błędnie przypisywane Oskarowi Kolbergowi W bibliografiach etnograficznych i muzycznych oraz w biografiach Oskara Kolberga przypisywano mu kilka prac, których w tej bibliografii nie uwzględniono, ponieważ analizy tych utworów i tekstów oraz okoliczności ich powstania nie potwierdzają jego autorstwa: Fryderyk Chopin, anonimowy artykuł w „Gazecie Warszawskiej” 1849 nr 293, z dnia 5 i 6 listopada, według M. Tomaszewskiego autorem nie był O. Kolberg, ale prawdopodobnie J. Kenig (zob. wstęp M. Tomaszewskiego do tomu Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XXVI– –XXVII; 218 �Janek spod Ojcowa, obrazek sceniczny napisany przez J. K. Gregorowicza z muzyką A. Tarnowskiego, mylnie identyfikowany z utworem Kolberga Scena w karczmie czyli Powrót Janka do którego libretto napisał również J. K. Gregorowicz, zob. w Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 100–103. List… „Wiek” 1877, nr 93, list ten wymienia w swej Bibliografii ludoznawstwa polskiego (Kraków 1914) F. Gawełek (poz. 7142), autorem był Wilhelm Kolberg, który polemizował tam z Aleksandrem Weinertem. Ułamek o muzyce wielkopolskiej, anonimowy artykuł w „Przyjacielu Ludu” R. 4:1837, T. 1, nr 23, s. 177–181, zob. wstęp M. Tomaszewskiego do tomu Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XXIX; Ułan polski, pieśń zamieszczona przez J. Horoszkiewicza w tomie Echa minionych lat. Wiersze, pieśni z muzyką, marsze wojska polskiego z końca XVIII i początku XIX w. zebrał i wydał…, Lwów 1889, z. 1: Słowa s. 87, z. 2: Nuty s. 61, z notą Horoszkiewicza nad tekstem w z. 1: „Wasilewski. Słowa i muzyka od O. Kolberga”. Z listów wymienianych przez O. Kolberga z J. Horoszkiewiczem wynika, że Kolberg przesyłał Horoszkiewiczowi pieśni patriotyczne pochodzące z gromadzonych przez niego zbiorów rękopiśmiennych, ale nie były to jego kompozycje. Pieśń mylnie opublikowana w tomie Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68, s. 33–34) jako utwór Kolberga. ��Agata Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów Rękopisy przechowywane w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, s. 225 – Teki założone przez O. Kolberga i wymieniane w jego spisach, s. 225 – Teki utworzone po śmierci Kolberga, tj. po roku 1890, oraz inne zespoły jego rękopisów znajdujące się w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, s. 259 – Rękopisy znajdujące się w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, s. 270 – Rękopisy w zbiorach innych bibliotek i w muzeach, s. 282 – Biblioteka Jagiellońska, s. 282 – Biblioteka Narodowa, s. 282 – Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, s. 282 – Biblioteka Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, s. 283 – Muzeum Etnograficzne w Krakowie, s. 284 – Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie, s. 285 – Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze, s. 285 Zachowaną spuściznę rękopiśmienną Oskara Kolberga podzielono tu na trzy części w zależności od miejsca, w którym przechowywane są obecnie jej najważniejsze zespoły. Pierwsza to rękopisy znajdujące się jako depozyt w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Stanowią one większość znanej dziś spuścizny Kolberga i zawierają przede wszystkim materiały powstałe w czasie prowadzonych przez niego w ciągu pięćdziesięciu lat prac badawczych i wydawniczych. Druga to rękopisy przechowywane w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, gdzie znajduje się kolejna znacząca część materiałów folklorystyczno-etnograficznych oraz korespondencja i dokumenty osobiste. Trzecia to mniejsze objętościowo rękopisy rozproszone w kilku innych zbiorach bibliotecznych i muzealnych: w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie, w Bibliotece Narodowej w Warszawie, w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie, w Bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie i w Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze. 221 �Nie ujęto tu natomiast korespondencji1 rozproszonej w postaci pojedynczych listów lub niewielkich ich zespołów w wielu innych zbiorach archiwalnych i bibliotecznych, m.in. w Archiwum PAU i PAN w Krakowie oraz w Bibliotece Jagiellońskiej, Bibliotece Narodowej w Warszawie, Lwowskiej Narodowej Bibliotece Naukowej im. Wasyla Stefanyka we Lwowie i w bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Specjalnym zespołem etnograficznych materiałów Kolberga są założone przez niego teki regionalne i Miscellanea w większości przechowywane dziś w Archiwum Naukowym PTL. Przekazane tam zostały jako depozyt w roku 1953 przez Komisję Organizacyjną Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. W ich spisie podano numery tek, ich tytuły i sygnatury zespołów wewnątrz nich według inwentarza2 archiwum PTL, a tam dla tek o numerach 1–40 najczęściej użyto nazw i pierwotnych numerów zapisanych przez Kolberga na oryginalnych okładkach w znacznej części zachowanych do dziś, dlatego większość tytułów jest identyczna z odnotowanymi przez niego w spisie z r. 1886. W tej części wykazu zamieszczono także informacje o tekach zlikwidowanych w latach 1890–1961. W opisie utworzonych przez Kolberga tek regionalnych i Miscellanea najpierw przytoczono notatkę z jego własnoręcznego spisu z 10 stycznia 1886 r., ponieważ z zachowanych kilku takich dokumentów sporządzonych przez niego pod koniec życia ta wersja jest najpełniejsza3. Informacje o stanie tego zespołu rękopisów w r. 1890, po śmierci Kolberga, pochodzą z notatek Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich. Rękopis ten znajduje się obecnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie 4 składa się z 29 kart i nosi tytuł nadany przez Seweryna Udzielę. Udziela jako sekretarz 1 Korespondencja O. Kolberga została wydana w tomach 64–66 jego Dzieł wszystkich, tam w metryce każdego listu podane jest miejsce przechowywania jego rękopisu i odpowiednia sygnatura archiwalna. 2 Z. Staszczak Wykaz zawartości Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1945-1955), Wrocław 1955, „Archiwum Etnograficzne”, nr 11 3 Wykorzystany tu spis tek Kolberga znajduje się w tece Papiery osobiste w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 75-76, ponadto zachowały się takie spisy z r. 1883 i z 1887 (tamże, k. 71–74 i 77– –80), oraz spis powstały około r. 1882 obecnie w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Nie wszystkie z nich są kompletne, np. dwa spisy z roku 1887 obejmują tylko teki regionalne, bez Miscellanea. Z wykazu sporządzonego przez Kolberga 10 stycznia 1886 r. przytaczano tu tylko informacje o przechowywanych w danej tece materiałach. Notatki o kosztach druku kolejno wydawanych przez Kolberga tomów i sposobie ich pokrycia zamieszczone są w pierwodruku tego wykazu w Korespondencji Oskara Kolberga cz. III (T. 66), aneks 12, s. 743-749. 4 W archiwum muzeum ma sygnaturę: II/155, nr inw. I/191/RKP. 222 �działu etnologicznego Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, później sekretarz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności, opiekował się rękopisami Kolberga w latach 1903–1935. Wtedy większość notatek Kopernickiego wyjął z Kolbergowskich tek i zebrał razem, nadając im wymieniony wyżej tytuł. W tym opracowaniu uzupełniono je o zapiski Kopernickiego o takim samym charakterze pozostawione przez Udzielę w ich pierwotnym miejscu, tj. w tekach regionalnych i miscellanea. Notatki Kopernickiego w intencji autora nie miały być inwentarzem, ale wskazówkami co do dalszego postępowania z określonymi rękopisami. Przytoczono je jednak, ponieważ często są jedynym znanym źródłem informacji o stanie spuścizny rękopiśmiennej Kolberga po jego śmierci, a przed rokiem 1961. Informują też, jakie działania podejmował Kopernicki, wykonawca testamentu Kolberga, upoważniony do swobodnego dysponowania tym zasobem, tj. wydania drukiem, zachowania, przekazania do innych zbiorów lub usunięcia materiałów według swego uznania. Inwentarz tek1 Kolberga sporządzony w roku 1934 w Komisji Etnograficznej PAU jest praktycznie powtórzeniem Kolbergowskiego wykazu z roku 1886, dlatego informacje tam odnotowane przytaczano tylko w nielicznych przypadkach. Podobnie jak w innych wcześniejszych wykazach nie podano w tym inwentarzu ilości kart w tekach2. Zawartość tek przechowywanych obecnie w Archiwum Naukowym PTL była prawdopodobnie już przez Kolberga, a w części później przez osoby przygotowujące je do druku, podzielona na „podteczki” liczące od jednej do kilkudziesięciu kart i ujęte w papierowe obwoluty. Każdy taki zespół otrzymał w Archiwum PTL osobną sygnaturę. 1 Rękopis Księgi inwentarzowej Komisji Etnograficznej PAU znajduje się w Archiwum PAU w Krakowie, sygn. PAU I –29 f, zbiorów Kolberga dotyczą k. 1-5. Rękopis ten należy do tej części dokumentów Komisji Etnograficznej PAU, która została zwrócona do Archiwum PAU przez krakowskie Muzeum Etnograficzne dopiero w 1986 r. 2 Numeracja stron lub kart była niekiedy zastosowana już przez Kolberga lub autora rękopisu – jego korespondenta, ale w większości została wprowadzona w XX wieku przez osoby zajmujące się przygotowaniem rękopisów Kolberga do druku w latach 1900-1914 oraz ich „porządkowaniem” lub archiwizacją w latach 1890–1961. Dziś numeracja kart w tekach jest niejednolita, czasem liczbowane są strony, czasem karty albo arkusze, czasem wspólny numer mają niewielkie kartki naklejone razem na większej, ale bywają one też liczbowane jako karty osobne, niekiedy nadawano kolejną liczbę kartom czystym, w innych wypadkach nie itp. W latach 1961–1968 w Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga wykonano szczegółową inwentaryzacje zawartości wszystkich tek. Z konieczności przyjęto wtedy istniejącą paginację rękopisów i stosowano ją później w całości Dzieł. 223 �Tytuły, sygnatury archiwalne1 i podstawowe dane o rękopisach Kolberga znajdujących się w innych zbiorach, poza Archiwum Naukowym PTL, podane są według inwentarzy ich dysponentów. Tylko niektóre zespoły rękopisów Kolberga znajdujące się w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, a wypożyczone w latach 1956–1959 przez Zarząd Główny PTL mają tytuły nadane w działającej tam wówczas Pracowni Kolbergowskiej. Rękopisy te wypożyczono przed ich skatalogowaniem i przyjęte wówczas dla nich nazwy stosowane były w tomach Dzieł wszystkich Kolberga wydawanych przed drukiem katalogów Biblioteki PAN oraz konsekwentnie także w tomach drukowanych następnie. Są one niekiedy odmienne od wprowadzonych w publikowanych później katalogach Biblioteki PAN. Tytuły przyjęte w katalogach, różne od używanych poprzednio w archiwum PTL, również podano w opisie teki. Opisy obecnej zawartości tek założonych przez Kolberga i innych zespołów jego rękopisów są z konieczności skrótowe i podają tylko ogólne informacje, których regionów lub jakich problemów dotyczą materiały opatrzone określoną sygnaturą archiwalną oraz w których tomach Dzieł wszystkich zostały zamieszczone2. Mają także w miarę możliwości wskazać, o ile zasób rękopisów i druków w danej tece uległ zmianie od czasów, gdy decydował o nich Kolberg, a później przez nieco ponad rok Kopernicki. 1 W trakcie edycji Dzieł wszystkich O. Kolberga trzy zespoły rękopisów miały zmieniane sygnatury: rękopis Przemyskiego znajdujący się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie ma obecnie sygnaturę 465, do roku 1972 odnotowany był w tych zbiorach jako TNW 150. W BN PAU i PAN w Krakowie w roku 1964 zamieniono sygnaturę zespołu 2183 na 2184 i odwrotnie – zespół o dotychczasowej sygnaturze 2184 otrzymał nową 2183. Był to zabieg mechaniczny, ponieważ w każdym z tych dwu zespołów znajdują się w zasadzie wszystkie należące do niego poprzednio dokumenty. Zmiana ta stała się bardzo kłopotliwa dla czytelników Dzieł Kolberga, a także dla ich edytorów, ponieważ odwołując się później w różnych tomach do kart zawartych w tych zbiorach wskazywali dla tych samych dokumentów odmienne niż dawniej sygnatury archiwalne, a wskazówki zawarte w niektórych tomach stały się mylące. Ponadto w BN PAU i PAN przed drukiem w 1973 r. katalogu rękopisów o sygnaturach 3194–3211 zmieniono kolejność kart w kilku tekach, a także przemieszczono niektóre karty między tekami, dotyczy to zespołów o sygnaturach od 3195 do 3207, dlatego numery kart podane w wykazach źródeł w tomach Dzieł wszystkich oddanych do druku przed tymi zmianami nie zawsze zgadzają się ze stanem obecnym. Tak postąpiono m.in. z materiałami z tek Wołyń o sygn. 3206 i 3207, skąd pochodzi wiele zapisów publikowanych w tomie Białoruś-Polesie (T. 52 Dzieł) wydanym w 1966 r. 2 W informacjach o tomach Dzieł wszystkich Kolberga, w których są opublikowane wymieniane w tym zestawieniu materiały, podano numer tomu bez skrótu DWOK, ponieważ skrót T. w tym spisie dotyczy tylko tomów Dzieł wszystkich Kolberga. 224 �Jednak lakoniczny charakter spisu Kolberga i notatek Kopernickiego uniemożliwia dokładne porównanie ówczesnej zawartości tek ze stanem dzisiejszym. Używane w tych opisach określenia „zapisy terenowe” lub „notatki terenowe” oznaczają zapisy prymarne wykonane przez Kolberga ze słuchu w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem lub wykonawcą. Osoby zainteresowane rękopisami dotyczącymi określonych regionów lub tematów znajdą odpowiednie informacje we wstępach do tomów 39–84 Dzieł wszystkich. Ponadto dane o rękopisach wykorzystanych w Dziełach wszystkich zestawiane są w tych tomach w osobnych wykazach źródeł lub podawane bezpośrednio w przypisach. W roku 2014, który został przez Sejm Rzeczypospolitej ogłoszony Rokiem Kolberga, większość rękopisów przechowywanych w Archiwum PTL i w Bibliotece Naukowej PAU i PAN została zdigitalizowana i jest dostępna pod adresem: http://www.wbc.poznan.pl/publication/427268. Rękopisy przechowywane w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu Teki założone przez Kolberga i wymieniane w jego spisach Teka 1. Mazowsze. Warszawa, Łowicz, Czersk Sygn. Archiwum PTL: 1116–1122, łącznie kart 228. W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Mazowsze polne (Warszawa, Czersk, Łowicz, Rawa), a krótki opis wskazuje na inną niż obecnie zawartość: „Monografia już ogłoszona drukiem, tak że tylko drobne notaty, kilka druków i wypisów pozostało. Wyszły: tom 1 i 2 (1885 i 1886)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały przysposobione prawdo[podob] nie na osobny tom, mający stanowić zakończenie całego szeregu Mazowsza. Zawiera: 1. Demonologia i 2. Leki i choroby (po największej części wycinki i wypisy z dzieł i pism rozmaitych, lecz także i spostrzeżenia własne lub przez kogoś innego zebrane. Należy rozsortować i uporządkować.) 3. Opowieści ludowe wszelkiego rodzaju (bardzo bogaty i ciekawy zbiór baśni oryginalnych, dobrze spisanych, niewiele wypisanych skądinąd). 4. Gry i zabawy (niewiele, lecz dobrze opisane i ciekawe). 5. Do gwary mazowieckiej (bardzo niewiele i niedojrzałe). Dodatek – wycinki z »Czasu« 225 �(o wierzeniach ludowych, ze świata roślinnego i zwierzęcego) i »Kłosów« (opis sobótki w okolicy Pilicy).” Obecnie w tece znajdują się materiały wskazane przez Kopernickiego. Rękopisy zawarte w tece były tylko w niewielkiej części wykorzystane przez Kolberga w Mazowszu cz. I–V (T. 24–28), pozostałe są wydane w cz. VI i VII Mazowsza (T. 41 i 42) i w suplemencie do tomów 24–28 (T. 80). Nieliczne zapisy z innych regionów, m.in. z Kujaw i z Lubelskiego, zamieszczone były przez Kolberga w odpowiednich monografiach w XIX w. (T. 3–4 i 16–17) lub wydane obecnie w suplementach do nich (T. 72/II i T. 75). Teka 2. Mazury podlaskie. Mińsk, Łuków, Radzyń, Siedlce Sygn. Archiwum PTL: 1223–1226, łącznie kart 48. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze podlaskie (Radzymin, Kałuszyn, Siedlce, Łuków), opis zawartości: „Obfite zbiory. Monografia tej części Mazowsza w pełni już do druku przygotowana jako tom 3” 1. W opisie Kopernickiego z r. 1890 teki tej dotyczy tylko krótka notatka na marginesie informacji o tece 1: „Teka 2 całkiem wyczerpana”. Obecnie teka zawiera zapisy terenowe Kolberga i jego czystopisy związane ze wskazanym tytułem regionem Mazowsza, są to głównie pieśni i opisy wesel. Cztery karty (sygn. 1125, k. 1-4) są fragmentami czystopisu części III Mazowsza przeznaczonego dla drukarni, o czym świadczą notatki skierowane do zecera. Prawie wszystkie materiały zawarte w tej tece zostały wydane przez Kolberga w tomie Mazowsze cz. III (T. 26), a pozostała niewielka cześć później w tomach Mazowsze cz. VI i VII (T. 41–42). Nieliczne, tam niedrukowane, znajdują się w suplemencie do monografii Mazowsza (T. 80). Wiele ballad zamieścił Kolberg jeszcze przed wydaniem Mazowsza w tomie Pieśni ludu polskiego (T. 1). Na kartach zapisów terenowych zanotowane są także pojedyncze pieśni i melodie z innych regionów Mazowsza, oraz z Sandomierskiego, Lubelskiego i Radomskiego. Te ostatnie wydane zostały w suplementach do odpowiednich monografii (T. 71, 75 i 77). Teka 3. Teki nr 3 nie ma dziś w spuściźnie Kolberga. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazury pruskie (Lec, Ełk, Osterode itd. ku Królewcu), opis zawartości: „Monografia w znacznej części gotowa do 1 Tom III Mazowsza wydał Kolberga w 1887 r. 226 �druku. Rękopis ks. Gizewiusza (aneks), materiały otrzymane od dra Kętrzyńskiego i inne źródła w odpisach i wycinkach”. Spis zawartości1 wykonany przez Kopernickiego w r. 1890 jest bardzo dokładny: „1) Wypisek ze Słow. geograf. o dzisiejszej prawowierności Mazurów (kilkanaście wierszy). Kilka wyrazów gwary miejscowej. No 40 »Kuriera Polskiego« z artykułem wstępnym o Mazowszu pruskim. Pieśń dożynkowa z Osterode (Kraplewo), bez melodii. Wypisek z »Bibl. Warsz.« 1848 (kilka pieśni weselnych z melod.). Notatka własna: n[umery] pieśni z Osterode podanych już w ser. pierwszej. Karłowicza [Dziesięć] pieśni mazurskich (odbitka ofiarowana mnie). Toeppen Aberglauben aus Masuren, wyd. 2, Gdańsk 1867. Prusko-polski kalendarz 1884 Osterode. Notatka bibliograficzna o dziele Brauna Bilder aus Masuren, Lyck 1888. Notatka z »Wędrowca« 1882 o Mazurach (nie etnograf.). Melodia piosnki od Serocka. Brulion sprawozdania o swej wycieczce do Prus i Poznania z dodaniem drobnych wypisów i notatek. Kilka n[umerów] »Gazety Leckiej« gotykiem drukowan. z r. 1875. Wypiski z Wójcickiego Stare gawędy o podaniach ludowych. Reise Karte der Prov. Preußen. [Dwie] książki drobne ludowe wydane w Hamburgu, jako wzór zepsute[go] języka i gotyckiego druku. Rozmaite notatki wypisane z »Wędrowca« o nazwach miejscowości itp. Wycinek drukowany felietonu »Dzien. Poznańsk.« z r. 1868 z art. Kętrzyńskiego O Mazurach. Powiastka dla ludu drukowana w Hamburgu nie gotykiem. Kętrzyński O Mazurach, Poznań 1872. Wypisy rozmaite o Mazowszu pruskim z artykułów Kętrzyńskiego w »Tygodn. Ilustr.« z r. 1881 nr 298 – wiadomości ogólne. Brulion początku przedmowy do dzieła o Mazowszu pruskim z notatkami bibliograficznymi. Wszystko to zużytkowane do następnego działu materiałów przygotowywanych do druku. 2) Materiały przysposobione już przez O.K. [tu szczegółowy spis zawartości rękopisu wydanego w tomie 40 Dzieł wszystkich, s. 3–470]; 3) Zbiory rękopiśmienne: pieśni Kętrzyńskiego z których poprzedni dział wyrobiony i bruliony do tegoż.” W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną PAU obok nazwy tej teki jest niedatowana notatka, że została ona wypożyczona Bibliotece PAU. Zawartość teki znajdującej się wówczas w zbiorach PAU została rozproszona we wrześniu 1939 r., po wkroczeniu Niemców do Krakowa 1 U góry pierwszej strony notatka Kopernickiego: „+ książki i brosz. drukowane” oraz Udzieli: „do tego jest rękopiśmienny zbiór pieśni Gizewiusza”. 227 �w uzasadnionej obawie przed zniszczeniem jej przez okupantów. Rękopis tomu Mazury pruskie schowano w Muzeum Przyrodniczym PAU bez karty tytułowej i wstępu Kolberga. Nie wszystkie wskazane przez Kopernickiego rękopisy i druki zostały odnalezione po wojnie, brak m.in. wstępu Kolberga do tomu Mazury, wielu notatek, brulionu sprawozdania z podróży, mapy itd. W zbiorach BN PAU i PAN w Krakowie są obecnie następujące fragmenty dawnej teki mazurskiej: sygnatura 3208 – Kolbergowski rękopis tomu Mazury pruskie; sygn. 3891, 3892 i sygn. 2184 (dawniej 2183) k. 88–143 – pieśni w rękopisach W. Kętrzyńskiego i innych osób; sygn. 2559 II – rękopis Pieśni ludu znad górnej Drwęcy […] G. Gizewiusza. Teksty te zostały wykorzystane w T. 40 Mazury pruskie. W zbiorach BN PAU i PAN zachowały się także dwie „książki drobne ludowe wydane w Hamburgu”. Książka Aberglauben aus Masuren M. Toeppena z glosami Kolberga znajduje się od roku 1945 w rękach prywatnych. Teka 4. Łomża, Augustów, Tykocin, Bielsk Sygn. Archiwum PTL: 1127–1135, łącznie kart 34. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze nadnarewskie (Łomża, Tykocin, Bielsk, Augustów, Suwałki), opis zawartości: „Pieśni, obrzędy, zwyczaje i varia. Notaty Osipowicza, Połujańskiego i innych. Publikacje Glogera. Wycinki i wypisy”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Wyczerpana zupełnie dla Mazowsza T. V. Pozostało nieco odpadków rozmaitych i szczegółów, które mogą być zużytkowane do czyjegoś opracowania o tejże okolicy. Same przez się zaś materiału żadnego nie stanowią”. Obecnie w tece znajdują się rękopisy A. Osipowicza i A. Połujańskiego wykorzystane przez Kolberga w cz. V Mazowsza (T. 28) oraz przez późniejszych wydawców w tomach Mazowsze cz. VI i VII (T. 41–42), ponadto nieliczne Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni i melodii opublikowane w cz. V Mazowsza oraz melodie taneczne z przyśpiewkami wydane w r. 1857 w Pieśniach ludu polskiego (T. 1). Nieliczne są zapisy terenowe z innych regionów, te zamieszczono w Kaliskiem i Sieradzkiem (T. 46) i w Łęczyckiem (T. 22 i 78). Nie ma dziś w tej tece ani w innym miejscu archiwum Kolberga wspomnianych przez niego publikacji Z. Glogera. 228 �Teka 5. Płock, Dobrzyń, Pułtusk, Kurpie Sygn. Archiwum PTL: 1136–1140, łącznie kart 236. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze stare (Płock, Dobrzyń, Lipno, Mława, Pułtusk, Ostrołęka), opis zawartości: „Kurpie; znaczne do ich opisu materiały; notatki Jahołkowskiego i moje. […] Zaliczam tu i monografię Ziemi Dobrzyńskiej publikowaną już przez Akademię (mieści się w »Zbiorze Wiadomości do Antropologii [Krajowej]« tom VI”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Spory zbiór pieśni szlacheckich, miejskich i dworskich, nie uporządkowany, z melodiami; b) podobnyż zbiór tańców z przyśpiewkami (między nimi zamieszały się pieśni z melodiami); c) osobno niewielka ilość tańców z Płockiego; wszystko to po przejrzeniu przez muzyka i uporządkowaniu, gdy się sprawdzi z wydanymi już melodiami i tańcami, że jest coś nieznanego dotąd a godnego pamięci, może być wydane osobno jako dodatek do Mazowsza; d) nazwy wsi i rodowe z Płockiego i Kurpiów; e) wycinki i odpadki rozmaite w niewielkiej ilości.” Materiały znajdujące się obecnie w tej tece w większości dotyczą Mazowsza i zostały wydane przez Kolberga w cz. IV monografii tego regionu (T. 27) lub przez późniejszych wydawców w cz. VI i VII (T. 41–42) i w suplemencie do Mazowsza (T. 80). Wiele zapisów pieśni pochodzi z innych regionów, z Mazur, Radomskiego, Kaliskiego, Łęczyckiego, Lubelskiego, Chełmskiego, Pokucia, Podola oraz z Krakowskiego i Podhala, zostały one wydane przez Kolberga w odpowiednich tomach lub obecnie w suplementach do nich i w nowych monografiach. Zapisy, których pochodzenia regionalnego nie udało się ustalić, przeznaczono do tomu Miscellanea. Teka 6. Prusy zachodnie, Kaszuby, Połaby, [z późniejszym dopiskiem:] Łużyce Sygn. Archiwum PTL: 1141–1155, łącznie kart 231. W spisie Kolberga z r. 1886 jako zawartość tej teki wymienione są trzy zespoły o odrębnych tytułach: „[1] Prusy zachodnie: pieśni, wesela, zwyczaje itd. od Torunia, Gdańska, Malborka, Elbląga, z Warmii. Notatki i wypisy. [2] Kaszuby: rozprawa Hilferdinga (w tłumaczeniu z ros.), dodatki moje i innych, jak np. Cejnowy. Publikacje tegoż (aneks). Wycinki. [3] Połaby i Łużyce: rozmaite wyciągi i wypisy z dzieł.”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Prusy zachodnie, wypisy z rozmaitych dzieł i pism, przeważnie z »Przyjaciela Ludu«, liczne notatki bibliograficzne 229 �z cennymi wskazówkami przy opracowaniu tej części kraju. Dużo własnych spostrzeżeń i zapisków z Waplewa, Nawry i innych okolic w brulionach ołówkiem lub piórem. Wszystko to po przepisaniu na czysto i uporządkowaniu będzie uzupełnieniem bardzo ważnym teki 3-ciej i razem z tym złoży się na 2 tomy lub jeden ogromny; b) Kaszuby, połowę stanowi przełożona przez O.K. rozprawa Hilferdinga o Słowianach przybałtyckich, resztę stanowią wypiski, wyciągi, notatki i wskazówki z innych dzieł. Dopełnieniem tego są własne zapiski odnoszące się do Kętrz[yńskiego]1, zwyczajów i muzyki ludowej Kaszub; starczy na rozprawkę osobną do »Zb[ioru] Wiad[omości]«; c) Łużyce, notatki i wypisy przeważnie językowe (ze Schleichera), pieśni (z Haupta i Szmalera) i trochę własnych zapisków, przyda się komuś jako garstka materiałów dodatkowych.” Obecnie teka zawiera głównie zapisy terenowe Kolberga z Pomorza sporządzone w czasie podróży w r. 1875 oraz wypisy z literatury i tłumaczenia prac na temat tego regionu. Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga wspomnianych przez niego publikacji Cejnowy. Większość tekstów i melodii z tej teki, także Kolbergowski przekład rozprawy A. Hilferdinga i słownik gwarowy oparty na opracowaniach G. Pobłockiego, A. Hilferdinga i własnych zapisach Kolberga, została wydana w monografii Pomorze (T. 39). Ponadto w tece 6 przechowywana jest niewielka liczba zapisów terenowych pieśni i melodii z Mazowsza, Kujaw i Poznańskiego wydanych w suplementach do odpowiednich monografii (T. 41–42, 72, 74), oraz notatki i odpisy z literatury na temat Łużyczan. Te ostatnie, m.in. pieśni przepisane ze zbioru J. A. Smolerja Pjesnički hornych a deľnych Łužiskich Serbow (Grymi 1841–1843), razem z pieśniami z innych rękopisów opublikowano w T. 59/I Materiały do etnografii Słowian zachodnich. Łużyce. Pominięto natomiast w Dziełach wszystkich niewielkie objętościowo wyciągi słownikowe z pracy A. Schleichera Laut- und Formenlehre der Polabischen Sprache (St. Petersburg 1871). Teka 7. Kujawy, Gostynin, Łęczyca Sygn. Archiwum PTL: 1156–1158, łącznie kart 64. W spisie Kolberga z r. 1886 na zawartość teki składają się dwie części z odrębnymi tytułami: „Łęczyckie i Gostyńskie. Pieśni, wesela, varia. 1 Prawdopodobnie chodzi o pracę W. Kętrzyńskiego O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich, Lwów 1882. 230 �Publikacje W. A. Maciejowskiego i notaty z Mazewa. Wyciągi i druki” oraz: „Kujawy. Odpadki od wydanej w r. 1867–1869 z własnych funduszów monografii w 2 tomach pt. Lud, seria 3 i 4.” W opisie Kopernickiego z r. 1890 tytuł: Kujawy, Łęczyckie, Gostynin, zawartość: „Wszystko wyczerpane w serii III–IV Kujawy i XXII Łęczyckie. Zostały odpadki muzyczne; melodie pieśni i tańców, nie przekreślone przez O.K., więc mogące się przydać komuś, o ile podobne lub takie same nie zostały już podane przez O.K. w innych seriach”. Na obwolucie dla zespołu o sygn. 1156 (k. 43) notatka Kopernickiego zbliżona w treści do przytoczonej wyżej: „Melodie pieśni i tańców nie poprzekreślane p[rzez] O.K., prawdopodobnie nie były drukowane bądź z tej przyczyny, że podobne lub takie same pieśni podał już z innych okolic, bądź jako podrzędniejsze opuścił przez oszczędność przy wydawaniu Kujaw i Łęczyckiego. Znawca może tu znaleźć coś godnego uwagi, dlatego wszystko złożywszy razem, zachowuję do szczęśliwego użytku czyjegoś. K.” Obecnie teka zawiera zapisy z Kujaw i graniczących z nimi powiatów Mazowsza oraz z Łęczyckiego, w dużej części wydane przez Kolberga w cz. I i II Kujaw (T. 3–4), w Mazowszu (T. 24–26 i później w T. 41–42), w Łęczyckiem (T. 22) oraz w Pieśniach ludu polskiego (T. 1). Materiały niedrukowane przez Kolberga zamieszczone zostały w suplementach do tych monografii (T. 72, 78 i 80). Nie ma w tece publikacji W. A. Maciejowskiego wymienionych przez Kolberga, nie ma ich także w innych zespołach spuścizny Kolberga. Teka 8. Kalisz, Sieradz, Piotrków, Wieluń Sygn. Archiwum PTL: 1159–1165, łącznie kart 379. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kaliskie (Kalisz, Konin, Sieradz, Piotrków, Wieluń, Częstochowa), opis zawartości: „Wyciągi z akt, odpisy. Pieśni, tańce, bajki, zwyczaje, przysłowia, przesądy i varia. Monografia w połowie dokończona.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały o ile możności uporządkowane i przysposobione do druku w działach następujących: 1. Czary, przesądy, leki, wróżby, przepowiednie, a. – wypiski z notat Pstrokońskiego o b. woj. sieradzkim wyd. p[rzez] Szaniawskiego w »Bibl. Warsz.« 1851; b. – nieco własnych notat; c. – wypisy z innych pism i dzieł; d. – o jędzach w Polsce, o wiłach i zmorze (rękop[isy] po Kucharskim); e. – demonologia (o strachach 231 �itp.), własne notatki, wypisy i rękopisma po Kucharskim; 2. Opowieści. Przysłowia. Gry i zabawy. Bajek sporo zapisał sam, niektóre jednak bodaj czy nie wypisane bez wskazania miejsca, warto poszukać, czy nie były drukowane? Jedna, Meteor zbożowy, skrócone z drukowanej w »Zorzy« Grajnerta. Przysłów nie ma, gier 2 (wypisane z notat o woj. sieradzk.); 3. Pieśni, paczka spora z melodiami (przed oddaniem do druku przejrzeć należy i uporządkować); 4. Tańce, bez ładu zebrane wiele rzeczy rozmaitych, piosnki bez melodii, opis sobótki, pieśni weselne; 5. ditto – mnóstwo melodii po większej części z krótkimi śpiewkami, wiele jest z Kieleckiego i innych miejsc, lecz nie z Kaliskiego.” Obecnie zawartość teki stanowią głównie zapisy Kolberga z regionu wskazanego tytułem i skrótowo scharakteryzowane przez Kopernickiego. Są to przede wszystkim rękopisy przygotowywany przez Kolberga do wydania jako druga część Kaliskiego i opublikowane później w tomie Kaliskie i Sieradzkie (T. 46) i Kaliskie. Suplement od tomu 23 (T. 79). Ponadto znajdują się w tece 8 dość liczne zapisy pieśni z innych regionów wydane przez Kolberga w tomach: Sandomierskie, Kujawy, Poznańskie, Radomskie, Łęczyckie i Mazowsze (T. 2, 3–4, 9–13, 20–21, 22, 24–25), pozostałe spoza Kaliskiego opublikowano obecnie w suplementach do tych monografii (T. 71–74, 77–80). Teka 9. Poznańskie Sygn. Archiwum PTL: 1166–1169, łącznie kart 34. Tytuł Kolberga z r. 1886: Poznańskie, opis zawartości: „Odpadki od materiałów z Wielkopolski, użytych w latach 1875–1882 przy wydawnictwie z pomocą Akademii 7 tomów dzieła Lud, seria IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV. Spis nazw. W »Zbiorze Wiadomości do Antropologii [Krajowej]« tom 1, umieszczono rzecz o gwarze wielkopolskiej”. W opisie Kopernickiego z r. 1890: „Doszczętnie wyczerpana. Zostawione tylko długie spisy nazw wsi, miejscowości i rodowe i na okaz 1 egz. zapisanego szematyzmu Tow. Przy[jaciół] Nauk dla wiadomości, jakie tam miał źródła etnograficzne O.K. przy opracowaniu Poznańskiego.” Obecny stan teki zgadza się z charakterystyką Kolberga i Kopernickiego. Rękopisy wykorzystane w monografii Wielkopolski usunął już prawdopodobnie Kolberg. Pozostawione w tece niedrukowane przez niego zapisy, m.in. oracje weselne, spisy nazwisk, wykorzystane zostały w suplemencie 232 �do Poznańskiego (T. 74). Zachowany w tece fragment ankiety Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk pt. Szematy W. Ks. Poznańskiego z r. 1858 wypełniony był w Nowym Mieście (wówczas pow. Pleszew). Wspomniana przez Kolberga Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, zamieszczona w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, przedrukowana jest w Studiach, rozprawach i artykułach (T. 63), s. 342–388. Teka 10. Śląsk Sygn. Archiwum PTL: 1170–1174, łącznie kart 92 oraz nadbitka artykułu S. Udzieli z 1906 r. licząca 74 strony. Tytuł Kolberga z r. 1886: Szląsk pruski i austriacki, opis zawartości: „Wypisy i notaty z pism różnych. Bajki (własnego zbioru) i trochę pieśni”. Opis Kopernickiego1 z r. 1890 zachowany w tece 10: „Z własnych materiałów jest kilkanaście ciekawych bajek dosłownie z ust ludu spisanych, nieco pieśni z melodyjami i szkice ubioru męskiego (stanie na artykuł do »Zbioru Wiadom.«). Reszta luźne wypisy, wycinki, notatki i wskazówki.” Obecnie teka zawiera rękopisy Kolberga wydane w tomie Śląsk (T. 43), w tym zapisy terenowe bajek śląskich, oraz nadbitkę artykułu S. Udzieli, który w r. 1906 zamieścił znaczną część zawartości tej teki w artykule pt. Szląsk Górny w tomie VIII „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. Poza materiałami ze Śląska w tece znajdują się pojedyncze zapisy z Kaliskiego, Kieleckiego, Krakowskiego, Radomskiego i Mazowsza wydane w T. 5, 18, 21, 24, 27, 41 i 46. Teka 11. Górale. Nowy Targ, Nowy Sącz, Jasło, Spisz Sygn. Archiwum PTL: 1175–1177, łącznie kart 256. W spisie Kolberga z r. 1886 dwa tytuły i opis zawartości również podzielony na dwie części: „Górale tatrzańscy i nowotarscy. Wycinki i wypisy. Pieśni, tańce, muzyka, notaty bibliograficzne i varia” oraz „Spisz. Trochę pieśni, nut i notaty.” Opis Kopernickiego nie zachował się. Według Karola Hławiczki2, który oglądał tekę 11 w roku 1936, znajdował się w niej wtedy przygotowany przez Zdziarskiego w roku 1905 rękopis pt. Sąde[c]czyzna i Podhale, który obecnie przechowywany jest w Muzeum 1 2 Rkp. w tece 10 Śląsk, Arch. PTL sygn. 1170, k. 42. K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” 1936, nr 17 (164). 233 �Etnograficznym w Krakowie. Zdziarski, przygotowując materiały Kolberga do druku, uporządkował rękopisy zawarte w tece według swoich potrzeb, zmieniając układ nadany przez Kolberga, i włączył do swego rękopisu jedną kartę z Kolbergowskimi zapisami ośmiu melodii wyjętą z teki 11. Przechowywane w tece 11 zapisy zostały opublikowane w tomach Góry i Podgórze (T. 44 i 45), stanowiąc tam podstawowy zasób źródeł dotyczących Górali. Zamieszczono tam także melodie z karty znajdującej się obecnie w rękopisie Zdziarskiego w Muzeum Etnograficznym (nr inw. I/369/ Rkp MEK, k. 229). Zapisy folkloru słowackiego opublikowano w T. 59/II Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja. Nieliczne notatki i zapisy folkloru z innych regionów są zamieszczone w tomach: Krakowskie (T. 6 i 73), Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51), Pokucie (T. 29–30), Kieleckie (T. 76), Mazowsze (T. 24–25, 28, i 41–42) oraz przeznaczone do tomu Miscellanea. Teka 12. Podgórze, Myślenice, Wadowice Sygn. Archiwum PTL: 1178–1184, łącznie kart 109. Tytuł Kolberga z r. 1886: Podgórze krakowskie po Myślenice (Mogilany, Kalwaria, Wadowice, Oświęcim), opis zawartości: „Monografia w pełni materiałów w większej części oryginalnych (z muzyką) przygotowana, czeka układu i wykończenia”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „A. Materiały własne (w zupełnym nieładzie). Spory zbiór rozmaitego rodzaju, przeważnie pieśni i muzyki, inne wszelkie szczegóły na niezliczonych świstkach. Materiał ciekawy, na monografię nie wystarczy, lecz dużo wiadomości dorywczych, a autentycznych, zasługuje na uporządkowanie i wydanie. B. Wypiski i wycinki z rozmaitych źródeł. Wskazówki do opracowania etnograficznego Podgórza. C. Rękopism – inwentarz gospodarski wsi Głogoczowa z r. 1815.” Obecnie teka zawiera materiały z terenu wskazanego tytułem, są to przeważnie czystopisy Kolberga, w części przygotowywane do monografii Podgórza. Ponadto znajdują się tam kopie rękopisów Kolberga wykonane przez W. Kosińskiego (teksty) i osoby nieznane (nuty oraz część tekstów). Kosiński przed rokiem 1914 przygotowywał do druku materiały Kolbergowskie z tej teki i jego rękopisy są śladem tej pracy. Zapisy przechowywane w tece 12 zostały częściowo opublikowane przez Kolberga w cz. I Krakowskiego (T. 5), a pozostałe wydano w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45), w suplemencie do 234 �Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), a także w Tarnowskiem–Rzeszowskiem (T. 48). Inwentarz Głogoczowa nie zachował się w spuściźnie Kolberga, jego notatki z tego dokumentu zamieszczono w suplemencie do Krakowskiego (T. 73/I). Część rękopisów z teki 12 i ich kopii przeniesiona została przed rokiem 1953 do nowej teki 12a, zob. niżej. Teka 13. Kraków Sygn. Archiwum PTL: 1191–1194, łącznie kart 282. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kraków i okolica, opis zawartości: „Pieśni, podania, wycinki z gazet i wypisy, suplementa. Odpadki od drukowanych już rzeczy w 4 tomach dzieła Lud, seria V, VI, VII i VIII, wydanego z pomocą Akademii w latach 1870–1875”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Odpadki, bardzo niewiele lub nic niewarte od rzeczy wydanych w Krakowskiem. Składają się w połowie z wycinków i wypisów najrozmaitszych z innych dzieł, a połowie z notatek własnych, przeważnie muzycznych”. Na obecną zawartość teki 13 składają się rękopisy i nieliczne wycinki i druki, przeważnie związane z regionem krakowskim i w większości opublikowane w T. 5. Przeważają rękopisy Kolberga – zapisy terenowe pieśni i melodii, a także czystopisy pieśni pochodzących z jego badań i ze źródeł drukowanych oraz notatki na tematy poruszane w monografiach regionalnych. Ponadto znajdują się tu rękopisy Antoniny Konopczanki: dwa zbiorki przyśpiewek, każdy liczący kilkadziesiąt tekstów, oraz dwa zeszyty ze zredagowanymi przez nią bajkami, podaniami i materiałami wierzeniowymi, te ostatnie rękopisy oparte są na jej bezpośrednich zapisach zawartych w tzw. raptularzu, przechowywanym dziś w tece 45 Miscellanea. W tece 13 znajduje się także obszerny zbiór przyśpiewek do krakowiaków z całej Polski, liczący ponad 2800 tekstów. Razem z podobnym zbiorem przyśpiewek do kujawiaków, oberków i mazurów z teki 16 stanowi on tekstowe uzupełnienie do przechowywanego dziś w tece 33 Miscellanea rękopisu kilku tysięcy melodii tanecznych. Wyraźnie wyodrębnionym zespołem są liczące 44 karty notatki pt. Nazwy rodowe mieszkańców miast i wsi (sygn. Arch. PTL 1194/3). Zapisane tam nazwiska pochodzą prawdopodobnie ze źródeł drukowanych (prasa, spisy klasyfikacyjne uczniów itp.), a zasięg geograficzny zbioru obejmuje Galicję zachodnią i znaczną część wschodniej. 235 �Niedrukowane przez Kolberga materiały znalazły się przede wszystkim w suplemencie do Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), a także w uzupełnieniach do innych monografii, tj. w tomach 71–72 i 74–80 Dzieł wszystkich, zgodnie ze swym regionalnym pochodzeniem. Teka 14. Kielce Sygn. Archiwum PTL: 1195–1203, łącznie kart 111. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kieleckie (Kielce, Stopnica, Miechów, Olkusz), opis zawartości: „Wycinki z gazet i wypisy. Wesela, notaty i druki. Monografia stanowiąca dopełnienie wiadomości podanych przez ks. Siarkowskiego do »Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej« (tomy 2, 3, 5 i 7). Wydana z pomocą Akademii w r. 1885–1886 jako Lud seria XVIII i XIX.” Opis Kopernickiego z r. 1890 zanotowany bezpośrednio po informacjach o tece 13: „Podobneż odpadki dwojakiego rodzaju: n[umer]a »Gazety Kieleckiej«, »Ogniska Domowego« itp. Wypisy i wycinki z rozmaitych pism. Materiały drobne, nie użyte do Kieleckiego, przeważnie muzyczne. Z obu tych tek [tj. 13 i 14] żadnej osobnej pracy, nawet drobnej, zlepić nie można, lecz jako materiały cząstkowe do czyjejś pracy dodatkowo przydać się mogą.” Obecnie w tece znajdują się przede wszystkim Kolbergowskie czystopisy pieśni i melodii (ponad 800), pochodzących z jego badań terenowych w Kieleckiem, ponadto Kolbergowskie zapisy bajek, zagadek i przysłów z Kieleckiego, rękopisy Władysława Siarkowskiego (przysłowia i Mapka etnograficzna okolicy kieleckiej) oraz opis zwyczajów sobótkowych zanotowany na prośbę W. Siarkowskiego przez jednego z alumnów seminarium duchownego z Kielc. Poza rękopisami w tece znajdują się liczne egzemplarze czasopism, w tym „Gazety Kieleckiej” z roku 1874 i „Ogniska Domowego” z roku 1876 z artykułami W. Siarkowskiego. Część materiałów z tej teki wykorzystał Kolberg w monografii Kieleckiego (T. 18–19), znaczna część opublikowana została w suplemencie do niej (T. 76), nieliczne zapisy pochodzące z innych regionów (Krakowskie, Przemyskie) zamieszczono w odpowiednich tomach zgodnie z ich pochodzeniem regionalnym (T. 73 i 83). 236 �Teka 15. Tarnów, Rzeszów Sygn. Archiwum PTL: 1204–1207, łącznie kart 208. Tytuł Kolberga z r. 1886: Tarnów. Rzeszów, opis zawartości: „Część Jasielskiego i Sandeckiego. Pieśni z nutą, trochę szczegółów z życia ludu i varia. Odpisy (np. o kuligu itd.)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Spory zbiór pieśni z melodiami z dodatkiem drobnych notatek etnograf. wszelkiego rodzaju na świstkach; b) wypisy z rozmaitych źródeł – niewiele; c) wycinki z gazet – kilku”. Obecnie w tece, zgodnie ze skrótowym wyliczeniem Kolberga i Kopernickiego, znajdują się rękopisy i wycinki z prasy w większości dotyczące regionu określonego tytułem, te wydane zostały w T. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie. Ponadto są tam także zapisy terenowe pieśni i melodii z Sanockiego, z Rusi Czerwonej, z Przemyskiego, Krakowskiego, Lubelskiego i Mazowsza zamieszczone w odpowiednich monografiach i suplementach (T. 49–50, 56–57, 73, 75, 80 i 83). W tece znajdują się również nieliczne kopie wykonane przez S. Udzielę, który znaczną część tekstów i melodii z tej teki wydał drukiem pt. Tarnów–Rzeszów w tomie XI „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych” w r. 1910. Ponadto przechowywany jest tu obszerny rękopis nieznanego autora pt. Lud nasz, jego wiara, podania, zwyczaje etc. liczący 55 kart. Notatki w nim zawarte w większości zamieszczone zostały w tomie Tarnowskie-Rzeszowskie (T. 48). Teka 16. Radom, Opatów, Sandomierz Sygn. Archiwum PTL: 1208–1213, łącznie kart 148. Tytuł Kolberga z r. 1886: Sandomierskie (Radom, Końskie, Opoczno, Opatów, Sandomierz), opis zawartości: „Pieśni z nutą, wesela, zwyczaje, powieści, przesądy itp. Wypisy. Z części materiałów wydane zostało w r. 1865 z własnych funduszów dzieło Lud, seria II (Sandomierskie).” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Resztki od Radomskiego i Sandomierskiego, składają się z: a) materiały oryginalne (opis 1–2 wesel, dość sporo pieśni, tańce, po największej części przekreślone, więc już drukowane), rozmaite notatki drobne, b) wypisy i wycinki małej wagi i niewiele; c) trochę wycinków i n[umer]a gazet. Nb. korzyść taka jak z teki 14 (Kieleckie)”. Obecnie w tece znajdują się materiały opublikowane przez Kolberga w tomach Sandomierskie (T. 2) i Radomskie (T. 20–21). Są to zapisy 237 �terenowe pieśni, melodii i bajek, a także opisy wesel, ponadto pieśni zredagowane już do druku i duży zespół melodii tanecznych. Zapisy nie wydane przez Kolberga zostały zamieszczone głównie w suplemencie do Radomskiego (T. 77). W tece tej przechowywany jest także obszerny zespół tekstów przyśpiewek pt. Obertasy i mazurki, nie wymieniony przez Kolberga ani przez Kopernickiego. Jest on skorelowany z rękopisem melodii tanecznych znajdującym się w tece 33 Miscellanea. Na 24 kartach spisanych jest ponad 1800 przyśpiewek pochodzących w większości z badań terenowych Kolberga na terenie Królestwa Polskiego, tj. z Mazowsza, Lubelskiego, Radomskiego, Sandomierskiego, Kieleckiego, Kaliskiego i Kujaw, nieliczne pochodzą z Wielkopolski (22 teksty). Znaczna część opublikowana jest przez Kolberga w różnych tomach, pozostałe zamieszczono razem z melodiami w odpowiednich monografiach lub w suplementach do nich (T. 71–80). Teka 17. Lublin, Biłgoraj Sygn. Archiwum PTL: 1214–1222, łącznie kart 106. W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Lubelskie (Lublin, Lubartów, Krasnystaw, Zamość, Janów), opis zawartości: „Odpadki nieliczne od monografii, której dwa tomy wyszły z druku z pomocą Akademii w latach 1883 i 1884 jako Lud, seria XVI i XVII”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Same odpadki bez żadnej wartości, poprzekreślane przez samego O.K., więc albo drukowane w Lubelskiem, albo przez niegoż odrzucone”. Obecnie w tece 17 znajdują się rękopisy terenowe i czystopisy Kolberga związane z Lubelskiem, rękopisy W. Ciesielskiego i jego rysunki dotyczące również tego regionu oraz nieliczne zapisy folkloru pochodzące z Chełmskiego. Znaczną część materiałów z teki 17 wykorzystał Kolberg w monografii Lubelskie (T. 16–17), pozostałe są opublikowane w suplemencie do tej monografii (T. 75) i w suplemencie do Chełmskiego (T. 82). W suplemencie do Lubelskiego zamieszczono także 26 rycin Ciesielskiego wraz z ich opisem autorskim i krytycznymi komentarzami Wilhelma Kolberga. W tece 17 przechowywane były również listy Ciesielskiego do Kolberga, w r. 1963 zostały one przekazane do Biblioteki PAN w Krakowie i tam włączone do teki z korespondencją Kolberga (sygn. 2185/1, k. 99–108). 238 �Teka 18. Ruś Czerwona, Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl Sygn. Archiwum PTL: 1223–1229, łącznie kart 93. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona I (Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl), opis zawartości: „Wycinki i wypisy (głównie z czasopisma ros[yjskiego] »Cztienia«). Pieśni, tańce, zwyczaje, wesela, przesądy, baśni itp., Łemki, Górale nadgraniczni (opis Torońskiego). Materiały w znacznej ilości do kilkotomowej monografii nagromadzone.” Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się, obecnej zawartości teki 18 dotyczyć mogą w części notatki Kopernickiego znajdujące się dziś w tece 38 i przytoczone tu jako opis rękopisów z teki 34 (zob. niżej). Część rękopisów znajdujących się pierwotnie w tece 18, a później w tece 34, obecnie przechowywana jest w tekach Podkarpacie ukraińskie (sygn. 3195–3201 w zbiorach BN PAU i PAN). Jan Biela opracowujący do druku zapisy z teki 18 w swoim wstępie 1 datowanym „Lwów, we wrześniu 1911” wymienia poza rękopisami Kolberga i innych osób także druk: „Kazki zobraw Ignatij z Nikołowicz (Karpiński w Samborskiem – [dopisek Kolberga]) nakładem Jakoba Sawczyńskoho, Lwow 1861, stron 98, 8o . Mieści się tutaj 26 podań ludowych, drukowanych cyrylicą. Tytuł zbiorku i nagłówki poszczególnych kazek przepisał Kolberg ołówkiem w alfabecie łacińsko-polskim i dodał po prze[d]mowie spis rzeczy.” Następnie Biela wymienia jeszcze: „Rękopis z r. 1745 obejmujący 17 kart in folio. Z tych trzy niezapisane, reszta zawiera Pretensje dóbr wsi Olszanicy i Serednicy na groncie spisane anno 1745, tudzież Kontrakt trzyletni browarni Olszanicy in a[nno] 1745”. Obecnie w tece 18 znajdują się pieśni z Krynicy w zapisach terenowych Kolberga, jego odpisy tekstów ze zbiorów: Ż. Paulego Pieśni ludu ruskiego w Galicji i J. F. Hołowackiego Narodnyja pieśni Galickoj i Ugorskoj Rusi („Cztienia” 1863–1867 i 1870), opis wesela z okolic Dubiecka w rkp. nieznanego autora, Ruskoje wesile J. Łozińskiego (Przemyśl 1835) w przekładzie Kolberga oraz nieco wycinków z prasy i notatek. Nie ma natomiast w spuś­c iźnie Kolberga wymienionych przez J. Bielę dokumentów z połowy XVIII wieku dotyczących Olszanicy i Serednicy (pow. Lesko) oraz drukowanego zbioru Kazki (Lwów 1861) Ihnatija z Nikołowicz (Karpińskiego). Wymieniony przez Kolberga „opis Torońskiego”, tj. odpis artykułu A.J. Torońskiego Rusiny–Lemki z Zorji 1 Rkp. wstępu J. Bieli znajduje się w tece 18a, sygn. Arch. PTL 1230, k. 1-3. 239 �halickiej, znajduje się w zbiorach BN PAU i PAN w tece o sygnaturze 3201 (zob. niżej). Przechowywane w tece 18. materiały opublikowane zostały w tomach: Góry i Podgórze (T. 44–45), Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–50), Ruś Czerwona (T. 56) i w suplemencie do Przemyskiego (T. 83) – tam przekład opisu wesela J. Łozińskiego. Zapisy w języku ukraińskim pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 19. Ruś Czerwona Sygn. Archiwum PTL: 1238–1244, łącznie kart 476. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona II (Lwów, Żółkiew, Bełz, Złoczów), opis zawartości: „Wycinki i wypisy (z różnych pism lwowskich i »Cztienii« rosyjskich). Pieśni z nutą, tańce, zwyczaje. Materiał najobficiej z Złoczowskiego (mianowicie z Zadwórza, Jaryczewa, Oleska itd.) zebrany”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Materiały ogólnie tyczące się R. Czerwonej, składają się: 1. z małej ilości oryginalnych, przeważnie pieśni, wartość niewielka, 2. wypisy z rozmaitych źródeł, przeważnie pieśni z Hołowackiego »Cztenija«; b) Ze Lwowa i okolic odrobina oryginalnych bardzo małej wartości, przeważnie piosnki z melodiami, trochę wypisów z rozm. miejsc, również niewiele warte; c) z p[owia]tu żółkiewskiego oryginalnych materiałów garstka, przeważnie piosnki z melodiami, moc pieśni wypisanych z Hołowackiego, Wacława z Oleska i Ż. Paulego; d) Z p[owia]tu złoczowskiego bardzo bogaty zbiór pieśni spisanych przez siebie we wsiach Zadwórze i Ubinie, z dodatkiem innych zapisków etnograficznych, wypisy pieśni z Hołowackiego, W. z Ol[eska] i Ż. Paulego.” Materiały z teki 19 przygotowywał do druku W. Grzegorzewicz w r. 1902 i wśród rękopisów Kolberga znajdują się liczne sporządzane przez niego kopie, opracowania tego jednak wtedy nie wydano. W nielicznych przypadkach, gdy nie zachowały się oryginały, tj. rękopisy Kolberga, kopie Grzegorzewicza traktowane były jako źródło w czasie przygotowywania do druku odpowiednich tomów Dzieł wszystkich. Rękopisy w tece Grzegorzewicz ułożył według powiatów, posługując się notami lokalizacyjnymi Kolberga, a w obrębie materiałów z jednego powiatu rzeczowo zgodnie z planem tomów Ludu. 240 �Obecnie w tece znajdują się wskazane przez Kopernickiego rękopisy dotyczące Rusi Czerwonej, są to zapisy terenowe tekstów i melodii wykonane przez Kolberga przede wszystkim w Zadwórzu, Ubiniu i Lubszy, oraz odpisy ze zbiorów pieśni J. F. Hołowackiego i Ż. Paulego. Są też tam nieliczne notatki Kolberga z czasopism i innych publikacji na temat Rusi Czerwonej. Wszystkie materiały z tytułowego regionu zostały opublikowane w tomach Ruś Czerwona (T. 56–57). Materiały z innych regionów zamieścił Kolberg w Chełmskiem (T. 34) oraz w Pokuciu (T. 30), pozostałe opublikowano w Sanockiem-Krośnieńskiem (T. 49–51) i Rusi Karpackiej (T. 54–55), a pojedyncze zapisy z Wołynia w suplemencie do tego regionu (T. 84). Teka 20. Ruś Czerwona III, Stryj, Brzeżany, Stanisławów, Tarnopol, Czortków, Bukowina, Pokucie, Ruś Węgierska Sygn. Archiwum PTL: 1245–1257, łącznie kart 693. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona III (Stryj, Brzeżany, Podole galicyjskie), opis zawartości: „Wypisy i notaty. Pieśni z nutami, wesela, tańce (z Barysza, Buczacza). Bojki, ich zwyczaje. A nadto: część Bukowiny i Rusi węgierskiej (z »Cztieni«).” Na oryginalnej okładce teki nad tytułem zapisanym przez Kolberga dwie notatki dwu różnych nieznanych osób: „Kolberg” i „Grzegorzewicz”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Stryj (Bojki) – Orygin[alnych] mater[iałów] bardzo mało i niewielkiej wartości, wypisy, moc z Hołowackiego i innych; 2. Brzeżany – orygin[alnych] prawie nic, wypisy ciekawe; 3. Stanisławów – orygin[alne] materiały bardzo dobre (pieśni, wesele, rozmaite drobne wiadomości spisane w Baryszu), wypisów niewiele z Hołow[ackiego]; 4. Tarnopol – same wypisy! z Hołowack. [i z] »Zorzy« 1860 złą fonetyką; 5. Czortków – same wypisy, parę piosnek oryg[inalnych] licho zapisanych przez kogoś i przysłanych; 6. Bukowina – same wypisy z Hołow[ackiego], i tego bardzo niewiele, wycinki o rabinie sadogórskim; 7. Ruś Węgierska – same wypisy z Hołowackiego, do nich zamieszały się widocznie pieśni z Pokucia, poprzekreślane, więc zapewne już drukowane. Ergo: tylko materiały z Barysza utworzą całość dość pokaźną i cenną, jako cząstkowy materiał do artykułu w »Zbiorze Wiadom.« lub rozdziału w Materiałach drobniejszych O.K. osobno wydanych.” Obecnie w tece 20 znajdują się rękopisy terenowe Kolberga, głównie z Barysza, oraz jego odpisy z różnych druków, m.in. transkrypcja artykułu 241 �J. Łozińskiego Hałahiwki drukowanego w pracy zbiorowej Zorja halickaja jako album na hod 1860, większość stanowią odpisy pieśni ze zbiorów W. Zaleskiego, Ż. Paulego i J. F. Hołowackiego. W rękopisach terenowych Kolberga liczne są szkice zabudowań, sprzętów i ubiorów. Przeważającą część stanowią materiały dotyczące Rusi Czerwonej i Podola (T. 56–57 i T. 47), ale są także pochodzące z Wołynia (T. 36) i z Białorusi (T. 52). Znaczna część odpisów z drukowanych zbiorów pieśni nie ma not lokalizacyjnych, te zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Ponadto w tece 20 znajdują się rękopisy ze zbiorów A. Kucharskiego z zapisami pieśni słowackich opublikowane w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja (T. 59/II) oraz dotyczące Bojków, które zamieszczono w Rusi Karpackiej (T. 54). Materiały z teki 20 przygotowywał do druku w latach 1901–1902 Wojciech Grzegorzewicz, jednak jego opracowania wówczas nie wydano. Podobnie jak w tece 19 również i w tej ułożył materiały według powiatów, których dotyczyły zawarte w tece rękopisy, a następnie rzeczowo. W tece 20 znajdują się wykonane przez niego liczne kopie rękopisów Kolberga. W niewielu przypadkach, gdy nie zachowały się oryginały, kopie Grzegorzewicza w czasie przygotowywania do druku odpowiednich tomów Dzieł wszystkich traktowane były jako źródło. Teka 21/22. Pokucie Sygn. Archiwum PTL: 1258–1260, łącznie kart 175. W spisie Kolberga z r. 1886 były to dwie osobne teki z tytułami Pokucie I i Pokucie II. Opis zawartości pierwszej: „Notaty, wypisy i odpadki materiałów z Kołomyi, Horodenki, Czortowca, Jasienowa itd. użytych do monografii, którą z własnych funduszów wydałem w latach 1882 i 1883 pt. Pokucie tom 1 i 2.” Opis drugiej: „Wypisy i wycinki. Przesądy, czary, podania i kazki. Obejmuje wraz z tańcami obfity materiał do tomu 3 Pokucia1.” W opisie Kopernickiego z r. 1890 teki są połączone i opisane jako jedna: „Same odpadki od Pokucia, zupełnie nie do użycia, chyba jako dodatkowy niby materiał do prac innych, np. kilka piosnek huculskich w rękopismie 1 W latach 1888 i 1889, już po sporządzeniu przytaczanego tu spisu, Kolberg wydał III i IV część Pokucia (T.31-32), 242 �nauczyciela z Ispasa; oryginal[ne:] a) rękopism z Ispasa, b) notatki i bruliony O.K. o wystawie kołomyjskiej, c) kilka piosnek i innych drobnych rzeczy, podobno zużytkowanych już w Pokuciu; wypisy, nic ważnego, ciekawy przekład z czeskiego Wagilewicza rozprawy o Bojkach i Hucułach i Biłousa z ruskiego o kupale.” Na obwolucie dodatkowa notatka Kopernickiego o rękopisie Jurczenki z Ispasa: „Miedzy nimi nie użyte pieśni huculskie z Kosmacza i Brustur”. Obecnie w tece znajdują się dwa rękopisy Bazylego Jurczeńki, nauczyciela z Ispasa, prezentowane na wystawie etnograficznej w Kołomyi i przekazane Kolbergowi przez jej komitet organizacyjny: obszerny rękopis Pieśni (62 karty) i początek rękopisu bajek. Zachowały się także wymienione przez Kopernickiego Kolbergowskie przekłady rozpraw J. Wagilewicza o Bojkach, o Hucułach i na temat wierzeń drukowane w „Časopisie Českého Museum” w latach 1838–1841 i przekład (w znacznej części transkrypcja) rozprawy o obchodach kupały wydanej we Lwowie w 1861 r. (prawdopodobnie autorstwa F. Biłousa). Ponadto w tece tej przechowywane są obszerne odpisy przyśpiewek ze zbiorów Ż. Paulego i J. F. Hołowackiego. Te materiały zostały wykorzystane przez Kolberga przede wszystkim w Pokuciu (T. 30–32), a w Dziełach wszystkich w tomach Podole (T. 47), Ruś Karpacka (T. 54– –55), Białoruś (T. 52), a także w suplementach do Pokucia (T. 81), Przemyskiego (T. 83) i Wołynia (T. 84). Teksty ukraińskie nie mające not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian Wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Z redagowaniem Pokucia związane są znajdujące się tu trzy listy pytań dotyczące różnych problemów etnograficznych, opublikowano je w aneksach w suplemencie do Pokucia (T. 81) jako przykłady metod pracy Kolberga. W tece 21/22 znajduje się też rękopis W. Dundera z pieśniami ukraińskimi i czeskimi, wydanymi odpowiednio do swego pochodzenia w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich, cz. II Czechy, Słowacja (T. 59/II) i Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). W r. 1904 pieśni z rkp. B. Jurczeńki pochodzące z Huculszczyzny, wydał S. Zdziarski pt. Pokucie w tomie VII „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. W Dziełach wszystkich teksty te zamieszczono w Rusi Karpackiej (T. 54–55), podstawą druku były oryginalne zapisy Jurczeńki, a w części ich kopie sporządzone przez Kolberga, niekiedy z zapisanymi przez niego melodiami. 243 �Teka 23. Huculi Sygn. Archiwum PTL: 1261–1280, łącznie kart 356. Tytuł Kolberga z r. 1886: Pokucie III. Hucuły, opis zawartości: „Wycinki i odpisy (z Witwickiego, Wagilewicza, Ilkiewicza itd.) Kraj, pieśni, zwyczaje, skazki. Opryszki. Monografia znacznie już posunięta naprzód.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) luźne notatki i materiały własne na kartkach, ilość niewielka; b) luźne wypisy i wycinki, również niewiele; c) materiały uporządkowane i przygotowane do wydania, składają się po większej części z wyciągów i wypisów ze źródeł rozmaitych, obok tego jest sporo rzeczy oryginalnych przez O. Kolberga zapisanych w Żabiu i Kołomyi i nieco przysłanych mu przez osoby miejscowe.” Obecnie w tece znajdują się materiały Kolberga z Huculszczyzny, na które składają się jego zapisy terenowe, głównie z Żabiego, rękopisy kilku innych osób, oraz liczne wyciągi i wypisy z druków na temat grup etnicznych zasiedlających Karpaty. Kolberg wykorzystał tu prace wydawane w ciągu blisko stu lat – od opisu podróży B. Hacqueta z r. 1790 do zbioru pieśni z r. 1887. Przechowywane są w tej tece także niektóre rękopisy należące do dokumentacji Wystawy Etnograficznej zorganizowanej w Kołomyi w 1880 r. Do nich należy m.in. spis 54 okazów z Kosmacza, w którym poza nazwami przedmiotów podane są nazwiska wytwórców, ceny i nazwiska właścicieli. Kolberg planował wydanie zapisów z Huculszczyzny w ostatniej, piątej części Pokucia i w pewnej części notatki w tece 23. są uporządkowane według planu monografii regionalnej i opatrzone tytułami, np.: „Kraj”, „Lud” (tu m.in. „Chata”, „Rola”, „Pasterstwo”), „Zwyczaje przy uroczystościach”, „Boże Narodzenie”. Większość zgromadzonych materiałów została zamieszczona w tomach Ruś Karpacka (T. 54–55), ponadto w tomach Ruś Czerwona (T. 56–57) i w suplemencie do Przemyskiego (T. 83). Kilka pieśni wydrukował Kolberg wcześniej w monografii Pokucia (T. 30 i 31). Teka 24. Podole Sygn. Archiwum PTL: 1281–1284, łącznie kart 75. Tytuł Kolberga z r. 1886: Podole rosyjskie, opis zawartości: „Kilkadziesiąt pieśni z nutami. Wycinki, wypisy (z Rollego itd.) i wskazówki bibliograficzne.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Zupełnie do niczego. Zawiera trochę wypisów i wycinków o Podolu i garstkę materiałów, tj. pieśni z melodiami i innych drobnych zapisków, które już użyte do artykułu drukowanego 244 �w »Zbiorze Wiadomości«, do nich należą i piosnki z Pobereża przez dra Szopowicza przysłane. W dodatku jest rękopism niewielki jakiejś rozprawki niby historycznej o Podolu przez Jaroszewicza. Można to oddać do Bibl. Jagiellońskiej.” Obecnie w tece znajdują się rękopisy pieśni (teksty i melodie) z Podola zapisane przez Kolberga ze słuchu i wydane przez niego w r. 1888 w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, jego notatki z publikacji oraz egzemplarze gazet z artykułami na temat regionu. Materiały te zamieszczono w tomie Podole (T. 47). Ponadto w tece przechowywany jest wspomniany przez Kopernickiego rękopis J. Jaroszewicza Pogląd etnograficzno-historyczny na Podole, pominięty w tomie 47 Dzieł, ponieważ nie ma wartości jako źródło etnograficzne lub historyczne. Rękopis Z. Moszyńskiej z pieśniami z Pobereża i jego kopia wykonana przez H. Szopowicza, wymienione przez Kopernickiego, zostały przeniesione do teki 25 Ukraina, ale nie wiadomo przez kogo i kiedy. Nieliczne zapisy pieśni z Mazowsza zamieścił Kolberg w monografii tego regionu (T. 28), pozostałe spoza Podola drukowane są w tomach Mazury pruskie (T. 40) i Mazowsze cz. VII (T. 42), a ukraińskie pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 25. Ukraina Sygn. Archiwum PTL: 1285-1289, łącznie kart 184. Tytuł Kolberga z r. 1886 także: Ukraina, opis zawartości: „Wypisy i notaty. Nieco pieśni z nutami. Drobiazgi. Rękopis po śp. Nowosielskim (Marcinkowskim) pozostały jako tom 3 jego Ukrainy (dwa pierwsze tomy wyszły z druku w Wilnie) obejmujący pieśni i opis wesela (aneks)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Materiały oryginalne składają się jedynie ze zbioru melodyj i pieśni spisanych przez samego O.K. w Warszawie od służby dworskiej mieszkających tam panów ukraińskich. Przydadzą się jako uzupełnienie zbioru p. Zimmerowej w »Zbiorze Wiadom.«, albo do innej podobnej pracy; b) wypisy, wycinki i notatki z najrozmaitszych źródeł, ostatnie niezmiernie cenne dla każdego, kto pracuje nad etnografią Ukrainy. Nb. Te rzeczy warto wybrać i oddać do użytku p. Z. Wolskiego dla zamierzonej przez niego bibliografii etnograficznej polskiej.” Na obwolucie podteczki o sygn. 1285 notatki Kopernickiego: „Melodie i pieśni ukraińskie po największej części spisane przez samego O. K. 245 �w Warszawie od służby dworskiej panów ukraińskich tam mieszkających, np. podobno p. Tytusa Piotrowskiego z Rozalówki w pow. kijowskim (mylnie zaznaczono: w owruckiem gub. mińskiej!). Nieco piosenek przysłanych mu przez inne osoby. Nb. nie ma zeszytu spisanego przez p. Leokadię Kopernicką, bratową moją, który posłałem Kolb. z Kijowa w r. 1858 czy 59.” Obecnie w tece znajdują się materiały wymienione przez Kolberga oraz druk: Pieśni ludu ukraińskiego. Dumki na fortepian, w opracowaniu P. Leo­narda (Warszawa 1856), zawierający 35 utworów. Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu A. Marcinkowskiego wymienionego wyżej w opisie zawartości tej teki. W roku 1883 obok informacji o rękopisie Marcinkowskiego Kolberg odnotował: „w ręku dra Kopernickiego” (notatka w spisie tek z 7 maja 1883, rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72), jednak w późniejszych spisach tek z lat 1886 i 1887 rękopis Marcinkowskiego jest wymieniany jako znajdujący się w tece 25. Ponieważ notatki Kopernickiego na temat zawartości teki 25 są niepełne, dotyczą tylko jej części, nie wiadomo czy rękopis ten znajdował się w tece w czasie, gdy opiekował się nią Kopernicki, czy został z teki wyjęty jeszcze przez Kolberga, czy później przez inne osoby. Brak również informacji o rękopisie L. Kopernickiej, wspomnianym przez I. Kopernickiego. Pieśni i melodie ukraińskie zapisane przez Kolberga zostały zamieszczone w kilku tomach: Wołyń (T. 36 i 84 ), Podole (T. 47), Białoruś-Polesie (T. 52) oraz Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Również w tych tomach zostały wydane nieliczne w tej tece odpisy pieśni ze zbiorów innych autorów (m.in. Mykoły Łysenki) i rękopisy innych osób, np. pieśni z Podola zapisane przez Z. Moszyńską. Teka 26 Zawartość dawnej teki nr 26 podzielona jest obecnie na dwie jednostki archiwalne znajdujące się w zbiorach BN PAU i PAN (sygn. 3206 i 3207). Tytuł Kolberga z r. 1886: Wołyń, opis zawartości: „Wycinki, wypisy i notaty. Wesela, pieśni, zwyczaje, tańce i muzyka od Kowla, Łucka, Żytomierza i Zwiahla”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Moc wielka pieśni z melodiami spisanych przez samego O.K. w okolicach Kowla (najwięcej), Lubomli, Dubna i Żytomierza, miedzy nimi jest parę opisów wesel, tańce, trochę innych materiałów i notatek. Nb. można złożyć z tego cały tom niezbyt szczupły; 246 �b) Wypisy, wycinki i notatki z rozmaitych źródeł, stosunkowo do oryginalnych w liczbie niewielkiej; c) Rękopism oprawny Prusinowskiego, bajki wołyńskie, spisane przez niego w r. 1835 i opowiedziane przez niego, bardzo ciekawe i warte rychłego wydania w »Zbiorze Wiadom.«.” W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną PAU odnotowano brak tej teki, być może była już wówczas przekazana do Biblioteki PAU. Zachowane rękopisy z dawnej teki 26 znajdują się obecnie w BN PAU i PAN w dwu zespołach wymienionych wyżej. Teka 27 Zawartość danej teki nr 27 podzielona jest obecnie na cztery jednostki archiwalne znajdujące się w zbiorach BN PAU i PAN (sygn. 3202–3205), zaś materiały ikonograficzne znajdują się w tece rycin w Archiwum PTL (teka 47, sygn. 1354/III). W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Ruś Chełmska i Podlaska, opis zawartości: „Wypisy i bibliografia. Materiały wzięte z Gołębiowskiego, Kunickiego itd. Inne zebrane i dostarczone na miejscu w obfitości wraz z notatami dotyczącymi języka. Monografia uporządkowana i przygotowana do druku”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Kupa odpadków wszelkich od tomu I-go [tj. Chełmskiego cz. I, T. 33], b) pieśni i tańce z grubsza uporządkowane, materiały na tom II, c) wierzenia, czary, wróżby, przysłowia, bajki, materiały na tom III.” Zachowane rękopisy z tej teki znajdują się w czterech zespołach wymienionych wyżej oraz w tece 47. Teka 28. Polesie Sygn. Archiwum PTL: 1290–1291, łącznie kart 97. Tytuł Kolberga z r. 1886: Polesie wołyńskie i Pińszczyzna, opis zawartości: „Wypisy różne (przeważnie z Zienkiewicza). Nieco oryginalnych pieśni i nut. Wycinki i wskazówki bibliograficzne”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „1) 3–4 melodie z Mozyrskiego i Owruckiego, które znalazłem zabłąkane w tece Wołynia i tu przełożyłem; 2) jakaś bajeczka o Żydzie (z Kobryńskiego) zapisana przez samego O.K. Resztą są to tylko wypisane z dzieła R. Zieńkiewicza (wszystkie podobno) pieśni zwyczajne i obrzędowe, bez żadnej melodii, w dodatku wypisy i notatki 247 �z rozmaitych źródeł. Na koniec niewielka paczka pieśni przez kogoś spisana w Borowej w Pińszczyźnie. Nie wiadomo, czy dobrze, bo językiem wołyńskim, lecz nie poleskim, białoruskim, zupełnie odmiennym od Zieńkiewicza. Te pieśni wszystkie były już drukowane w XIII tomie »Zbioru Wiadomości« i na rękopisie poprzekreślane. Wszystkie wyrzuciłem. Ostatecznie w tej tece nic nie ma oprócz przepisanego Zieńkiewicza, i to podobno z błędami fonetycznymi.” Obecnie w tece znajdują się Kolbergowskie odpisy ze zbioru R. Zienkiewicza Piosenki gminne ludu pińskiego (Kowno 1851), nieliczne zapisy melodii wykonane przez Kolberga, odpisane przez niego fragmenty artykułów z prasy i noty bibliograficzne prac odnoszących się do Polesia. Materiały te zostały wydane w tomie Białoruś-Polesie (T. 52) razem z innymi związanymi z Białorusią, tylko dwie pieśni zamieszczono w suplemencie do Wołynia (T. 84). Teka 29. Białoruś, Grodno Sygn. Archiwum PTL: 1291–1297, łącznie kart 155. Tytuł Kolberga z r. 1886: Białoruś (Grodno, Mińsk, Witebsk), opis zawartości: „Zwyczaje, obrzędy, pieśni, notaty, wypisy (przeważnie z ros. Statisticzeskije opisanie guberni grodzieńskiej).” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Jest kilkadziesiąt melodyj pieśni z rozmaitych stron jako materiał oryginalny. Reszta same wypisy i notatki. NB. jedna kolęda łotewska, którą można będzie dołączyć do pracy p. Ulanowskiej.” Obecnie w tece przechowywane są rękopisy Kolberga dotyczące głównie Białorusi i Litwy, a nieliczne także Mazowsza i Radomskiego. M.in. znajduje się tu zeszyt z zapisami pieśni weselnych z Białorusi z okolic Witebska i z pieśniami z Radomskiego oraz z innych regionów (sygn. 1295). Są to prawdopodobnie najwcześniejsze Kolbergowskie zapisy folkloru. W tece są także noty bibliograficzne, wypisy i notatki z artykułów w czasopismach i z prac zwartych, m.in. z Ludu Gołębiowskiego i z publikacji E. Orzeszkowej oraz wycinki z gazet. Spośród nielicznych rękopisów innych osób wymienić trzeba obszerny artykuł F. Staszica Wycieczka nad brzegi Berezyny (drukowany w „Tygodniku Ilustrowanym” w r. 1863). Rękopis Kolbergowskiego tłumaczenia fragmentów pracy P. Bobrowskiego Grodnenskaja gubernija …, wspomnianego przez Kolberga jako Statisticzeskije opisanie…, wydanej w Petersburgu w 1863 r., znajduje się obecnie w tece Miscellanea, sygn. 2184 (dawniej 2183) w BN PAU i PAN. 248 �Opublikowany został w T. 52 Białoruś-Polesie z szerszym komentarzem Kolberga na temat rozważań Bobrowskiego o dialektach białoruskich. Nieliczne zapisy pieśni wydał Kolberg w Pieśniach ludu polskiego (T. 1) w 1857 r. Materiały zawarte w tece 29 zostały wykorzystane w T. 52 Białoruś-Polesie i w T. 53 Litwa oraz w suplemencie do Radomskiego (T. 77) i do Mazowsza (T. 80), zapisy pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczone są w tomie Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 30. Litwa Sygn. Archiwum PTL: 1298–1302, łącznie kart 312. Tytuł Kolberga z r. 1886: Litwa etnograficzna, opis zawartości: „Wycinki i odpisy. Bibliografia dotycząca Litwy i Żmudzi. Spis miejscowości. Zwyczaje, podania i legendy litewskie i żmudzkie. Trochę pieśni, przysłów i zagadek. Odpadki od artykułu Pieśni litewskie drukowanego [w r. 1879] w tomie 4 »Zbioru Wiadomości do Antropologii [Krajowej]«.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „1) Materiały oryginalne dostarczone przez rozmaite osoby, niewiele, lecz są rzeczy ciekawe, z których da się ułożyć przyczynek niezły do »Zb. Wiad.«; 2) Rękopismy: a) Akielewicza Dajnes žamajtiu, odpis, nie wiadomo czy cały? b) Jaroszewicza Zarysy z czasów pogańskiej Litwy; c) O. Kolberga spis bibliograficzny dzieł itd. o Litwie jako uzupełnienie pracy Karłowicza; d) jakiś stary rękopis sądowy z Litwy z r. 1741 (oddałem do Bibl. Jagiell.); 3) Wypisy, notatki i wycinki z rozm[aitych] źródeł: a) o Litwinach z Augustowskiego i Pruskich; b) o Litwie naszej i Żmudzi.” Na obwolucie kart o sygn. 1298 notatka Kopernickiego taka sama jak wyżej w punkcie 1, z dopiskiem J. Karłowicza: „Trzeba bardzo ostrożnie korzystać z tych przyczynków, J.K.”. Obecnie w tece przechowywane są wymienione przez Kopernickiego materiały dotyczące Litwy, oprócz „starego rękopisu sądowego” z 1741 r. oddanego przez niego do Biblioteki Jagiellońskiej. M.in. są to rękopisy M. Akielewicza, J. Jaroszewicza i T. Narbutta, oraz bibliografia opracowana przez Kolberga. Wszystkie zapisy dotyczące Litwy są wydane w T. 53. Ponadto są w tej tece wycinki z prasy, m.in. z artykułem Kolberga Pieśni ludu polskiego i litewskiego zamieszczonym w „Kalendarzu” J. Jaworskiego na rok 1857 oraz pojedyncze zapisy z Krakowskiego i Mazowsza. Te ostatnie wydane w uzupełnieniach do odpowiednich monografii regionalnych (T. 73 i 80). 249 �Teka 31. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1303–1304, łącznie kart 62. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea I, opis zawartości: „Bibliografia. Notatki.” Na okładce teki tytuł ręką Kolberga „Miscellanea. Ukaz o włoś­ cianach”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „ 2 arkusze: Spis rzeczy z »Przyjaciela Ludu« od r. 1834–1849 jako materiał do literatury etnograficznej; 6 arkuszy i kilka kartek z podobnąż notatką z »Bibl. Warsz.«, »Tygodn. Ilustr.« i innych pism oraz o rozmaitych dziełach; na kartkach notatki bibliograficzne o muzyce w ogóln. i ludowej w szczególności; kopia podania do Akademii Umiejętności dn. 10 II 1873 o stałą subwencję na wydawnictwa po 1000 złr. na tom; wewnątrz rozmaite listy i dokumenty tyczące się prenumeraty na Lud wielkopolski i inne notatki i wiadomości. Druki rozmaite mogące przydać się Bibl. Jagielloń[skiej] i osobom prywatnym.” Ostatnie zdanie skreślone i zastąpione notatką: „Odniosłem do Bibl. Jagiell.”. Obecnie w tece tej przechowywane są noty bibliograficzne artykułów etnograficznych, folklorystycznych i krajoznawczych, a także rycin z wielu roczników prasy polskiej z XIX w. i z prac zwartych, m.in. kompletna kwerenda w tym zakresie całości „Przyjaciela Ludu” i wielu wczesnych roczników „Kłosów” i „Tygodnika Ilustrowanego” oraz zapisy bibliograficzne artykułów z innych czasopism polskich głównie z lat 1804–1865. Not bibliograficznych jest około 1800, są one zamieszczane w spisach „Literatura cytowana i odnotowana przez Kolberga” w tomach 39–84 Dzieł wszystkich, odpowiednio do regionu lub tematu publikacji, której dotyczą. Ponadto w tece 31 znajduje się kilka notatek o muzykach polskich i francuskich, spisy kompozytorów polskich – twórców mazurków (zamieszczone w cz. II Pism muzycznych) oraz zapiski na temat subskrypcji Poznańskiego. Nie ma natomiast wspomnianej przez Kopernickiego kopii pisma w sprawie dotacji na druk Ludu. Prawdopodobnie był to dokument znajdujący się teraz w zbiorach BN PAU I PAN, opublikowany z tą samą datą (10 II 1873) w Korespondencji … cz. I (T. 64). Nie ma też w tece druków, m.in. wymienionego przez Kolberga „Ukazu o włościanach”. Teka 32. Teki tej nie ma dziś w spuściźnie Kolberga. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 2, opis zawartości: „Wycinki, odpisy i druki odnoszące się do Górali i Podgórza”. 250 �Opis Kopernickiego z r. 1890: „Zawierała »Czasu« z r. 1873 nr 119, 121, 132, 134, 137, 139, 237 i 245, a w nich artykuły ekonomiczne o ludzie naszym i wiadomości o »Banasiu«, maniaku religijnym, który wystrzelił w Tarnowie do księdza przy ołtarzu. O tymże »Kraj« krakow[ski] z r. 1873 nr 119. Oprócz tego nr 97 »Czasu« z r. 1875 z artykułem wstępnym czysto ekonomicznej [treści]. Ponieważ tedy teka ta nie zawierała zgoła żadnych materiałów etnograficznych, więc wszystko z niej zostało wyrzucone, a teka ta ze spisu wykreślona.” W zachowanych materiałach Kolberga nie ma obecnie druków wymienionych przez Kopernickiego. Teka 33. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1305–1310, łącznie kart 178. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 3, opis zawartości: „Muzykalia, odpadki od serii I (Pieśni ludu polskiego). P[ieśni] żniwiarskie.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Muzykalia. Obertasy, pieśni itd. Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane. Nie tykając ich, zachowałem jako autografy i okazy dające wyobrażenie o tym w jaki sposób śp. Oskar Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu.” Obecna zawartość teki nie odpowiada notatce Kolberga, a opis Kopernickiego odnieść można raczej do rękopisów z obecnej teki 43 Mis­ cellanea, gdzie dziś znajdują się właśnie „bruliony najpierwotniejsze”, czyli zapisy terenowe Kolberga. W tece 33 przechowywane są teraz również muzykalia, ale są to dwa zespoły czystopisów zestawionych według dwu różnych zasad. Jeden, liczący 82 karty, zawiera ponad 3200 melodii. Sądzić można, że jest to rodzaj kartoteki, czy „magazynu” melodii tanecznych, do którego Kolberg wpisywał utwory zanotowane w terenie przed rokiem 1857 (zob. s. 98-100 w tym tomie). Drugi to karty, na których wpisywał warianty pieśni wybierane według wątków tekstowych, z melodiami i notami lokalizacyjnymi. Niektóre z nich mają opracowany akompaniament, co świadczy również o wczesnym okresie ich powstania. „Odpadki od serii I” wymienione przez Kolberga to tylko jedna karta z charakterystyką niektórych wątków balladowych, notatki te wykorzystano w przypisach źródłowych w tomie Pieśni ludu polskiego. Suplement do t. 1 (T. 80). 251 �Nie ma dziś w tece zespołu pieśni żniwiarskich wymienionego przez Kolberga, nie ma go również jako osobnego rękopisu lub zespołu rękopisów w innych tekach. Pieśni opracowane na głos z towarzyszeniem fortepianu zostały wydane w tomie 67 cz. I i II, pozostałe w odpowiednich monografiach regionalnych. Teka 34. Teki tej nie ma dziś w spuściźnie Kolberga. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 4, opis zawartości: „Gry, zabawy, tańce”. We wcześniejszym spisie, wykonanym przez Kolberga w 1883 r. (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72), teka 34 ma tytuł taki sam, ale inną zawartość: „Pieśni żniwiarskie (ogólnopolskie). Odpadki z Poznańskiego, spis nazw”. Obok widnieje notatka Kopernickiego: „Sam Kolberg wypróżnił, włożywszy natomiast materiały do Sanockiego”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały oryginalne: 1. Podgórze polskie (Rymanów, Wzdów, Iwonicz, Dynów), materiały na tomik niewielki. 2. Podgórze ruskie od górnego Sanu i Dniestru (Ustrzyki D., Czaszyn, Leszczowate, Boberka), piękne materiały na duży tom lub 2 mniejsze. 3. Górale ruscy (Połonińcy) od Procisnego i Baligrodu, włączy się do mojej monografii o Góralach ruskich. 4. Wypisy i notatki rozmaite.” Nieco odmienny spis zawartości teki 34 wykonany przez Kopernickiego zachował się w innej tece Micellanea (Arch. PTL, teka 38, sygn. 1335, k. 6), włożony do niej zapewne przypadkiem (w tym rkp. błędny numer teki: 31 zamiast 34). Kopernicki zapisał tam: „T. 3[4] Sanockie. Jeden egz. druk[u] Turowskiego Dodatek do zb. pieśni. Szkice ołówkiem ubiorów ze Szczandrówki koło Procisnego i rozmaite notatki. Szkice sprzętów i 2 chaty z Procisnego, piec. Ubiory z Procisnego. Wypisy z »Cztienii«, »Tygodn. Il.« i inne [z] druk[ów]. Melodie łemkowskie od Szlachtowy, własne czy wypisane? Wypisy z »Wędrowca« r. 1882 nr 12 i 14 pt. Lud u źródeł Sanu i Dniestru p. P. Wandę (pseud. Adnaw). 1 egzemplarz Kop[ernickiego] o Góralach ruskich. Na kartkach rozmaite notatki i melodie łemkowskie. Recenzja I. Franko o Kolbergu i moich Góralach. Melodie i pieśni z Wołtuszowy, Procisnego, Soliny, mnóstwo melodyj z Sanoczan od pn. Józefy Wunsch – pieśni polskie. Obrzędy, chrzciny i pogrzeb. Weselne – Leszcz[owate], Czaszyn, Procisne, Chrewt.” Przytoczonemu spisowi Kopernickiego odpowiada w znacznej części obecna zawartość zespołu rękopisów znajdujących się w zbiorach BN PAU 252 �i PAN pt.: Podkarpacie polskie, sygn. 3194, i Podkarpacie ukraińskie, sygn. 3195–3201 (zob. niżej). Nie ma jednak ani tam, ani w innych tekach wskazanych przez Kopernickiego druków: J. K. Turowskiego Dodatek do zbiorów pieśni... z r. 1846, Górali ruskich Kopernickiego i dwu recenzji I. Franki zamieszczonych w „Kwartalniku Historycznym” w 1889 r., natomiast rkp. Józefy Wunsch z Sanoczan jest obecnie w tece 35 Miscellanea. W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną PAU zawartość teki 34 określona jest krótko: „Gry, zabawy i tańce”, tak jak w spisie Kolberga z 1886 r. Nota ta odnosi się do rękopisu przechowywanego teraz w tece Miscellanea, sygn. 2184, w zbiorach BN PAU i PAN. Jest to odpis dużych fragmentów opracowania Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów... (Warszawa 1831). Wymienione przez Kolberga spisy nazw miejscowości z Poznańskiego są obecnie w tece 9 Poznańskie. Rękopis pieśni żniwiarskich jako osobny zespół nie zachował się w archiwum Kolberga. Teka 35 Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1311–1316, łącznie kart 77. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 5, opis zawartości: „Rękopisy z druków starych. Wiersze różne.” W spisie tek z roku 1883 (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 74) wymieniona jest jeszcze „Gwara złodziejska”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Rozmaite utwory wierszokleckie osób znajomych (R. K[onopki]), n[umery] gazet z drobnymi wiadomościami, zapomniane bruliony własne, poprzekreślane. Wszystko bez żadnej wartości – wyrzucone.” Obecnie w tece tej znajdują się materiały bardzo zróżnicowane: najliczniejsze to zapisy terenowe Kolberga, głównie z Pokucia, Krakowskiego, Lubelskiego i Poznańskiego, ponadto zaniechane redakcje wstępów do Pieśni ludu polskiego (1857) i do Pokucia cz. II (1883), zapisy przysłów nieznanego autora, druki związane z subskrypcją Poznańskiego, a także kartki z 26 przyśpiewkami ukraińskimi, bez not lokalizacyjnych, w obwolucie z wpisanym przez Kopernickiego tytułem Kryptadia. Być może są to w części rękopisy określone przez Kopernickiego jako „zapomniane bruliony własne”. Utworów R. Konopki i innych autorów nie ma dziś w tej tece. Również wymienionych w 1883 r. notatek o gwarze złodziejskiej nie ma dziś ani w tej tece, ani w innych. Zapisy folkloru znajdujące się w tece 35 253 �zostały opublikowane w odpowiednich monografiach regionalnych i suplementach do nich oraz w tomach Przysłowia (T. 60), pozbawione not lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). W zespole o sygn. 1311 znajdowało się 60 listów w obwolucie z notą: „Listy wyłączone z tek Kolbergowskich przez prof. dr Tadeusza Seweryna”. W latach 1959–1961 dołączono do nich jeszcze 40 listów i innych dokumentów wyjętych z tek regionalnych przed rokiem 1962 w trakcie prac nad rękopisami w Pracowni Kolbergowskiej istniejącej wówczas przy Zarządzie Głównym PTL we Wrocławiu. Listy i dokumenty przekazano w sierpniu 1963 r. Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie, gdzie zostały włączone do Korespondencji (sygn. 2185) i Papierów osobistych (sygn. 2183). Teka 36. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1317–1325, łącznie kart 300. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 6, opis zawartości: „Pieśni patriotyczne i szlacheckie”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Moc wielka melodyj i pieśni patriotycznych z rozmaitych miejsc i czasów, b) tyleż pieśni towarzyskich i innych z melodiami. Jedne i drugie po największej części w brulionach i zupełnym nieładzie. Zostawione wszystko w takim stanie, jako materiał dla tego, kto się studiowaniem utworów tego rodzaju zająć zechce.” Obecnie w tece 36 znajduje się zbiór blisko tysiąca pieśni, głównie patriotycznych, historycznych i wojskowych, ale także o innej tematyce, wykonywanych przez mieszkańców miast i dworów. Wśród nich liczne są pieśni i melodie pochodzące z utworów scenicznych. Te ostatnie gromadził Kolberg jako dokumentację muzyki teatralnej, a po części także jako utwory popularne. Przechowywane w tej tece melodie i teksty to przede wszystkim zapisy ze słuchu wykonane przez Kolberga w czasie badań terenowych, dlatego często na tych samych kartach znajdują się także zapisy pieśni i melodii ludowych, m.in. z Lubelskiego, Krakowskiego, Radomskiego i z Wielkopolski. Pieśni patriotyczne miewają w rękopisach podane autorstwo melodii i tekstu, a niekiedy także datę powstania. Utworów tych Kolberg nie mógł drukować w wydawanych w Krakowie tomach Ludu, ponieważ cenzura rosyjska nie dopuściłaby wtedy do przewiezienia książek przez granicę do Królestwa Polskiego, gdzie miały licznych odbiorców. 254 �Jeżeli pieśni opatrzone były notami lokalizacyjnymi, zostały opublikowane w odpowiednich tomach regionalnych lub w suplementach do tomów wydanych przez Kolberga. Zapisy pozbawione takiej informacji znajdą się w tomie Miscellanea. Notacje melodii do zapomnianych dziś i nigdy nie drukowanych utworów scenicznych mogą być materiałem przydatnym do badań nad XIX-wiecznym teatrem polskim, zwłaszcza z pierwszej połowy wieku. Teka 37. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1326–1332, łącznie kart 259. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 7, opis zawartości: „Czary. Wierzenia. Przysłowia i zdania”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Rozmaite wypisy, wycinki i notatki o wierzeniach, czarach, gusłach itp. z całego świata. W tej liczbie jest spory i ciekawy rękopism rozprawy T. Klepaczewskiego Pogląd histor[yczny] na zabobony w Polsce. 2. Trochę przysłów z Poznańskiego (wypisane z »Prz[yjaciela] Ludu« i innych. Mogą się przydać Adalbergowi). 3. Trochę zagadek (wypisane, mogą się przydać Z. Wolskiemu). 4. Odpadki materiałów od Poznańskiego, już zużyte, [jeden] okaz schematyzmu Tow[arzystwa] Przyjaciół Nauk, z którego wiadom[ości] etnograficzne i topograficzne o Poznańskiem były przez O. K. czerpane.” Obecnie w tece 37 znajdują się notatki Kolberga z prasy i z druków zwartych dotyczące wierzeń, czarów, lecznictwa w dawnych wiekach itp., wymieniony przez Kopernickiego rękopis T. Klepaczewskiego (60 stron), niewielki rękopis E. Kierskiego Cośkolwiek o czarownicach, osobliwie w Wielkopolsce, liczne notatki Kolberga z Poznańskiego dotyczące przesądów, wierzeń i praktyk magicznych oraz jego rękopisy przysłów i zagadek z tego regionu. Wspomniany przez Kopernickiego fragment Szematów W. Ks. Poznańskiego — ankiety Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk — wypełniony był we Wronczynie. Ponadto znajdują się tu wycinki z prasy i druki, m.in. Powiastki i opowiadania majstra od „Przyjaciela Ludu” (z. 2: Chełmno 1865) wydane nakładem Ignacego Danielewskiego. Znaczną część materiałów wykorzystał Kolberg w tomach Poznańskiego (głównie w T. 9 i 15), a także w cz. II Mazowsza (T. 25), w Kieleckiem (T. 18), Radomskiem (T. 20-21), niedrukowane przez Kolberga zamieszczono 255 �w Litwie (T. 53), w cz. VII Mazowsza (T. 42), w Przysłowiach (T. 60) oraz w suplemencie do Poznańskiego (T. 74). Teka 38. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1333–1336, łącznie kart 141. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 8, opis zawartości: „Rozmaitości, teksta operetek i śpiewów.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Bardzo ciekawy rękopism z końca XVIII w., zawierający odpisy: a) o porwaniu króla przez konfederatów barskich, b) rozmaite dokumenta tyczące się 1-go rozbioru Polski. Mocno uszkodzony. 2. Gazety z r. 1855 i 1859 oraz rozmaite bruliony O. K. jako materiał o jego pierwszej działalności w badaniach muzyki ludowej i o nieświetnym wystąpieniu jako kompozytor z operetką Król pasterzy. Nb. bardzo ważny artykuł J. Gregorowicza w »Gazecie Codziennej« 1855 o muzyce ludowej i o Kolbergu jako nieznanym jeszcze badaczu tej muzyki”. Obecnie w tece znajdują się rękopisy terenowe Kolberga z Łęczyckiego, Kaliskiego i Kujaw (pieśni i melodie), czystopisy pieśni i melodii z tych regionów (zamieszczone w T. 22, 23 i 3-4 oraz w suplementach do Kujaw, Łęczyckiego i Kaliskiego), rękopis W. Siarkowskiego Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa (262 teksty pieśni i 22 bajki) wykorzystany w większości przez Kolberga w monografii Kieleckie (T. 18–19), a później w suplemencie do niej (T. 76). Są tam także notatki terenowe i wypisy z literatury dotyczące wierzeń i dialektów z Pokucia i Chełmskiego zamieszczone przez Kolberga w T. 31 i 33 lub wykorzystane w suplementach do tych tomów (T. 81 i 82) oraz przytaczane tu notatki Kopernickiego na temat niektórych materiałów w innych tekach (18, 34 i 40). Egzemplarze paru druków znajdujących się w tej tece nie są związane bezpośrednio z pracami nad Ludem. Część z nich znalazła się tam zapewne przypadkowo, np. fragmenty polemik posłów do austriackiej rady państwa na temat szkół wyznaniowych. Nie ma w tece rękopisów z XVIII wieku, przekazanych prawdopodobnie przez Kopernickiego Bibliotece Jagiellońskiej, nie ma też wymienionych przez Kolberga tekstów operetek i śpiewów – te zapewne przeniesione zostały przez niego, przynajmniej częściowo, do teki 36 Miscellanea. Wymienione przez Kopernickiego wycinki druków z lat 1855–1856 z recenzjami 256 �Króla pasterzy i z artykułem Gregorowicza w „Gazecie Codziennej” są obecnie w tece Miscellanea, sygn. 2184 (dawniej 2183), w zbiorach BN PAU-PAN. Teka 38 zawierała także korespondencję związana z drukiem Ludu i rkp. Kolberga Opis biegu życia. Dokumenty te zostały wyjęte z teki 38 w latach 1959–1960 i przełożone najpierw do teki 35 Miscellanea, a w r. 1963 przekazane BN PAU i PAN i tam włączone do porządkowanej wówczas korespondencji Kolberga (sygn. 2185) i teki z jego dokumentami osobistymi (obecnie sygn. 2183, dawniej 2184). Materiały folklorystyczne zamieszczono w odpowiednich monografiach regionalnych lub w suplementach do nich. Teka 39. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1337–1344, łącznie kart 199. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 9, opis zawartości: „Łużyce, Słowaki, Czechy, Moskwa. Drobne varia”. Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się. Teka zawiera obecnie materiały bardzo zróżnicowane: bruliony artykułów Kolberga pisanych dla Encyklopedii Orgelbranda i do warszawskiej prasy muzycznej, przekłady i wypisy dotyczące muzyki węgierskiej i rumuńskiej, a także muzyki Azji południowo-wschodniej i Oceanii, zapisy folklory łużyckiego, czeskiego, słowackiego i południowo słowiańskiego, m.in. notatki A. Kucharskiego z badań prowadzonych w latach 1826–1829, rękopisy pieśni łużyckich nieznanych autorów, wczesne, bo sprzed r. 1830, pochodzące też ze zbiorów A. Kucharskiego, Kolbergowski przekład dużego fragmentu opracowania A. Smolerja o weselu łużyckim oraz zapisy pieśni czeskich i słowackich wędrownych rzemieślników sporządzone w Warszawie i wydane przez Kolberga w r. 1846. Ponadto znajdują się tutaj zapisy terenowe i czystopisy folkloru pochodzące z Mazowsza, Białorusi, Przemyskiego, Wołynia i Podkarpacia. Materiały te, zależnie od ich lokalizacji geograficznej i treści, opublikowane zostały w tomach Pisma muzyczne cz. I i II (T. 61–62), Studia, rozprawy i artykuły (T. 63), czeskie, słowackie, łużyckie, słoweńskie i chorwackie znalazły się tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych (T. 59 cz. I–III). Pieśni i melodie pochodzące z terenów Polski, Białorusi i Ukrainy wykorzystane zostały w odpowiednich 257 �monografiach regionalnych lub w suplementach do nich oraz w tomie Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 40. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1345–1346, łącznie kart 42. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 10, opis zawartości: „Illyria, Dalmacja, Kroacja. Drobne varia.” Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się. Do obecnej zawartości teki 40 odnoszą się notatki Kopernickiego z r. 1890 o tece 42: „Teka 42. Ilyria, Dalmacja, Slawonia. 1. Melodie serbskie 232 n[umery], wypisane z dzieła Aloisa Kalauza, przy tym jest parę oryginalnych melodyj i pieśni słoweńskich przez kogoś ofiarowanych i ze 20 melodyj ołówkiem zapisanych prawdopodobnie przez samego O.K. 2. »Illustr. Extrabalatt« wiedeńsk. z r. 1875 – kilka n[umerów] z felietonami o Dalmacji z okazji podróży cesarskiej. 3. Siedem n[umerów] »Gazety Codziennej« z r. 1871/72 z felietonem O.K. z Dalmacji (podobno przeważnie wyciąg z podróży Hacqueta!). 4. Jakiś zapisek O. K. o Czyczach, Krażaucach i Piuczenach (skądś wypisane, przygotowane jako artykulik do jakiegoś pisma).” W innej tece (Arch. PTL, teka 38, sygn. 1335, k. 2) znajduje się notatka Kopernickiego odnosząca się do druków znajdujących się niegdyś w tece 40: „Muzyczne: Hašnik Dobrovoljke, Ljublana 1851; Dolinar Napevi za [Mnoge] svete pesmi, 2 zesz.; M. Vilharia Jamska Ivanka, Ljubl.; Slovenska gerlica, zesz. 1, 2, 4, Lubl.; Cvek Napevi za svete pesmi.” Obecnie w tece 40 mieszczą się zapisy terenowe melodii, m.in. słoweńskich i chorwackich wykonane przez Kolberga w roku 1857, opublikowane w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych (T. 59 cz. III), sporządzony przez Kolberga odpis melodii ze zbioru A. Kalauza, dwie karty z zapisami pieśni nieznanych autorów, ulotny druczek zawierający pięć pieśni ze zbiorów W. Dundera oraz rękopis fragmentu artykułu Kolberga Obrazy Słowiańszczyzny południowej odnotowany przez Kopernickiego jako punkt 4: ”zapisek o Czyczach, Krażaucach i Piuczenach”. Przechowywane są tam także egz. „Gazety Polskiej” z 1871 r. (nr 2–7), w których drukowane były Obrazy Słowiańszczyzny południowej (w tych numerach cz. II artykułu pt. Dalmacja). Cały artykuł przedrukowany został w Studiach, rozprawach 258 �i artykułach (T. 63). Ponadto w tece kilka numerów gazety „Illustriertes Wiener Extrablatt” z 1875 r. (nr 91, 99, 103, 104, 109, 126, 129) z artykułami o Dalmacji. Wymienionych w osobnej notatce Kopernickiego czasopism i innych druków muzycznych, prawdopodobnie zakupionych przez Kolberga w Lublanie w 1857 r., w jego tekach teraz nie ma. Teki utworzone po śmierci Kolberga, tj. po roku 1890, oraz inne zespoły jego rękopisów znajdujące się w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Teka 12a. Podgórze Sygn. Archiwum PTL: 1185–1190, łącznie kart 155, numer i tytuł nadano prawdopodobnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie przed r. 1953. Teki tej nie odnotowano w inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU w 1934 r., pojawia się ona z numerem 12a i tytułem Podgórze dopiero w roku 1953 w protokole przekazania rękopisów Kolberga jako depozytu do Archiwum PTL. Materiały znajdujące się w tece pochodzą w większości z tego samego regionu, co przechowywane w tece 12. Są to przede wszystkim opisy wesel, pieśni i melodie w czystopisach Kolberga oraz kopie znacznej ich części wykonane przez W. Kosińskiego (teksty), albo dla niego przez osoby nieznane (nuty). Znajduje się tu także rękopis pieśni i bajek zapisanych przez M. Szczurka, wydany w suplemencie do Krakowskiego (T. 73/II). Niektóre teksty i melodie zamieścił już Kolberg w cz. I i II Krakowskiego (T. 5–6), pozostałe zostały obecnie opublikowane w suplemencie do Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45) i w Tarnowskiem– Rzeszowskiem (T. 48). Podstawą druku były rękopisy Kolberga, w bardzo nielicznych przypadkach, jeżeli nie zachowały się oryginały Kolberga, posłużono się kopiami W. Kosińskiego. Tekę 12a utworzono prawdopodobnie dlatego, że materiały Kolberga i kopie Kosińskiego przestały się mieścić w tece 12 i jej zawartość podzielono na dwie części. 259 �Teka 18a. Ruś Czerwona Sygn. Archiwum PTL: 1230–1237, łącznie kart 296, numer i tytuł pojawiają się w inwentarzu zbiorów Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r., tam: „18a. Ruś Czerwona I, przygotowane do druku przez J. Bielę”. Teka utworzona została dla pomieszczenia rękopisu Jana Bieli, który w r. 1911 opracował do druku materiały Kolbergowskie znajdujące się w tece 18. Na okładce tytuł: „18 teka Kolberga przygotowana do druku”. Teka zawiera wstęp J. Bieli z datą „Lwów, we wrześniu 1911” i jego kopie rękopisów z teki 18, niezależnie od lokalizacji zawartych tam zapisów pochodzących czasem z innych regionów. Kopie są uporządkowane w sposób zbliżony do układu przyjętego przez Kolberga w monografiach regionalnych. Opracowanie J. Bieli nie zostało wydane, nieliczne fragmenty były wykorzystane w trakcie przygotowywania do druku materiałów do tomów Ruś Czerwona (T. 56 i 57), jeżeli nie zachowały się oryginały Kolberga. Teka 41. Materiały do pracy o śpiewach religijnych ludowych Sygn. Archiwum PTL: 1347, łącznie kart 135. Teki tej nie wymienia ani Kolberg w spisie tek z 1886 r., ani później Kopernicki. W inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r. rękopis ma numer 41 i tytuł: Pieśni ludowe religijne z uwagą „Przygotowane do druku”. Obecny tytuł nadany w Archiwum PTL. Na zawartość teki składa się rękopis Kolberga – zbiór pieśni religijnych (k. 1–131), sporządzony prawdopodobnie około roku 1888 w oparciu o śpiewniki M. M. Mioduszewskiego, m.in. na k. 125–131 „Pieśni cerkiewne w diecezji chełmskiej obrządku greckokatolickiego używane”, ponadto cztery karty z Kolbergowskimi zapisami terenowymi kolęd, pastorałek i pieśni religijnych z Ruszkowa na Kujawach, pochodzące z r. 1865 (k. 132–135). Nie wiadomo, czy te ostatnie, tj. zapisy ze słuchu zostały dołączone do odpisów ze śpiewników M. M. Mioduszewskiego przez Kolberga, raczej sądzić można, że zostały one włożone tam później, przez kogoś kierującego się gatunkami i treścią pieśni, a nie ich pochodzeniem regionalnym. Kopernicki nie opisał rękopisu pieśni religijnych jako osobnej teki z numerem 41, na obwolucie jest tylko jego notatka: „Materiały p[rzys]posobione do jakiejś pracy osobnej o śpiewach religijnych ludowych”. W protokole potwierdzającym przyjęcie przez Towarzystwo Ludoznawcze rękopisów Kolberga w 1953 r. opis: „koperta z nutami i notatkami” również bez numeru teki. 260 �Pieśni przepisane ze śpiewników M. M. Mioduszewskiego w większości opatrzone są przez Kolberga odsyłaczami do tomów Ludu i Obrazów etnograficznych, w których wydrukował albo te same utwory, albo ich warianty. Niedrukowane zamieszczono w odpowiednich tomach regionalnych bądź w suplementach do monografii wydanych przez Kolberga, m.in. w suplemencie do Kaliskiego (T. 79) i Chełmskiego (T. 82), o ile opatrzył je notami lokalizacyjnymi, pozostałe znajdą się w tomie Miscellanea. Kolędy i inne pieśni z Ruszkowa zapisane przez niego ze słuchu są opublikowane w suplemencie do Kujaw (T. 72/II). Teka 42. Miscellanea1 Sygn. Archiwum PTL: 1348–1351, łącznie kart 136. Teki o takim numerze nie ma w wykazie Kolberga z 1886 r. Notatki Kopernickiego odnoszące się do teki 42 charakteryzują materiały znajdujące się według wykazu Kolberga z 1886 r., a także obecnie, w tece 40 Miscellanea, dlatego przytoczono je wyżej w informacjach o tej tece. Czy tekę 42 utworzył jeszcze Kolberg, czy Kopernicki nie udało się ustalić. W inwentarzu sporządzonym w Komisji Etnograficznej PAU w 1934 r. teka 42 jest odnotowana z tytułem Miscellanea, tam jako zawartość podano tylko: „Pieśni”. Obecnie w tece 42 znajdują się wykonane przez Kolberga czystopisy i zapisy terenowe pieśni i melodii oraz kilka wycinków i druków nie związanych z jego pracami. Zapisy terenowe pochodzą z różnych regionów Królestwa Kongresowego; czystopisy przygotowywane były przez Kolberga do kilku publikacji: przechowywany jest tu m.in. rękopis pt. Zbiór mazurów i obertasów gminnych, obejmujący 72 melodie wokalne z akompaniamentem fortepianu; liczne są karty z czystopisami kilku wariantów danego wątku z różnych regionów, przygotowywanymi do druku w tomach planowanych jako następne po Pieśniach ludu polskiego z 1857 r., tj. w monograficznych zbiorach pieśni; ponadto znajduje się tu rękopis Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury obejmujący ponad 700 tańców składających się z dwu lub więcej melodii, przygotowywany jako trzecia część monografii Kujawy, na której druk zabrakło Kolbergowi pieniędzy. Został 1 Numeracja tek 40–44 była w archiwum PTL w latach 1953–1961 kilkakrotnie zmieniana, co uwidocznione jest także na obecnych okładkach teczek. W tym wykazie przyjęto kolejność zgodną z aktualnymi sygnaturami archiwalnymi. 261 �on opublikowany w suplemencie do Kujaw (T. 72 cz. I). Zbiór mazurów i ober­tasów gminnych opublikowano w tomie Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym (T. 67/II). Pozostałe pieśni i melodie zależnie od ich lokalizacji opublikowane zostały w odpowiednich tomach regionalnych i w suplementach do tomów wydanych przez Kolberga. Teka 43. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1352, łącznie kart 129. Teka nie wymieniona przez Kolberga, ani przez Kopernickiego. Numer i tytuł odnotowane dopiero w inwentarzu Komisji Etnograficznej z 1934 r., tam jako zawartość podano tylko: „Pieśni”. W protokole z r. 1953, potwierdzającym przyjęcie w depozyt przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze rękopisów Kolberga, teka ma nr 43, tytuł Miscellanea i opis: „Zawiera zbiór pieśni z nutami i bez oraz same nuty z różnych okolic Polski. Kart numerowanych 154”. Obecnie znajdują się w niej Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni i melodii z różnych regionów Polski, głównie z Królestwa Kongresowego, mniej liczne z Krakowskiego i Podhala. Zapisy pochodzą sprzed r. 1871, część z nich jest prawdopodobnie dokumentacją najwcześniejszych badań terenowych Kolberga. Rękopisów innych osób, najczęściej nieznanych, jest zaledwie kilka. Do zespołu tego odnosi się zapewne opis Kopernickiego określający pierwotną zawartość teki 33: „Muzykalia. Obertasy. Pieśni itd. Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane”. Rękopisy przechowywane w tece 43 stanowią obecnie bezcenny materiał do analizy Kolbergowskich zapisów ze słuchu oraz do pracy nad suplementami i komentarzami źródłowymi do monografii wydanych przez Kolberga w XIX w. Numeracja kart: 1–100 i 126–154 wskazuje, że w tece brak 25 kart, które znajdowały się tam w r. 1953, a zaginęły przed r. 1962. Teka 44. Przysłowia. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków Sygn. Archiwum PTL: 1416, łącznie kart 305. Numer teki i tytuł nadane w Archiwum PTL. Rękopisy zakupione w r. 1959 przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w antykwariacie w Warszawie 1. Na pierwszej karcie każdego ręko1 Zakupiono wtedy trzynaście zespołów rękopisów, które podzielono miedzy trzy nowoutworzone teki Miscellanea, nadając im numery 44–46. 262 �pisu odbita owalna pieczęć z napisem: „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. Najobszerniejszą część materiałów zawartych w tej tece stanowi rękopis Józefa Konopki Polskie przysłowia, przypowieści i różne wyrażenia przysłowiowe zebrał … (karty 51–290), przy czym znaczna liczba tych tekstów to wypisy z druków obcojęzycznych. Ponadto znajdują się tu także oprawiony rękopis Kolberga Przysłowia polskie z datą 1872 (23 karty), rękopisy innych zbieraczy przysłów: nieznanego bliżej Leśniewskiego (25 kart), Andrzeja Jakubowskiego przysłane Kolbergowi z okolic Lwowa, niewielki rękopis M. Akielewicza z przysłowiami litewskimi oraz kilka rkp. nieznanych autorów. Kolberg po wydaniu Krakowskiego zamieszczał w monografiach nieliczne przysłowia specyficzne dla regionu, natomiast inne, zapisane przez siebie lub otrzymane od współpracowników przekazywał Konopce, który pracował nad wielkim zbiorem przysłów polskich. Obecna teka 44 jest świadectwem pracy Konopki, który nie zdołał jednak przygotować swego zbioru do druku. Z materiałów tych korzystał prawdopodobnie S. Adalberg, przygotowując Księgę przysłów polskich … (Warszawa 1889-1894; zob. S. Świrko, przedmowa w tomie Przysłowia, T. 60, s. XXVII). Teksty polskie zawarte w rękopisach różnych autorów, głównie J. Konopki, zostały wydane w T. 60 Przysłowia. Teksty ukraińskie, przeważnie przekazane Konopce przez Kolberga, zamieszczono w odpowiednich tomach regionalnych. Nieopublikowane pozostały przysłowia łacińskie i inne obcojęzyczne wypisane przez Konopkę z dostępnych mu źródeł drukowanych. Teka 45. Miscellanea. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków Sygn. Archiwum PTL: 1417–1419, łącznie kart 213. Numer teki i tytuł nadane w Archiwum PTL. Materiały zakupione przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w antykwariacie w Warszawie w r. 1959. Na pierwszej karcie pieczęć owalna z napisem: „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. Na zawartość teki składają się rękopisy bardzo zróżnicowane. Znajdują się tam duże fragmenty Kolbergowskiego czystopisu I i II części Krakowskiego (T. 5–6) oddane z drukarni, wśród nich karteczka z notatką „Do Pana Zecera” z uwagami o pierwszej korekcie tomu 5, oraz fragmenty korekty tego tomu (cz. I Krakowskiego). Karty te przemieszane są z nielicznymi rękopisami innych osób, również dotyczącymi kultury ludowej okolic 263 �Krakowa. Ponadto znajduje się tam fragment brulionu rozprawy Kolberga Rzecz o obchodach weselnych … (druk całości w T. 63 Studia, rozprawy i artykuły) oraz nieliczne zapisy Kolberga z Pokucia i z okolic Krakowa. Przechowywane są w tej tece także materiały przygotowane przez inne osoby: Raptularz Antoniny Konopczanki, czyli zapisane przez nią wywiady z mieszkańcami Modlnicy, rękopis liczący 23 karty i w całości wydany w suplemencie do Krakowskiego (T. 73, cz. III), rękopis nieznanego autora zawierający ponad 120 kolęd i pastorałek przepisanych ze zbioru M.M. Mioduszewskiego oraz rękopis Józefa Konopki z zapisami tekstów pieśni z okolic Czerska, pochodzący z roku 1841. Konopka uczestniczył wtedy w badaniach terenowych zorganizowanych przez Kolberga. Te ostatnie teksty opublikował Kolberg w monografii Mazowsza (T. 24 i 25). W tece znajduje się także kilka listów Kolberga do R. Konopki, J. Konopki i A. Męcińskiej (zostały wydane w Korespondencji… T. 64–66), wspomnienie poświęcone J. Konopce napisane przez Kolberga w 1880 r. i drukowane w „Kłosach”, drobne druki okolicznościowe skierowane do Kolberga (program koncertu, zaproszenie). Przechowywany jest tam także rkp. J. Konopki Imienie wsi Modlnica Wielka (kart 29). Część zawartości tej teki to dokumenty i inne rękopisy ściśle związane z pracami i twórczością Józefa Konopki bądź członków jego rodziny. Większość należy do materiałów stanowiących niegdyś własność Kolberga, zapewne pozostawionych przez niego w Modlnicy, gdy przeprowadzał się do Krakowa jesienią 1884 r. Całość, bardzo zróżnicowana rzeczowo i autorsko, sprawia wrażenie rękopisów przypadkowo zebranych w jeden zespół. Teka 46. Miscellanea. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków Sygn. Archiwum PTL: 1359, łącznie kart 23. Numer i tytuł teki nadane w Archiwum PTL. Zespół rękopisów zakupiony przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w antykwariacie w Warszawie w r. 1959. Na pierwszej karcie pieczęć owalna z napisem „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. W tece znajdują się głównie Kolbergowskie materiały związane z wystawą etnograficzną w Kołomyi zorganizowaną w 1880 r. Są to bruliony pism kierowanych przez Kolberga lub komitet organizacyjny wystawy do współpracowników, wstępna wersja katalogu, jego przekład na język niemiecki wykonany przez nieznaną osobę oraz rkp. B. Jurczeńki ze spisem haftów 264 �prezentowanych na wystawie. Ponadto znajdują się tam: odezwa w sprawie subskrypcji Ludu, rękopis R. Konopki (wiersz jego autorstwa), rkp. E. Kierskiego z krytycznymi uwagami o pierwszej redakcji cz. I Poznańskiego i dwa druki – program koncertu na cześć Kolberga z r. 1889 i „bilet przedpłaty” na Poznańskie. Bruliony pism dotyczące wystawy etnograficznej w Kołomyi zostały opublikowane w tomie Ruś Karpacka cz. I (T. 54), spis haftów zamieścił Kolberg w cz. I Pokucia (T. 29), pozostałe materiały, poza rkp. Romana Konopki, wykorzystano w biografii O. Kolberga. Większość rękopisów i druków pochodzi ze zbiorów Kolberga, należały one prawdopodobnie do zespołu pozostawionego przez niego w Modlnicy jesienią 1884 r. gdy przeprowadzał się do Krakowa. Różnorodność materiałów wskazuje, że podobnie jak obecna teka 45 są to rękopisy i druki przypadkowo zebrane razem i ujęte wspólną okładką. Teka 47. Teka rycin Sygn. Archiwum PTL: 1353–1354/I–III, łącznie kart 189, tytuł i numer teki nadane w Archiwum PTL. W spisie z r. 1886 po wymienieniu tek o numerach 1–40 zanotował Kolberg: „A nadto: Zbiór fotografij, akwarel, rysunków, szkiców itp. przedstawiających przeważnie typy i ubiory włościan, objęty osobnym spisem. Ze zbioru tego korzystano już w pewnej części przy wydawnictwach”. Ten zbiór rycin i jego spis sporządzony przez Kolberga nie zachowały się. Zespół materiałów ikonograficznych znajdujący się dziś w tece 47 nie jest kontynuacją Kolbergowskiej teki rycin z akwarelami i rysunkami ani jego albumu z fotografiami. Są to karty wyjęte z tek regionalnych w latach 1945–1961, zawierające wykonane przez Kolberga szkice terenowe, m.in. z Wielkopolski, szkice i rysunki nieznanych osób, fotografie i akwarele z różnych regionów, oraz próbne odbitki drzeworytów. Część rękopisów znajdujących się obecnie w tece 47 została przekazana Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu przez Komisję Organizacyjną Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w r. 1953 r. w osobnej kopercie, ale bez spisu zawartości. Były one wyjęte z tek regionalnych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie do sfotografowania przed przekazaniem rękopisów Kolberga do dyspozycji Komisji Organizacyjnej IHKM. Zbiór ten został uzupełniony rękopisami wyjmowanymi z Kolbergowskich tek w Pracowni 265 �Kolbergowskiej1 istniejącej przy Zarządzie Głównym PTL we Wrocławiu w latach 1959–1961. Przeprowadzony w Krakowie i we Wrocławiu wybór materiałów ikonograficznych nie był konsekwentny i wiele szkiców oraz fotografii pozostało w tekach regionalnych. Karty wyjmowane z tek w Pracowni Kolbergowskiej umieszczono w nowej okładce razem z przekazanymi w 1953 r. i tak utworzonemu zespołowi w Archiwum PTL przed r. 1961 nadano numer, tytuł i sygnaturę. We wrześniu 2013 r. dołączono do tego zbioru rysunki, szkice i fotografie (79 kart) pochodzące również z tek regionalnych, głównie z dawnej teki 27 Ruś Chełmska (54 karty), ale także z teki 6 Pomorze, odnalezione w r. 2013 w prywatnych materiałach po Józefie Gajku2. Były one wyjęte z tek regionalnych w latach 1959–1961, tj. w okresie gdy J. Gajek był redaktorem Dzieł Kolberga. Wszystkie akwarele, szkice i fotografie są reprodukowane w odpowiednich tomach regionalnych Dzieł wszystkich i w suplementach do monografii wydanych przez Kolberga. Duży zespół rycin dotyczących Chełmskiego odnaleziony w r. 2013, już po opublikowaniu suplementu (T. 82) do monografii tego regionu, wydano jako osobny aneks (T. 82 aneks). Teka 48. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1355, łącznie kart 87, tytuł i numer teki nadano w Archiwum Naukowym PTL. Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie3. 1 Zob. I. Chruścielowa Sprawozdanie z działalności Komitetu Kolbergowskiego za rok 1959, „Lud” T. XLVI za rok 1960. Tam na s. 359-360: „Wysegregowano rysunki z całości materiałów Kolbergowskich i część przeznaczoną do przerysowania oddano rysownikowi”. 2 W zespole materiałów przekazanych do Archiwum PTL przez krewnego spadkobierców J. Gajka jako rękopisy należące do spuścizny O. Kolberga rozpoznał te ryciny w roku 2013 etnolog Filip Wróblewski. 3 Prawdopodobnie ten zespół i dwa następne (tj. teki 48, 50 i 51 o sygn. Arch. PTL 1355, 1357 i 1358) to część materiałów przywiezionych do Warszawy w 1953 r. z Muzeum Etnograficznego w Krakowie i przekazanych Komitetowi Organizacyjnemu IHKM, działającemu w Warszawie pod kierunkiem prof. Dynowskiego. Zapewne przez przypadek nie zostały one oddane bezpośrednio w 1953 r. do Archiwum PTL razem z innymi tekami Kolberga, a jako należące do jego spuścizny rękopiśmiennej rozpoznane zostały dopiero dziesięć lat później i przywiezione do Redakcji Dzieł Wszystkich Kolberga działającej w Poznaniu. Przekazana wówczas została także 266 �Teka zawiera zapisy terenowe i czystopisy Kolberga oraz nieliczne rękopisy innych osób, tworzące przypadkowy zbiór materiałów pochodzących ze spuścizny Kolberga. W większości są to teksty pieśni z melodiami z różnych regionów, publikowane w Krakowskiem (T. 5–6), Kieleckiem (T. 18–19), Mazowszu (T. 26), oraz w suplementach do tych monografii, a także w Górach i Podgórzu (T. 44–45), Kaliskiem i Sieradzkiem (T. 46), Rusi Czerwonej (T. 56) oraz przewidziane do druku w tomach Miscellanea. Teka 50. Miscellanea1 Sygn. Archiwum PTL: 1357, łącznie kart 487, tytuł i numer teki nadano w Archiwum PTL. Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie. Na zawartość tego zespołu składa się czterdzieści jeden składek z numeracją kart osobną dla każdej z nich i z różnymi materiałami. Największą grupę stanowią rękopisy Kolberga i pochodzące z jego zbiorów rękopisy współpracowników, m.in. Bazylego Jurczeńki z Ispasa na Pokuciu, Marii Hemplówny z Tarnowa w Chełmskiem oraz innych, nie zawsze znanych osób. Bardzo liczne są włożone obok oryginałów kopie wykonane przez W. Kosińskiego i sygnowane jego inicjałami. Kosiński przed r. 1914 opracowywał materiały Kolberga z teki 12, jednak przygotowany przez niego tom Podgórze zachodniej Galicji nie został oddany do druku. Znajdujące się dziś w tece 50 odpisy Kosińskiego były częścią tego tomu, uzupełniającą materiały zawarte dziś w tece 12a. Materiały znajdujące się w tece 50. są bardzo zróżnicowane, zarówno jeżeli chodzi o regiony, których dotyczą, jak i ich tematykę i autorstwo. Częściowo wynika to stąd, że Kolberg z oszczędności, zwłaszcza pod koniec życia, używał odwrotnych stron czystopisów tomów już wydanych do redagowania nowych opracowań i do takich należy znaczna część kart w tej tece. Część zapisów wydał Kolberg w Krakowskiem (T. 5–8), Poznańskiem (T. 10), Lubelskiem (T. 17), Kieleckiem (T. 18–19), Łęczyckiem koperta, która otrzymała nr 49 i sygn. 1356, zawiera ona rękopis, częściowo maszynopis, pracy H. Biegeleisena Obrzęd weselny ludu polskiego ma tle indoeuropejskiego rytuału wydanej pt. Wesele we Lwowie w 1928 r. 1 Zob. przypis poprzedni. 267 �(T. 22), Kaliskiem (T. 23) i Mazowszu (T. 25 i 27–28), niektóre zamieszczone zostały w Przemyskiem (T. 35) przez I. Kopernickiego, pozostałe wydano później w tomach Mazowsze (T. 42), Góry i Podgórze (T. 44–45), Kaliskie i Sieradzkie (T. 46), Podole (T. 47), Tarnowskie–Rzeszowskie (T. 48), Ruś Czerwona (T. 57/I), oraz w suplementach do wszystkich monografii drukowanych w XIX w. przez Kolberga (T. 71–84), a także w tomach z kompozycjami Kolberga (T. 68) i z jego korespondencją (T. 64–66). W tece tej znajduje się m.in. kopia poloneza Ges-dur F. Chopina (sygn. 1357/3, k. 1-2), mającego w tym rękopisie tytuł Les Adieux, wykonana na prośbę Kolberga prawdopodobnie przez Jana Kleczyńskiego. Ponadto są tu teksty Seweryny Pruszakowej do których Kolberg komponował pieśni, przekład na język niemiecki Wiesława Kazimierza Brodzińskiego w rękopisie Juliusza Kolberga, oraz piosenka litewska Wesele wilcze „dla zabawy chorego O.K.” przełożona przez Kopernickiego. Znaczna część rękopisów prawdopodobnie znajdowała się pierwotnie w różnych tekach regionalnych lub Miscellanea, ale nie wiadomo, kto i kiedy je wyjął i utworzył tak zróżnicowany zespół. Teka 51. Miscellanea1 Sygn. Archiwum PTL: 1358, łącznie kart 233, tytuł i numer teki nadano w Archiwum PTL. Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie. Na zawartość teki składają się dwa zespoły o całkowicie różnym charakterze. Pierwszy, obejmujący karty 1–40, to dwie redakcje tańców z Kujaw, przygotowywane przez Kolberga jako trzecia część monografii tego regionu. Każda z nich zawiera ponad 700 tańców składających się z dwu lub trzech melodii. Tańce te zostały wydane w tomie Kujawy. Suplement do t. 3–4 (T. 72/I) według najpełniejszej ich redakcji zachowanej w tece 42. Rękopisy z teki 50 były materiałem pomocniczym w tej edycji. Drugi zespół, obejmujący pozostałe karty, to rękopisy kompozycji Kolberga: jego utwory instrumentalne i wokalne, nie wszystkie ukończone, w tym fragmenty kompozycji scenicznych: Król pasterzy, Scena w karczmie i Pielgrzymka do Częstochowy. Większość znajdujących się w tece 1 Zob. przypis 3 na s. 266. 268 �utworów została wydana w tomach Kompozycje wokalno-instrumentalne (T. 68) i Kompozycje fortepianowe (T. 69). Utwory Kolberga w tej edycji publikowano według XIX-wiecznych pierwodruków, wtedy rękopisy były wykorzystane w komentarzach źródłowych, jednak dla znacznej części pieśni i innych utworów rękopisy były podstawą druku. Poza kompozycjami Kolberga w tece 51 znajduje się tekst libretta do Sceny w karczmie napisany zapewne przez Gregorowicza z poprawkami Kolberga i fragment libretta Pielgrzymki do Częstochowy napisanego przez Kolberga według tekstu Pruszakowej. Nieliczne są karty z innymi materiałami, czasem zapisanymi przez nieznanych autorów, m.in. są tam Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni z Morownicy (jedna karta), kilka pieśni rumuńskich przepisanych ze źródła drukowanego, pieśń węgierska, kopia rękopisu Pieśń rokoszan Zebrzydowskiego z 1606 r. oraz drukowana pieśń powstańcza z 1863 r.: Nasza tysiącletnia rocznica wydana w Lipsku u Breikopfa i Härtla. Materiały do biografii etnografów polskich Adama Fischera Obecnie sygn. Arch. PTL 99, dawniej 323. Tytuł nadany w Archiwum PTL. Poza maszynopisami biogramów autorstwa A. Fischera, m.in. O. Kolberga, w zespole tym znajdują się rękopisy z pieczęcią „Ze zbiorów śp. A. Fischera” pochodzące ze spuścizny Kolberga, wyjęte z jego tek 21/22 Pokucie i 23 Huculi. Są to trzy rękopisy Bazylego Jurczeńki: Piosnki huculskie (kart 15), Przysłowia i gadki (1 karta) i Przyzwoitsze huculskie przekleństwa (1 karta) oraz rękopis nieznanego autora ze wsi Żabie, prawdopodobnie Sofrona Witwickiego – odpowiedź na listę pytań Kolberga na temat wierzeń, ubiorów, zwyczajów, wypasu owiec i bydła na połoninach itp. (9 kart). Na wszystkich rękopisach widać ślady pracy Kolberga, tj. jego drobne dopiski, poprawki i wyjaśnienia. Teksty z rkp. B. Jurczeńki opublikowane zostały w tomach Ruś Karpacka (T. 54–55). Informacje zawarte w rkp. autora z Żabiego wykorzystał Kolberg wcześniej we własnych opracowaniach na te tematy zachowane w rękopisach. Te zapisy zostały zamieszczone w Rusi Karpackiej (T. 54). Nie udało się ustalić kiedy rękopisy przechowywane dziś w Archiwum Naukowym PTL w zespole „ze zbiorów śp. A. Fischera” zostały wyjęte przez tego etnografa z tek Kolberga. 269 �Rękopisy znajdujące się w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie1 Niemieckie pieśni ludowe z Karyntii, sygn. BN PAU i PAN 716 (tom II zbioru autografów C. Walewskiego), karty 193-194. Rękopis recenzji drukowanej w „Bibliotece Warszawskiej” 1871, T. 3, s. 464–465, przedrukowanej w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, Dzieła wszystkie T. 62, s. 593–595, tekst nr 1032. Z Cyprianem Walewskim (1820–1873), bibliografem, bibliofilem i kolekcjonerem, spotykał się Kolberg w Warszawie przed swoim wyjazdem do Galicji w r. 1871. Walewski autograf dostał zapewne od autora. Rękopis melodii litewskich zebranych przez księdza Antoniego Juszkiewicza, przepisanych, transponowanych i opracowanych przez Oskara Kolberga, Izydora Kopernickiego, Jana Baudouin’a de Courtenay i Zygmunta Noskowskiego..., sygn. BN PAU i PAN 1438, karty 1–24. Kolberg wiosną 1889 r. na prośbę J. Karłowicza podjął się opracowania do druku melodii pieśni litewskich zanotowanych przez A. Juszkiewicza. Zdążył uporządkować rzeczowo zapisy, które były pierwotnie ułożone chronologicznie według daty ich pozyskania i zredagować 119 melodii z tego rękopisu, obejmującego około 2000 zapisów nutowych. Karty z melodiami zredagowanymi przez Kolberga są współoprawne z pozostałymi. Zbiór Melodie ludowe litewskie zebrane przez śp. księdza Antoniego Juszkiewicza … wydany został w Krakowie w r. 1900. 1 Wymienione niżej rękopisy odnotowane są w następujących katalogach rękopisów Biblioteki Naukowej PAU-PAN w Krakowie: J. Czubek Katalog rękopisów Akademii Umiejętności w Krakowie [sygn. 1-1588], Kraków 1906; Katalog rękopisów biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie: sygnatury 2149–2298, opracowali Z. Jabłoński, A. Preissner i B. Schnaydrowa, Wrocław 1965; Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, sygn. 2299-2630, opracowali Z. Jabłoński, A. Preissner i B. Schnaydrowa, Kraków 1967; Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie: sygnatury 2907–3606, opracowali J. Dużyk i B. Schnaydrowa pod red. Z. Jabłońskiego, Wrocław 1973; Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Sygnatury 3607–4003, opracowali B. Schnaydrowa i J. Staszel pod red. Z. Jabłońskiego, Wrocław 1976. 270 �Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 2183 (do roku 1965 sygn. 21841), kart 141. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Papiery osobiste Oskara Kolberga, z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Materiały zawarte w tym zespole podzielone są na trzy grupy: świadectwa (k. 1–63), dokumenty sporządzone przez Kolberga (k. 64–84) oraz rachunki i kwity (k. 85–141). Wśród świadectw znajdują się dokumenty osobiste: metryka, paszporty, zaświadczenia o pracy i dyplomy członkowskie różnych towarzystw. W dziale drugim są dokumenty, z których najbardziej istotne dla poznania biografii Kolberga to: itinerarium, czyli wykaz podróży z lat 1836–1885 sporządzony prawdopodobnie w roku 1889, szkic autobiografii pochodzący zapewne z tego samego roku, wykazy tek z rękopisami z roku 1886 i 1887, dwa egzemplarze konceptu testamentu (z r. 1883), przekazującego Akademii Umiejętności zebrane przez Kolberga materiały etnograficzne. Dział trzeci to pokwitowania i rachunki, a także rozliczenia i inne notatki finansowe Kolberga związane przede wszystkim z drukiem Ludu lub prac wcześniejszych. Znaczna część dokumentów zawartych w tym zbiorze została wykorzystana, odnotowana lub w całości opublikowana w Korespondencji … (T. 64–66), a także we wstępach do innych tomów Dzieł wszystkich O. Kolberga i w jego biografii (T. 85 cz. I–III). Miscellanea, sygn. BN PAU i PAN: 2184 (do r. 1965 sygn. 21832), kart 389. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Miscellanea z rękopisów Oskara Kolberga, z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Przechowywane obecnie w tej tece materiały są bardzo zróżnicowane, znajdują się w niej głównie rękopisy Kolberga, m.in.: zapisy folkloru z Kieleckiego, Mazowsza, Podola i innych regionów, fragmenty czystopisów jego różnych publikacji (m.in. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, Indianie amerykańscy, recenzja zbioru mazurów A. Kratzera), bruliony odpowiedzi na recenzję H. Biegeleisena, kilka stron odbitek korektorskich Pokucia cz. II, bruliony pism dotyczących wystawy etnograficznej w Moskwie w 1867 r., kompozycje Kolberga (pieśni i mazur), spisy odbiorców i subskrybentów Ludu, spisy osób z Mazur i z Pomorza, które Kolberg chciał polecić Sekcji Etnograficznej Akademii Umiejętności jako współpracowników, notatki do 1 W r. 1964 w Bibliotece PAN zespołowi rękopisów o sygnaturze 2183 nadano nową sygnaturę 2184 i odwrotnie. Zob. przypis 1 na s. 224. 2 Zob. przypis poprzedni. 271 �biografii kilku osób, m.in. Juliusza i Antoniego Kolbergów i Józefa Konopki, spisy rycin „typów ludowych” znajdujących się w Muzeum Ossolińskich we Lwowie i in. Dość liczne są rękopisy innych osób: pieśni z Mazur w zapisach Kossobudzkiego z Margrabowa, Mroczka, Burego z Jełgunia i W. Kętrzyńskiego, zapisy M. Hemplówny z Chełmskiego, formularz Szematu W. Ks. Poznańskiego wypełniony we Włoszakowicach. Osobną grupę stanowią druki: m.in. egzemplarze czasopism z recenzjami Króla pasterzy i z innymi artykułami o Kolbergu, statut Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, Instrukcja do badania właściwości ludowych Sekcji Etnologicznej akademickiej Komisji Antropologicznej (Kraków 1874). Teka liczy blisko 400 kart, jest więc bardzo obszerna i opis jej zawartości jest tu z konieczności skrótowy. Wskazuje jednak, że zebrano w niej rękopisy i druki różnych autorów, na różne tematy i związane z różnymi okresami działalności Kolberga. Jest to więc zbiór dokumentów raczej przypadkowy. Były one prawdopodobnie wyjmowane z różnych tek lub znalezione poza założonymi przez Kolberga tekami, a następnie złożone razem w jednym zespole archiwalnym, którego układ nie oddaje treści ani autorstwa znajdujących się tam materiałów. Korespondencja Oskara Kolberga, sygn. BN PAU i PAN: 2185, t. 1–4, łącznie kart 1400 (t. 1 – kart 301, t. 2 – kart 324, t. 3 – kart 377, t. 4 – kart 398). W katalogu rękopisów BN PAU i PAN z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Zespół zawiera listy otrzymane przez Kolberga i bruliony listów pisanych przez niego, ponadto pokwitowania drukarni itp. dokumenty. W tekach 1–3 listy otrzymane przez Kolberga ułożone są alfabetycznie według nazwisk autorów i nazw instytucji, listy każdego autora ułożone chronologicznie. W tece 4 znajdują się bruliony listów Kolberga, również uporządkowane alfabetycznie według nazwisk i nazw adresatów, a w tych grupach chronologicznie. Zespół ten zawiera blisko 900 jednostek epistolograficznych, a także pokwitowania itp. Dwa listy zachowały się w kopiach I. Kopernickiego, który był zapewne zbieraczem autografów i otrzymał oryginały od Kolberga, sporządzając w zamian kopie. Większość listów dotyczy badań naukowych, spraw wydawniczych i podróży Kolberga. Do niektórych dołączone były notatki etnograficzne bądź zapisy folkloru na osobnych kartach, lub bezpośrednio w liście. Materiały te w znacznej części opublikował Kolberg w odpowiednich tomach Ludu, pozostałe są zamieszczone w nowych monografiach lub w tomach 272 �suplementowych. Wszystkie listy zostały wydane w tomach Korespondencja Oskara Kolberga cz. I–III (T. 64–66). G.G. [Gustaw Gizewiusz] Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane w 1836 do 1840-go roku przez […]. Sygn. BN PAU i PAN 2559, stron 612. Do roku 1939 rękopis Gustawa Gizewiusza (1810-1848) znajdował się w tece 3 Mazury pruskie O. Kolberga. Manuskrypt swój G. Gizewiusz powierzył około roku 1844 K. W. Wójcickiemu, który przekazał go Kolbergowi1. Rękopis zawiera ponad 400 tekstów pieśni i do niektórych z nich melodie (32 zapisy nutowe). Część pieśni Kolberg zamieścił w tomie Pieśni ludu polskiego w 1857 r., większość w rękopisie monografii Mazury pruskie wydanej jako T. 40 Dzieł, pozostałe dołączone zostały do tej monografii w aneksie (s. 486-581 tomu 40)2. Podkarpacie polskie, sygn. BN PAU i PAN: 3194, kart 84. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne zebrane z okolic Pogórza Karpackiego, z notą „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Ten zespół rękopisów był prawdopodobnie przechowywany pierwotnie w tece 34. Miscellanea 4 — jego zawartość odpowiada punktowi pierwszemu opisu Kopernickiego odnoszącego się do teki 34: „Podgórze polskie (Rymanów, Wzdów, Iwonicz, Dynów” (zob. wyżej informacje o tece 34). Obecnie w zbiorze o tej sygnaturze znajdują się głównie zapisy terenowe Kolberga z lat 1883–1885, tj. z jego ostatniego okresu badań, a dotyczą wszystkich aspektów kultury ludowej, zapisy Kolberga pochodzą w większości ze Wzdowa, Rymanowa, Iwonicza i Czaszyna. Tylko dwie karty to rękopisy innych osób. Ponadto znajdują się tu rysunki i akwarele. Prawie wszystkie materiały z tej teki wydane zostały w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51). Nieliczne pozostałe zamieszczone 1 W Katalogu rękopisów błędna informacja: „dar Gustawa Giżyckiego” (Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, sygn. 2299-2630, oprac. Z. Jabłoński, A. Preissner i B. Schnaydrowa, Kraków 1967, s. 149). W zbiorach biblioteki PAU manuskrypt Gizewiusza znalazł się jako część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, który otrzymał go przed 1857 r. od K.W. Wójcickiego. Kolberg przechowywał ten rękopis w tece 3 Mazury pruskie. 2 Rękopis G. Gizewiusza został w całości wydany w Poznaniu w 2000 r. w opracowaniu Danuty Pawlak. 273 �są w suplemencie do Przemyskiego (T. 83), w Podolu (T. 47) i w Rusi Czerwonej (T. 56–57). Podkarpacie ukraińskie, sygn. BN PAU i PAN: 3195–3201, łącznie kart 436. W katalogu BN PAU i PAN zespoły rękopisów o sygn. 3195–3199 mają tytuł: Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne zebrane z okolic Beskidu Wschodniego, rękopisy o sygn. 3200 tytuł Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne zebrane z okolic Beskidu Wschodniego (Bieszczady), rękopisy o sygn. 3201: Wypisy źródłowe, notaty i zapiski Oskara Kolberga dotyczące ludności ruskiej (Łemków) zamieszkującej Beskid Wschodni (Bieszczady). W katalogu zespoły te mają noty „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Obecnie siedem osobnych zespołów archiwalnych, stanowiących w roku 1886 część teki 18, a następnie teki 34 (zob. wyżej informacje o tej tece). Rękopisów tych dotyczy fragment wykonanego przez Kopernickiego opisu dawnej teki 34: „2. Podgórze ruskie od górnego Sanu i Dniestru (Ustrzyki D., Czaszyn, Leszczowate, Boberka). Piękne materiały na duży tom lub 2 mniejsze. 3. Górale ruscy (Połonińcy) od Procisnego i Baligrodu, włączy się do mojej monografii o Góralach ruskich. 4. Wypisy i notatki rozmaite.” W zespołach tych przeważają zapisy Kolberga powstałe w czasie badań terenowych w latach 1883–1885. Większość wykonana została w Bóbrce, Leszczowatem, Solinie, Procisnem, Czaszynie, Wzdowie, Wołtuszowej, Rymanowie i w miejscowościach sąsiednich. Nieliczne są zapisy innych osób, wśród nich Pelagii i Józefa Blizińskich, przyjaciół Kolberga, do których należała do r. 1888 Bóbrka, oraz Aleksandry Zduniowej z Procisnego, gdzie Kolberg prowadził badania w r. 1884, a także dwu osób nieznanych. Podział materiału na odrębne zespoły o sygn. 3195–3200 oddaje w części Kolbergowski podział na „podteczki” w pierwotnej tece regionalnej, który odpowiadał zaplanowanemu porządkowi treści w monografii. Pomiędzy zapisami z Sanockiego, które są najliczniejsze, znajdują się także notatki terenowe z Przemyskiego oraz nieliczne zapisy z innych regionów, m.in. z Wielkopolski. Wszystkie materiały zostały wydane drukiem, większość w monografii Sanockie–Krośnieńskie (T. 49–51), pozostałe w odpowiednich tomach regionalnych, lub w suplementach do tomów wydanych przez Kolberga. Obecna zawartość tych zespołów archiwalnych przedstawia się następująco: – sygn. 3195, kart 54. Znajdują się tu głównie rękopisy terenowe Kolberga dotyczące obrzędów i zwyczajów dorocznych, inne zagadnienia 274 �(obrzędy rodzinne, pieśni, wierzenia) pojawiają się wtedy, gdy w czasie wywiadów zapisane były na jednej karcie z informacjami o obrzędach dorocznych. Prawie wszystkie notatki w tej tece pochodzą z Sanockiego i zostały zamieszczone w monografii tego regionu (T. 49–51). Nieliczne pochodzą z Przemyskiego (rysunki pisanek z Iskani) oraz z okolic Stanisławowa, Bełza i innych miejscowości. Te zamieszczono w suplemencie do Przemyskiego (T. 83) i w tomie Ruś Czerwona (T. 57/II). – sygn. 3196, kart 41. Przeważają w tym zespole zapisy pieśni powszechnych, niezwiązanych z obrzędami, w większości zapisane są z melodiami. Pochodzą z badań terenowych Kolberga w Bóbrce, Leszczowatem, Czaszynie, Ustrzykach, Myczkowcach, a także w Rymanowie i Klimkówce oraz w Sanoku. Zostały opublikowane w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51), nieliczne pieśni z Przemyskiego zamieszczono w suplemencie do monografii tego regionu (T. 83). – sygn. 3197, kart 37. Znajdują się tu prawie wyłącznie rękopisy terenowe Kolberga z opisami obrzędów rodzinnych, głównie wesel, oraz niewielka ilość pieśni i melodii powszechnych, niezwiązanych z obrzędami. W większości zapisane były w Leszczowatem, Czaszynie, Bóbrce, Solinie i Chrewcie. Ponadto jest tu opis wesela w Tarnawie w rękopisie nieznanego autora. Wszystkie materiały zostały zamieszczone w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51), tylko jedna melodia z Sambora została włączona do suplementu do Przemyskiego (T. 83). – sygn. 3198, kart 74. Zespół zawiera zanotowane przez Kolberga w terenie teksty bajek, legend, podań i anegdot, a także zagadki, innych zagadnień dotyczą nieliczne notatki. Najwięcej tekstów pochodzi z Bóbrki, Soliny i Leszczowatego. Wszystkie zostały opublikowane w cz. III monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 51). – sygn. 3199, kart 65. Zespół zawiera pochodzące z Sanockiego notatki terenowe na temat kultury materialnej oraz obrzędów i zwyczajów, a także pieśni, bajki i zapiski o wierzeniach. Na dwu kartach są zapisy pieśni i melodii ze Szlachtowej, a przypadkowo znajdują się w tece czystopisy pieśni z Wielkopolski, ponieważ ich odwrotnych, niezapisanych stron, użył Kolberg w czasie badań w Sanockiem. Na kilkunastu kartach znajdują się szkice sprzętów i chat, a także strojów weselnych i codziennych wykonane przez Kolberga oraz przez osoby nieznane. Zapisy z Poznańskiego i Kaliskiego opublikował Kolberg w cz. V Poznańskiego (T. 13) i w cz. I Kaliskiego (T. 23), pozostałe dotyczące tych regionów zamieszczono w suplementach 275 �(T. 74 i 79), ponad dwadzieścia pieśni i melodii instrumentalnych ze Szlachtowej opublikowano w monografii Góry i Podgórze (T. 44–45). Materiały z regionu Sanockiego, stanowiące większość w tece, zostały zamieszczone w Sanockiem-Krośnieńskiem (T. 49–51). – sygn. 3200, kart 68. Większość zawartych w tym zespole notatek dotyczy wierzeń, wróżb, przesądów, medycyny ludowej itp., ponadto znajdują się tu opisy chat, sprzętów, strojów i ich szkice wykonane przez Kolberga i osoby nieznane. Przeważają rękopisy terenowe Kolberga, są tu także rękopisy Józefa i Pelagii Blizińskich oraz karty, na których do ich zapisów dodał Kolberg własne notatki. Zapisy pochodzą głównie z Bóbrki, poza tym z Czaszyna, Leszczowatego, Procisnego, Wzdowa, a pojedyncze z innych miejscowości regionu. Wszystkie zostały zamieszczone w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51). – sygn. 3201, kart 97. Znajdują się tu odpisy, wyciągi i notatki Kolberga z artykułów na temat kultury ludowej zamieszczanych w pracach zwartych bądź w prasie warszawskiej, krakowskiej, lwowskiej i wielkopolskiej z lat 1830–1886. M.in. jest tu transkrypcja obszernej rozprawy A. J. Torońskiego Rusiny-Lemki drukowanej w Zorii halickiej (Lwów [1859]), odpis artykułu Lud u źródeł Sanu i Dniestru zamieszczonego w „Wędrowcu” w 1882 r. pod pseudonimem Adnaw, oraz duża liczba tekstów pieśni odpisanych ze zbioru J. F. Hołowackiego Narodnyja piesni… (1863–1870). Materiały związane z regionem sanockim zostały opublikowane w tomach Sanockie– Krośnieńskie (T. 49–51). Znajdujące się tu także odpisy z prac dotyczących innych regionów zostały zamieszczone w suplemencie do Przemyskiego (T. 83), w Rusi Czerwonej (T. 56–57), Rusi Karpackiej (T. 54), słowackie w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja (T.59/II). Nieliczne pieśni ukraińskie pozbawione not lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Chełmskie, sygn. BN PAU i PAN: 3202–3205, łącznie kart 416, obecnie cztery osobne zespoły archiwalne stanowiące w r. 1886 tekę 27 Ruś chełmska i podlaska. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN dla rękopisów o sygn. 3202 tytuł: Materiały zebrane przez Oskara Kolberga dotyczące Chełmszczyzny oraz dawnych guberni lubelskiej i siedleckiej, dla rękopisów o sygnaturach 3203–3205 tytuły Chełmszczyzna. W katalogu zespoły te mają noty: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. 276 �Materiały z dawnej teki 27 w znacznej części wydane zostały drukiem przez Kolberga i Kopernickiego w monografii Chełmskie cz. I i II (T. 33–34), pozostałe w suplemencie do niej (T. 82 i Aneks do t. 82). Obecna zawartość i układ kart w tych czterech zespołach odbiega od stanu pozostawionego przez Kolberga, ponieważ zmienił je już Kopernicki, przygotowując do druku cz. II Chełmskiego w latach 1890–1891. Później, w latach 1959–1961 na polecenie J. Gajka wyjęto z nich karty ze szkicami oraz fotografie (zob. wyżej opis zawartości teki 47), a w r. 1972 w trakcie archiwalnych prac porządkowych w Bibliotece PAN usunięto z nich niektóre druki, m.in. odbitki dwu prac M. Hemplówny zawierających spisy roślin jawnokwiatowych („Pamiętnik Fizjograficzny” R. 5: 1885, s. 135–153 i 154– –159), przemieszczono też wtedy część kart między tymi zespołami, a w ich obrębie ułożono karty w innej kolejności. Dziś zawartość tych czterech zespołów przedstawia się następująco: – sygn. 3202, kart 210. Znajduje się tu niewielka liczba rękopisów Kolberga, większość to rękopisy Marii Hemplówny i innych osób, ponadto wycinki z prasy i inne druki oraz dwie mapy Juliusza Kolberga z jego Atlasu Królestwa Polskiego (wyd. 1825–1827) – województwo podlaskie i województwo lubelskie, z notatkami Oskara. Przeważająca część materiałów dotyczy Chełmskiego, nieliczne Lubelskiego. Wśród materiałów otrzymanych przez Kolberga od M. Hemplówny jest opracowany przez nią obszerny słownik gwarowy wraz z rozprawą o języku znanych autorce okolic Chełma. Ponadto przechowywany jest tam rękopis Pauliny Charłampowiczówny z notatkami etnograficznymi z okolic Puchaczowa i rękopis nieznanego księdza unickiego z Podlasia. Materiały te zostały wykorzystane przez Kolberga i Kopernickiego w monografii Chełmskie (T. 33–34), część wcześniej przez Kolberga w Lubelskiem (T. 16–17). Pozostałe zamieszczono w suplementach do tych tomów (T. 75 i 82). – sygn. 3203, kart 64. Znajduje się tu głównie dokumentacja folkloru muzycznego z Chełmskiego, a częściowo także z Lubelskiego, są to zapisy Kolberga, Marii Hemplówny i osób nieznanych. Ponadto jest tu zbiorek pieśni bez melodii spisanych w r. 1870 przez Andrzeja Wojtasa, służącego w Podhorcach. Materiały te wydane zostały zgodnie z odnotowanymi lokalizacjami w tomach Chełmskie (T. 33–34), Lubelskie (T.16–17) i w suplementach do nich (T. 75 i 82). – sygn. 3204, kart 51. Materiały znajdujące się obecnie w tym zespole to rękopisy Kolberga i M. Hemplówny dotyczące wierzeń, przesądów i praktyk 277 �leczniczych i magicznych oraz rękopisy Kopernickiego, który po śmierci Kolberga przygotowywał do druku drugą część Chełmskiego i przepisywał fragmenty pierwotnych notatek, aby nadać im porządek konieczny w publikacji. Materiały te wydane zostały w monografii Chełmskie cz. II (T. 34) i suplemencie do niej (T. 82). – sygn. 3205, kart 91. Materiały znajdujące się obecnie w tym zespole to w większości rękopisy M. Hemplówny, z zapisami na temat dialektu (przyczynki leksykalne) i świata wierzeń. Mniej liczne są rękopisy Kolberga dotyczące wierzeń i słownika. Tak jak w zespole o sygn. 3204, tak i tutaj znajdują się rękopisy Kopernickiego, tj. jego kopie zapisów Hemplówny i Kolberga, wykonane w trakcie przygotowywania materiałów z tej teczki do druku w cz. II Chełmskiego (t. 34). Teksty pominięte w tej edycji wydano w suplemencie do Chełmskiego (T. 82). Wołyń, sygn. BN PAU i PAN: 3206 i 3207, łącznie kart 342, dziś dwa osobne zespoły archiwalne stanowiące w r. 1886 tekę 26 o takim samym tytule. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN obydwa zespoły mają również tytuł Wołyń i noty: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Zawartość dawnej teki 26 i jej układ zostały zmienione przez J. Tretiaka w trakcie przygotowywania do druku tomu Wołyń (wyd. 1907), a następnie podczas porządkowania rękopisów przed drukiem katalogu przez Bibliotekę PAN. Obecnie przedstawia się ona następująco: – sygn. 3206, kart 193. Tu znajduje się część rękopisów terenowych Kolberga powstałych w czasie badań prowadzonych przez niego na Wołyniu w roku 1862. Są to pieśni, opisy wesel z tekstami pieśni i melodiami oraz sporządzone przez Kolberga czystopisy części tych materiałów. Ponadto jest tu obszerny rękopis pt. Ukraińskie śpiewy i tańce nieznanego autora, wykonany w okolicy Kowla (117 tekstów i 74 melodie). Poza rękopisami terenowymi znajdują się w tej tece notatki Kolberga z prasy i z prac zwartych na temat Polesia wołyńskiego i Wołynia oraz wycinki z prasy. Większość materiałów została wydana przez J. Tretiaka w r. 1907 w tomie Wołyń (T. 36), a pochodzące z tego regionu, ale nie uwzględnione przez niego wydano w suplemencie (T. 84). Część na podstawie czystopisów Kolberga zachowanych w innych tekach zamieszczona została w tomie Białoruś-Polesie (T. 52), a nieliczne zapisane w okolicy Kamieńca Podolskiego w tomie Podole (T. 47). Pieśni i inne materiały pozbawione not lokalizacyjnych, a zanotowane w języku ukraińskim, przeznaczono do 278 �tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). – sygn. 3207, kart 149. W tym zespole znajdują się pozostałe Kolbergowskie zapisy terenowe z Wołynia i ich czystopisy oraz nieliczne pochodzące z Podola i z Chełmskiego, ponadto kilka rękopisów o niewielkiej objętości nieznanych autorów z Wołynia. Większość materiałów z tej teki została wydana przez J. Tretiaka w r. 1907 w tomie Wołyń (T.36), niewydane przez niego zamieszczono w suplemencie do tego tomu (T. 84), pozostałe w Podolu (T. 47), w suplemencie do Chełmskiego (T. 82), a zapisy w języku ukraińskim bez not lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). W spuściźnie Kolberga nie ma obecnie rękopisu bajek Prusinowskiego wydanych w roku 1907 przez Tretiaka w T. 36 oraz wymienionych przez Kopernickiego w opisie teki wołyńskiej (zob. wyżej teka nr 26). Mazury pruskie, sygn. BN PAU i PAN: 3208, kart 269. Fragment dawnej Kolbergowskiej teki 3 o takim samym tytule. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: O życiu i zwyczajach Mazurów pruskich, z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Jest to rękopis monografii regionu przygotowany do druku przez Kolberga w latach 1889–1890; do września 1939 roku znajdował się w tece 3 Mazury (zob. wyżej informacje o tej tece); na początku wojny został wyjęty z teki i zakonspirowany w muzeum przyrodniczym PAN. Odnaleziony i rozpoznany dopiero kilka lat po wojnie stał się podstawą tomu Mazury Pruskie, gdzie został opublikowany w całości (T. 40, s. 3–470). Rękopis pozbawiony jest karty tytułowej i kilkunastostronicowego wstępu Kolberga, zaginionych lub dla zabezpieczenia całego rękopisu zniszczonych na początku okupacji niemieckiej w roku 1939. Na odwrotach kart z tej teki znajdują się pojedyncze pieśni wydane wcześniej w Kujawach (T. 4), Krakowskiem (T. 6), Lubelskiem (T. 17), Łęczyckiem (T. 22), Radomskiem (T. 21) i w Mazowszu (T. 25, 27 i 28) ponieważ Kolberg, przygotowując do druku materiały z Mazur, posługiwał się niekiedy dla oszczędności ćwiartkami papieru użytymi pierwotnie do innych czystopisów i zapełnionymi tylko jednostronnie. 279 �Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 3209, kart 21. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Fragment papierów osobistych Oskara Kolberga z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Jest to niewielki zbiór dokumentów pochodzących z różnych okresów życia Kolberga i mających zróżnicowany charakter: listy gratulacyjne związane z jubileuszem pięćdziesięciolecia jego pracy w r. 1889, dokumenty dotyczące międzynarodowych kontaktów etnografa, a także paru spraw rodzinnych. Jest to zbiór raczej przypadkowy, prawdopodobnie zgromadzono w nim dokumenty odnalezione lub rozpoznane już po zinwentaryzowaniu wcześniej wyodrębnionych zespołów papierów osobistych i korespondencji. Część dokumentów (listy) została opublikowana w Korespondencji… (T. 64–66), pozostałe wykorzystano w biografii Kolberga. Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 3210, kart 24. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859-1869, z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Zawartość teki stanowi zeszyt, w którym Kolberg w latach 1859–1869 notował swe wydatki i dochody. Między kartki zeszytu włożona jest luźna karteczka ze szczegółowymi notatkami Kolberga z podróży odbytych latem 1859 i 1860 r. Notatki zawarte w zeszycie są ważnym źródłem do poznania sytuacji materialnej Kolberga, informacje o honorariach pomagają ustalić, jakie teksty dawał do druku w tym okresie, a zapiski o wydatkach m.in. uściślają daty i miejsca badań terenowych z lat ujętych w zeszycie oraz podają koszty druku Sandomierskiego i Kujaw. Wszystkie są istotnym źródłem do biografii Kolberga, wykorzystywane też były przez autorów wstępów do monografii regionalnych i tomów suplementowych wydawanych na podstawie rękopisów. Listy różne, sygn. BN PAU i PAN: 3211, kart 11. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Listy różnych osób do różnych adresatów ze zbioru Oskara Kolberga z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Zespół ten obejmuje pięć listów osób związanych z Kolbergiem (A. Bochdanowej, L. Jenikego, L. Oehmigke, F. Streita i J. Wernerowej), ale nie do niego kierowanych. Zawierają one m.in. przyczynkarskie informacje dotyczące wyrobów rzemiosła ludowego przysyłanych z Zadwórza przez 280 �A. Bochdanową na ręce Kolberga dla muzeum Akademii oraz planowanego druku rycin do Pokucia w Wiedniu. Część poświęcona jest sprawom rodzinnym. Potęgi nadprzyrodzone w wyobraźni Mazurów Pruskich. Studium mytologiczne według Toeppena skreślił O. Kolberg, sygn. BN PAU i PAN 3572, kart 19. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Rękopis jest przekładem fragmentu pracy M. Toeppena Abergaluben aus Masuren… (Danzig 1867). Kolberg planował wydanie tego przekładu jako osobnego artykułu, tekst został ostatecznie w niewielkim stopniu przez niego przeredagowany i włączony do rękopisu monografii Mazury pruskie, stanowiąc jego osobny rozdział (w T. 40 s. 52–82). Na odwrocie końcowych kart czystopisy pięciu pieśni mazurskich wydanych również w T. 40. Mazury pruskie, sygn. BN PAU i PAN 3891, kart 82. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł Mazurskie pieśni ludowe (Materiały zebrane przez Wojciecha Kętrzyńskiego i przekazane Oskarowi Kolbergowi), z notą „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Rękopisy te stanowiły część dawnej teki 3. Karty 1–65 to wykonane przez Wojciecha Kętrzyńskiego zapisy pieśni mazurskich pochodzące z Orłowa pod Lecem (tj. Giżyckiem) i ze Sztynortu pod Węgorzewem. Drugi zespół to 14 kart z przemowami weselnymi zapisanymi prawdopodobnie przez nieznanego z imienia p. Bercio. Ponadto jest tam karta z rękopisem nieznanego autora i bilet wizytowy W. Kętrzyńskiego, dołączony do rękopisów przysłanych przez niego Kolbergowi w r. 1890. Pieśni i mowy weselne zamieścił Kolberg w rękopisie swej monografii Mazur (T. 40). Notatka z biletu Kętrzyńskiego opublikowana jest w Korespondencji … cz. III (T. 66), s. 673. Mazury pruskie. Sygn. 3892, kart 9. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł Mazurskie pieśni ludowe zebrane przez Oskara Kolberga, z notą „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Rękopis stanowił dawniej część teki 3. Na zawartość składa się rkp. Jana Karola Sembrzyckiego (1856–1919) lub jego ojca, Karola, pt. Pieśni gminne z Mazur. Rękopis ten przekazał Kolbergowi prawdopodobnie W. Kętrzyński w roku 1890. Zapisanych jest tam dziesięć pieśni z melodiami i oracja 281 �weselna. Kolberg nie zdążył włączyć tego materiału do swej monografii poświęconej Mazurom, ponieważ zmarł krótko po otrzymaniu przesyłki. Pieśni i oracja zostały opublikowane w T. 40 Mazury pruskie. Rękopisy w zbiorach innych bibliotek i w muzeach Biblioteka Jagiellońska Rzecz o obchodach weselnych, sygn. 4497, zesz. 18, jest to druga część rękopisu rozprawy Kolberga Rzecz o obchodach weselnych …, tekst całości został opublikowany w Studiach, rozprawach i artykułach (T. 63) według pierwodruku zamieszczonego w „Na Dziś” w r. 1872. Zbiór autografów M. Ciechanowskiej, sygn. 7891, k. 107-108, tam m.in. rkp. Kolberga: czystopis dwu pieśni z Wołynia. Pieśni opublikowane w T. 36. Zbiór autografów Dynowskiej, sygn. 7892, k. 41, tam m.in. rkp. Kolberga: czystopis notatek i melodii z Wielkopolski; melodia opublikowana przez Kolberga w T. 13, pozostałe zapisy w suplemencie do Poznańskiego (T. 74). Biblioteka Narodowa Kopia testamentu Oskara Kolberga sporządzona przez I. Kopernickiego dla Karoliny Wąsowskiej, bratanicy Oskara. Zakład Rękopisów, sygn. BN II 6487. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie Przemyskie, sygn. 465 (dawniej TNW 150) – rękopis tomu Przemyskie (T. 35) redagowanego przez Kolberga w r. 1890 i dokończonego w r. 1891 przez Kopernickiego (wyd.: Kraków 1891). W Katalogu rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, opracowanym przez H. Kozerską i W. Stummer (Warszawa 1973, s. 177), opis następujący: „Przemyskie. Materiały do studium etnograficznego okolic Przemyśla oraz fragmenty dotyczące innych okolic, zebrane przez Oskara Kolberga. Kraj i lud, zwyczaje i obrzędy, pieśni i tańce (teksty i nuty), bajki i wierzenia, k. 1–352 […]. Ze zb. M. Federowskiego”. 282 �Jest to kompletny rękopis tomu 35 Przemyskie. Do sporządzenia rękopisu przeznaczonego dla drukarni wykorzystał Kolberg często karty służące pierwotnie do innych tomów, dlatego na odwrotach są fragmenty wcześniejszych czystopisów różnych monografii, m.in. Kujaw, Poznańskiego, Radomskiego, Mazowsza i Łęczyckiego. Wszystkie materiały z Przemyskiego zostały wydane drukiem w tomach Przemyskie (T. 35) oraz Przemyskie. Suplement do t. 35 (T. 83 cz. I i II). Poza rękopisem przygotowanym dla drukarni znajdują się w tej tece liczne zapisy terenowe Kolberga, głównie z Przemyskiego, ale także z miejscowości objętych innymi monografiami (m.in. z Leszczowatego). Zapisy pochodzące spoza Przemyskiego albo wydał Kolberg wcześniej w odpowiednich monografiach, albo wykorzystane zostały w suplementach do nich, zgodnie ze swym regionalnym pochodzeniem. Do zbiorów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego manuskrypt Przemyskiego przyjęty został razem z innymi archiwaliami Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i stanowi tam wieczysty depozyt. Pierwotnie miał sygnaturę TNW 150 i tak określano początkowo w Dziełach wszystkich Kolberga rękopisy z tej teki. Towarzystwo otrzymało Przemyskie razem ze zbiorami Michała Federowskiego po jego śmierci w r. 1923, ale nie udało się ustalić, kiedy i dlaczego Kolbergowski manuskrypt dostał się do rąk tego zasłużonego badacza folkloru białoruskiego i kolekcjonera dokumentów i rękopisów. Biblioteka Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego W zbiorach Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego przechowywany jest duży zespół rękopisów kompozycji Kolberga, sygn. 1208, 12091-3, 1210, 1213–1216, 1218, 12191-3. Składają się nań utwory skończone i wydane drukiem przez kompozytora, a także utwory nie drukowane w XIX w., szkice i fragmenty kompozycji nieukończonych, rękopisy z okresu nauki w Warszawie i Berlinie (tzw. Zeszyty do studiów muzycznych) oraz kompozycje innych autorów. M.in. zachował się w tym zespole autograf partytury orkiestrowej Króla pasterzy z głosami solowymi i chórem. Rękopisy te i druki stanowią prawdopodobnie część materiałów pozostawionych w r. 1871 na przechowaniu w firmie Gebethnera lub u W. Wierzbowskiego przed przeprowadzką Kolberga z Warszawy do zaboru austriackiego. W. Wierzbowski w r. 1876 pytał o zgodę na przekazanie do zbiorów WTM zdeponowanych u niego nut i Kolberg zaaprobował tę decyzję. Część mogą stanowić nuty przekazane później przez I. Kopernickiego, wykonawcę 283 �testamentu Kolberga, który zamiar taki konsultował z J. Karłowiczem, nie wiadomo jednak, czy darowiznę tę zdążył zrealizować. Utwory Kolberga zachowane w zbiorach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego wydane zostały w T. 68 Kompozycje wokalno-instrumentalne i w T. 69 Kompozycje fortepianowe. Muzeum Etnograficzne w Krakowie — Zespół rękopisów Kolberga i I. Kopernickiego (archiwum MEK, sygn. II/155, nr inw. I/191/RKP), składają się nań: dwa bruliony listu Kolberga z 10 II 1883 r. do nieznanego adresata w sprawie subwencji na druk Ludu oraz fragmenty jego spisu tek pochodzące z okresu późniejszego (razem 4 karty), ponadto karty w obwolucie z tytułem: Kopernickiego charakterystyka tek Kolberga (29 kart). Te ostatnie to rękopisy I. Kopernickiego, który po śmierci Kolberga sporządził na osobnych kartkach krótki opis zawartości większości tek z uwagami o możliwości wykorzystania znajdujących się w nich rękopisów. Notatki Kopernickiego z tek Kolbergowskich wyjął S. Udziela, pierwszy dyrektor Muzeum Etnograficznego. Zgromadził je razem zapewne w okresie, gdy rękopisy Kolberga znajdowały się pod jego opieką najpierw jako sekretarza Komisji Antropologicznej AU, później wiceprzewodniczącego Komisji Etnograficznej PAU, tj. przed rokiem 1935. Prawdopodobnie on też nadał notatkom Kopernickiego obecny tytuł i pod nim zapisał: „Wydać 1, 6, 12, 15, 34, 37, użyć 38”. Wymienione tu rękopisy Kolberga i Kopernickiego potraktowane zostały w zbiorach Muzeum Etnograficznego jako część spuścizny S. Udzieli. — Rkp. Kolberga: Spis akwarel ubiorów ludowych w Muzeum hr. Dzieduszyckich we Lwowie oraz sprawozdanie z podróży badawczej w roku 1876, ponadto uwagi na temat zbierania okazów etnograficznych (archiwum MEK, sygn. II/226, nr inw. I/3051/RKP), 4 karty. Obydwa pisma były skierowane przez Kolberga do Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności; w zbiorach Muzeum Etnograficznego znalazły się prawdopodobnie, podobnie jak wymienione wyżej, przed rokiem 1935, w czasie, gdy wiceprzewodniczącym Komisji Etnograficznej PAU był Seweryn Udziela, równocześnie dyrektor Muzeum. Tytuł rękopisu Kolberga nadany został w Muzeum Etnograficznym. — Rękopis Sąde[c]czyzna i Podhale, z rękopisów pozgonnych wydał dr St. Zdziarski, Kraków 1905 (archiwum MEK, nr inw. I/369/RKP), kart 284 �229. Rękopis przygotowany do druku przez S. Zdziarskiego na podstawie materiałów Kolberga z teki 11. W zespole tym, poza kopiami rękopisów wykonanymi przez Zdziarskiego, jest jedna karta z oryginalnymi zapisami nutowymi Kolberga wyjęta z teki 11 przez Zdziarskiego i włączona przez niego do własnego opracowania (tam k. 229). Opracowanie Zdziarskiego nie zostało wydane przez Komisję Antropologiczną AU, przed rokiem 1936 znajdowało się w tece 11 Kolberga, o czym wspomina K. Hławiczka1. Kopie Zdziarskiego nie były wykorzystane w druku w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45), ponieważ poza wspomnianą wyżej kartą z melodiami tańców zachowały się oryginały Kolberga — czystopisy lub zapisy terenowe wszystkich materiałów przepisanych przez Zdziarskiego. Zapisy melodii tańców z karty włączonej przez Zdziarskiego do jego Sąde[c]czyzny i Podhala zostały wydane w cz. II Gór i Podgórza (T. 45) Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie Kolekcja 25 rysunków piórkiem barwionych akwarelami i akwarel, których autorem jest Wojciech Gerson, nr inwentarza MR 25–49. Akwarele i rysunki muzeum zakupiło krótko po wojnie od nieznanej dziś osoby. Jest to fragment kolekcji ikonograficznej Kolberga, prawdopodobnie część zbiorów pozostawionych przez niego w Modlnicy w r. 1884, po przeniesieniu się do Krakowa. Większość rycin została opublikowana przez Kolberga w tomach wydanych w latach 1857–1884: Pieśni ludu polskiego (T. 1), Sandomierskie (T. 2), Kujawy (T. 3–4), Krakowskie (T. 7), Lubelskie (T. 17) i Mazowsze (T. 24 i 26), pozostałe znalazły się w suplementach do tych monografii (T. 70, 72/II i 80). Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze W zbiorach Muzeum znajdują się obecnie następujące rękopisy Kolberga oraz dokumenty bezpośrednio z nim związane: – Rkp. Kolberga: dwie karty czystopisu części pierwszej Krakowskiego zawierające teksty i melodie drukowane przez niego w monografii tego regionu (T. 5), fragmenty korekty tego tomu oraz dwa listy Oskara Kolberga: do Romana Konopki i do Marii Eleonory Kolberg, córki Wilhelma, nr inw. MOK 2004/4-8 i 171. 1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” R. IV ; 1936, nr 47 . 285 �– Materiały Marii Turczynowiczowej do Korespondencji Oskara Kolberga 1937–1976, nr inw. MOK/2004/I. W tym zbiorze: wykonane przez M. Turczynowiczową w latach 1937–1939 kopie listów kierowanych do Kolberga i brulionów jego listów. Oryginały w Bibliotece PAU miały sygn. 2030, zostały w r. 1937 wypożyczone do Biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i jesienią 1939 r. razem z wieloma innymi archiwaliami naukowymi Towarzystwa spalone przez Niemców. Ten zbiór korespondencji Kolberga składał się z 624 jednostek epistolograficznych. Na podstawie odpisów M. Turczynowiczowej opublikowano je razem z innymi w Korespondencji… (T. 64–66). W Bibliotece PAU w zespole o sygnaturze 2030 listy otrzymane przez Kolberga od jednej osoby i bruliony jego odpowiedzi do niej zebrane były razem i ułożone chronologicznie, a następnie całostki takie uporządkowano alfabetycznie według nazwisk lub nazw autorów i adresatów. Przeważająca część tych listów to korespondencja rodzinna. Turczynowiczowa starała się o maksymalną wierność kopii, zachowywała układ wierszy, skreślenia, poprawki, dopiski itd., a także błędy ortograficzne i składniowe. Kopie wykonane przez M. Turczynowiczową, staranne i dokładne, stanowią około dwu piątych znanej korespondencji Kolberga. W zespole tym znajdowały się także rachunki, spisy odbiorców Ludu, rozliczenia z księgarzami i drukarniami, a także inne dokumenty. Niektóre z nich zostały wydane jako aneksy w tomach korespondencji, pozostałe wykorzystano w biografii. Poza kopiami listów w materiałach Marii Turczynowiczowej znajdują się także wspomnienia o Oskarze Kolbergu: rękopisy wspomnień spisane w latach 1902-1903 przez Antoninę Konopczankę i w roku 1937 przez córki Józefa Konopki, Justynę Konopczankę (1862–1957) i Michalinę z Konopków Paszkiewiczową (ur. 1860) oraz maszynopisy wspomnień spisane w r. 1937 przez jego bratanice, Antoninę Brzozowską i Walentynę Szalitową, córki Antoniego Kolberga. Teksty te zostały opublikowane przez K. Markiewicz pt. Wspomnienia Konopczanek z Modlnicy o Oskarze Kolbergu w: „Wieś Radomska” tom 11, Radom 2018, s. 89-120. Ponadto w zbiorach1 Muzeum znajdują się dokumenty i kopie dokumentów dotyczące rodziny Kolbergów, depozyt złożony w Muzeum przez potomków Antoniego Kolberga, brata Oskara. 1 Zob. też: K. Markiewicz Kolekcja kolbergowska muzeum biograficznego Oskara Kolberga w Przysusze, „Wieś Radomska” T. 9, Radom 2011, s. 127–135. �Indeks osób1 A.Bl. zob. Antoni Blank A.J.S. zob. Szabrański Antoni Józef A.K. 85/I – 479, 480 Abłamowicz Stanisław 85/I – 490, 492–494 Abramowicz Andrzej 85/I – 381–384 Abramowicz Ignacy 85/I – 146 Abramowicz Maciej 85/II – 269 Adalberg Samuel 85/II – 320, 328, 332, 333, 336, 337, 85/III – 14, 15, 59, 255, 263 Adamczyk Zdzisław Jerzy 85/I – 236 Adamowski Jan 85/II – 268, 270, 274, 351, 374, 378, 386, 598–600 Adler Guido 85/II – 9, 15, 45, 51 Adnaw zob. Wanda P. Akielewicz Mikołaj 85/I – 139, 85/II – 325, 342, 425, 430, 518, 85/III – 53, 249, 263 Alberti Domenico 85/II – 169, 171 Albiński Marcin 85/I – 196 Aleksander I, cesarz rosyjski 85/I – 19, 26, 37 Aleksander II, cesarz rosyjski 85/I – 110, 111, 141, 231, 404 Alth Alojzy 85/I – 274 Altmann Fryderyk Wilhelm 85/I – 154, 85/II – 60, 111, 112, 85/III – 171 Amiot Jean Joseph Marie 85/II – 46 Anczyc Władysław Ludwik 85/I – 243, 259, 85/II – 129, 352–356, 364, 369, 445 Andrzej św. 85/III – 90 Andrzejkowiczówna Ryta 85/I – 480 Annasz 85/II – 368 Antola 85/I – 256, 85/II – 448 Antoniewicz Karol 85/I – 206 Antyborzec Ewa 85/I – 59, 73, 102, 176, 185, 219, 279, 351, 408, 428, 445, 468, 469, 484, 497, 85/II – 126, 175, 248, 359, 365, 397, 401, 406, 482, 492, 516, 550, 573, 574, 598, 599, 85/III – 15, 39, 45, 75, 89, 113, 164, 213–216, 218 Arendt Jan 85/II – 457 Armon Witold 85/I – 390, 85/II – 559, 85/ III – 121, 208 Asnyk Adam 85/I – 388, 480, 481 Aszperger 85/I – 105 Atkinson Paul 85/II – 416 1 W indeksie nie ujęto osób, których nazwiska wymienione są w Bibliografii prac Oskara Kolberga w spisie artykułów pisanych przez niego dla Encyklopedii powszechnej Orgelbranda (w cz. III tomu 85, s. 190–200). Hasła te są przedrukowane w Pismach muzycznych (DWOK T. 61-62) i objęte indeksem zamieszczonym w T. 62 DWOK. Jeżeli w T. 85/I-III pojawiały się różne osoby mające takie samo nazwisko i imię, dodatkowo podawano informację o ich związku z innymi osobami wymienionymi w tym tomie, np. z Oskarem Kolbergiem lub Józefem Konopką. 287 �Auber François 85/II – 150, 151, 85/III – 173 August III, król polski 85/II – 352 B. 85/I –125, 85/III – 167 Babiór Walenty 85/II – 231 Bach Jan Sebastian 85/I – 79, 85/II – 140 Bachowie 85/II – 151 Bachórz Józef 85/I – 236, 85/II – 402 Badecki Karol 85/II – 362 Bagarówna Wilhelmina 85/II – 66 Baliński Karol 85/I – 183, 85/II – 201, 221, 290, 292 Baliński Michał 85/II – 577 Bałucki Michał 85/I – 479 Banaś Antoni 85/III – 251 Baraniecki Adrian 85/I – 243, 273, 362, 381, 382, 424, 452 Baranowski Jan 85/I – 112 Barącz Sadok 85/II – 290, 294, 325 Barbara św. 85/II – 391 Barcińska Izabela, z d. Chopin 85/I – 369, 372 Barciński Antoni 85/I – 369 Bargiel Woldemar 85/I – 370 Barnard Alan 85/II – 397, 595, 604 Bartmiński Jerzy 85/II – 194, 212, 223, 244, 268–270, 274, 278, 287, 323, 351, 378, 385, 386, 389 Bartók Béla 85/II – 59, 134 Bartoszewicz Adam 85/II – 319, 320, 328 Bartoszewicz Julian 85/I – 79 Barycz Henryk 85/I – 143 Basarab Michajło 85/II – 232 Bastian Adolf 85/II – 461, 558, 595, 607, 608 Batko Walerian 85/II – 53 Batory Stefan zob. Stefan Batory Baudouin de Courtenay Jan 85/I – 477, 478, 85/III – 189, 270 Bausinger Hermann 85/II – 572 Beethoven Ludwig van 85/I – 134, 250, 425, 85/II – 140, 151 Bellini Vincenzo 85/II – 150, 151, Bentkowski Władysław 85/I – 410 Bercio 85/III – 281 Berg Fiodor 85/I – 368 Berghaus Heinrich 85/I – 86 Bergson Henri 85/II – 139 Bergson Michał 85/I – 55, 56, 85/II – 139 Berling Th. 85/III – 174 Berlioz Hector 85/II – 151 Bernasikowa Maria 85/I – 249 Berwiński Ryszard 85/I – 62, 106, 125, 410, 85/II – 34, 194, 204, 205, 214, 231, 295, 400, 573, 605, 615, 619, 620 Białobrzeska Balbina 85/I – 245 Biegeleisen Henryk, H.B. 85/I – 10, 441, 447, 448, 450, 451, 472, 498, 85/II – 132, 222, 261, 273, 309, 532, 533, 562, 565, 584, 609, 614, 615, 621, 85/III – 55, 58, 181, 190, 267, 271 Biela Jan 85/III – 29, 35, 89, 90, 92, 239, 260 Bielawski Ludwik 85/I – 14, 77, 85, 337, 357, 85/II – 11, 34, 57, 65, 67, 114, 133–136, 209, 370, 570, 85/III – 59, 73 Bieliński Józef 85/I – 17, 23, 26, 29, 36, 37 Bielowski August 85/I – 112, 140, 179, 180, 204, 221, 222, 259, 295, 319, 85/ II – 409, 444, 476, 480, 485, 491, 497, 506, 512, 519, 562, 570, 598, 606, 85/ III – 64, 133 Biełous Teodor, Biłous Fiodor 85/I – 155, 85/III – 243 Bieńkowski Wiesław 85/I – 252, 256, 263, 264, 267, 270, 272, 309, 317, 325, 336, 456, 458, 502, 85/II – 418, 545, 85/III – 15, 36, 143, 144 Biernacka Maria 85/II – 41, 447 Biernacka Róża 85/I – 345 Biernat z Lublina 85/II – 319 Biesiadecki Alfred 85/I – 272 288 �Biesiekierscy z Bodzanowa 85/II – 216, 437, 85/III – 122, 123, 128, 129 Biesiekierscy z Płowców 85/III – 123, 128, 129 Biesiekierska Aniela 85/II – 130, 234, 246 Biesiekierska Klotylda 85/II – 130 Biesiekierski Adolf 85/I – 154, 85/III – 129 Biesiekierski Marian 85/II – 234, 246 Bilica Krzysztof 85/I – 53, 85/II – 145 Biłous Fiodor zob. Biełous Teodor Bismarck Otto von 85/I – 339 Blank Antoni, A. Bl. 85/I – 19, 24, 29, 37 Blaschka Jan 85/I – 492 Blaznik Jožef 85/I – 135,136 Bleiwais Janez 85/I – 136 Blizińscy 85/I – 432, 437, 456, 495, 85/II – 217, 85/III – 154 Blizińska Pelagia 85/I – 422, 425, 429, 490, 493, 85/II – 232, 436, 507, 508, 85/III – 89, 157, 274 276 Bliziński Józef 85/I – 9, 181, 182, 193, 196–198, 203, 217, 293, 315, 421–425, 431–433, 436–439, 444, 445, 460, 461, 465, 493, 85/II – 101, 131, 228, 232, 240, 242, 243, 409, 425, 436, 437, 442, 508, 534, 552, 561, 569, 582, 597, 598, 85/III – 34, 123, 130, 131, 133, 154– 157, 274, 276 Blumengartner 85/I – 141 Błachnio Jan Ryszard 85/I – 57 Błachowski Aleksander 85/II – 13, 455, 551 Błotnicki Tadeusz 85/I – 502 Bobrowski Paweł 85/II – 569, 618, 85/III – 248, 249 Bobrzyński Michał 85/I – 242, 465 Bochdan Hipolit 85/I – 153, 221, 245, 251, 319, 85/II – 507, 85/III – 124, 133 Bochdanowa Amelia, z d. Konopka 85/I – 221, 245, 251, 85/II – 507, 555, 85/ III – 280, 281 Bochdanowie 85/I – 153, 251, 319, 380, 85/II – 217, 85/III – 125,148, 152 Bogdany-Popielowa Wanda 85/I – 28, 85/ II – 137, 155 Bogusławski Wojciech 85/I – 6, 118, 129, 85/II – 151, 152, 267, 363 Bohomolec Franciszek 85/II – 221, 449 Bohrer Sophie 85/II – 31 Boieldieu François-Adrien 85/II – 139– –150 Bojanowski Edmund 85/II – 521 Bokszczanin Maria 85/I – 137 Boniecka Barbara 85/II – 323 Bopp Franz 85/II – 559, 607 Borkowski Józef Dunin 85/II – 607 Bournouf Eugène 85/II – 559, 607 Boy-Żeleński Tadeusz 85/I – 456, 457 Braga Teófilo 85/I – 474, 85/II – 566 Brahms Johannes 85/I – 370 Brandt Józef 85/I – 347, 386, 85/III – 150 Braun Hermann Adalbert 85/I – 332, 333, 85/II – 408, 85/III – 144, 227 Brencz Andrzej 85/II – 419 Breton de la Martinière Jean Baptiste 85/I – 289 Brodowski Antoni 85/I – 24, 37 Brodziński Kazimierz 85/I – 24, 25, 31, 32, 35, 163, 85/II – 11, 123, 163, 164, 182, 183, 188, 267, 561, 85/III – 56, 185, 268 Brückner Aleksander 85/II – 348, 85/III – 179 Brykowski Ryszard 85/I – 396 Brzoska Gustaw Otto 85/I – 331, 336 Brzozowska Antonina zob. Kolberg Antonina Brzozowska-Komorowska Teresa 85/II – 204, 374 Brzozowski Karol 85/I – 80, 83 Brzozowy Stanisław 85/II – 28 Budzyk Hanna 85/II – 372 Budzyk Kazimierz 85/I –238, 85/II – 372 Bujak Jan 85/II – 555 289 �Bujwen Teodora 85/III – 164 Bukowski Andrzej 85/I – 326. 329 Buliński Tarzycjusz 85/II – 400, 401, 410, 563 Burdziej Bogdan 85/I – 80, 85/II – 153 Burszta Józef 85/I – 326, 343, 357, 85/II – 100, 126, 397, 400, 419, 491, 522, 524, 525, 534, 536, 573, 576, 590, 85/III – 43, 47– 50, 66, 67, 69, 71, 91, 101, 201, 205–207, 211 Burszta Wojciech 85/II – 537 Bury 85/III – 272 Bylicki Franciszek 85/I – 480 Bystroń Jan 85/III – 21, 22 Bystroń Jan Stanisław 85/II – 65, 281, 320, 334, 335, 349, 438, 439, 85/III – 37 Caban Wiesław 85/I – 236 Cejnowa Florian, Ceynowa 85/I – 326– 328, 336, 356, 85/II – 308, 320, 370, 85/III – 142, 143, 229, 230 Ceklarz Katarzyna 85/II – 618 Čepaitienė Auksuolė 85/III – 164 Cerkowniak Iwanna 85/II – 537 Cervantes Saavedra Miguel de 85/I – 59 Chałubiński Tutus 85/I – 429 Charłampowiczówna Paulina 85/II – 504, 85/III – 277 Chechlińska Zofia 85/I – 52, 103, 85/II – 150 Cherubini Luigi 85/II – 140, 149, 151 Chęciński Jan 85/I – 197 Chętnik Adam 85/II – 67 Chłędowski Kazimierz 85/I – 251 Chmara-Żaczykiewicz Barbara 85/II – 154, 155 Chmielewska Iwona 85/I– 73, 497, 85/II – 482, 85/III – 214–216 Chmielowski Piotr 85/I – 9, 421, 429–431, 500, 85/II – 38, 187, 489, 490, 534, 570, 85/III – 181 Chochorowski Jan 85/I – 267, 272 Chociszewski Józef, Tworzymir 85/II – 260, 319, 333 Chodakowski Zorian Dołęga, pseud. Adama Czarnockiego 85/I – 60, 61, 71, 85/II – 399, 400, 404, 478, 561, 563, 589, 607 Chodźko Aleksander 85/II – 267 Chojnowski Zbigniew 85/I – 331 Chomętowski Władysław 85/II – 352 Chopin Fryderyk Franciszek, Szopen 85/I – 5, 8, 17, 24, 27, 30, 31, 33, 34, 37, 38, 44, 46, 49, 53, 55, 67, 74, 77, 78, 94, 96, 97, 201, 202, 209, 250, 312, 313, 327, 363–376, 386, 404, 406, 407, 432, 436, 453, 455, 457, 458, 480, 481, 85/II – 13, 14, 19-33, 56, 65, 89, 114, 136, 138, 140, 143, 145, 147, 170–172, 176, 182, 183, 85/III – 18, 34, 94, 109, 150, 165, 179, 189, 218, 268 Chopin Izabela zob. Barcińska Izabela Chopin Ludwika zob. Jędrzejewiczowa Ludwika Chopin Mikołaj 85/I – 24, 30, 374, 386, 85/II – 22, 32, 182, 85/III – 150 Chopinowie 85/I – 21, 24, 29, 31, 38 Chota Józef 85/II – 231 Chruścielowa Irena 85/III – 266 Chrzanowski Wojciech 85/I – 384 Chwalba Andrzej 85/I – 239 Chybiński Adolf 85/I – 103, 85/II – 11, 65–67, 70, 71, 134, 456, 85/III – 35, 36, 58–60 Cichocki Józef 85/I – 53, 69, 85/II – 14, 85/III – 162 Ciechanowska M. 85/III – 34, 92, 282 Ciechanowski Stanisław 85/III – 34 Ciesielski Władysław 85/I – 182, 85/II – 240, 243, 324, 327, 328, 425, 464, 465, 474, 475, 85/III –77, 84, 238 Cieszkowski Zygmunt 85/I – 452, 453, 458, 478 Cimarosa Domenico 85/I – 33, 85/II – 140 290 �Cinciała Jerzy 85/III – 156 Ciszewski Stanisław 85/I – 497, 85/II – 535 Clementi Muzio 85/II – 169 Clifford James 85/II – 563 Cludius Fryderyk 85/II – 408 Cludius Karol 85/I – 333–335, 85/II – 408, 409, 520 Colberg zob. też Kolberg Colberg Charlotta Dorothea, z d. Fuchs 85/I – 17 Colberg Christian Heinrich Julius zob. Kolberg Juliusz Colberg Julius Daniel Friedrich 85/I – 17 Colberg Krzysztof Juliusz zob. Kolberg Juliusz Comber John 85/II – 57, 64 Čubinskij P. zob. Czubiński Paweł Cvek Leopold 85/III – 258 Cycero 85/II – 575 Cyniawska Hania 85/II – 129, 85/II – 233 Czacki Tadeusz 85/I – 171, 85/II – 297, 432 Czajewski Wiktor 85/II – 494, 497, 616 Czajka 85/II – 314 Czajkowa, Czajina 85/II – 314 Czajkowscy 85/III – 110 Czajkowski 85/III – 127, 128 Czajkowski Jerzy 85/II – 366 Czarkowska Melania 85/II – 235, 499 Czarkowski Ludwik 85/II – 235 Czarlińscy 85/I – 326, 332, 339, 85/II – 217, 407, 85/III – 142, 143 Czarlińska Bronisława 85/I – 326 Czarlińska Hortensja 85/I – 326 Czarliński Emil 85/I – 326 Czarliński Leon 85/I – 326, 338–341, 415 Czarneccy 85/I – 326, 85/II – 415, 85/III –143 Czarnecki Stanisław 85/I – 377, 411, 413, 414, 415, 85/II – 453, 573, 591, 85/III – 146 Czarnocki Adam zob. Chodakowski Zorian Dołęga Czartecka Anna 85/II – 130 Czartoryscy 85/I – 458 Czartoryska Izabela z Działyńskich 85/I – 326 Czartoryska Marcelina 85/I – 436, 455, 457, 458, 85/II – 32 Czartoryski Aleksander 85/I – 457 Czartoryski August 85/I – 245 Czartoryski Władysław 85/I – 384 Czaykowski Emil 85/III – 185 Czech Józef 85/I – 58 Czechowicz Józef 85/II – 315 Czekanowska Anna 85/II – 47 Czekanowski Jan 85/II -– 48 Czepulis-Rastenis Ryszarda 85/I – 140 Czermak 85/II – 488 Czerniawska Anna 85/I – 406, 85/III – 163 Czerniawski Karol 85/I – 32, 85/II – 123, 85/III – 165, 168,169 Czerniawski Stanisław 85/III – 164 Czerwińska 85/III – 114 Czerwiński Ignacy Lubicz zob. Lubicz-Czerwiński Ignacy Czubek Jan 85/III – 18, 270 Czubiński Paweł, Čubinskij 85/II – 558 Czuprun Tymko, Czuprun Tomasz 85/II – 57, 125, 130, 232, 422 Czyżykowska Bożena 85/II – 66 Dadak-Kozicka J. Katarzyna 85/I – 357, 85/II – 34, 135, 209, 570, 85/III – 73 Dahlig Ewa 85/III – 75 Dahlig Piotr 85/I – 143, 160, 85/II – 9, 10, 11, 21, 28, 45, 53, 57, 64, 67, 72, 126, 85/III – 218 Dalayrac Nicolas Marie 85/II – 139 Damrosz Jerzy 85/II – 536 Damse Józef 85/I – 118, 85/II – 93, 150 Danielewski Ignacy 85/II – 253, 613, 85/ III – 255 Darowski Aleksander Weryha 85/II – 319, 320 291 �Daszkiewicz[owie] 85/III – 110 Dawid Wincenty 85/I – 285 Dawidowicz Iwona 85/II – 498 Daziaro Franciszek 85/I – 120 Dąbczańska-Budzynowska Helena 85/I – 324, 85/III – 141 Dąbrowska Grażyna 85/II – 66 Deike Karol 85/I – 429, 85/II – 492 Delaveaux Ludwik 85/II – 519 Demartin Adam 85/I – 379, 427, 85/III – 208, 209 Dembińscy 85/I – 20, 21 Dembiński Ignacy 85/I – 20, 21 Dembowski Edward, E.-D- 85/I – 52, 62, 410, 85/II – 205 Demski Dagnosław 85/II – 574 Deotyma zob. Łuszczewska Jadwiga Derlicki Jarosław 85/II – 574 Dernałowicz Maria 85/I – 47 Desmaisons Émile 85/I – 120 Dębicka Stanisława 85/I – 21, 29, 43, 380, 85/II – 28 Dębicki Michał Władysław 85/II – 620 Dixon Hepworth William 85/II – 559 Dlabacz Bohumir Jan 85/II – 18 Długosz Jan 85/I – 395, 398, 399, 453 Dobrowolscy 85/I – 165, 85/II – 415, 85/ III – 125 Dobrowolski Kazimierz 85/II – 400 Dobrski Konrad 85/I – 429, 462, 469, 477, 85/II – 493, 506 Dobrzycki Henryk 85/I – 436 Dobrzyńska Tekla 85/I – 81, 82 Dobrzyńska-Rybicka Ludwika 85/I – 81 Dobrzyński Ignacy Feliks 85/I – 38, 44, 48, 53, 54, 63, 209, 404, 481, 85/II – 75, 77, 137–141, 151, 173, 183, 184, 85/III – 172 Dohnal Wojciech 85/III – 67 Dolinar Luka 85/III – 258 Doliniańscy 85/III – 126 Dolińscy 85/III – 126 Dolińska Magdalena 85/II – 553 Domański Wojciech 85/I – 357, 359, 360, 361, 363, 85/II – 34, 209, 231, 570, 572, 580 Donimirscy 85/I – 328–330, 332, 85/II – 217, 85/III – 142, 144 Donimirski Edward 85/I – 327 Donimirski Jan 85/I – 330 Donimirski Teodor 85/I – 330 Donizetti Gaetano 85/II – 150, 151 Dr I.K. zob. Kopernicki Izydor Drabecka Maria 85/II – 66 Drescke 85/I – 17 Dubrowski Piotr 85/III – 167 Duchińscy 85/I – 386, 85/III – 149 Duchińska Seweryna, Pruszakowa Seweryna 85/I – 54, 59, 78, 79, 98, 148, 149, 382, 384–386, 417, 418, 439, 85/II – 145, 163–165, 406, 472, 596, 619, 85/ III – 149, 157, 184,185, 268, 269 Duchiński Franciszek 85/I – 382, 383, 385, 386, 85/II – 596, 619 Dudała Tomasz 85/II – 234, 422 Dudzik Wojciech 85/II – 361, 362, 364, 366, 367 Dunder Wacław 85/II – 131, 85/III – 243, 258 Dunicz Jan Józef 85/II – 66 Dürer Albrecht 85/I – 329 Durkheim Émile 85/II – 35 Dürr-Durski Jan 85/II – 349, 350 Dutkiewicz Juliusz 85/III – 97 Dużyk Jan 85/III – 270 Dybiec Julian 85/I – 260 Dybowski Benedykt 85/I – 442, 85/II – 336, 85/III – 12 Dybowski Władysław 85/II – 339 Dygdała Jerzy 85/I – 327 Dylecki Mikołaj 85/II – 26 Dymczyk Sławomir 85/II – 416 Dynowska 85/III – 34, 282 Dynowski Witold 85/III –51, 266 Dziadek Magdalena 85/I – 453, 454, 458 292 �Działyński Jan 85/I – 384, 85/II – 453 Działyński Tytus 85/I – 112, 438 Dzieduszycki Włodzimierz 85/I – 10, 276, 382, 384, 395, 401, 402, 452, 464, 476, 489, 490, 500, 85/II – 506, 508, 554, 85/III – 151, 152 Dziewanowscy 85/II – 406, 85/III – 118, 119 Dziewanowski Dominik 85/II – 406 Dziewulska Joanna M. 85/I – 281 Dziębowska Elżbieta 85/I – 52, 77, 85/II – 133, 154, 155 Dzwonkowski Adam 85/II – 165, 185 E.E. 85/III –188 Edison Thomas Alva 85/II – 54 Ehrenberg Gustaw 85/II – 255 Ehrenberg Józef Kazimierz 85/I – 495 Eigeldinger Jean-Jacques 85/II – 29 Ekier Jan 85/I – 368, 376 Eljasz-Radzikowski Walery 85/I – 251 Elkan Leopold 85/I – 323 Elkanowa Eleonora, z d. Milieska 85/I – 323, 85/III – 141 Ellis Aleksander John 85/II – 51 Elsner Józef 85/I – 25, 38, 39, 118, 209, 404, 85/I – 19, 75, 93, 137–142, 147, 150–152, 165, 183, 85/III – 109 Emilia św. 85/I – 43 Engel Izak 85/I – 129 Engelke 85/I – 25 Engelking Anna 85/II – 378, 383, 386, 387, 516 Engeström Wawrzyniec Benzeistjerna 85/ II – 456 Erben Karel Jaromir 85/II – 134 Erck Ludwig Christian 85/II – 134 Essipow zob. Jessipowa Anna Estreicher Karol, pseud.: Gędźba 85/I – 123, 128, 136, 238, 243, 257, 258, 260, 262, 263, 267, 306, 85/II – 352, 356, 426, 85/III – 58, 106, 138,167 Estreicher Stanisław, pseud.: Jan Krupski 85/I – 240, 306, 307, 85/II – 349, 352, 354–356 Ezop 85/II – 338 F.L.J. zob. Jaskólski Feliks Fajans Maksymilian 85/I – 158, 85/II – 430 Faleńska Maria 85/I – 238 Faleński Felicjan 85/I – 238, 85/III – 106,138 Federowski Michał 85/II – 400, 85/III – 88, 282, 283 Feicht Hieronim 85/I – 365, 85/II – 20, 85/III – 189 Feldmanowski Hieronim 85/I – 205, 85/ III – 167, 172, 173 Feliński Alojzy 85/I – 162 Fétis François Joseph 85/II – 18 Fiedler Robert 85/II – 91, 197 Fijałek Józef 85/I – 323, 85/III – 141 Fijałkowski Antoni 85/I – 162 Filip Mariusz 85/II – 523 Filipow 85/II – 155 Filipowski Marcin 85/II – 373 Fink Gotfried Wilhelm 85/I – 160, 161, 85/II – 19, 46 Fischer Adam 85/II – 349, 351, 360, 362, 367–369, 85/III – 30, 31, 35, 42,93, 269 Fischer S. 85/II – 509, 85/III – 20, 188, 205 Florian św. 85/I –241 Florkiewicz Julian 85/I – 377 Folfasiński Sławomir 85/II – 342 Fontana Julian 85/I – 367, 370, 371 Forkel Johann Nicolaus 85/II – 18, 19 Fraenkel Antoni Edward 85/I – 74 Fraenkel Samuel 85/I – 20, 21, 34, 37, 38, 74, 75, 85/II – 183 Franchomme Auguste 85/I – 370 Franciszek Józef, cesarz Austrii 85/I – 240, 401, 402 293 �Franko Iwan 85/I – 10, 476, 486–488, 85/ II – 130, 488, 532, 605, 621, 85/III – 182, 183, 252, 253 Frankowska Maria 85/II – 41 Frankowski Eugeniusz 85/II – 400 Fredro Aleksander 85/I – 263, 335, 85/II – 319, 332 Fredro Andrzej Maksymilian 85/II – 319, 332 Freyer August 85/I – 207, 323, 85/III – 172, 174 Friedlein Daniel 85/I – 458, 85/III – 136, 155 Friedlein Józef 85/I – 266, 309, 345–347, 410, 458, 460, 479, 501, 85/II – 25, 85/III – 136, 137, 141 Fryben 85/I – 105 Fryben Karolina 85/I – 103, 105, 85/III – 167 Frybes Stanisław 85/I – 137 Gabryś Anna 85/I – 453, 454, 456–458, 482 Gabryś Jerzy 85/I – 456, 492–494, 503 Gacka 85/I – 256, 85/II – 448 Gacki Józef 85/II – 473, 474 Gadomski Henryk 85/II – 65 Gajek Józef 85/I – 120, 85/II – 559, 583, 591, 607, 85/III – 30, 37, 53, 57, 59–61, 66, 69, 97, 200, 201, 266, 277 Gajewska Łucja, z d. Działowska 85/I – 327 Gajewski Józef 85/I – 327 Gajkowa Olga 85/I – 379, 380, 85/II – 513–515, 85/III – 30, 51, 209 Gall Anonim 85/II – 314 Gallasch Karolina Matylda zob. Kolberg Karolina, żona Antoniego Gallasch Julia Wanda zob. Illukiewicz Julia Gałęzowski Antoni 85/II – 492 Gansiniec Ryszard 85/II – 369, 381 Garsztecki Ludwik, Garstecki Ludwik 85/I – 492 Gasiński Wincenty 85/II – 470 Gawarecka Anna 85/III – 210 Gawarecki Wincenty Hipolit 85/II – 497 Gawełek Franciszek 85/I – 269, 85/III – 219 Gebethner Gustaw Adolf 85/I – 183, 207, 239, 371, 391, 419, 458, 479, 85/II – 30, 31, 85/III – 9, 10, 283 Gerber Ernst Ludwig 85/II – 18 German Ludomił 85/I – 455 Gerson Wojciech 85/I – 58, 59, 120, 121, 151, 158, 185, 193, 200, 201, 215, 304, 419, 475, 85/II – 430, 442, 482, 494, 495, 581, 623, 85/III – 56, 63, 97, 98, 170, 285 Gerss Marcin zob. Giersz Marcin Gerstfeldt E. 85/I – 75 Gervais P. 85/I – 23 Gędźba zob. Estreicher Karol Giersz Marcin, Gerss Marcin 85/I – 331– 333, 336, 85/II – 408, 549, 85/III – 144 Giesbrecht Heinrich Ludwig T. 85/II – 144 Gille Dawid 85/I – 18 Gingrich Andre 85/II – 595 Girschner Karl Friedrich 85/I – 38, 85/II – 75, 137–139, 141, 165, 170, 85/III – 109, 184 Gizewiusz Gustaw, Gisevius Gustaw, Giżycki Gustaw, G.G. 85/I – 116, 117, 331, 333–335, 343, 85/II – 91, 92, 130, 131, 197, 239, 251, 408, 409, 520, 85/ III – 48, 227, 228, 273 Giżycki Reinhold 85/I – 332, 333, 85/II – 408, 85/III – 144 Giżyńska 85/II – 233 Glapa Adam 85/II – 430, 455, Gliniański J. 85/II – 327 Glińscy 85/III – 122 Gliński Antoni Józef 85/I – 123, 183, 85/II 294 �– 201, 202, 221, 289–291, 294, 85/III – 123 Glinski Mateusz 85/III – 42 Gloger Zygmunt, pseud.: Pruski, Z.Gl. 85/I – 205, 228, 251, 253, 284, 290, 291, 293, 295, 306, 403, 418, 424, 440, 460, 85/ II – 35, 40, 63, 97, 129, 210, 260, 261, 339, 340, 362, 400, 444, 498, 548, 557, 559, 560, 591, 594, 602, 611, 618, 619, 85/III – 8, 153, 173, 176, 177, 228 Gluck Christoph Willibald 85/II – 151, 160, 163 Glücksbergowie 85/I – 142 Glunek Mateusz 85/II – 129, 421 Gluziński Józef 85/II – 320, 324, 352, 388, 465 Gładysz Mieczysław 85/II – 521, 85/III – 133, 206 Głodziński Tadeusz 85/II – 66 Głogowski Jerzy I85/II – 13, 551 Głogowski Tomasz 85/I – 28, 85/II – 75, 137 Godebski Cyprian 85/I – 383 Godlewski Grzegorz 85/II – 363 Goetel Walery 85/II – 550 Gołębiowski Łukasz 85/I –269, 85/II – 13, 19, 123, 124, 222, 352, 357, 441, 443, 447, 466, 492, 558, 607, 617, 85/III – 247, 248, 253 Gomółka Mikołaj 85/I – 69, 404, 85/II – 13 Gomulicki Juliusz Wiktor 85/I – 46, 56, 57, 78, 85/II – 165 Gorczakow Michaił 85/I – 162 Gorczycki Grzegorz Gerwazy 85/I – 69, 404, 85/II – 14, Gorowscy zob. Gurowscy Gorżkowski Marian 85/III – 175 Goszczyński Seweryn 85/II – 400, 402, 519 Goszczyński Wawrzyniec 85/I – 21 Gounod Charles François 85/II – 151 Górnicki Łukasz 85/II – 221, 319 Górski Ludwik 85/II – 417, 494 Górski Ryszard 85/I – 13, 63, 95, 253, 279, 85/II – 77, 189, 448, 85/III – 54, 61 Górski Stefan 85/I – 235 Grabowska Maria 85/I – 48 Grabowski Ambroży 85/I – 268, 85/II – 319, 322 Grajnert Józef 85/I – 280, 281, 497, 85/II – 295, 482, 495, 85/III – 232 Grajnert Ludwika 85/II – 495 Gralewski Mateusz 85/II – 476, 478 Graszkowski 85/I – 198, 85/II – 232, 423 Graun Carl Heinrich 85/II – 140, 151 Gregorowicz Jan 85/I – 395 Gregorowicz Jan Kanty 85/I – 100–104, 186, 212, 85/II – 123, 161, 260, 429, 430, 472, 85/III – 117, 134, 173, 186, 219, 256, 257, 269 Gregorowiczowa Teofila, z d. Szossłand 85/I – 103, 85/III – 165 Gregorowiczowie 85/II – 429, 85/III – 127, 128 Greim Michał 85/I – 281, 282 Grimm Jacob 85/II – 449, 460, 461, 558, 559, 607 Grochowski Piotr 85/II – 212, 269, 274, 279, 280, 282–284, 301, 377 Grodecka Zofia 85/II – 454, 455, Gronau Emilia zob. Kolberg Emilia Gronau Matylda zob. Kollatorowczowa Matylda Grottger Artur 85/I – 251 Groza Aleksander 85/II – 95 Grozdew-Kołacińska Weronika 85/II – 136 Gruca Anna 85/I – 256, 267, 270, 317, 456, 458 Gruchmanowa Monika 85/I – 218, 349, 350, 85/II – 248, 85/III – 23, 70, 205, 206, 211 Gruda O. 85/III – 95 Grüson J.P. 85/I – 26 295 �Gruszecki Artur 85/I – 473 Grzegorz św. 85/II – 369, 447 Grzegorzewicz Wojciech 85/III – 23, 24, 29, 35, 89, 90, 240, 241, 242 Grzybek D. 85/II – 26 Grzybowska Romania, z d. Konopka 85/II – 555 Grzymała Wojciech 85/II – 27 Gumplowicz Ludwik 85/I – 259, 475, 85/II – 418, 85/III – 146, 148 Gumplowicz Maksymilian 85/I – 475 Gurowscy, Gorowscy 85/I – 73, 85/III – 114 Gustawicz Bronisław 85/I – 249, 281, 282, 286, 447, 85/II – 339, 342, 348, 520, 547 H. B. zob. Biegeleisen Henryk Habsburgowie 85/II – 11 Hacquet Baltazar 85/I – 289, 85/III – 244, 258 Haendel Georg Friedrich 85/II – 151 Hajówna Lutosława 85/III – 50 Halévy Jacques François 85/I – 330, 85/II – 150, 151 Halka 85/I – 426, 85/II – 232 Hammard August Friedrich Efraim 85/II – 572 Hammersley Martyn 85/II – 416 Hann Christopher. 85/II – 595 Hanusch Ignaz Johann, Hanusz Ignacy Jan 85/II – 449, 460, 607, 609 Haraczycha Jewdokia 85/II – 232 Hašnik Josef 85/III – 258 Hass Ludwik 85/I – 25, 37 Hasse Johann Adolf 85/II – 139, 151 Haupt Leopold 85/I –187, 356, 85/II – 430, 85/III – 230 Haydn Joseph 85/I – 250, 85/II – 140, 151 Hegel Georg Wilhelm Friedrich 85/II – 19 Helman Zofia 85/I – 376 Hempel Aleksander 85/I – 222, 85/III – 130 Hempel Maria, żona Aleksandra 85/I – 222 Hemplowie 85/I – 222, 223, 85/II – 217, 238, 403, 501, 503, 85/III –130, 132, 134–136 Hemplówna Maria 85/I – 222–224, 323, 496, 497, 85/II – 131, 220, 238, 240, 241, 243, 246, 306, 325, 341, 342, 425, 465, 495, 501–505, 574, 85/III – 57, 92, 137, 140, 267, 272, 277, 278 Hemplówna Marianna Rozalia 85/II – 495 Hennel Cyprian 85/II – 429, 472 Hennel Maria 85/II – 429, 472 Heppen Juliusz 85/I – 103, 85/II – 145, 85/III – 166, 185 Herbart Johann Friedrich 85/II – 34 Herder Johann Gotfried 85/I – 25, 85/II – 10, 19, 40, 561, 572 Hernas Czesław 85/I – 45, 85/II – 194, 211, 212, 348, 351, 362, 374 Herod 85/II – 61, 351–353, 355–357, 359, 360 Herold Louis Joseph 85/II – 140, 150, 151 Herrmann Anton 85/II – 548 Hertz Henri 85/II – 140 Hilferding Aleksander 85/I – 191, 192, 194, 342, 350, 402, 403, 85/II – 308, 370, 382, 523, 543, 560, 85/III – 129, 205, 229, 230 Hirszel Henryk 85/II – 165 Hławiczka Karol 85/II – 133, 85/III – 26, 36, 37, 39–43, 88, 93, 233, 286 Hnatiuk Wołodymyr 85/III – 187, 188 Hock 85/I – 480 Hoesick Ferdynand 85/I – 454, 455, 456 Hoff Bogumił 85/I – 222, 225– 228, 320, 322, 338, 339, 403, 412, 413, 437, 460– 462, 85/II – 405, 409, 410, 446, 452, 521, 522, 564, 581, 582, 85/III – 63, 131, 135–137, 139, 140, 154, 156, 202 296 �Hoffmann Ernst Theodor Amadeus 85/II – 293 Hoffmann Leopold 85/II – 139 Hoffmanowa Klementyna z Tańskich 85/ II – 27, 617 Hofmann T. 85/II – 60 Holewiński Józef 85/I – 436 Holland Johann David 85/I –161, 85/III – 171 Hołowacki Jakow F. 85/I – 155, 85/III – 239–243, 276 Homolaczowie 85/I – 131, 85/III – 119 Hornbostel Erich Moritz von 85/II – 42, 51 Horoszkiewicz Julian 85/II – 254, 85/III – 94, 219 Hrabalová Olga 85/II – 11 Hrycaniuk Ilka 85/II – 129/130, 422 Hrycaniukowa, Ilczycha 85/II – 129, 422, 423 Hulewicz Jan 85/I – 260 Hultkrantz Åke 85/II – 604 Hummel Johann Nepomuk 85/II – 138, 170 Hüttner Karol 85/I – 63 Hyłko Jan 85/I – 298, 85/II – 353, 355, 356, 85/III – 77 Hynek Wojciech 85/II – 234, 422 Idaszak Danuta 85/I – 68, 100, 105, 146, 148, 364, 85/II – 33, 143, 145, 146, 149, 155, 156,163, 165, 85/III – 68, 159, 163, 165, 168–170, 213 Ihnatij z Nikołowicz zob. Karpinski Ignatij Ilczycha zob. Hrycaniukowa Ilkiewicz Hryhoryj 85/III – 244 Illukiewicz Julia Wanda, z d. Gallasch 85/I – 43, 194, 195, 314, 379, 85/III – 130 Illukiewicz Karolina, Lola 85/I – 314, 379 Illukiewicz Seweryn 85/I – 195, 85/III – 128, 130 Illukiewicz Władysław 85/I – 314 Iwantyczycha 85/II – 129 Izopolski Erazm 85/II – 295 J.K. zob. Konopka Józef Jabłkowski Józef 85/I – 73, 85/III – 114 Jabłonowski Władysław 85/I – 247 Jabłoński Zbigniew 85/III – 38, 47, 212, 270, 273 Jacher-Tyszkowa Aleksandra 85/I – 122, 85/III – 50 Jachimecki Zdzisław 85/III – 34, 42 Jachowicz Stanisław 85/II – 328 Jackowski Jacek P. 85/II – 39 Jadwiga św. 85/I – 241, 301 Jagič Vatroslav 85/II – 548 Jagiełło Jadwiga 85/II – 197, 201, 282 Jahołkowski 85/II – 359, 496, 85/III –229 Jakowicki Ludwik 85/I – 328, 336, 337, 85/III – 144 Jakóbiec-Semkowowa Milica 85/I – 134, 85/III – 210 Jakubowski Andrzej 85/II – 326–328, 336, 337, 85/III – 53, 263 Jakubowski Faustyn 85/I – 451 Jakuszewscy 85/III – 115,116 Jamek Jakub 85/I – 480 Jan św. 85/I –38, 85/II – 330, 435, 447, 468, 487, 611 Jan Kanty św. 85/I – 241 Jan III Sobieski, król polski 84/I – 9, 155, 421, 424, 85/II – 280, 357, 85/III – 154, 155 Jan z Wychylówki 85/II – 261 Janecki Tomasz 85/I – 480 Janicka Apolonia 85/III – 164 Janion Maria 85/I – 47 Jankowski Edmund 85/I – 137 Japola Józef 85/II – 244 Jarocki Feliks 85/I – 24, 33 Jaroszewicz Józef 85/III – 245, 249 Jaruzelscy 85/II – 217, 234, 85/III – 156 297 �Jaruzelska Helena, z d. Kraińska 85/I – 438, 439, 85/II – 130, 234, 507 Jaruzelski Józef 85/I – 438, 439, 85/II – 234, 507 Jasieńscy zob. też Jasińscy Jasieńscy 85/II – 229 Jasieńska M., M.J. 85/II – 229 Jasiewicz Zbigniew 85/I – 86, 171, 357, 85/II – 401, 520, 539, 542, 546, 572, 574-576, 618, 619, 85/III – 29, 35, 43, 207, 218, Jasińscy, Jasieńscy 85/I – 433, 437, 444, 445, 461, 466, 476 Jasińska 85/I – 437 Jasińska Danuta 85/II – 170 Jasińska Maria Eleonora zob. Kolberg Maria Eleonora Jasińska-Zawadzka J. 85/II – 100 Jasiński Jakub 85/I – 66 Jaskólski Feliks, F.L.J. 85/I – 80, 98, 85/ II – 153, 443 Jastrzębowski Szczęsny 85/II – 352 Jastrzębska Malwina 85/I – 254 Jaśkowski Jan Nepomucen 85/I – 429 Jaworska Elżbieta 85/I – 58, 115, 116, 244, 245, 252, 272, 278, 283, 287, 467, 85/II – 77, 197, 201, 275, 282, 535 Jaworski Jan 85/I – 118, 158, 202–204, 211, 212, 216, 225, 238, 290, 312, 85/II – 320, 328, 463, 467, 623, 85/III – 9, 87, 167, 169, 173, 174, 178, 249 Jedlicki Jerzy 85/I – 36, 111, 112 Jenike Emil (Emilian) 85/I –39, 56, 58, 59, 85/II – 14, 98, 404, 85/III – 111, 166 Jenike Ludwik 85/I – 41, 134, 403, 404, 420, 85/II – 234, 85/III – 34, 109, 111, 140, 280 Jenike Tekla 85II – 234 Jessipowa Anna, Essipow 85/II – 32 Jędrzejewiczowa Ludwika, z d. Chopin 85/I – 368 Jones William 85/II – 559, 607 Jost Henryk 85/I – 245 Józef z Arymantei 85/II – 347, 348 Jucewicz Ludwik Adam 85/II – 320 Judasz 85/II – 367–369 Jurasz Stanisław 85/II – 232 Jurczeńko Bazyli 85/I – 486, 85/II – 219, 232, 233, 240, 305, 487, 85/III – 24, 25, 30, 83, 93, 243, 264, 267, 269 Jurkowski Henryk 85/II – 349, 352 Juszkiewicz Antoni 85/I – 10, 391, 477, 478, 85/III – 18, 188, 270 Juszkiewicz Jan 85/I – 391, 392, 398, 477 Juzwienko Wiktoria A. 85/II – 583 K.S. zob. Słotwiński Konstanty K.Wł. W. zob. Wójcicki Kazimierz Władysław Kabzińska Iwona 85/II – 574 Kaczmarczyk Piotr 85/II – 234 Kadłubek Wincenty 85/II – 314 Kadłubiec Karol Daniel 85/II – 315 Kairski Mariusz 85/II – 400, 401, 410, 563 Kajfasz 85/II – 368 Kalauz Alojzy 85/I – 137, 138, 85/III – 190, 258 Kalicki W. 85/III – 46 Kalinka Walerian 85/I – 242, 417 Kalisiewicz Dariusz 85/I – 458 Kalkbrenner Friedrich Wilhelm 85/II – 170 Kamieński Jan Nepomucen 85/II – 355 Kamieński Ludwik zob. Kamiński Lud­ wik Kamieński Łucjan 85/II – 41, 47, 51, 53, 54, 56, 59, 65, 66, 71 Kamieński Maciej 85/I – 404, 85/II – 147, 151 Kaminski Ferdynand Jacob 85/I – 330, 85/III – 144 Kamińska Józefa 85/I – 23 Kamiński Antoni 85/I – 23 Kamiński Józef 85/I – 23 298 �Kamiński Ludwik, Kamieński Ludwik 85/II – 402, 519 Kamiński Mścisław 85/I – 205, 85/II – 97, 85/III – 173 Kamiński Włodzimierz 85/II – 52 Kamionka-Straszakowa Janina 85/II – 401, 402 Kamoccy 85/III – 122 Kamocki Janusz 85/III – 49 91 Kandulski Witold 85/II – 66 Kantor 85/III – 42 Kańczak Piotr 85/II – 475 Kapełuś Helena 85/I – 32, 48, 58, 61, 63, 171, 245, 253, 272, 474, 85/II – 77, 188, 204, 269, 338, 349, 383, 388, 448, 535, 85/III – 54 Kapełuś Magdalena 85/II – 269 Karadżić Vuk 85/I – 137, 85/II – 11, 269, 559 Karasowski Maurycy 85/I – 8, 24, 33, 55, 79, 104, 123, 144, 145, 147, 148, 363, 364, 373, 374, 407, 458, 85/II – 21, 23, 24, 28, 30, 33, 94, 157, 159, 170, 85/III – 34, 109, 166, 167, 168, 189 Karaś Halina 85/I – 351, 353 Karczmarczyk Piotr 85/II – 422 Karłowicz Jan 85/I – 286, 349, 354, 391, 392, 442, 466, 467, 474, 477–479, 483, 484, 496–501, 85/II – 80, 180, 250, 301, 302, 336, 479, 498, 518, 532, 548, 566, 607, 611, 85/III – 11–14, 18, 19, 21, 149, 182, 183, 187, 188, 212, 227, 249, 270 , 284 Karol Ludwik Habsburg, arcyksiążę 85/I – 402 Karp Maurycy Franciszek 85/I – 418 Karpinski Ignatij, pseud.: Ihnatij z Nikołowicz 85/III – 92, 239 Karpiński Franciszek 85/I – 55, 207, 300, 85/II – 148, 183, 267, 85/III – 185 Karst A. 85/I – 121 Karśniccy 85/I – 73, 85/III – 114 Kasjan Jan Mirosław 85/II – 338, 342, 344, 346 Kasperczak Stanisław 85/II – 569, 85/III – 208 Kasprowicz Jan 85/II – 297 Katarzyna św. 85/II – 447 Katinelli Karlo 85/III – 190 Kaufman Józef 85/I – 366, 375, 85/II – 30 Kawa 85/II – 423 Każyński Wiktor 85/III – 175 Kądziołka Jerzy 85/III – 205 Keller Szczepan 85/I – 337 Kempny Marian 85/II – 563 Kenig Józef 85/III –218 Kętrzyński Wojciech 85/I – 112, 259, 319, 343, 85/II – 220, 239, 251, 408, 521, 85/III – 48, 227, 228, 230, 272, 281 Kielisiński Kajetan Wawrzyniec (Wincenty) 85/II – 13, 551 Kieniewicz Stefan 85/I – 239 Kierski Emil 85/I – 205, 214, 219, 220, 320, 411, 412, 85/II – 450, 451, 460, 605, 85/III –55, 83, 173, 255, 265 Kiesewetter Raphael Georg von 85/II – 18 Kirkor Adam Honory 85/I – 243, 260, 266, 267, 270, 271, 273, 274, 344, 397, 398, 442, 85/II – 336, 484, 548, 554, 605, 607, 85/III – 12 Kitowicz Jędrzej 85/II – 350, 352, 85/III –70 Kiwerscy 85/III – 113 Kleczyńska 85/II – 234, 85/III – 154 Kleczyńska Kazimiera 85/II – 130 Kleczyński Jan 85/I – 370, 371, 374, 375, 403, 407, 466, 85/II – 30, 234, 85/III – 174, 268, Kleniewska, z d. Cielecka 85/III – 164 Kleniewski Józef 85/III – 161 Klepaczewski Teobald 85/I – 405, 411, 85/II – 239, 305, 460, 461, 520, 605, 620, 85/III – 83, 156, 157, 255 Kloczkowski Jan 85/II – 365, 366, 474 299 �Kloka Jan 85/I – 337 Klonowic Sebastian 85/II – 221, 363 Klonowski Teofil 85/II – 232 Kluczeńko 85/II – 552 Klukowski Ignacy 85/II – 165 Kluska Wojciech 85/II – 129 Kłak Tadeusz 85/II – 268 Kmieć 85/II – 423 Knapski Grzegorz, Knapius, Cnapius 85/II – 319, 322, 332 Kniaźnin Franciszek Dionizy 85/I – 300, 85/II– 267 Kob Gustaw 85/I – 334 Kobierska-Maciuszko Ewa 85/II – 148 Kobylańska Krystyna 85/I – 365, 366, 370, 85/II – 20, 85/III – 189 Koch Heinrich Christoph 85/II – 18 Kochanowski Jan 85/I – 421, 430, 449, 453, 85/II – 221, 267, 319, 332, 338, 85/III –70, 181 Kochowski Wespazjan 85/II – 221, 319, 363, 85/III – 70 Kociński 85/II – 457 Koehler Louis 85/III – 190 Kokular Aleksander 85/I – 37 Kolberg zob. też Colberg Kolberg Antoni Karol, brat Oskara 85/I – 8, 9, 21, 28, 34, 37, 38, 43, 44, 58, 59, 84, 98, 120, 141, 294, 310, 311, 313, 314, 316, 376, 388, 395, 404, 418–420, 431, 436, 458, 493, 85/II – 28, 98, 404, 85/III – 9, 10, 40, 46, 151, 188, 272, 286 Kolberg Antonina, Brzozowska Antonina 85/I – 294, 315, 316, 379, 479, 501, 85/ III – 286 Kolberg Bronisław 85/I – 316 Kolberg Eleonora, z d. Marconi 85/I – 98, 294, 314 Kolberg Emilia, z d. Gronau 85/I – 42, 85/ II – 472, 85/III – 161 Kolberg Gustaw Albert 85/I – 23 Kolberg Jadwiga Karolina zob. Wernerowa Jadwiga Kolberg Julia, siostra Oskara 85/I – 20, 21 Kolberg Julia, córka Antoniego 85/I – 314 Kolberg Juliusz, Kolberg Krzysztof Juliusz Henryk, Colberg Christian Heinrich Julius, ojciec Oskara 85/I – 17–29, 32–37, 41, 42, 85/II – 42, 183, 428, 561, 610, 85/III – 10, 56, 188, 268, 272, 277 Kolberg Juliusz Adolf Aleksander, brat Oskara 85/I – 23, 28, 34, 37, 42, 43, 194 Kolberg Karolina Fryderyka, z d. Mercoeur, matka Oskara 85/I – 18–23, 27, 37, 43, 73, 85/II – 467, 85/III – 9, 116 Kolberg Karolina, Gallasch Karolina Matylda, Wąsowska Karolina, żona Antoniego Kolberga 85/I – 7-9, 43, 238, 249, 263, 288, 294, 307, 309–311, 313–317, 319, 324, 372, 376, 379, 380, 385, 386, 388, 389, 400, 404, 418–421, 424, 431, 433–436, 444, 452, 458, 459, 473, 479, 493, 85/II – 44, 473, 474, 85/ III – 8, 10, 137, 138, 147–149, 151, 152, 154–158, 282 Kolberg Maria Eleonora, Jasińska Maria, córka Wilhelma 85/I – 316, 85/III – 147, 285 Kolberg Maria Elżbieta, Królikiewiczowa Maria, córka Antoniego 85/I – 316 Kolberg Stanisław 85/I – 316 Kolberg Walentyna, Szalitowa Walentyna 85/I – 21, 315, 316, 379, 380, 501, 85/III – 286 Kolberg Wilhelm 85/I – 7, 19, 20, 21, 27, 28, 30, 34, 36, 37, 39- 42, 74-76, 138, 140, 141, 191, 195, 208, 238, 252, 263, 288, 289, 294, 295, 307, 309–314, 316, 319, 320, 323, 324, 331, 335, 341, 365, 366, 370, 372, 373, 375, 379, 380, 85/ II – 12, 20, 22, 23, 43, 138, 183, 254, 300 �255, 406, 472, 85/III – 9, 10, 46, 77, 110, 124, 138–142, 145, 188, 189, 219, 238, 285 Kolbergowie 85/I – 17, 20, 21, 27–29, 42, 43, 44, 54, 73, 419, 85/II – 20, 29, 85/III – 46, 286 Kolbuszewski Jacek 85/II – 403 Kollatorowicz Franciszek 85/II – 472 Kollatorowiczowa Matylda, z d. Gronau 85/II – 472, 85/III – 163 Kollatorowiczowie 85/II – 472, 85/III – 117 Kołessa Filaret 85/II – 38 Kołłątaj Hugo 85/I – 45, 171, 205, 85/II – 10, 40, 182, 205, 431, 432-436, 533, 561 Kołodziejczyk Edmund 85/I – 194 Komeccy 85/II – 437, 85/III – 122, 128, 129 Komecka Ludwika zob. Kretkowska Ludwika Komecki Ludwik 85/I – 201, 85/II – 425, 442, 85/III – 123, 130 Komierowscy 85/II – 493, 85/III – 132 Komorowski Ignacy 85/I – 58, 60, 209, 85/II – 98, 404 Konieczko Wincenty, pseud.: Puchała 85/I – 247, 254 Konopczanka Antonina zob. Konopka Antonina, siostra Józefa Konopczanka Józefa zob. Konopka Józefa Konopczanka Justyna zob. Konopka Justyna Konopczanka Michalina zob. Paszkiewiczowa Michalina Konopczanki, córki Józefa 85/I – 245, 247, 251, 254, 85/II – 100, 417, 85/III – 40 Konopka Adam 85/III – 40 Konopka Amelia zob. Bochdanowa Amelia Konopka Antonina, z d. Podlewska, matka Józefa 85/I – 70, 245, 248 Konopka Antonina, Konopczanka Antonina, siostra Józefa 85/I – 7, 58, 70, 238, 244–250, 252–256, 297, 298, 301, 304, 305, 315, 380, 399, 400–402, 432– 434, 459, 466, 85/II – 99, 220, 234, 236, 237, 240–243, 247, 252, 255, 303, 304, 316, 340, 342, 384, 394, 417, 425, 446, 448, 449, 461, 85/III – 54, 138, 152, 235, 264, 286 Konopka Balbina, z d. Białobrzeska 85/I – 245 Konopka Franciszek Ksawery 85/I – 244, 245. 252, 380, 456, 459, 478–480, 493, 494 Konopka Józef, J.K. 85/I – 5, 7, 41, 57, 58, 60, 62, 63, 70, 71, 88, 130, 131, 229, 238, 244–246, 249, 250, 252, 254, 255, 297, 380, 386, 399, 400, 432, 459, 476, 493, 85/II – 12, 77, 79, 80, 91, 98, 102, 173, 185, 190, 197, 221, 222, 246, 326–328, 336, 352–354, 364, 369, 371, 372, 380, 381, 402, 404, 407, 445, 448, 85/III – 9, 10, 14, 40, 46, 53, 54, 85, 111, 112, 124, 126 134, 149, 152, 161, 179, 263, 264, 272, 286 Konopka Józef, wnuk Józefa 85/III – 40, 46 Konopka Józefa, Konopczanka Józefa 85/I – 256, 386, 85/III – 149 Konopka Julia zob. Załęska Julia Konopka Julian 85/I – 7, 238, 244–247, 250, 254, 315, 380, 400, 423, 432, 85/III – 154, 264 Konopka Justyna, Konopczanka Justyna 85/I – 245, 247, 249, 250, 251, 253– 256, 479, 85/III – 286 Konopka Marek 85/I – 245 Konopka Maria 85/III – 40 Konopka Michalina zob. Paszkiewiczowa Michalina Konopka Michał, syn Franciszka Ksawerego 85/I – 380 Konopka Michał, syn Wojciecha 85/I – 245, 252, 459 301 �Konopka Roman 85/I – 7, 244–248, 250, 252, 254, 328, 330, 332, 335, 344, 423, 434, 85/III – 54, 144, 145, 253, 264, 265, 285 Konopka Seweryna 85/I – 250 Konopka Stanisław 85/I – 245, 246 Konopka Stefania 85/I – 245, 246, 250, 459, 476, 477 Konopka Tadeusz, ojciec Józefa 85/I – 70, 245, 248 Konopka Tadeusz, syn Józefa 85/I – 248, 254, 290, 304, 456, 459, 466, 478, 492, 493, 85/II – 326, 327, 336, 371, 623, 85/III – 10, 14, 54, 97 Konopka Teresa, z d. Skotnicka 85/I – 245 Konopka Wojciech Józef 85/I –245 Konopka Zofia, z d. Kraińska 85/I – 245, 251 Konopka-Unrug Anna 85/III – 46 Konopkowie 85/I – 71, 153, 244, 245, 247, 248, 250–252, 256, 290, 298, 305, 309, 310, 313, 389, 394, 400, 419, 423, 425, 434, 452, 459, 465, 466, 476, 480, 495, 85/II – 217, 328, 371, 414, 507, 545, 85/III – 10, 11, 39, 40, 46, 53, 54, 57, 97, 119, 135, 137, 140, 154, 263, 264 Konstanty Romanow, wielki książę rosyjski 85/I – 22 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 85/II – 400, 401, 447 Koperniccy 85/I – 456 Kopernicka Leokadia 85/III – 246 Kopernicki Izydor, Dr I. K. 85/I – 7, 10, 13, 61, 71, 102, 136, 163, 167, 184, 223, 224, 243, 251, 254, 259, 260, 266, 267, 270, 272–274, 277–281, 283, 286, 287, 309, 310, 324, 336, 346, 347, 358, 381, 382, 384, 388, 396, 397, 399, 407, 408, 423, 440, 442, 443, 446, 447, 452, 466, 467, 476–479, 482–484, 489, 491–501, 85/II – 100, 101, 138, 235, 242, 300, 306, 325, 328, 336, 337, 339–342, 344, 390, 404, 405, 407, 411, 416, 417, 420, 424, 446, 453, 483, 489, 499, 500, 503, 505–507, 509, 510, 545–548, 555, 556, 558, 563, 573, 574, 581, 596, 619, 620, 622, 85/III – 7, 8, 10–19, 21, 27, 29, 33, 39, 42, 44, 48, 51, 62, 63, 74, 80, 82, 84, 87–89, 91, 92, 96,104–106, 112–118, 120–128, 130, 132, 134, 136–139, 143, 145, 147, 148, 151, 153, 155–137, 177, 187–189, 200, 205, 222–229, 231–262, 268, 270, 272–274, 277–279, 282–284 Kopernik Mikołaj 85/I – 112, 262, 315, 383 Korbasiński Roman 85/II – 425, 496, 528 Korbut Gabriel 85/III – 59 Korczyński Edward 85/I – 494 Körner G.W. 85/II – 60, 85/III – 171 Korotyński Władysław 85/I – 479, 498 Korytko Emil 85/I – 6, 10, 129, 135, 136, 443, 461, 475, 85/II – 325, 85/III – 10 Korzec 85/II – 423 Kosińscy 85/III – 121 Kosińska Prakseda 85/III – 168 Kosiński Władysław 85/I – 281, 282, 284, 286, 447, 85/II – 304, 339, 342, 448, 547, 85/III – 29, 30, 35, 55, 89, 234, 259, 267 Kossak Jerzy 85/I – 482 Kossak Juliusz 85/I – 10, 179, 243, 267, 276, 378, 476, 479, 481, 482 Kossak Magdalena 85/I – 482 Kossak Maria 85/I – 482 Kossak Wojciech 85/I – 482 Kossobudzki 85/III – 272 Kostaśka Elżbieta 85/II – 236, 448 Kostecki Janusz 85/I – 342, 469, 470, 85/ II – 493, 85/III –77 Kostrzewski Franciszek 85/I – 193, 197, 85/III – 172 Kościuszko Tadeusz 85/II – 24 Kotlarska Izabela 85/II – 249, 85/III – 216 Kowalczykowa Alina 85/I – 236, 85/II – 402 302 �Kowalski Feliks 85/II – 365, 474 Kowalski Piotr 85/II – 194 Kozarski Adolf 85/II – 463, 85/III – 173 Kozerska Helena 85/III – 282 Kozień Mikołaj 85/I – 480 Kozietulski Czesław 85/III – 49, 50 Kozłowscy 85/II – 407, 85/III – 128 Kozłowski Kornel 85/I – 178, 179, 280, 85/II – 102, 405, 414, 492, 85/III – 129 Koźlik 85/I – 217, 218, 85/II – 219, 307, 423 Koźmian Józefa, żona Henryka 85/I – 195 Koźmian Henryk 85/I – 195 Koźmian Stanisław 85/I – 242, 263 Koźmianowie 85/I – 195, 85/III – 121, 129 Koźmianówna Józefa 85/I – 195, 85/II – 240, 243, 425, 463, 465, 85/III – 129 Kożuchowski 85/I – 73, 85/III – 114 Kraińscy 85/I – 153, 154, 423, 432, 438, 85/II – 217, 85/III – 124, 154 Kraińska Helena zob. Jaruzelska Helena Kraińska Katarzyna 85/I – 422, 85/II – 507 Kraińska Zofia zob. Konopka Zofia Kraiński Edmund 85/I – 154, 422, 423, 431, 434, 439, 489, 85/II – 507, 85/III – 125, 155 Kraiński Maurycy 85/I – 251 Kraiński Władysław 85/I – 251 Krall Antoni 85/I –141 Krasicki Ignacy 85/II – 332 Krasiński Adam Stanisław 85/I – 481 Krasiński Władysław 85/III – 76 Kraszewski Józef Ignacy 85/I – 8, 108, 123, 124, 128, 150, 167, 241, 263, 329, 376, 388–390, 399, 403, 445, 85/II – 94, 95, 99, 195, 202, 203, 205, 289, 295, 319, 409, 411, 426, 427, 528, 568, 612, 85/III – 167, 179 Kratzer Andrzej 85/III – 161, 169, 271 Krauss Fryderyk Salomon 85/I – 10, 134, 441–443, 460, 475, 481, 85/II – 525, 527, 541, 548, 574, 85/III –119 Krček Franciszek 85/I – 472, 473 Kremer Aleksander 85/I – 266 Kremer Józef 85/I – 267 Kretkowska Ludwika, z d. Komecka 85/I – 20 1, 85/II – 442 Kreutz Karolina de 85/I – 39, 85/III – 110 Krogulski Józef 85/I – 69 Królikiewiczowa Maria Elżbieta zob. Kolberg Maria Elżbieta Królikowski Józef Franciszek 85/I – 63, 67, 109 Kruszyńscy 85/I – 327 Kryński Antoni Adam 85/I – 354, 391 Krzeczunowicz Kornel 85/I – 319 Krzemiński Stanisław 85/I – 232 Krzeptowski Jan zob. Sabała Krzywicki Ludwik 85/I – 498, 85/II – 533, 534 Krzyżaniak Elżbieta zob. Millerowa Elżbieta Krzyżanowski Julian 85/I – 32, 48, 116, 125, 137, 171, 183, 253, 272, 279, 85/II –204, 222, 223, 251, 262–264, 268, 269, 279, 286, 287, 291, 294, 297, 299, 311, 316, 323, 328, 329, 330, 332–338, 344, 348, 349, 360, 362, 374, 383, 385, 386, 448, 535, 583, 590, 599, 600, 609, 85/ III – 54, 59, 61, 67, 101, 200, 201 Krzyżanowski Stanisław Andrzej 85/I – 479 Kuba Ludwik 85/I – 10, 441, 443–445, 467, 475, 478, 481, 85/II – 412, 548, 85/III – 157, 158 Kubaczek 85/II – 242, 342 Kubala Tomasz 85/II – 234, 422 Kucharska Józefa 85/I – 87 Kucharski Andrzej 85/I – 85–87, 357, 85/ II – 457, 458, 481, 526, 85/III – 231, 232, 242, 257 Kucz Karol 85/I – 99, 102, 212, 85/II – 154, 160 303 �Kuczyński Stefan Ludwik 85/I – 273, 424 Kudzinowski Czesław 85/III – 208 Kufel Józef 85/I – 480 Kuhn Adalbert (błędnie Kuin) 85/II – 559, 607 Kujon 85/II – 423 Kujot Stanisław 85/I – 328, 336 Kulczycka-Saloni Janina 85/I – 234, 235 Kunicki Leon 85/II – 228, 229, 85/III – 247 Kunz Thomas Anton 85/II – 11 Kuraszkiewicz Władysław 85/I – 427, 85/III – 70, 207, 209 Kurek Antoni 85/II – 236 Kurek Kazimierz (Kaźmirz) 85/II – 129, 422 Kurpiński Karol 85/I – 53, 209, 404, 85/II – 10, 19, 24, 31, 39–41, 140, 147, 150– 153, 160, Kurschat Friedrich 85/I – 330, 336, 85/III – 144 Kustra Anna, z d. Ruda Anna 85/I – 165, 85/III – 217, 218 Kutrzeba Stanisław 85/I – 260, 85/III – 35, 43 Kutrzeba-Pojnarowa Anna, Kutrzebianka Anna 85/II – 400, 447, 85/III – 50 Kuźmicz Bolesław 85/III – 53 Kvitka Klyment 85/II – 45 Kwilecki Andrzej 85/II – 512, 513, 85/III – 208 Kwilecki Mieczysław 85/I – 340 L.P. zob. Powidaj Ludwik L.S.K. 85/I –227 Labuda Gerard 85/III – 101 Lambert Karol 85/I – 162 Lange Roderyk 85/II – 66 Langiewicz Marian 85/I – 247 Lassen Christian 85/II – 559, 607 Leciejewski Jan 85/I – 349, 350 Leitgeber Mieczysław Antoni 85/I – 368, 369 Lelewel Adam Prot 85/I – 163, 85/II – 417, 493, 85/III – 125 Lelewel Jan Paweł 85/I – 163 Lelewel Joachim 85/I – 163, 85/II – 493, 606 Lenartowicz Teofil 85/I – 58–60, 72, 73, 80, 98–100, 122, 123, 146, 480, 85/II – 92, 98, 117, 118, 145, 153, 154, 159, 212, 213, 402–404, 541, 542, 587, 621, 85/III – 85, 113, 166, 168, 183, 184 Leonard P. 85/III –246 Lesień-Płachecka Krystyna 85/I – 357, 85/II – 34, 135, 209, 570, 85/III – 73 Lesser Aleksander 85/I – 56, 193 Leszczyński Stanisław 85/II – 23 Leśmian Bolesław 85/II – 297 Leśniewski 85/II – 327, 328, 85/III – 53, 263 Leśniewski Paweł Eustachy 85/II – 327 Leśniowski Józef 85/II – 234 Lewański Jan 85/II – 362, 372 Lewestam Fryderyk Henryk, F.H.L. 85/I – 19, 143, 144, 172, 85/II – 542 Lewinówna Zofia 85/I –78, 85/II – 165 Lewińscy 85/III – 115, 116 Libelt Karol 85/I – 62, 67, 94, 214, 215, 219, 220, 226, 321, 410, 411, 85/II – 88, 89, 186, 216, 417, 451, 599, 85/III – 131, 132, 162 Libeltowie 85/II – 415 Libera Anna 85/II – 355, 356 Libera Zbigniew 85/II – 400, 581 Ligęza Józef 85/II – 65 Linde Samuel Bogumił 85/I – 24, 27, 31, 85, 112, 196, 304, 353, 368, 434, 85/II – 25, 205, 319, 332, 349, 588 Linette Bogusław 85/I – 155, 379, 497, 85/ II – 71, 131, 132, 135, 85/III – 206– 210, 215, 217 Lipiński Jan Józef 85/I – 9, 63, 88, 91, 109, 421, 435, 85/II – 77, 79, 91, 140, 141, 173, 185, 197, 199, 221, 222, 85/III – 180 304 �Lipiński Karol 85/I – 62, 109, 85/II – 12, 77, 80, 91, 173, 186 Lipiński Tymoteusz 85/II – 319, 322, 328 Lisakowski Jarosław 85/III – 207 Lisowska Agnieszka 85/II – 150 Lissa Zofia 85/III – 49, 53 Liszt Ferenc 85/I – 370, 85/II –31, 32, 85/III – 190 Loeffler Leopold 85/I – 344 Loewe Carl I85/II – 144, 146 Lompa Józef 85/II – 91, 197, 295, 297, 320, 521 Lorek Gottlieb Leberecht 85/I – 343, 85/II – 523 Lubicz R. zob. Łopaciński H. Lubicz-Czerwiński Ignacy 85/I – 178, 85/II – 514, 563, Lubomirski Jerzy 85/I – 216, 221, 222, 227, 228, 85/II – 565, 85/III – 133 Lubomirski Jan Tadeusz 85/II – 465 Ludwik XIV, król Francji 85/I – 18 Lully Jean Baptiste 85/II – 151 Lutosławski Wincenty 85/I – 475 Łamański Władymir 85/I – 192, 85/II – 543 Łapiński Aleksander 85/III – 124 Łazarz św. 85/II – 259 Łazuk Mieczysław 85/II – 212 Łepkowski Józef 85/I – 216, 251, 257, 260, 263, 265, 267, 268, 270, 271, 273, 399, 453, 502, 85/II – 320, 441, 442, 447, 545, 553, 85/III – 134, 173 Łobaczewska Stefania 85/III – 42 Łokietek zob. Władysław Łokietek, król polski Łopaciński Hieronim, Lubicz R. 85/I – 498, 85/II – 348, 479, 532, 85/III – 35, 182 Łoś Jan 85/III – 22, 23 Łowmiański Henryk 85/II – 606 Łoziński Józef 85/II – 560, 85/III – 29, 239, 240, 242 Ługowska Jolanta 85/II – 311 Łukaszewicz Józef 85/I – 322, 412, 85/II – 415, 452, 460, 85/III – 139 Łukaszewicz Seweryna 85/I – 322 Łukaniuk Bohdan 85/II – 39 Łuszczewska Jadwiga, pseud.: Deotyma 85/I – 56 Łuszczewska Nina 85/I – 56 Łuszczewski Jan Paweł 85/I – 19 Łuszczewski Wacław 85/I – 56 Łuszczkiewicz Władysław85/I – 216, 257, 263, 266, 267, 273 Łysakowski Franciszek 85/I – 492 Łysenko Mykoła 85/III – 246 Łyskowski Ignacy 85/I – 356, 357, 85/II – 320 M.A.S. zob. Szulc Marceli Antoni M.J. zob. Jasieńska M. Machalska Karolina Barbara 85/I – 20 Machalska Tekla 85/I – 20 Machalski Józef 85/I – 20 Maciej z Warszawy 85/I – 69 Maciews’kyj I. 85/II - 57 Maciejewski Marian 85/I – 47 Maciejowscy 85/I – 85, 86, 85/II – 413, 478 , 85/III – 122 Maciejowski Kazimierz 85/II – 413, 476 Maciejowski Wacław Aleksander 85/I – 31, 85, 86, 195, 85/II – 205, 295, 391, 413, 476, 477, 478, 606, 607, 85/III – 173, 231 Maciszewski Maurycy, Mac. 85/I – 250 Magnuszewski Dominik 85/I – 56 Maine Henry Summer 85/II – 559 Maj Jan 85/II – 432, 436 Majer Józef 85/I – 216, 217, 257, 260–262, 264, 267, 272–274, 277, 283, 287, 308, 377, 424, 435, 441, 446, 452, 453, 456, 464, 466, 467, 478, 479, 494, 85/II – 471, 481, 483, 489, 545, 546, 555, 571 Majer Karolina, z d. Friedlein 85/I – 453 305 �Majeranowski Konstanty, pseud.: Pielgrzym z Tenczyna, Rzesiński J.K. 85/I – 269, 85/II – 253, 260, 261, 447 Majewski Józef 85/I – 50 Major Rafał 85/III – 155, Majorkiewicz Jan 85/II – 205 Majorkiewicz Wolf Majer 85/I –200, 205, 85/II – 442, 85/III – 173 Makart Hans 85/I – 344 Maleski 85/I – 335 Malinowski Bronisław 85/II – 400, 410 Malinowski Lucjan 85/I – 286, 351, 447, 467, 85/II – 248, 547, 85/III – 22 Malinowski Tadeusz 85/I – 270, 271 Mälzl Johann Nepomuk 85/II – 78 Małecka 85/II – 516 Małecki Antoni 85/I – 387 Manhardt Wilhelm 85/II – 559 Mania Grzegorz 85/I – 453 Marcin św. 85/II – 330, 336 Marcin z Kłecka 85/II – 449 Marcin z Urzędowa 85/II – 449 Marcinkowski Antoni, pseud.: Nowosielski Antoni 85/I – 178, 179, 85/II – 221, 295, 339, 431, 558, 607, 85/III – 92, 245, 246 Marciszewicz Feliks 85/I – 462 Marconi Eleonora, zob. Kolberg Eleonora Marconi Henryk 85/I – 76 Marconi Karol 85/I – 58, 59, 98, 120, 420, 85/II – 98, 404 Marconi Leonard 85/I – 372 Marconi Władysław 85/I – 120 Marczewska Maria 85/II – 475 Marczewska Marzena 85/II – 386, 390, 391 Marczuk Dmytro 85/II – 130, 85/II – 231, 422 Marek św. 85/II – 481 Markiewicz Katarzyna 85/I – 17, 20, 21, 23, 25–27, 38, 43, 44, 84, 120, 245, 247, 249, 251, 254, 255, 312, 344, 419, 481, 85/II – 20, 100, 417, 85/III – 46, 286 Markusfeld Konstancja 85/III – 170 Marschner Heinrich August 85/II – 151 Marszałkiewicz Felicjan 85/II – 365 Martuszewska Anna 85/I – 236 Maryna 85/I – 256, 85/II – 448 Marysia 85/I – 425, 85/II – 232 Masłowski Leon 85/I – 328, 336 Maślanka Julian 85/I – 47, 96, 85/II – 499 Maślonka Jan 85/I – 198, 85/II – 129 Matejko Jan 85/I – 329, 424, 458, 479 Matejko Franciszek 85/III – 134 Matuszewscy z Jasienicy 85/II – 493 Matuszewscy z Mąkolina 85/I – 105, 85/ III – 118, 120 Matuszewska 85/I – 105, 85/III – 186 Matuszewska Anna 85/I – 236 Matuszewski Michał 85/I – 24 Matuszewski 85/I – 105 Matuszewski z Jasienicy 85/III – 125 Matuszewski z Makolina 85/III –128 Maury Alfred 85/I – 271, 272 Mauss Marcel 85/II – 387 Mayr Simon Johann 85/II – 139 Mazurkiewicz-Szczyszek Anna 85/II – 573, 574 Mazzini Giuseppe 85/I – 220 Mączka Tomasz 85/I – 456, 493 Mączyński Józef 85/I – 268, 85/II – 445 Mąkowski 85/III – 123 Mecherzyński Karol 85/I – 262, 263, 269 Medyński Napoleon 85/II – 607 Mejer Ignacy Antoni 85/III – 188 Mela, Melusia zob. Męcińska Antonina Mendelssohn-Bartholdy Feliks Jakob 85/I – 250, 85/II – 144, 151 Mercoeur Gotfryd 85/I – 18 Mercoeur Henrietta, z d. von Arnim 85/I –18, 20, 21 Merriam Alan P. 85/II – 49, 55 Merzbach Ludwik 85/I – 228, 319, 320, 322, 412, 85/II – 452, 85/III – 139 Meyerbeer Giacomo 85/II – 150, 151 306 �Męcińska Antonina, Mela, Melusia 85/I – 70, 248, 250, 255, 344, 380, 394, 85/II – 77, 85/III – 11, 264 Męciński Antoni 85/I – 70, 344 Mianecki Adrian 85/II – 269 Mianowski Józef 85/I – 428 Miaskowski Kasper 85/II – 221, 363 Michałk Frido 85/I – 356, 85/III – 210 Michałowscy 85/III – 110 Michałowska Helena 85/I – 54 Michałowska Teresa 85/II – 362 Michałowski Kornel 85/I – 100-102 Michelet Jules 85/II – 559 Micińska Magdalena 85/I – 237, 239 Mickiewicz Adam 85/I – 447, 85/II – 182, 188, 267, 319 Mickiewicz Władysław 85/I – 383 Mieczkowscy 85/III – 142, 143 Mieczkowska Olimpia 85/I –327 Mieczkowski Leopold 85/I – 327 Mielżyńscy 85/I – 321 Mielżyński Józef 85/I – 321, 340 Mielżyński Seweryn 85/I – 220, 321, 410, 412, 85/II – 415 Mierczyński Stanisław 85/II – 65, 67 Miernik Grzegorz 85/I – 236 Mierzyński Antoni Julian 85/I – 398, 85/ II – 607 Mikołaj św. 85/II – 447 Mikołaj I, cesarz rosyjski 85/I – 35, 110 Mikucki Stanisław 85/II – 205 Mikuli Karol 85/II – 32, 85/III – 172 Mikulski Tadeusz 85/I – 238 Millerowa Elżbieta, Miller Elzbieta, Krzyżaniak Elżbieta 85/I – 45, 85, 86, 134–138, 223, 245, 251, 253, 257, 269, 295, 296, 298, 423, 443, 497, 498, 85/ II –131, 179, 225, 236-238, 247, 253, 254, 269, 303, 306, 325, 403, 448, 450, 452, 467, 502, 508, 514, 519, 521, 574, 589, 85/III – 15, 29, 54, 57, 58, 68, 73, 79, 80, 88, 206, 207, 210–214, 217, 218 Milutin Nikołaj 85/I –170 Minter Karol 85/I – 317, 319, 85/III – 138 Minter Zofia 85/I – 317 Mioduchowska Aurelia 85/I – 85, 337, 85/II – 370 Mioduszewski Michał Marcin 85/I – 206, 258, 85/II – 61, 175, 221, 229, 230, 334. 350, 352, 481, 85/III – 260, 261, 264 Mirecki Franciszek 85/I – 137 Młoccy 85/II – 493, 85/III – 134 Młocka 85/I – 218, 85/II – 219, 423 Młocki Alfred 85/I – 221, 258 Moniuszko Stanisław 85/I – 5, 38, 50, 59, 74. 80, 133, 146, 209, 315, 404, 456, 480, 481, 85/II – 9, 136, 151, 152, 155– 157, 159, 85/III – 174, 181 Moraczewska Bibianna 85/I – 81, 321, 339, 346, 380, 401, 405, 409–411, 414– –417, 435, 85/II – 219, 420, 450, 460, 556, 570, 85/III – 133, 148, 153, 156 Moraczewski Jędrzej 85/I – 62, 81, 409, 85/II – 480 Morawska Katarzyna 85/I – 103 Morawski Franciszek 85/II – 613 Morawski Szczęsny 85/II – 617 Mordasiewicz Kazimierz 85/I – 44, 436 Moroński 85/I – 63 Morsztyn Hieronim 85/II – 221 Morsztyn Jan Andrzej 85/II – 338, 363 Morzyccy 85/III –128, 130 Morzycki Antoni 85/I – 203, 85/II – 437, 85/III – 129 Moszyńska Józefa 85/II – 227, 339 Moszyńska Zofia 85/II – 131, 132, 85/III – 245, 246 Moszyński Kazimierz 85/II – 390, 400, 85/ III – 37 Moszyński Piotr 85/II – 227 Mozart Wolfgang Amadeus – 85/I – 134, 250, 85/I – 140, 150, 151, 157, 159, 160, 163 Mroczek 85/III – 272 307 �Mross Henryk 85/I – 328 Mrzygłodowicz Krzysztof 85/II – 368 Müller Friedrich 85/I – 358, 361, 85/II – 33/34, 424, 449, 560, 565–567, 576, 596, 613 Müncheimer Zygmunt Karol 85/III – 170 Müncheimer Adam 85/I – 403–405 Muszkalska Bożena 85/I – 441, 85/II – 41, 54 Mychalczuk Konstantyn 85/I – 427 Mysłakowski Piotr 85/II – 22 Nadolski Bogusław 85/II – 374 Nagel Josph 85/II – 139 Nalepa Marek 85/II – 612 Napoleon Bonaparte, cesarz Francuzów 85/I – 19, 22, 85/II – 10 Narbutt Teodor 85/III – 249 Naruszewicz Adam 85/II – 606 Naumann B. 85/II – 559 Nawrocka-Wysocka Arleta 85/I – 207, 85/I – 60, 148, 150 Nawrocki Iwan 85/I – 495 Nawrocki Witold 85/II – 268 Nazina Inna 85/II – 57 Negrey Maciej 85/I – 455 Nehring Władysław 85/I – 214, 85/II – 451, 85/III – 19 Neron 85/I – 389 Nesselmann Georg Heinrich Ferdinand 85/I – 392, 85/II – 227, 228, 276, 85/III – 10 Neymann Cesław, Nejman Cesław 85/I – 9, 166, 421, 426– 428, 85/II – 274, 276, 281, 488, 532, 558, 561, 621, 622, 85/III – 180 Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława 85/II – 194, 378, 383, 386, 389 Niedżwiedzki Władysław 85/I – 354, 391 Niegolewscy 85/I – 326, 339, 415, 85/II – 216, 415, 418, 85/III – 135, 143 Niegolewska Wanda, z d. Kwilecka 85/I – 321, 322, 326, 338, 339, 377, 411, 85/II – 452, 590, 85/III – 143 Niegolewski Władysław 85/I – 225, 321, 339, 411, 85/II – 417, 452 Niemcewicz Julian Ursyn 85/II – 27, 612 Niewiarowski Aleksander 85/I – 57 Niezabitowski Kajetan 85/I – 83, 85/II – 80 Nikityszyn Iwan 85/II – 232, 305, 487 Nikodem 85/II – 348 Nitsch Kazimierz 85/I – 349–351, 85/II – 248 Norwid Cyprian 85/I – 46, 51, 60, 72, 85/II – 319, 405, 85/III – 85, 113 Norwid Ludwik 85/I – 58, 60, 72, 85/II – 118, 404, 405, 85/III – 85, 113 Norwid Ludwika, z d. Zdzieborska 85/II – 406 Norwid Paulina zob. Suska Paulina Norwidowie 85/II – 92, 118, 216, 405, 406, 85/III – 85 Noskowski Zygmunt 85/I – 403, 478, 85/ III – 189, 270 Nowaczyński Adolf 85/II – 28 Nowak Tomasz 85/II – 66, 124 Nowak-Romanowicz Anna 85/I – 25 Nowicka Ewa 85/II – 563 Nowosielski Antoni zob. Marcinkowski Antoni Nowosielski Skowyrka Franek 85/II – 421 Nycz Ryszard 85/I – 234 Odrowąż Jacek św. 85/I –241 Oehmigke Ludwig 85/I – 26, 41, 85/III – 161, 280 Ograbiszewski Ignacy 85/I – 328, 336 Ogrodziński Władysław 85/I – 330, 332, 333, 336, 343, 85/II – 239, 252, 408, 520, 521, 85/III – 47, 48, 206 Okólska Amelia 85/II – 130 Olechnowicz Mścisław 85/II – 517, 518, 569, 85/III – 208 Olejniczka Zofia 85/II – 129, 85/II – 232, 422 308 �Oleksińscy 85/II – 493 Oleksiński 85/III – 125 Oleksiński Kazimierz 85/III – 125 Olędzki Stanisław 85/II – 67 Olszewski Łukasz 85/I –269 Ong Walter Jackson 85/II – 244 Onslow George 85/I – 33 Optołowicz Janusz 85/II – 517 Oracki Tadeusz 85/I –331, 332, 343 Orgelbrand Samuel 85/I – 6, 19, 25, 28, 83, 102, 112, 129, 141–144, 172, 174, 190, 208, 210, 257, 259, 289, 311, 85/ II – 14, 15, 21, 50, 64, 127, 151, 152, 157, 162, 169, 352, 406, 436, 437, 542, 558, 559, 596, 85/III – 68,159, 160, 168–173, 190, 257 Orman-Michta Elżbieta 85/I – 329 Orzeszkowa Eliza 85/III –248 Osipowicz Aleksander 85/I – 174, 182, 85/II – 425, 427, 498, 499 (tu błędnie Ostapowicz), 543, 85/III – 12, 132, 228 Ossoliński Maksymilian 85/II – 137 Ossowski Juliusz Jan 85/I – 343 Ossowski Gotfryd 85/I – 424, 85/III – 150, 179 Ostapowicz zob. Osipowicz Ostaszewscy 85/I – 438, 85/III – 156 Ostaszewska Emma, z d. Załuska 85/I – 438, 439 Ostaszewski Teofil 85/I - 438, 439 Osten-Saken Fiodor 85/I – 191, 85/II – 543 Otto Leopold 85/I – 154, 162, 207, 322, 85/II – 521, 85/III – 139, 140 Otwinowska Barbara 85/II – 362 Ozarko Łeś (Oleś) 85/II – 232 Paczkowski Szymon 85/II – 72 Paderewski Ignacy 85/I – 456 Paer Ferdinando 85/II – 140, 150 Paganini Nicolo 85/II – 140 Pałubicki Konrad 85/II – 66 Pamuła Kazimierz 85/I – 125 Pannonius Janos zob. Schuster Johann Papłoński Jan 85/I – 187, 205, 85/II – 607, 85/III – 172 Paprocka Wanda 85/II – 41 Paprocki Bogusław 85/I – 22 Paradowska Maria 85/II – 454 Parylak Piotr 85/I – 284 Paskiewicz Iwan 85/I – 35, 39 Paszkiewiczowa Michalina, z d. Konopka 85/I – 245, 250, 380, 85/III – 286 Paszkowska Kornelia 85/I – 55, 85/III – 162 Paszkowski Józef 85/I – 55, 85/II – 24 Pauli Żegota 85/I – 62, 63, 91, 131, 132, 258, 259, 85/II – 12, 77, 91, 174, 184, 189–192, 197, 221, 228, 265, 269, 336, 85/III – 29, 161, 239–243 Pavković Nicola 85/II – 525, 526 Paweł św. 85/II – 347 Pawlak Aleksander 85/I – 62, 93, 85/II – 36, 86, 90, 126, 174, 186, 85/III – 99, 206, 208, 212, Pawlak Hanna 85/I – 469, 85/II –131, 85/III – 213–216 Pawlakowa Danuta, Pawlak Danuta 85/I – 77, 89, 96, 116, 155, 195, 197, 202, 337, 485, 85/II – 91, 125, 126, 130–132, 186, 197, 239, 426, 520, 623, 85/III – 61, 70, 79, 87, 205–208, 210–214, 218, 273 Pawlicki Piotr Paweł 85/I – 76 Pawlikowski Mieczysław 85/I – 479 Pedroso Zofimo Consigleri 85/II – 548, 608 Pelczar Józef Stanisław 85/I – 458, 481 Pełka Hermann 85/I – 330, 331, 85/III – 144 Perczyńska Nina 85/I – 192 Perthy J.A.Maximilian 85/I – 358, 359, 85/II – 33, 560, 567, 596, 613 Peschel Oskar 85/I – 358, 359, 85/II – 560, 562, 595 309 �Petrow Aleksander 85/I – 420, 440, 85/ II – 339, 340, 535 Philidor Danican rodzina 85/III – 95, 189 Piasna-Kudyńska Ewa 85/I – 426, 85/II – 488 Piątkowskia Ignacja 85/I – 497, 85/II – 482, 617, 618 Pielgrzym z Tenczyna zob. Majeranowski Konstanty Pietraszek Edward 85/III – 49, 50 Pietruszyńska-Sobieska Jadwiga zob. Sobieska Jadwiga Pigoń Stanisław 85/I – 238 Pilat Roman 85/I – 393, 394 Piłat 85/II – 347, 348, 368 Piłsudski Bronisław 85/II – 400 Piotr św. 85/II – 347 Piotrowscy 85/III – 121 Piotrowski Tytus 85/II – 563, 85/III – 246 Piwarski Jan Feliks 85/II– 24 Plebański Józef 85/I – 448, 85/II – 621 Pleus-Turczynowiczowa Maria zob. Turczynowiczowa Maria Plichta, Plichcina 85/I – 198, 85/II – 232,423 Pług Adam 85/II – 103 Pobłocki Gustaw 85/I – 327, 336, 337, 342, 85/III – 143, 230 Pobłocki Juliusz 85/I – 327, 337, 342 Podlewska Antonina zob. Konopka Antonina, matka Józefa Podlewski Władysław 85/I – 419 Podlipniak Piotr 85/II – 57 Pokropek Marian 85/II – 612 Pokutyński Filip 85/I – 267 Pol Wincenty 85/I – 173, 221, 243, 258, 300, 357, 85/II – 267, 319, 328, 400, 402, 513, 515, 516, 519, 548, 553, 558, 561, 611, 85/III – 111 Polak Walenty 85/II – 129 Polanowski Stanisław 85/I – 465, 85/II – 563, 569 Poliński Aleksander 85/I – 103, 85/II – 19 Polkowski Ignacy 85/I – 266 Pollak Roman 85/II – 350 Połujański Aleksander 85/II – 497, 609, 85/III – 228 Poniatowska Irena 85/II – 72 Poniatowski Józef 85/I – 19 Poniatowski Stanisław August zob. Stanisław August Poniatowski Popławski Emil 85/II – 323, 337 Posern-Zieliński Aleksander 85/I – 171, 210, 85/II – 560, 581, 85/III – 101, 211 Potoccy 85/I – 457 Potocka Anna, z d. Działyńska 85/I – 438, 439, 85/III – 156, 157 Potocka Róża 85/III – 76 Potocka Zofia, z d. Branicka 85/I – 457 Potocki Alfred 85/I – 405 Potocki Artur 85/I – 451, 457 Potocki Stanisław Kostka 85/I – 22 Potocki Stanisław Wojciech Antoni 85/I – 438 Potocki Wacław 85/II –319, 338, 363 Powidaj Ludwik, L.P. 85/III – 176 Poźniak Włodzimierz 85/I – 456, 85/II – 67 Prawdzic Marcin 85/II – 328, 85/III – 53 Preissner Alojzy 85/III – 270, 273 Prochaska Maciej 85/I – 56, 62, 73, 102, 146, 155, 497, 498, 85/II – 33, 93, 137, 183, 482, 85/III – 213, 216–218 Prusinowski Jan 85/I – 166, 167, 85/II – 306, 308, 415, 509, 85/III – 27, 33, 92, 247, 279 Pruski zob. Gloger Zygmunt Prussak Maria 85/I – 234, 236 Pruszak Jan Konstanty 85/II – 406 Pruszak Tomasz 85/I – 79, 85/II – 406, 472 Pruszakowa Amalia 85/I – 152, 85/II – 406, 472, 85/III – 121 Pruszakowa Seweryna zob. Duchińska Seweryna Przerembski Zbigiew J. 85/II – 126, 127 310 �Przesławska Helena 85/III – 51 Przeździeccy 85/I – 452 Przeździecka Elżbieta, z d. Plater-Zyberk 85/I – 453 Przeździecki Aleksander 85/I – 238, 271, 85/II – 572, 576, 577, 585, 589, 592 Przeździecki Konstanty 85/I – 453 Przybylski Tadeusz 85/I – 53 Przybysławscy 85/I – 377, 380, 400, 401, 486, 85/II – 217, 85/III – 148, 152 Przybysławska Helena, z d. Wessel 85/I – 380, 406, 85/III – 179 Przybysławski Władysław 85/I – 274, 281, 282, 377, 379–381, 395–397, 399401, 407, 486, 85/II – 407, 420, 423, 425, 484, 486–488, 514, 528, 554, 555, 582, 600, 85/III – 146, 147, 151, 152 Przystański Stanisław 85/I – 311, 85/II – 465 Pstrokoński Antoni 85/II – 482, 85/III – 231 Pstruśka Katarzyna 85/II – 448 Puchała zob. Konieczko Wincenty Puffke Emma z Kurowskich 85/II – 253, 513 Purchla Jacek 85/I – 240, 241 Puszkin Aleksander 85/II – 291, 294 Quattrini Giovanni Lodovico (Jan Ludwik) 85/I – 146, 85/II – 155, 156 R. zob. Wójcicki Kazimierz Władysław Radońscy 85/II – 415, 85/III – 131, 132 Radońska Aniela 85/I – 82, 215, 412, 85/ II – 415, 451 Radoński Hipolit 85/I – 82, 215, 85/II – 451 Radwański J. 85/II – 322, 333 Radzikowski Walery Eliasz 85/II – 505 Radziwiłł Maciej 85/I – 161 Rak Maciej 85/I – 351, 484, 85/II – 248 Rakowiecki Ignacy 85/II – 589, 607 Rastawiecki Edward 85/I – 321, 85/III – 167 Raszewski Zbigniew 85/II – 349, 350, 351 Rataj Andrzej 85/I – 503, 85/III – 39, 44, 49, Ratajczakowa Dobrochna 85/II – 349 Rautenstrauch Józef 85/I – 37, 39 Rąbca Franciszek 85/I – 328, 336, 337, 85/III – 144, 145 Rebczyński Władysław 85/I – 463 Rederowa Danuta 85/I – 260, 85/III – 47 Reinecke Carl Heinrich Carsten 85/I – 370 Reinfuss Roman 85/III – 49 Rej Mikołaj 85/II – 221, 319, 332 Remus Karol 85/I – 331, 332, 333, 336, 85/II – 408, 85/III – 144 Retzius Anders Adolf 85/II – 596 Reyzner Karol 85/II – 78 Rękas Joanna 85/II – 385, 387 Rhesa Ludwig Jedemin 85/I – 84 Richter Jean Paul 85/I – 25 Riedmüller Józef 85/I – 132, 85/II – 235 Rieger Adam 85/III – 74, 75 Riese August 85/III – 175 Righini Vincenzo 85/II – 140 Rode Jacques Pierre Joseph 85/II – 140 Roemer Fryderyk Adolf 85/I – 25 Rogala Jacek 85/II – 236 Rogalska-Windakiewicz Helena 85/II – 64, 65 Rogawski Karol 85/I – 271, 452 Roger Juliusz 85/I – 167, 168, 85/II – 24, 85/III – 171 Rokossowska Maria 85/III – 163 Rola zob. Skotnicki M. Rolle Józef Apolinary 85/III – 244 Romankówna Mieczysława 85/I – 79 Romański Artur 85/I – 102 Rossini Gioacchino Antonio 85/I – 30, 85/II – 140,150, 151, 161 Rostafiński Józef 85/I – 453, 494, 495, 85/II – 501, 85/III – 28 311 �Rousseau Jean Jacques 85/I – 417, 85/II – 18 Rowicka Małgorzata 85/I – 342, 469, 470, 85/II – 493, 85/III – 77 Różański Piotr 85/I – 453 Różnicki Aleksander (Rożniecki) 85/I – 147. 85/II – 157, 159, 85/III – 168 Rubens Peter Paul 85/I – 329 Ruda Anna, zob. Kustra Anna Rudnicka Jadwiga 85/I – 238 Rudorff Ernst 85/I – 370 Rudziński Witold 85/I – 80, 133, 134, 85/II – 156 Rungenhagen Carl Friedrich 85/I – 38, 56, 85/II – 75, 137–139, 141, 85/III – 109 Ruszel Krzysztof 85/III – 56 Rutkowski Walery 85/I – 329 Rybkowska Karolina 85/I – 344 Rybkowski Tadeusz 85/I – 251, 254, 344, 345, 407, 85/II – 551, 85/III – 97, 180 Rychling-Bartoszewski Wincenty 85/I – 459 Rychły Maciej 85/II – 53 Rychter, Richter 85/III – 115 Rychterowie 85/III – 115 Rynarzewsk[…] 85/II – 423 Rysiński Salomon 85/II – 319, 322, 332 Ryszkiewicz Andrzej 85/I – 59 Rzechowscy 85/I –72, 85/III – 113 Rzechowska Zofia 85/I – 72, 85/III – 165 Rzepecki Ludwik 85/I – 327, 336 Rzewuski Lesław 85/I – 247 Rzewuski Walery 85/I – 247, 253, 254, 304, 85/II – 581, 85/III – 97, 137 S.K.J. 85/III – 166 Sabała, właśc. Jan Krzeptowski 85/II – 43 Sabała Jan, syn 85/II – 21 Sadowski Jan Nepomucen 85/I – 243, 260, 266, 267, 270, 273, 275–277, 281, 283, 303, 336, 355, 402, 452, 85/II – 545–547, 553 Šafárik Pavel Josef, Szafarzyk Paweł Josef 85/II – 513, 561, 622 Sakowicz Kasjan 85/II – 373 Salis-Seewis Johann Gaudenz von 85/I – 22 Salomea św. 85/I – 241 Samujłło Julian 85/I – 246 Sandmann Jan Nepomucen zob. Zandman Jan Nepomucen Sarana Gopala 85/II – 604 Sardou Victorien 85/I – 335 Sarnowska-Temeriusz Elżbieta 85/II – 362 Sawczynski Jakob 85/III – 92, 239 Sawicka Aleksandra 85/I – 185, 468, 85/III – 213, 215 Scheffler 85/II – 60 Schilling Gustav Friedrich 85/I – 18 Schleicher August 85/III – 10, 230 Schnaydrowa Bogumiła 85/I – 270, 85/III – 270, 273 Schneider Antoni 85/ii – 617 Schubert Franz Peter 85/I – 134, 85/II – 11, 151 Schumann Robert 85/II – 151 Schuster Johann, pseud.: Janus Panno­ nius 85/I – 289 Schwartz 85/I – 25 Sczanieccy 85/I – 327, 332, 85/III – 142,143 Sczaniecka Bogusława, z d. Kruszyńska 85/I – 327 Sczaniecki Michał 85/I – 327 Segalewicz Paulina 85/III – 61 Sembrzycki Jan Karol 85/III – 281 Sembrzycki Karol 85/I – 343, 85/III – 281 Semeniuk Kośt’ 85/II – 385 Semkowicz Władysław 85/III – 37 Sennewald Gustaw 85/II – 165, 85/III – 162 Seredyński Władysław 85/I –266, 267 312 �Serhiniuk Fedor 85/II – 232 Seweryn Tadeusz 85/III – 35, 36, 38, 39, 41, 43, 45, 47–52, 254 Siarkowski Władysław 85/I – 279–282, 338, 345, 346, 377, 435, 437, 439, 440, 446, 447, 85/II – 131, 220, 234, 239, 241, 243, 259. 260, 284, 306, 310, 327, 328, 336, 337, 339, 340, 348, 418, 422, 468–470, 504, 535, 547, 549, 573, 611, 85/III – 14, 84, 146, 236, 256 Siemiaszkowa Wanda 85/I – 480 Siemieński Lucjan, pseud.: Gerwazy 85/I – 125, 126, 132, 257, 263, 410, 85/II – 201, 221, 290, 292–294, 328, 411, 520, 85/III – 106, 120, 167 Siemionow Piotr P. 85/I – 397 Siemiradzki Henryk 85/I – 388, 389, Sienkiewicz Henryk 85/I – 384 Sienkiewicz Jan Karol 85/II – 607 Sierakowscy z Turyczan 85/I – 165, 85/ II – 415, 85/III – 125 Sierakowscy z Waplewa 85/I – 328–330, 332, 85/III – 142, 144 Sierakowska Maria 85/I – 328, 329 Sierakowski Adam 85/I – 329 Sierakowski Alfons 85/I – 329 Sierakowski Antoni 85/I – 329 Sieroszewski Wacław 85/II – 27 Sikora Kazimierz 85/II – 374, 375, 378 Sikorska Aleksandryna 85/III – 163 Sikorski Józef, J.S. 85/I – 47, 48, 54, 68, 77, 78, 80, 99, 103, 104, 118, 119, 126–128, 147, 151, 160, 161, 187, 189, 190, 211, 289, 375, 394, 434, 473, 85/II – 30, 35, 39, 52, 82, 94, 95, 154-156, 159, 160, 176, 426, 556, 85/III – 163, 165,167, 168, 170, 172 Simonides Dorota 85/II – 181, 194 Skarbek Stanisław 85/I – 395 Skarga Barbara 85/II – 583 Skarga Piotr 85/II – 221 Skierkowski Władysław 85/II – 56, 65 Skimborowicz Hipolit 85/I – 52, 54, 79 Skimborowiczowa Anna 85/I – 54 , 79, 81 Skimborowiczowie 85/I – 81 Skirczuk Jura 85/I – 285 Skobel Fryderyk 85/I – 284, 354, 85/III – 136 Skoczkowa Jadwiga Kazimierzowa 85/II – 236, 237, 384, 448, 449 Skoczylas-Stawska Honorata 85/I – 351 Skorecki Stanisław 85/II – 373 Skorochód-Majewski Walenty 85/II – 607 Skotnicki Antoni 85/II – 425 Skotnicki M., pseud.: Rola 85/I – 182, 85/ II – 425, 495, 496 Skowron Zbigniew 85/I – 376 Skrukwa Agata 85/I – 14, 45, 59, 86, 165, 195, 209, 245, 253, 257, 269, 279, 282, 295, 296, 298, 356, 379, 395, 396, 400, 486, 502, 85/II – 28, 29, 60, 88, 132, 154, 183, 196, 198, 224, 236, 247, 252– –254, 269, 280, 281, 303, 305, 306, 410, 415, 426, 431, 436, 441, 450, 462, 486, 515, 544, 550, 563, 581, 598, 599, 610, 85/III – 11, 17, 18, 24, 45, 48, 56, 67, 68, 91–93, 206–218 Skrzynecki Jan Zygmunt 85/I – 34 Skulina Tadeusz 85/I – 423, 427, 440, 85/II – 248, 307, 308, 310, 513, 85/III – 208 Sławińska-Dahlig Ewa 85/I – 366, 375, 376, 85/II – 20 Słoczyński Wojciech 85/III – 172 Słotwiński Konstanty, K.S. 85/II – 187 Słowacki Juliusz 85/I – 51, 116, 455, 85/II – 32, 319 Smoleński Władysław 85/I – 10, 236, 237, 461, 470–472, 85/II – 490–492, 532, 609, 85/III – 181, 182 Smoleŕ Jan Arnošt, Szmaler 85/I – 187, 356, 85/II – 134, 430, 431, 526, 85/III – 230, 257 Smolikowski Jan 85/I – 140 Smolka Stanisław 85/I – 260 313 �Smoluch Łukasz 85/I – 101, 485, 85/III – 75, 216 Sobczyk Urszula 85/II – 181 Sobierajski Zenon 85/II – 419 Sobieska Jadwiga, Pietruszyńska-Sobieska Jadwiga 85/II – 56, 67, 70, 114, 124 Sobieski Jan zob. Jan III Sobieski Sobieski Marian 85/I – 76, 77, 94, 95, 85/II – 56, 67, 70, 114, 124, 125, 133–135, 85/III – 49, 70, 200, 201 Sobieszczański Franciszek 85/I – 271, 85/ II – 352, 357, 438 Sobisiak Walerian 85/III – 95, 207 Sobotka Primus 85/II – 548 Sofokles 85/II – 338 Sokołowscy 85/II – 437, 85/III – 128,129, 131 Sokołowska 85/II – 423 Sokołowski Michał 85/I – 198, 85/II – 232, 324, 423, 442, 85/III – 130, 131 Sołtan Adam Lew 85/I – 328, 329, 85/II – 415 Sołtan Michał 85/I – 164, 166, 266, 328, 329, 85/II – 415 Sołtanowie 85/I – 165, 329, 85/III – 125 Sołtyk Karol 85/II – 31, 85/III – 174 Sowińska Katarzyna 85/I – 40, 55, 162, 85/II – 24 Sowiński Wojciech (Adalbert) 85/I – 209, 85/II – 174 Sowiński Józef 85/I – 40, 162 Spencer Jonathan 85/II – 397, 604 Spiess Franciszek 85/II – 165 Spiss Anna 85/II – 618 Spohr Louis 85/II –151 Spontini Gaspare Luigi 85/II – 140 Stachiewicz Piotr 85/I – 500 Stachowska Krystyna 85/I – 260 Stanisław św. 85/I – 241 Stanisław August Poniatowski, król polski 85/I – 161 Starzewski Maciej 85/I – 417 Staszczak Zofia 85/II – 375, 397, 85/III – 52, 222 Staszeczek Walkosz Jan 85/II – 233 Staszel Jan 85/III – 270 Staszic F. 85/III – 248 Staszic Stanisław 85/I – 22, 85/II –183, 550, 610 Stawiski Edmund 85/II – 465 Stefan Batory, król polski 85/II – 254 Stefani Jan 85/I – 6, 118, 129, 144, 145, 174, 404, 85/II – 9, 93, 94, 147, 151– –153, 159, 160, 363, 85/III – 168 Stefani Józef 85/II – 93 Stelmachowska Bożena 85/II – 400 Stęszewski Jan 85/II – 38, 41, 57,67 Stocking George W. 85/II – 582 Stoiński Stefan Maria 85/II – 65, 67 Stojowscy 85/I – 456 Stojowska Maria 85/I – 456 Stojowski Alfred 85/I – 456 Stojowski Zygmunt 85/I – 455, 456 Stokowska Magdalena 85/I – 80, 85/II – 156 Stomma Ludwik 85/II – 535 Stradecki J. 85/III – 58 Strauss Johann 85/I – 134 Strąbski Stanisław Jan 85/II – 327 Streitt Franciszek 85/III – 280 Strój Jan 85/II – 470 Strumiłło Tadeusz 85/I – 53, 54, 133 , 85/ II – 115, 519 Struve Henryk 85/I – 464 Strzelichowski Piotr 85/I – 245 Strzyżewska Zofia 85/I – 36 Studziński Wincenty W. 85/II – 31 Stummer Wanda 85/III – 282 Suchodolski Bogdan 85/I – 142 Sulima Roch 85/II – 194 Sulimierski Filip 85/II – 571 Sulzer Johann Georg 85/II – 18 Surowiecki Wawrzyniec 85/II – 589 Suscy 85/I – 72, 85/II – 405, 85/III – 113 314 �Sušil František 85/II – 134á Suska Paulina, z d. Norwid 85/I – 72, 73, 85/II – 405, 406, 85/III – 85, 163 Suski Jan 85/I – 73, 85/II – 405, 406 Sydow Bronisław Edward 85/II – 89 Syrokomla Władysław, pseud. Ludwika Kondratowicza 85/II – 267 Szabrański Antoni Józef, A.J.S. 85/I – 48, 50, 52, 85/II – 76, 153, 185, 526 Szacki Jerzy 85/II – 586, 587 Szafarzyk Paweł Józef zob. Šafárik Pavel Josef Szajbel Jan 85/III – 206 Szajnocha Karol 85/I – 142, 143, 190, 85/ II – 607 Szalitowa Walentyna zob. Kolberg Walentyna Szaniawski Józef 85/II – 482, 483, 85/III – 231 Szaszkewycz Markijan 85/I – 155 Szawłowscy 85/I – 319, 377, 85/II – 217, 514, 85/III – 131, 145, 148 Szawłowska Eleonora 85/I – 319 Szawłowska Róża 85/I – 319 Szawłowski Stanisław 85/I – 319, 379 Szawłowski Tytus 85/I –319, 85/III – 147, 148 Szczepan św. 85/II – 335, 359, 379 Szczurek Michał 85/I – 298, 85/II – 240, 304, 85/III – 259 Szembek Józef Maciej 85/II – 227 Szembekówna Zofia 85/III – 42 Szlachtowski Feliks 85/I – 226, 451, 481, 494 Szombathy Joseph 85/II – 548 Szop Mikołaj 85/II – 23 Szopen zob. Chopin Szopowicz Henryk 85/II – 131, 132, 227, 85/III – 126, 137, 245 Szopski F. 85/II – 509, 85/III – 20, 188, 205 Szostek Teresa 85/II – 367 Szremowicz Władysław 85/I – 329 Szuchewycz Wołodymyr 85/II – 537 Szujski Józef 85/I – 242, 257, 260, 261, 273, 274, 399, 495 Szulc Ewa Z. 85/II – 612 Szulc Kazimierz 85/I – 326, 85/II – 461, 608, 609, 85/III – 143, Szulc Marceli Antoni, M.A.S. 85/I – 8, 30, 67, 94, 201, 202, 319, 339, 346, 363– 375, 407, 414–418, 457, 458, 85/II – 21–28, 32, 33, 40, 78, 85/III – 34, 112, 150, 153, 162, 177, 178, 189 Szultka Zygmunt 85/I – 192 Szweykowski Wojciech Anzelm 85/I – 29 Szweykowski Zygmunt 85/III – 212 Szyjkowski Marian 85/II – 363 Szymanowski Wacław 85/I – 57, 85/II – 352, 478 Szymański Sebastian 85/II – 595 Szymor Piotr 85/II – 410 Szyndler Bartłomiej 85/I – 236 Ślaski Ludwik 85/I – 327 Śmiechowski Kajetan 85/I – 166, 85/II – 431, 543, 544, 571, 590, 85/III –128 Śmietański Emil Władysław 85/II – 31, 32 Śniadeccy 85/I – 383 Świeżawski Ernest 85/II - 606 Święch Jan 85/II – 618 Świrko Stanisław 85/I – 248, 85/II – 328, 336, 85/III – 14, 15, 53, 54, 210, 211, 263 T. S…ki 85/I – 121 Tacina Jan 85/II – 60 Tacyt 85/II – 606 Talko-Hryncewicz Julian 85/II – 400 Tarko Medard 85/I – 251, 379, 85/III – 67, 69, 206, 208, 209, 211 Tarnowscy 85/I – 452, 453 Tarnowska Róża Maria 85/I – 453 Tarnowski Adam 85/I – 101, 102, 118, 85/II – 93, 85/III – 219 315 �Tarnowski Stanisław 85/I – 242, 263, 329, 453, 458, 479, 494 Tausig Karol 85/II – 31 Taylor Archer 85/II – 342 Teclu Dymitr 85/III – 190 Tegnerowicz Joanna. 85/II – 595 Teichmann Anna 85/I – 444 Teichmann Ludwik 85/I – 273, 274, 283 Temme Jodocus Donatus Hubertus 85/I – 336 Terlecka Małgorzata 85/I – 171 Tetmajer Józef Przerwa 85/II – 267 Tettau Wilhelm Johann Albert von 85/I – 336 Tetzner Georg 85/I – 33 Thiele Just Matijas 85/II – 559 Thomas Charles Louis 85/I – 134 Thoms William 85/II – 180 Thompson Stith 85/II – 344 Toeppen Max Pollux 85/I – 211, 270, 343, 85/II – 521, 559, 560, 85/III – 174, 227, 228, 281 Tokarev Sergej A. 85/II – 569 Tokarska-Bakir Joanna 85/II – 573, 584, 595 Toman Lovro 85/I – 137 Tomaszewski Adam 85/I – 349, 350 Tomaszewski Mieczysław 85/I – 33, 67, 143, 145, 160, 175, 209, 210, 365, 366, 375, 376 , 85/II – 9, 13, 15, 16, 18, 19, 20, 52, 89, 145, 176, 85/III – 65, 68, 160, 211, 218, 219 Tomaszewski Wojciech 85/I – 28, 85/II – 137 Tomicki Symforion 85/II – 616 Topolski Jerzy 85/II – 610 Toroński A.J. 85/II – 513, 85/III – 239, 276 Trawińska Maria 85/II – 491, 518 Treder Jerzy 85/I –192, 85/II – 370 Treter Mieczysław 85/III – 28, 188 Tretiak Józef 85/I – 165, 167, 85/II – 131, 306, 308, 509–511, 85/III – 20, 26, 27, 32, 33, 63, 92, 188, 200, 205, 278, 279 Trębska Małgorzata 85/II – 373 Turczynowicz Roman 85/I – 133 Turczynowicz Wiesława 85/III – 45, Turczynowiczowa Maria, Pleus-Turczy­ no­wiczowa Maria 85/I – 33, 220, 371, 85/II – 66, 453, 454, 456, 85/III – 11, 39, 40, 43, 45–47, 51, 65, 128, 132, 212, 286 Turkawski Marceli Antoni 85/I – 396 Turowski Kazimierz Józef 85/I – 112, 85/ II – 131, 85/III – 92, 252, 253 Tuwim Julian 85/III – 58 Twardowski Kasper 85/I – 449, 85/II – 221 Tworzymir zob. Chociszewski J. Tycjan 85/I – 329 Tyllner Lubomir 85/II – 11 Tylor Edward Burnett 85/I – 274 Tyszkiewicz Eustachy 85/II – 607 Tyszyński Aleksander 85/II – 607 Udziela Seweryn 85/I – 218, 483, 484, 85/ II – 339, 522, 524, 535, 85/III – 11, 12, 20–23, 25, 28, 32, 35, 36, 38, 42-45, 48, 50, 63, 91, 188, 222, 223, 227, 233, 237, 284 Ulanowska Stefania 85/II – 297, 593, 85/ III – 248 Ulanowski Bolesław 85/III – 34 Umiński Piotr 85/I – 266, 267, 273, 452, 85/II – 548 Unger Józef 85/I – 211, 212, 290, 85/II – 320, 446, 85/III – 174, 175, 176 Urbanowska Zofia 85/I – 438, 85/II – 235, 251, 85/III – 157 Urbańczyk Stanisław 85/I – 354 Urszula św. 85/II –346, 347 Varfolomeyeva Tamara 85/II – 64 Verdi Giuseppe 85/II – 151 316 �Vermeulen Hendrik Frederik 85/II – 546 Vetter 85/I – 28, 85/II – 75, 137, 526 Vetterl Karel 85/II – 11 Vetulani Armand 85/I – 59 Vilhar Miroslav 85/III – 258 Voget Fred W. 85/II – 577 Volčić Jakob 85/II – 326 Voss Johann Heinrich 85/II – 144 W… 85/II – 365 W. [Wieczorkowski ?] 85/III – 167 Wach Karol W. 85/I – 38 Wachmann Johann Andreas 85/III – 190 Wacław z Oleska zob. Zaleski Wacław Wacław z Szamotuł 85/I – 404 Wagner Richard 85/II – 151 Wahylewycz Iwan Dalibor, Wagilewicz Iwan 85/I – 155, 85/III – 243, 244 Waitz Theodor 85/II – 568 Wajgel Leopold 85/I – 395 Walewski Cyprian 85/I – 161, 85/III – 93, 270 Walicki Andrzej 85/II – 575, 590 Waliński Michał 85/II – 194, 268 Walkowa 85/II – 129 Walter-Mazur Magalena 85/II – 57 Wanda P., pseud.: Adnaw 85/III –252, 276 Wander Karl Freiedrich Wilhelm 85/II – 336 Wasilewski Edmund 85/II – 145, 355, 85/III – 111, 219 Wasiuta Sebastian 85/II – 323 Wasylewski Stanisław 85/II– 287 Waszczyńska Katarzyna 85/II – 598 Waszkiel Marek 85/II – 349, 351 Wawrzek Zuzanna, Zuska 85/I – 21, 85/II – 28, 29, 55, 56 Wawrzyniec św. 85/II – 447 Wąsowska Elżbieta 85/II - 140 Wąsowska Karolina zob. Kolberg Karolina, żona Antoniego Wąsowski Antoni 85/I – 435, 85/III – 9, Weber Carl Maria von 85/I – 29, 85/II – 140, 144, 146, 150, 151 Wegner Leon 85/I – 214, 85/II – 446, 451, 85/III – 133 Weinert Aleksander 85/III – 219 Werner Emil 85/I – 316, 382, 385 Wernerowa Jadwiga Karolina, z d. Kolberg 85/I – 7. 307, 316, 317, 380, 382, 386, 388, 418, 419, 434, 436, 444, 452, 462, 465, 466, 476, 85/II – 612, 85/III – 148–151, 157, 158, 280 Wernerowie 85/I – 317 Wernik Kazimierz 85/II – 32 Wessel Helena zob. Przybysławska Helena Wessel Kazimierz 85/I – 380 Wesslowie 85/I – 380, 85/III – 114 Węsierski Albin 85/I – 335, 336 Widman Karol 85/III – 172 Wieczorkiewicz Anna 85/II – 374 Wieczorkowski zob. W. Wielopolski Aleksander 85/I – 142, 323 Wieniawski Józef 85/I – 404, 85/II – 31 Wierzbicki Daniel 85/II – 330 Wierzbicki Ludwik 85/I – 463, 464 Wierzbowska Michalina 85/III – 148 Wierzbowski Ryszard 85/II – 349, 352 Wierzbowski Teodor 85/I – 85 Wierzbowski Władysław 85/I – 87, 346, 85/II – 102, 405, 85/III – 9, 13, 120, 283 Wierzchosławski Szczepan 85/I – 327 Wildt Juliusz 85/II – 322, Wilk Bernadeta 85/I – 241 Wilkońscy 85/I – 78, 79, 82 Wilkońska Paulina 85/I – 54, 78, 79, 82, 97, 215, 225, 85/II – 165, 415, 451, 85/ III – 133, 136 Wilkoński August 85/I – 54, 78, 82, 83 Wiluń 85/II – 423 Windakiewicz Stanisław 85/II – 349, 350, 360, 362, 363, 367–369, 372 317 �Winiarz Adam 85/I – 27 Winterfeld Carl Georg August von 85/ II – 18 Wisłocki Teofil 85/I – 358 Wisłocki Władysław 85/I – 283 Wiszniewski Michał 85/II – 352, Wiślicki Władysław 85/I – 403, 483 Witkowska Alina 85/I – 32 Witold, w. książe litewski 85/I – 83 Witwicki Sofron 85/I – 281, 282, 285, 379, 387, 85/II – 217, 486, 85/III – 30, 93, 145, 244, 269 Witwicki Stefan 85/I – 109, 85/II – 27, 33, 145, 148, 85/III – 111, 183-186 Władysław Łokietek, król polski 85/II – 93, 140, 150 Wodzicki Ludwik 85/I – 242 Wodzińscy 85/II – 437 Wodziński Antoni (Wodzyński) 85/I – 202, 85/II – 24, 437, 85/III – 123 Wojciech św. 85/I – 249, 85/II – 62, 336, 481 Wojciechowski Ryszard 85/I – 32, 48, 61, 171, 183, 85/II – 77, 188, 292, 294, 404 Wojciechowski Tytus 85/I – 30, 373, 85/II – 32 Wojtas Andrzej 85/II – 240, 85/III – 277 Wojtkiewicz Iwona 85/II – 498 Wolff Maurycy 85/I – 9, 10, 395, 397, 398, 85/II – 255 Wolff Robert 85/I – 183, 207, 367, 371, 445, 458, 469, 85/II – 30, 31, 85/III – 9, 10 Wolicki Konstanty 85/I – 104, 85/III – 166 Wolniewiczowie 85/II – 415 Wolniewicz Włodzimierz 85/I – 220, 221, 321, 412, 85/II – 451, 569, 587, 598, 85/III – 134 Wolski Krzysztof 85/III – 207 Wolski Włodzimierz 85/I – 59 Wolski Zygmunt 85/III – 245, 255 Woronicz Jan 85/II –27 Wosiński Antoni 85/II – 373 Woykowska Julia 85/I – 62 Woykowski Antoni 85/I – 41, 49, 50, 62, 64–66, 85/II – 237, 569, 85/III – 111– –113, 162 Woźniak Anna 85/II – 574 Wójciccy 85/I – 79, 100 Wójcicka Anna, z d. Magnuszewska 85/I – 56, 85/III – 163 Wójcicka Marta 85/II – 311, 315, 332, 344 Wójcicki Kazimierz Władysław, K.W.Wł., R. 85/I – 34, 35, 44, 46, 48, 50– 52, 56, 58, 61– 63, 83, 88, 90, 91, 114, 116, 118, 120, 121, 150, 157, 158, 172, 183, 187, 188, 190, 204-206, 208, 280, 85/II – 12, 13, 75, 77, 79, 80, 91, 92, 94, 128, 173, 184, 187–190, 197, 201, 202, 221, 222, 239, 289-295, 297, 319, 320, 322, 328, 346, 352, 402, 478, 497, 520, 550, 605, 617, 85/III – 134, 161, 167, 172–174, 176–178, 227, 273 Wójcik-Keuprulian Bronisława 85/II – 65 Wrocławski Krzysztof 85/II – 323 Wrońska Jolanta 85/II – 542 Wróblewska Violetta 85/II – 212, 269, 297, 301, 344 Wróblewska-Straus Hanna 85/I – 27, 44, 312, 376, 85/II – 20 Wróblewski Filip 85/III – 57, 266 Wrześniowski August 85/I – 501 Wrzosek Adam 85/I – 442, 85/III – 12 Wunsch Józefa 85/II – 234, 85/III – 252, 253 Wybicka Honorata 85/I – 327 Wybicki January 85/I – 327 Wybicki Józef 85/II – 255 Wysocki Kasper Napoleon 85/II – 14, 85/ III – 166 Wyzga Tadeusz 85/I – 480 Young Michael W. 85/II – 410 318 �Z.C. 85/I – 389 Zabłocki Franciszek 85/II – 332 Zacharkiewiczowa 85/II – 550 Zadembski H. 85/II – 484 Zadurska Olga 85/II – 294 Zagórski Zygmunt 85/III – 205, Zakrzewska 85/I – 146 Zakrzewski Adam 85/II – 438, 476, 497, 611 Zakrzewski Bogdan 85/II – 521 Zakrzewski Konstanty 85/II – 145, 85/ III – 184 Zakrzewski Walenty 85/I – 58, 59, 85/II – 98, 404, 85/III – 111 Zaleski Józef Bohdan 85/I – 103–105, 85/ II – 145, 267, 85/III –167, 183, 184, 186, 187 Zaleski Wacław, pseud.: Wacław z Oleska 85/I – 44, 62, 91, 109, 85/II – 12, 40, 75–77, 91, 173, 184, 186, 187, 190, 197, 221, 222, 265, 269, 85/III – 161, 240, 242 Zalewski Kazimierz 85/I – 198 Zaliwski Józef 85/I – 35, 104 Załęscy 85/I – 153, 251, 432, 85/II – 217, 507, 85/III – 124, 154 Załęska Julia, z d. Konopka 85/I – 245, 251, 423, 85/II – 507 Załęski Gabriel 85/I – 245, 251, 423, 85/II –507, 85/III – 125 Zandman Jan Nepomucen, Sandmann Jan Nepomucen 85/I – 69 Zaplatalski Józef 85/I – 345, 347 Zarzycki Aleksander 85/II – 31 Zatorski Franciszek 85/I – 83, 85/II – 80 Zawadzki Władysław 85/I – 179, 396 Zawiliński Roman 85/I – 75, 474, 85/II – 21, 533, 546, 547, 85/III – 18, 20–24, 34,35, 37, 38, 40, 44 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 85/II – 419, 420, 517, Zawisza Jan 85/I – 383 Ząbkowic Stanisław 85/II – 449 Zbiegniewska Izabela 85/I –79 Zborowski Juliusz 85/III – 35, 36 Zbyr Irina 85/II – 537 Zdancewicz Tadeusz 85/II – 248, 307, 85/III – 206 Zduniowa Aleksandra 85/I – 432, 85/II – 32, 85/III – 274 Zduniowie 85/I – 432, 85/III – 155 Zduń 85/III –155, 156 Zdziarski Stanisław 85/III – 20, 24–26, 29, 35, 42, 63, 89, 93, 187, 233, 234, 243, 284, 285 Zebrzydowski Mikołaj 85/III – 269 Zejszner Ludwik 85/I – 82, 83, 132, 243, 258, 85/II – 91, 174, 197, 221 Ziejka Franciszek 85/I – 241 Zieleniewski Michał 85/II – 449 Zieleziński Adam 85/II – 366 Zielińscy 85/II – 406, 85/III – 118 Zieliński Gustaw 85/II – 145, 406, 85/III – 119, 173 Zieliński Jan 85/I – 337 Zielonka Stefania 85/III – 75, 216 Zienkiewicz Romuald 85/III – 16, 247, 248 Ziętkiewicz Ludwik 85/II – 470, 586 Zimmerowa Natalia 85/III – 245 Živanović D. 85/I – 137 Zmorski Roman, Zamarski R., R.Z. 85/I – 57, 62, 80, 81, 192, 410, 85/II – 201, 221, 290, 293, 294, 402, 403 Zobela 85/I – 25 Zuska zob. Wawrzek Zuzanna Zyblikiewicz Mikołaj 85/I – 388 Zygmunt 85/II – 423 Żabczyc Jan 85/II – 334 Żebrawski Teofil 85/I – 259, 267, 273 Żeleńscy 85/I – 454, 455 Żeleńska Wanda 85/I – 454–456, 493 Żeleński Tadeusz zob. Boy–Żeleński Tadeusz 319 �Żeleński Władysław 85/I – 11, 388, 453– 456, 458, 459, 478, 480, 481, 495, 502 Żmichowska Narcyza 85/I – 79, 81, 410 Żukowski Wasilij 85/II – 291, 294 Żupański Jan Konstanty 85/I – 49, 62, 64–66, 88, 94, 204, 214, 215, 226, 227, 85/II – 36, 174, 176, 185, 190, 490, 545, 85/III – 99, 112, 131, 132 Żurkowscy 85/I – 73, 85/III – 113 Żurkowski Julian 85/I – 23, 73 Żydowski Jan Andrzej 85/II – 322 Żyliński Faustyn 85/I – 99, 100, 105, 85/II – 154, 155, 160 �Indeks geograficzny1 Aachen, Niemcy 85/III – 150 Akwizgran, Aix-la-Chapel, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149 Aleksandrów Kujawski, pow. Nieszawa 85/III – 131 Aleksota, pow. Mariampol 85/I – 83 Algier, Algieria 85/II – 150 Ameryka 85/I – 210, 85/II – 560, 595, 596, 604, 608 Anglia 85/I – 22, 111 Auerstedt, Niemcy 85/I – 19 augustowska gubernia 85/II – 497, 85/III – 121 Augustowski Kanał 85/I – 42 Augustowskie 85/I – 390, 85/II – 234, 405, 498, 499, 85/III – 12, 120, 121, 136, 249 augustowskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428 Augustów, miasto powiatowe 85/I – 151, 297, 85/II – 497, 519, 85/III – 120, 228 Augustów, pow. Kozienice 85/I – 152, 85/ II – 472 85/III – 122 Austria 85/I – 19, 22, 42, 75, 76, 134, 193, 239, 242, 334, 460, 500, 85/II – 33 Austro-Węgry 85/I – 134, 138, 192, 194, 213, 240 Azja 85/I – 160, 192, 85/II – 52, 85/III – 257 Babia Góra, góra 85/I – 145, 250, 301 Babilon, staroż. Babilonia 85/I – 271, 85/II – 608 babimostski powiat (dziś babimojski) 85/II – 451 Bachorza, obszar 85/I – 80, 99, 85/II – 153, 443 Baku, Rosja (dziś Azerbejdżan) 85/II – 604 Baligród, pow. Lesko 85/III – 252, 274 Bałtyckie Morze, Baltijskoje Morie 85/I – 192, 342, 392, 85/II – 308, 523, 560, 85/III – 205 Banat, kraina 85/II – 526 Baranów Sandomierski, pow. Tarnobrzeg 85/II – 29 Bardiów, Słowacja 85/I – 153, 85/III – 124 Barysz, pow. Buczacz 85/I – 319, 377–380, 85/II – 217, 514, 85/III – 131, 132, 138, 145–148, 241 Baszowice, pow. Opatów 85/II – 472, 85/ III – 115, 117 Bawaria 85/I – 168 Bazylea, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 148–150 Bąkowiec, pow. Kozienice 85/I – 152, 85/II – 98, 472, 85/III – 121, 122 Belgia 85/I – 75, 85/III – 150 1 Indeks zawiera nazwy geograficzne występujące w tomach 85/I–85/III. Brzmienie nazw i ich przynależność administracyjną podano według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, T. I–XV Warszawa 1880–1902. 321 �Bełz, pow. Sokal 85/II – 507, 85/III – 240, 275 Berezyna, dopływ Dniepru 85/I – 43 Berlin, Niemcy 85/I – 17, 18, 23, 33, 38, 41–43, 56, 59, 70, 75, 98, 106, 386, 445, 85/II – 12, 44, 75, 137, 138, 140–142, 144, 165, 170, 183, 568, 85/III – 109, 111, 112, 148–150, 283 Berno, Bern, Szwajcaria 85/I – 358, 85/ III – 148 Besarabia, kraina historyczna 85/I – 281 Beskid Wschodni, pasmo górskie 85/III – 274 Beskidy, Beskid, góry 85/I – 180, 85/III – 30, 43, 127 Bezek, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 463, 501, 85/III – 121, 122 Będzin 85/II – 467, 85/III – 115, 116 bialski powiat 85/II – 499, 500 Bialskie 85/II – 500 Biała, miasto powiatowe (dziś Biała Podlaska) 85/II – 462 Białoruś, Ruś Biała, Belarus 85/I – 164, 166, 489, 85/II – 57, 103, 218, 234, 307, 308, 325, 358, 400, 516–518, 539, 569, 618, 85/III – 71, 182, 183, 208, 224, 242, 243, 246, 248, 249, 257, 278 Biały Dunajec, pow. Nowy Targ 85/I – 131, 85/III – 119 Białystok, miasto powiatowe 85/II – 346, 85/III – 66, 110 Bibice, pow. Kraków 85/II – 381 Bielany, pow. Kraków 85/I – 250, 424 Bielsk, miasto powiatowe (dziś Bielsk Podlaski) 85/II – 346, 498, 85/III – 228 Bierzanów, pow. Wieliczka (dziś Bieżanów, część Krakowa) 85/I – 480, 85/II – 64 Bieszczady, góry 85/III – 274 Bilcza, pow. Sandomierz 85/I – 100, 85/II – 429, 430, 472, 85/III – 117 Bilcze, pow. Dubno 85/I – 164–166, 329, 85/II – 415, 85/III – 125 Bilin, pow. Kowel 85/III – 109 Biłgoraj, miasto powiatowe 85/I – 193, 85/II – 463, 85/III – 238 Birma 85/II – 607 Bliski Wschód 85/II – 68 Błonia, część Krakowa 85/I – 424, 462 Boberka zob. Bóbrka bocheński powiat 85/I – 297 Bochnia, miasto powiatowe 85/III – 127 Bodzanowo, pow. Nieszawa 85/I – 152, 154, 195, 85/II – 98, 216, 413, 414, 425, 436, 437, 443, 85/III – 84, 122, 123, 128, 129 Bodzanów, pow. Płock 85/II – 603 Bogumin = Bohumin, niem. Oderberg, Czechy 85/I – 320, 85/III – 139 Bogusławice, pow. Włocławek 85/I – 152, 195, 201, 85/II – 98, 99, 413, 414, 425, 437, 441–443, 85/III – 122, 123, 128–130 Bojanowo, Stare Bojanowo, pow. Krobia 85/I – 326, 85/II – 452, 85/III – 134, 135, 143 Boka Kotorska, zatoka 85/II – 525–526 Bokujm, Bokujmy pow. Dubno 85/I – 165 Bolonia, Włochy 85/I – 43 Bołszowce, pow. Rohatyń 85/I – 318, 319, 85/III – 138 Bonn, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149, 150 Borowa, pow. Pińsk 85/III – 16, 248 borszczowski powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Borszczów, miasto powiatowe 85/III – 126 Bortatycze, pow. Zamość 85/III – 82 Borysów, miasto powiatowe 85/I – 43 Borysów, pow. kobryński 85/I – 43 Boyowa, wyspa 85/II – 410 Bóbrka, Bóbrka Górna, Bóbrka Nowa, Damazówka, pow. Lesko 85/I – 421– 423, 425, 431, 432, 437, 438, 456, 85/II 322 �– 217, 232, 307, 436, 507, 508, 513, 85/ III – 154–157, 252, 274–276 Brańsk, pow. Bielsk 85/II – 499 Brustury, pow. Kossów 85/III – 243 Brazylia 85/III – 188 Brąchnówko, pow. Toruń 85/I – 326, 85/ II – 407, 85/III – 142, 143 Brdów, pow. Koło 85/II – 438, 439 Brenna, pow. Skoczów 85/II – 522 Breslau zob. Wrocław Britannia = Brytania 85/III – 198 Brodnica, miasto powiatowe 85/I – 328 Brodnica, pow. Śrem 85/II – 305 Brodzkie 85/II – 514 Bronowice, pow. Kraków 85/II – 353 Brudzew, pow. Koło 85/I – 73, 85/III – 114 Brudzewice, pow. Opoczno 85/II – 475 Bruksela, Belgia 85/I – 386, 85/III – 148– 150 Bruss, pow. Włodawa (dziś Stary Brus) 85/II – 229 Brusy, pow. Chojnice 85/I – 328 Brzeźno, pow. Lipno 85/II – 226 Brzeżany, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/III – 241 Brzeżańskie 85/II – 232, 506, 514 Brzozie Polskie, pow. Brodnica (dziś Brzozie) 85/I – 328 brzozowski powiat 85/I – 438, 85/II – 512 Brzozów, miasto powiatowe 85/I – 438, 85/II – 513 Brzuchania, pow. Miechów 85/II – 470 Buchwałd, pow. Sztum (dziś Bukowo) 85/I – 329, 330, 85/III – 142, 144 buczacki powiat 85/I – 319 Buczacz, miasto powiatowe 85/I – 378, 379, 85/II – 514, 551, 85/III – 131, 145, 146, 147, 241 Buenos Aires, Argentyna 85/III – 189 Bug, dopływ Narwi 85/I – 51, 61, 62, 165, 193, 471, 85/II – 12, 77, 173, 184, 188, 190, 228, 229, 278, 339, 490, 500, 611 Bukareszt, Rumunia 85/I – 273 Bukowiec, pow. Świecie 85/I – 327, 336, 356, 85/III – 142, 143 Bukowina, kraina 85/I – 276, 377, 378, 85/II – 418, 515, 573, 85/III – 131, 145–147, 241 Bukowo zob. Buchwałd bukowski powiat 85/I – 339, 85/II – 451 Bukowskie 85/II – 124 Bukowsko, pow. Sanok 85/I – 432, 85/ III – 155 Bułgaria 85/I – 460 Busko, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/II – 467, 85/III – 117, 118 bydgoska regencja 85/II – 437 bydgoski powiat 85/II – 451 Bydgoszcz 85/I – 18, 85/II – 440 Cecenowo, pow. Słupsk 85/I – 343 Cesarstwo Rosyjskie zob. Rosja Charków, Ukraina 85/I – 36 Charzowice, pow. Pińczów 85/II – 467 Cheb, Czechy 85/III – 109 Chełm, miasto powiatowe 85/I – 496, 85/II – 220, 229, 238, 246, 462, 465, 501, 85/III – 130, 132, 135, 277 chełmińska ziemia 85/I – 327, 328, 85/II – 522 chełmiński powiat 85/II – 377 Chełmno, niem. Culm, miasto powiatowe 85/I – 327, 336, 85/III – 142–144 chełmski powiat 85/I – 222, 85/II – 425, 463, 495, 500 Chełmskie 85/I – 223, 224, 476, 484, 490, 493, 495–498, 500, 501, 85/II – 68, 69, 131, 132, 217, 220, 228, 229, 238, 240–243, 246, 248, 255, 267, 268, 285, 300, 306, 313, 325, 340–342, 344, 345, 358, 377, 386, 389–391, 403, 462, 465, 479, 483, 491, 500–506, 530, 559, 574, 579, 580, 593, 594, 613, 85/III – 8, 15, 57, 63, 92, 101, 121, 122, 130, 132, 323 �134–137, 183, 187, 200, 205, 217, 229, 238, 240, 241, 247, 256, 261, 266, 267, 272, 276–279 Chełmszczyzna 85/I – 497, 85/II – 306, 321, 325, 85/III – 276 Chełmża, pow. Toruń 85/I – 326, 85/II – 407, 85/III – 143 Chiny 85/II – 608 Chmielnik, pow. Stopnica 85/II – 429, 467–469, 85/III – 115, 117 Choceń, pow. Włocławek 85/II – 436 Chochołów, pow. Kutno 85/I – 119, 85/II – 79, 101, 190 chodzieski powiat 85/II – 451 Chojno, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 98, 463, 501, 85/III – 121, 122 Chojno, pow. Szamotuły 85/II – 458 Chorwacja, Kroacja 85/I – 86, 129, 134, 136, 289, 85/II – 524, 525, 85/III – 120, 258 Chrewt, pow. Lesko 85/III – 252, 275 Chrobacja, terytorium historyczne 85/II – 579, 610 chrzanowski powiat 85/I – 297, 85/II – 444 Cielce, pow. Turek 85/I – 73, 85/III – 113, 114 Ciepielewo (bł. Czepielew), pow. Maków 85/I – 72, 85/II – 104, ryc. po s. 136, 85/III – 113, 114 Cieszyn, miasto powiatowe 85/I – 227, 318, 320, 322, 437, 495, 85/II – 521, 85/III – 139, 140, 156 Cieszyński Śląsk zob. Śląsk Cieszyński Cyców, pow. Chełm 85/II – 242, 504 Cygowska Wola, pow. Radzymin (dziś Wola Cygowska) 85/I – 163, 85/II – 417, 493, 85/III – 125 Cygów, pow. Radzymin 85/III – 125 Czaplin, pow. Grójec 85/I – 179, 85/II – 102, 407, 414, 492, 85/III – 128, 129 Czarna, dopływ Wisły 85/III – 117 Czarna Góra, Czarnohora, Czarnogóra, góra 85/I – 377, 378, 85/III – 145–147 czarnkowski powiat 85/II – 451 Czarnohora zob. Czarna Góra Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ 85/II – 129 Czaszyn, pow. Sanok 85/I – 432, 85/II – 307, 513, 85/III – 155, 252, 273–276 Czechy 85/I – 33, 70, 83, 85, 86, 194, 85/ II – 134, 524, 526, 85/III – 109, 111, 164, 171, 210, 234, 242, 243, 257, 276 Czempin = Czempiń, pow. Kościan 85/II – 305 Czepielew zob. Ciepielewo Czeremosz, dopływ Prutu 85/I – 463 Czerniaków, pow. Warszawa 85/I – 44, 120, 121, 85/II – 75, 79, 98, 184, 85/III – 110 Czernichów, pow. Kraków 85/I – 246 Czerniowce, Bukowina 85/I – 378, 486, 85/II – 233, 305, 552, 85/III – 145, 147 Czersk, pow. Grójec 85/I – 57–60, 70, 71, 179, 85/II – 79, 98, 102, 402, 404, 405, 407, 492, 85/III – 54, 111, 128, 129, 225, 264 czerska ziemia 85/II – 102 Czerskie 85/II – 368 Czerwińsk, pow. Płońsk 85/III – 114 Czerwony Klasztor, Spisz 85/I – 132, 85/II – 235 Czeszewo, pow. Wągrowiec 85/I – 215, 220, 226, 412, 85/II – 216, 305, 415, 417, 451, 85/III – 131, 132 Częstochowa, miasto powiatowe 85/I – 82, 148, 149, 497, 85/II – 162, 163, 368, 467, 481, 482, 85/III – 116, 185, 231, 268, 269 Czorsztyn, pow. Nowy Targ 85/I – 131, 85/II – 348, 519, 85/III – 100, 119 Czortków, miasto powiatowe 85/III – 241 Czortowiec, pow. Horodenka 85/I – 281, 377–381, 388, 395, 397, 399–401, 406, 482, 486, 85/II – 217, 232, 305, 324 �341, 346, 407, 419, 420, 422, 425, 486, 85/III – 145–148, 151, 152, 242 Ćmielów, pow. Opatów 85/II – 226 Dalmacja, Dalmatier 85/I – 289, 85/III – 258, 259 Dalmatyńskie wybrzeże 85/III – 119 Damazówka zob. Bóbrka Dania 85/I – 334 Dąbrowa = Dąbrowa Górnicza, pow. Będzin 85/III – 116 Dąbrowa Wielka, pow. Wysokie Mazowieckie 85/II – 360 Denków, pow. Opatów 85/II – 226 Dębica, pow. Ropczyce 85/III – 127 Dębicz, pow. Środa 85/I – 215, 220, 320, 321, 412, 85/II – 305, 415, 421, 451, 452, 453, 454, 85/III – 132, 134, 139 Dłutów, pow. Łask 85/III – 122 Dniestr, rzeka 85/I – 380, 85/II – 231, 341, 422, 485, 85/III – 252, 274, 276 Dobieszewko, pow. Szubin 85/II – 442 Dobromil, miasto powiatowe 85/I – 245, 251 dobromilski powiat 85/II – 507 Dobrzyń nad Wisłą, pow. Lipno 85/II – 88, 85/III – 229 dobrzyńska ziemia 85/I – 395, 421, 85/ II – 33, 235, 339, 406, 491, 500, 535, 85/III – 117, 119, 180, 229 Dolny Śląsk zob. Śląsk Dolny Drezno, Niemcy 85/I – 33, 79, 81, 85, 120, 373, 85/II – 30, 85/III – 56, 63, 109, 118 Drobin, pow. Płock 85/III – 128 drohicka ziemia 85/II – 499 Drohiczyn, pow. Sokołów 85/II – 499, 500 Drohobycz, miasto powiatowe 85/III – 29 Drwęca, dopływ Wisły 85/I – 116, 85/II – 91, 92, 130, 197, 239, 408, 520, 85/III – 228, 273 Dubiecko, pow. Przemyśl 85/III – 126, 127, 239 Dubno, miasto powiatowe 85/III – 246 Dudy Puszczańskie, pow. Kolno 85/II – 359 Dukla, pow. Krosno 85/II – 233 Dunaj, rzeka 85/I – 42, 85/II – 346 Dunajec, dopływ Wisły 85/II – 235 Durąg, pow. Ostróda 85/I – 333 Dwikozy, pow. Sandomierz 85/II – 475 Dyminy, pow. Kielce 85/II – 339, 469 Dynów, pow. Brzozów 85/III – 252, 273 Działoszyce, pow. Pińczów 85/I – 193 Działyń, pow. Lipno 85/I – 421, 85/II – 406, 85/III – 118, 119 Dzików, pow. Tarnobrzeg 85/I – 119, 85/ II – 429, 430 Dzwola, pow. Biłgoraj 85/II – 463 Egipt 85/II – 608 Eisenach, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149 Elbląg, miasto powiatowe 85/I – 330, 85/III – 142, 144, 229 Ełk, miasto powiatowe 85/I – 331, 332, 336, 85/II – 376, 408, 85/III – 142, 144, 226 Emaus, biblijne 85/II – 376 Ems, Niemcy 85/I – 130, 85/III – 119, 120 Estonia 85/I – 192 Europa, Europe 85/I – 51, 52, 62, 75, 137, 232, 262, 382, 460, 85/II – 10, 12, 14, 22,27, 32, 42, 52, 57, 64, 72, 136, 181, 182, 237, 286, 315, 316, 361, 362, 414, 556, 558, 559, 565, 581, 594, 601, 605 Europa środkowo-wschodnia 85/II –13 Europa zachodnia 85/II – 181 Finlandia 85/I – 192 Florencja, Włochy 85/I – 43 Fordon, pow. Bydgoszcz 85/I – 18, 85/II – 440 325 �Francja 85/I – 19, 22, 111, 334, 384, 460, 85/III – 169 Frankfurt, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 148–150 Galicja 85/I – 63, 91, 105, 106, 112, 123, 131, 132, 153–155, 157, 164, 168, 193, 194, 196, 208, 212–214, 221, 231, 238– 244, 246, 249, 277, 286, 287, 296, 313, 332, 337, 345, 382, 384, 401, 405, 415, 438, 457, 463, 465, 85/II – 9, 12, 77, 103, 174, 184, 185, 189, 190, 192, 197, 218, 219, 402, 403, 415, 427, 465, 514, 540, 545, 550, 85/III – 20, 72, 86, 107, 116, 124, 126, 131–133, 141, 157, 235, 239, 270 Galicja Wschodnia 85/I – 297, 318, 377, 379, 380, 441, 461, 464, 85/II – 414, 505, 85/III – 23, 24, 29, 124, 125, 127, 138, 145, 148 Galicja Zachodnia 85/III – 29, 55, 267 Gałęzowska Wola zob. Wola Gałęzowska Gałęzów, pow. Lublin 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 414, 418, 425, 463, 465, 85/III – 121, 122, 128, 129 Ganges, rzeka 85/II – 607, 609 Garwolin, miasto powiatowe 85/III – 113, 126 garwoliński powiat 85/II – 407 Gąbin, pow. Gostynin 85/II – 479 Gąsawa, pow. Szubin 85/II – 442 Gąsienicowe Stawy, grupa jezior w Tatrach 85/I – 131, 133 Gdańsk 85/I – 192, 327, 328, 85/II – 523, 85/III – 142, 144, 174, 229 Gdańskie Pomorze zob. Pomorze Gdańskie Germania 85/III – 194 Giewont, Gewont, szczyt 85/I – 131, 85/III – 119 Giżycko zob. Lec Gleichenberg, Austria 85/I – 500 Głogoczów, pow. Myślenice 85/I – 246, 85/II – 445, 85/III – 234 Głuchy = Laskowo Głuche, Laskowo Głuchy, pow. Radzymin (dziś Głuchy) 85/I – 60, 72, 73, 119, 85/II – 405, 406, 494, 85/III – 113 Głuszyn, pow. Nieszawa 85/I – 195, 19885/II – 232, 324, 384, 414, 423, 437, 442, 443, 85/III – 128–131 Głuszyna, pow. Poznań 85/II – 454 Gniew, pow. Kwidzyń 85/I – 328 Gniezno, miasto powiatowe 85/I – 411, 85/II – 314, 442 gnieźnieński powiat 85/I – 335, 85/II – 451, 457 Gnieźnieńskie 85/II – 480 gnieźnieńskie województwo 85/II – 480 Golejewko, pow. Krobia 85/II – 276 Gołańcz, pow. Wągrowiec 85/II – 305, 442 Gołębiów, pow. Radom 85/II – 472, 85/III – 118 Gończyce, pow. Garwolin 85/II – 407, 494, 495, 85/III – 113 Gopło, jezioro 85/II – 437 Gorlice, miasto powiatowe 85/I – 484, 85/II – 513 gorlicki powiat 85/I – 484 Gorzków, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Gostynin, miasto powiatowe 85/II – 93, 479, 85/III – 114, 230, 231 Gostynińskie 85/II – 478, 479 Gostyń, pow. Krobia 85/II – 88 gostyńska (gostynińska) ziemia 85/I – 484, 85/II – 476 Gostyńskie 85/III – 230 Górczyn, pow. Poznań 85/II – 454, 455 Górka Miejska, Miejska Górka, pow. Krobia 85/I – 349 Górny Śląsk zob. Śląsk Górny Góry Wysokie, pow. Sandomierz 85/II – 429, 472, 85/III – 117 326 �Grabownica, pow. Brzozów 85/I – 439 Granica (na gruntach wsi Maczki), pow. Będzin 85/I – 76, 313, 314, 85/III – 135 Grecja 85/I – 161, 85/II – 608 Grodno, Litwa 85/III – 248 grodzieńska gubernia 85/II – 618, 85/III – 248 Grodzieńszczyzna 85/II – 518 Grodzisk [Mazowiecki], pow. Błonie 85/I – 76, 85/III – 122, 123 Gródek, miasto powiatowe 85/III – 126, 127 grójecki powiat 85/II – 414 Grudziądz, miasto powiatowe 85/II – 624, ryc. po s. 624, 85/III – 57 grybowski powiat 85/I – 484 Grzechynia = Grzechinia, pow. Myślenice 85/II – 129 Hala Królowa, Hala Królowej, Królewska Hala, Tatry 85/I – 133, 85/II – 113 halicka ziemia 85/II – 485 Hamburg, Niemcy 85/III – 227 Hamry zob. Kuźnice Harasymów, pow. Horodenka 85/II – 130, 422 Harklowa, pow. Nowy Targ 85/II – 424 Hiszpania 85/I – 474 Holandia 85/I – 75 Homel, miasto powiatowe 85/III – 109, 110 Horodenka, miasto powiatowe 85/I – 400, 85/II – 129, 305, 419, 486, 487, 85/III – 151, 152, 242 horodeński powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Horodło, pow. Hrubieszów 85/II – 229 Horodnica, pow. Horodenka 85/I – 380, 486, 85/II – 232, 305, 341 Hradiszcz = Hradište, Słowacja 85/I – 85 hrubieszowski powiat 85/II – 500 Hrubieszowskie 85/II – 500 Hrubieszów, miasto powiatowe 85/I – 193, 194, 85/II – 465, 500 Huculszczyzna 85/I – 281, 379, 395, 401, 85/II – 67, 485, 514, 515, 537, 85/III – 25, 30, 63, 83, 145, 243, 244 Iberyjski Półwysep 85/II – 400 Iliria, Illyria, starożytna kraina 85/I – 289 85/III – 119, 258 Ilża, miasto powiatowe 85/II – 430 Indie 85/II – 607 Indie Wschodnie 85/III – 195 Inowrocław, miasto powiatowe 85/II – 442 inowrocławski powiat 85/I – 196, 85/II – 437, 438, 451 Isaków, pow. Horodenka 85/II – 422 Iskań, pow. Dobromil 85/I – 153, 245, 251, 423, 432, 85/II – 217, 507, 508, 509, 85/III – 124–127, 154, 155, 275 Ispas, pow. Kołomyja 85/I – 486, 85/II – 130, 232, 233, 240, 305, 346, 385, 85/III – 25, 243, 267 Istebna, pow. Jabłonków 85/II – 522 Iwno, pow. Środa 85/II – 454 Iwonicz, pow. Krosno 85/I – 438, 85/II – 348, 85/III – 156, 157, 252, 273 Jadów, pow. Radzymin 85/I – 72, 85/II – 493– 495, 85/III – 113, 125 Jankowice, pow. Sandomierz 85/II – 475 Janowiec, pow. Kozienice 85/II – 381 Janów = Janów nad Krzywką, pow. Konstantynów (dziś Janów Lubelski) 85/III – 238 Jańsbork, niem. Johannisburg, miasto powiatowe (dziś Pisz) 85/III – 112 Jańskie Łaźnie, niem. Johannisbad (bł. Johannisburg), Czechy 85/I – 70 Japonia 85/I – 212 Jarochów, pow. Łęczyca 85/II – 407 Jaryczew = Jaryczów, pow. Lwów 85/III – 240 Jasielskie 85/III – 157, 237 327 �Jasienica, pow. Radzymin 85/I – 105, 163, 85/II – 493, 495, 85/III – 125 Jasienów Polny, pow. Horodenka 85/I – 400, 486, 85/II – 125, 130, 231, 232, 419, 486, 85/III – 151, 152, 242 Jasło, miasto powiatowe 85/II – 350, 507, 513, 85/III – 29, 35, 126, 127, 233, 239 Jasna Góra, klasztor 85/I – 241 Jaślików, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Jawcze, pow. Rohatyn 85/II – 232 Jedlińsk, pow. Radom 85/II – 365, 366, 474 Jedlnia, pow. Kozienice 85/I – 152, 85/II – 369, 472, 474, 85/III – 121, 122 Jelenia Góra daw. Jeleniagóra, miasto powiatowe 85/III – 60 Jełgawa zob. Mitawa Jełguń, pow. Olsztyn 85/III – 272 Jena, Niemcy 85/I – 19 Jerozolima, Palestyna 85/I – 241, 85/II – 367, 368 Jeruty, Małe Jeruty, pow. Szczytno 85/II – 376 Jeżyce, daw. Jerzyce, pow. Poznań (dziś Jeżyce, część Poznania) 85/II – 454, 455 jędrzejowski powiat 85/II – 348, 468 Johannisbad zob. Jańskie Łaźnie Johannisburg zob. Jańsborg Jordanowo, pow. Myślenice 85/II – 363, 382 Kac, Kac Wielki, niem. Katz, pow. Wejherowo (dziś Wielki Kack, część Gdyni) 85/I – 324, 328, 85/II – 524, 85/III – 144 kaliska gubernia 85/II – 480 kaliski obwód 85/II – 480 Kaliskie 85/I – 59, 73, 86, 87, 89, 90, 107, 157, 160, 280, 281, 475, 484, 490, 491, 495, 497, 500, 85/II – 52, 53, 68, 82, 83, 86, 163, 190, 192, 259, 260, 267, 307, 308, 324, 325, 330, 331, 335, 336, 358, 365, 368, 377, 379, 381, 393, 394, 458, 461, 471, 476, 480–483, 506, 530, 597, 618, 85/III – 16, 41, 71, 84, 86–89, 95, 113, 114, 122, 130, 183, 203, 207, 216, 228, 229, 231– 233, 238, 256, 261, 267, 268, 275, kaliskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 480 Kalisz 85/II – 458, 481, 85/III – 231 Kalwaria = Kalwaria Zebrzydowska, pow. Wadowice 85/I – 250, 85/III – 234 Kalwaria = Kalwarya, miasto powiatowe 85/II – 518, 85/III – 121 Kałuszyn, pow. Mińsk Mazowiecki 85/III – 226 Kambodża, niem. Kambodja 85/II – 461, 558, 607, 608 Kamieniec Podolski 85/I – 281, 85/II – 280, 516, 85/III – 32 Kamionka Wielka, pow. Kołomyja 85/II – 346 Karelia 85/II – 11 Karkonosze, Krkonosze, góry 85/II – 607, 85/III – 112 Karlsbad = Karlowe Wary, Czechy 85/ III – 109 Karpaty, pasmo górskie 85/I – 133, 154, 221, 248, 278, 377, 85/II – 513, 515, 550, 558, 607, 609, 85/III – 146, 244 Karpaty wschodnie, góry 85/II – 515 kartuski powiat 85/II – 523 Karyntia 85/III – 176, 270 Kaszuby 85/I – 85, 324, 327, 328, 332, 337, 85/II – 65, 66, 308, 320, 370, 382, 523, 55285/III – 41, 59, 142, 144, 229, 230 Kaukaz, pasmo górskie 85/I – 192 Kazań, Rosja 85/I – 391 Kazimierz, część Krakowa 85/III – 48 Kcynia, pow. Szubin 85/II – 442 328 �Kichary, pow. Sandomierz 85/II – 429 Kielce 85/I – 141, 279, 446, 85/II – 220, 310, 468, 469, 504, 85/III – 14, 52, 84, 106, 112, 118, 236 Kielecczyzna 85/I – 279, 85/II – 306, 400 kielecka gubernia 85/I – 279, 297, 445, 85/II – 339, 466, 468, 469 kielecki powiat 85/II – 468 Kieleckie 85/I – 107, 157, 181, 211, 279, 280, 421, 435, 437, 439, 441, 445, 446, 448, 85/II – 120–122, 131, 220, 234, 239, 241, 243, 259–261, 284, 300, 306, 310, 315, 325, 327, 346, 358, 368, 377, 385, 391, 394, 422, 438, 461, 466–468, 470, 471, 479, 530, 611, 612, 85/III – 72, 84, 115–118, 174, 178, 181, 203, 215, 232–234, 236–238, 255, 256, 267, 271 Kiernozia, pow. Gostynin 85/II – 421 Kije, pow. Pińczów 85/II – 234, 254, 422 kijowski powiat 85/II – 563, 85/III – 246 Kijów, Ukraina 85/I – 36, 169, 85/II – 488, 85/III – 32, 246 Kiszkowo, pow. Gniezno 85/II – 372 Kleparz, przedmieście Krakowa 85/I – 472 Klimkówka, pow. Sanok 85/I – 439, 85/III – 275 Klimontów, pow. Sandomierz 85/II – 429 Kluczów, pow. Kołomyja 85/II – 341 Kłodawa, pow. Koło 85/I – 152, pow. Koło 85/II – 477, 85/III – 123 Kłonowo, pow. Nieszawa 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 413, 414, 437, 85/III – 122, 123 Kobaki, pow. Kossów 85/II – 555 kobryński powiat 85/I – 43 Kobylany, pow. Kraków 85/II – 331 Kodeń, pow. Biała 85/II – 229, 391, 504, 85/III – 136 Kolonia, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 148– –150 Kołbiel, pow. Mińsk 85/III – 125, 126 Kołobrzeg, Pomorze 85/I – 416 Kołomyja, miasto powiatowe 85/I – 378, 395, 396, 400, 401, 402, 405, 407, 443, 475, 482, 486, 85/II – 124, 232, 233, 305, 325, 341, 419, 422, 484, 555, 556, 600, 601, 85/III – 25, 55, 97, 145, 147, 151–153, 242–244, 264, 265 kołomyjski cyrkuł 85/II – 485 kołomyjski powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Kołomyjskie 85/II – 555 konecki powiat 85/I – 21 Kongresówka zob. Królestwo Polskie Konin, miasto powiatowe 85/I – 497, 85/II – 481, 85/III – 231 koniński obwód 85/II – 480 Konojad, pow. Kościan 85/I – 326, 85/II – 453, 454, 85/III – 142 Końskie, miasto powiatowe 85/III – 237 Kopiec Kościuszki, wzniesienie 85/I – 250 Kopiec Krakusa, wzniesienie 85/I – 250 Kornicz, pow. Kołomyja 85/I – 400, 85/II – 130, 419, 486, 85/III – 151, 152 Korona zob. Polska Koropiec, pow. Tłumacz 85/II – 231, 422 Korszów, pow. Kołomyja 85/II –346 Kosino, pow. Płock 85/II – 233, 85/III – 128 Kosmacz, pow. Kossów 85/III – 25, 243, 244 kossowski powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Kossów, miasto powiatowe 85/I – 378, 85/II – 341, 85/III – 147 Kostomłoty, pow. Kielce 85/II – 339, 469 Kostrzyn, pow. Środa 85/II – 391 Koszyce, pow. Pińczów 85/II – 467, 85/III – 115 Kościan, miasto powiatowe 85/II – 231, 305 kościański powiat 85/I – 321, 326, 339, 85/II – 451–453, 457 Kościańskie 85/I – 320, 85/II – 124 329 �Kościelec, pow. Koło 85/II – 442 Kościeliska Dolina 85/I – 131, 85/III – 119 kościerzyński powiat 85/II – 523 Kowal, powiat Włocławek 85/II – 441, 443 Kowalewo, pow. Toruń (dziś Kowalewo Pomorskie) 85/I – 119, 85/II – 53 Kowel, miasto powiatowe 85/I – 167, 85/III – 76, 126, 246, 278 kowelski powiat 85/I – 166 Kowieńszczyzna 85/II – 518 Kowno 85/III – 121 Kozienice, miasto powiatowe 85/I – 152, 85/II – 98, 369, 381, 472, 85/III – 115, 117, 118, 121, 122 Kozienicka Puszcza 85/II – 150 Kórnik = Kurnik, pow. Śrem (dziś Kórnik) 85/I – 384, 438, 85/II – 451, 453, 85/III – 134, 135 Kraj Przywiślański zob. Królestwo Polskie Krajna, region 85/II – 451 krakowski powiat 85/I – 296, 297, 85/II – 444 Krakowskie 85/I – 32, 45, 59, 63, 83, 106, 107, 157, 159, 177, 179, 180, 182, 183, 196, 216, 222, 227–229, 241, 245, 247, 249, 252–254, 256–259, 264, 268–272, 288, 290, 293, 295–309, 312, 318, 324, 338, 341, 342, 345, 353, 408, 409, 445, 457, 463, 85/II – 58, 68, 80, 97, 100, 106, 118, 123, 129, 190, 194, 214, 217, 220, 232, 236, 240–243, 246, 247, 252– –254, 256, 259, 265, 267, 268, 272, 273, 276, 280, 282, 284, 286–288, 300, 303, 304, 310, 313, 315–318, 320, 322–324, 328–336, 339, 340, 342–345, 347, 353– 355, 358, 363–365, 367–372, 376, 377, 380–382, 384, 385, 389, 393, 394, 422, 444–451, 460, 461, 473, 479, 500, 524, 529–532, 544, 564, 572, 573, 579, 580, 584, 587, 591, 594, 607, 608, 610, 615, 620, 85/III – 17, 54, 56, 72, 75–77, 82, 84, 88, 89, 113, 118, 125, 134–137, 142, 169, 175–177, 201, 214, 229, 233–237, 249, 253, 254, 259, 262– 264, 267, 279, 285 Krakowskie Podgórze zob. Podgórze Krakowskie Krakowskie Wielkie Księstwo 85/I – 296, 85/II – 444 krakowskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 466 Kraków 85/I – 42, 51, 58, 70, 81–83, 88, 107, 130–132, 136, 137, 139, 142, 153, 208, 214–216, 218, 221, 222, 224–229, 231, 238–249, 251–254, 256–260, 262–264, 268–270, 272, 273, 276, 281, 284, 287, 288, 290, 293, 295–297, 299, 300, 303, 306, 307, 309–313, 316–320, 323–325, 329, 331, 336, 338, 341, 342, 344–347, 349, 351, 352, 362–365, 372, 374, 377, 380, 382, 386, 388, 389, 393, 398–401, 417, 421–425, 430–436, 439, 441, 442, 444, 451–455, 456, 457, 459, 460, 462, 463, 466, 473, 475, 476, 478––482, 484, 489, 492–495, 499, 500, 502, 503, 505, 85/II – 10, 30, 61, 76, 91, 100, 142, 175, 190, 217, 218, 228, 236, 237, 240, 242, 253, 254, 308, 314, 319, 324, 333, 342, 350, 352–357, 368, 369, 373, 380, 381, 420, 428, 444–447, 466, 473, 475, 487, 508, 515, 533, 545, 547–549, 551–553, 557, 565, 580, 585, 591, 617, 618, 623, ryc. po s. 624, 85/III – 9–15, 18, 25, 27, 31–33, 36, 38, 39, 41, 42, 44, 46–51, 55– 57, 62, 63, 65, 77, 81, 85, 91, 93, 97, 98, 100, 106, 107, 112, 116, 119, 120, 124– 127, 131, 133–139, 141, 142, 143, 145, 146, 148–150, 152–158, 175, 177, 178, 212, 221–224, 227, 228, 234, 235, 238, 254, 259, 264–266, 270, 273, 284, 285 Kralovyhrad, Krolodwór = Hradec Králové, Czechy 85/I – 84, 85/III – 109 330 �Kraplewo, pow. Ostróda 85/I – 116, 119, 333, 334, 85/II – 92, 408, 520, 85/III – 227 kraplewska parafia, obszar 85/I – 116, 85/II – 91, 197, 239, 408, 520, 85/III – 273 Krasice, pow. Częstochowa 85/III – 113 Krasne, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 Krasnystaw, miasto powiatowe 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 121, 181, 238 Kraszew, pow. Radzymin (dziś Kraszewo) 85/I – 217, 85/II – 493, 85/III – 132 Kresy Wschodnie 85/I – 154, 277, 351, 463, 85/II – 218, 286 Krępak zob. Tatry Kroacja zob. Chorwacja krobski powiat 85/II – 276, 451, 453 Krolodwór zob. Kralovyhrad Kromnów, pow. Sochaczew 85/III – 114 Krosno, miasto powiatowe 85/II – 307, 513 Krośnieńskie 85/I – 154, 423, 427, 439, 440, 85/II – 234, 248, 288, 307, 308, 310, 325, 340, 358, 377, 379, 392–394, 512, 513, 85/III – 16, 43, 44, 71, 90, 91, 208, 234, 240, 241, 273–276 Krośniewice, pow. Kutno 85/I – 152, 85/III – 122, 123 krotoszyński powiat 85/I – 322, 85/II – 451, 452 Królestwo Polskie, Królestwo, Królestwo Kongresowe, Kongresówka, Kraj Przywiślański 85/I – 17, 22, 26, 27, 34–37, 39, 41–43, 50, 51, 54, 60, 61, 64, 67, 81, 82, 88, 92, 94, 95, 104, 107, 109–111, 115, 119, 130, 140, 141, 153, 157, 162– 164, 168–170, 173, 190, 192, 193, 203, 213, 225, 227, 231, 232, 234, 236, 237, 239, 241, 243, 249, 250, 262, 296, 297, 317, 318, 341, 368, 395, 397, 398, 409, 415, 416, 419, 458, 468, 469, 85/II – 14, 103, 218, 242, 253, 254, 347, 401, 403, 414, 427, 428, 437, 461, 465, 476, 489, 527, 548, 571, 85/III –75, 84, 86, 99, 100, 107, 108, 116, 118, 125, 238, 254, 261, 262, 277 Królewiec 85/I – 325, 328, 330, 331, 336, 85/II – 418, 85/III – 142–144, 226 Królowa zob. Hala Królowa Kruszwica, pow. Inowrocław 85/II – 438, 442 Krynica, pow. Nowy Sącz 85/I – 168, 85/II – 129, 519, 85/III – 119, 126, 127, 239 Krysiaki, pow. Ostrołęka 85/II – 359 Krywań, szczyt w Tatrach 85/I – 131 Krzemieniec, miasto powiatowe 85/I – 36 Krzeszowice, pow. Chrzanów 85/I – 457, 85/III – 76 Krzywice, pow. Chełm 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Księstwo Meklemburskie zob. Meklemburskie Księstwo Księstwo Warszawskie zob. Warszawskie Księstwo kujawski powiat zob. włocławski powiat Kujawskie 85/II – 442 kujawsko-pomorskie województwo 85/II – 524 Kujawy 85/I – 32, 59, 72, 77, 121, 151, 152, 154, 159, 177, 180, 182, 183, 185, 195–208, 211, 213, 217–219, 225, 226, 295, 298, 303, 353, 384, 408, 409, 421, 423, 485, 85/II – 46, 54, 55, 56, 59, 68, 86, 88, 93, 96–98, 101, 108, 109, 114– –118, 124, 125, 129–132, 135, 216, 217, 228, 232, 234, 240, 246, 252, 260, 288, 289, 294, 296, 298, 300, 302, 303, 310, 313, 316–318, 323, 324, 329, 330, 334, 335, 339, 343, 345, 358, 375, 376, 384, 389, 392, 393, 394, 413, 414, 423, 425, 430, 436–445, 451, 458, 477, 479, 508, 529–531, 544, 578–580, 592, 599, 604, 85/III – 9, 16, 17, 28, 55, 56, 59, 72, 331 �75, 82–84, 87, 89, 121–124, 127–131, 167, 168, 172–174, 201, 213, 214, 226, 230–232, 238, 256, 260– 262, 268, 279, 280, 283, 285 Kujawy pruskie 85/II – 440 Kuligów, pow. Radzymin 85/II – 190 Kunów, pow. Opatów 85/II – 475 Kurlandia 85/I – 39 Kurów, pow. Puławy 85/I – 42, 152, 85/II – 463, 85/III – 122 Kurpie 85/I – 469, 85/II – 51, 56, 65, 67, 88, 115, 335, 364, 490, 494, 496, 497, 85/III – 113, 114, 182, 229 Kurpiowska Puszcza zob. Puszcza Zielona Kutno, miasto powiatowe 85/I – 256, 85/II – 190, 479, 85/III – 114 kutnowski powiat 85/II – 101, 403 Kuty, pow. Kossów 85/II – 341, 555 Kuźnice = Kuźnice Zakopiańskie, Hamry, pow. Nowy Targ 85/I – 131, 85/II – 235, 251, 85/III – 100 Lajbach zob. Lublana Lanckorona, pow. Wadowice 85/I – 250 Landek, Landeck, pow. Bystrzyca Kłodzka (dziś Lądek Zdrój) 85/I – 70, 85/III – 112 Laskowo-Głuchy zob. Głuchy Latowicz, Latowicze, pow. Mińsk (Mazowiecki) 85/I – 163, 85/II – 493, 85/III – 125, 126 Lądek Zdrój zob. Landek Lec, miasto powiatowe (dziś Giżycko) 85/I – 331, 332, 336, 85/II – 376, 408, 85/III – 142, 144, 226, 281 Lechia, kraina historyczna 85/II – 610 Lechówek, pow. Opatów 85/I – 119 Lednicka wyspa zob. Ostrów Lednicki leski powiat = liski powiat 85/I – 422, 432, 85/II – 512 Lesko, miasto powiatowe 85/II – 513, 85/III – 239 Leszczowate, pow. Lesko 85/I – 153–155, 422, 423, 431, 432, 438, 439, 85/II – 129, 130, 217, 234, 421, 507, 513, 85/III – 124–126, 154–157, 252, 274–276, 283 Leszno, miasto powiatowe 85/I – 64, 85/II – 231, 253, 305, 326 Leżajsk, pow. Łańcut 85/II – 219, 429 Limanowa, miasto powiatowe 85/II – 379 Lipno, miasto powiatowe 85/III – 229 Lipnowskie 85/III – 52 Lipsk, Niemcy 85/I – 55, 70, 289, 358, 371, 386, 395, 85/III – 111, 148–150, 269 Liszki, pow. Kraków 85/II – 100 Litwa, Wielkie Księstwo Litewskie 85/I – 36, 43, 157, 164, 390, 391, 415, 441, 463, 478, 480, 85/II – 68, 115, 307, 319, 320, 340, 342, 427, 491, 518, 539, 559, 595, 608, 618, 85/III – 12, 71, 120, 121, 164, 167, 179, 189, 208, 248, 249, 256 Lizbona, Portugalia 85/I – 475 Liège, Belgia 85/I – 386, 85/III – 148, 149, 150 Londyn, Anglia 85/II – 568 Lubartów, miasto powiatowe 85/III – 82, 238 lubelska gubernia 85/I – 428, 85/II – 462, 500, 504, 85/III – 276 lubelska ziemia 85/II – 306 lubelski powiat 85/II – 414, 425 Lubelskie 85/I – 72, 152, 180, 182, 183, 211, 380, 417, 421, 426, 428, 440, 468, 85/II – 29, 53, 98, 190, 240, 273, 300, 306, 323, 324, 330, 331, 333, 334, 336, 340, 344, 347, 351, 358, 363, 386, 388, 392–394, 413, 438, 461–465, 471, 479, 500, 501, 517, 530, 85/III – 17, 56, 59, 77, 82–84, 114, 115, 121, 122, 173, 180, 181, 202, 203, 215, 226, 229, 237, 238, 253, 254, 267, 277, 279, 285 lubelskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 465 332 �Lubelszczyzna 85/I – 440, 85/II – 51, 53, 320, 340, 464, 465 Lubieszów, pow. Pińsk 85/I – 489 Lublana, Ljubljana, Lajbach, Słowenia 85/I – 85, 129, 130, 131, 134–1389, 248, 258, 443, 475, 85/II – 326, 525, 85/III – 10, 119, 259 Lublin 85/I – 79, 152, 167, 191, 194, 195, 223, 85/II – 98, 463, 85/III – 82, 84, 121, 122, 125, 126, 128–130, 134, 238 Lubomla = Luboml, pow. Włodzimierz 85/III – 246 Lubostroń, pow. Szubin 85/II – 124 Lubsza, pow. Rohatyn 85/III – 241 Lucerna, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 149, 150 Ludźmierz, daw. Ludźmirz, pow. Nowy Targ 85/II – 424 lwowski obwód 85/II – 507 Lwowskie 85/II – 217, 506, 513 Lwów 85/I – 112, 135, 142, 153, 155, 161, 164, 165, 168, 193, 208, 214, 215, 217, 218, 221, 224, 227, 241–243, 245, 249, 251, 259, 276, 317, 318, 343, 346, 376–378, 380, 381, 384, 388, 399, 405, 418, 437, 463–465, 480, 489, 492, 497, 85/II – 10, 39, 44, 66, 80, 190, 308, 326, 327, 505–507, 514, 537, 544, 548, 551, 554, 557, 85/III – 15, 23, 29–32, 53, 55, 64, 93, 98, 124–127, 131–133, 136, 138, 145–148, 151, 152, 154, 156, 187, 222, 239, 240, 243, 260, 263, 267, 272, 284 Łagów, pow. Opatów 85/I – 119 Łańcut, miasto powiatowe 85/III – 127 Łapsz = Łapsze Niżne, Łapsze Wyżne, Magura Spiska 85/II – 348 Łaskarzew, pow. Garwolin 85/III – 113 Łaszewo, bł. Łukowo, pow. Świecie 85/I – 327, 85/II – 376, 85/III – 142, 143 Łazienkowski Park, park 85/II – 21 Łącko, pow. Nowy Sącz 85/II – 379 Łążyń, pow. Lipno 85/II – 406, 85/III – 118, 119 Łęczyca, miasto powiatowe 85/II – 88, 93, 477, 85/III – 83, 230 łęczycka ziemia 85/I – 484, 85/II – 476 łęczycki powiat 85/II – 407, 413 Łęczyckie 85/I – 89, 152, 195, 202, 476, 484, 485, 85/II – 58, 82, 86, 88, 125, 192, 325, 335, 337, 377, 391, 413, 471, 476–470, 530, 593, 611, 85/III – 17, 83, 84, 86, 87, 89, 106, 116, 122, 124, 127, 128, 182, 203, 216, 228–232, 256, 267, 279, 283 łęczyckie województwo 85/II – 476, 479, 480 Łomnica, dopływ Dniestru 85/I – 178, 85/II – 514 Łomnica, szczyt w Tatrach 85/I – 131, 85/III – 197 Łomża, miasto powiatowe 85/I – 40, 153, 297, 85/II – 104, ryc. po s. 136, 234, 358, 623, 85/III – 120, 228 łomżyńska ziemia 85/I – 244 Łomżyńskie 85/III – 136 Łotwa 85/I – 39, 42, 85/II – 617, 85/III – 110 Łowicz, miasto powiatowe 85/I – 76, 152, 85/II – 79, 190, 494, 85/III – 114, 122, 123, 186, 225 Łódź, miasto powiatowe 85/I – 109, 416 Łubnice, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/III – 118 Łuck, miasto powiatowe 85/I – 165, 85/III – 92, 126, 246 Łukawa = Opatówka, dopływ Wisły 85/III – 117 Łukawa, pow. Sandomierz 85/II – 475 łukowski powiat 85/I – 87 Łuków, miasto powiatowe 85/II – 495, 85/III – 130, 132, 134, 226 Łużyce 85/I – 86, 87, 355–357, 85/II – 134, 431, 524, 526, 85/III – 41, 210, 229, 230, 257 333 �Łużyce Dolne 85/I – 356 Łużyce Górne 85/I – 356 Łysa Góra, góra 85/II – 335, 474 Łyskornia, pow. Wieluń 85/I – 73, 85/III – 113, 114 Łysomice, pow. Toruń 85/I – 326, 327, 85/II – 407, 85/III – 142, 143 Machory, pow. Opoczno 85/I – 21 Maczki, wieś obok stacji Granica, pow. Będzin (dziś stacja Sosnowiec-Maczki) 85/I – 76, 313 Majdan Stuleński, pow. Włodawa 85/II – 228, 229 Malbork, miasto powiatowe 85/I – 328, 330, 85/III – 142, 144, 229 Malborskie 85/I – 325, 329, 85/III – 142 Małe Jeruty zob. Jeruty Małogoszcz, pow. Jędrzejów 85/II – 468 Małopolska 85/I – 87, 129, 244, 296, 484, 85/II – 80, 390, 480, 85/III – 84 Małopolskie 85/II – 29 Maniowy, pow. Nowy Targ 85/II – 424 Margrabowo, miasto powiatowe (dziś Olecko) 85/II – 376, 85/III – 272 Mariampol, miasto powiatowe 85/II – 518, 85/III – 121 mariampolski powiat 85/I – 193 Mariampolskie 85/III – 53 Marienbad = Mariańskie Łaźnie, Czechy 85/I – 33, 70, 84, 273, 85/III – 109, 111, 112 Marymont, pow. Warszawa 85/I – 23 Masłów, pow. Kielce 85/II – 310, 339, 469 Masuren zob. Mazury Pruskie Matijowce = Matyjowce, pow. Kołomyja 85/II – 486 Mazew, pow. Łęczyca 85/I – 152, 153, 195, 85/II – 391,407, 413, 414, 476, 477, 478, 85/III – 83, 106, 116, 122, 123, 231 Mazowieck zob. Wysokie Mazowieckie Mazowieckie 85/II – 80 mazowieckie województwo 85/I – 26, 85/ II – 428 Mazowsze, Mazury 85/I – 18, 41, 57, 58, 60, 69, 71, 87, 89, 90, 107, 120, 122, 157, 197, 215, 227, 256, 297, 300, 310, 407, 408, 420, 421, 428, 429, 432, 435, 439, 441, 445, 447, 450, 461, 462, 467, 469–471, 475, 477, 483–485, 490, 491, 495, 496, 500, 85/II – 58, 67–69, 71, 82, 83, 93, 104, 107, 119, 123, 128, 129, 135, 184, 190, 192, 201, 216, 217, 219, 225, 226, 228, 233, 234, 235, 238, 248, 249, 255, 261, 267, 268, 273, 286–288, 300, 306, 307, 316–318, 324, 325, 331, 334–336, 339, 340, 346, 357–360, 364, 365, 367–369, 371, 375–377, 382, 393, 402, 404–406, 412, 419, 421, 423, 425, 461, 476, 479, 483, 484, 489–494, 496– –501, 506, 521, 528, 530, 532, 549, 557, 565, 576, 577, 587, 588, 592, 593, 597, 599, 603–606, 609, 611–617, 619, 85/ III – 15, 43, 49, 50, 55, 56, 71, 84, 86, 89, 111, 113–115, 117, 132, 180–183, 203, 204, 206, 216, 225, 226, 228–234, 237, 238, 245, 248, 249, 255–257, 264, 267, 268, 271, 279, 283, 285 Mazowsze Czerskie 85/I – 178, 85/II – 102, 368, 492, 85/III – 129 Mazowsze leśne (podlaskie) 85/I – 469, 471, 472, 85/II – 490, 491, 493, 495, 496, 85/III – 89, 182 Mazowsze Nadnarewskie 85/III – 228 Mazowsze Podlaskie, Mazury Podlaskie 85/III – 226 Mazowsze polne 85/I – 469, 471, 472, 473, 485, 85/II – 490, 491, 492, 85/III – 181, 225 Mazowsze Pruskie zob. Mazury Pruskie Mazowsze stare 85/I – 469, 471, 85/II – 490, 491, 518, 85/III – 182, 183, 229 Mazowsze warszawskie 85/II – 490 Mazury Podlaskie 85/II – 428, 85/III – 89 334 �Mazury Pruskie, Mazowsze pruskie, Mazury, Masuren 85/I – 116, 211, 270, 272, 325, 330–338, 342–344, 357, 376, 414, 471, 472, 475, 491, 85/II – 91, 92, 130, 217, 220, 239, 251, 252, 285, 307, 375, 376, 377, 381, 408, 418, 490, 520, 521, 521, 559, 85/III – 12, 15, 31, 36, 37, 39, 41–43, 47, 48, 58, 59, 65, 69–71, 86–88, 112, 143, 144, 174, 206, 226– 229, 245, 271–273, 279, 281, 282 Mąkolin, pow. Płock 85/I – 105, 85/III – 118–121, 128, 130 Meklemburgia 85/I – 17 Meklemburskie Księstwo 85/I – 17 michałowska ziemia 85/I – 324, 331, 85/II – 522 miechowski obwód 85/II – 611 miechowski powiat 85/I – 297 Miechowskie 85/I – 445, 85/II – 466 Miechów, miasto powiatowe 85/II – 467, 470, 85/III – 82, 115, 236 Miedniewice, pow. Błonie 85/II – 93 Miejsce, pow. Krosno 85/III – 126, 127 Miejska Górka zob. Górka Miejska Mielec, miasto powiatowe 85/II – 360 Mielżyn, pow. Gniezno 85/II – 457 Mielżynek, pow. Gniezno 85/II – 375 Mierzęcice, pow. Będzin 85/II – 467 międzychodzki powiat 85/II – 451 międzyrzecki powiat 85/II – 451 Międzyrzeckie 85/II – 124 Międzyrzecz, miasto powiatowe 85/II – 53 Miłosław, pow. Września 85/I – 284, 320, 321, 352, 412, 85/II – 415, 451, 452, 85/III – 132, 139 Mińsk, Białoruś 85/III – 109, 110, 248 Mińsk, miasto powiatowe (dziś Mińsk Mazowiecki) 85/II – 382, 604, 85/III – 226 mińska gubernia 85/II – 339, 85/III – 246 miński obwód 85/I – 43 miński powiat 85/I – 163, 85/II – 412, 85/III – 125, 126 Mistrzowice, pow. Cieszyn 85/III – 156 Mitawa, Łotwa (dziś Jełgawa) 85/I – 39, 85/III – 109, 110 Mława, miasto powiatowe 85/II – 286, 85/III – 229 Mnichów zob. Monachium Moabit, część Berlina, Niemcy 85/I – 106, 445 Modlin, pow. Płońsk 85/III – 127 Modlnica = Modlnica Wielka, pow. Kraków 85/I – 58, 70, 71, 88, 130, 131, 141, 229, 238, 239, 244–257, 288, 290, 296–298, 300, 301, 305, 307, 309, 315, 317, 324, 335, 338, 343–345, 347, 376, 377, 379, 380, 385, 388, 389, 393, 397, 400, 405, 418, 421, 423, 431–434, 436, 452, 459, 465, 479, 494, 495, 505, 517, 85/II – 99, 100, 102, 190, 217, 218, 220, 234, 236, 242, 252, 256, 303, 316, 328, 353, 364, 372, 381, 384, 394, 414, 417, 425, 445, 446, 448, 449, 545, 85/III –10, 11, 39, 40, 46, 47, 53–57, 88, 97, 98, 107, 112, 116, 119, 120, 125–127, 134, 137–139, 144, 145, 147–149, 151, 154–156, 264, 265, 285, 286 Modlniczka = Modlnica Mała, pow. Kraków 85/I – 249, 85/II – 256, 381 Mogilany, pow. Wieliczka 85/I – 88, 130, 229, 238, 239, 244–248, 251, 253–256, 297, 298, 319, 386, 399, 432, 459, 476, 85/II – 102, 129, 217, 240, 246, 336, 371, 424, 445, 446, 467, 623, ryc. po s. 624, 85/III – 14, 46, 54, 97, 100, 112, 119, 120, 124–127, 134, 136–138, 149, 234 mogilnicki powiat 85/II – 451 Mogilno, miasto powiatowe 85/II – 442 Mogiła, pow. Kraków 85/I – 250 Moguncja, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 148–150 Mokry Las = Mokrylas, pow. Ostrów, właśc. Ostrowie (dziś Ostrów Mazo335 �wiecka) 85/I – 72, 122, 85/II – 118, 226, 85/III – 85, 113 Monachium, Münich, Niemcy 85/I – 385, 386, 85/III – 148–150 Monasterzyska, pow. Buczacz 85/II – 551 Morawy, Moravy 85/I – 85, 85/II – 11, 134 Morownica, pow. Kościan 85/I – 225, 226, 320–322, 326, 332, 335, 339, 341, 344, 411, 85/II – 216, 231, 305, 415, 417, 418, 452–454, 85/III – 132, 134, 135, 139, 142, 143, 145, 269 Morskie Oko, jezioro w Tatrach 85/I – 131, 85/III – 119 Mosina, pow. Śrem 85/II – 331 Moskwa, Rosja 85/I – 141, 169, 192–194, 341, 85/II – 253, 255, 85/III – 257, 271 Moszczanka, pow. Puławy 85/I – 182, 85/ II – 425, 496 Mościska, daw. Mostycze, miasto powiatowe 85/III – 127 Mozyrskie 85/III – 247 Mszczonów, pow. Błonie 85/II – 382 Murań, szczyt w Tatrach 85/I – 131 Mużaków, niem. Bad Muskau, Łużyce, Niemcy 85/I – 28 Myczkowce, pow. Lesko 85/III – 275 Mystki, pow. Środa 85/II – 457 Myszyn, pow. Kołomyja 85/II – 341 Myślenice, miasto powiatowe 85/I – 245, 85/II – 80, 85/III – 234 Nieborów, pow. Łowicz 85/I – 43 Niegów, pow. Radzymin 85/I – 119 Niemcy 85/I – 17, 25, 128, 130, 359, 85/II – 34, 134, 455, 85/III – 120, 150 Nieszawa, miasto powiatowe 85/I – 18, 85/II – 33 nieszawski powiat 85/I – 196, 85/III – 131 Nieśwież, pow. Słuck 85/I – 161, 85/III – 32 Ninino, pow. Oborniki 85/II – 457 Niniwa, staroż. Asyria, część Mezopotamii 85/I – 272, 85/II – 608 Niżniów, pow. Tłumacz 85/II – 551 Noteć, dopływ Warty 85/II – 437, 451 Nowa Wieś = Nowawieś, pow. Kraków 85/II – 364 Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Krasnystaw 85/II – 340 Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Lubartów 85/I – 440 Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Lubartów 85/III – 181 Nowe Miasto = Nowemiasto nad Drwęcą, pow. Lubawa 85/I – 337 Nowe Miasto, pow. Pleszew 85/II – 457, 85/III – 233 Nowosielce, pow. Łańcut 85/III – 157 Nowy Jork, Stany Zjednoczone 85/I – 455 Nowy Sącz 85/III – 35, 126, 127, 233 Nowy Targ 85/III – 35, 233 Nadbuże, obszar 85/II – 228 naddniestrzańska okolica 85/III – 146 Naddniestrze 85/II – 485 Nadprucie, obszar nad Prutem 85/II – 485 Nadrenia –Palatynat 85/I – 130 Nancy, Francja 85/I – 374, 385, 386, 85/III – 149, 150 Narew, dopływ Wisły 85/I – 193, 85/II – 339, 429, 85/III – 124 Nawra, pow. Toruń 85/I – 327, 85/III – 142, 143, 230 Obertyn, pow. Horodenka 85/I – 378, 85/ II – 341, 85/III – 147 Objezierze, pow. Oborniki 85/II – 470, 586 obornicki powiat 85/II – 451 Obory, pow. Warszawa 85/I – 120 Obryte = Obrytte, pow. Pultusk 85/II – 496 Oceania 85/I – 210, 85/III – 189, 257 Ochudne, pow. Pułtusk 85/II – 496 Oderberg zob. Bogumin Odessa 85/I – 87 336 �odolanowski powiat 85/II – 451 Odolanów, miasto powiatowe 85/I – 154, 85/II – 111 Odra, rzeka 85/II – 606 Ogrodzieniec, pow. Olkusz 85/II – 467, 85/III – 115 Ojców, pow. Olkusz 85/I – 100–102, 103, 107, 446, 85/II – 467, 85/III – 72, 116, 118, 219 Okno, pow. Horodenka 85/I – 400, 85/III – 151, 152 Oksywie, pow. Wejherowo 85/I – 328, 85/III – 142, 144 Olcza, pow. Nowy Targ 85/I – 133 Olecko zob. Margrabowo Oleksianka, pow. Mińsk 85/I – 163, 85/II – 412, 421, 493, 495, 85/III – 125, 126 Olesko, pow. Złoczów 85/I – 168, 85/III – 126, 127, 240 Oleśnica, miasto powiatowe 85/I – 26 Oliwa, pow. Gdańsk 85/I – 328, 85/III – 142, 144 olkuska wyżyna 85/I – 249, 250 olkuski obwód 85/II – 611 olkuski powiat 85/I – 297, 85/II – 535 Olkuskie 85/I – 445, 85/II – 466, 85/III – 116 Olkusz, miasto powiatowe 85/I – 446, 85/II – 381, 466, 467, 85/III – 72, 115, 116, 236 Olszanica, pow. Lesko 85/III – 239 Olsztyn, miasto powiatowe 85/II – 520 Olsztynek, pow. Ostróda 85/II – 376 Ołomuniec, Czechy 85/I – 273, 85/II – 432 Omsk, Rosja 85/I – 104 Opatkowice, pow. Wieliczka 85/II – 623, ryc. po s. 624 opatowski powiat 85/II – 475 Opatowskie 85/I – 182, 468, 85/II – 464, 471 Opatów, miasto powiatowe 85/I – 182, 85/II – 28, 85/III – 81, 99, 237 Opawa, Czechy 85/I – 70, 85/III – 112 Opoczno, miasto powiatowe 85/II – 190, 85/III – 237 opoczyński powiat 85/I – 19, 20, 87, 89 Opoczyńskie 85/I – 468, 85/II – 471, 475 Opole, miasto powiatowe 85/I – 218, 85/II – 308 Opolszczyzna 85/II – 606 Oporowo, pow. Szubin 85/II – 124 Orchówka, pow. Włodawa 45/II – 131 Orłowo, pow. Lec 85/III – 281 Orońsk = Orońsko, pow. Radom 85/I – 152, 85/II – 406, 472, 85/III – 121, 122 Osiny, pow. Puławy 85/II – 462, 463, 85/III – 114 Osowo, pow. Oborniki 85/II – 314 Osterode zob. Ostróda ostrołęcki powiat 85/II – 405 Ostrołęckie 85/II – 603 Ostrołęka, miasto powiatowe 85/I – 151, 85/II – 190, 85/III – 113, 120, 229 Ostrowie, Ostrowo, miasto powiatowe (dziś Ostrów Mazowiecka) 85/II – 226, 85/III – 85 ostrowiecki powiat 85/II – 425 Ostrowo = Ostrowiec, pow. Opatów (dziś Ostrowiec Świętokrzyski) 85/II – 226 Ostrowo zob. Ostrowie Ostrowo zob. Ostrówek Ostrożeń , pow. Garwolin 85/II – 407, 494 Ostróda, Ostród, niem. Osterode, miasto powiatowe 85/I – 119, 331, 334–336, 85/II – 92, 408, 520, 85/III – 142, 145, 226, 227 ostródzka parafia, obszar 85/I – 116, 85/II – 91, 197, 239, 408, 520, 85/III – 273 Ostrów Lednicki, Lednicka wyspa, wyspa na jeziorze Lednica 85/I – 335, 336 Ostrów Mazowiecka zob. Ostrowie Ostrów, Ostrowo, pow. Odolanów, (dziś Ostrów Wielkopolsk) 85/I – 331 Ostrówek, bł. Ostrowo, pow. Wieluń 85/I – 225, 85/III – 133, 136 337 �ostrzeszowski powiat 85/II – 451 Ostrzeszowskie 85/II – 393 Oświęcim 85/III – 134, 135, 234 Otmianowo, pow. Włocławek 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 413, 414, 437, 85/III – 122, 123 owrucki powiat 85/III – 246 Owruckie 85/III – 247 Ożarów, pow. Opatów 85/II – 226, 429, 475 Pakosław, pow. Krobia 85/I – 326, 411, 413, 85/II – 276, 305, 415, 418, 453, 454, 85/III – 142, 143 Pakość, pow. Mogilno 85/II – 442 Pałuki, region 85/I – 215, 85/II – 44, 216, 451 Paprocice, pow. Opatów 85/I – 119 Paraguaj = Paragwaj 85/III – 189 Parcice, pow. Wieluń 85/II – ryc. po s. 136, 623 Parczew, pow. Włodawa 85/II – 242, 391 chełm Parysów, pow. Garwolin 85/I – 163, 85/II – 493, 85/III – 125, 126 Paryż, Paris, Francja 85/I – 31, 34, 38, 43, 44, 46, 56, 59, 60, 67, 81, 96, 98, 110, 141, 158, 246, 273, 289, 366, 374, 376, 381–387, 417, 436, 455, 457, 85/II – 183, 556, 568, 85/III – 141, 148–150 Pekin, Chiny 85/II – 46 Pelplin, Peplin, pow. Starogard 85/I – 328, 336, 337, 85/III – 142, 144 Persja, staroż. 85/II – 607 Petersburg, Rosja 85/I – 36, 54, 59, 141, 169, 190, 234, 235, 397, 403, 404, 85/II – 568 Pękosławice, pow. Opatów 85/II – 425, 464, 474, 475 Piadyki, pow. Kołomyja 85/I – 400, 443, 475, 85/II – 325, 419, 486, 85/III – 151, 152 Piaseczno, pow. Warszawa 85/I – 58, 120, 85/II – 404, 85/III – 54 Piaski, pow. Lublin 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 84, 121, 122 Piastów, pow. Radom 85/II – 474 Piaszczyce, pow. Radomsk 85/II – 327 Pieniny, Pioniny, góry 85/I – 130, 132, 85/II – 54, 411, 85/III – 106, 120, 126, 127 Pieskowa Skała, pow. Olkusz 85/I – 446 Pięciu Stawów Dolina 85/I – 131, 85/III – 119 Pilaszkowice, bł. Piłaszkowice, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Pilica, dopływ Wisły 85/III – 115 Pilica, pow. Grójec 85/III – 115, 116, 226 Pilica, pow. Olkusz 85/II – 467 Pilzno, Czechy 85/III – 109 Piłaszkowice zob. Pilaszkowice Pińczów, miasto powiatowe 85/I – 279, 446, 85/II – 260, 422, 469, 85/III – 256 Pińsk, Polesie (Białoruś) 85/I – 489 Pińszczyzna 85/III – 16, 247, 248 Piołunowo, pow. Nieszawa 85/I – 32, 85/II – 130, 234, 246 piotrkowska ziemia 85/II – 480 piotrkowski obwód 85/II – 480 Piotrków, miasto powiatowe (dziś Piotrków Trybunalski) 85/II – 481, 85/III – 122, 231 Piszczac, pow. Biała 85/II – 504 Pleszew, miasto powiatowe 85/III – 233 pleszewski powiat 85/II – 451, 457 Płochocin, pow. Błonie 85/III – 115 Płock 85/II – 88, 490, 603, 85/III – 127, 128, 229 płocka gubernia 85/I – , 151151 płocki powiat 85/I – 105, 85/III – 121, 128 Płockie 85/III – 118, 119, 121, 127, 128, 229 płockie województwo 85/I – 26, 85/II – 428 Płońsk, miasto powiatowe 85/II – 219 338 �Płowce, pow. Nieszawa 85/I – 154, 85/II – 98, 130, 414, 437, 85/III – 122, 123, 128, 129 Pniewo, pow. Pułtusk 85/II – 496 Pobereże, obszar 85/III – 245 Pobikry, pow. Siemiatycze 85/II – 235, 499 Podbeskidzie 85/II – 382 Podgórze (w Galicji zachodniej) 85/I – 133, 351, 466, 85/II – 108, 115, 233, 234, 235, 248, 307, 340, 344, 363, 365, 369, 376, 380, 382, 519, 520, 617, 85/III – 26, 29, 35, 43, 55, 71, 84, 113, 154, 207, 234, 240, 250, 259, 267, 268, 273, 274, 276, 285 Podgórze Beskidowe 85/III – 113 Podgórze Krakowskie, Podgórze, region 85/I – 183, 85/II – 471, 519, 85/III – 30, 36, 37, 234 Podgórze polskie 85/III – 273 Podgórze ruskie 85/III – 252 Podgórze, pow. Wieliczka 85/II – 353, 445 Podhale 85/I – 83, 85, 132, 133, 85/II – 65, 67, 128,402, 403, 414, 85/III – 25, 26, 35, 36, 42, 50, 93, 100, 113, 124, 229, 233, 262, 284, 285 Podhorce, pow. Tomaszów (dziś Tomaszów Lubelski) 85/II – 240, 85/III – 277 Podiebrady, niem. Podiebrad, Czechy 85/I – 84, 85/II – 81, 85/III – 109 Podkarpacie 85/I – 164, 85/III – 29, 257 Podkarpacie polskie 85/III – 253, 273 Podkarpacie ukraińskie 85/III – 239, 253, 274 Podlasie 85/I – 469, 471, 85/II – 126, 235, 339, 425, 490, 491, 496–498, 500, 501, 619, 85/III – 59, 118, 134, 136, 183, 277 Podlaskie 85/III – 135 podlaskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428 Podole 85/I – 164, 165, 281, 282, 396, 397, 468, 85/II – 66, 103, 131, 218, 227, 248, 418, 516, 517, 85/III – 64, 71, 146, 151, 182, 207, 229, 242–246, 268, 271, 278, 279 Podole galicyjskie 85/I – 180, 266, 376, 377, 380, 463, 85/II – 507, 516, 85/III – 131, 145, 147, 148, 153, 241 Podole rosyjskie 85/I – 165, 180, 282, 461, 467, 470, 85/II – 516, 85/III – 182, 244 Podole zachodnie 85/II – 295 Podskalany, pow. Kraków 85/I – 246 Pogórze Karpackie 85/III – 273 Pogórze, obszar 85/II – 342 Pokucie 85/I – 155, 164, 166, 179, 254, 266, 276, 281, 282, 284, 285, 310, 338, 344, 346, 376–380, 386–388, 395, 396, 399– –402, 405–408, 417, 418, 421, 426, 427, 429, 441, 447, 461, 467, 4767, 484–488, 496, 85/II – 57, 68, 100, 103, 124–126, 128–131, 217, 218, 231–233, 240, 248, 268, 272, 274, 281, 288, 300– –302, 305, 313, 315, 318, 321, 325, 339–342, 346, 385, 386, 389, 393, 402, 407, 418–420, 422, 425, 461, 476, 483–489, 508, 512, 514, 515, 519, 528, 530, 537, 544, 551, 556, 573, 579, 593, 605, 610, 617, 619, 621, 622, 85/III – 17, 20, 24, 25, 27, 30, 59, 82, 83, 138, 145–148, 151–154, 180– –183, 187, 204, 217, 229, 234, 241–244, 253, 256, 264, 265, 267, 269, 271, 281 Polesie 85/I – 166, 476, 489, 85/II – 234, 307, 308, 325, 358, 400, 516–518, 569, 618, 85/III – 71, 76, 182, 183, 208, 224, 246–249, 278 Polesie pińskie 85/III – 64 Polesie wołyńskie 85/III – 64, 247 Polska, Rzeczpospolita, Polska Korona, Poloniae, Pologne, RP 85/I – 13, 14, 17, 22, 29, 42, 45, 50, 52, 64, 65, 69, 86, 88, 103, 11, 112, 114, 115, 118, 137, 142, 145, 156, 163, 164, 171, 173, 174, 179, 339 �180, 187, 191, 212, 214, 232, 235–237, 239, 241, 242, 245, 248, 257, 260–262, 268, 271, 276–278, 290, 291, 293, 306, 307, 335, 345, 351, 355, 376, 381, 382, 384, 392, 398, 399, 411, 413, 416–418, 424, 430, 442, 457, 463, 480, 482, 502, 85/II – 7, 9, 10, 12, 13, 26, 34, 35, 38, 39, 41, 43, 53, 54, 57, 65, 70, 95, 96, 101, 135, 152, 175, 180, 181, 186, 190, 191, 195, 201, 208, 210, 212, 215, 218, 223, 224, 236, 239, 244, 248, 254, 260, 263, 272, 280–282, 286, 287, 290, 305–307, 313–315, 319, 325, 319, 330, 331, 347, 349, 350, 354, 357, 360–363, 365–369, 372, 399, 400, 425, 432, 436–439, 441, 444, 455, 460, 480, 485, 493, 501, 512, 515, 517, 520, 524, 526, 527, 535, 536, 551, 555, 556, 559, 564, 569, 571, 573– –576, 579, 580, 593, 594, 598, 602, 603, 606, 612, 616, 618, 619, 85/III – 42, 46, 59, 68, 70, 77, 79, 83, 105, 108, 167, 177, 181, 225, 231, 235, 255–257, 262 Polskie Brzozie zob. Brzozie Polskie Połaby, region 85/III – 41, 229 pomorska ziemia 85/II – 522 Pomorze, Pomerania 85/I – 18, 156, 192, 325–330, 332, 336–340, 342, 343, 356, 357, 376, 402, 414, 416, 85/II – 217, 307, 308, 358, 370, 375, 376, 377, 419, 438, 522, 523, 524, 560, 85/III – 31, 43, 57, 58, 67, 69–71, 143, 205, 230, 266, 271 Pomorze Bałtyckie 85/I – 392 Pomorze Gdańskie 85/I – 326, 85/III – 143 Pomorze Nadwiślańskie 85/I – 329 Poronin, pow. Nowy Targ 85/II – 235, 251 Portugalia 85/I – 475 Porządzie, pow. Pułtusk 85/II – 425, 496 Posłowice, pow. Kielce 85/II – 310 Potok, pow. Stopnica 85/III – 117 Powiśle, obszar 85/I – 325, 342, 357, 85/ II – 29, 522, 85/III – 143 Powsin, pow. Warszawa 85/II – 421 Poznań 85/I – 41, 49, 62, 64, 80, 81, 83, 88, 94, 95, 101, 102, 103, 116, 142, 171, 172, 173, 205, 208, 211, 214, 215, 217– 219, 221, 224, 227, 228, 319–322, 326, 328, 331, 332, 335, 337, 339, 340, 343, 352, 364, 368, 369, 386, 409–411, 413, 435, 479, 85/II – 10, 36, 66, 77, 100, 126, 174, 185, 190, 197, 199, 204, 368, 451–456, 458–460, 490, 548, 551, 574, 580, 608, 616, 620, 85/III – 19, 38, 40, 49, 51, 55, 66, 68, 83, 86, 98–100, 111, 112, 131–136, 138–140, 142–145, 149, 150, 174, 176, 227, 266–268, 273 poznański powiat 85/II – 451 Poznańskie Wielkie Księstwo, Poznańskie, Prowincja Poznańska 85/I – 26, 50, 51, 81, 82, 88, 105, 125, 160, 180, 202, 211, 212, 214, 215, 216, 219, 220, 225–227, 239, 300, 318–320, 324, 326, 332, 336, 338, 339, 342, 347, 348, 352, 355, 356, 376, 377, 390, 395, 398, 405, 408, 409, 411–416, 418, 433, 435, 469, 85/II – 68, 69, 119, 124, 125, 231–233, 236, 239, 253, 259, 260, 264–268, 270, 276, 284, 286, 288, 300, 304, 305, 310, 313, 314, 316, 318, 324, 326, 331, 333– –336, 340, 345, 358, 368, 369, 375–377, 385, 386, 389, 392–394, 410, 415, 418, 421, 428, 431, 437, 450, 452–458, 460, 461, 465, 479, 480, 500, 529, 530, 532, 542, 543, 549, 552, 571, 572, 575, 579, 580, 582, 586, 592, 594, 605, 607, 608, 610, 613, 616, 617, 620, 85/III – 14, 17, 45, 55, 63, 72, 75, 82, 83, 87, 89, 112, 130–136, 138–140, 142, 143, 145, 146, 167, 174–180, 202, 214, 215, 230, 232, 233, 250, 252, 253, 255, 256, 265, 267, 272, 275, 282, 283 poznańskie województwo 85/II – 480 Praga, Czechy 85/I – 33, 70, 85, 85/III – 109, 111, 112 340 �Praga, część Warszawy 85/I – 58, 85/II – 98 Pregoła, Pregla, rzeka 85/I – 330 Preussen zob. Prusy Prędocinek, pow. Radom 85/II – 421 Primorie, pol. Przymorze, region 85/I – 134, 85/II – 525, 85/III – 119 Procisne, pow. Lesko 85/I – 432, 85/II – 513, 85/III – 155, 156, 252, 274, 276 Proszowice, pow. Miechów 85/II – 467 Prowincja Poznańska zob. Poznańskie Prusy 85/I – 18, 19, 22, 75, 82, 194, 196, 214, 227, 228, 239, 249, 85/II – 414, 437, 85/III – 227 Prusy polskie 85/I – 357 Prusy Południowe, Südpreuβen 85/I – 18 Prusy Wschodnie 85/I – 318, 324, 325, 331, 332, 326, 343, 85/II – 92, 418, 452, 85/III – 142, 145, 230 Prusy Zachodnie 85/I – 318, 324–326, 329–331, 85/II – 320, 418, 452, 471, 549, 85/III – 41, 142, 143, 145, 229 Pruszków, pow. Warszawa 85/III – 46, 115 Prut, dopływ Dunaju 85/II – 486 Przasnyskie 85/II – 603 Przeczyce, pow. Będzin 85/II – 52 Przedecz, pow. Włocławek 85/II – 438, 439 Przemęt, pow. Babimost 85/II – 231 przemyski powiat 85/I – 438, 85/II – 507 Przemyskie 85/I – 13, 61, 102, 155, 224, 421–423, 426, 431, 439, 476, 490, 491, 495, 497, 498, 500, 501, 85/II – 101, 138, 217, 233– 235, 248, 268, 306, 310, 325, 392, 393, 398, 404, 506–510, 512, 513, 530, 531, 560, 85/III – 8, 15, 18, 19, 29, 41, 62, 63, 87–89, 101, 105, 127, 155–157, 187, 200, 205, 217, 224, 236, 237, 240, 243, 244, 257, 268, 274–276, 282, 283 Przemyśl, miasto powiatowe 85/I – 251, 422, 437, 489, 497, 85/II – 507, 508, 85/III – 29, 127, 140, 154, 156, 239, 282 Przeworsk, pow. Łańcut 85/III – 127 Przysucha, pow. Opoczno 85/I – 17, 19– 23, 25, 33, 73, 89, 90, 344, 500, 505, 506, 85/II – 20, 79, 190, 85/III – 40, 86, 113, 128, 132, 221, 285, 286 Puchaczów, pow. Chełm 85/II – 242 Puck, miasto powiatowe 85/I – 324, 328, 85/III – 142, 144 Puławy, urzęd. Nowa Aleksandria, miasto powiatowe 85/I – 152, 85/II – 462, 463, 85/III – 114, 121, 122 Pułtusk, miasto powiatowe 85/II – 88, 104, 490, ryc. po s. 136, 623, 85/III – 124, 229 Pułtuskie 85/II – 603 Puszcza Kozienicka zob. Kozienicka Puszcza Puszcza Zielona, Puszcza Kurpiowska 85/ II – 65, 497 Rabka, pow. Myślenice 85/I – 273, 85/II – 339, 520 Racławice, pow. Miechów 85/I – 341, 85/II – 254 Radecznica, pow. Zamość 85/II – 465 Radom 85/I – 32, 90, 152, 227, 435, 436, 85/II – 79, 190, 365, 421–473, 85/III – 81, 99, 117, 118, 121, 122, 237 Radomsk, miasto powiatowe (dziś Radomsko) 85/I – 280, 85/II – 327, 482 radomska gubernia 85/I – 107 radomska gubernia 85/II – 406, 428, 471, 85/III – 114, 117 Radomskie 85/I – 32, 89, 90, 107, 152, 272, 461, 467, 468, 470, 85/II – 69, 82, 98, 104, 192, 226, 285, 286, 300, 306, 318, 335, 358, 364, 365, 368, 369, 376, 381, 406, 413, 421, 429, 430, 438, 461, 471–475, 501, 530, 572, 564, 572, 584, 604, 85/III – 72, 84, 87, 99, 114, 118, 341 �121, 122, 124, 182, 203, 215, 226, 229, 232, 233, 237, 238, 248, 249, 254, 255, 279, 283 Radomszczyzna 85/II – 474 Radoszki, pow. Sandomierz 85/II – 475 Radymno, pow. Jarosław 85/III – 127 radziejowski powiat 85/I – 196 Radziejów, pow. Nieszawa 85/II – 438 Radzymin, miasto powiatowe 85/I – 163, 217, 218, 85/II – 219, 307, 405, 423, 493– 495, 85/III – 132, 133, 226 Radzyń, miasto powiatowe 85/II – 391, 85/III – 226 Radzyńskie 85/II – 500 Rajgród, pow. Szczuczyn 85/II – 344 Rakoszyn, pow. Jędrzejów 85/II – 348 Rakowa, pow. Sambor 85/II – 509 Rapperswil, Rapperswyl, Szwajcaria 85/I – 383, 38585/III – 149, 150 Rasztowska Wola, pow. Radzymin (dziś Wola Rasztowska) 85/I – 217, 218, 85/II – 219, 307, 423, 493, 494, 521, 85/III – 132–135 Raszyn, pow. Warszawa 85/I – 121 Rataje, pow. Poznań 85/II – 454 Rawa, miasto powiatowe (dziś Rawa Mazowiecka) 85/III – 225 Rawicz, miasto powiatowe 85/I – 326, 85/ II – 276, 305, 418, 85/III – 143 Rdzuchów, pow. Opoczno 85/I – 89, 90 Redecz, pow. Włocławek 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 414, 437, 85/III – 122, 123 Reinertz = Reinerz (dziś Duszniki Zdrój) 85/I – 366 Rembów, pow. Pińczów 85/II – 234, 422 Ren, rzeka 85/I – 386, 85/III – 149 Rigi, szczyt, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 149 Rogoźno, pow. Oborniki 85/II – 442 Rohatyn, miasto powiatowe 85/II – 232 rohatyński powiat 85/I – 319 Ropczyce Ropczyce, miasto powiatowe 85/II – 339, 535, 85/III – 127 Rosja, Rossija, Cesarstwo Rosyjskie, Wielkorosja 85/I – 19, 22, 35–37, 39, 50, 81, 109–111, 119, 163, 170, 190, 193, 231, 232, 236, 239, 322, 341, 398, 395, 397, 460, 85/II – 255, 575, 622 Rozalówka = Rozaliówka, pow. Wasylków 85/I – 165, 85/II – 563, 85/III – 246 Roztoki Dolina, dolina w Tatrach 85/I – 131, 85/III – 119 Rożan, pow. Maków 85/I – 72, 85/II – 226, 85/III – 113 Ruda Guzowska, pow. Błonie 85/III – 114, 115 Rudlice, pow. Wieluń 85/III – 113 Rusocice, pow. Kalisz 85/III – 113 Ruszkowo, pow. Nieszawa 85/I – 195, 199, 203, 206, 85/II – 414, 437, 440, 441, 443, 85/III – 128, 129, 130, 260, 261 Ruś 85/I – 50, 51, 61, 62, 157, 183, 222, 271, 290, 291, 418, 427, 437, 441, 442, 463, 464, 85/II – 12, 35, 77, 126, 128, 173, 184, 188, 201, 210, 225, 229, 294, 296, 427, 444, 489, 556, 559, 560, 569, 573, 593, 618, 622, 85/III – 177, 239 Ruś Biała zob. Białoruś Ruś Chełmska 85/I – 492, 85/II – 500, 85/III – 44, 48, 247, 266, 276 Ruś Czarna 85/II – 518 Ruś Czerwona 85/I – 155, 179, 183, 251, 266, 379, 427, 489, 498, 85/II – 71, 232, 248, 308, 325, 340, 379, 506, 507, 512–515, 551, 617, 85/III – 23, 24, 29, 41, 71, 91, 92, 209, 237, 239–242, 244, 260, 267, 268, 274–276 Ruś Halicka 85/I – 464 Ruś Karpacka 85/I – 155, 379, 401, 426, 427, 85/II – 128, 248, 305, 325, 340, 485, 512, 514–516, 576, 601, 607, 615, 617, 85/III – 20, 31, 71, 180, 187, 208, 209, 241–244, 265, 269, 276 342 �Ruś Litewska 85/II – 518 . Ruś Podlaska 85/II – 462, 500, 85/III – 48, 247, 276 Ruś Pokucia 85/II – 487 Ruś Węgierska 85/III – 241 Ryga, Łotwa 85/III – 109, 110 Ryki, pow. Garwolin 85/I – 42, 85/II – 496 Rymanów, pow. Sanok 85/I – 438, 439, 85/II – 513, 85/III – 156, 157, 252, 273–275 Rytwiany, pow. Sandomierz 85/II – 429, 85/III – 117 Rząska, pow. Kraków 85/II – 331 Rzeczpospolita Krakowska 85/I – 245 Rzeczpospolita zob. Polska Rzeczyca, pow. Rawa 85/III – 115, 116 Rzeszowskie 85/II – 69, 219, 225, 307, 325, 340, 358, 360, 365, 390, 393, 394, 524, 85/III – 21, 71, 188, 207, 235, 237, 259, 268 Rzeszów, miasto powiatowe 85/I – 120, 484, 85/II –67, 428, 524, 85/III – 21, 28, 32, 56, 57, 63, 98, 127, 188, 221, 237, 285 Rzętków = Rzędków, pow. Łęczyca 85/ II – 477 Rzym, Włochy 85/I – 43, 59, 72, 84, 98, 122, 241 Saatz = Žatec, Czechy 85/III – 109 Salzburg, Austria 85/III – 150 Sambor, miasto powiatowe 85/I – 168, 85/II – 507, 85/III – 29, 126, 127, 239, 275 Samborskie 85/II – 506, 85/III – 92, 239 Samostrzałów, pow. Pińczów 85/II – 234, 422 San, dopływ Wisły 85/I – 422, 85/II – 516, 85/III – 252, 274, 276 sandecki obwód 85/II – 235 Sandeckie 85/III – 36, 237 Sandomiersczyzna 85/III – 43 sandomierski powiat 85/I – 100, 85/II – 428 Sandomierskie 85/I – 21, 49, 59, 149, 152, 156, 158–161, 163, 165, 167, 173, 175, 180, 185–192, 201, 203, 205, 295, 353, 384, 408, 416, 468, 85/II – 28, 29, 35, 45, 46, 48, 49, 51– 56, 59, 68, 96, 98, 107, 108, 110, 123, 128, 129, 175, 177, 190, 195, 206–208, 226, 261, 265, 266, 287, 288, 334, 375, 398, 399, 413, 427– –431, 441, 451, 468, 471, 472, 501, 529, 531, 543, 544, 576, 578, 584, 586, 588, 590, 592, 594, 603, 609, 85/III – 9, 32, 56, 72, 81, 117, 167, 172, 173, 201, 213, 226, 232, 237, 238, 280, 285 sandomierskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 471 Sandomierz, miasto powiatowe 85/I – 90, 157, 452, 493, 494, 85/II – 48, 207, 427, 429, 85/III – 81, 99, 117, 123, 237 sanocka ziemia 85/II – 513 sanocki powiat 85/I – 432, 85/II – 512 Sanockie 85/I – 154, 168, 421–423, 426, 427, 431, 434, 437–440, 85/II – 112, 217, 232, 234, 240, 248, 288, 307, 308, 310, 317, 325, 340, 358, 377, 379, 392– –394, 419, 421, 436, 506–508, 512, 513, 85/III – 10, 16, 43, 44, 48, 71, 90, 91, 125, 127, 154–157, 208, 234, 237, 240, 241, 252, 273–276 Sanoczany, pow. Przemyśl 85/I – 438, 439, 85/II – 217, 234, 507, 509, 85/III – 156, 252, 253 Sanok, miasto powiatowe 85/I – 112, 421, 437, 438, 85/II – 307, 507, 513,85/III – 29, 92, 156, 157, 239, 275 Sardynia 85/I – 111 Sawin, pow. Chełm 85/I – 496, 85/II – 238, 501, 503, 505 Sądecczyzna 85/II – 365, 85/III – 25, 26, 29, 42, 50, 93, 233, 284, 285 Sądeckie 85/II – 365 343 �Sądowa Wisznia, pow. Mościska 85/III – 127 Sejny, miasto powiatowe 85/II – 518, 85/III – 121 Serednica, pow. Lesko 85/II – 513, 85/III – 239 Serock, pow. Pułtusk 85/II – 190, 85/III – 227 Sewastopol (dziś de iure Ukraina) 85/I – 111 Sędziejowice, pow. Stopnica 85/II – 467 Sędzin, pow. Nieszawa 85/III – 131, 133 Sędziszów, pow. Ropczyce 85/III – 127 Siam zob. Syjam Sichów, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/II – 467, 85/III – 118 Sieciechów, pow. Kozienice 85/II – 473 Siedlce, miasto powiatowe 85/III – 136, 226 siedlecka gubernia 85/II – 504, 85/III – 276 Siedliszcze, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 463, 501, 85/III – 121, 122 Siekierczyn, Siekierzyn, pow. Horodenka 85/II – 130, 231, 422 Siekierki (Małe i Wielkie), pow. Środa 85/I – 82, 215, 412, 85/II – 415, 421, 451, 453–455, 85/III – 131, 132 Siekierzyn, zob. Siekierczyn Siemiatycze, pow. Bielsk 85/II – 235, 499 Siennica, pow. Mińsk 85/II – 382 Sieradz 85/II – 481, 85/III – 231 sieradzka ziemia 85/II – 482, 618 sieradzki obwód 85/II – 480 Sieradzkie 85/I – 497, 85/II – 307, 308, 325, 379, 381, 393, 394, 458, 480, 482, 483, 85/III – 95, 207, 228, 232, 267, 268 sieradzkie województwo 85/II – 480, 482, 85/III – 231, 232 Sierakówek, pow. Gostynin 85/II – 479, 85/III – 114 Siewierz, pow. Będzin 85/II – 467, 85/III – 115 Siklawa, wodospad w Tatrach 85/I – 131 Simno, pow. Kalwaria 85/III – 121 Skalbmierz = Skalmierz, Szkalmierz, pow. Pińczów (dziś Skalbmierz) 85/I – 193, 446, 85/II – 467, 85/III – 115 Skała, pow. Olkusz 85/II – 254, 467, 85/III – 115 Skaryszew (daw. Skaryszów), pow. Radom 85/II – 472, 85/III – 117 Skawina, pow. Wieliczka 85/II – 353 Skierniewice, miasto powiatowe 85/I – 76, 85/III – 123 Skrzynno, pow. Opoczno 85/I – 89 Skrzyńsko, pow. Opoczno 85/I – 89 Skulsk, pow. Słupca 85/II – 482 Slawonia zob. Słowenia Sławkowów, pow. Olkusz 85/II – 535 Słowacja 85/I – 83, 85, 86, 194, 85/II – 524, 526, 85/III – 124, 164, 210, 234, 242, 243, 276 Słowenia, Slawonia 85/I – 86, 129, 134, 135, 136, 138, 289, 85/II – 524, 525, 85/III – 258 Słowiańszczyzna 85/I – 48, 49, 143, 150, 494, 85/II – 36, 37, 40, 186, 188, 189, 325, 524, 525, 543, 559, 589, 613 Słowiańszczyzna południowa 85/I – 86, 136, 138, 288, 442, 443, 85/II – 321, 325, 326, 338, 525, 589, 85/III – 89, 169, 176, 190, 210, 258 Słowiańszczyzna wschodnia 85/II – 618 Słowiańszczyzna zachodnia 85/II – 526 Słupca, miasto powiatowe 85/I – 497 Słupia Nadbrzeżna, pow. Opatów 85/II – 502, 85/III – 92 Słupia Nowa, pow. Opatów 85/II – 472, 473 Służew, pow. Warszawa 85/II – 24 Służewo, pow. Nieszawa 85/II – 98, 414, 437, 85/III – 122, 123 Smogorzewo, bł. Smagurzewo pow. Szubin 85/II – 124 Sobieska Wola, pow. Krasnystaw 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 344 �Sobków, pow. Jędrzejów 85/II – 468, 469 Sobótka, pow. Opatów 85/II – 475 Sokołów Podlaski, Sokołów, miasto powiatowe 85/II – 494, 495 Sokół, pow. Garwolin 85/II – 407 Sokółka, pow. Sejny 85/II – 346 Solec, pow. Stopnica 85/I – 18, 107, 85/II – 467, 85/III – 117, 118 Solina, pow. Lesko 85/II – 232, 513, 85/III – 252, 274, 275 Sompolno, pow. Koło 85/II – 438, 439 Sopot, niem. Zoppot, pow. Wejherowo 85/I – 328, 331, 336, 85/II – 523, 85/III – 142, 144 Sosnowiec-Maczki, zob. Maczki Sójki, pow. Kutno 85/III – 114 Spisz, region 85/I – 83, 85/III – 26, 31, 35, 36, 233 Spławie, pow. Poznań 85/II – 454 Stambuł, Turcja 85/II – 140 stanisławowski cyrkuł 85/II – 485 stanisławowski obwód 85/II – 514 Stanisławów, miasto powiatowe 85/I – 378, 85/II – 514, 551, 85/III – 145, 147, 241, 275 Stany Zjednoczone, USA 85/II – 38, 85/ III – 46 Stany Zjednoczone Rio de La Plata = Zjednoczone Prowincje La Platy 85/III – 189 Stare Bojanowo zob. Bojanowo Staszów, pow. Sandomierz 85/II – 429, 85/III – 117, 123, 124 Stawiszyn, pow. Kalisz 85/I – 73, 85/III – 114 Stawy Gąsienicowe, Tatry 85/II – 113, 85/III – 119 Sterdyń, pow. Sokołów 85/II – 417, 494, 495, 85/III – 118 Stęszew, pow. Poznań 85/II – 616 Stężyca, pow. Garwoli 85/II – 496 Stopnica, miasto powiatowe 85/II – 467, 85/III – 115, 117, 118, 236 stopnicki powiat 85/III – 118 Stopnickie 85/I – 445, 85/II – 466, 611 Strachówka, pow. Radzymin 85/II – 405 Strasburg, Francja 85/I – 385, 85/III – 149, 150 Strelitz, Niemcy (dziś Neustrelitz) 85/I – 17 Stryj, dopływ Dniestru 85/I – 178, 85/II – 514 Stryj, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/ III – 241 Stryjskie 85/II – 485, 506, 514 Strzelbiska ? 85/II – 232 Strzelno, miasto powiatowe 85/II – 442 Stulno, pow. Włodawa 85/II – 228, 229 Sudety, pasmo górskie 85/III – 112 Südpreuβen zob. Prusy Południowe Suków, pow. Kielce 85/II – 339, 469 Sulmierzyce, pow. Odolanów 85/II – 457 Sumatra 85/II – 607 suwalska gubernia 85/III – 121 Suwalszczyzna 85/II – 102 Suwałki, miasto powiatowe 85/I – 151, 182, 85/II – 425, 497, 498, 85/III – 120, 228 Syberia, Sybir 85/I – 51, 104, 111, 169, 231, 85/II – 227, 85/III – 95 Syjam, niem. Siam (dziś Tajlandia) 85/II – 461, 558 Szafarnia, pow. Ostrołęka 85/II – 406 Szaflary, pow. Nowy Targ 85/I – 133 Szamocin, pow. Chodzież 85/II – 608 szamotulski powiat 85/II – 451, 458 Szamotuły, miasto powiatowe 85/II – 314, 331, Szczakowa, pow. Chrzanów 85/III – 155 Szczawnica, pow. Nowy Targ 85/I – 107, 130, 133, 168, 85/II – 235, 368, 519, 85/III – 100, 119, 126 Szczytno, miasto powiatowe 85/II – 376 Szewna, pow. Opatów 85/II – 226 Szkalmierz zob. Skalmierz 345 �Szkocja 85/II – 604 Szlachtowa, pow. Nowy Targ 85/II – 235 85/III – 252, 275, 276 Szląsk zob. Śląsk Szląsk zob. Śląsk szląska ziemia zob. śląska ziemia Szmigiel, Śmigiel, pow. Kościan (dziś Śmigiel) 85/I – 326, 85/II – 231, 418, 452, 85/III – 143 Szołdry, pow. Śrem 85/I – 225 sztumski powiat 85/I – 329, 330 Sztynort, pow. Węgobork 85/III – 281 szubiński powiat 85/II – 124, 451 Szwajcaria 85/II – 604 Szyce, Szyce Duchowne, pow. Olkusz 85/I – 249, 85/II – 467, 85/III – 116 Szydłowiec, pow. Końskie 85/II – 226, 430 Szydłów, pow. Stopnica 85/II – 467, 85/III – 115 Ścianka, pow. Buczacz 85/II – 231, 422 Śląsk, Szląsk 85/I – 156, 167, 218, 278, 296, 444, 85/II – 65, 217, 219, 225, 307, 320, 345, 408, 409, 423, 467, 471, 480, 521, 522, 580, 604, 85/III – 19, 20, 22, 23, 58, 63, 113, 133, 156, 157, 188, 206, 233 Śląsk austriacki 85/I – 180, 445, 85/III – 64, 233 Śląsk Cieszyński 85/I – 437, 445, 85/II – 85/II 522, 85/III – 156 Śląsk Dolny 85/II – 91, 522 Śląsk Górny, Górny Szląsk, Oberschleisien 85/I – 167, 218, 239, 484, 85/II – 24, 522, 85/III – 19, 20, 21, 22, 23, 32, 71, 171, 188, 233 Śląsk pruski, Szląsk pruski 85/I – 180, 85/II – 409, 85/III – 64, 233 śląska ziemia 85/III – 156 Ślesin, pow. Konin 85/II – 481, 85/III – 95 Śmigiel zob. Szmigiel śniatyński powiat 85/I – 396 średzki powiat 85/I – 82, 215, 220, 321, 85/II – 415, 451, 457 śremski powiat 85/II – 451 Środa, miasto powiatowe (dziś Środa Wielkopolska) 85/II – 305, 85/III – 134 Świecie, miasto powiatowe 85/I – 327, 356, 85/III – 142 Świerze, bł. Świerzów Świerże, Świerże Górne, daw. Świerzów, pow. Kozienice 85/I – 153, 85/II – 472, 85/III – 122 Święty Krzyż, część Słupi Nowej z Łysą Górą 85/II – 472, 85/III – 115 Targoszyce, pow. Krotoszyn 85/I – 320, 322, 412, 85/II – 415, 452, 454, 85/III – 139 Tarłów, pow. Iłża 85/II – 475 Tarnawa, pow. Krasnystaw 85/I – 182, 85/II – 464, 85/III – 275 Tarnobrzeg, miasto powiatowe 85/II – 429 tarnobrzeski powiat 85/I – 245 Tarnogóra, pow. Krasnystaw 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 Tarnopol, miasto powiatowe 85/II – 551, 85/III – 241 Tarnowo zob. Tarnów, pow. Chełm Tarnowska Wólka = Tarnowska Wola, pow. Chełm 85/II – 503 Tarnowskie 85/II – 69, 219, 307, 325, 340, 358, 360, 365, 390, 393, 394, 524, 85/III – 21, 71, 188, 207, 235, 237, 259, 268 Tarnów, miasto powiatowe 85/I – 32, 484, 85/II – 80, 342, 428, 524, 85/III –20, 21, 28, 32, 63, 127, 188, 237, 251 Tarnów, Tarnowo, pow. Chełm 85/I – 222–224, 485, 496, 85/II – 80, 131, 217, 220, 238, 246, 425, 428, 465, 495, 501–503, 524, 85/III – 130, 132, 134, 135, 137, 267 346 �Tatry, lud. Krępak, pasmo górskie 85/I – 83, 129–133, 153, 180, 248–250, 429, 85/II – 113, 126, 411, 446, 519, 607, 85/III – 82, 100, 106, 119, 120, 124, 126, 127 Tczew, miasto powiatowe 85/I – 328 Telkwice, pow. Sztum 85/I – 329, 330, 85/ II – 217, 85/III – 142, 144 Teplice, Czechy 85/III – 109 Teresin, pow. Lublin 85/II – 502, 85/III – 92 Terespol, pow. Biała, 85/II – 391, 504 Terespol, pow. Świecie 85/I – 327, 336, 85/III – 142–144 Tobolsk, Rosja 85/I – 104 Tomaszowice, pow. Kraków 85/I – 246, 247, 250, 296, 297, 434, 85/II – 129, 236, 256, 381, 422, 445, 446 Tomaszów, miasto powiatowe (dziś Tomaszów Lubelski) 85/II – 240 Toruń, miasto powiatowe 85/I – 18, 326, 327, 331, 335, 356, 38385/II – 66, 440, 523, 624, ryc. po s. 624, 85/III – 59, 142, 143, 145, 229 toruńska ziemia 85/II – 522 toruński powiat 85/II – 377 Trenczyn, Słowacja 85/I – 85, 250, 85/ II – 356 Tretki, pow. Kutno 85/II – 190, 403, 85/ III – 110, 111, 114 Triest, Włochy 85/I – 129, 130, 134, 258, 85/II – 525, 526, 85/III – 119, 120 Trocadero, Paryż 85/III – 150 Trzebcz, pow. Chełmno 85/I – 327, 85/ III – 143 Trzebinia, pow. Chrzanów 85/II – 381 Trzemeszno, pow. Mogilno 85/I – 328, 85/II – 442 Tucholszczyzna 85/I – 327, 85/II – 522, 85/III – 142, 143 Tuchowicz, pow. Łuków 85/II – 495, 85/III – 130, 132, 134 Tuliczów, pow. Kowel 85/I – 165, 166, 85/II – 415, 85/III – 125 Turcja 85/I – 111, 460 Turobin, pow. Krasnystaw 85/II – 333 Turyczany, pow. Włodzimierz 85/II – 415, 85/III – 125 Turzno, pow. Toruń 85/I – 327, 85/II – 407, 85/III – 142, 143 Tykocin, pow. Wysokie Mazowieckie 85/I – 228, 85/II – 498, 619, 85/III – 228 Tylice, pow. Toruń 85/I – 326, 327, 85/II – 407, 85/III – 142, 143 Tylża, miasto powiatowe, Litwa 85/I – 19 Tyniec, pow. Wieliczka 85/I – 250, 424, 425 Ubinie, pow. Kamionka (Bużanska = Strumiłowa) 85/II – 379, 85/III – 240, 241 Uhnin, pow. Włodawa 85/II – 229 Ukraina, Ukraine 85/I – 164, 179, 397, 444, 85/II – 10, 102, 103, 124, 218, 281, 431, 489, 539, 85/III – 25, 70, 86, 92, 245, 257 Ukraina zachodnia 85/II – 13, 455, 551 Uniż, pow. Buczacz 85/I – 281 Urszulin, pow. Lublin 85/I – 223 Uruguaj =Urugwaj 85/III – 189 USA zob. Stany Zjednoczone Ustroń, pow. Bielsk 85/I – 437, 85/III – 156 Ustrzyki = Ustrzyki Dolne, pow. Lesko 85/I – 422, 432, 85/II – 513, 85/III – 154–156, 252, 274, 275 Uście, pow. Olhopol 85/II – 131 Varsovie zob. Warszawa Vietmannsdorf, Niemcy (dziś część mias­ ta Templin) 85/I – 17 Wadowice, miasto powiatowe 85/I – 281, 85/III – 234 Wagram, Austria 85/I – 19 Walichnowy, pow. Wieluń 85/II – 623, ryc. po s. 624 Waplewo, pow. Sztum 85/I – 329, 330, 85/III – 142, 144, 230 347 �Warbende, Niemcy 85/I – 17 Warmia 85/I – 324, 331, 332, 343, 85/III – 58, 59, 229 Warszawa Warszawa, Varsovie, Warschau 85/I – 14, 17–23, 25, 27, 28, 33–36, 38–44, 47, 48, 51–55, 57–62, 64, 69, 72–84, 86, 87, 97, 99–102, 104, 105, 107, 109–114, 117, 118, 120, 124, 126, 130, 132 –134, 137, 138, 141, 142, 148, 149, 152, 154, 158, 161–168, 172, 182, 184, 190–199, 202, 203, 207, 213–215, 217, 218, 222–224, 228, 229, 231, 233–239, 244, 250, 252, 253, 257–259, 288, 293, 297, 309–317, 322, 323, 341, 354, 356, 358, 365, 371, 372, 374, 375, 382, 383, 386, 389, 392, 398, 403, 405, 409, 419–421, 423, 428, 429, 434, 436, 452, 462, 470, 471, 474, 479, 480, 492, 494, 500, 501, 85/II – 10, 12, 20, 21, 23, 24, 26, 29, 30, 56, 75, 76, 79, 80, 81, 98, 102, 103, 137, 138, 140, 141, 142, 143, 148, 150, 153, 154, 155, 161, 162, 165, 183, 185, 188, 190, 193, 196, 199, 205, 216, 218, 229, 234, 254, 307, 324, 327, 352, 357, 399– 402, 406, 407, 413–415, 426, 429, 439, 442, 445, 450, 473, 474, 476, 480, 483, 489, 490, 492, 527, 540, 549, 563, 571, 588, 610, 85/III – 9–11, 40, 46, 51, 53–56, 63, 65, 77, 84, 86, 98, 105, 107, 109–113, 115, 118, 120, 122–126, 130, 131, 133, 136–139, 141, 147, 153, 175, 221, 222, 224, 225, 245, 246, 257, 262–264, 266– –268, 270, 282, 283 Warszawskie 85/I – 32, 171, 85/II – 357 Warszawskie Księstwo, Wielkie Księstwo Warszawskie, Księstwo 85/I – 19, 22, 27 Warta, dopływ Odry 85/I – 497 wasilkowski powiat 85/I – 165 Waśniów, pow. Opatów 85/II – 475 Waterloo, Belgia 85/I – 22 Wawel, wzgórze 85/I – 241, 242, 250, 259, 424, 453, 85/II – 447, 85/III – 47, 124 wągrowiecki powiat 85/II – 415, 451 Wąsew = Wąsewo, pow. Ostrów Mazowiecka 85/II – 226 Weimar, Niemcy 85/III – 150 Wejherowo, miasto powiatowe 85/I – 324, 328, 336, 85/III – 142, 144 Wenecja, Włochy 85/I – 129, 130, 134, 85/II – 525, 85/III – 119, 120 Wersal, Francja 85/III – 150 Węgorzewo = Węgobork, miasto powiatowe 85/I – 333, 334, 85/III – 281 Węgry 85/I – 153, 240, 85/III – 83, 124, 125, 190 Wiedeń, Austria 85/I – 76, 85, 129–131, 134, 137, 141, 142, 154, 212, 246, 258, 263, 309, 318, 323, 324, 344, 359, 381, 385, 407, 421, 424, 442, 453, 457, 465, 85/II – 11, 15, 28, 30, 128, 280, 357, 411, 525, 548, 556, 576, 85/III – 119, 120, 140, 141, 148–150, 155, 167, 190, 281 Wieleń, pow. Czarnków 85/I – 225, 85/III – 133–136 wielicki powiat 85/I – 250, 297, 85/II – 445 Wieliczka, miasto powiatowe 85/I – 296, 85/II – 353 Wielka Brytania 85/II – 577 Wielki Kac [Kack] zob. Kac Wielkie Księstwo Krakowskie zob. Krakowskie Wielkie Księstwo Wielkie Księstwo Litewskie zob. Litwa Wielkie Księstwo Poznańskie zob. Poznańskie Wielkie Księstwo Warszawskie zob. Warszawskie Księstwo Wielkopolska 85/I – 62, 81, 106, 109, 112, 156, 157, 180, 196, 202, 214, 215, 219, 220, 224–227, 278, 284, 318, 320, 332, 325, 326, 331, 335, 338–340, 348 �348–350, 352, 353, 355–357, 387, 390, 395, 408––413, 412–414, 417, 463, 466, 85/II – 44, 51, 54, 67, 80, 126, 163, 190, 216, 217, 266, 273, 288, 304, 319, 333, 341, 375, 376, 392, 405, 409, 415, 418, 419, 421, 427, 438, 450–453, 458, 459, 480, 490, 520, 529, 579, 580, 610, 620, 621, 85/III – 17, 34, 46, 83, 84, 134, 136, 140, 232, 238, 254, 265, 274, 275, 282 Wielkopolska południowa 85/I – 326 Wielkorosja zob. Rosja Wielobycz, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Wieluń, miasto powiatowe 85/I – 280, 85/II – 451, 481, 85/III – 231 wieluńska ziemia 85/II – 480 wieluński obwód 85/II – 480 Wiesbaden, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149, 150 Więcławice, pow. Włocławek (dziś Więsławice)85/II – 414, 441 Wilanów = Willanów, pow. Warszawa 85/I – 44, 48, 57, 478, 85/II – 75, 76, 98, 184, 190, 402, 85/III – 110, 122, 129 Wilczyce, pow. Sandomierz 85/II – 475 Wileńszczyzna 85/II – 518 Wilno, Litwa 85/I – 36, 51, 80, 133, 142, 390, 85/II – 26, 431, 568, 85/III – 109, 110, 245 Windawa, Łotwa 85/III – 109, 110 Wisła, pow. Bielsk 85/I – 437, 85/II – 522, 85/III – 156 Wisła, rzeka 85/I – 18, 139, 196, 249, 250, 296, 424, 85/II – 437, 445, 490, 516, 606, 612, 85/III – 58, 118, 122, 156 Wiślica, pow. Pińczów 85/II – 467, 85/III – 115, 117 Witebsk (dziś Białoruś) 85/III – 248 Włochy 85/I – 43, 75, 81, 98, 174, 213, 239, 85/II – 150 Włocławek, miasto powiatowe 85/II – 442, 552, 85/III – 129 włocławski powiat 85/I – 196, 85/II – 437, 438 Włodawa, miasto powiatowe 85/II – 131, 229, 85/III – 136 włodawski powiat 85/II – 500 Włosty Olszanka, pow. Wysokie Mazowieckie 85/II – 360 Włoszakowice, pow. Wschowa 85/II – 456, 457, 85/III – 272 Wojciechowice, pow. Opatów 85/II – 226 Wola Cygowska zob. Cygowska Wola Wola Cygowska zob. Cygowska Wola Wola Gałęzowska, pow. Lublin 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 Wola Justowska, pow. Kraków 85/I – 457 Wola Rasztowska zob. Rasztowska Wola Wola Sobieska zob. Sobieska Wola Wola, przedmieście Warszawy 85/I – 34, 40, 162 Woldegk, Niemcy 85/I – 17, 23 Wolsztyn, pow. Babimost 85/II – 126 Wołtuszowa, pow. Sanok 85/III – 252, 274 Wołyń 85/I – 149, 163–167, 218, 329, 397, 85/II – 39, 103, 131, 132, 218, 227, 248, 306, 308, 340, 414, 415, 509, 510, 563, 572, 85/III – 20, 26–28, 32–34, 39, 44, 48, 63, 76, 86, 90, 91, 92, 101, 125, 126, 179, 188, 200, 205, 217, 224, 241–243, 246–248, 257, 278, 279, 282 Wołyń zachodni 85/III – 64 wołyńska gubernia 85/III – 125 Wołyńskie Polesie zob. Polesie wołyńskie Worskła, dopływ Dniepru 85/I – 83 Wólka Tarnowska zob. Tarnowska Wólka (Wola) Wrocław, niem. Breslau 85/I – 33, 70, 356, 386, 444, 85/II – 138, 153, 372, 409, 85/III – 30, 38, 53, 57, 61, 66, 68, 349 �97, 109, 112, 148, 149, 171, 175, 221, 222, 225, 254, 266 Wronczyn, pow. Kościan 85/II – 457, 616, 85/III – 255 wrzesiński powiat 85/I – 321, 85/II – 451 Wschowa, miasto powiatowe 85/II – 231 wschowska ziemia 85/II – 480 wschowski powiat 85/I – 339, 85/II – 451, 457 Wyrzysk, miasto powiatowe 85/II – 608 wyrzyski powiat 85/II – 451 Wysoce, pow. Ostrołęka (dziś Wysocze) 85/I – 72, 85/II – 92, 118, 216, 226, 229, 405, 85/III – 85, 113 Wysoce = Wysock, pow. Włodzimierz 85/I – 165, 85/III – 125 Wysokie Mazowieckie, miasto powiatowe 85/II – 360 Wyszatyce, pow. Przemyśl 85/I – 251, 85/II – 392, 509 wyszkowski powiat 85/I – 60, 85/II – 425 Wyszków, pow. Pułtusk 85/I – 72, 119, 85/II – 405, 493, 496 Wyszków 85/III – 113 Wzdów, pow. Brzozów 85/I – 438, 439, 85/II – 307, 379, 507, 513, 85/III – 156, 157, 252, 273, 274, 276 Zabłudów, pow. Białystok 85/I – 38 zadniestrska okolica = Zadniestrze 85/I – 178, 85/II – 514 Zadwórze, pow. Przemyślany 85/I – 153, 155, 221, 245, 251, 319, 380, 85/II – 217, 308, 507, 514, 85/III – 124–126, 132, 133, 147, 148, 152, 240, 241, 280 Zagórze, pow. Chrzanów 85/I – 249, 85/ II – 339, 469 Zagrzeb, Chorwacja 85/I – 129, 134, 137, 248, 258, 85/II – 525, 85/III – 119 Zakopane, pow. Nowy Targ 85/I – 107, 130, 131, 133, 248, 46, 85/II – 129, 130, 234, 235, 251, 85/III – 100, 119, 120, 154 Zakrzewko, pow. Toruń 85/I – 326, 338, 339, 85/II – 217, 623, 624, ryc. po s. 624, 85/III – 142, 143 Zakrzewo, pow. Gniezno 85/I – 335 Zaleszany, pow. Tarnobrzeg 85/I – 245, 252 zaleszczycki powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Zambrów, pow. Łomża 85/II – 234 zamojski powiat 85/I – 182 Zamość, miasto powiatowe 85/I – 81, 82, 85/II – 465, 85/III – 82, 238 Zawiercie, pow. Będzin 85/II – 52 Zawiśle, obszar 85/II – 261 Zawoja, pow. Myślenice 85/II – 129 Ząbkowice, pow. Będzin 85/II – 467, 85/III – 116 Zbąszyń, pow. Międzyrzecz 85/II – 126 Zbereże, błędnie Zbercz, pow. Włodawa 85/II – 228 Zbiersk, pow. Kalisz 85/I – 73, 85/III – 113, 114 Zdziechowice, pow. Środa 85/II – 457 Zegrze, pow. Pułtusk 85/II – 429 Zegrzynek, pow. Pułtusk 85/III – 124 Zgorzelec = Zgorzelice, miasto powiatowe 85/I – 85 Zielonki, pow. Kraków 85/II – 381 ziemia dobrzyńska zob. dobrzyńska ziemia Złaków, Złaków Kościelny, pow. Łowicz 85/II – 79, 421 złoczowski powiat 85/III – 240 Złoczowskie 85/II – 506, 514, 85/III – 240 Złoczów, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/III – 240 Złotopolice, pow. Płońsk 85/II – 219, 85/III – 127, 128 Zopot zob. Sopot Zurych, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 148–150 Zwiahel, pow. Borszczów 85/III – 246 Związek Radziecki, ZSRR 85/III – 58 350 �Zwierzyniec, pow. Kraków 85/II – 369 Zwierzyniec, pow. Zamość 85/I – 182, 85/II – 464 Zyrzyn zob. Żyrzyn Źrenica, pow. Środa 85/I – 321 Żabie, pow. Kossów 85/I – 281, 285, 378, 379, 387, 395, 85/II – 217, 305, 419, 486, 85/III – 145, 147, 148, 244, 269 Żbików, pow. Warszawa 85/I – 98 Żmudź 85/II – 518, 85/III – 249 Żnin, miasto powiatowe 85/II – 442 Żółkiew, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/III – 240 Żółkiewka, pow. Krasnystaw 85/I – 182, 85/II – 464, 465 Żółkiewskie 85/II – 506, 514 Żuków, pow. Horodenka 85/II – 129, 422 Żuławy 85/II – 522 Żychlin, pow. Kutno 85/I – 118, pow. Kutno 85/II – 79, 190 Żyrzyn 85/II – 462, 463 Żyrzyn, Zyrzyn, pow. Puławy 85/I – 380, Zyrzyn 85/III – 114 Żytomierz, miasto powiatowe 85/I – 124, 165–167, 85/II – 67, 95, 415, 509, 85/III – 27, 92, 125, 126, 246 Żywiec, miasto powiatowe 85/II – 368 Żywieckie 85/II – 67 �ISBN 978-83-95-9125-9-7 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło : część III: spuścizna rękopiśmienna, kalendarium podróży, bibliografia Subject The topic of the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; biografie ; folklor tradycyjny ; etnografia Description An account of the resource Oskar Kolberg - Dzieła wszystkie, tom 85/III; 354 stron, indeksy Creator An entity primarily responsible for making the resource Millerowa, Elżbieta Skrukwa, Agata Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27950d187c05ac3fc46e90772d1699bf.pdf e866d5fe040b231bef418aef5e8a2a07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6077 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5668 Title A name given to the resource Osoba opłacająca koszty poczęstunku/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.163 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Poczęstunek organizowany z okazji narodzin dziecka opłaca: 1 - ojciec dziecka, 2 - matka dziecka, 3 - rodzice dziecka, 4 - matka położnicy, 5 - rodzina położnicy, 6 - goście (poczęstunek przyrządza się z produktów, które przynieśli), 7 - brat położnicy (opłaca koszty wódki), 8 - dziadkowie (dziecka), 9 - kumowie, 10 - brak tradycji urządzania przyjęcia, 11 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? k) Kto opłaca koszta “poczęstunku”: ojciec dziecka? matka położnicy? “babiąca”? “kumowie”? (Zbadać i szczegółowo określić). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e44211f1218fe2aa25ee46b47ae0b717.pdf 99b618ea0eacf919491262260b3e68c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6074 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5665 Title A name given to the resource Osoba pełniąca rolę gospodyni w czasie odwiedzin matki i dziecka, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.157 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 - miód, 2 - babkę, 3 - kołacz, sernik, 4 placek, 5 - ciasto, 6 - ciastka, 7 - cukierki, 8 - słodycze, 9 - tort, 10 - rogale z marmoladą, 11 - pączki, 12 - “to co przynieśli goście”, 13 - “czym chata bogata”, 14 - inne odpowiedzi (zob. mapa 12 i komentarz), 15 - brak tradycji podawania słodkich potraw, 16 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się “poczęstne”. Jeśli tak - co daje się do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/146c5457b46bf700d6a1091d697f3e78.pdf 81da923348d6b3177145473b4594784b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6075 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5666 Title A name given to the resource Osoba pełniąca rolę gospodyni w czasie odwiedzin matki i dziecka, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.159 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Gospodynią w tym przypadku jest: 1 - położnica, 2 - matka położnicy, 3 - siostra położnicy, 4 - inne odpowiedzi (zob. mapa 15 i 16), 5 - brak tradycji urządzania przyjęcia, 6 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? j) Kto w czasie odwiedzin pełni rotę gospodyni? Matka położnicy? “Babka"? tj. kobieta “babiąca" łub kto inny? Określić dokładnie - kto wita gości, podaje itp. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7ce4a4825aee248fd534eed4fb592b6.pdf 6c2a52b9da7a0ed636bd6f7d482a9f7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6612 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6182 Title A name given to the resource Osoby biorące udział w zaręczynach, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak, s.143 ( mapa nr 20) Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 20. O s o b y biorące udział w z a r ę c z y n a c h , I Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi — kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat (dziewosłęb)? marszałek? starosta, drużbowie? druhny, czy inne osoby? Objaśnienia znaków: Oprócz młodych w zaręczynach brały udział: 1—osoby z najbliższej rodziny (np. rodzice, rodzeństwo); 2 — inne odpowiedzi (zob. mapa 21, 22); 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi [wypełnienie znaku kropką, zob. uwagi poniżej]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. Mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), 3) na mapie uwzględniono również przypadki, gdy zaręczyny były aktem równoczesnym ze swatami i zmówinami, zob. mapa 18. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5084100c430f438df0e975a45383ff43.pdf 6beafd07f5ed4ccbc5618f14ae5253ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6613 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6183 Title A name given to the resource Osoby biorące udział w zaręczynach, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak, s.144 ( mapa nr 21 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 21. Osoby biorące udział w zaręczynach, II Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi — kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat (dziewosłęb)? marszałek? starosta, drużbowie? druhny, czy inne osoby? Objaśnienia znaków: Oprócz młodych w zaręczynach brali udział: 1 — rodzice chrzestni; 2 — sąsie­ dzi; 3 — znajomi; koledzy; koleżanki; 4 — inne odpowiedzi (zob. mapy 20 i 22); 5 — brak tradycji; 6 — brak odpowiedzi [wypełnienie znaku kropką, zob. uwagi poniżej]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. Mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. X X wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), 3) na mapie uwzględniono również przypadki, gdy zaręczyny były aktem równoczesnym ze swatami i zmówinami, zob. mapa 18. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a9b85063d3e791d82e65e73b83b891c.pdf 2a458723906c8757faf8d183fa0ecccc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6614 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne zaręczyny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6184 Title A name given to the resource Osoby biorące udział w zaręczynach, III/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak, s.145 ( mapa nr 22 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8:Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part II: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 22. Osoby biorące udział w zaręczynach, III Oprac. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 33. Poza młodymi - kto uczestniczy w takim zwyczaju: rodzice? swat (dziewosłęb)? marszałek? starosta, drużbowie? druhny, czy inne osoby? Objaśnienia znaków: Oprócz młodych w zaręczynach brali udział: 1—osoba spełniająca rolę swata; 2 — osoba spełniająca rolę starosty weselnego lub starościny; 3 — osoby najczęściej z rodziny spełniające rolę druhen czy drużbów; 4 — osoba wypełniająca rolę marszałka weselnego; 5 — inne odpowiedzi (zob. mapy 20 i 21 ); 6 — brak tradycji; 7 — brak odpowiedzi [wypełnienie znaku kropką, zob. uwagi poniżej]. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, że zjawisko występowało w przeszłości. Mapa dotyczy stanu zjawiska w czasie prowadzenia badań terenowych (lata 70. XX wieku), 2) punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleń­ cy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski), 3) na mapie uwzględniono również przypadki, gdy zaręczyny były aktem równoczesnym ze swatami i zmówinami, zob. mapa 18. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01e9f24bd69d2c2b301a14af7458fa92.pdf 01a2306dd7a4f4fdf6433e3d3607e710 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6065 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5656 Title A name given to the resource Osoby niespokrewnione odwiedzające położnicę/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.117 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Diakowska-Kohut, Edyta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Położnicę odwiedzają osoby niespokrewnione, w tym: 1 - sąsiadki, 2 - najbliższe sąsiadki, 3 - kobiety (ogólnie), 4 - znajomi, przyjaciele, koleżanki, 5 - sąsiedzi (w tym najbliżsi - 8.13.X, 27.16.VIII, 30.13.XII, 35.32.XIV), 6 - mężczyźni, 7 - dowolne osoby (odwiedza “kto chce”), 8 - inne odpowiedzi (zob. mapa 3), 9 - brak tradycji występowania zwyczaju odwiedzania położnicy, 10 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek małymi pustymi kółkami zaznaczono również większe miasta. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b143db40b3cdf776ce24073c33db2fe.pdf daddaff38a8a2b3f6cc7d92b3d20fde6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5997 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5589 Title A name given to the resource Osoby niosące dziecko z domu do kościoła/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.295 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 17. Zaprasza się dwie lub więcej par rodziców chrzestnych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Zaprasza się dwie lub więcej par rodziców chrzestnych: 1 — zjawisko znane, 2 — zjawisko znano dawniej, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 55. Czy ilość kumów i kum jest zwyczajowo wyraźnie określona? Czy zaprasza się [...] b) dwie lub więcej par, ile? Od czego to zależały? �